Zenica

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="bs">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>bswiki</dbname>
    <base>https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mediji</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Posebno</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Razgovor</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Korisnik</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Razgovor s korisnikom</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Razgovor o Wikipediji</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datoteka</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Razgovor o datoteci</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Razgovor o MediaWikiju</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Šablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Razgovor o šablonu</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Pomoć</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Razgovor o pomoći</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorija</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Razgovor o kategoriji</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Razgovor o portalu</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Razgovor o modulu</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Zenica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1476</id>
    <revision>
      <id>3908284</id>
      <parentid>3900465</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EUPBR</username>
        <id>172755</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sport */</comment>
      <origin>3908284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83366" sha1="r0hugomxy9xqbjk28b38jjrm74dbwwp" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje u BiH
| ime                        = Zenica
| drugo_ime                  = 
| službeno_ime               = Grad Zenica
| naselje_vrsta              = Grad
| slika                      = {{multiple image
| total_width              = 300
| border                   = infobox
| perrow                   = 1/2/2/2
| caption_align            = center
| image1                   = Zenica 20230325 085908.jpg
| image2                   = Zenica 72000, Bosnia and Herzegovina - panoramio (1).jpg
| image3                   = Vranduk, pristup ke hradu.jpg
| image4                   = Sejmenska džamija Zenica.jpg
| image5                   = Bilino Polje 1.jpg
| image6                   = Zenica 2006 1.jpg
| image7                   = ZENICA (Bosnie Herzégovine).jpg
}}
| slika_veličina             = 
| slika_alt                  = 
| slika_opis                 = Od vrha, s lijeva na desno: Trg Alije Izetbegovića sa [[Kameni spavač (trg)|spomenikom masakra u Zenici]], [[Kamberovića polje]] i Sahat kula, [[Tvrđava Vranduk]], [[Sejmenska džamija (Zenica)|najstarija džamija u Zenici]], [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]], Stara čaršija, Bulevar grada uz [[Bosna (rijeka)|rijeku Bosnu]].
| slika_zastava              = File:Flag of Zenica.svg
| zastava_alt                = 
| slika_grb                  = Coat of arms of Zenica.svg
| grb_alt                    = 
| etimologija                = &quot;Osta z(j)enica oka moga...&quot; / zenit
| nadimak                    = &quot;Čelični grad&quot;
| moto                       = 
| slika_karta                = BiH municipality location Zenica.svg
| karta_alt                  = 
| karta_opis                 = Grad Zenica u Bosni i Hercegovini
| koordinate                 = {{coord|44|12|12.8|N|17|54|28.2|E|type:city|display=inline,title}}
| entitet                    = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| kanton                     = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]]
| osnovan                    = kao &quot;[[Bistuensium (srednja Bosna)|Bistua Novua]]&quot;  —  [[Rimsko Carstvo]] — [[Municipij]] &lt;small&gt;(2—4. vijek; prvo ime)&lt;/small&gt;&lt;hr&gt;kao ''&quot;[[Bilino polje|Bilino Polje]]&quot; — [[Bosanska Banovina]]  &lt;small&gt;(29. augusta 1189; od tad, drugo ime)&lt;/small&gt;&lt;hr&gt;kao &quot;''Zenica&quot; — [[Bosansko Kraljevstvo]]  &lt;small&gt;(1415. ili mart 1436; od tad, trenutno ime)&lt;/small&gt;
| osnivač                    = 
| sjedište                   = 
| gradonačelnik              = [[Fuad Kasumović]]&lt;ref name=&quot;LI_2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&amp;langId=1#/8/93/0|title=Lokalni izbori 2024 - Zenica|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}&lt;/ref&gt;
| gradonačelnik stranka      = [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]]
| površina_naselja           = 43.72
| površina_grada             = 550.40
| površina_fusnote           = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_bilješka          = 
| nadmorska_visina           = 316 &lt;ref name=&quot;Visina grada Zenice&quot;&gt;{{Cite web |url=https://zenica.ba/o-gradu-zenici/ |title=O Gradu |access-date= 17. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;  &lt;small&gt;(310–350)
| visina_fusnote             = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| najveća_visina             = 638
| najveća_visina_vrh         = [[Zmajevac]]
| najmanja_visina            = 
| najmanja_visina_vrh        = 
| stanovništvo_datum         = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]]
| stanovništvo_fusnote       = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| stanovništvo_naselje       = 70553
| stanovništvo_naselje_izvor = &lt;ref name=&quot;Stanovništvo naselje Zenica&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.statistika.ba/?show=12&amp;id=11185|title=Popis 2013, naselje Zenica |access-date= 18. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;
| stanovništvo_grad          = 110663
| stanovništvo_grad_izvor    = &lt;ref name=&quot;Stanovništvo grad&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.statistika.ba/?show=12&amp;id=11185|title=Popis 2013, stanovništvo Zenica |access-date= 18. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;
| stanovništvo_demonim       = Zeničanin, Zeničanka
| poštanski_broj             = 72 000
| pozivni_broj               = (+387) 32
| matični_broj_naselja       = 162973&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| matični_broj_grada         = 11185
| veb-sajt                   = {{URL|http://www.zenica.ba/}}
| fusnote                    = 
| mapframe_zoom              = 10
}}
'''Zenica''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] u srednjem dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i sjedište [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]]. Nalazi se u dolini rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], otprilike 70&amp;nbsp;km sjeverozapadno od [[Sarajevo|Sarajeva]], a prema broju stanovnika je četvrti grad u Bosni i Hercegovini. Ekonomsko je središte geografske regije [[Srednja Bosna|Srednje Bosne]] i pored [[Travnik]]a i [[Visoko]]g predstavlja najvažniji grad tog dijela države, poznat po [[Željezara Zenica|željezari]], teškoj industriji i kao [[Univerzitet u Zenici|univerzitetski]] centar.

Urbani dio današnjeg grada formiran je u nekoliko faza, uključujući [[neolit]]sko, [[Ilirija|ilirsko]] doba, rimski municipijum [[Bistuensium (srednja Bosna)|Bistua Nuova]] (2–4. stoljeća; staro ime grada), sa [[Ranokršćanska bazilika u Zenici|ranokršćanskom dvojnom bazilikom]] (''basilica gemina)''. Postoje tragovi antičkog naselja. Najraniji nalazi datiraju iz perioda 3000–2000 p. n. e. na lokalitetima [[Drivuša|Drivuše]] i [[Gradišće (Zenica)|Gradišća]]. Sadašnje ime Zenice prvi put se spominje 1436. U Zenici je otkrivena [[Crkva bosanska|srednjovjekovna crkva]], a samostalnost srednjovjekovne Bosne direktno je vezana za Zenicu (ploča sudije Gradeše&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stage.zenica.ba/wp-content/uploads/2023/08/Ploca_velikog_sudije_Gradjese-podaci_o_dobru.pdf|title=Ploca_velikog_sudije_Gradjese-podaci_o_dobru.pdf}}&lt;/ref&gt; i abjuracija, doba [[Kulin ban|Kulina bana]], [[Vranduk (Zenica)|Vranduk]], tvrđava [[Bosansko Kraljevstvo|bosanskih kraljeva]], Janjići i hiže (domovi) pripadnika [[Crkva bosanska|bosanske crkve]], [[Stećak|stećci]], kameni nadgrobni spomenici itd).

Za vrijeme [[Osmansko Carstvo|osmanske vladavine]] krajem 17. stoljeća Zenica je imala 2000 stanovnika, većinom muslimana. Moderni grad glavnom je građen u austrougarskom i jugoslavenskom periodu. Broj stanovnika naglo je rastao tokom 20. stoljeća, a od [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] do [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013.]] grad je izgubio četvrtinu stanovništva. Općina Zenica postala je Grad Zenica 2014.

Naseljena površina je 43,01&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, a sam grad pokriva 558,5&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Nadmorska visina iznosi 310–350{{Razmak}}m. Kroz naselje protiču rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosna]], [[Lašva (rijeka)|Lašva]], Kočevska rijeka i [[Babina rijeka]]. Preovlađuje umjereno kontinentalna klima. Grad ima šesnaest gradskih mjesnih naselja, a čini ga ukupno 81 naseljeno mjesto.

Zenica ima devet [[Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Zenici|nacionalnih spomenika]]. Nogometni klub [[NK Čelik|Čelik]] je obilježje grada, a u gradu se nalazi jedna od najviših zgrada u Bosni i Hercegovini – [[Lamela (Zenica)|Lamela]]. Među poznatim Zeničanima su [[Semir Osmanagić]], [[Tarik Filipović]], [[Danis Tanović]], [[Amar Jašarspahić]], [[Mesud Pezer]], [[Haris Burina]], [[Mervana Jugić-Salkić]] i  [[Elvir Bolić]].

== Etimologija ==
Prvo pominjanje imena Zenica zabilježeno je 20. marta 1436, u pismu poslanom turskom vojvodi Baraku, gdje se u sedmom redu pominje naziv &quot;Seniza&quot;.
[[Datoteka:Prvo pominanje imena Zenice.jpg|lijevo|mini|174x174px|Prvo pominjanje imena Zenica u uputi Maroja Đurkovića, poslanom u Bosnu ka turskom vojvodi Baraku.]]
Prilikom napuštanja kraljevskog grada [[Bobovac|Bobovca]], [[Katarina Kosača|Katarina Kosača Kotromanić]] je izjavila &quot;Osta z(j)enica oka moga...&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bosanskehistorije.com/historija/etimologija/historija-grada-zenice/|title=Historija grada Zenice – BosanskeHistorije.com - Historija Bosne i Bošnjaka|date=23. 10. 2009|language=bs-BA|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;

Područje današnjeg grada kroz historiju na geografskim mapama označavalo još kao '''''Bistua Nova''' (izvorno Bistua Nuova)'' zbog [[Bistuensium (srednja Bosna)|rimskog municipijuma]] kao najznačajni nalaz tog perioda po kojem se zove jedna od ulica danas u Novom Radakovu i '''''Bilino Polje''''' po kojem danas nosi naziv stadion [[NK Čelik]]a i [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Reprezentacije Bosne i Hercegovine]]

== Historija ==
Najstariji materijalni dokazi o životu, civilizaciji i historijskim zbivanjima na lokalitetu grada Zenice, potiču od perioda 3000. do 2000. p. n. e, a čiji dokazi su pronađeni na lokalitetima [[Drivuša|Drivuše]] i [[Gradišće (Zenica)|Gradišća]]. Iz metalnog doba kao dokaz, pronađene su metalne sjekire i strelice u predjelu [[Nemila|Nemile]] i Gračanice, da bi se na prelazu iz [[Bronzano doba|bronzanog]] u [[željezno doba]] (6–5. stoljeće p. n. e), obilježila [[Iliri|Ilirska plemena]]. Ilirska naselja su gradila specifična naselja odbrambenog karaktera, zvane gradina, a dokaz prisustva plemena [[Desidijati|Desidijata]] su indirektni dokazi iz toponomastičke građe kao npr. toponim ''gradina,'' u naseljima kao [[Gradišće (Zenica)|Gradišće]], [[Donja Gračanica (Zenica)|Gračanica]], Gradac (danas pripada mjesnoj zajednici Raspotočje) u okolini Zenice. U najvećem ustanku protiv [[Rimljani (višeznačnica)|Rimljana]], [[Veliki ilirski ustanak|Batonov ustanak]] (6–9. p. n. e) spominje se ''Arduba'' koja je povezivana sa današnjim [[Vranduk (Zenica)|Vrandukom]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== Srednjovjekovna Bosna ===
[[Datoteka:Die Festung Vranduk in Bosnien by Carl Ebert.jpg|lijevo|mini|Slika iz sredine 19. vijeka, autora Karla Eberta (1821—1885), ''[[Tvrđava Vranduk]] u Bosni'' ([[Njemački jezik|njem]]. ''Die Festung Vranduk in Bosnien''; na slici su prikazani Bošnjani na planini Vranduk pored rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]]).|220x220piksel]]
Tokom ranog srednjeg vijeka, pretpostavlja se da su barbarske najezde uništile najveći dio antičkog naslijeđa, a od posebnog značaja za Zenicu jest [[Bistuensium (srednja Bosna)|bistuenske biskupije]] (najznačaniji nalaz (2–4. vijek) u kojem dominira monumentalna ranokršćanska dvostruka [[bazilika]], pored koje je u [[Evropa|Evropi]] identifikovana samo još jedna. Tokom srednjeg vijeka na području Zenice i [[Srednja Bosna|srednje Bosne]], naseljavaju se [[Goti]], [[Avari]] i [[Slaveni]] koji formiraju svoje južne slavenske države, a tako i Bosnu. Vrijeme političke samostalnosti srednjovjekovne Bosne direktno je vezano za Zenicu, prije svega Gradješinom pločom i aktom abjuracije, čime je dopunjeno [[Kulin ban|Kulinovo]] vrijeme, ali određuje i činjenice političke moći. Tokom vladavine [[Kulin ban|Kulina bana]] pominje se vjera sa sličnim [[Hereza|heretičkim (dualističkim) vjerovanjem]] na istoku [[Balkan|Balkanskog poluostrva]]. Pritiskom [[Papa|pape]] i mađarskog kralja, [[Kulin ban|bosanski ban Kulin]] će pred papinim izaslanikom kardinalom Ioannesom Casamarisom, splitskim nadbiskupom Bernardom i dubrovačkim đakonom Marinom, 8. aprila 1203. objaviti [[Bilinopoljska izjava|Bilinopoljsku izjavu]] kojom se odriče [[Bogumili|bogumilskog]] učenja. Blizina tvrdog grada [[Vranduk]]a, sjedište bosanskih kraljeva, Janjića i [[hiže]] dida [[Bogumili|bosanskih krstjana]] (u historiografiji nazivanih [[bogumili]]ma, [[Hereza|bosanskim hereticima]]), sa stećcima u [[Puhovac (Zenica)|Puhovcu]] i [[Pojske|Pojskama]], nekoliko pisara i graditelja, uz ostalo, jesu činjenice i dokaz posebnog značaja ovog kraja u srednjem vijeku.

U razdoblju srednjeg vijeka, 1370, spominje se naselje Klopče, kao i [[porodica]] toga imena, 8. januara 1404. bosanski did iz [[Janjići (Zenica)|Janjića]] šalje depešu dubrovačkom [[knez]]u Vlahi Sorkočeviću. U zeničkom naselju Varošišće (kod Vranduka) otkopana je [[crkva]] iz srednjeg vijeka i [[samostan|franjevački samostan]] Sv. Marije, koju je gradio [[Kiparstvo|kipar]] Ivan Hrelić, učenik [[Juraj Dalmatinac|Juraja Dalmatinca]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://historija.ba/d/378-prvo-spominjanje-grada-zenice|title=Prvo spominjanje grada Zenice|website=Historija.ba|language=bs|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Osmansko doba ===
U vrijeme vladavine [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]] (1463–1878) činjenicom da se promjenom smjera glavnog trgovačkog puta mijenja i funkcija samog grada, te osim kratkog perioda kad je bila sjedište brodskog [[kadija|kadije]] (do 1557). Zenica je [[kasaba]], opet osobenog lika sa nekoliko [[džamija]] ([[Sultan Ahmedova džamija (Zenica)|Sultan Ahmedova]], poznata i kao Čaršijska, [[Osman-čelebijina džamija (Zenica)|Osman-čelebijina]], [[Sejmenska džamija (Zenica)|Sejmenska]], [[Jalijska džamija|Jalijska]]), [[medresa|medresom]] (1737), nekoliko [[mekteb]]a, nišana, šadrvana, hanova i karavansaraja.
[[Datoteka:Sejmenska džamija Zenica.jpg|lijevo|mini|[[Sejmenska džamija (Zenica)|Sejmenska džamija]] u centralnom dijelu grada, druga najstarija džamija.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/323605/jedna-od-najstarijih-dzamija-u-zenici-uskoro-dobiva-novo-ruho|title=Jedna od najstarijih džamija u Zenici uskoro dobiva novo ruho|date=21. 11. 2017|website=Dnevni avaz|language=ba|access-date=20. 11. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.072info.com/setnja-kroz-dzamije-sejmenska-dzamija-u-zenici/|title=ŠETNJA KROZ DŽAMIJE: Sejmenska džamija u Zenici {{!}} Portal 072info|date=29. 6. 2014|language=hr|access-date=20. 11. 2025}}&lt;/ref&gt;|220x220piksel]]
Prema podatku iz 17. stoljeća, Zenica je imala oko 330 kuća, što je stavljalo među redove srednjeg grada u tadašnjoj Bosni. U jednom opisu iz 1697. govori se o Zenici, gdje uspjevaju dinje &quot;...a sam kraj je vrlo pitom&quot;.

Godine 1697, dolazi do razaranja i potpunog spaljivanja Zenice (po predanju samo su tri kuće opstale), od strane [[Habsburška Monarhija|habsburškog]] princa [[Eugen Savojski|Eugena Savojskog]]. Većina uglednih Zeničana je ubijeno, a katoličko stanovništvo je napustilo grad skupa sa princom [[Eugen Savojski|Eugenom]], da bi u 18. vijeku u Zenicu ponovo se počeli doseljavati [[Hrvati]] iz Dalmacije i [[Sefardi|Jevreji - sefardi]] (spominju se tek oko 19. vijeka u Zenici).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/o-gradu-zenici/historija-zenice/|title=Historija Zenice|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Austrougarsko doba ===
[[Datoteka:Konjska česma (Čaršijska).jpg|mini|227x227px|Konjska česma pored [[Sultan Ahmedova džamija (Zenica)|Čaršijske džamije]] (Sultan-Ahmedove).]]
Grade se kapitalni objekti šireg društveno-ekonomskog značaja: željeznička pruga od [[Brod (općina)|Bosanskog Broda]] do Zenice (1879), Rudnik mrkog uglja (1880), [[Papirna u Zenici|Fabrika papira]] (1885), [[Željezara Zenica|Željezara]] (1892), [[Kazneno popravni zavod Zenica|Kazneni zavod]] (1886). Konjska česma, izgrađena od bijelog tesanog kamena, sa dvije lule i dva korita, postavljena suprotno. Česma je otvorena 30. maja 1910, u 10:00 sati, na sjećanje prolaska austrijskog [[Franjo Josip, car Austrije|cara Franje Josipa]] kroz Zenicu. Tadašnji načelnik Zenice Ali Harmandić je 1910. doprinio da Zenica dobije prvi savremeni vodovod dužine 6&amp;nbsp;km, te desetak česmi u Zenici, između kojih i Konjska česma. Od 2001, model austrijske česme je postao zvanični suvenir Zenice, koji se još naziva i gradska, čaršijska, stara i konjska na osnovu lule koje imaju oblik konjske glave.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://v360.zenica.ba/?mapify-pin=1340|title=Konjska česma|website=Zenica.ba|language=|access-date=6. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; Česma se nalazi između [[Sultan Ahmedova džamija (Zenica)|Sultan Ahmedove džamije]] i objekta [[Zeničko muftijstvo|Zeničkog muftijstva]]–Hadži Mazića kuća.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zenicainfo.ba/2019/06/02/preporucujemo-hadzi-mazica-kuca-neispricana-prica-reportaza-u-programu-tvz/|title=PREPORUČUJEMO: Hadži-Mazića kuća, neispričana priča - reportaža u programu TVZ|last=Zenicainfo|date=2. 6. 2019|website=zenicainfo.ba|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Dvadeseti vijek ===
[[Datoteka:Zenica 2006 2.jpg|mini|Zgrada nekadašnje [[Zgrada nekadašnje Sinagoge u Zenici|sinagoge u Zenici]] pored kamenog mosta.|lijevo|220x220piksel]]
Početkom 20. vijeka, povećao se broj stanovnika, evidentna je ubrzana [[urbanizacija]]. Srpska pravoslavna [[crkva]] [[Crkva Rođenja Svete Bogorodice (Zenica)|Rođenja Svete Bogorodice]]&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://stage.zenica.ba/wp-content/uploads/2023/08/Crkva_Rodjenja_Presvete_Bogorodice_-_podaci_o_dobru-1.pdf|title=Crkva rođenja Presvete Bogorodice - podaci o dobru}}&lt;/ref&gt; sagrađena je 1885, dvije katoličke&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bosnasrebrena.ba/zenica-zupa-sv-ilije-proroka|title=Zenica – župa sv. Ilije proroka|date=10. 11. 2017|website=Bosna Srebrena|language=|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenicainfo.ba/2024/03/31/u-crkvi-svetog-josipa-u-zenici-sluzeno-misno-slavlje-povodom-uskrsa/|title=U Crkvi Svetog Josipa u Zenici služeno misno slavlje povodom Uskrsa|last=Zenicainfo|date=31. 3. 2024|website=zenicainfo.ba|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt; crkve 1910, [[sinagoga]] 1903&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zemuzej.ba/sinagoga/historija/historijat-sinagoge/486973746f72696a61742073696e61676f6765|title=Gradska sinagoga|website=zemuzej.ba|access-date=18. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;, najstarija džamija [[Sultan Ahmedova džamija (Zenica)|Sultan-Ahmed]] je obnovljena, gradnja nekoliko prenoćišta, [[hotel]]a, [[škola]], [[vodovod]], modernih puteva.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kao-da-je-vrijeme-stalo-hotel-internacional-u-srcu-zenice-cuvaju-bivsi-radnici/|title=Kao da je vrijeme stalo: Hotel Internacional u srcu Zenice čuvaju bivši radnici|last=Čolaković|first=Vladimir|date=18. 9. 2022|website=N1|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

Dvadeseti vijek u Zenici obilježen pojačanom industrijalizacijom, posebno poslije 1938. izgradnjom Grube pruge, pauperizacijom dijela stanovništva, njegovom proleterizacijom. Kameniti most vezuje kuću Koste Jefića i Osmanage Mehmedića i jevrejsku Havru punih 90 godina.

Od 1941. do 1945, evidentan je napor domaćeg stanovništva (potpisivanjem Rezolucije zeničkih muslimana maja 1942). [[Ustaše|Ustaški]] teror nad [[Jevreji|Židovima]] i odvođenja u koncentracione logore, doveo je do nestanka židovske kulture u Zenici. Osnovane su muslimanske milicije, naoružane od ustaškog pokreta u Šerićima, Doglodima, Babinu. Kao odbrana stanovništa osnovani su i [[Zenički partizanski odred|partizanske odrede]], koji su u aprilu 1945. oslobodili Zenicu. Odbrana i oslobođenje Zenice obilježava se 12. aprila 1945. (Dan oslobođenja Zenice)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenicainfo.ba/2019/04/12/foto-obiljezen-12-april-dan-oslobodenja-zenice/|title=FOTO: Obilježen 12. april - Dan oslobođenja Zenice|last=Zenicainfo|date=12. 4. 2019|website=zenicainfo.ba|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;. Nakon toga grad je počeo naglo industrijski se razvijati, a novi blokovi zgrada su izgrađeni kako bi se smjestili sve brojniji rudari i radnici u čeličani. Za vrijeme jugoslavenskog perioda od oko 50 godina, populacija se ušestostručila.

=== Rat u Bosni i Hercegovini ===
{{Glavni|Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine
|7. muslimanska viteška oslobodilačka brigada
}}
[[Datoteka:Зеница 20200301 140236.jpg|lijevo|mini|Spomen kamen u Novom Radakovu za Mateu Jurić.|150x150piksel]]
[[Datoteka:Trg Kameni spavač.jpg|mini|150x150px|[[Kameni spavač (trg)|Kameni spavač]], spomenik [[Masakr u Zenici|masakra u Zenici]] na trgu Alije Izetbegovića.]]
Službena prva civilna žrtva tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] u Zenici je ubijena vatrenim oružjem za vrijeme blokade tadašnje vojne kasarne [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] u naselju Bilimišće, a ubijena je Matea Jurić (29. jul 1990 — 13. maj 1992).

Dana 19. aprila 1993. oko podneva, od strane [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO-a]] devet granata je ispaljeno iz haubice i usmrtilo i ranilo više civila u centru grada, što se obilježava kao dan [[Masakr u Zenici|masakra u Zenici]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenicainfo.ba/2024/04/19/obiljezen-dan-civilnih-zrtava-rata-u-zenici/|title=Obilježen Dan civilnih žrtava rata u Zenici|last=Zenicainfo|date=19. 4. 2024|website=zenicainfo.ba|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt; Granata je ispaljena iz sela [[Putićevo]] (16 kilometara od Zenice), prva oko 12:10 sati, drugi napad sa dvije granate u 12:24, a naredne dvije runde sa dvije granate u 12:29. Grad je pretrpio i značajan gubitak civilnog stanovništva od snajperske vatre, požara i gladi, a stanovništvo nije imalo vodu i struju. Prvi [[Konvertibilna marka|novac]] Bosne i Hercegovine štampan je u Zenici, a prva vojna smotra [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] na čelu sa [[Alija Izetbegović|Alijom Izetbegovićem]], održana je u Zenici. U jeku rata u Zenici se organizuje novi privredni sajam ZEPS.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/o-gradu-zenici/historija-zenice/|title=Historija Zenice|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

Prva domaća međunarodna utakmica reprezentacije BiH odigrana je na [[Bilino polje|Bilinom Polju]] protiv [[Nogometna reprezentacija Albanije|Albanije.]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/proslo-je-18-godina-od-prve-utakmice-zmajeva-na-tlu-bih/129715|title=Prva utakmica reprezentacije Bosne i Hercegovine}}&lt;/ref&gt;

=== Poslijeratni period ===
Tokom perioda koji je uslijedio poslije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Zenica je doživjela doživjela privredni slom. Obustavljanje rada ili u velikoj mjeri smanjenje intenziteta u najvećim zeničkim preduzećima kao što su ''[[Željezara Zenica]]'', ''RMU Zenica'', ''Metalno'' su direktno utjecale na veliku stopu nezaposlenosti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.arcelormittal.com/o-nama/nasa-historija/|title=Naša historija|website=ArcelorMittal Zenica|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

Okosnica zeničke privrede Željezara, nakon neuspješnog udruživanja s Kuvajtskim investicijskim fondom, privatizacijom postaje dio [[Željezara Zenica|ArcelorMittala]], najvećeg svjetskog proizvođača [[čelik]]a, a s pokretanjem integralne proizvodnje u novom privrednom subjektu ArcelorMittal Zenica. U tom periodu dolazi i do infrastrukturnih ulaganja u Zenicu. Izgrađuju se sportski objekti ([[Stadion Kamberovića polje|Atletski stadion]] i [[Gradska arena Zenica|višefunkcionalna Arena]]), glavna gradska magistrala (GGM).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzenica.com/o-nama/|title=O nama – AK Zenica|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://euro-asfalt.ba/bs/zenica-zavrsena-i-svecano-pustena-u-promet-glavna-gradska-magistrala/|title=ZENICA – ZAVRŠENA I SVEČANO PUŠTENA U PROMET GLAVNA GRADSKA MAGISTRALA – EURO-ASFALT|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Datoteka:Zenica, 1900. mahala Kočeva.jpg|Mahala Kočeva i [[Kočevska džamija]] sa starim izgledom (1900)
Datoteka:Zenica - 1907. postrojenja Rudnika mrkog uglja Zenica.jpg|Postrojenja Rudnika mrkog uglja Zenica (1907)
Datoteka:Зеница - 1935 - јужни дио Зенице.jpg|Južni dio grada, [[Sejmenska džamija (Zenica)|Sejmenska džamija]] u sredini (1935)
Datoteka:1944. zračni snimak bombardovanja Zenice, željezničkog mosta današnjih Pehara.jpg|Zračni snimak bombardovanja Zenice, željezničkog mosta današnjih Pehara (1944)
Datoteka:1959. visoka peć, čelićana II, valjaonica I, kovačnica i termoelektrana.jpg|Visoka peć, čelićana II, valjaonica I, kovačnica i termoelektrana (ne postoji više; 1959)
Datoteka:Realisation de la sculpture dans la ville de Zenica.jpg|Skulptura &quot;Razvoj&quot; napravljen od [[krečnjak]]a u parku Bilinog polja (1981)
Datoteka:1971. izgradnja stadiona Bilino polje, istočna tribina u kadru.jpg|Izgradnja [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;|stadiona Bilino polje]], istočna tribina u kadru (1971)
Datoteka:1907. trodjelna razglednica sa službenim grbom Bosne i Hercegovine tog vremena.jpg|Trodjelna razglednica s tadašnjim službenim [[Grb Bosne i Hercegovine|grbom Bosne i Hercegovine]] (1907)
Datoteka:1895. panorama sjevernog dijela grada, lijevo Crkva svete bogorodice.jpg|Panorama sjevernog dijela grada, lijevo [[Crkva Rođenja Svete Bogorodice (Zenica)|Crkva Rođenja Svete Bogorodice]] (1895)
&lt;/gallery&gt;

=== 21. vijek ===
[[Datoteka:2014 Bosnia and Herzegovina floods Kamerovica flied.jpg|mini|150x150piksel|Rijeka [[Bosna (rijeka)|Bosna]] se izlila po [[Kamberovića polje|Kamberovića polju]] tokom [[Poplave u Bosni i Hercegovini 2014.|poplava 2014.]]]]
[[Datoteka:Municipality building in Zenica after 2014 Bosnian social riots.jpg|lijevo|mini|150x150piksel|Demolirana zgrada općinske uprave tokom [[Protesti u Bosni i Hercegovini (februar 2014)|protesta 2014.]]]]
Zenica se relativno sporo oporavlja i dalje razvija ulazeći u 21. vijek, a evidentan je i pad broja stanovnika od 1991. do 2013. Zenica je izgubila četvrtinu stanovništva dijelom usljed [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]], dijelom zbog nepovoljnih ekonomskih prilika u BiH.

Tokom [[Poplave u Bosni i Hercegovini 2014.|poplava u Bosni i Hercegovini 2014.]] Zenica se suočavala sa izlivima rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]] i njene pritoke Kočeve kako u samoj jezgri grada, tako i okolnim naseljenim mjestim poput [[Nemila|Nemile]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

U februara 2014. održani su [[Protesti u Bosni i Hercegovini (februar 2014)|građanski protesti]] u kojim su uništene zgrada općinske uprave i zgrada RMK, a deseci osoba su zbrinuti u [[Kantonalna bolnica Zenica|Kantonalnu bolnicu]] zbog zadobivenih povreda.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Općina Zenica je 20. novembra 2016. dobila status [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grada]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Geografija ==
[[Datoteka:Smetovi.JPG|lijevo|mini|Izletište [[Smetovi]], 8 km od grada. |220x220piksel]]
Zenica se nalazi u centralnom dijelu Bosne i Hercegovine, smještena između 44° i 13' sjeverne geografske širine i 17° i 54' istočne geografske dužine. Na sjeveru graniči sa općinom [[Teslić]], istočno od nje [[Žepče]], [[Zavidovići]] i [[Kakanj]]. Zapadni dio graniči sa [[Travnik]]om, [[Vitez (općina)|Vitezom]], a na jugu sa [[Busovača|Busovačom]]. Površina iznosi 558.5&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. U regionalnom smislu pripada Planinsko-kotlinskoj Bosni, preciznije Gornjobosanskoj-lašvanskoj mezoregiji. U prirodno-geografskom pogledu, smještena je uz srednji dio rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Huskić-Garić|first=Envera|date=|title=GEOMORFOLOŠKE ODLIKE OPĆINE ZENICA|url=https://www.academia.edu/33967584/GEOMORFOLO%C5%A0KE_ODLIKE_OP%C4%86INE_ZENICA|journal=SEMINARSKI RAD IZ EGZOGENE GEOMORFOLOGIJE}}&lt;/ref&gt;

Na sjevernim dijelovu nalazi se Vučija planina i Kosovnjak. Na istočnim granicama nalazi se Velika Manjača i Ravna planina, dok na južnom dijelu nalaze se Krčke stijene, Janjićki vrh i Zvečaj. Na zapadu su, Golubak, Visoka glava, Vučijak i Crni Vrh. Uz urbani dio grada su brda niže nadmorske visine sa svojim vidikovcima: Tetovo, Volovska glava, Crnile, Zmajevac, Hamida, Klopačke stijene i [[Smetovi|izletište Smetovi]].

Smetovi su smješteni 8&amp;nbsp;km od centra, gdje postoje uređene staze za šetnju, vožnju biciklom te sportski tereni za košarku, fudbal i odbojku u pijesku. Uređen je i za zimske uslove u vidu ski lifta i staza za [[Skijanje|skijaše]]. Sa Smetova je vidljivost po vedrom vremenu i do 100 kilometara, pa se mogu vidjeti obližnje planine [[Zvijezda (planina u Bosni i Hercegovini)|Zvijezda]], [[Vranica]], [[Vlašić]] i [[Lisac (planina)|Lisac]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sarajlic|first=Dzenita|date=5. 10. 2024|title=Saobraćajne karakteristike grada Zenice.docx|url=https://www.academia.edu/35675940|journal=SAOBRAĆAJNI FAKTORI GRADA ZENICE}}&lt;/ref&gt;[[Datoteka:Općina Zenica.svg|mini|Geografski položaj grada Zenice.]]
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Planine i brda&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sarajlic|first=Dzenita|title=Saobraćajne karakteristike grada Zenice.docx|url=https://www.academia.edu/35675940/Saobra%C4%87ajne_karakteristike_grada_Zenice_docx}}&lt;/ref&gt;
!nm. (m)
|-
|[[Tvrtkovac (planina)|Tvrtkovac]]
|1304
|-
|[[Hum (planina)|Hum]]
|1280
|-
|[[Vepar (planina)|Vepar]]
|1083
|-
|[[Lisac (planina)|Lisac]]
|1080
|-
|[[Smetovi]]
|940
|-
|Klopačke stijene
|918
|-
|Golubak
|700
|-
|Vučijak
|639
|-
|Zmajevac
|638
|-
|Volovska glava
|585
|-
|Janjićki vrh
|561
|}

=== Geografski položaj ===
{{Susjedne općine
 | S  = [[Teslić]], [[Žepče]]
 | SZ = [[Teslić]]&lt;br&gt;[[Travnik]]
 | SI = [[Žepče]]
 | Z  = [[Travnik]]
 | I  = [[Zavidovići]]&lt;br&gt;[[Kakanj]]
 | J  = [[Busovača]], [[Kakanj]]
 | JZ = [[Travnik]]&lt;br&gt;[[Vitez]]
 | JI = [[Kakanj]]
}}

=== Klima ===

Klima u Zenici je pretplaninsko [[Umjereno-kontinentalna klima|umjereno kontinentalna]]. Ljeta u Zenici su obično topla i suha, s prosječnim temperaturama koje mogu doseći ili premašiti 30&amp;nbsp;°C tijekom najtoplijih mjeseci. Noći su relativno svježe. Zime su hladne i snježne. Temperature često padaju ispod nule, a snježni pokrivač može biti prisutan tijekom većeg dijela zime. Najtopliji dan je izmjeren 13. augusta 2024. i iznosio je 42,6&amp;nbsp;°C&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zenicablog.com/zenica-drugi-uzastopni-dan-najtopliji-grad-u-evropi/|title=Zenica drugi uzastopni dan najtopliji grad u Evropi|last=Zblog-3|date=13. 8. 2024|website=Zenicablog|language=|access-date=16. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;, dok je najhladniji bio 24. januara 1963. i iznosio je -23,9&amp;nbsp;°C. Najveća godišnja količina padavina je izmjerena 2014. iznosila je 1200,6&amp;nbsp;mm, dok je najmanja izmjerena 2011. i iznosila 519,2&amp;nbsp;mm.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://novovrijeme.com/klima/zenica/|title=Klimatski podaci za grad Zenicu,Bosna i Hercegovina|website=novovrijeme.com|access-date=28. 5. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?rev_t=20190723160355&amp;url=http://www.fhmzbih.gov.ba/engleski/Zenicastanica.php#federation=archive.wikiwix.com&amp;tab=url|title=Federal Hydrometeorological Institute BH - Maps of stations|website=archive.wikiwix.com|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

{{Vremenski okvir
| naslov = Klima Zenice
&lt;!-- * Prosječna temperatura * --&gt;| pt_jan = 0,4
| pt_feb = 6,9
| pt_mar = 7,0
| pt_apr = 11,2
| pt_maj = 15,6
| pt_jun = 19,2
| pt_jul = 21,1
| pt_aug = 20,7
| pt_sep = 17,1
| pt_okt = 12,0
| pt_nov = 6,3
| pt_dec = 2,1
&lt;!-- * Najviša prosječna temperatura * --&gt;| vt_jan = 3,8
| vt_feb = 6,9
| vt_mar = 12,1
| vt_apr = 16,7
| vt_maj = 21,5
| vt_jun = 25,2
| vt_jul = 27,8
| vt_aug = 26,6
| vt_sep = 23,7
| vt_okt = 17,3
| vt_nov = 10,0
| vt_dec = 5,1
&lt;!-- * Najniža prosječna temperatura * --&gt;| nt_jan = −3,0
| nt_feb = −1,7
| nt_mar = 1,9
| nt_apr = 5,8
| nt_maj = 9,8
| nt_jun = 13,2
| nt_jul = 14,5
| nt_aug = 13,9
| nt_sep = 10,6
| nt_okt = 6,7
| nt_nov = 2,7
| nt_dec = −0,9
&lt;!-- * Padavine * --&gt;| p_jan = 70
| p_feb = 70
| p_mar = 64
| p_apr = 76
| p_maj = 85
| p_jun = 88
| p_jul = 72
| p_aug = 70
| p_sep = 72
| p_okt = 84
| p_nov = 105
| p_dec = 96
&lt;!-- * Broj kišnih dana * --&gt;| kd_jan =
| kd_feb =
| kd_mar =
| kd_apr =
| kd_maj =
| kd_jun =
| kd_jul =
| kd_aug =
| kd_sep =
| kd_okt =
| kd_nov =
| kd_dec = &lt;!-- * Prosječna vlažnost zraka * --&gt;
| vz_jan =
| vz_feb =
| vz_mar =
| vz_apr =
| vz_maj =
| vz_jun =
| vz_jul =
| vz_aug =
| vz_sep =
| vz_okt =
| vz_nov =
| vz_dec = &lt;!-- * Broj sunčanih sati  * --&gt;
| ss_jan = 9,5
| ss_feb = 10,5
| ss_mar = 12
| ss_apr = 13,5
| ss_maj = 14,5
| ss_jun = 15,5
| ss_jul = 15,0
| ss_aug = 14,0
| ss_sep = 12,5
| ss_okt = 11,0
| ss_nov = 9,5
| ss_dec = 9,0
&lt;!-- --&gt;| izvor = Climate data&lt;ref name = pogoda&gt;{{cite web
| url = https://en.climate-data.org/europe/bosnia-and-herzegovina/zenica/zenica-764499/
| title = Zenica Climate (Bosnia and Herzegovina)
| publisher = Climate-data.org
| access-date=5. 10. 2024
| language = engleski
| archive-url =
| archive-date=
}}&lt;/ref&gt;
}}

[[Datoteka:Jezero Mošćanica.jpg|lijevo|mini|157x157px|Jezero Mošćanica u istoimenom [[Mošćanica|naselju]] u okolini Zenice.]]

=== Rijeke ===
Zenica ima veliki broj manjih rijeka i potoka koje se ulijevaju u rijeku [[Bosna (rijeka)|Bosnu]] koja je najznačajniji vodeni tok. Izvor rijeke Bosne se nalazi na [[Ilidža|Ilidži]], kod [[Sarajevo|Sarajeva]], a ušće u rijeku [[Sava|Savu]] kod [[Šamac|Šamca]], stim da je prirodni tok s juga na sjever. Kroz Zenicu protiče 47,95&amp;nbsp;km od ukupnih 274&amp;nbsp;km koliko iznosi dužina rijeke Bosne. Duž iste nalaze se saobraćajnice i željeznička pruga.

Osim Bosne, postoje tokovi rijeka [[Lašva (rijeka)|Lašva]], [[Babina rijeka]], Kočeva, a nešto dalje su i [[Bistrička rijeka|Bistričak]], Gračanićka, Nemilska, Orahovička, Starinska i Džulanova rijeka. Značajniji potoci su Bukovica, Janjićki, Tetovski, Zvečajski, kao i potoci Perin han.

Oko 10&amp;nbsp;km jugoistočno od grada, između naselja Mutnica i Mošćanica, postoji vještačko [[jezero Mošćanica]] površine od dva hektara.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/o-gradu-zenici/|title=O Gradu|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Panorama ===
{{široka slika|Panorama Zenice.jpg|900px|Panoramski pogled na Zenicu: lijevo željezara, naselja Nova Zenica i Čaršija, u sredini i desno naselja Mokušnice, Odmut i brdo Crnile.}}

== Kultura ==
[[Datoteka:Theater in Zenica.jpg|mini|240x240piksel|[[Bosansko narodno pozorište Zenica|Bosansko narodno pozorište]] kod zgrade općinske uprave.]]
[[Datoteka:NOB Zenica 20180511 180600.jpg|lijevo|mini|231x231px|Spomenik [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|NOB-a]] u gradskom naselju Nova Zenica.]]
Institucije od kulturnog značaja su: [[Bosansko narodno pozorište Zenica|Bosansko narodno pozorište]] sa Velikom scenom, Malom scenom, Scenom u podrumu i Kabareom; Kamerni simfonijski orkestar, Omladinski hor, Likovna galerija i [[Muzej grada Zenice]]. U Bosanskom narodnom pozorištu, pored stalnog ansambla, aktivna je i Dječija scena sa sopstvenim programom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bnp.ba/bnp/#bnp|title=BNP Zenica|website=www.bnp.ba|access-date=7. 6. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bnp.ba/bnp/ansambl/glumacki-ansambl|title=Glumački ansambl|website=www.bnp.ba|language=bs-ba|access-date=16. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://federalna.ba/za-novogodisnji-koncert-kamernog-simfonijskog-orkestra-zenica-i-ove-godine-trazila-se-karta-vise-xc64k|title=Za Novogodišnji koncert Kamernog simfonijskog orkestra Zenica i ove godine tražila se karta više|website=Federalna|language=|access-date=1. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

Godine 2024. otvoren je i [[Islamski centar Sultan Ahmed]], pod upraviteljstvom Medžlisa Islamske zajednice Zenica ([[Zeničko muftijstvo]]), a predstavlja zatvoren objekat sa mnogobrojim prostorijama koje služe vjerskim, obrazovnim, kulturnim i društvenim potrebama zajednice.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mizzenica.ba/islamski-centra-sultan-ahmed-zenica-zvanicno-otvoren/|title=Islamski centar Sultan Ahmed Zenica zvanično otvoren {{!}} Medžlis Islamske Zajednice Zenica - MIZZenica|last=Bilčević|first=Muhamed|date=29. 4. 2024|language=bs-BA|access-date=29. 5. 2025}}&lt;/ref&gt; Hrvatsko kulturno društvo &quot;Napredak&quot;, jest podružnica u Zenici od 2010. koja organizuje godišnje [[Uskrs|uskršnje]] događaje.

[[Pop-rok]] grupa [[Dubioza kolektiv]], Anasabl srednjovjekovne muzike ''Fugato, i [[Nemoguće vruće]]'' potiču iz ovog grada.[[Datoteka:Vranduk, pristup ke hradu.jpg|mini|Stari grad Vranduk sa [[Tvrđava Vranduk|tvrđavom]].]]

=== Nacionalni spomenici ===
{{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Zenici}}[[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine]] u Zenici su: [[Crkva Rođenja Svete Bogorodice (Zenica)|Crkva Rođenja Presvete Bogorodice,]] [[Crkva svetog Ilije (Zenica)|Crkva svetog Ilije]] sa župnim uredom, [[Papirna u Zenici|Fabrika papirna]] u Novoj Zenici, [[Ploča velikog sudije Gradeše]] koja se nalazi u Muzeju grada Zenice, [[Sejmenska džamija (Zenica)|Sejmenska džamija]], Stara džamija sa haremom u naselju Orahovica kod [[Nemila|Nemile]], [[Tvrđava Vranduk|Stari grad Vranduk]], [[Sultan Ahmedova džamija (Zenica)|Sultan Ahmedova džamija]] i medresa prekoputa džamije i zgrada nekadašnje [[Zgrada nekadašnje Sinagoge u Zenici|Sinagoge u Zenici]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&amp;rows=50&amp;page=16|title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine u Zenici|access-date=6. 6. 2024|archive-date=7. 12. 2022|archive-url=https://archive.today/20221207164947/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&amp;rows=50&amp;page=16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Stanovništvo ==
{{Glavni|Demografija Zenice|Spisak naseljenih mjesta u gradu Zenici}}

=== Nacionalni sastav stanovništva – grad Zenica ===
{{Stanovništvo BiH
| naslov_tabele            = Sastav stanovništva
| ime_naseljenog_mjesta    = Zenica
| vrsta_naseljenog_mjesta  = grad
| maticni_broj             = 11185
| admin_godina             = 2013
| g2013_izvor              = &lt;ref name=&quot;popis2013&quot; /&gt;
| g1991_izvor              = &lt;ref name=&quot;Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.&quot;&gt;{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 125/126) |work=fzs.ba |access-date= 9. 12. 2015}}&lt;/ref&gt;
| g1981_izvor              = &lt;ref name=&quot;Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.&quot;&gt;{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 9. 12. 2015}}&lt;/ref&gt;
| g1971_izvor              = &lt;ref name=&quot;Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.&quot;&gt;{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 9. 12. 2015}}&lt;/ref&gt;
| g1961_izvor              = &lt;ref name=&quot;Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g2013_ukupno             = 110663
| g2013_bosnjaci           = 92988
| g2013_srbi               = 2409
| g2013_hrvati             = 8279
| g2013_bosanci            = 2679
| g2013_romi               = 809
| g2013_muslimani          = 531
| g2013_bosanciihercegovci = 816
| g2013_albanci            = 81
| g2013_jugosloveni        = 91
| g2013_ukrajinci          = 6
| g2013_crnogorci          = 62
| g2013_turci              = 18
| g2013_slovenci           = 39
| g2013_pravoslavci        = 11
| g2013_makedonci          = 21
| g2013_nisu_izjasnili     = 1305
| g2013_nepoznato          = 137
| g1991_ukupno             = 145517
| g1991_muslimani          = 80359
| g1991_srbi               = 22433
| g1991_hrvati             = 22510
| g1991_jugosloveni        = 15654
| g1981_ukupno             = 132733
| g1981_muslimani          = 66930
| g1981_srbi               = 21204
| g1981_hrvati             = 23595
| g1981_jugosloveni        = 17536
| g1981_slovenci           = 177
| g1981_crnogorci          = 826
| g1981_albanci            = 172
| g1981_madari             = 63
| g1981_romi               = 153
| g1981_makedonci          = 95
| g1971_ukupno             = 112447
| g1971_muslimani          = 61204
| g1971_srbi               = 21875
| g1971_hrvati             = 24658
| g1971_jugosloveni        = 2133
| g1971_slovenci           = 302
| g1971_crnogorci          = 690
| g1971_albanci            = 210
| g1971_madari             = 81
| g1971_romi               = 48
| g1971_makedonci          = 99
| g1961_ukupno             = 84341
| g1961_muslimani          = 31177
| g1961_srbi               = 20369
| g1961_hrvati             = 20509
| g1961_jugosloveni        = 10755
| g1961_slovenci           = 376
| g1961_crnogorci          = 395
| g1961_albanci            = 197
| g1961_madari             = 79
| g1961_makedonci          = 142
}}

=== Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Zenica ===
{{Stanovništvo BiH
| naslov_tabele            = Sastav stanovništva
| ime_naseljenog_mjesta    = Zenica
| vrsta_naseljenog_mjesta  = naseljeno mjesto
| maticni_broj             = 162973
| admin_godina             = 2013
| g2013_izvor              = &lt;ref name=&quot;popis2013&quot;&gt;{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| g1991_izvor              = &lt;ref name=&quot;Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.&quot; /&gt;
| g1981_izvor              = &lt;ref name=&quot;Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.&quot; /&gt;
| g1971_izvor              = &lt;ref name=&quot;Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.&quot; /&gt;
| g1961_izvor              = &lt;ref name=&quot;Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.&quot; /&gt;
| g2013_ukupno             = 70553
| g2013_bosnjaci           = 55239
| g2013_srbi               = 2296
| g2013_hrvati             = 6746
| g2013_bosanci            = 2461
| g2013_romi               = 645
| g2013_muslimani          = 408
| g2013_bosanciihercegovci = 794
| g2013_albanci            = 81
| g2013_jugosloveni        = 83
| g2013_ukrajinci          = 6
| g2013_crnogorci          = 62
| g2013_turci              = 17
| g2013_slovenci           = 39
| g2013_pravoslavci        = 10
| g2013_makedonci          = 21
| g2013_nisu_izjasnili     = 1192
| g2013_nepoznato          = 105
| g1991_ukupno             = 96027
| g1991_muslimani          = 43154
| g1991_srbi               = 18312
| g1991_hrvati             = 15809
| g1991_jugosloveni        = 14703
| g1981_ukupno             = 63569
| g1981_muslimani          = 22146
| g1981_srbi               = 12728
| g1981_hrvati             = 11716
| g1981_jugosloveni        = 14437
| g1981_slovenci           = 167
| g1981_crnogorci          = 697
| g1981_albanci            = 127
| g1981_madari             = 58
| g1981_romi               = 67
| g1981_makedonci          = 88
| g1971_ukupno             = 51263
| g1971_muslimani          = 21365
| g1971_srbi               = 12779
| g1971_hrvati             = 13250
| g1971_jugosloveni        = 1945
| g1971_slovenci           = 290
| g1971_crnogorci          = 605
| g1971_albanci            = 141
| g1971_madari             = 69
| g1971_romi               = 19
| g1971_makedonci          = 88
| g1961_ukupno             = 32476
| g1961_muslimani          = 5908
| g1961_srbi               = 10525
| g1961_hrvati             = 9393
| g1961_jugosloveni        = 5517
| g1961_slovenci           = 316
| g1961_crnogorci          = 329
| g1961_albanci            = 105
| g1961_madari             = 62
| g1961_makedonci          = 100
}}

=== Naseljena mjesta u Zenici ===
Zenicu sačinjavaju sljedeća naseljena mjesta:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.statistika.ba/?show=12&amp;id=11185|title=Popis 2013 u BiH|website=www.statistika.ba|access-date=7. 6. 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Arnauti (Zenica)|Arnauti]], [[Banloz]], [[Bijele Vode (Zenica)|Bijele Vode]], [[Bistrica (Zenica)|Bistrica]], [[Bistrica Gornja]], [[Briznik]], [[Bukovica (Zenica)|Bukovica]], [[Dobriljevo]], [[Donja Vraca]], [[Donji Čajdraš]], [[Drugavci]], [[Dusina (Zenica)|Dusina]], [[Gladovići (Zenica)|Gladovići]], [[Gorica (Zenica)|Gorica]], [[Gornja Gračanica]], [[Gornja Višnjica (Zenica)|Gornja Višnjica]], [[Gornja Vraca]], [[Gornja Zenica]], [[Gornji Čajdraš]], [[Gradina (Zenica)|Gradina]], [[Gradišće (Zenica)|Gradišće]], [[Grm (Zenica)|Grm]], [[Gumanci]], [[Janjac (Zenica)|Janjac]], [[Janjićki Vrh]], [[Janjići (Zenica)|Janjići]], [[Jasika (Zenica)|Jasika]], [[Jastrebac (Zenica)|Jastrebac]], [[Jezera (Zenica)|Jezera]], [[Jurjevići]], [[Kasapovići (Zenica)|Kasapovići]], [[Klopački Vrh]], [[Kolići]], [[Koprivna (Zenica)|Koprivna]], [[Kovačići (Zenica)|Kovačići]], [[Kovačići (Zenica)|Kovanići]], [[Kozarci]], [[Kula (Zenica)|Kula]], [[Lašva (Zenica)|Lašva]], [[Lijeske]], [[Lokvine]], [[Loznik (Zenica)|Loznik]], [[Ljubetovo]], [[Mošćanica]], [[Mutnica (Zenica)|Mutnica]], [[Nemila]], [[Novo Selo (Zenica)|Novo Selo]], [[Obrenovci]], [[Orahovica (Zenica)|Orahovica]], [[Osojnica (Zenica)|Osojnica]], [[Osredak (Zenica)|Osredak]], [[Palinovići]], [[Pepelari]], [[Peševići]], [[Plahovići (Zenica)|Plahovići]], [[Plavčići]], [[Poca]], [[Pojske]], [[Ponihovo]], [[Ponirak]], [[Puhovac (Zenica)|Puhovac]], [[Putovičko Polje]], [[Putovići]], [[Radinovići (Zenica)|Radinovići]], [[Sebuja]], [[Smajići]], [[Starina]], [[Stranjani]], [[Sviće]], [[Šerići (Zenica)|Šerići]], [[Šiblići]], [[Tišina (Zenica)|Tišina]], [[Topčić Polje]], [[Trešnjeva Glava]], [[Vranduk (Zenica)|Vranduk]], [[Vranovići (Zenica)|Vranovići]], [[Vražale]], [[Vrhpolje (Zenica)|Vrhpolje]], [[Vukotići (Zenica)|Vukotići]], [[Zahići]], Zenica i [[Živkovići]].

Naseljeno mjesto [[Jezera (Zenica)|Jezera]] su ranije pripadala općini [[Teslić]], koje je poslije potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] ušlo u sastav Zenice, a naselje [[Blatnica (Teslić)|Blatnica]] u općinu Teslić (Republika Srpska).

Na [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1971.|popisima 1971]]. i [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1981.|1981]], postojala su i naseljena mjesta: Babići, Čekote, Dolac, Dolipolje, Donja Gračanica, Drinjani, Drivuša, Dvor, Gnusi, Gojakovac, Jagodići, Jelina, Jezero, Jokovići, Klopče, Konjevići, Kopilo, Kovačevići, Krivići, Lađice, Miklići, Mrgodići, Mulići, Orahovičko Polje, Pečuj, Perin Han, Podbrežje, Poratje, Potok, Pridražići, Rajčevići, Raspotočje, Rebrovac, Ričice, Rijeka, Sidica, Spahići, Šušanj, Tuganja, Urije, Varda, Visokovci, Vjetrenice, Vrselje i Vukovići. Ova naselja su na [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1991.|popisu 1991.]] ukinuta i pripojena drugim naseljenim mjestima.

==== Urbana naselja ====
Urbani dio Zenice&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/wp-content/uploads/2023/10/Kontakti_MZ_02032022.pdf|title=Mjesne zajednice Zenica|website=Grad Zenica}}&lt;/ref&gt; čine naselja:
{{div col||30em}}
* [[Babina Rijeka (Zenica)|Babina rijeka (Staro Radakovo)]]
* Bilino Polje
* Blatuša
* Centar
* Crkvice
* Jalija
* Londža
* Lukovo Polje
* [[Mokušnice]]
* Nova Zenica
* Novo Radakovo
* [[Odmut (Zenica)|Odmut]]
* Pišće
* Sejmen
* Stara čaršija
{{Div col end}}

== Politika ==

=== Politička organizacija Grada Zenica ===
Organi grada Zenice su Gradsko vijeće (sastoji se od 31 vijećnika) i gradonačelnik.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/gradsko-vijece-grada-zenice/saziv-vijeca-grada/|title=Saziv vijeća grada|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=9. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;

Gradom rukovodi [[gradonačelnik]] koji se bira na lokalnim izborima svake četiri godine, na kojima se bira i Gradsko vijeće, koje se sastoji od 31 vijećnika, koji se biraju po partijskim listama, te jednog predstavnika nacionalnih manjina. Članovi Gradskog vijeća se biraju direktno, te na osnovu dobijenih glasova, proporcionalno udjelu partije, zastupaju biranu partiju u Gradskom vijeću. Ovlasti gradonačelnika i Gradskog vijeća regulisani su federalnim zakonima i statutom Grada.

==== Gradonačelnik ====
{{Glavni|Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016 (Zenica)|Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.}}Na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016.|lokalnim izborima]] održanim održanim 2. oktobra 2016. za gradonačelnika Zenice izabran je [[Fuad Kasumović]], kao nezavisni kandidat sa 34,67% ili ukupno 16.176 glasova.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&amp;langId=1#/8/93/0|title=Centralna izborna komisija BiH|website=www.izbori.ba|access-date=9. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/gradonacelnik/|title=Gradonačelnik grada Zenica|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=9. 10. 2024}}&lt;/ref&gt; Iduća dva mandata na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2020.|lokalnim izborima 2020]] (66,51%), te [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024.]] sa 45,34% glasova ponovo je izabran za gradonačelnika.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&amp;langId=1#/8/93/0|title=Centralna izborna komisija BiH|website=www.izbori.ba|access-date=9. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36#/8/93/0|title=Centralna izborna komisija BiH|website=www.izbori.ba|access-date=9. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;

===== Zenički načelnici =====
[[Datoteka:Abdulah Mutapčić.jpg|mini|200x200piksel|Abdulah Mutapčić, bivši načelnik (1970–1974).]]
[[Datoteka:Зеница 20190812 225732 - Фуад Касумовић 2 cropped.png|mini|217x217px|[[Fuad Kasumović]], 36. i aktuelni gradonačelnik.]]{{Glavni|Spisak gradonačelnika Zenice}}{{div col||30em}}
* Ahmetaga Mutapčić
* Ali Harmandić (1908–1913)
* Mahmud Tarabar (1913–1917)
* Osman Mutapčić (1917–1923)
* Ivo Ghey (1923–1925)
* Ahmed Mutapčić (1926–1931)
* Abdulaziz Aska Borić (1932–1935)
* Eniz Mutapčić (1935–1936)
* Mehmedalija Tarabar (1936–1941)
* Ismet Salčinović (1941–1945)
* Mustafa Čolaković (1945)
* Mustafa Mujagić (1945)
* Abdul Aziz Asko Borić (1945–1946)
* Jozo Marčinković (1945–1948)
* Veljko Bilanović (1949–1950)
* Nikola Spaić (1951–1952)
* Safet Uzunović (1950–1955)
* Đuro Vekić (1955–1959)
* Milko Križanović (1959–1960)
* Ezher Arnautović (1960–1965)
* Vinko Jelčić (1965–1966)
* Muhamed Berberović (1966–1970)
* [[Abdulah Mutapčić]] (1970–1974)
* Vinko Jelčić (1974–1978)
* Nikola Mirković (1978–1982)
* Salim Tarabar (1982–1983)
* Muhamed Pašalić (1983–1984)
* Nikola Telebak (1984–1985)
* Omer Filipović (1986–1988)
* Bogdan Kolar (1988–1990)
* Ibrahim Alispahić (1990–1992)
* Besim Spahić (1992–1997)
* Ferid Alić (1997–2000)
* Zakir Pašalić (2000–2004)
* Husejin Smajlović (2004–2016)
* [[Fuad Kasumović]] (2016–)
{{Div col end}}

==== Gradsko vijeće ====
{{Glavni|Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.}}Na izborima za Gradsko vijeće, održanim 6. oktobra 2024. godine, izabrano je 11 predstavnika [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA), 11 iz [[Bosanskohercegovačka inicijativa|Bosanskohercegovačke Incijative]] (BHI-KF), 3 predstavnika [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske partije]] (SDP BiH), 2 iz [[Snaga naroda|Snage naroda]], jedan iz &quot;[[Pokret (stranka)|Pokreta]]&quot;, jedan iz [[Naša stranka|Naše stranke]] (NS), te jedan predstavnik iz nacionalnih manjina kao nezavisni kandidat.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&amp;langId=3#/9/93/0/0|title=Središnje izborno povjerenstvo BiH|website=www.izbori.ba|access-date=18. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Zvanična obilježja ===
[[Datoteka:Flag of Zenica.svg|mini|Zastava grada Zenice.]]
[[Datoteka:Coat of arms of Zenica.svg|mini|152x152px|Grb grada Zenice.]]
Grad Zenica ima [[grb]] i [[zastava|zastavu]]. Grb je četvrtasto polje s polukružnom osnovom uokvireno dvjema linijama, čiji su debljina i međuprostor jednaki. Grb sadrži šest elemenata koji su prikazani linijama crne boje iste debljine. Lijevom stranom, prateći okvir polja grba, proteže se kontura rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], koju u donjem dijelu sijeku dvije horizontalne linije – simbol komunikacije. U preostalom dijelu polja grba prikazana su četiri simbola kružne forme koji predstavljaju (s lijeva na desno odozgo prema dolje) simbol [[Vranduk]]a – sjeverne kapije grada, jedan od šest križeva sa ploče [[Kulin ban|bana Kulina]], ujedno i simbol [[kršćanstvo|kršćanstva]], [[polumjesec]] – simbol [[islam]]a i [[Osmansko Carstvo|osmanskog perioda]] i ukršteni čekići–simbol [[rudarstvo|rudarstva]] i teške industrije, a indirektno i simbol [[Austro-Ugarska|austrougarskog]] perioda.

Polje grba je obojeno žutom i zelenom bojom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://centar72.ba/sites/default/files/slike-prijava/11755178_10205238591543546_5004259657307104523_n.jpg|title=Postavljena zastava grada Zenice|access-date=19. 9. 2024|archive-date=20. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720191711/http://centar72.ba/sites/default/files/slike-prijava/11755178_10205238591543546_5004259657307104523_n.jpg|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/363273229/Grb-i-zastava-Zenice-Standardi-i-Tumacenje-pdf|title=GRB I Zastava Zenice Standardi I Tumacenje PDF {{!}} PDF|website=Scribd|language=|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt; [[Žuta|Žuta boja]] pokriva polje do nivoa gornja dva kružna elementa, a zelena boja preostali dio polja. Polumjesec u donjem dijelu je također ispunjen žutom. Kontura rijeke je bijela. Odnos širine i dužine zastave je 1:2. Zastava se u svim varijantama koristi u uspravnom položaju. Na sredini zastave nalazi se grb položen uspravno po dužini zastave. Širina grba zauzima 2/3 širine zastave.

Uvjeti i način upotrebe grba i zastave grada Zenica propisuju se posebnom odlukom Vijeća.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/wp-content/uploads/2023/08/Grb-i-zastava-Zenice-tumacenje.pdf|title=Grb i zastava Zenice tumačenje.pdf|website=Grad Zenica|publisher=Grad Zenica}}&lt;/ref&gt;

== Privreda i saobraćaj ==
[[Datoteka:Zenica (Stahlwerk).jpg|mini|Čeličana u sklopu [[Željezara Zenica|Željezare]], promatrana iz naselja Blatuša.|220x220piksel]]
[[Datoteka:Dom zdravlja Zenica.jpg|lijevo|mini|Zgrada [[Dom zdravlja|Doma zdravlja]] Zenica u blizini [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;|Stadiona Bilino Polje]].|220x220piksel]]
Zenica je industrijski centar. U politici razvoja industrije dominirale su bazne grane industrije (proizvodnja gvožđa i čelika i [[rudarstvo]]). Eksploatacija mrkog [[Ugalj|uglja]] u Zenici je otpočela 1880, a proizvodnja čelika 1892.

U predratnom periodu u Zenici pored ostalog proizvedeno je 1,4 miliona tona čelika i 924.000 tona uglja, 1.018.000 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; tkanine, 158.000 hl [[mlijeko|mlijeka]], itd. Broj zaposlenih radnika iznosio je 53.419 od čega u društvenom sektoru 49.415 ([[privreda]] 42.965 i 6.450 u vanprivredi), a u privatnom sektoru 4004 zaposlena.

Premda Zenica u [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratnom periodu]] (1992–1995) nije pretrpjela ratna razaranja, rat je ostavio značajne posljedice po privredu. One se ogledaju prvenstveno u obustavljanju kontinuiranog procesa proizvodnje [[čelik]]a i velikom smanjenju proizvodnje.

[[Ratarstvo]] i [[stočarstvo]] imaju značajne preduslove za daljnje povećanje proizvodnje uz veću primjenu agro-tehničkih mjera. U ratarskoj proizvodnji najzastupljenija je proizvodnja [[krompir]]a sa značajnim tržnim viškovima, [[mrkva|mrkve]], [[Crveni luk|luka]], [[kukuruz]]a, [[pšenica|pšenice]] i ovčijeg [[sir]]a.

=== Saobraćaj ===
[[Datoteka:Train Bosnia Zenica 08-08-2008.jpg|mini|Električni voz na željezničkoj stanici Zenica.|220x220piksel]]
[[Datoteka:Nova dionica autoceste, kod Zenice.jpg|lijevo|mini|240x240piksel|Nova dionica autoceste kod Zenice.]]
Zenica je spojena sa Sarajevom [[Autoput A1 (Bosna i Hercegovina)|autoputem A1]], a međusobno su udaljeni 69,3&amp;nbsp;km cestovnim putem, a povezani su i [[Željeznički saobraćaj u Bosni i Hercegovini|željezničkom]] prugom, kroz dolinu rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/dir/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0/%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B5%D0%B2%D0%BE/@43.9712634,18.0329446,10z/data=!4m13!4m12!1m5!1m1!1s0x475ee26b2c197a21:0x58a707c9607b8702!2m2!1d17.9077431!2d44.2034392!1m5!1m1!1s0x4758cbb1ed719bd1:0x562ecda6de87b33e!2m2!1d18.4130763!2d43.8562586?entry=ttu|title=Zenica to Sarajevo|website=Zenica to Sarajevo|language=bs-US|access-date=9. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; Istim autoputem povezana je i sa Mostarom sa 176&amp;nbsp;km&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/dir/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0/Mostar/@43.7762699,17.3987433,9z/data=!3m1!4b1!4m13!4m12!1m5!1m1!1s0x475ee26b2c197a21:0x58a707c9607b8702!2m2!1d17.9077431!2d44.2034392!1m5!1m1!1s0x134b43a43b6340a9:0x14f32b2d4e37c5a!2m2!1d17.8077578!2d43.3437748?entry=ttu|title=Zenica to Mostar|website=Zenica to Mostar|language=bs-US|access-date=9. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; udaljenošću, a željeznička pruga se nastavlja južno i dolazi do obale u [[Ploče|Pločama]].

Putevi u gradu su relativno obnovljeni sa početkom izgradnje 2012, a jedna od magistrala jeste ''Glavna gradska magistrala'' (GGM), sa ukupnom dužinom od 7,85&amp;nbsp;km.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/pocela-realizacija-projekta-ggm-a-u-zenici/|title=Počela realizacija projekta GGM-a u Zenici|last=Administrator|first=Zenica|date=26. 3. 2012|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=9. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; Sve ceste su povezani kružnim tokovima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/modernizacija-grada-zenica-danas-ima-14-kruznih-tokova-i-modernu-saobracajnicu/150510053|title=Modernizacija grada: Zenica danas ima 14 kružnih tokova i modernu saobraćajnicu|website=www.klix.ba|language=|access-date=9. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; U fazi saniranja i proširivanja su putevi prema okolnim mjestima i selima, a radovi su u toku [[Evropski put E73|koridora Vc]] u obližnjem naselju [[Nemila]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/zenica-prvi-grad-u-fbih-koji-ima-sporazum-sa-jp-ceste-fbih/|title=Zenica prvi grad u FBiH koji ima Sporazum sa JP Ceste FBiH|last=Administrator|first=Zenica|date=6. 2. 2019|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=9. 6. 2024}}&lt;/ref&gt;

Najvažnije infrastrukturne i transportne kompanije iz Zenice su Almy gradnja, ITC, Arkon, Arel, Uniprojekt komerc - inžinjering, Komgrad - Ze, Almy - transport, Geosonda, Engra, ŽGP - Zenica.

Najbliži aerodrom je [[Međunarodni aerodrom Sarajevo]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.docdroid.net/O4Cz1DB/zenica-vodic-za-investitore.pdf|title=Zenica vodič za investitore.pdf {{!}} DocDroid|date=21. 7. 2019|website=web.archive.org|access-date=9. 6. 2024|archive-date=21. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721222645/https://www.docdroid.net/O4Cz1DB/zenica-vodic-za-investitore.pdf|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unze.ba/medunarodna-saradnja/grad-zenica/|title=Grad Zenica - Univerzitet u Zenici|date=15. 3. 2024|language=bs|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

== Obrazovanje ==
{{Glavni|Univerzitet u Zenici}}
[[Datoteka:Prva gimnazija Zenica.jpg|mini|Prva gimnazija Zenica.|220x220piksel]]
[[Datoteka:Medicinska škola Zenica 2024.jpg|mini|Medicinska škola Zenica.|220x220piksel]]
Zenica je [[univerzitet]]ski grad. [[Univerzitet u Zenici]] se sastoji od nekoliko [[fakultet]]a: [[Mašinski fakultet u Zenici|mašinski]], [[Metalurško-tehnološki fakultet u Zenici|metalurško-tehnološki]], [[Filozofski fakultet u Zenici|filozofski]], [[Pravni fakultet u Zenici|pravni]], [[Ekonomski fakultet u Zenici|ekonomski]], [[Medicinski fakultet u Zenici|medicinski]], [[Islamski pedagoški fakultet u Zenici|islamski pedagoški fakultet]] i [[Politehnički fakultet u Zenici|politehnički fakultet]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unze.ba/o-unze/historija/|title=Univerzitet u Zenici|website=Univerzitet u Zenici}}&lt;/ref&gt;

U Zenici postoji 19 [[Osnovna škola|osnovnih škola]], a neke među njima su: OŠ Musa Ćazim Ćatić, OŠ Meša Selimović, OŠ Mak Dizdar, OŠ Edhem Mulabdić, OŠ Vladimir Nazor, OŠ Miroslav Krleža i ostale.

Srednje škole u Zenici su:

# [[Prva gimnazija Zenica]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gimnazija-ze.com.ba/|title=JU Prva gimnazija u Zenici|website=JU Prva gimnazija u Zenici|language=|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;
# Druga gimnazija Zenica&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dgze.edu.ba/|title=Homepage|website=JU Druga gimnazija Zenica|language=bs-BA|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;
# Gimnazija KŠC &quot;Sv. Pavao”&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ksc-zenica.edu.ba/gimnazija/|title=Gimnazija|website=KŠC Zenica|language=hr|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;
# [[Medicinska škola Zenica]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://med-ze.edu.ba/|title=Početna|date=9. 4. 2024|website=Medicinska škola Zenica|language=bs-BA|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;
# Tehnička škola Zenica&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tscze.ba/o-nama/|title=O nama – JU Tehnička škola Zenica|language=en-US|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;
# Mješovita škola &quot;Mladost” Zenica&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akta.ba/registar/227853/ju-srednja-mjesovita-skola-mladost-zenica|title=JU Srednja mješovita škola Mladost Zenica - Akta.ba|last=Akta.ba|website=www.akta.ba|language=bs|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;
# Muzička srednja škola Zenica&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.smuze.ba/|title=JU Srednja muzička škola Zenica|website=JU Srednja muzička škola Zenica|language=|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;
# Ekonomska škola Zenica&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ekonomskaskola.edu.ba/|title=Ekonomska škola Zenica – Oficijelna Web prezentacija škole|language=en-US|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;
# Industrijska škola Zenica&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://srednjazenica.edupage.org/|title=Mješovita srednja industrijska škola ZENICA|website=srednjazenica.edupage.org|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;
# Srednja škola za stručno obrazovanje i radno osposobljavanje&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://strucnoobraz.edu.ba/|title=Škola za srednje stručno obrazovanje i radno osposobljavanje|access-date=20. 4. 2024|archive-date=20. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420073942/https://strucnoobraz.edu.ba/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Između ostalih tu je Osnovna muzička škola, Osnovna specijalna škola, Katolički školski centar sa osnovnom školom i gimnazijom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://omsze.edu.ba/|title=JU Osnovna muzička škola Zenica|access-date=7. 6. 2024}}&lt;/ref&gt;

== Organizacije ==
[[Datoteka:SIFBIH.png|lijevo|mini|150x150px|Grb Saveza izviđaća Federacije Bosne i Hercegovine.]]
Postoje udruženja i organizacija, koje sufinansira Grad svojim budžetom&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/sufinansiranje-ekoloskih-inicijativa-47-250-km-za-nevladine-organizacije-u-zenici/|title=Sufinansiranje ekoloških inicijativa: 47.250 KM za nevladine organizacije u Zenici|last=javnošću|first=Odsjek za odnose s|date=27. 9. 2024|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=10. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;, poput ekoloških incijativa, omladinskih pogona (Centar za mlade Zenica i INPUT Centar za edukaciju informisanje i afirmaciju mladih), kao i Udruženje &quot;Forum građana&quot; Zenica,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mpr.gov.ba/NVO/default.aspx?id=7059&amp;langTag=bs-BA|title=Lista nevladinih organizacija koje su potpisale ili naknadno pristupile Sporazumu|website=www.mpr.gov.ba|access-date=10. 10. 2024|archive-date=10. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241010012559/http://www.mpr.gov.ba/NVO/default.aspx?id=7059&amp;langTag=bs-BA|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forumgze.com/|title=Forum građana Zenice|date=18. 12. 2023|language=|access-date=10. 10. 2024}}&lt;/ref&gt; Eko izviđački centar Smetovi (tokom cijele godine), sanitacija i čišćenje vode.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sigze.org/o-nama/|title=O nama|language=bs-BA|access-date=20. 4. 2024}}&lt;/ref&gt; Od osnivanja do danas kroz zeničku izviđačku organizaciju prošlo je približno 100.000 mladih ljudi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sigze.org/istorijat/|title=Istorijat|access-date=22. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

Izviđači u Zenici se sastoje od tri odreda:
* Odred izviđača &quot;Lisac” Zenica
* Odred izviđača &quot;Smet” Zenica
* Odred izviđača &quot;Zmajevac&quot; Zenica

== Ekologija ==
[[Datoteka:Vue de ZENICA depuis la rivière BOSNA.jpg|mini|Rijeka [[Bosna (rijeka)|Bosna]] sa gradskim naseljima Jalija i Odmut.]]
Zenica spada u gradove sa teškom industrijom koji su neracionalno zagađivali i uništavali okolinu. Poslije rata u Bosni i Hercegovini, glavni krivac za teško [[Ekologija|ekološko]] stanje u Zenici, Željezara, bila je onesposobljena. Međutim prije nekoliko godina je djelomično počela s radom stara Željezara, te je iz tih i drugih razloga u Zenici osnovana nestranačka, građanska organizacija &quot;Eko pokret&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ekoforumzenica.ba/|title=Za ekološki održivu Zenicu|website=Eko Forum Zenica|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;, a kasnije i politička stranka Zeleni Bosne i Hercegovine sa sjedištem u Zenici.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zeleni.org/|title=Zeleni Bosne i Hercegovine|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024|archive-date=10. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910052707/http://zeleni.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Tako je uz njihovo zalaganje [[sliv]] [[Babina rijeka|Babine rijeke]] proglašen parkom prirode. Postoje inicijative da se napravi brana na [[Vranduk]]u koja bi prouzrokovala ekološku katastrofu. Zeleni Bosne i Hercegovine kao i &quot;Eko pokret&quot; se protive tome i zalažu za proglašenje Vranduka nacionalnim parkom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fmoit.gov.ba/upload/file/SUO%20HE%20Kovanici_Final.pdf|title=HE Kovanići na rijeci Bosni|access-date=19. 9. 2024|archive-date=30. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240830035059/https://www.fmoit.gov.ba/upload/file/SUO%20HE%20Kovanici_Final.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/ozvanicen-pocetak-izgradnje-he-vranduk/|title=Ozvaničen početak izgradnje HE &quot;Vranduk&quot;|last=Administrator|first=Zenica|date=8. 9. 2016|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

Regionalna deponija grada &quot;Mošćanica” (RDM) d.o.o. Zenica smještena je između sela Mošćanica, Mutnica, Palinovići, Briznik, Arnauti, Ponihovo i Plavčići, jugoistočno od centra grada.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/place/Regionalna+Deponija+Mo%C5%A1%C4%87anica/@44.1859232,18.0140595,4453m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x475ee00d60f34b33:0x9ac33ceeeb55cdce!8m2!3d44.1780027!4d18.0178933|title=Regionalna Deponija Mošćanica · 52H9+652, Zenica, Bosna i Hercegovina|website=Regionalna Deponija Mošćanica · 52H9+652, Zenica, Bosna i Hercegovina|language=bs-US|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rdm.ba/onama.php|title=REC - O nama|date=9. 8. 2019|website=web.archive.org|access-date=19. 9. 2024|archive-date=9. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809165130/http://www.rdm.ba/onama.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Preuzima sav otpad iz Zenice i okolnih mjesta, dok kompanija za saniranje otpada i održavanje gradskih parkova u ulica njemačka Alba d.o.o.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.alba.ba/zen/|title=Alba Zenica|access-date=19. 9. 2024|archive-date=9. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809165307/http://www.alba.ba/zen/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Sport ==
[[Datoteka:Зеница 20190612 184653.jpg|mini|Tribine na atletskom stadionu u [[Kamberovića polje|Kamberovića polju]].|220x220piksel]]
[[Datoteka:Amel Tuka at the 2020 PSD Bank Meeting in Dusseldorf.jpg|lijevo|mini|258x258px|Atletičar i rekorder BiH utrke na 800 m, [[Amel Tuka]].]]

[[NK Čelik|Nogometni klub &quot;Čelik&quot;]] dvostruki je osvajač nekadašnjeg Srednjoevropskog kupa. Od priznavanja Bosne i Hercegovine, &quot;Čelik&quot; je tri puta bio državni prvak, a u dva navrata osvajač kupa. Takmiči se u [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prvoj ligi Federacije Bosne i Hercegovine]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nkcelik.ba/historija/|title=Historija|website=NK Čelik Zenica|language=|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt; Postoje i istoimeni [[KK Čelik|košarkaški]], [[Ragbi klub &quot;Čelik&quot;|ragbi]] i [[RK Čelik Zenica|rukometni klub]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ragbicelik.com/|title=Ragbi klub Čelik Zenica|website=Ragbi klub Čelik Zenica|language=hr|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

U gradskom naselju Crkvice, nalazi se i &quot;Trening centar Nogometnog saveza  BiH&quot;, za [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometnu reprezentaciju Bosne i Hercegovine]], na kojem se vrše pripreme pred utakmice na Bilinom Polju, koji se nalazi u neposrednoj blizini.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nfsbih.ba/wu-17-ch/stadioni/trening-centar-ns-fs-bih-zenica/|title=&quot;Trening centar NS/FSBiH&quot;, Zenica|website=www.nfsbih.ba|language=bs-ba|access-date=10. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;

Značajne rezultate ostvarili su i [[ragbi]]sti &quot;Čelika&quot;, koji su bili osmostruki prvaci bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]], 6 puta su osvojili kup, a &quot;Čelik&quot; je i dvostruki prvak Bosne i Hercegovine.

Od 1992. zapažene međunarodne rezultate ostvarili su teniserka [[Mervana Jugić-Salkić]], skakač uvis Elvir Krehmić, strijelac Šejla Kurtagić, karatist Arnel Kalušić, te atleričari [[Amel Tuka]], [[Hamza Alić]] i [[Mesud Pezer]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzenica.com/rekordi-kluba/|title=Rekordi kluba – AK Zenica|language=bs-BA|access-date=7. 6. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zenicablog.com/drzavno-prvenstvo-u-zenici-amel-tuka-osvojio-naslov-prvaka-bih-na-800-metara/|title=DRŽAVNO PRVENSTVO U ZENICI: Amel Tuka osvojio naslov prvaka BiH na 800 metara|last=zenicablog|date=30. 6. 2024|website=Zenicablog|language=|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

U Zenici djeluje 45 klubova u kojima je zaposlen veliki broj profesionalaca i amaterskih radnika u sportu. Zenica je i jedini bh. grad u kojem djeluje Klub ekstremnih sportova (Scorpio), sa težištem na [[alpinizam]] i [[sportsko penjanje]].

=== Spisak sportskih klubova u Zenici ===
{{div col||30em}}
* Aeroklub &quot;Zenica&quot;
* Asocijacija radioamatera
* Asocijacija radioamatera, Radioklub &quot;Zenica&quot;
* Atletski klub &quot;Zenica&quot;
* Biciklistički klub &quot;Zenica-Metalno&quot;
* Bokserski klub &quot;Čelik&quot;
* Bokserski klub &quot;Isak&quot;
* Bokserski klub &quot;Street fighter&quot;
* Invalidski odbojkaški klub &quot;Bosna&quot;
* Džudo klub &quot;Policajac&quot;
* Karate klub &quot;Hasen-do&quot;
* Karate klub &quot;Zenica-Mladost&quot;
* Karate klub &quot;Nico&quot;
* Košarkaški invalidski klub &quot;Bosna&quot;
* Klub borilačkih vještina &quot;Isak&quot;
* Klub ekstremnih sportova &quot;Scorpio&quot;
* Košarkaški klub &quot;Čelik&quot; (žene)
* [[KK Čelik|Košarkaški klub &quot;Čelik&quot;]]
* Košarkaški klub &quot;Željezara-Zenica&quot; (žene)
* Klub sjedeće odbojke &quot;Zenica 92&quot;
* Malonogomentni klub &quot;Drugari&quot;
* Nogometni klub &quot;Borac&quot; (Tetovo)
* Nogometni klub &quot;Iris&quot; (žene)
* [[NK Čelik|Nogometni klub Čelik]]
* Nogometni klub &quot;Nemila&quot;
* Nogometni klub &quot;Zenica 97&quot;
* Nogometni klub &quot;Zlatni ljiljan&quot;
* Nogometni klub &quot;Željezničar&quot;
* Nogometni klub &quot;Fortuna&quot;
* Nogometni klub &quot;Steel City&quot;
* Nogometni klub &quot;Rudar Zenica&quot;
* Nogometni klub &quot;Tempo Sport&quot;
* Odbojkaški klub &quot;Zenica&quot;
* Odbojkaški klub &quot;Ruki&quot;
* Plivački klub &quot;Željezara&quot;
* Plesni klub &quot;Latino&quot;
* Rafting klub &quot;Žara&quot;
* Rafting klub &quot;Bosna&quot;
* [[Ragbi klub &quot;Čelik&quot;]]
* [[Ragbi klub &quot;Rudar&quot;]]
* Ragbi klub &quot;Zenica 72&quot;
* [[RK Čelik Zenica|Rukometni klub &quot;Čelik]]&quot;
* Smučarski klub &quot;Zenica&quot;
* Stonoteniski klub &quot;Mladost&quot;
* Stonoteniski klub &quot;Željezara&quot;
* Streljački klub &quot;Zenica&quot;
* Šahovski klub &quot;Čelik&quot;
* Šahovski klub &quot;Preporod&quot;
* Teniski klub &quot;Čelik&quot;
* Taekwondo klub &quot;Zenica&quot;
* Udruženje građana sportskih ribolovaca RD &quot;Bistro&quot; Zenica
{{Div col end}}

== Mediji ==
[[Datoteka:Зеница 20190713 125857.jpg|lijevo|mini|Zgrada &quot;Jabuka&quot; u Novom Radakovu.|220x220piksel]]
Glavni medij komunikacije u gradu je javni servis, ''[[RTV Zenica|Radio-televizija Zenica]]'' (RTVZE). Servis je smješten u Ulici Bulevara Kralja [[Tvrtko I, kralj Bosne|Trvtka I]], prekoputa glavne autobuske stanice.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rtvze.ba/kontakt/|title=Kontakt {{!}} RTV Zenica|language=en-US|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt; Radio-stanice su: Radio Zenit, Radio Aktiv, Radio TNT Zenica, BM radio i Radio Zeničko nebo.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zenit.ba/|title=Zenit.ba I Za sve generacije|date=18. 9. 2024|website=Zenit.ba|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://balkandiskurs.com/2021/12/22/radio-active-zenica/|title=Radio Active Zenica: Bh. community radio koji oživljava alternativnu scenu mladih u Zenici|date=22. 12. 2021|website=Balkan Diskurs|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tntradio.ba/tnt-zenica/|title=Slušaj Radio TNT Zenica i uživaj u muzici 24 sata dnevno!|date=22. 3. 2023|language=|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.radio-uzivo.com/stanica/radio-bm|title=Radio BM uživo, Slušaj BM Radio online - Zenica - Bosna i Hercegovina {{!}} Radio-Uzivo.com|website=www.radio-uzivo.com|language=|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

Zenica ima jedan list koji je besplatan &quot;Superinfo&quot;, koji se građanima dijeli na uličnim štandovima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://superinfo.ba/|title=Superinfo {{!}} Prve bh besplatne novine|website=superinfo.ba|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt; Grad u svom sjedištu ima zvanični glasnik (''Službene novine Grada Zenica'').&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zenica.ba/gradska-uprava/sluzbene-novine-grada-zenica/|title=Službene novine grada Zenica|access-date=19. 9. 2024|archive-date=3. 6. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603010611/https://www.zenica.ba/gradska-uprava/sluzbene-novine-grada-zenica/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Sjedišta dopisništva nacionalnih listova [[Dnevni avaz]] i [[Oslobođenje]] nalaze se u Zenici, kao i lokalni list Naša riječ (od 1956) koji se nalazi u zgradi &quot;Jabuka&quot; ispod Hamide, u Masarikovoj i na drugoj strani zgrade sjedišta RTVZE.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nasarijec.ba/|title=Naša riječ Zenica|date=17. 9. 2024|language=bs-BA|access-date=19. 9. 2024}}&lt;/ref&gt;

== Poznate osobe ==
{{div col||30em}}
=== Privrednici i društveni djelatnici ===
* [[Stanko Tomić]], privrednik, bivši generalni direktor Željezare Zenica
* [[Alojz Derling]], privrednik, tvorac preduzeća &quot;Vatrostalna&quot;
* [[Žarko Radovanović]], pravnik, sudija suda Bosne i Hercegovine
* [[Vlado Adamović]], pravnik, sudija suda Bosne i Hercegovine
* [[Ružica Stanojević]], nastavnica i odbornik u opštinskom parlamentu u Kristijanstadu (Švedska)

=== Naučnici  ===
* [[Amer Smailbegović]], geofizičar i zaposlenik [[NASA]]-e
* [[Kemal Kapetanović]], naučnik
* [[Fikret Ibrahimpašić]], muzeolog
* [[Semir Osmanagić]], arheolog

=== Književnici ===
* [[Kemal Mahmutefendić]], pisac, pjesnik
* [[Džemaludin Alić]], pisac
* [[Esad Ekinović]], pisac
* [[Said Malkoč]], pisac
* [[Muhamed Kondžić]], pisac i novinar
* [[Selim Arnaut]], pisac i urednik časopisa &quot;Književna revija&quot;
* [[Lamija Begagić]], pisac, urednica književnog web-magazina Omnibus i dječjih časopisa Palčić i 5Plus
* [[Željko Grahovac]], pisac, urednik je časopisa &quot;Život&quot;
* [[Muharem Omerović]], pisac
* [[Željko Škuljević]], pisac, filozof, prorektor Univerziteta u Zenici

=== Političari ===
* [[Šefik Džaferović]], političar, bivši član predsjedništva Bosne i Hercegovine
* [[Fuad Kasumović]], političar i gradonačelnik Zenice
* [[Ramo Isak]], političar

=== Novinari ===
* [[Šerif Babić]], novinar na RTVZE dugi niz godina
* [[Josip Dujmović]], novinar, publicista i osnivač [[Indexi (nagrada)|nagrade Davorin]], danas Indexi
* [[Selvedin Avdić]], novinar i publicista
* [[Vlastimir Jović]], novinar
* [[Faruk Midžić]], novinar
* [[Zehrudin Isaković]], novinar i režiser, direktor [[FENA|Fene]]
* [[Mensur Čamo]], novinar i urednik Radija Slobodna Evropa

=== Umjetnici ===

==== Glumci, režiseri, pozorišni i filmski radnici ====
* [[Danis Tanović]], filmski režiser, dobitnik Oskara
* [[Haris Burina]], filmski i pozorišni glumac
* [[Radovan Marušić]], pozorišni scenograf i književnik
* [[Žarko Mijatović]], filmski i pozorišni glumac
* [[Slobodan Stojanović]], pozorišni reditelj i novinar
* [[Tarik Filipović]], glumac i TV voditelj
* [[Selma Mehanović]], pozorišna glumica
* [[Dinko Tucaković]], filmski direktor, Direktor Jugoslovenskog filmskog Arhiva (Srbija)
* [[Jasna Beri|Jasna Ornel Bery]], filmska glumica
* [[Faketa Salihbegović-Avdagić]], pozorišna glumica
* [[Danijel Ljuboja]], pozorišni glumac, član je ansambla ZKM-a (Hrvatska)
* [[Snežana Marković]], glumica
* [[Jasmin Dizdar]], filmski režiser
* [[Siniša Zorić]], filmski i pozorišni glumac
* [[Nusmir Muharemović]], pozorišni glumac
* [[Zlatan Školjić]], filmski i pozorišni glumac
* [[Robert Krajinović]], filmski i pozorišni glumac

==== Muzičari ====
* [[Hasiba Agić]], pjevačica i interpretatorka sevdalinki i ilahija
* [[Amar Jašarspahić]], pjevač folk i pop-folk,
* [[Milenko Karović]], dirigent, prvi čovjek Omladinskog hora u Zenici
* [[Saša Domuz]], muzičar, TAXI BEND
* [[Sandra Bagarić]], sopranistica i TV voditelj
* [[Dajana Akrapović]], violist
* [[Sanela Redžepagić]], mezzo-sopran
* [[Edin Karamazov]], muzičar međunarodnog karaktera, majstor lutnje
* [[Enes Bajramović]], gitarista i kompozitor, [[COD]], [[Ambasadori]]
* [[Aljoša Buha]], muzičar, basista, [[Crvena jabuka]], [[Kongres]]
* [[Darko Jelčić]], muzičar, bubnjar, [[Crvena jabuka]]
* [[Dženan Hodžić]] (pseudonim ''Dr. Zo''), reper

==== Likovni umjetnici ====
* [[Ljubomir Perčinlić]], slikar
* [[Alija Kulenović]], slikar i profesor atomske fizike
* [[Rizah Kulenović]] slikar, superintendant muzeja [[Leonardo da Vinci]] u Karlskroni (Švedska)
* [[Zoran Džapo]], slikar
* [[Tomislav Perazić]], slikar
* [[Miroslav Župančić]], kipar
* [[Snježana Vidović]], slikar (Njemačka)
* [[Hasan Begičević]], slikar
* [[Jasmin Kukavica]], slikar

==== Manekeni ====
* [[Dinka Delić]], manekenka, mis Jugoslavije 1984.
* [[Ema Alagić]], manekenka, bivša mis Turizma

=== Sportisti ===

====Atletičari====
* [[Hamza Alić]], bacač kugle
* [[Elvir Krehmić]], bh. rekorder u skoku u vis
* [[Mesud Pezer]], bacač kugle
* [[Amel Tuka]], bh. rekorder utrka na 400 m i 800 m
==== Košarkaši ====
* [[Emir Mutapčić]], bivši košarkaš i košarkaški trener
* [[Zoran Savić]], bivši košarkaš, generalni menadžer Barselone (Španija)
* [[Mensur Bajramović]], košarkaški trener i selektor Bosne i Hercegovine reprezentacije
* [[Dževad Alihodžić]], košarkaš
* [[Teoman Alibegović]], košarkaš
* [[Kenan Bajramović]], košarkaš
* [[Emir Preldžić]], košarkaš

==== Nogometaši ====
* [[Alojz Renić]], bivši nogometaš i nogometni trener
* [[Bekim Dino Pašalić]], nogometni trener (Španija)
* [[Elvir Bolić]], bivši nogometaš
* [[Dejan Lovren]], nogometaš Hrvatske
* [[Milorad Ratković]], nogometaš [[Celta de Vigo]]
* [[Nermin Šabić]], nogometaš
* [[Mladen Krstajić]], nogometaš, [[FK Partizan]], (Srbija)
* [[Bruno Akrapović]], bivši nogometaš
* [[Mirsad Hibić]], bivši nogometaš
* [[Aldin Džidić]], nogometaš
* [[Sandro Bloudek]], nogometaš, NK Varteks (Hrvatska)

==== Ragbisti ====
* [[Suad Kapetanović]], ragbista, osnivač Ragbi kluba Zenica (Čelik), trener Ragbi kluba Tatra iz Praga (Češka)

==== Skijaši ====
* [[Otto Lang (filmski producent)|Otto Lang]], skijaška legenda i američki filmski producent;
* [[Igor Laikert]], bosanskohercegovački alpski skijaš;

==== Vaterpolisti ====
* [[Zoran Janković (vaterpolist)|Zoran Janković]], vaterpolista, zlatna medalja XIX Olimpijada - Mexiko City 1968

==== Judisti ====
* [[Sensei Nihad Mehmedović]], judista, trener, crni pojas 3. dan (Kanada)

==== Strijelci ====
* [[Mirjana Horvat]], strijelac,
* [[Srećko Pejović]], strijelac, svjetski rekorder
* [[Sanja Sinanović]], strijelac
* [[Amir Ljuca]], strijelac, streljački trener

==== Sportski radnici ====
* [[Ermin Sivac]], nogometni sudija
* [[Siniša Zrnić]], nogometni sudija
* [[Sabrija Topalović]], nogometni sudija
* [[Jozo Mandić]], nogometni sudija

{{Div col end}}

== Gradovi partneri ==
Grad Zenica ima 9 gradova prijatelja&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zenica.ba/o-gradu-zenici/gradovi-prijatelji/|title=Gradovi Prijatelji|website=Grad Zenica|language=bs-BA|access-date=18. 9. 2024}}&lt;/ref&gt; (sestrinski gradovi):
* {{ZD|Njemačka}} [[Gelsenkirchen]], [[Njemačka]]
* {{ZD|Rumunija}} [[Hunedoara]], [[Rumunija]]
* {{ZD|Turska}} [[Üsküdar]], [[Istanbul]], [[Turska]]
* {{ZD|Turska}} [[Karşıyaka]], [[Izmir]], [[Turska]]
* {{ZD|Švedska}} [[Luleå]], [[Švedska]]
* {{ZD|Bosna i Hercegovina}} [[Jajce]], [[Bosna i Hercegovina]]
* {{ZD|Sjeverna Makedonija}} [[Veles]], [[Sjeverna Makedonija]]
* {{ZD|ITA}} [[Fiorenzuola d'Arda]], [[Italija]]
* {{ZD|Mađarska}} [[Zalaegerszeg]], [[Mađarska]]

== Galerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Datoteka:PLAN GRADA ZENICE.jpg|Plan grada Zenice
Datoteka:Зеница 20230104 123203.jpg|Šetalište &quot;Ušće&quot; uz rijeku [[Bosna (rijeka)|Bosnu]]
Datoteka:Interior of Sultan-Ahmed mosque in Zenica.jpg|Enterijer [[Sultan Ahmedova džamija (Zenica)|Sultan-Ahmedove]] džamije
Datoteka:Hadži Mazića kuća.jpg|Hadži Mazića kuća (Zgrada [[Zeničko muftijstvo|Zeničkog muftijstva]])
Datoteka:Зеница 20190501 103636.jpg|Ulica kod Trga Alije Izetbegovića
Datoteka:Gradska biblioteka Zenica.jpg|Gradska biblioteka i čitaonica Zenica
Datoteka:Zgrada Islamske zajednice.jpg|Zgrada Islamske zajednice pored [[Sultan Ahmedova džamija (Zenica)|Sultan Ahmedove džamije]]
Datoteka:Zenica 72000, Bosnia and Herzegovina - panoramio (2).jpg|[[Kamberovića polje]]
Datoteka:Zenica, tržiště.jpg|Tržnica Zenice (pijaca)
Datoteka:ZEPS Zenica.jpg|ZEPS Zenica
Datoteka:Зеница 20190504 212629.jpg|Fontana kod zgrade Uglovnica
&lt;/gallery&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Dani Kulina bana]]
* [[Univerzitet u Zenici]]
* [[Kameni spavač (trg)]]
* [[Masakr u Zenici]]
* [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]]
* [[Mokušnice|Meokušnice]]
* [[Medicinska škola Zenica]]

== Reference ==
{{refspisak|30em}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Zenica Municipality}}
{{Wikivoyage}}
{{Portal Bosna i Hercegovina}}
* [http://www.zenica.ba/ Zvanični sajt grada Zenice]
* [http://www.unze.ba Zvanični sajt Univerziteta u Zenici]

{{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}}
{{Zeničko-dobojski kanton}}
{{Grad Zenica}}

{{Istaknuti članak}}

[[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Gradovi u Zeničko-dobojskom kantonu]]
[[Kategorija:Zenica|*]]
[[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]]</text>
      <sha1>r0hugomxy9xqbjk28b38jjrm74dbwwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jessica Alba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5993</id>
    <revision>
      <id>3908322</id>
      <parentid>3836725</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2900" sha1="t8d8t933ai0rs3eehmkh757lw766qp9" xml:space="preserve">[[Datoteka:Jessica Alba 2011.jpg|mini|desno|165p|Jessica Alba]]
'''Jessica Marie Alba''' rođena [[28. april]]a 1981. u [[Pomona|Pamoni]], [[Kalifornija]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]), je američka [[glumica]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0004695/|title=Jessica Alba(I) Actress Producer Writer}}&lt;/ref&gt;

Odgojena je u [[Vojska|vojnoj]] [[Porodica|porodici]], koja je bila u stalnom pokretu. Jessica je postala zaljubljenik u sport, te je mučila svoje učitelje, djeda i baku svojim nasilničkim ponašanjem. Mornarička karijera njenog oca je odvela njenu porodicu u [[Biloxi]], [[Mississippi (država)|Mississipi]], te u [[Del Rio]], [[Texas (država)]], prije nego su se nastanili u [[Kalifornija|Kaliforniji]].

Jessica Alba je glumica preko 10 godina, već od male uloge Gail u porodičnoj avanturističkoj komediji ''[[Camp Nowhere]]'' iz 1994, pa sve do visoko popularne, ali na žalost otkazane naučno-fantastične serije ''[[Dark Angel (serija)|Dark Angel]]'' [[Televizijska Kompanija Fox|televizijske kompanije Fox]], od 2000. do 2002.

Njen otac je [[Meksiko|meksikanac]], a majka [[Francuska|francuskog]] i [[Danska|danskog]] porijekla.

== Filmografija ==

* ''[[Trigger Warning]]''

* ''[[Sonic]]'' (2006)
* ''[[Fantastic Four (film)|Fantastic Four]]'' (2005)
* ''[[Into the Blue]]'' (2005)
* ''[[Sin City (film)|Sin City]]'' (2005)
* ''[[Honey (film)|Honey]]'' (2003)
* ''[[The Sleeping Dictionary]]'' (2003)
* ''[[Dark Angel (igra)|Dark Angel]]'' (Video igra) (2002)
* ''[[Dark Angel (serija)|Dark Angel]]'' (Serija) ([[2000]])
* ''[[Paranoid]]'' (2000)
* ''[[Idle Hands]]'' (1999)
* ''[[Never Been Kissed]]'' (1999)
* ''[[P.U.N.K.S.]]'' (1999)
* ''[[Too Soon for Jeff]]'' (1996)
* ''[[Flipper (serija)|Flipper]]'' (Serija) (1995)
* ''[[Venus Rising]]'' (1995)
* ''[[Camp Nowhere]]'' (1994)

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{imdb name|id=0004695|name=Jessica Alba}}
* [https://web.archive.org/web/20110903215701/http://www.jessica-albapics.com/ Jessica Alba Fansite: Wallpapers &amp; pictures]
* [http://www.jessica-alba.com/ Web-stranica The Alba Area]
* [https://web.archive.org/web/20050622233113/http://www.j-alba.org/ Tranica obožavatelja: j-alba.org]
* [http://www.jessicaalbafanatics.com/ Web-stranica Jessica Alba Fanatici]
* [https://web.archive.org/web/20050617012726/http://www.albacentral.com/ Web-stranica AlbaCentral]
* [http://www.femmesfatales.com.ar/ FemmesFatales.com.ar]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20070831134740/http://www.jessica-alba.eu/ Jessica Alba]

{{Commonscat}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Alba, Jessica}}
[[Kategorija:Rođeni 1981.]]
[[Kategorija:Američke glumice]]
[[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Francuske]]
[[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Danske]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Dobitnici Nagrade &quot;Saturn&quot;]]</text>
      <sha1>t8d8t933ai0rs3eehmkh757lw766qp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jabuka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7049</id>
    <revision>
      <id>3908333</id>
      <parentid>3882511</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:43:16Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>3908333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28106" sha1="h2y178gky3h2lfo8warx2blltgr6yfl" deleted="deleted" />
      <sha1 />
    </revision>
    <revision>
      <id>3908334</id>
      <parentid>3908333</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:44:48Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>3908334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28105" sha1="h1s6genwiqw831a8gas9zl0joway2gz" deleted="deleted" />
      <sha1 />
    </revision>
    <revision>
      <id>3908336</id>
      <parentid>3908334</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27816" sha1="1y9hg6t5ueeocatxyummatlezhko442" xml:space="preserve">{{Drugo značenje|Jabuka (višeznačnica)}}
{{Taksokvir
| boja = lightgreen
| naziv = Jabuka
| slika = Red Apple.jpg
| slika_širina = 220px
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Rosales]]
| familia = ''[[Rosaceae]]''
| genus = ''[[Malus]]''
| species = '''''M. domestica'''''
| dvoimeno = ''Malus domestica''
| dvoimeno_autorstvo = [[Moritz Balthasar Borkhausen|Borkh.]] 1803.
| sinonimi = Malus communis &lt;small&gt;Desf.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Malus pumila &lt;small&gt;auct.&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;pumilam&quot;/&gt;&lt;br&gt;''Pyrus malus'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;pyrusl&quot;/&gt;
}}
'''Jabuka''' je [[listopadne biljke|listopadno drvo]] iz porodice ''[[Rosaceae]]'', poznato po svojim slatkim, jabučastim plodovima istog naziva. Uzgaja se i udomaćena je širom svijeta, te je najviše uzgajana [[Vrsta (biologija)|vrsta]] iz roda ''Malus''. Ovo drvo porijeklom je iz [[Srednja Azija|srednje Azije]], gdje se i danas mogu naći njeni divlji preci (''Malus sieversii''). Jabuke su uzgajane hiljadama godina u Aziji i Evropi, a u Sjevernu Ameriku donijeli su je evropski doseljenici. One imaju religijsku i mitološku važnost u mnogim kulturama, naročito nordijskoj i grčkoj, kao i u evropsko-kršćanskim tradicijama.

Stablo jabuke obično izraste vrlo visoko ako se uzgoji iz sjemena, a znatno manje ako se kalemi na korijen. Postoji više od 7.500 [[Spisak sorti jabuka|poznatih sorti jabuka]], dajući vrlo široki raspon njenih željenih osobina. Različite sorte se uzgajaju zbog različitih ukusa i načina upotrebe, uključujući jabuke za kuhanje, spravljanje sokova i drugih prerađevina ili sirove za jelo. Domaće jabuke se obično razmnožavaju kalemljenjem, mada divlje vrlo lahko rastu i iz sjemena. Drvo i [[plod]] su vrlo otporni na brojne [[gljive]], bakterije i [[plijesni]], a koje se mogu obuzdavati brojnim organskim i neorganskim sredstvima. [[Genom]] jabuke je dekodiran 2010. kao dio istraživanja o kontroli bolesti i selektivnog uzgajanja u njihovoj proizvodnji.

Prema podacima FAO iz 2013. u svijetu je proizvedeno oko 80 miliona tona jabuka, a sama [[Kina]] je proizvela gotovo polovinu.&lt;ref name=&quot;faostat3&quot;/&gt; [[Sjedinjene Američke Države]] su drugi svjetski proizvođač jabuka, a više od 6% svjetske proizvodnje (preko četiri miliona tona), [[Turska]] treći, a slijede [[Italija]], [[Indija]] i [[Poljska]]. Prema istim podacima, [[Bosna i Hercegovina]] je u 2013. proizvela 85.117 tona jabuka.&lt;ref name=&quot;faostat3&quot;/&gt; Jabuke se često jedu sirove, ali se mogu koristiti i za mnoge prerađevine (naročito deserte) kao i pića. Smatra se da ona pozitivno utječe na zdravlje ljudi, mada su otkrivene dvije vrste alergija povezane sa raznim bjelančevinama pronađenim u jabukama.

==Botanički podaci==
[[Datoteka:Koeh-108.jpg|thumb|desno|180px|Cvijet, plod i listovi jabuke (''Malus domestica'')]]
Jabuka je [[listopadne biljke|listopadno drvo]] visoko od 1,8 do 4,6 m (odomaćene sorte) odnosno do 12 m u divljini.&lt;ref name=&quot;treenames&quot;/&gt; Kada se kultivira, veličina, oblik i gustoća grana se određuje odabirom kalema i načinom obrezivanja. Listovi su naizmjenični, tamno zelene boje, jednostavno ovalni sa djelimično nazubljenim ivicama, neznatno povijenim unutra.&lt;ref name=app/&gt;

{{Hranjiva vrijednost | name=Jabuka, sirova, neoguljena | kJ=217,5 | protein=0.26 g | water=85.56 g | fat=0.17 g | carbs=13.81 g | fiber=2.4 g | | sugars=10.39 g | iron_mg=0.12 | calcium_mg=6 | magnesium_mg=5 | phosphorus_mg=11 | potassium_mg=107 | zinc_mg=0.04 | vitA_ug = 3 | vitC_mg=4.6 | pantothenic_mg=0.061 | vitB6_mg=0.041 | folate_ug=3 | thiamin_mg=0.017 | riboflavin_mg=0.026 | niacin_mg=0.091 | right=1 | source_usda=1 }}

[[Cvijet|Cvjeta]] u proljeće a istovremeno iz pupoljaka izbijaju i listovi, koji rastu iz kraćih i nekih dužih izdanaka. Cvjetovi su veličine 3 do 5&amp;nbsp;cm, bijeli s blagim ružičastim nijansama koje postepeno nestaju, imaju pet latica, a grupirani su [[cvast]]i od 4 do 6 cvjetova. Središnji cvijet u cvasti naziva se ''kraljevski cvijet'', on se otvara prvi i može se razviti u znatno veći plod.&lt;ref name=app/&gt;&lt;ref name =&quot;nhmac&quot;/&gt; Plodovi sazrijevaju u kasno [[ljeto]] ili ranu [[jesen]], uz veliki broj sorti u širokom rasponu različitih veličina ploda. Komercijalni uzgajivači jabuka imaju za cilj proizvoditi jabuke prosječne veličine od 7 do 8,3&amp;nbsp;cm u promjeru, zbog toga što su takve većinom tražene na tržištu. Neki potrošači, naročito u Japanu, preferiraju veće jabuke, dok se jabuke veličine manje od 5,7&amp;nbsp;cm koriste za pravljenje sokova te imaju relativno nisku vrijednost na tržištu. Kora ploda jabuke je obično crvena, često i žuta, zelena, ružičasta ili smeđa, mada postoje i brojne sorte sa dvobojnim ili trobojnim plodovima.&lt;ref name=Janick/&gt; Koža ploda također može biti djelimično ili potpuno smežurana i tamna. Ona je pokrivena zaštitnim slojem epikutikularne smole.&lt;ref name=&quot;posthar&quot;/&gt; [[Meso]] ploda dok je svježe obično je svijetlo žute ili bijele boje,&lt;ref name=Janick/&gt; a poznati su varijeteti sa ružičastom i žutim mesom.

=== Divlji preci ===
Prvobitni divlji predak današnje jabuke bila je divlja jabuka ''Malus sieversii'', koja raste divlje u planinama Centralne Azije, u južnom [[Kazahstan]]u, [[Kirgistan]]u, [[Tadžikistan]]u i [[Xinjiang]]u u [[Kina|Kini]].&lt;ref name=app/&gt;&lt;ref name=&quot;Architecturex&quot;/&gt; [[Pripitomljavanje]] vrste najvjerovatnije je započelo na šumovitim obroncima planina [[Tian Shan]], da bi tokom dugog perioda i dopuštenom sekundarnom [[introgresija|introgresijom]] [[gen]]a od drugih vrsta u slobodno oprašene sjemenke. Važna genska razmjena s ''Malus sylvestris'', evropskom divljom jabukom, dovela je do toga da je današnja populacija jabuka više u srodstvu s ''M. sylvestris'' nego s morfološki sličnijim pretkom ''M. sieversii''. U sojevima bez &quot;novijeg&quot; genskog dodatka doprinos kasnijeg pretka više dominira.&lt;ref name=&quot;Amandine&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ScienceShot&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Coart&quot;/&gt;

=== Genom ===
Konzorcij pod italijanskim vodstvom je 2010. objavio da je dešifrirao cjelokupni [[genom]] jabuke u saradnji s hortikulturnim genetičarima s Univerziteta države Washington,&lt;ref name=&quot;cahnrsnews&quot;/&gt; koristeći sortu ''zlatni delišes''.&lt;ref name=&quot;ng.654&quot;/&gt; Jabuka ima približno 57.000 gena, što je najveći broj među svim biljnim genomima koji su dotad proučavani,&lt;ref name=&quot;alphagalileo&quot;/&gt; te više gena nego što ih ima kod [[čovjek]]a (otprilike 30.000).&lt;ref name=&quot;techresources&quot;/&gt; Novo razumijevanje genoma jabuke pomoći će naučnicima da identificiraju gene i njihove varijante koje doprinose povećanju otpornosti na sušu i bolesti, kao i druge poželjne osobine. Razumijevanje gena koji se kriju iza tih osobina dat će naučnicima mogućnost da provedu mnogo opsežnije selektivno uzgajanje. Dešifriranje genoma jabuke dalo je i konačni dokaz da je ''Malus sieversii'' stvarni divlji predak domaće jabuke, što je okončalo dugogodišnju debatu na tu temu u naučnoj zajednici.&lt;ref name=&quot;cahnrsnews&quot;/&gt;

=== Oprašivanje ===
Jabuke ne mogu same sebe [[oprašivanje|oprašivati]], one se moraju međusobno oprašivati da bi se razvili plodovi. Tokom cvjetanja svake sezone uzgajivači jabuka često koriste oprašivače koji nose [[polen]]. Najčešće se koriste [[pčela|pčele]]. Kao dodatni oprašivači na plantažama koriste se i soliterne pčele (''Osmia lignaria''). Ponekad i ženke [[bumbar]]a oprašuju jabuku, ali njih nema u većim količinama da bi mogle biti važniji oprašivači.&lt;ref name=app4/&gt;&lt;ref name=&quot;Virginia&quot;/&gt;

Postoji do četiri do sedam polinacijskih grupa među jabukama, u zavisnosti od klime:
* grupa A – rano cvjetanje od 1. do 3. maja u Engleskoj (sorte [[Gravenstein]], Crveni Astrachan)
* grupa B – od 4. do 7. maja ([[Idared]], McIntosh)
* grupa C – srednjosezonske, od 8. do 11. maja ([[Granny Smith]], ''zvečarka'')
* grupa D – od 12. do 15. maja ([[Zlatni delišes]], Calville blanc d'hiver)
* grupa E – kasno cvjetanje, do 16. do 18. maja (Braeburn, Reinette d'Orléans)
* grupa F – od 19. do 23. maja (Suntan)
* grupa H – od 24. do 28. maja (Court-Pendu Gris)

== Historija ==
Centar rasprostranjenja roda ''[[Malus]]'' nalazi se u istočnoj [[Turska|Turskoj]]. Drvo jabuke je možda jedno od najranijih kojeg je čovjek pripitomio,&lt;ref name=app6/&gt; a njegovi plodovi su se znatno poboljšali putem odabira tokom hiljada godina. [[Aleksandar Veliki|Aleksandru Velikom]] se pripisuje pronalazak patuljastih vrsta jabuka u današnjem [[Kazahstan]]u oko 328. p. n. e.&lt;ref name=app/&gt; Donio ih je u nazad u Makedoniju, a za njih se smatra da su preci patuljastih sorti korištenih za kalemljenje. Zimske sorte jabuka, ubrane u kasnu jesen i uskladištene iznad tačke smrzavanja, milenijima su bile vrlo važan prehrambeni izvor u Aziji i Evropu.&lt;ref name=app6/&gt;

U Sjevernu Ameriku jabuke su donijeli kolonisti u 17. vijeku,&lt;ref name=app/&gt; a smatra se da je prvu plantažu jabuka na sjeveroameričkom tlu zasadio svećenik William Blaxton 1625. u [[Boston]]u.&lt;ref name=&quot;Archibald&quot;/&gt; Jedine vrste jabuka koje su do tada rasle u Sjevernoj Americi bile su divlje jabuke, a koje su domoroci nazivali ''obične jabuke''.&lt;ref name=&quot;lawrence122&quot;/&gt; Sorte jabuka doneseni kao sjemenke iz Evrope raširile su se trgovinom među domorocima, a također su i sađene na kolonijalnim farmama. Prema katalogu mladica jabuke u SAD iz 1845. prodavano je 350 &quot;najboljih&quot; sorti, što ukazuje na snažan rast broja novih sjeveroameričkih sorti početkom 19. vijeka.&lt;ref name=&quot;lawrence122&quot;/&gt; U 20. vijeku, počeli su projekti navodnjavanja u istočnom [[Washington (savezna država)|Washingtonu]] i omogućili razvoj multimilijarderske industrije voća, u kojoj je jabuka predstavljala vodeći proizvod.&lt;ref name=app/&gt;

Do 20. vijeka, uzgajivači su skladištili plodove jabuke u &quot;trapovima&quot; (rupama u zemlji) gdje su one bile zaštićene od mraza tokom zime, bilo da su ih čuvali za lične potrebe ili za prodaju. Poboljšanje u [[transport]]u svježih jabuka vozovima, brodovima ili kamionima zamijenilo je potrebu za njenim skladištenjem.&lt;ref name=&quot;bookpofjk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ngAVBYuRyb&quot;/&gt; U 21. vijeku, dugoročno skladištenje je ponovno došlo do izražaja u objektima gdje se održava &quot;kontrolirana atmosfera&quot; da bi se jabuke održale svježim tokom cijele godine. U takvim objektima održava se velika vlažnost zraka, nizak udio [[kisik]]a u zraku i kontrolirani nivoi [[ugljik-dioksid]]a, čime se održava svježina jabuka.&lt;ref name=&quot;bestapples&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eugene&quot;/&gt;

Kao [[Ljekovito bilje|ljekovita biljka]], jabuke se spominju već u starim [[babilon]]skim natpisima iz 8. vijeka p. n. e. u kojima se navode biljke u vrtovima ljekovitog bilja kralja [[Marduk-apla-iddina II]]. Također i srednjovjekovna medicina jabukama daje značajno ljekovito djelovanje. U to doba, većina plodova starih sorti jabuka trebali su biti, za tadašnje trendove, znatno više kiseli, bogati oporim sastojcima i nešto drvenastiji. Osim toga, nije se mnogo znalo kada, kako i koje dijelove jabuke se može koristiti. Jedenje neoguljenih jabuka općenito ima [[adstrigent]]no, [[laksativ]]no i baktericidno djelovanje.&lt;ref name=&quot;Gotfredsen&quot;/&gt; Osim toga, jabuka je ima povoljan utjecaj i na [[želudac]].&lt;ref name=&quot;Gotfredsen&quot; /&gt; Vlakna ploda jabuke su prehrambena vlakna, koja se dobijaju u industrijskom procesu iz iscijeđenih i suhih jabuka. Ona sadrže veoma visok udio [[pektin]]a.

== Sorte ==
[[Datoteka:Red and Green apples in India.jpg|thumb|desno|Zelene i crvene jabuke u Indiji]]
Smatra se da postoji više od 7.500 poznatih sorti jabuka.&lt;ref name=&quot;Elzebroek&quot;/&gt; Sorte se mnogo međusobno razlikuju po količini prinosa te visine odraslog stabla, čak i kada rastu iz istog [[Kalemljenje|kalemljenog]] korijena.&lt;ref name=England/&gt; Za umjerena i suptropska klimatska područja dostupni su različite sorte. Nacionalna kolekcija voća u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], koja je u nadležnosti Ministarstva okoliša, hrane i ruralnih poslova, uključuje kolekciju od preko 2.000 sorti jabuka u [[Kent]]u.&lt;ref name=&quot;nationalfruitcollection&quot;/&gt; Univerzitet u Readingu, koji je nadležan za razvoj nacionalne kolekcije [[Baza podataka|baze podataka]] u UK, daje pristup pretraživanju nacionalne kolekcije. Za veliki broj starih sorti jabuka ne postoje jedinstveni nazivi, nego su najčešće lokalni. Imena sorti su davane po raznim osnovama: oblik ploda, boji, okusu, ili nekoj drugoj karakteristici.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Beširević|first=Vahid|title=Autohtone jabuke i kruške sa prostora Bosne i Hercegovine|publisher=Harfo-graf d.o.o. Tuzla|year=2009|isbn=978-9958-49-010-1|location=Tuzla}}&lt;/ref&gt;

Nacionalna baza podataka o kolekcijama voća u UK sadrži mnoštvo informacija o osobinama i porijeklu mnogi sorti jabuka, uključujući i alternativna imena za one koje su ''genetski'' ista sorta jabuke. Mnoge od tih sorti se uzgajaju radi svježih plodova (''stolna jabuka''), mada se neke sorte uzgajaju posebno za kuhanje ili pravljenje sokova. Jabuke iz kojih se cijedi sok su obično isuviše opore i gorke za jelo, ali soku od jabuke daju vrlo bogatu aromu koju ''stolne jabuke'' ne mogu.&lt;ref name=&quot;apples1&quot;/&gt;

Komercijalno popularne sorte jabuke su mehke, ali hrskave. Druge poželjne kvalitete u uzgoju današnjih komercijalnih jabuka su jasne i živopisne boje kože, odsustvo hrapavosti na koži (poput sorti renete), lahkoća transporta, mogućnosti dužeg čuvanja, veliki prinosi, otpornost na bolesti, savršen ''jabučast'' izgled i bogat okus.&lt;ref name=&quot;England&quot;/&gt; Moderne sorte su prosječno nešto slađe od starijih sorti, jer se tokom vremena traženi okusi jabuka dosta promijenili. Većina građana u Evropi i Sjevernoj Americi favoriziraju slatke ili slabo kisele sorte, dok iza njih slijede opore sorte.&lt;ref name=World/&gt; Ekstremno slatke sorte sa gotovo nimalo kiselkastog okusa su popularne u [[Azija|Aziji]]&lt;ref name=World/&gt; a posebno na [[Indija|indijskom potkontinentu]].&lt;ref name=apples1/&gt;

Starije sorte su često nepravilnog oblika, hrapave kože (reneta sorte) te imaju razne teksture i boje. Neki smatraju da te sorte imaju bolji okus od &quot;modernih&quot; sorti,&lt;ref name=&quot;Antiquity&quot;/&gt; ali one često imaju druge probleme koje ih čine komercijalno neodrživim poput niskog prinosa, neotpornosti na bolesti, slabe tolerancije na transport i dugo skladištenje ili su jednostavno &quot;pogrešne&quot; veličine. Samo vrlo mali broj starih sorti se proizvodi u većem obimu, ali su mnoge takve sorte sačuvali privatni uzgajivači i farmeri koji svoje jabuke prodaju direktno na lokalnom tržištu. Postoje mnoge neobične ili lokalno važne sorte sa svojim jedinstvenim okusima i izgledima, a širom svijeta su se pojavile kampanje za očuvanje od izumiranja takvih lokalnih sorti. Naprimjer, stara sorta &quot;[[Coxova reneta]]&quot; je neobična po tome što su u zrelim plodovima sjemenke vrlo slabo pričvršćene za &quot;meso&quot; ploda, pa kada se jabuka protrese čuje se zvuk sličan ''zvečanju''. U BiH i okolnim zemljama ta sorta je poznata i kao ''jabuka zvečarka''.

Prema podacima iz jula 2015. u Bosni i Hercegovini se najviše prodaje sorta &quot;[[idared]]&quot;, zatim &quot;granny smith&quot;, &quot;zlatni delišes&quot; i &quot;jonagold&quot;, a povećanje prodaje i udjela na tržištu bilježi i sorta &quot;gala&quot;.&lt;ref name=&quot;instore&quot;/&gt; Neke od autohtonih sorti jabuka u Bosni i Hercegovini su: bjelina, limunka, prijedorska zelenika, senabija, tufekčićka, itd.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

&lt;gallery&gt;
Datoteka:Aliceapple.JPG|'''Alice'''
Datoteka:Malus-Ananasrenette.jpg|'''Ananas reneta'''
Datoteka:Jabuka crveni boskoop.jpg|'''Crveni boskoop'''
Datoteka:Fuji apple.jpg|'''Fudži'''
Datoteka:Red Apple.jpg|'''Gala '''
Datoteka:Granny smith closeup.jpg|'''Granny Smith'''
Datoteka:Jabuka idared.jpg|'''Idared (ajdared)'''
Datoteka:Jonagold.jpg|'''Jonagold'''
Datoteka:Summerred.jpg|'''Ljetna crvena'''
Datoteka:Apple 03.jpg|'''Pacifička ruža'''
Datoteka:Sampion cultivar.jpg|'''Šampion'''
Datoteka:Malus Goldrenette F. v. Berlepsch.jpg|'''Zlatna reneta'''
Datoteka:Golden delicious apple.jpg|'''Zlatni delišes'''
Datoteka:Jabuka mutsu.jpg|'''Mutsu'''
&lt;/gallery&gt;

==Reference==
{{refspisak|2|refs=
&lt;ref name=&quot;pumilam&quot;&gt;[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?410495 Malus pumila auct.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126234439/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?410495 |date=26. 11. 2015 }}, online baza podataka GRIN, pristupljeno 10. januara 2016.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pyrusl&quot;&gt;[http://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?30530 Pyrus malus L.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311075924/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?30530 |date=11. 3. 2016 }}, online baza podataka GRIN, pristupljeno 10. januara 2016.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;faostat3&quot;&gt;{{cite web|url=http://faostat3.fao.org/download/Q/QC/E|title=FAO production data|publisher=FAO|access-date=2. 7. 2015|archive-date=19. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019111658/http://faostat3.fao.org/download/Q/QC/E|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;treenames&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.treenames.net/ti/malus/index_apple_tree.html |title=Types and names of Apple Trees, Species of the Malus Genus |publisher=Treenames.net |access-date=10. 1. 2016 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=app&gt;{{cite web |url= http://www.uga.edu/fruit/apple.html |title= Origin, History of cultivation |access-date= 22. 1. 2008 |publisher= Univerzitet Georgije |archive-url= https://web.archive.org/web/20080121045236/http://www.uga.edu/fruit/apple.html |archive-date= 21. 1. 2008 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name =&quot;nhmac&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nhm.ac.uk/nature-online/british-natural-history/urban-tree-survey/identify-trees/tree-factsheets/a-to-b/apple/|title=Apple|publisher=Natural History Museum|access-date=5. 9. 2013}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Janick&gt;{{cite book|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/pri/chapter.pdf|format=PDF|page=9|chapter=Poglavlje 1: &quot;Apples&quot;|author=Jules Janick, James N. Cummins, Susan K. Brown, Minou Hemmat|title=Fruit Breeding, Volume I: Tree and Tropical Fruits|editor=Jules Janick i James N. Moore|isbn=0-471-31014-X|year=1996|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;posthar&quot;&gt;{{cite web |url=http://postharvest.tfrec.wsu.edu/pages/N2I2A |title=Natural Waxes on Fruits |publisher=Postharvest.tfrec.wsu.edu |datum=29. 10. 2010 |access-date=14. 6. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524130738/http://postharvest.tfrec.wsu.edu/pages/N2I2A |archive-date=24. 5. 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Architecturex&quot;&gt;{{cite journal|author=Lauri Pierre-éric; Karen Maguylo; Catherine Trottier |year=2006 |title=Architecture and size relations: an essay on the apple (Malus x domestica, Rosaceae) tree |journal=American Journal of Botany |publisher=Botanical Society of America, Inc. |issue=93 |pages=357–368 |doi=10.3732/ajb.93.3.357 |volume=93}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Amandine&quot;&gt;{{cite journal |url=http://www.plosgenetics.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pgen.1002703 |title=New Insight into the History of Domesticated Apple: Secondary Contribution of the European Wild Apple to the Genome of Cultivated Varieties |journal=PLOS Genetics |doi=10.1371/journal.pgen.1002703 |year=2012 |editor=Mauricio Rodney |author=Amandine Cornille; Gladieux Pierre; Smulders Marinus J. M. |display-authors=etal |volume=8 |issue=5 |pages=e1002703 |pmid=22589740 |pmc=3349737 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ScienceShot&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/05/scienceshot-the-secret-history-o.html|title=ScienceShot: The Secret History of the Domesticated Apple|author=Sam Kean|datum=17. 5. 2012|access-date=12. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130429200005/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/05/scienceshot-the-secret-history-o.html|archive-date=29. 4. 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Coart&gt;Coart, E., Van Glabeke, S., De Loose, M., Larsen, A.S., Roldán-Ruiz, I. 2006. ''Chloroplast diversity in the genus ''Malus'': new insights into the relationship between the European wild apple (''Malus sylvestris'' (L.) Mill.) and the domesticated apple (''Malus domestica'' Borkh.)''. ''Mol. Ecol.'' '''15(8)''': 2171–82. {{Cite pmid|16780433}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cahnrsnews&quot;&gt;{{cite web |url=http://cahnrsnews.wsu.edu/2010/08/29/apple-cup-rivals-contribute-to-apple-genome-sequencing/ |title=Apple Cup Rivals Contribute to Apple Genome Sequencing |publisher=Cahnrsnews.wsu.edu |datum=29. 8. 2010 |access-date=28. 12. 2012 |archive-date=20. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520105156/http://cahnrsnews.wsu.edu/2010/08/29/apple-cup-rivals-contribute-to-apple-genome-sequencing/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ng.654&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nature.com/ng/journal/v42/n10/full/ng.654.html |title=The genome of the domesticated apple (Malus × domestica Borkh.) |publisher=Nature.com |access-date=28. 12. 2012 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;alphagalileo&quot;&gt;[http://www.alphagalileo.org/ViewItem.aspx?ItemId=83717&amp;CultureCode=en An Italian-led international research consortium decodes the apple genome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905085301/http://www.alphagalileo.org/ViewItem.aspx?ItemId=83717&amp;CultureCode=en |date=5. 9. 2010 }} AlphaGallileo, 29. august 2010, pristupljeno 19. oktobra 2011.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;techresources&quot;&gt;[http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml The Science Behind the Human Genome Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102065343/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |date=2. 1. 2013 }}, informacije o projektu ljudskog genoma, Američko ministarstvo energije, 26. mart 2008, pristupljeno 19. oktobra 2011.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=app4&gt;{{cite web|url= http://hgic.clemson.edu/factsheets/HGIC1350.htm|archive-url= https://web.archive.org/web/20080228131352/http://hgic.clemson.edu/factsheets/HGIC1350.htm|archive-date= 28. 2. 2008|title= Apple|access-date= 22. 1. 2008|author= Bob Polomski; Greg Reighard|publisher= Clemson University}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Virginia&quot;&gt;Adamson, Nancy Lee. [http://www.step-project.net/NPDOCS/Adamson_NL_D_2011.pdf An Assessment of Non-Apis Bees as Fruit and Vegetable Crop Pollinators in Southwest Virginia]. Diss. 2011. Web, 15. oktobar 2015.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=app6&gt;{{cite web |url= http://www.vegparadise.com/highestperch39.html |title= An apple a day keeps the doctor away |access-date= 27. 1. 2008 |publisher= vegparadise.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20080211100203/http://www.vegparadise.com/highestperch39.html |archive-date= 11. 2. 2008 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Archibald&quot;&gt;{{cite book|author=Smith Archibald William|title=A Gardener's Handbook of Plant Names: Their Meanings and Origins|url=https://archive.org/details/gardenershandboo0000smit|year=1997|publisher=Dover Publications|isbn=0-486-29715-2|page=[https://archive.org/details/gardenershandboo0000smit/page/n62 39]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lawrence122&quot;&gt;{{cite book|last=Lawrence|first=James|title=The Harrowsmith Reader, Volume II|year=1980|publisher=Camden House Publishing Ltd.|isbn=0-920656-10-2|page=122}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bookpofjk&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/?id=9KwPofkJTHYC&amp;pg=PA33 |title=History of Bergen county, New Jersey |author=James M. Van Valen |publisher=Nabu Press |year=2010 |page=744 |isbn=1-177-72589-4 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ngAVBYuRyb&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/?id=ngAVBYuRyb8C&amp;pg=PA150 |title=Five Thousand Days Like This One: An American Family History |author=Brox, Jane |publisher=Beacon Press |year=2000 |isbn=978-0-8070-2107-1 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bestapples&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bestapples.com/facts/facts_controlled.aspx|title=Controlled Atmosphere Storage|publisher=Washington Apple Commission|access-date=3. 4. 2012|archive-date=14. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314160122/http://www.bestapples.com/facts/facts_controlled.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;eugene&quot;&gt;Eugene Kupferman: [http://postharvest.tfrec.wsu.edu/EMK2001D.pdf Controlled atmosphere storage of apples and pears] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306153217/http://postharvest.tfrec.wsu.edu/EMK2001D.pdf |date=6. 3. 2016 }}, decembar 2001. Univerzitet države Washington - Centar za istraživanje voća&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gotfredsen&quot;&gt;Članak o ''Malus domestica Borkh.'' u: ''[http://www.liberherbarum.com/Index.htm Liber herbarum II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006171326/http://www.liberherbarum.com/index.htm |date=6. 10. 2014 }}'', 30. septembar 2006.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Elzebroek&quot;&gt;{{cite book |author=Elzebroek A.T.G.; Wind, K. |title=Guide to Cultivated Plants |publisher=CAB International |location=Wallingford |year=2008 |page=27 |isbn=1-84593-356-7 |url=https://books.google.com/?id=YvU1XnUVxFQC&amp;lpg=PT39 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;England&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.plantpress.com/wildlife/o523-apple.php |title=Apple – Malus domestica |access-date=22. 1. 2008 |publisher=Natural England |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512000735/http://www.plantpress.com/wildlife/o523-apple.php |archive-date=12. 5. 2008 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nationalfruitcollection&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nationalfruitcollection.org.uk/index.php|title=&quot;National Fruit Collections at Brogdale&quot;, ''Farm Advisory Services Team''|access-date=2. 12. 2012|archive-date=15. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615145659/http://www.nationalfruitcollection.org.uk/index.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;apples1&quot;&gt;{{cite web |url= http://casfs.ucsc.edu/publications/news%20and%20notes/Fall_06_N&amp;N.pdf |title= Autumn Apple Musings |access-date= 24. 1. 2008 |format= PDF |pages= 1–2 |author= Sue Tarjan |publisher= News &amp; Notes of the UCSC Farm &amp; Garden, Center for Agroecology &amp; Sustainable Food Systems |datum= 1. 9. 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070811154017/http://casfs.ucsc.edu/publications/news+and+notes/Fall_06_N%26N.pdf |archive-date= 11. 8. 2007 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=World&gt;{{cite web |url= http://www.fas.usda.gov/htp2/circular/1998/98-03/applefea.html |title= World apple situation |access-date= 24. 1. 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080211120700/http://www.fas.usda.gov/htp2/circular/1998/98-03/applefea.html |archive-date= 11. 2. 2008 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Antiquity&quot;&gt;{{cite journal|author=Weaver Sue|datum=1. 7. 2003|title=Crops &amp; Gardening – Apples of Antiquity|journal=Hobby Farms magazine|publisher=BowTie, Inc|url=http://www.hobbyfarms.com/crops-and-gardening/fruit-crops-apples-14897.aspx|access-date=14. 1. 2016|archive-date=7. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307101640/http://www.hobbyfarms.com/crops-and-gardening/fruit-crops-apples-14897.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;instore&quot;&gt;Aleksandar Antić: [http://www.instore.ba/onlinemagazine/2015/07/files/assets/basic-html/page70.html Bez njih se ne može]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}, instore magazin, str. 70.&lt;/ref&gt;
}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Malus}}
* [http://sortnalistabih.uzzb.gov.ba/sorte.php?id=927 Sortna lista BiH], Uprava Bosne i Hercegovine za zaštitu zdravlja bilja {{Simboli jezika|bs|bosanski}}
* [http://www.bosper.ba/index.php/component/k2/item/35-izbori-sorte-jabuke-i-kruske Izbori sorte jabuke i kruške]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612171148/https://www.bosper.ba/index.php/component/k2/item/35-izbori-sorte-jabuke-i-kruske |date=12. 6. 2021 }} {{Simboli jezika|bs|bosanski}}
* [http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-454 Linkovi na baze koje sadrže više informacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406182928/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-454 |date=6. 4. 2019 }} {{Simboli jezika|en|engleski}}

[[Kategorija:Flora Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Malus]]
[[Kategorija:Voće]]</text>
      <sha1>1y9hg6t5ueeocatxyummatlezhko442</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1281.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8546</id>
    <revision>
      <id>3908328</id>
      <parentid>3655810</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2190" sha1="s8o8claq6dx5wbvkxkzdkam248iz9xx" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1281.''' ('''[[Rimski brojevi|MCCLXXXI]]''') bila je [[redovna godina koja je počinjala u srijedu]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Mooko-SamuraiShips.jpg|mini|Japanci napadaju mongolske brodove, ''[[Mōko Shūrai Ekotoba]]'' (oko 1291.)]]

== 1281. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
''(neki datumi su okvirni)''

* [[18. maja]] &amp;#x2013; [[Agneza Austrijska (1281–1364)|Agneza Austrijska]], supruga kraljice [[Kraljevine Ugarske (1000–1301)|Ugarske]] ([[Dinastija Árpad|Kuća Arpada]]) (um. [[1364]]]
* [[4. avgust]] &amp;#x2013; [[Külüg Khan]] (ili Wuzong), mongolski car (um. [[1311]])
* [[25. decembar]] &amp;#x2013; [[Alice de Lacy, grofica od Linkolna|Alice de Lacy]], engleska plemkinja (um. [[1348]])
* [[Maurice de Berkeley, 2. baron Berkeley|Maurice de Berkeley]], engleski plemić (um. [[1326]])
* [[Castruccio Castracani]], talijanski [[Plemstvo|plemić]] i vitez (um. [[1328]])
* [[Hamdallah Mustawfi]], perzijski zvaničnik i istoričar (um. [[1340]])
* [[Henry, 3. grof od Lancastera|Henri od Lankastera]], engleski plemić i vitez (um. [[1345]])
* [[Joan Butler, grofica od Carricka|Joan Butler]] (ili FitzGerald), irska grofica od [[Carrick-on-Suir|Carrick]] (um. [[1320]])
* [[John Harington, 1. Baron Harington|John Harington]], engleski plemić i političar (um. [[1347]])
* [[John Stonor (sudija)|John Stonor]], engleski advokat i glavni sudija (um. [[1354]])
* [[Orhan|Orhan Ghazi]], turski vladar [[Otomanskog carstva]] (um. [[1362]])
* [[Nizamüddin Ahmed paša]], osmanski državnik (um. [[1380]])
* [[Richard Grey, 2. baron Grey od Codnora|Richard Grey]], engleski plemić i diplomata (um. [[1335]])
* [[Sancia of Majorca]], kraljica supruga i [[regent]] [[Kraljevine Napulj|Napulj]] (um. 1345.)
* [[Jurij Moskovski]] (Jurij III Danilovič), veliki knez [[Vladimir, Rusija|Vladimir]] (um. [[1325]])
* [[Zhu Shizhen]], kineski osnivač [[dinastije Ming]] (um. [[1344]])

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|1281|1281.}}</text>
      <sha1>s8o8claq6dx5wbvkxkzdkam248iz9xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1441.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8571</id>
    <revision>
      <id>3908332</id>
      <parentid>3640623</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1037" sha1="2ok4qdmwwr8fq5vsi08uppl5uhve0mh" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
'''1441.''' (MCDXLI) je bila uobičajena godina koja počinje u nedjelju po julijanskom kalendaru, 1441. godina Common Ere (CE) i ''Anno Domini'' (AD), 441. godina 2. milenija, 41. godina 15. stoljeća, i 2. godina decenije 1440-ih. Od početka 1441. godine, gregorijanski kalendar je bio 9 dana ispred julijanskog, koji je bio dominantan kalendar tog vremena.
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Français_2691,_folio_114v.jpg|mini|250x250piksel|[[19. septembar]]: Francuska vojska ponovo osvaja Pontoise, englesku tvrđavu u blizini Pariza, nakon tromjesečne opsade.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Siege_of_Pontoise|title=Siege of Pontoise facts for kids|website=kids.kiddle.co|language=en|access-date=2026-07-18}}&lt;/ref&gt;]]

== 1441. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|1441|1441.}}</text>
      <sha1>2ok4qdmwwr8fq5vsi08uppl5uhve0mh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilija Ladin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24555</id>
    <revision>
      <id>3908347</id>
      <parentid>3850556</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T02:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tulum387</username>
        <id>155909</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2979" sha1="q4wo1r1ayrhoyfbd9pkijcsfnotv6oo" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Ilija Ladin
| slika            =
| veličina_slike   =
| opis             = bosanskohercegovački pjesnik
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1929|7|19}}
| mjesto_rođenja     = Banja Luka, Kraljevina Jugoslavija
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|2001|10|23|1929|7|19}}
| mjesto_smrti       = Sarajevo, Bosna i Hercegovina
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Ilija Ladin''', pravo ime '''Ilija Kozić''' (Stratinska, [[Banja Luka]], [[19. juli]] [[1929]] – [[Sarajevo]], [[23. oktobar]] [[2001]]), [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] pjesnik.&lt;ref name=&quot;sutraba&quot;&gt;[http://www.sutra.ba/novost/21763/Ilija-Ladin Biografija na stranici]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221659/http://www.sutra.ba/novost/21763/Ilija-Ladin |date=4. 3. 2016 }}'', sutra.ba.'' Pristupljeno 19. 7. 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jergoviccom&quot;&gt;[http://www.jergovic.com/subotnja-matineja/radost-i-patnja-ilije-ladina/ Biografija na stranici]. ''jergovic.com.'' Pristupljeno 19. 7. 2014.&lt;/ref&gt;

Školovao se u rodnom mjestu i Sarajevu gdje je diplomirao [[francuski jezik|francuski]] i [[latinski jezik|latinski]] jezik na Filozofskom fakultetu. Objavio je dvanaest pjesničkih [[knjiga]] i dobitnik je mnogih nagrada.
Umro je u sarajevskom staračkom domu [[23. oktobar|23. oktobra]] [[2001]]. godine.&lt;ref name=&quot;sutraba&quot;/&gt;

== Djela ==
* &quot;Prije tebe ničeg nema&quot; (pjesme, [[1968]])
* &quot;Od neba naovamo&quot; (pjesme, [[1973]])
* &quot;Pjesme o kolibi&quot; ([[1975]])
* &quot;Pjesme o pticama&quot; ([[1979]])
* &quot;Pjesme&quot; (izbor, [[1982]])
* &quot;Izabrane pjesme&quot; ([[1984]])
* &quot;Patnja je počela&quot; (pjesme, [[1986]])
* &quot;Takav sam vam večeras&quot; (pjesme, [[1989]])
* &quot;Gospodin Mo&quot; (pjesme, [[1995]])
* &quot;Muzama se ispričavam&quot; (pjesme, [[1995]])
* &quot;Račun svodeći&quot; (pjesme, [[1999]])

== Nagrade ==

* Blažo Šćepanović ([[1974]])
* Život ([[1978]])
* Svjetlost ([[1979]])
* Fund for Free Expression Award, SAD ([[1993]])
* [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] ([[1998]])
* Nagrada Društva pisaca BiH ([[1995]]) za &quot;Gospodin Mo&quot;

== Reference ==

{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[https://web.archive.org/web/20070928122142/http://www.openbook.ba/izraz/no07/07_zeljko_grahovac.htm Kako čitati Ladina]
*[https://web.archive.org/web/20041110055710/http://www.tel.net.ba/dhkhb/osvit-o/iladin.htm Pjesme]
*[https://web.archive.org/web/20020716131606/http://www.vjesnik.hr/html/2000/02/16/Clanak.asp?c=8&amp;r=kul Ilija Ladin &quot;Račun svodeći&quot;]

{{stub-biog}}

{{DEFAULTSORT:Ladin, Ilija}}
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Banja Luka]]
[[Kategorija:Dobitnici Nagrade Društva pisaca Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Jugoslavenski pisci]]
[[Kategorija:Članovi P.E.N. Centra Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Rođeni 1929.]]
[[Kategorija:Umrli 2001.]]
[[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]]</text>
      <sha1>q4wo1r1ayrhoyfbd9pkijcsfnotv6oo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Germanwings</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32809</id>
    <revision>
      <id>3908355</id>
      <parentid>3850772</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ZioNicco</username>
        <id>5516</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3396" sha1="6ep0rnd5j4ci0fodnxbypi8nj8xlbav" xml:space="preserve">{{Infokutija aviokompanija |
kompanija=Germanwings|
znak=GW Logo 72 dpi.png|
znak_size=150p|
IATA=4U|
ICAO=GWI|
callsign=Germanwings|
osnovana=[[1997]]|
sjedište=[[Köln]], [[Njemačka]]|
glavne_ličnosti=Thomas Winkelmann (Predsjednik)|
prekinuta=|
alijansa=|
flota=45 (+31 narudžba)|
destinacije=100|
preduzeće=[[Köln]]|
web_stranica=http://www.germanwings.com|
}}

'''Germanwings''' je [[njemačka]] aviokompanija sa sjedištem u [[Köln]]u te firma kćerka [[Lufthansa|Lufthanse]]. Osnovana je 1997. godine kao [[niskotarifna aviokompanija]] Eurowings Flug GmbH, a 2002. preimenovana je u Germanwings GmbH. Od 2012. godine Germanwings postupno preuzima sve Lufthansine kontinentalne letove koji se odvijaju izvan čvorišta [[Frankfurt]]a i [[München]]a. 
Flota je staconirana u 5 [[aerodrom]]a: [[Köln]]u/[[Bonn]]u, [[Stuttgart]]u, [[Berlin|Berlin-Tegelu]], i u [[Dortmund]]u. Germanwings leti iz Sarajeva za Berlin, Köln i Stuttgart.

== Flota ==
[[Kompanija]] je imala u oktobru [[2013]]. flotu od 38 [[Airbus]] A319-100, 1 Airbus A320-200 te 6 Bombardier CRJ900 [[avion]]a.

== Usluga ==
[[Datoteka:Germanwings Airbus A319-132.jpg|thumb|280x280px]]
Za razliku od drugih niskotarifnih aviokompanija, Germanwings izdaje rezervacije sjedišta. Tarifni model Germanwingsa je podijeljen na Basic- Smart- i Best-Tarif. Zvanični časopis kompanije se zove GW i dijeli se besplatno. Za razliku od drugih evropskih niskotarifnih kompanija poput Ryanair ili easyJet Germanwings leti isključivo na glavne aerodrome.

== Rezervacije ==
Rezervacije za Germanwings se vrše preko Interneta, mada je u Njemačkoj moguće i rezervirati karte preko običnih putničkih agencija koje su priključene rezervacionom sistemu AMADEUS. Plaćanje se vrši putem kreditne kartice, ali postoji i mogućnost da se vlasnicima njemačkih tekućih računa novac odbije sa računa putem bankarskog ovlašćenja pri rezervaciji. U zemljama gdje Germanwings leti postoji i mogućnost da se telefonski izvrši rezervacije. Cijene avionskih karata počinju od 19 eura. Te cijene su dostupne svima koji rano rezervišu svoje karte ili u toku &quot;rasprodaje&quot; karata koja se najavljuje isključivo putem elektronske pošte. Za te informacije je potrebna prethodna registracija na internet stranicama Germanwingsa.
== Nesreće i incidenti ==
Na dan [[24. mart]]a 2015., u 10:47 CET Airbus A320-211, avion star 24 godine, sa registracijom D-AIPX na letu iz Barselone u Düsseldorf (4U9525) [[Let 9525 Germanwingsa|srušio se]] na jugu Francuske blizu mjesta Digne-les-Bains. Bilo je ukupno 144 putnika, dva pilota i četvero članova posade.&lt;ref name=&quot;bfmtv.com&quot;&gt;http://www.bfmtv.com//societe/un-avion-a320-s-ecrase-dans-le-sud-de-la-france-871170.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150324132245/http://www.bfmtv.com//societe/un-avion-a320-s-ecrase-dans-le-sud-de-la-france-871170.html |date=24 Mart 2015 }} (fr)&lt;/ref&gt; Svi su poginuli.&lt;ref name=&quot;news24.com&quot;&gt;http://www.news24.com/World/News/LIVE-Passenger-Airbus-crashes-in-France-20150324&lt;/ref&gt;

== Vanjski linkovi ==
*[http://www.germanwings.com/index.en.shtml Službena web stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805041218/http://www.germanwings.com/index.en.shtml |date=5. 8. 2010 }} {{Simboli jezika|en/de|Engleski &amp; Njemački}}
{{commonscat|Germanwings}}
{{refspisak}}

[[Kategorija:Avijacija]]
[[Kategorija:Avionske kompanije]]</text>
      <sha1>6ep0rnd5j4ci0fodnxbypi8nj8xlbav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908356</id>
      <parentid>3908355</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>117934</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:GW Logo 72 dpi.png]] → [[File:Germanwings logo.png]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name</comment>
      <origin>3908356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3398" sha1="drri983qfk8iorg0crxje1i0pwx9exb" xml:space="preserve">{{Infokutija aviokompanija |
kompanija=Germanwings|
znak=Germanwings logo.png|
znak_size=150p|
IATA=4U|
ICAO=GWI|
callsign=Germanwings|
osnovana=[[1997]]|
sjedište=[[Köln]], [[Njemačka]]|
glavne_ličnosti=Thomas Winkelmann (Predsjednik)|
prekinuta=|
alijansa=|
flota=45 (+31 narudžba)|
destinacije=100|
preduzeće=[[Köln]]|
web_stranica=http://www.germanwings.com|
}}

'''Germanwings''' je [[njemačka]] aviokompanija sa sjedištem u [[Köln]]u te firma kćerka [[Lufthansa|Lufthanse]]. Osnovana je 1997. godine kao [[niskotarifna aviokompanija]] Eurowings Flug GmbH, a 2002. preimenovana je u Germanwings GmbH. Od 2012. godine Germanwings postupno preuzima sve Lufthansine kontinentalne letove koji se odvijaju izvan čvorišta [[Frankfurt]]a i [[München]]a. 
Flota je staconirana u 5 [[aerodrom]]a: [[Köln]]u/[[Bonn]]u, [[Stuttgart]]u, [[Berlin|Berlin-Tegelu]], i u [[Dortmund]]u. Germanwings leti iz Sarajeva za Berlin, Köln i Stuttgart.

== Flota ==
[[Kompanija]] je imala u oktobru [[2013]]. flotu od 38 [[Airbus]] A319-100, 1 Airbus A320-200 te 6 Bombardier CRJ900 [[avion]]a.

== Usluga ==
[[Datoteka:Germanwings Airbus A319-132.jpg|thumb|280x280px]]
Za razliku od drugih niskotarifnih aviokompanija, Germanwings izdaje rezervacije sjedišta. Tarifni model Germanwingsa je podijeljen na Basic- Smart- i Best-Tarif. Zvanični časopis kompanije se zove GW i dijeli se besplatno. Za razliku od drugih evropskih niskotarifnih kompanija poput Ryanair ili easyJet Germanwings leti isključivo na glavne aerodrome.

== Rezervacije ==
Rezervacije za Germanwings se vrše preko Interneta, mada je u Njemačkoj moguće i rezervirati karte preko običnih putničkih agencija koje su priključene rezervacionom sistemu AMADEUS. Plaćanje se vrši putem kreditne kartice, ali postoji i mogućnost da se vlasnicima njemačkih tekućih računa novac odbije sa računa putem bankarskog ovlašćenja pri rezervaciji. U zemljama gdje Germanwings leti postoji i mogućnost da se telefonski izvrši rezervacije. Cijene avionskih karata počinju od 19 eura. Te cijene su dostupne svima koji rano rezervišu svoje karte ili u toku &quot;rasprodaje&quot; karata koja se najavljuje isključivo putem elektronske pošte. Za te informacije je potrebna prethodna registracija na internet stranicama Germanwingsa.
== Nesreće i incidenti ==
Na dan [[24. mart]]a 2015., u 10:47 CET Airbus A320-211, avion star 24 godine, sa registracijom D-AIPX na letu iz Barselone u Düsseldorf (4U9525) [[Let 9525 Germanwingsa|srušio se]] na jugu Francuske blizu mjesta Digne-les-Bains. Bilo je ukupno 144 putnika, dva pilota i četvero članova posade.&lt;ref name=&quot;bfmtv.com&quot;&gt;http://www.bfmtv.com//societe/un-avion-a320-s-ecrase-dans-le-sud-de-la-france-871170.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150324132245/http://www.bfmtv.com//societe/un-avion-a320-s-ecrase-dans-le-sud-de-la-france-871170.html |date=24 Mart 2015 }} (fr)&lt;/ref&gt; Svi su poginuli.&lt;ref name=&quot;news24.com&quot;&gt;http://www.news24.com/World/News/LIVE-Passenger-Airbus-crashes-in-France-20150324&lt;/ref&gt;

== Vanjski linkovi ==
*[http://www.germanwings.com/index.en.shtml Službena web stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805041218/http://www.germanwings.com/index.en.shtml |date=5. 8. 2010 }} {{Simboli jezika|en/de|Engleski &amp; Njemački}}
{{commonscat|Germanwings}}
{{refspisak}}

[[Kategorija:Avijacija]]
[[Kategorija:Avionske kompanije]]</text>
      <sha1>drri983qfk8iorg0crxje1i0pwx9exb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jagoda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34541</id>
    <revision>
      <id>3908335</id>
      <parentid>3520902</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40546-45</username>
        <id>183745</id>
      </contributor>
      <comment>Viktor Aleksic alergican na jagode npc leader.</comment>
      <origin>3908335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2635" sha1="cxuoy0676iy97rg0m5oqcopx3ie9gcj" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
{{Taksokvir
| boja = lightgreen
| naziv = Jagoda
| slika = Garden strawberry (Fragaria × ananassa) single.jpg
| slika_širina = 240px
| regnum = [[Biljke]]
| divisio = [[Cvjetnjače|Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Rosales]]
| familia = [[Rosaceae]]
| subfamilia = [[Rosoideae]]
| genus = '''''Fragaria'''''
| genus_autorstvo = [[Carolus Linnaeus|L.]]
&lt;!--
| razdioba_stepen= [[Vrsta|Vrste]]
| razdioba = ...
''20+ species; see text''
--&gt;
}}
'''Jagoda''' (''Fragaria'') je rod biljaka iz porodice [[Rosaceae|ruža]] s desetak vrsta, od koje su gotovo sve rasprostranjene u sjevernom umjerenom pojasu, a samo jedna u [[Čile]]u. Donji listovi biljaka su sastavljeni od 3 liske; od bijelih cvjetova se razvija zbirni plod (jagoda) koji na mesnatom cvjetištu nosi brojne oraščiće. [[Šumska jagoda]] (''Fragaria vesca'') rasprostranjena je u umjerenoj Evropi i umjerenoj Aziji, a udomaćila se i izvan tog područja.Viktor Aleksic alergican na jagode npc leader.

Jagoda spada među najomiljenije sitno voće, a njeni plodovi dolaze najranije u proljeće. Može se saditi i na najmanjoj površini, jer jagoda daje ne samo ukusan plod, nego zbog ljepote cvijeta i ploda daje ukras vrtu.

== Sorte jagoda ==
*'''Asieta''', najranija sorta, ima duguljast oblik ploda i vrlo je rodna, plod je sladak i aromatičan.            
*'''Asiropa''', dozrijeva srednje rano, oblik ploda je koničan, rodnost je obilna, okus je sladak i vrlo aromatičan.               
*'''Astino''', dozrijeva nešto kasnije od asirope, ima čvrsto meso, na dobrom je tlu vrlo krupna, a rodnost je obilna.              
*'''Seligra''', najskuplja sorta, prosječna težina ploda iznosi 100 grama, vrlo je rodna i na jednom grmu daje preko 1&amp;nbsp;kg ploda, veličina je ploda poput mandarine, berba traje oko mjesec dana.

{|
|{{Hranjiva vrijednost
| name=Jagoda, jestivi dijelovi
| water = 89,8 g
| kJ             = 135
| protein        = 0,8 g
| fat            = 0,4 g 
| carbs          = 5,5 g
| sodium_mg      = 3
| potassium_mg   = 145 
| vitA_ug        = 8
| vitC_mg        = 65
| niacin_mg      = 
| folate_ug      = 
| iron_mg        = 1
| phosphorus_mg  = 25
| magnesium_mg   = 15
| calcium_mg     = 26
| vitB6_mg       = 0.1
|source = [http://www.lebenswichtig.de/naehrwerttabelle/e/erdbeere_frisch.htm]
}}
|}
&lt;gallery&gt;
FraiseFruitPhoto.jpg|
Garden strawberry (Fragaria × ananassa) close-up.jpg|
Garden strawberry (Fragaria × ananassa).jpg|
Erdbeerpflücker-Durmersheim.jpg|Branje jagoda u Durmersheimu
&lt;/gallery&gt;

{{stub-biol}}

{{Commons|Strawberry|Jagoda}}

[[Kategorija:Voće]]
[[Kategorija:Fragaria]]</text>
      <sha1>cxuoy0676iy97rg0m5oqcopx3ie9gcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kopitari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37050</id>
    <revision>
      <id>3908331</id>
      <parentid>3629477</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2382" sha1="1dkp1u5liqk3ebh2swpquu579fth5qd" xml:space="preserve">[[Datoteka:ErmineSpot.jpg|mini|desno|208x208px|Konjsko kopito]]
'''Kopitari''' (''Perissodactyla'')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://research.amnh.org/paleontology/perissodactyl/concepts/glossary|title=Glossary {{!}} Perissodactyl|website=research.amnh.org|language=en|access-date=2026-07-18}}&lt;/ref&gt; su red [[sisari|sisara]] u koji spadaju porodice [[Equidae]], [[Rhinocetotidae]] i [[Tapiridae]]. 

Perissodactyla (/pəˌrɪsoʊˈdæktɪlə/, iz starogrčkog περισσός, perissós 'neparan' i δάκτυλος, dáktylos 'prst, nožni prst'), ili kopitari s neparnim brojem prstiju, je red kopitara.

Težina im leži na srednjem prstu. Najviši stepen razvoja dostigli su u porodici konja (Equidae). Od pet prstiju koliko ih je nekad imao konj sada ima samo jedan i to srednji, koji se razvio u masivno tupo kopito. Ono je prilagođeno trčanju. Snažno je čvrsto a ipak lagano.
[[Datoteka:Rhinoceros_male_2003.jpg|mini|[[Bijeli nosorog]] je najveći živi perisodaktil]]
{{Commonscat|Perissodactyla}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi i literatura==

* {{Cite web|url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=42980&amp;is_real_user=1|title=paleobiodb.org}}
* Martin S. Fischer: Mesaxonia (Perissodactyla) Perissodactyla. In: Wilfried Westheide, Reinhard Rieger (eds.): ''Systematic Zoology. Part 2: Vortex or craniotes''. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg and Berlin 2004, pp 646–655, {{ISBN|3-8274-0307-3}}.
*Ronald M. Nowak: ''Walker's Mammals of the World''. 6th edition. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999, {{ISBN|0-8018-5789-9}}.
*Thomas S. Kemp: ''The Origin &amp; Evolution of Mammals'' Oxford University Press, Oxford, 2005. {{ISBN|0-19-850761-5}}.
*AH Müller: ''Textbook of Paleozoology, Volume III: vertebrates'', Part 3: Mammalia. 2nd edition. Gustav Fischer Verlag, Jena and Stuttgart 1989. {{ISBN|3-334-00223-3}}.
*Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (eds.): ''[[Mammal Species of the World]]'', 3rd edition. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005 {{ISBN|0-8018-8221-4}}.
* {{citation | author = Ronald M. Nowak | title = Walker's Mammals of the World | isbn = 978-0-8018-5789-8 | year = 1999 | publisher = Johns Hopkins University Press | location = Baltimore | edition = 6th | lccn = 98023686 | language = en &lt;!--| GBS-id = T37sFCl43E8C | Ltwork = 257350 --&gt;}}
{{Normativna kontrola}}
[[Kategorija:Kopitari|*]]</text>
      <sha1>1dkp1u5liqk3ebh2swpquu579fth5qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>327. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39969</id>
    <revision>
      <id>3908320</id>
      <parentid>3653753</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2098" sha1="an5gvnofzdsh7emigvmdfa8vt71iz7a" xml:space="preserve">{{godina PNE|327}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''327. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Lentula i Filona'''&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|title=Who Were the Roman Consuls and How Did They Rule Rome?|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121170312/http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|archive-date=21. 1. 2017|url-status=dead|access-date=17. 6. 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, '''godina 427. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 327. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 327. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>an5gvnofzdsh7emigvmdfa8vt71iz7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>450. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40094</id>
    <revision>
      <id>3908325</id>
      <parentid>3652025</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1098" sha1="qi06z7xzfzbsnevsgpt17sbfwy9cdn6" xml:space="preserve">{{godina PNE|450}}Godina '''450. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Druga godina decemvira''' (ili, rjeđe, '''godina 304. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 450. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}}

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Ancient_Greek_Colonies_of_N_Black_Sea.png|mini|Grčke kolonije u sjevernom dijelu Crnog mora 450. godine prije nove ere.]]

== 450. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Decemviri.html|title=LacusCurtius • Decemviri (Smith's Dictionary, 1875)|website=penelope.uchicago.edu|access-date=2026-07-18}}
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|450 BC}}</text>
      <sha1>qi06z7xzfzbsnevsgpt17sbfwy9cdn6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908329</id>
      <parentid>3908325</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2457" sha1="94aqcyagxqv8qghwwo1s3eltynv6h34" xml:space="preserve">{{godina PNE|450}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''450. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Druga godina decemvira'''&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|title=Who Were the Roman Consuls and How Did They Rule Rome?|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121170312/http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|archive-date=21. 1. 2017|url-status=dead|access-date=17. 6. 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, '''godina 304. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 450. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Ancient_Greek_Colonies_of_N_Black_Sea.png|mini|Grčke kolonije u sjevernom dijelu Crnog mora 450. godine prije nove ere.]]

== 450. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Decemviri.html|title=LacusCurtius • Decemviri (Smith's Dictionary, 1875)|website=penelope.uchicago.edu|access-date=2026-07-18}}
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|450 BC}}</text>
      <sha1>94aqcyagxqv8qghwwo1s3eltynv6h34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>454. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40098</id>
    <revision>
      <id>3908323</id>
      <parentid>3651562</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2099" sha1="f3mc23uvq7f8u76o2wcup7jmt2ans1r" xml:space="preserve">{{godina PNE|454}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''454. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Kapitolina i Vara'''&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|title=Who Were the Roman Consuls and How Did They Rule Rome?|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121170312/http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|archive-date=21. 1. 2017|url-status=dead|access-date=17. 6. 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, '''godina 300. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 454. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 454. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>f3mc23uvq7f8u76o2wcup7jmt2ans1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evropski put E65</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60693</id>
    <revision>
      <id>3908296</id>
      <parentid>3787554</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <origin>3908296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11571" sha1="irum428s8t3bn7wqmn273nfqbjh8k3u" xml:space="preserve">{{Infokutija put
| ime                = Evropski put E65
| oznaka             = Tabliczka E65.svg
| veličina_oznake    = 
| karta              = E65 route.svg
| veličina_karte     = 
| opis_karte         = &lt;!-- *** Osnovni podaci *** --&gt;
| druge_oznake       = 
| vrsta              = 
| dužina             = 4.400
| nadležnost         = 
| vrijeme_gradnje    = &lt;!-- *** Dionica *** --&gt;
| početak            = [[Malmö]] (Švedska)
| čvorovi            = 
| kraj               = [[Hania]] (Grčka)
&lt;!-- *** Lokacija *** --&gt;| vrsta_teritorije   = Države
| teritorija         = {{ZID|Švedska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Poljska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Češka}}&lt;br/&gt;{{ZID|Slovačka}}&lt;br/&gt;{{ZID|Mađarska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Hrvatska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Bosna i Hercegovina}}&lt;br/&gt;{{ZID|Crna Gora}}&lt;br/&gt;{{ZID|Srbija}}&lt;br/&gt;{{ZID|Kosovo}}&lt;br/&gt;{{ZID|Sjeverna Makedonija}}&lt;br/&gt;{{ZID|Grčka}}
| gradovi            = 
}}
'''Evropski put E65''' dio je [[Međunarodna mreža E-puteva|međunarodne mreže E-puteva]] koji ide u pravcu sjever-jug. Počinje u [[Malmö]]u u [[Švedska|Švedskoj]], a završava u [[Hania|Haniji]] u [[Grčka|Grčkoj]]. Put je dug oko 4.400 km. Nakon prelaska [[Baltičko more|Baltičkog mora]], nastavlja se kopnom od sjevera prema jugu kroz [[Poljska|Poljsku]], [[Češka|Češku]], [[Slovačka|Slovačku]], [[Mađarska|Mađarsku]], [[Hrvatska|Hrvatsku]], [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], [[Crna Gora|Crnu Goru]], [[Srbija|Srbiju]], [[Kosovo]], [[Sjeverna Makedonija|Sjevernu Makedoniju]] i [[Grčka|Grčku]].

== Ruta ==

=== Švedska ===
*{{poznaka|SE|E|65|tekst=da}}: [[Malmö]] ({{poznaka|SE|E|6|tekst=da}} {{poznaka|SE|E|20|tekst=da}} {{poznaka|SE|E|22|tekst=da}}) – [[Ystad]]
*[[Datoteka:Ferry Sign.svg|25px]] {{ZD|SWE}} [[Ystad]] - {{ZD|POL}} [[Świnoujście]]

=== Poljska ===
*{{poznaka|PL|DK|3|tekst=da}}: [[Świnoujście]] – [[Troszyn, Kamień County|Troszyn]]
*{{poznaka|PL|S|3|tekst=da}}: [[Troszyn, Kamień County|Troszyn]] – [[Goleniów]] (početak istovremenosti s {{poznaka|PL|E|28|tekst=da}}) – [[Szczecin]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|PL|E|28|tekst=da}}) – [[Gryfino]] – [[Pyrzyce]] – [[Myślibórz]] – [[Gorzów Wielkopolski]] – [[Skwierzyna]] – [[Międzyrzecz]] – [[Jordanowo, Lubusz Voivodeship|Jordanowo]] ({{poznaka|PL|E|30|tekst=da}}) – [[Świebodzin]] – [[Zielona Góra]] – [[Nowa Sól]] - [[Legnica]] ({{poznaka|PL|E|40|tekst=da}}) - [[Jawor]] - [[Bolków]] - [[Kamienna Góra]] - [[Lubawka]]

=== Češka ===
*{{poznaka|CZ|I|10|tekst=da}}: [[Harrachov]] – [[Železný Brod]] – [[Turnov]] ({{poznaka|CZ|E|442|tekst=da}})
*{{poznaka|CZ|D|10|tekst=da}}: [[Turnov]] ({{poznaka|CZ|E|442|tekst=da}}) - [[Prague]]
*{{poznaka|CZ|D|0|tekst=da}}: [[Prague]] ({{poznaka|CZ|E|55|tekst=da}} {{poznaka|CZ|E|67|tekst=da}})
*{{poznaka|CZ|D|1|tekst=da}}: [[Prague]] (početak istovremenosti s {{poznaka|CZ|E|50|tekst=da}} {{poznaka|CZ|E|59|tekst=da}}) - [[Humpolec]] ({{poznaka|CZ|E|551|tekst=da}}) - [[Jihlava]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|CZ|E|59|tekst=da}}) - [[Brno]] ({{poznaka|CZ|E|461|tekst=da}}, kraj istovremenosti s {{poznaka|CZ|E|50|tekst=da}})
*{{poznaka|CZ|D|2|tekst=da}}: [[Brno]] ({{poznaka|CZ|E|50|tekst=da}}) - [[Břeclav]]

=== Slovačka ===
*{{poznaka|SK|D|2|tekst=da}}: [[Brodské]] - [[Bratislava]] (početak istovremenosti s {{poznaka|SK|E|75|tekst=da}})

=== Mađarska ===
*{{poznaka|HU|M|15|tekst=da}}: [[Rajka]] - [[Mosonmagyaróvár]] ({{poznaka|HU|E|60|tekst=da}})
*{{poznaka|HU|M|1|tekst=da}}: [[Mosonmagyaróvár]] ({{poznaka|HU|E|60|tekst=da}}, kraj istovremenosti s {{poznaka|HU|E|75|tekst=da}})
*{{poznaka|HU|EF|86|tekst=da}}: [[Mosonmagyaróvár]] ({{poznaka|HU|E|60|tekst=da}} {{poznaka|HU|E|75|tekst=da}}) - [[Csorna]] - [[Hegyfalu]]
*{{poznaka|HU|M|86|tekst=da}}: [[Hegyfalu]] - [[Szombathely]]
*{{poznaka|HU|EF|86|tekst=da}}: [[Szombathely]] - [[Körmend]] ({{poznaka|HU|E|66|tekst=da}}) - [[Nádasd]]
*{{poznaka|HU|EF|76|tekst=da}}: [[Nádasd]] - [[Zalaegerszeg]]
*{{poznaka|HU|EF|761|tekst=da}}: [[Zalaegerszeg]]
*{{poznaka|HU|EF|74|tekst=da}}: [[Zalaegerszeg]] - [[Nagykanizsa]] ({{poznaka|HU|E|71|tekst=da}})
*{{poznaka|HU|M|7|tekst=da}}: [[Nagykanizsa]] (početak istovremenosti s {{poznaka|HU|E|71|tekst=da}}) - [[Letenye]] ({{poznaka|HU|E|653|tekst=da}})

=== Hrvatska ===
*{{poznaka|HR|A|4|tekst=da}}: [[Goričan]] - [[Zagreb]] ({{poznaka|HR|E|59|tekst=da}} {{poznaka|HR|E|70|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|A|3|tekst=da}}: [[Zagreb]] (istovremenosti s {{poznaka|HR|E|70|tekst=da}} within it)
*{{poznaka|HR|A|1|tekst=da}}: [[Zagreb]] ({{poznaka|HR|E|70|tekst=da}}) - [[Karlovac]] - [[Bosiljevo (Hrvatska)|Bosiljevo]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|HR|E|71|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|A|6|tekst=da}}: [[Bosiljevo (Hrvatska)|Bosiljevo]] - [[Rijeka]]
*{{poznaka|HR|A|7|tekst=da}}: [[Rijeka]] - [[Kraljevica]]
*{{poznaka|HR|D|8|tekst=da}}: [[Kraljevica]] - [[Senj]]
*{{poznaka|HR|D|23|tekst=da}}: [[Senj]] - [[Žuta Lokva]] ({{poznaka|HR|E|71|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|A|1|tekst=da}}: [[Žuta Lokva]] (početak istovremenosti s {{poznaka|HR|E|71|tekst=da}}) - [[Zadar]] - [[Split]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|HR|E|71|tekst=da}}) - [[Mali Prolog]] ({{poznaka|HR|E|73|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|D|425|tekst=da}}: [[Mali Prolog]] - [[Ploče]]
*{{poznaka|HR|D|8|tekst=da}}: [[Ploče]] - [[Opuzen]] ({{poznaka|HR|E|73|tekst=da}}) - [[Klek (Slivno)|Klek]]

=== Bosna i Hercegovina ===
*{{poznaka|BA|M|2|tekst=da}}: [[Neum]]

=== Hrvatska ===
*{{poznaka|HR|D|8|tekst=da}}: [[Zaton Doli]] - [[Dubrovnik]] (početak istovremenosti s {{poznaka|HR|E|80|tekst=da}}) - [[Karasovići]]

=== Crna Gora ===
*{{poznaka|ME|M|1|tekst=da}}: [[Debeli Brijeg]] - [[Petrovac na Moru]] (početak istovremenosti s {{poznaka|ME|E|851|tekst=da}}) - [[Sutomore]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|ME|E|851|tekst=da}})
*{{poznaka|ME|M|1.1|tekst=da}}: [[Sutomore]] ({{poznaka|ME|E|851|tekst=da}}) - [[Virpazar]]
*{{poznaka|ME|M|2|tekst=da}}: [[Virpazar]] - [[Podgorica]] ({{poznaka|ME|E|762|tekst=da}}) - [[Ribarevine]] ({{poznaka|ME|E|763|tekst=da}})
*{{poznaka|ME|M|5|tekst=da}}: [[Ribarevine]] ({{poznaka|ME|E|763|tekst=da}}) - [[Berane]]{{efn|Ruta između [[Crna Gora|Crne Gore]] i [[Kosovo|Kosova]] je nejasna zbog problema s [[Evropski put E80|E80]], koji se na ovoj dionici podudara sa E65. Postojeći put [[Autoput M2 (Crna Gora)|M-2]] koji prolazi kroz [[Bijelo Polje]] nastavlja se prema sjeveru kroz [[Šumadija i zapadna Srbija|zapadnu Srbiju]] kao [[Evorpski put E763|E763]], udaljavajući se od smjera [[Priština|Prištine]]. Umjesto toga, ruta treba skrenuti na istok oko 4 km prije Bijelog Polja, na raskrsnici [[Ribarevine]], i prema Prištini. Nakon toga, ruta ide jugoistočno, kroz [[Berane]] i [[Rožaje]], gdje se ruta ponovo blago vijuga prema sjeveru, prolazi kroz zapadnu [[Srbija|Srbiju]] kod [[Tutin]]a, a zatim ulazi na Kosovo kod [[Zubin Potok|Zubinog Potoka]].}} - [[Dračenovac]]

=== Srbija ===
*{{poznaka|RS|IB|22|tekst=da}}: [[Špiljani]] - [[Ribariće]]
*{{poznaka|RS|IB|32|tekst=da}}: [[Ribariće]] - [[Vitkoviće]]

=== Kosovo ===
*{{poznaka|XK|M|2|tekst=da}}: [[Bërnjak]] - [[Mitrovica, Kosovo|Mitrovica]] - [[Pristina]] ({{poznaka|EU|E|851|tekst=da}}, kraj istovremenosti s {{poznaka|EU|E|80|tekst=da}})
*{{poznaka|XK|R|6|tekst=da}}: [[Pristina]] - [[Hani i Elezit]]

=== Sjeverna Makedonija ===
*{{poznaka|MK|A|4|tekst=da}}: [[Blace, Čučer-Sandevo|Blace]] - [[Skoplje]] (prema {{poznaka|EU|E|75|tekst=da}})
*{{poznaka|MK|A|2|tekst=da}}: [[Skoplje]] (prema {{poznaka|EU|E|75|tekst=da}}) - [[Ohrid]] ({{poznaka|EU|E|852|tekst=da}})
*{{poznaka|MK|A|3|tekst=da}}: [[Ohrid]] ({{poznaka|EU|E|852|tekst=da}}) - [[Medžitlija]]

=== Grčka ===
*{{poznaka|GR|A|27|tekst=da}}: [[Niki, Florina|Niki]] – [[Florina]]
*{{poznaka|GR|EO|3|tekst=da}}: [[Florina]] – [[Ptolemaida]]
*{{poznaka|GR|A|27|tekst=da}}: [[Ptolemaida]] – [[Kozani]]
*{{poznaka|GR|EO|3|tekst=da}}: [[Kozani]] – [[Lamia (city)|Lamia]]
*{{poznaka|GR|A|1|tekst=da}}: [[Lamia (city)|Lamia]] – [[Thermopylae|Thermopyles]]
*{{poznaka|GR|EO|3|tekst=da}}: [[Thermopylae|Thermopyles]] – [[Bralos]]
*{{poznaka|GR|EO|27|tekst=da}}: [[Bralos]] – [[Amfissa]]
*{{poznaka|GR|EO|48|tekst=da}}: [[Amfissa]] – [[Antirrio]]
*{{poznaka|GR|A|5|tekst=da}}: [[Antirrio]] – [[Rio, Greece|Rio]]
*{{poznaka|GR|A|8|tekst=da}}: [[Rio, Greece|Rio]] – [[Corinth (modern city)|Corinth]]
*{{poznaka|GR|A|7|tekst=da}}: [[Corinth (modern city)|Corinth]] – [[Kalamata]]
*[[Datoteka:Ferry Sign.svg|20px|link=Trajekt]] [[Kalamata]] – [[Kissamos]]
*{{poznaka|GR|EO|90|tekst=da}} / {{poznaka|GR|A|90|tekst=da}}: [[Kissamos]] – [[Hania]]

E65 u Grčkoj trenutno vozi od [[Niki, Florina|Nikija]] na sjeveru do [[Hania|Hanije]] na jugu, preko [[Vevi]]ja, [[Kozani|Kozana]], [[Larisa (grad)|Larise]], [[Domokos]]a, [[Lamija (grad)|Lamije]], [[Bralos]]a, [[Itea]], [[Antirrio]], [[Rio, Grčka|Rija]], [[Aigio|Aigija]], [[Korint]]a, [[Tripoli (Grčka)|Tripolija]], [[Kalamata|Kalamate]] i [[Kissamos]]a: dionica između Kalamate i Kissamosa je trajektna.&lt;ref name=&quot;unece-list-2016&quot;&gt;{{cite web|url=https://unece.org/fileadmin/DAM/trans/doc/2016/sc1/ECE-TRANS-SC1-2016-03-Rev1e.pdf|title=European Agreement on Main International Traffic Arteries|date=1 November 2016|website=United Nations Economic Commission for Europe|publisher=United Nations|location=Geneva|pages=9–19|language=en-us|id=ECE/TRANS/SC.1/2016/3/Rev.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406024702/https://unece.org/fileadmin/DAM/trans/doc/2016/sc1/ECE-TRANS-SC1-2016-03-Rev1e.pdf|archive-date=6 April 2023|url-status=live|access-date=9 September 2024}}&lt;/ref&gt;

E65 ide istovremeno sa [[Evropski put E55|E55]] na [[Most Rio-Antirrio|mostu Rio-Antirrio]] i dijelom [[Autoputa A7 (Grčka)|autoputa A7]] između [[Tsakona, Messenia|Tsakone]] i Kalamate, [[Evropski put E75|E75]] na segmentu [[Autoput A1 (Grčka)|A1]] i [[Evropski put E86|E86]] na dijelu [[Autoputa A27 (Grčka)|autoputa A27]] između Florine i [[Levaia|Levaie]]. E65 se također povezuje sa E75 u Haniji, [[Evropski put E90|E90]] u Kozaniju, [[Evropski put E92|E92]] u Larisi, [[Evropski put E94|E94]] u Korintu, [[Evropski put E952|E952]] u Lamiji i [[Evropski put E961|E961]] u [[Tripoli (Grčka)|Tripoliju]].&lt;ref name=&quot;unece-list-2016&quot; /&gt;

== Planirane promjene ==
U Grčkoj, autoput E65 će biti preusmjeren između [[Kozani|Kozana]] i [[Lamija (grad)|Lamije]] kada se završi [[Autoput A3 (Grčka)|autoput A3]]: revidirana ruta će pratiti [[Autoput A2 (Grčka)|autoput A2]] prema [[Kipoureio|Kipoureiju]], a zatim sam autoput A3 prema Anthiliju preko [[Trikala|Trikale]].&lt;ref name=&quot;e65-greece&quot;&gt;{{cite web|title=Central Greece Highway E-65|url=https://commission.europa.eu/projects/central-greece-highway-e-65_en|website=European Commission|publisher=Directorate-General for Communication|access-date=30 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240730023024/https://commission.europa.eu/projects/central-greece-highway-e-65_en|archive-date=30 July 2024|location=Brussels|language=en-gb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Napomene ==
{{spisaknapomena}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Commonscat|E65}}
{{Autoput E}}

[[Kategorija:Međunarodna mreža E-puteva|65]]
[[Kategorija:Putevi u Švedskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Poljskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Češkoj]]
[[Kategorija:Putevi u Slovačkoj]]
[[Kategorija:Putevi u Mađarskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Hrvatskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Putevi u Crnoj Gori]]
[[Kategorija:Putevi u Srbiji]]
[[Kategorija:Putevi na Kosovu]]
[[Kategorija:Putevi u Sjevernoj Makedoniji]]
[[Kategorija:Putevi u Grčkoj]]</text>
      <sha1>irum428s8t3bn7wqmn273nfqbjh8k3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908311</id>
      <parentid>3908296</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11513" sha1="aevi2w9fyoqezvx7eh9op822mcyhuwm" xml:space="preserve">{{Infokutija put
| ime                = Evropski put E65
| oznaka             = Tabliczka E65.svg
| veličina_oznake    = 
| karta              = E65 route.svg
| veličina_karte     = 
| opis_karte         = &lt;!-- *** Osnovni podaci *** --&gt;
| druge_oznake       = 
| vrsta              = 
| dužina             = 4.400
| nadležnost         = 
| vrijeme_gradnje    = &lt;!-- *** Dionica *** --&gt;
| početak            = [[Malmö]] (Švedska)
| čvorovi            = 
| kraj               = [[Hania]] (Grčka)
&lt;!-- *** Lokacija *** --&gt;| vrsta_teritorije   = Države
| teritorija         = {{ZID|Švedska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Poljska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Češka}}&lt;br/&gt;{{ZID|Slovačka}}&lt;br/&gt;{{ZID|Mađarska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Hrvatska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Bosna i Hercegovina}}&lt;br/&gt;{{ZID|Crna Gora}}&lt;br/&gt;{{ZID|Srbija}}&lt;br/&gt;{{ZID|Kosovo}}&lt;br/&gt;{{ZID|Sjeverna Makedonija}}&lt;br/&gt;{{ZID|Grčka}}
| gradovi            = 
}}
'''Evropski put E65''' dio je [[Međunarodna mreža E-puteva|međunarodne mreže E-puteva]] koji ide u pravcu sjever-jug. Počinje u [[Malmö]]u u [[Švedska|Švedskoj]], a završava u [[Hania|Haniji]] u [[Grčka|Grčkoj]]. Put je dug oko 4.400 km. Nakon prelaska [[Baltičko more|Baltičkog mora]], nastavlja se kopnom od sjevera prema jugu kroz [[Poljska|Poljsku]], [[Češka|Češku]], [[Slovačka|Slovačku]], [[Mađarska|Mađarsku]], [[Hrvatska|Hrvatsku]], [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], [[Crna Gora|Crnu Goru]], [[Srbija|Srbiju]], [[Kosovo]], [[Sjeverna Makedonija|Sjevernu Makedoniju]] i [[Grčka|Grčku]].

== Ruta ==

=== Švedska ===
*{{poznaka|SE|E|65|tekst=da}}: [[Malmö]] ({{poznaka|SE|E|6|tekst=da}} {{poznaka|SE|E|20|tekst=da}} {{poznaka|SE|E|22|tekst=da}}) – [[Ystad]]
*[[Datoteka:Ferry Sign.svg|25px]] {{ZD|SWE}} [[Ystad]] - {{ZD|POL}} [[Świnoujście]]

=== Poljska ===
*{{poznaka|PL|DK|3|tekst=da}}: [[Świnoujście]] – [[Troszyn, Kamień|Troszyn]]
*{{poznaka|PL|S|3|tekst=da}}: [[Troszyn, Kamień|Troszyn]] – [[Goleniów]] (početak istovremenosti s {{poznaka|PL|E|28|tekst=da}}) – [[Szczecin]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|PL|E|28|tekst=da}}) – [[Gryfino]] – [[Pyrzyce]] – [[Myślibórz]] – [[Gorzów Wielkopolski]] – [[Skwierzyna]] – [[Międzyrzecz]] – [[Jordanowo, Lubusz Voivodeship|Jordanowo]] ({{poznaka|PL|E|30|tekst=da}}) – [[Świebodzin]] – [[Zielona Góra]] – [[Nowa Sól]] - [[Legnica]] ({{poznaka|PL|E|40|tekst=da}}) - [[Jawor]] - [[Bolków]] - [[Kamienna Góra]] - [[Lubawka]]

=== Češka ===
*{{poznaka|CZ|I|10|tekst=da}}: [[Harrachov]] – [[Železný Brod]] – [[Turnov]] ({{poznaka|CZ|E|442|tekst=da}})
*{{poznaka|CZ|D|10|tekst=da}}: [[Turnov]] ({{poznaka|CZ|E|442|tekst=da}}) - [[Prag]]
*{{poznaka|CZ|D|0|tekst=da}}: [[Prag]] ({{poznaka|CZ|E|55|tekst=da}} {{poznaka|CZ|E|67|tekst=da}})
*{{poznaka|CZ|D|1|tekst=da}}: [[Prag]] (početak istovremenosti s {{poznaka|CZ|E|50|tekst=da}} {{poznaka|CZ|E|59|tekst=da}}) - [[Humpolec]] ({{poznaka|CZ|E|551|tekst=da}}) - [[Jihlava]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|CZ|E|59|tekst=da}}) - [[Brno]] ({{poznaka|CZ|E|461|tekst=da}}, kraj istovremenosti s {{poznaka|CZ|E|50|tekst=da}})
*{{poznaka|CZ|D|2|tekst=da}}: [[Brno]] ({{poznaka|CZ|E|50|tekst=da}}) - [[Břeclav]]

=== Slovačka ===
*{{poznaka|SK|D|2|tekst=da}}: [[Brodské]] - [[Bratislava]] (početak istovremenosti s {{poznaka|SK|E|75|tekst=da}})

=== Mađarska ===
*{{poznaka|HU|M|15|tekst=da}}: [[Rajka]] - [[Mosonmagyaróvár]] ({{poznaka|HU|E|60|tekst=da}})
*{{poznaka|HU|M|1|tekst=da}}: [[Mosonmagyaróvár]] ({{poznaka|HU|E|60|tekst=da}}, kraj istovremenosti s {{poznaka|HU|E|75|tekst=da}})
*{{poznaka|HU|EF|86|tekst=da}}: [[Mosonmagyaróvár]] ({{poznaka|HU|E|60|tekst=da}} {{poznaka|HU|E|75|tekst=da}}) - [[Csorna]] - [[Hegyfalu]]
*{{poznaka|HU|M|86|tekst=da}}: [[Hegyfalu]] - [[Szombathely]]
*{{poznaka|HU|EF|86|tekst=da}}: [[Szombathely]] - [[Körmend]] ({{poznaka|HU|E|66|tekst=da}}) - [[Nádasd]]
*{{poznaka|HU|EF|76|tekst=da}}: [[Nádasd]] - [[Zalaegerszeg]]
*{{poznaka|HU|EF|761|tekst=da}}: [[Zalaegerszeg]]
*{{poznaka|HU|EF|74|tekst=da}}: [[Zalaegerszeg]] - [[Nagykanizsa]] ({{poznaka|HU|E|71|tekst=da}})
*{{poznaka|HU|M|7|tekst=da}}: [[Nagykanizsa]] (početak istovremenosti s {{poznaka|HU|E|71|tekst=da}}) - [[Letenye]] ({{poznaka|HU|E|653|tekst=da}})

=== Hrvatska ===
*{{poznaka|HR|A|4|tekst=da}}: [[Goričan]] - [[Zagreb]] ({{poznaka|HR|E|59|tekst=da}} {{poznaka|HR|E|70|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|A|3|tekst=da}}: [[Zagreb]] (istovremenosti s {{poznaka|HR|E|70|tekst=da}} within it)
*{{poznaka|HR|A|1|tekst=da}}: [[Zagreb]] ({{poznaka|HR|E|70|tekst=da}}) - [[Karlovac]] - [[Bosiljevo (Hrvatska)|Bosiljevo]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|HR|E|71|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|A|6|tekst=da}}: [[Bosiljevo (Hrvatska)|Bosiljevo]] - [[Rijeka]]
*{{poznaka|HR|A|7|tekst=da}}: [[Rijeka]] - [[Kraljevica]]
*{{poznaka|HR|D|8|tekst=da}}: [[Kraljevica]] - [[Senj]]
*{{poznaka|HR|D|23|tekst=da}}: [[Senj]] - [[Žuta Lokva]] ({{poznaka|HR|E|71|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|A|1|tekst=da}}: [[Žuta Lokva]] (početak istovremenosti s {{poznaka|HR|E|71|tekst=da}}) - [[Zadar]] - [[Split]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|HR|E|71|tekst=da}}) - [[Mali Prolog]] ({{poznaka|HR|E|73|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|D|425|tekst=da}}: [[Mali Prolog]] - [[Ploče]]
*{{poznaka|HR|D|8|tekst=da}}: [[Ploče]] - [[Opuzen]] ({{poznaka|HR|E|73|tekst=da}}) - [[Klek (Slivno)|Klek]]

=== Bosna i Hercegovina ===
*{{poznaka|BA|M|2|tekst=da}}: [[Neum]]

=== Hrvatska ===
*{{poznaka|HR|D|8|tekst=da}}: [[Zaton Doli]] - [[Dubrovnik]] (početak istovremenosti s {{poznaka|HR|E|80|tekst=da}}) - [[Karasovići]]

=== Crna Gora ===
*{{poznaka|ME|M|1|tekst=da}}: [[Debeli Brijeg]] - [[Petrovac na Moru]] (početak istovremenosti s {{poznaka|ME|E|851|tekst=da}}) - [[Sutomore]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|ME|E|851|tekst=da}})
*{{poznaka|ME|M|1.1|tekst=da}}: [[Sutomore]] ({{poznaka|ME|E|851|tekst=da}}) - [[Virpazar]]
*{{poznaka|ME|M|2|tekst=da}}: [[Virpazar]] - [[Podgorica]] ({{poznaka|ME|E|762|tekst=da}}) - [[Ribarevine]] ({{poznaka|ME|E|763|tekst=da}})
*{{poznaka|ME|M|5|tekst=da}}: [[Ribarevine]] ({{poznaka|ME|E|763|tekst=da}}) - [[Berane]]{{efn|Ruta između [[Crna Gora|Crne Gore]] i [[Kosovo|Kosova]] je nejasna zbog problema s [[Evropski put E80|E80]], koji se na ovoj dionici podudara sa E65. Postojeći put [[Autoput M2 (Crna Gora)|M-2]] koji prolazi kroz [[Bijelo Polje]] nastavlja se prema sjeveru kroz [[Šumadija i zapadna Srbija|zapadnu Srbiju]] kao [[Evorpski put E763|E763]], udaljavajući se od smjera [[Priština|Prištine]]. Umjesto toga, ruta treba skrenuti na istok oko 4 km prije Bijelog Polja, na raskrsnici [[Ribarevine]], i prema Prištini. Nakon toga, ruta ide jugoistočno, kroz [[Berane]] i [[Rožaje]], gdje se ruta ponovo blago vijuga prema sjeveru, prolazi kroz zapadnu [[Srbija|Srbiju]] kod [[Tutin]]a, a zatim ulazi na Kosovo kod [[Zubin Potok|Zubinog Potoka]].}} - [[Dračenovac]]

=== Srbija ===
*{{poznaka|RS|IB|22|tekst=da}}: [[Špiljani]] - [[Ribariće]]
*{{poznaka|RS|IB|32|tekst=da}}: [[Ribariće]] - [[Vitkoviće]]

=== Kosovo ===
*{{poznaka|XK|M|2|tekst=da}}: [[Brnjak]] - [[Kosovska Mitrovica|Mitrovica]] - [[Priština]] ({{poznaka|EU|E|851|tekst=da}}, kraj istovremenosti s {{poznaka|EU|E|80|tekst=da}})
*{{poznaka|XK|R|6|tekst=da}}: [[Priština]] - [[Hani i Elezit]]

=== Sjeverna Makedonija ===
*{{poznaka|MK|A|4|tekst=da}}: [[Blace (Čučer-Sandevo)|Blace]] - [[Skoplje]] (prema {{poznaka|EU|E|75|tekst=da}})
*{{poznaka|MK|A|2|tekst=da}}: [[Skoplje]] (prema {{poznaka|EU|E|75|tekst=da}}) - [[Ohrid]] ({{poznaka|EU|E|852|tekst=da}})
*{{poznaka|MK|A|3|tekst=da}}: [[Ohrid]] ({{poznaka|EU|E|852|tekst=da}}) - [[Medžitlija]]

=== Grčka ===
*{{poznaka|GR|A|27|tekst=da}}: [[Niki, Florina|Niki]] – [[Florina]]
*{{poznaka|GR|EO|3|tekst=da}}: [[Florina]] – [[Ptolemaida]]
*{{poznaka|GR|A|27|tekst=da}}: [[Ptolemaida]] – [[Kozani]]
*{{poznaka|GR|EO|3|tekst=da}}: [[Kozani]] – [[Lamija (grad)|Lamija]]
*{{poznaka|GR|A|1|tekst=da}}: [[Lamija (grad)|Lamija]] – [[Thermopylae|Thermopyles]]
*{{poznaka|GR|EO|3|tekst=da}}: [[Thermopylae|Thermopyles]] – [[Bralos]]
*{{poznaka|GR|EO|27|tekst=da}}: [[Bralos]] – [[Amfissa]]
*{{poznaka|GR|EO|48|tekst=da}}: [[Amfissa]] – [[Antirrio]]
*{{poznaka|GR|A|5|tekst=da}}: [[Antirrio]] – [[Rio (Grčka)|Rio]]
*{{poznaka|GR|A|8|tekst=da}}: [[Rio (Grčka)|Rio]] – [[Korint]]
*{{poznaka|GR|A|7|tekst=da}}: [[Korint]] – [[Kalamata]]
*[[Datoteka:Ferry Sign.svg|20px|link=Trajekt]] [[Kalamata]] – [[Kissamos]]
*{{poznaka|GR|EO|90|tekst=da}} / {{poznaka|GR|A|90|tekst=da}}: [[Kissamos]] – [[Hania]]

E65 u Grčkoj trenutno vozi od [[Niki, Florina|Nikija]] na sjeveru do [[Hania|Hanije]] na jugu, preko [[Vevi]]ja, [[Kozani|Kozana]], [[Larisa (grad)|Larise]], [[Domokos]]a, [[Lamija (grad)|Lamije]], [[Bralos]]a, [[Itea]], [[Antirrio]], [[Rio, Grčka|Rija]], [[Aigio|Aigija]], [[Korint]]a, [[Tripoli (Grčka)|Tripolija]], [[Kalamata|Kalamate]] i [[Kissamos]]a: dionica između Kalamate i Kissamosa je trajektna.&lt;ref name=&quot;unece-list-2016&quot;&gt;{{cite web|url=https://unece.org/fileadmin/DAM/trans/doc/2016/sc1/ECE-TRANS-SC1-2016-03-Rev1e.pdf|title=European Agreement on Main International Traffic Arteries|date=1 November 2016|website=United Nations Economic Commission for Europe|publisher=United Nations|location=Geneva|pages=9–19|language=en-us|id=ECE/TRANS/SC.1/2016/3/Rev.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406024702/https://unece.org/fileadmin/DAM/trans/doc/2016/sc1/ECE-TRANS-SC1-2016-03-Rev1e.pdf|archive-date=6 April 2023|url-status=live|access-date=9 September 2024}}&lt;/ref&gt;

E65 ide istovremeno sa [[Evropski put E55|E55]] na [[Most Rio-Antirrio|mostu Rio-Antirrio]] i dijelom [[Autoputa A7 (Grčka)|autoputa A7]] između [[Tsakona, Messenia|Tsakone]] i Kalamate, [[Evropski put E75|E75]] na segmentu [[Autoput A1 (Grčka)|A1]] i [[Evropski put E86|E86]] na dijelu [[Autoputa A27 (Grčka)|autoputa A27]] između Florine i [[Levaia|Levaie]]. E65 se također povezuje sa E75 u Haniji, [[Evropski put E90|E90]] u Kozaniju, [[Evropski put E92|E92]] u Larisi, [[Evropski put E94|E94]] u Korintu, [[Evropski put E952|E952]] u Lamiji i [[Evropski put E961|E961]] u [[Tripoli (Grčka)|Tripoliju]].&lt;ref name=&quot;unece-list-2016&quot; /&gt;

== Planirane promjene ==
U Grčkoj, autoput E65 će biti preusmjeren između [[Kozani|Kozana]] i [[Lamija (grad)|Lamije]] kada se završi [[Autoput A3 (Grčka)|autoput A3]]: revidirana ruta će pratiti [[Autoput A2 (Grčka)|autoput A2]] prema [[Kipoureio|Kipoureiju]], a zatim sam autoput A3 prema Anthiliju preko [[Trikala|Trikale]].&lt;ref name=&quot;e65-greece&quot;&gt;{{cite web|title=Central Greece Highway E-65|url=https://commission.europa.eu/projects/central-greece-highway-e-65_en|website=European Commission|publisher=Directorate-General for Communication|access-date=30 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240730023024/https://commission.europa.eu/projects/central-greece-highway-e-65_en|archive-date=30 July 2024|location=Brussels|language=en-gb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Napomene ==
{{spisaknapomena}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Commonscat|E65}}
{{Autoput E}}

[[Kategorija:Međunarodna mreža E-puteva|65]]
[[Kategorija:Putevi u Švedskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Poljskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Češkoj]]
[[Kategorija:Putevi u Slovačkoj]]
[[Kategorija:Putevi u Mađarskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Hrvatskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Putevi u Crnoj Gori]]
[[Kategorija:Putevi u Srbiji]]
[[Kategorija:Putevi na Kosovu]]
[[Kategorija:Putevi u Sjevernoj Makedoniji]]
[[Kategorija:Putevi u Grčkoj]]</text>
      <sha1>aevi2w9fyoqezvx7eh9op822mcyhuwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908312</id>
      <parentid>3908311</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11533" sha1="8cgh4d083e24h6sdefoqrze7zhzv44l" xml:space="preserve">{{Infokutija put
| ime                = Evropski put E65
| oznaka             = Tabliczka E65.svg
| veličina_oznake    = 
| karta              = E65 route.svg
| veličina_karte     = 
| opis_karte         = &lt;!-- *** Osnovni podaci *** --&gt;
| druge_oznake       = 
| vrsta              = 
| dužina             = 4.400
| nadležnost         = 
| vrijeme_gradnje    = &lt;!-- *** Dionica *** --&gt;
| početak            = [[Malmö]] (Švedska)
| čvorovi            = 
| kraj               = [[Hania]] (Grčka)
&lt;!-- *** Lokacija *** --&gt;| vrsta_teritorije   = Države
| teritorija         = {{ZID|Švedska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Poljska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Češka}}&lt;br/&gt;{{ZID|Slovačka}}&lt;br/&gt;{{ZID|Mađarska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Hrvatska}}&lt;br/&gt;{{ZID|Bosna i Hercegovina}}&lt;br/&gt;{{ZID|Crna Gora}}&lt;br/&gt;{{ZID|Srbija}}&lt;br/&gt;{{ZID|Kosovo}}&lt;br/&gt;{{ZID|Sjeverna Makedonija}}&lt;br/&gt;{{ZID|Grčka}}
| gradovi            = 
}}
'''Evropski put E65''' dio je [[Međunarodna mreža E-puteva|međunarodne mreže E-puteva]] koji ide sa sjevera prema jugu [[Evropa|Evrope]]. Počinje u [[Malmö]]u u [[Švedska|Švedskoj]], a završava u [[Hania|Haniji]] u [[Grčka|Grčkoj]]. Put je dug oko 4.400 km. Nakon prelaska [[Baltičko more|Baltičkog mora]], nastavlja se kopnom od sjevera prema jugu kroz [[Poljska|Poljsku]], [[Češka|Češku]], [[Slovačka|Slovačku]], [[Mađarska|Mađarsku]], [[Hrvatska|Hrvatsku]], [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], [[Crna Gora|Crnu Goru]], [[Srbija|Srbiju]], [[Kosovo]], [[Sjeverna Makedonija|Sjevernu Makedoniju]] i [[Grčka|Grčku]].

== Ruta ==

=== Švedska ===
*{{poznaka|SE|E|65|tekst=da}}: [[Malmö]] ({{poznaka|SE|E|6|tekst=da}} {{poznaka|SE|E|20|tekst=da}} {{poznaka|SE|E|22|tekst=da}}) – [[Ystad]]
*[[Datoteka:Ferry Sign.svg|25px]] {{ZD|SWE}} [[Ystad]] - {{ZD|POL}} [[Świnoujście]]

=== Poljska ===
*{{poznaka|PL|DK|3|tekst=da}}: [[Świnoujście]] – [[Troszyn, Kamień|Troszyn]]
*{{poznaka|PL|S|3|tekst=da}}: [[Troszyn, Kamień|Troszyn]] – [[Goleniów]] (početak istovremenosti s {{poznaka|PL|E|28|tekst=da}}) – [[Szczecin]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|PL|E|28|tekst=da}}) – [[Gryfino]] – [[Pyrzyce]] – [[Myślibórz]] – [[Gorzów Wielkopolski]] – [[Skwierzyna]] – [[Międzyrzecz]] – [[Jordanowo, Lubusz Voivodeship|Jordanowo]] ({{poznaka|PL|E|30|tekst=da}}) – [[Świebodzin]] – [[Zielona Góra]] – [[Nowa Sól]] - [[Legnica]] ({{poznaka|PL|E|40|tekst=da}}) - [[Jawor]] - [[Bolków]] - [[Kamienna Góra]] - [[Lubawka]]

=== Češka ===
*{{poznaka|CZ|I|10|tekst=da}}: [[Harrachov]] – [[Železný Brod]] – [[Turnov]] ({{poznaka|CZ|E|442|tekst=da}})
*{{poznaka|CZ|D|10|tekst=da}}: [[Turnov]] ({{poznaka|CZ|E|442|tekst=da}}) - [[Prag]]
*{{poznaka|CZ|D|0|tekst=da}}: [[Prag]] ({{poznaka|CZ|E|55|tekst=da}} {{poznaka|CZ|E|67|tekst=da}})
*{{poznaka|CZ|D|1|tekst=da}}: [[Prag]] (početak istovremenosti s {{poznaka|CZ|E|50|tekst=da}} {{poznaka|CZ|E|59|tekst=da}}) - [[Humpolec]] ({{poznaka|CZ|E|551|tekst=da}}) - [[Jihlava]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|CZ|E|59|tekst=da}}) - [[Brno]] ({{poznaka|CZ|E|461|tekst=da}}, kraj istovremenosti s {{poznaka|CZ|E|50|tekst=da}})
*{{poznaka|CZ|D|2|tekst=da}}: [[Brno]] ({{poznaka|CZ|E|50|tekst=da}}) - [[Břeclav]]

=== Slovačka ===
*{{poznaka|SK|D|2|tekst=da}}: [[Brodské]] - [[Bratislava]] (početak istovremenosti s {{poznaka|SK|E|75|tekst=da}})

=== Mađarska ===
*{{poznaka|HU|M|15|tekst=da}}: [[Rajka]] - [[Mosonmagyaróvár]] ({{poznaka|HU|E|60|tekst=da}})
*{{poznaka|HU|M|1|tekst=da}}: [[Mosonmagyaróvár]] ({{poznaka|HU|E|60|tekst=da}}, kraj istovremenosti s {{poznaka|HU|E|75|tekst=da}})
*{{poznaka|HU|EF|86|tekst=da}}: [[Mosonmagyaróvár]] ({{poznaka|HU|E|60|tekst=da}} {{poznaka|HU|E|75|tekst=da}}) - [[Csorna]] - [[Hegyfalu]]
*{{poznaka|HU|M|86|tekst=da}}: [[Hegyfalu]] - [[Szombathely]]
*{{poznaka|HU|EF|86|tekst=da}}: [[Szombathely]] - [[Körmend]] ({{poznaka|HU|E|66|tekst=da}}) - [[Nádasd]]
*{{poznaka|HU|EF|76|tekst=da}}: [[Nádasd]] - [[Zalaegerszeg]]
*{{poznaka|HU|EF|761|tekst=da}}: [[Zalaegerszeg]]
*{{poznaka|HU|EF|74|tekst=da}}: [[Zalaegerszeg]] - [[Nagykanizsa]] ({{poznaka|HU|E|71|tekst=da}})
*{{poznaka|HU|M|7|tekst=da}}: [[Nagykanizsa]] (početak istovremenosti s {{poznaka|HU|E|71|tekst=da}}) - [[Letenye]] ({{poznaka|HU|E|653|tekst=da}})

=== Hrvatska ===
*{{poznaka|HR|A|4|tekst=da}}: [[Goričan]] - [[Zagreb]] ({{poznaka|HR|E|59|tekst=da}} {{poznaka|HR|E|70|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|A|3|tekst=da}}: [[Zagreb]] (istovremenosti s {{poznaka|HR|E|70|tekst=da}} within it)
*{{poznaka|HR|A|1|tekst=da}}: [[Zagreb]] ({{poznaka|HR|E|70|tekst=da}}) - [[Karlovac]] - [[Bosiljevo (Hrvatska)|Bosiljevo]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|HR|E|71|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|A|6|tekst=da}}: [[Bosiljevo (Hrvatska)|Bosiljevo]] - [[Rijeka]]
*{{poznaka|HR|A|7|tekst=da}}: [[Rijeka]] - [[Kraljevica]]
*{{poznaka|HR|D|8|tekst=da}}: [[Kraljevica]] - [[Senj]]
*{{poznaka|HR|D|23|tekst=da}}: [[Senj]] - [[Žuta Lokva]] ({{poznaka|HR|E|71|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|A|1|tekst=da}}: [[Žuta Lokva]] (početak istovremenosti s {{poznaka|HR|E|71|tekst=da}}) - [[Zadar]] - [[Split]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|HR|E|71|tekst=da}}) - [[Mali Prolog]] ({{poznaka|HR|E|73|tekst=da}})
*{{poznaka|HR|D|425|tekst=da}}: [[Mali Prolog]] - [[Ploče]]
*{{poznaka|HR|D|8|tekst=da}}: [[Ploče]] - [[Opuzen]] ({{poznaka|HR|E|73|tekst=da}}) - [[Klek (Slivno)|Klek]]

=== Bosna i Hercegovina ===
*{{poznaka|BA|M|2|tekst=da}}: [[Neum]]

=== Hrvatska ===
*{{poznaka|HR|D|8|tekst=da}}: [[Zaton Doli]] - [[Dubrovnik]] (početak istovremenosti s {{poznaka|HR|E|80|tekst=da}}) - [[Karasovići]]

=== Crna Gora ===
*{{poznaka|ME|M|1|tekst=da}}: [[Debeli Brijeg]] - [[Petrovac na Moru]] (početak istovremenosti s {{poznaka|ME|E|851|tekst=da}}) - [[Sutomore]] (kraj istovremenosti s {{poznaka|ME|E|851|tekst=da}})
*{{poznaka|ME|M|1.1|tekst=da}}: [[Sutomore]] ({{poznaka|ME|E|851|tekst=da}}) - [[Virpazar]]
*{{poznaka|ME|M|2|tekst=da}}: [[Virpazar]] - [[Podgorica]] ({{poznaka|ME|E|762|tekst=da}}) - [[Ribarevine]] ({{poznaka|ME|E|763|tekst=da}})
*{{poznaka|ME|M|5|tekst=da}}: [[Ribarevine]] ({{poznaka|ME|E|763|tekst=da}}) - [[Berane]]{{efn|Ruta između [[Crna Gora|Crne Gore]] i [[Kosovo|Kosova]] je nejasna zbog problema s [[Evropski put E80|E80]], koji se na ovoj dionici podudara sa E65. Postojeći put [[Autoput M2 (Crna Gora)|M-2]] koji prolazi kroz [[Bijelo Polje]] nastavlja se prema sjeveru kroz [[Šumadija i zapadna Srbija|zapadnu Srbiju]] kao [[Evorpski put E763|E763]], udaljavajući se od smjera [[Priština|Prištine]]. Umjesto toga, ruta treba skrenuti na istok oko 4 km prije Bijelog Polja, na raskrsnici [[Ribarevine]], i prema Prištini. Nakon toga, ruta ide jugoistočno, kroz [[Berane]] i [[Rožaje]], gdje se ruta ponovo blago vijuga prema sjeveru, prolazi kroz zapadnu [[Srbija|Srbiju]] kod [[Tutin]]a, a zatim ulazi na Kosovo kod [[Zubin Potok|Zubinog Potoka]].}} - [[Dračenovac]]

=== Srbija ===
*{{poznaka|RS|IB|22|tekst=da}}: [[Špiljani]] - [[Ribariće]]
*{{poznaka|RS|IB|32|tekst=da}}: [[Ribariće]] - [[Vitkoviće]]

=== Kosovo ===
*{{poznaka|XK|M|2|tekst=da}}: [[Brnjak]] - [[Kosovska Mitrovica|Mitrovica]] - [[Priština]] ({{poznaka|EU|E|851|tekst=da}}, kraj istovremenosti s {{poznaka|EU|E|80|tekst=da}})
*{{poznaka|XK|R|6|tekst=da}}: [[Priština]] - [[Hani i Elezit]]

=== Sjeverna Makedonija ===
*{{poznaka|MK|A|4|tekst=da}}: [[Blace (Čučer-Sandevo)|Blace]] - [[Skoplje]] (prema {{poznaka|EU|E|75|tekst=da}})
*{{poznaka|MK|A|2|tekst=da}}: [[Skoplje]] (prema {{poznaka|EU|E|75|tekst=da}}) - [[Ohrid]] ({{poznaka|EU|E|852|tekst=da}})
*{{poznaka|MK|A|3|tekst=da}}: [[Ohrid]] ({{poznaka|EU|E|852|tekst=da}}) - [[Medžitlija]]

=== Grčka ===
*{{poznaka|GR|A|27|tekst=da}}: [[Niki, Florina|Niki]] – [[Florina]]
*{{poznaka|GR|EO|3|tekst=da}}: [[Florina]] – [[Ptolemaida]]
*{{poznaka|GR|A|27|tekst=da}}: [[Ptolemaida]] – [[Kozani]]
*{{poznaka|GR|EO|3|tekst=da}}: [[Kozani]] – [[Lamija (grad)|Lamija]]
*{{poznaka|GR|A|1|tekst=da}}: [[Lamija (grad)|Lamija]] – [[Thermopylae|Thermopyles]]
*{{poznaka|GR|EO|3|tekst=da}}: [[Thermopylae|Thermopyles]] – [[Bralos]]
*{{poznaka|GR|EO|27|tekst=da}}: [[Bralos]] – [[Amfissa]]
*{{poznaka|GR|EO|48|tekst=da}}: [[Amfissa]] – [[Antirrio]]
*{{poznaka|GR|A|5|tekst=da}}: [[Antirrio]] – [[Rio (Grčka)|Rio]]
*{{poznaka|GR|A|8|tekst=da}}: [[Rio (Grčka)|Rio]] – [[Korint]]
*{{poznaka|GR|A|7|tekst=da}}: [[Korint]] – [[Kalamata]]
*[[Datoteka:Ferry Sign.svg|20px|link=Trajekt]] [[Kalamata]] – [[Kissamos]]
*{{poznaka|GR|EO|90|tekst=da}} / {{poznaka|GR|A|90|tekst=da}}: [[Kissamos]] – [[Hania]]

E65 u Grčkoj trenutno vozi od [[Niki, Florina|Nikija]] na sjeveru do [[Hania|Hanije]] na jugu, preko [[Vevi]]ja, [[Kozani|Kozana]], [[Larisa (grad)|Larise]], [[Domokos]]a, [[Lamija (grad)|Lamije]], [[Bralos]]a, [[Itea]], [[Antirrio]], [[Rio, Grčka|Rija]], [[Aigio|Aigija]], [[Korint]]a, [[Tripoli (Grčka)|Tripolija]], [[Kalamata|Kalamate]] i [[Kissamos]]a: dionica između Kalamate i Kissamosa je trajektna.&lt;ref name=&quot;unece-list-2016&quot;&gt;{{cite web|url=https://unece.org/fileadmin/DAM/trans/doc/2016/sc1/ECE-TRANS-SC1-2016-03-Rev1e.pdf|title=European Agreement on Main International Traffic Arteries|date=1 November 2016|website=United Nations Economic Commission for Europe|publisher=United Nations|location=Geneva|pages=9–19|language=en-us|id=ECE/TRANS/SC.1/2016/3/Rev.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406024702/https://unece.org/fileadmin/DAM/trans/doc/2016/sc1/ECE-TRANS-SC1-2016-03-Rev1e.pdf|archive-date=6 April 2023|url-status=live|access-date=9 September 2024}}&lt;/ref&gt;

E65 ide istovremeno sa [[Evropski put E55|E55]] na [[Most Rio-Antirrio|mostu Rio-Antirrio]] i dijelom [[Autoputa A7 (Grčka)|autoputa A7]] između [[Tsakona, Messenia|Tsakone]] i Kalamate, [[Evropski put E75|E75]] na segmentu [[Autoput A1 (Grčka)|A1]] i [[Evropski put E86|E86]] na dijelu [[Autoputa A27 (Grčka)|autoputa A27]] između Florine i [[Levaia|Levaie]]. E65 se također povezuje sa E75 u Haniji, [[Evropski put E90|E90]] u Kozaniju, [[Evropski put E92|E92]] u Larisi, [[Evropski put E94|E94]] u Korintu, [[Evropski put E952|E952]] u Lamiji i [[Evropski put E961|E961]] u [[Tripoli (Grčka)|Tripoliju]].&lt;ref name=&quot;unece-list-2016&quot; /&gt;

== Planirane promjene ==
U Grčkoj, autoput E65 će biti preusmjeren između [[Kozani|Kozana]] i [[Lamija (grad)|Lamije]] kada se završi [[Autoput A3 (Grčka)|autoput A3]]: revidirana ruta će pratiti [[Autoput A2 (Grčka)|autoput A2]] prema [[Kipoureio|Kipoureiju]], a zatim sam autoput A3 prema Anthiliju preko [[Trikala|Trikale]].&lt;ref name=&quot;e65-greece&quot;&gt;{{cite web|title=Central Greece Highway E-65|url=https://commission.europa.eu/projects/central-greece-highway-e-65_en|website=European Commission|publisher=Directorate-General for Communication|access-date=30 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240730023024/https://commission.europa.eu/projects/central-greece-highway-e-65_en|archive-date=30 July 2024|location=Brussels|language=en-gb|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Napomene ==
{{spisaknapomena}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Commonscat|E65}}
{{Autoput E}}

[[Kategorija:Međunarodna mreža E-puteva|65]]
[[Kategorija:Putevi u Švedskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Poljskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Češkoj]]
[[Kategorija:Putevi u Slovačkoj]]
[[Kategorija:Putevi u Mađarskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Hrvatskoj]]
[[Kategorija:Putevi u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Putevi u Crnoj Gori]]
[[Kategorija:Putevi u Srbiji]]
[[Kategorija:Putevi na Kosovu]]
[[Kategorija:Putevi u Sjevernoj Makedoniji]]
[[Kategorija:Putevi u Grčkoj]]</text>
      <sha1>8cgh4d083e24h6sdefoqrze7zhzv44l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Citrus crvena 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69223</id>
    <revision>
      <id>3908344</id>
      <parentid>3896407</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T00:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Innerstream</username>
        <id>136707</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2531" sha1="0jqp044b5gu9ubzylpalp1hzt9ozcs8" xml:space="preserve">{{Infokutija hemijski spoj
| Strukturna formula   = [[Datoteka:Citrus Red 2.svg|280px]]
| Hemijski spoj        = Citrus crvena 2
| Druga imena          = E121,  C.I. Solvent crvena 80, C.I. 12156, 1-(2,5-dimethoksi-fenilazo)-naftalen-2-ol
| Sumarna formula      = {{chem|C|18}}{{chem|H|16}}{{chem|N|2}}{{chem|O|3}}
| CAS registarski broj = 6358-53-8
| Kratki opis          = narandžasto-žuti ili tamno crveni prah
| Molarna masa         =308,33 g/mol
| Tačka topljenja      = 156 °C
| Agregatno stanje     = čvrsto
| Rastvorljivost       = nije rastvorljiv u vodi
}}
'''Citrus crvena 2''', '''Citrus crvena No. 2''', '''C.I. Solvent crvena 80''', ili '''C.I. 12156''' je umjetna boja. Kao boja za hranu, dopuštena je u [[SAD]] od strane Američke agencije za hranu i lijekove (FDA) od 1956. u svrhu bojenja kore [[narandža|narandže]].&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Hall, David J | year = 1989 | title = Peel Disorders of Florida Citrus as Related to Growing Area and Color-add formulations | journal = Proc. Fla. State Hort. Soc. | volume = 102 | pages = 243–246}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hall, David J. and David Sorenson. 2006. ''Washing, Waxing, and Color-Adding''. (poglavlje 15 u: ''Fresh Citrus Fruits'', Second Edition. Wilfred F. Wardowski, William M. Miller, David J. Hall and William Grierson, ur.) Florida Science Source. Longboat Key, Florida.&lt;/ref&gt; Citrus crvena 2 je navedena u spisku [[Međunarodna agencija za istraživanja raka|Međunarodne agencije za istraživanja raka]] (IARC) u grupi 2B kancerogenih supstanci kao supstanca ''potencijalno kancerogena za ljude''.&lt;ref&gt;[http://monographs.iarc.fr/ENG/Classification/ClassificationsGroupOrder.pdf Agents Classified by the IARC Monographs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025122327/http://monographs.iarc.fr/ENG/Classification/ClassificationsGroupOrder.pdf |date=25. 10. 2011 }}, IARC&lt;/ref&gt;

==Osobine==
Citrus crvena 2 je narandžasto žuta supstanca, a ponekad se javlja i u obliku tamno crvenog praha. [[Tačka topljenja]] joj iznosi 156&amp;nbsp;°C. Nije rastvorljiva u [[voda|vodi]], ali je lahko rastvorljiva u mnogim organskim otapalima.

== Reference ==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==
* http://www.food-info.net/uk/e/e-alphabet.htm
* https://web.archive.org/web/20160316025543/http://halal.ba/site/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=514&amp;Itemid=148&amp;lang=ba

{{E-brojevi}}

[[Kategorija:E-brojevi]]
[[Kategorija:Azo boje]]
[[Kategorija:Prehrambeni aditivi]]
[[Kategorija:Karcinogene grupe 2B po IARC]]
[[Kategorija:Prehrambene boje]]</text>
      <sha1>0jqp044b5gu9ubzylpalp1hzt9ozcs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Naša stranka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82262</id>
    <revision>
      <id>3908317</id>
      <parentid>3789790</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Markonixbg</username>
        <id>121510</id>
      </contributor>
      <comment>Rukovodioci u javnom sektoru</comment>
      <origin>3908317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17756" sha1="8ctvaxnzlnolxaa8v2xrn26xb78z6sz" xml:space="preserve">{{Infokutija stranka
| ime_bosanski         = Naša stranka
| izvorno_ime          = 
| logo                 = Nasa stranka21 Logo.svg
| teskt                = 
| skraćenica           = NS
| predsjednik          = [[Sabina Ćudić]]
| predsjednik_osnivač  = &lt;!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--&gt;
| potpredsjednik       = 
| predsjedavajući      = 
| generalni_sekretar   = [[Ćamil Osmanagić]]
| sekretar             = 
| glasnogovornik       = 
| osnivač              = [[Danis Tanović]]&lt;br&gt;[[Dino Mustafić]]
| osnovana             = 5. april 2008.
| raspuštena           = 
| prethodnik           = &lt;!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--&gt;
| nastala_iz           = &lt;!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--&gt;
| nasljednik           = &lt;!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--&gt;
| spojena_u            = &lt;!--U slučaju da se spojila u novu stranku--&gt;
| slogan               = &quot;Moja, tvoja, naša zemlja.&quot;
| himna                = 
| sjedište             = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]]
| adresa               = Branilaca Sarajeva 5
| novine               = 
| mladi_ogranak        = Forum mladih
| ženski_ogranak       = 
| seniorski_ogranak    = 
| broj članova         = 
| politička_pozicija   = [[Politički centar|Centar]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Lijevi centar]]{{Nedostaje referenca}}
| ideologija           = [[Liberalizam]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nordsieck|first=Wolfram|title=Parties and Elections in Europe|publisher=Books on Demand|year=2022|isbn=9783756218882|pages=62}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Građanski nacionalizam]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freiheit.org/east-and-southeast-europe/long-road-new-government-liberals-it-first-time|title=Bosnia and Herzegovina: Long road to new government – Liberals in it for the first time|website=www.freiheit.org|language=en|access-date=30. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Sekularizam]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Antinacionalizam]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Toquet|first=Helena|title=Multi-Ethnic Parties in Bosnia-Herzegovina|publisher=University of Leuven|pages=456}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Antiklerikalizam]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Proeuropejstvo]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Atlantizam]]{{Nedostaje referenca}}
| religija             = 
| nacionalno_članstvo  = [[Trojka (koalicija)|Trojka]] {{Malo|(od 2020)}}
| regionalno_članstvo  = 
| evropsko_članstvo    = [[Savez liberala i demokrata za Evropu]]
| međunarodno_članstvo = 
| prazna_oznaka1       = 
| prazni_podaci1       = 
| prazna_oznaka2       = 
| prazni_podaci2       = 
| boje                 = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| sestrinske_stranke   = 
| skupština1           = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]]
| broj_mandata1        = {{Infokutija stranka/mandati|3|42|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština2           = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]]
| broj_mandata2        = {{Infokutija stranka/mandati|5|98|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština3           = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]]
| broj_mandata3        = {{Infokutija stranka/mandati|4|80|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština4           = [[Skupština Brčko distrikta]]
| broj_mandata4        = {{Infokutija stranka/mandati|2|31|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština5           = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]]
| broj_mandata5        = {{Infokutija stranka/mandati|8|289|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština6           = [[Spisak gradonačelnika i načelnika Bosne i Hercegovine|(Grado)načelnici]]
| broj_mandata6        = {{Infokutija stranka/mandati|1|145|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština7           = 
| broj_mandata7        = 
| skupština8           = 
| broj_mandata8        = 
| zastava              = 
| veb-sajt             = {{URL|nasastranka.ba}}
}}
'''Naša stranka''' ('''NS''') je [[BiH|bosanskohercegovačka]] socijalno liberalna i [[multietničnost|multietnička]]&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/948603256|title=State-building and democratization in Bosnia and Herzegovina|date=2016|publisher=Routledge|others=Soeren Keil, Valery Perry|isbn=978-1-315-61069-6|location=London|oclc=948603256}}&lt;/ref&gt; [[politička stranka]] osnovana [[2008.]] godine. Osnova njenog osnivanja je bila borba protiv dominacije nacionalističkih stranaka. Od njenog osnivanja, stranka je prošla kroz značajne promjene i danas predstavlja građansku, socijalno liberalnu alternativu sa jasnim programom koji počiva na [[Liberalizam|liberalnim]] načelima, socijalnoj pravdi i [[Zelena politika|zelenim politikama]]. Osnivači su režiseri [[Danis Tanović]] i [[Dino Mustafić]]. Naša stranka je 4. juna 2016. postala članica Saveza liberala i demokrata za Evropu.

==Historija==
===2008.===
Stranka se prvi put pojavila na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2008.|lokalnim izborima 2008.]] godine, kada je kandidat Naše stranke osvojio načelničko mjesto u [[Bosanski Petrovac|Bosanskom Petrovcu]]. Značajan broj glasova zabilježen je i u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Stranka je na tim lokalnim izborima osvojila i vijećničke pozicije u Sarajevu, [[Gračanica (FBiH)|Gračanici]], [[Vareš]]u, [[Bosanski Petrovac|Bosanskom Petrovcu]] i [[Kladanj|Kladnju]].
&lt;ref&gt;{{cite web|title=Prostorni plan Kantona Sarajevo za period od 2003. do 2023. godine|url=http://www.izbori.ba/default.aspx?CategoryID=232&amp;Lang=3|website=www.izbori.ba|publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|access-date=27. 4. 2019|format=PDF}}&lt;/ref&gt;

===2010.===
Naša stranka na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|općim izborima 2010. godine]] nije doživjela značajniji uspjeh, iako se računalo na veliki broj glasova od strane građana koji nisu izlazili na izbore ili nisu podržavali stranke iz nacionalističkog bloka. Za loše rezultate stranke se spominjala koalicija sa [[Nova socijalistička partija|Novom socijalističkom partijom]] na čelu sa [[Zdravko Krsmanović|Zdravkom Krsmanovićem]], kao i loše vođenje izborne kampanje, ali i dobri rezultati SDP BiH. Stranka je podbacila u većini izbornih jedinica i osvojila dva mandata u [[Kanton Sarajevo|Kantonu Sarajevo]], koja su pripala Predragu Kojoviću i Danisu Tanoviću. Predsjednik Naše stranke Bojan Bajić i generalni sekretar Fadil Šero su nakon ovog izbornog neuspjeha preuzeli odgovornost i podnijeli ostavku.

===2011–2015.===
Na kongresu održanom 2011. za predsjednika stranke je izabran [[Dennis Gratz]]. Naša stranka je predstavila novi smjer nazvan &quot;Treći put&quot;, ali i dalje zadržavši socijal-liberalizam kao ideološko opredjeljenje, te multinacionalno članstvo kao temelj rada stranke. Novo rukovodstvo stranke predvođeno Dennisom Gratzom je u periodu nakon 2011. prolazilo kroz teške trenutke, pokušavajući da stabilizira stranku nakon izbornog neuspjeha 2010. i napuštanja velikog broja razočaranih članova i aktivista. Novo rukovodstvo je također moralo finansijski stabilizirati stranku poslije dugova nastalih u prethodnoj kampanji.

Naša stranka je na lokalnim izborima 2012. napravila rezultat koji se danas smatra prekratnicom u postojanju stranke, jer su rezultati tih izbora omogućili dalje širenje i rast stranke. Stranka je dobila vijećnike u općinama Gračanica (Mirsad Čamdžić), [[Doboj Istok]] (Halil Mujić), Vareš (Elvir Rožajac), [[Ilidža]] (Elvis Vreto), Centar (Varja Nikolić, Amela Kuskunović i Amra Zulfikarpašić), [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] (Vedran Grebo i Vibor Handžić), [[Novo Sarajevo]] (Vildana Bešlija, Robert Pleše i Sanja Lazar) i [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (Vernes Ćosić i Amela Topuz).

Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|Općim izborima 2014.]] Naša stranka ostvaruje najbolji rezultat od svog osnivanja, i predsjednik stranke Dennis Gratz biva direktno izabran u [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]]. U Skupštinu Kantona Sarajevo izabrani su Predrag Kojović, [[Sabina Ćudić]] i [[Edin Forto]]. Dennis Gratz, predsjednik Naše stranke je ubrzo nakon održanih izbora sazvao izborni kongres Naše stranke, i obznanio da se neće kandidovati za drugi mandat.

===2015–2019.===
Na trećem Kongresu Naše stranke u martu 2015. godine za predsjednika, trećeg od osnivanja stranke, izabran je Predrag Kojović, a potpredsjednike Nasiha Pozder, Edin Forto i Sabina Ćudić. Izbor Predraga Kojovića, jednog od najpoznatijih članova Naše stranke koji je bio dio rukovodstva stranke od samog početka, je za mnoge bio očekivan.

Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|općim izborima 2018.]] godine Naša stranka je prvi put imala kandidata za [[predsjedništvo Bosne i Hercegovine]]. Dana 21. aprila 2018. potvrđeno je da je kandidat stranke, koji predstavlja Hrvate, [[Boriša Falatar]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nasastranka.ba/borisa-falatar-zasluzujemo-bolje-i-nasa-zemlja-i-svi-mi|title=&quot;Boriša Falatar: Zaslužujemo bolje, i naša zemlja i svi mi {{!}} Naša stranka&quot;|access-date=26. 6. 2021|archive-date=27. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627005653/https://www.nasastranka.ba/borisa-falatar-zasluzujemo-bolje-i-nasa-zemlja-i-svi-mi/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Na izborima je Falatar osvojio samo 3,74%, odnosno 16.036 glasova. Stranka je osvojila 48.401 glas za [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom BiH]], te 50.947 glasova za [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom Federacije BiH]].

===2019–2021.===
Na četvrtom Kongresu Naše stranke 2019. godine za predsjednika je reizabran Predrag Kojović, a potpredsjednike Mirsad Čamdžić, Srđan Mandić i Irma Baralija.

===2021–danas===
Dana 25. juna 2021. Pedrag Kojović podnio je ostavku na poziciji predsjednika Naše stranke. Razlog podnošenja ostavke je taj što je nezadovoljan odnosima i u stranci i unutar &quot;Trojke&quot;, te radom određenih ministara stranke u Vladi [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]]. Ostavku je prvobitno podnijela i potpredsjednica stranke [[Irma Baralija]], ali se ubrzo predomislila, pa je ostavku ipak povukla.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/661703/predrag-kojovic-podnio-ostavku-u-nasoj-stranci|title=Predrag Kojović podnio ostavku u Našoj stranci|date=25. 6. 2021|website=Avaz.ba|language=bs-BA|access-date=26. 6. 2021}}&lt;/ref&gt; Ipak, dana 28. juna, na sjednici Predsjedništva Naše stranke odlučeno je da Kojović ostane predsjednik do vanrednog kongresa stranke zakazanog za septembar 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kojovic-ostaje-na-celu-nase-stranke-do-kongresa-u-septembru/210628129|title=Kojović ostaje na čelu Naše stranke do kongresa u septembru|date=28. 6. 2021|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=28. 6. 2021}}&lt;/ref&gt; Konačno, na vanrednom kongresu održanog 4. septembra, Edin Forto je izabran za novog predsjednika Naše stranke.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/edin-forto-je-novi-predsjednik-nase-stranke/210904053|title=Edin Forto je novi predsjednik Naše stranke|date=4. 9. 2021|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=4. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;

==Rukovodstvo i struktura==
Najviši politički organ Naše stranke između dva kongresa je Glavni odbor. Članove Glavnog odbora bira kongres, a rukovodstvo odbora biraju članovi na prvoj sjednici odbora. Najviši izvršni organ stranke je Predsjedništvo, kojim predsjedava predsjednik stranke. Stranka također ima Nadzorni odbor koji odgovara isključivo kongresu Naše Stranke, a nadzire rad i poslovanje stranke. Regionalni odbori su izvršna i politička tijela Naše stranke srednjeg nivoa, dok općinski odbori predstavljaju najmanju organizacionu jedinicu u Našoj stranci. Za koordinaciju i organizaciju svih tijela i organa, kao i finansijsko poslovanje, je zadužen Sekretarijat Naše stranke.

====Predsjednik NS====
[[Sabina Ćudić]] je trenutna predsjednica Naše stranke, izabrana na vanrednom Kongresu 2025. godine. Ćudić je peta osoba na toj poziciji od osnivanja stranke. Poziciju predsjednika su prije nje vršili Bojan Bajić (2008–2010), koji je podnio ostavku nakon loših izbornih rezultata 2010, [[Dennis Gratz]] (2011–2015), Predrag Kojović (2015–2021) i [[Edin Forto]] (2021–2025). U periodu između ostavke Bojana Bajića, i preuzimanja funkcije predsjednika od strane Dennisa Gratza, vršilac dužnosti predsjednika Naše stranke bio je Boris Divković (2010–2011).

====Predsjedništvo NS====
Predsjedništvo NS je najviše izvršno tijelo stranke kojim predsjedava predsjednik NS.

Trenutni sastav Predsjedništva čine:

[[Sabina Ćudić]] ''(predsjednica NS)'', Nihad Uk ''(predsjednik Glavnog odbora)'', Behija Kulović, Vildana Bešlija i Alen Girt ''(potpredsjednici NS)'', Ćamil Osmanagić ''(Generalni sekretar)'', Faris Šehović, Nasiha Pozder, Predrag Kojović, Mirsad Čamdžić, Amir Purić i Jasmina Ibrahimpašić.

==Spisak predsjednika==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!#
!Portret
!Ime i prezime
! colspan=&quot;2&quot; |Mandat
|-
|1.
|[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|90px]]
|[[Bojan Bajić]]
|5. april 2008.
|26. mart 2011.
|-
|2.
|[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|90px]]
|[[Dennis Gratz]]
|26. mart 2011.
|16. maj 2015.
|-
|3.
|[[Datoteka:Predrag Kojović (cropped).jpg|bez okvira|90px]]
|[[Predrag Kojović]]
|16. maj 2015.
|4. septembar 2021.
|-
|4.
|[[Datoteka:Edin Forto (2023-12-05) (cropped).jpg|bez okvira|90px]]
|[[Edin Forto]]
|4. septembar 2021.
|11. oktobar 2025.
|-
|5.
|[[Datoteka:Sabina Ćudić.jpg|bez okvira|90px]]
|[[Sabina Ćudić]]
|11. oktobar 2025.
|''Trenutno''
|}

== Rukovodioci u javnom sektoru ==

===Federalni nivo===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija ili javno preduzeće
! Napomena
|-
| [[Goran Valka]]
| vršilac dužnosti predsjednika Uprave
| [[Operator za obnovljive izvore energije i efikasnu kogeneraciju|Operator za OIEiEK]]
| Član Naše stranke; u aprilu 2026. imenovan je za vršioca dužnosti člana, odnosno predsjednika Uprave Operatora.&lt;ref&gt;[https://avaz.ba/vijesti/bih/1034605/brojna-imenovanja-na-vladi-fbih-kadar-nase-stranke-novi-clan-uprave-operatora-za-oieiek „Brojna imenovanja na Vladi FBiH: Kadar Naše stranke novi član Uprave Operatora za OIEiEK”], ''Dnevni avaz'', 10. 4. 2026. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Halil Subašić
| direktor
| [[Federalni zavod za penzijsko i invalidsko osiguranje]]
| U medijskim izvještajima označen je kao kadar Naše stranke. Za direktora Zavoda imenovan je u novembru 2023. na mandat od četiri godine.&lt;ref&gt;[https://www.fzmiopio.ba/halil-subasic-imenovan-na-mjesto-ravnatelja-federalnog-zavoda-za-mio-pio/ „Halil Subašić imenovan na mjesto ravnatelja Federalnog zavoda za MIO/PIO”], Federalni zavod za MIO/PIO, 8. 12. 2023. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ba.bloombergadria.com/politika/vijesti/33929/halil-subasic-vd-direktor-zavoda-piomio/news „Halil Subašić v. d. direktor Zavoda PIO/MIO”], ''Bloomberg Adria'', 4. 7. 2023. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Slobodan Kadijević
| vršilac dužnosti izvršnog direktora za razvoj aerodroma
| [[Međunarodni aerodrom Sarajevo]]
| U Upravu Međunarodnog aerodroma Sarajevo imenovan je kao kandidat kojeg je predložila Naša stranka.&lt;ref&gt;[https://sarajevo-airport.ba/Page/Uprava „Uprava Međunarodnog aerodroma Sarajevo”], Međunarodni aerodrom Sarajevo. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/4410/nova-uprava-medunarodnog-aerodroma-sarajevo-ramezic-za-direktora-mandic-i-kadijevic-na-kljucnim-pozicijama „Nova uprava Međunarodnog aerodroma Sarajevo”], ''Euronews BiH'', 5. 12. 2024. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Senad Hubjer
| direktor Regionalne direkcije Goražde
| [[BH Telecom]]
| U medijskim izvještajima označen je kao kadar Naše stranke.&lt;ref&gt;[https://nap.ba/post/tuzilastvo-ks-bez-reakcije-na-postupke-kovacevica-direktori-cetiri-regionalne-direkcije-bh-telecoma-honorarci „Direktori četiri regionalne direkcije BH Telecoma 'honorarci'”], ''Patria'', 6. 9. 2024. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|}

===Kantonalni nivo===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija ili javno preduzeće
! Kanton
! Napomena
|-
| Admir Bukva
| generalni direktor
| KJP ZOI '84
| [[Kanton Sarajevo]]
| Član Naše stranke; za generalnog direktora imenovan je u junu 2025. na mandat od četiri godine.&lt;ref&gt;[https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/admir-bukva-je-novi-direktor-kjp-zoi84/221222 „Admir Bukva je novi direktor KJP ZOI '84”], ''Faktor'', 5. 6. 2025. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Vedran Tuce
| direktor
| [[Narodno pozorište Sarajevo]]
| [[Kanton Sarajevo]]
| Za direktora Narodnog pozorišta Sarajevo imenovan je u maju 2026. na prijedlog Naše stranke.&lt;ref&gt;[https://nps.ba/novost/vedran-tuce-imenovan-za-direktora-narodnog-pozorista-sarajevo/970 „Vedran Tuce imenovan za direktora Narodnog pozorišta Sarajevo”], Narodno pozorište Sarajevo, 8. 5. 2026. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://raport.ba/vedran-tuce-imenovan-za-direktora-narodnog-pozorista-sarajevo „Vedran Tuce bit će novi direktor Narodnog pozorišta”], ''Raport'', 8. 5. 2026. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|}

==Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
*{{Službeni sajt}}

[[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Političke stranke osnovane 2008.]]
[[Kategorija:Naša stranka|*]]
[[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Trojka (koalicija)]]</text>
      <sha1>8ctvaxnzlnolxaa8v2xrn26xb78z6sz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908319</id>
      <parentid>3908317</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Markonixbg</username>
        <id>121510</id>
      </contributor>
      <comment>Dodati nosioci javnih funkcija u parlamentima i vladama u BiH.</comment>
      <origin>3908319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25381" sha1="d87r280whed0yw2zas9qchzbsvjh3qs" xml:space="preserve">{{Infokutija stranka
| ime_bosanski         = Naša stranka
| izvorno_ime          = 
| logo                 = Nasa stranka21 Logo.svg
| teskt                = 
| skraćenica           = NS
| predsjednik          = [[Sabina Ćudić]]
| predsjednik_osnivač  = &lt;!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--&gt;
| potpredsjednik       = 
| predsjedavajući      = 
| generalni_sekretar   = [[Ćamil Osmanagić]]
| sekretar             = 
| glasnogovornik       = 
| osnivač              = [[Danis Tanović]]&lt;br&gt;[[Dino Mustafić]]
| osnovana             = 5. april 2008.
| raspuštena           = 
| prethodnik           = &lt;!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--&gt;
| nastala_iz           = &lt;!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--&gt;
| nasljednik           = &lt;!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--&gt;
| spojena_u            = &lt;!--U slučaju da se spojila u novu stranku--&gt;
| slogan               = &quot;Moja, tvoja, naša zemlja.&quot;
| himna                = 
| sjedište             = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]]
| adresa               = Branilaca Sarajeva 5
| novine               = 
| mladi_ogranak        = Forum mladih
| ženski_ogranak       = 
| seniorski_ogranak    = 
| broj članova         = 
| politička_pozicija   = [[Politički centar|Centar]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Lijevi centar]]{{Nedostaje referenca}}
| ideologija           = [[Liberalizam]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nordsieck|first=Wolfram|title=Parties and Elections in Europe|publisher=Books on Demand|year=2022|isbn=9783756218882|pages=62}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Građanski nacionalizam]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freiheit.org/east-and-southeast-europe/long-road-new-government-liberals-it-first-time|title=Bosnia and Herzegovina: Long road to new government – Liberals in it for the first time|website=www.freiheit.org|language=en|access-date=30. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Sekularizam]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Antinacionalizam]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Toquet|first=Helena|title=Multi-Ethnic Parties in Bosnia-Herzegovina|publisher=University of Leuven|pages=456}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Antiklerikalizam]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Proeuropejstvo]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Atlantizam]]{{Nedostaje referenca}}
| religija             = 
| nacionalno_članstvo  = [[Trojka (koalicija)|Trojka]] {{Malo|(od 2020)}}
| regionalno_članstvo  = 
| evropsko_članstvo    = [[Savez liberala i demokrata za Evropu]]
| međunarodno_članstvo = 
| prazna_oznaka1       = 
| prazni_podaci1       = 
| prazna_oznaka2       = 
| prazni_podaci2       = 
| boje                 = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| sestrinske_stranke   = 
| skupština1           = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]]
| broj_mandata1        = {{Infokutija stranka/mandati|3|42|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština2           = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]]
| broj_mandata2        = {{Infokutija stranka/mandati|5|98|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština3           = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]]
| broj_mandata3        = {{Infokutija stranka/mandati|4|80|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština4           = [[Skupština Brčko distrikta]]
| broj_mandata4        = {{Infokutija stranka/mandati|2|31|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština5           = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]]
| broj_mandata5        = {{Infokutija stranka/mandati|8|289|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština6           = [[Spisak gradonačelnika i načelnika Bosne i Hercegovine|(Grado)načelnici]]
| broj_mandata6        = {{Infokutija stranka/mandati|1|145|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština7           = 
| broj_mandata7        = 
| skupština8           = 
| broj_mandata8        = 
| zastava              = 
| veb-sajt             = {{URL|nasastranka.ba}}
}}
'''Naša stranka''' ('''NS''') je [[BiH|bosanskohercegovačka]] socijalno liberalna i [[multietničnost|multietnička]]&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/948603256|title=State-building and democratization in Bosnia and Herzegovina|date=2016|publisher=Routledge|others=Soeren Keil, Valery Perry|isbn=978-1-315-61069-6|location=London|oclc=948603256}}&lt;/ref&gt; [[politička stranka]] osnovana [[2008.]] godine. Osnova njenog osnivanja je bila borba protiv dominacije nacionalističkih stranaka. Od njenog osnivanja, stranka je prošla kroz značajne promjene i danas predstavlja građansku, socijalno liberalnu alternativu sa jasnim programom koji počiva na [[Liberalizam|liberalnim]] načelima, socijalnoj pravdi i [[Zelena politika|zelenim politikama]]. Osnivači su režiseri [[Danis Tanović]] i [[Dino Mustafić]]. Naša stranka je 4. juna 2016. postala članica Saveza liberala i demokrata za Evropu.

==Historija==
===2008.===
Stranka se prvi put pojavila na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2008.|lokalnim izborima 2008.]] godine, kada je kandidat Naše stranke osvojio načelničko mjesto u [[Bosanski Petrovac|Bosanskom Petrovcu]]. Značajan broj glasova zabilježen je i u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Stranka je na tim lokalnim izborima osvojila i vijećničke pozicije u Sarajevu, [[Gračanica (FBiH)|Gračanici]], [[Vareš]]u, [[Bosanski Petrovac|Bosanskom Petrovcu]] i [[Kladanj|Kladnju]].
&lt;ref&gt;{{cite web|title=Prostorni plan Kantona Sarajevo za period od 2003. do 2023. godine|url=http://www.izbori.ba/default.aspx?CategoryID=232&amp;Lang=3|website=www.izbori.ba|publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|access-date=27. 4. 2019|format=PDF}}&lt;/ref&gt;

===2010.===
Naša stranka na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|općim izborima 2010. godine]] nije doživjela značajniji uspjeh, iako se računalo na veliki broj glasova od strane građana koji nisu izlazili na izbore ili nisu podržavali stranke iz nacionalističkog bloka. Za loše rezultate stranke se spominjala koalicija sa [[Nova socijalistička partija|Novom socijalističkom partijom]] na čelu sa [[Zdravko Krsmanović|Zdravkom Krsmanovićem]], kao i loše vođenje izborne kampanje, ali i dobri rezultati SDP BiH. Stranka je podbacila u većini izbornih jedinica i osvojila dva mandata u [[Kanton Sarajevo|Kantonu Sarajevo]], koja su pripala Predragu Kojoviću i Danisu Tanoviću. Predsjednik Naše stranke Bojan Bajić i generalni sekretar Fadil Šero su nakon ovog izbornog neuspjeha preuzeli odgovornost i podnijeli ostavku.

===2011–2015.===
Na kongresu održanom 2011. za predsjednika stranke je izabran [[Dennis Gratz]]. Naša stranka je predstavila novi smjer nazvan &quot;Treći put&quot;, ali i dalje zadržavši socijal-liberalizam kao ideološko opredjeljenje, te multinacionalno članstvo kao temelj rada stranke. Novo rukovodstvo stranke predvođeno Dennisom Gratzom je u periodu nakon 2011. prolazilo kroz teške trenutke, pokušavajući da stabilizira stranku nakon izbornog neuspjeha 2010. i napuštanja velikog broja razočaranih članova i aktivista. Novo rukovodstvo je također moralo finansijski stabilizirati stranku poslije dugova nastalih u prethodnoj kampanji.

Naša stranka je na lokalnim izborima 2012. napravila rezultat koji se danas smatra prekratnicom u postojanju stranke, jer su rezultati tih izbora omogućili dalje širenje i rast stranke. Stranka je dobila vijećnike u općinama Gračanica (Mirsad Čamdžić), [[Doboj Istok]] (Halil Mujić), Vareš (Elvir Rožajac), [[Ilidža]] (Elvis Vreto), Centar (Varja Nikolić, Amela Kuskunović i Amra Zulfikarpašić), [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] (Vedran Grebo i Vibor Handžić), [[Novo Sarajevo]] (Vildana Bešlija, Robert Pleše i Sanja Lazar) i [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (Vernes Ćosić i Amela Topuz).

Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|Općim izborima 2014.]] Naša stranka ostvaruje najbolji rezultat od svog osnivanja, i predsjednik stranke Dennis Gratz biva direktno izabran u [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]]. U Skupštinu Kantona Sarajevo izabrani su Predrag Kojović, [[Sabina Ćudić]] i [[Edin Forto]]. Dennis Gratz, predsjednik Naše stranke je ubrzo nakon održanih izbora sazvao izborni kongres Naše stranke, i obznanio da se neće kandidovati za drugi mandat.

===2015–2019.===
Na trećem Kongresu Naše stranke u martu 2015. godine za predsjednika, trećeg od osnivanja stranke, izabran je Predrag Kojović, a potpredsjednike Nasiha Pozder, Edin Forto i Sabina Ćudić. Izbor Predraga Kojovića, jednog od najpoznatijih članova Naše stranke koji je bio dio rukovodstva stranke od samog početka, je za mnoge bio očekivan.

Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|općim izborima 2018.]] godine Naša stranka je prvi put imala kandidata za [[predsjedništvo Bosne i Hercegovine]]. Dana 21. aprila 2018. potvrđeno je da je kandidat stranke, koji predstavlja Hrvate, [[Boriša Falatar]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nasastranka.ba/borisa-falatar-zasluzujemo-bolje-i-nasa-zemlja-i-svi-mi|title=&quot;Boriša Falatar: Zaslužujemo bolje, i naša zemlja i svi mi {{!}} Naša stranka&quot;|access-date=26. 6. 2021|archive-date=27. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627005653/https://www.nasastranka.ba/borisa-falatar-zasluzujemo-bolje-i-nasa-zemlja-i-svi-mi/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Na izborima je Falatar osvojio samo 3,74%, odnosno 16.036 glasova. Stranka je osvojila 48.401 glas za [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom BiH]], te 50.947 glasova za [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom Federacije BiH]].

===2019–2021.===
Na četvrtom Kongresu Naše stranke 2019. godine za predsjednika je reizabran Predrag Kojović, a potpredsjednike Mirsad Čamdžić, Srđan Mandić i Irma Baralija.

===2021–danas===
Dana 25. juna 2021. Pedrag Kojović podnio je ostavku na poziciji predsjednika Naše stranke. Razlog podnošenja ostavke je taj što je nezadovoljan odnosima i u stranci i unutar &quot;Trojke&quot;, te radom određenih ministara stranke u Vladi [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]]. Ostavku je prvobitno podnijela i potpredsjednica stranke [[Irma Baralija]], ali se ubrzo predomislila, pa je ostavku ipak povukla.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/661703/predrag-kojovic-podnio-ostavku-u-nasoj-stranci|title=Predrag Kojović podnio ostavku u Našoj stranci|date=25. 6. 2021|website=Avaz.ba|language=bs-BA|access-date=26. 6. 2021}}&lt;/ref&gt; Ipak, dana 28. juna, na sjednici Predsjedništva Naše stranke odlučeno je da Kojović ostane predsjednik do vanrednog kongresa stranke zakazanog za septembar 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kojovic-ostaje-na-celu-nase-stranke-do-kongresa-u-septembru/210628129|title=Kojović ostaje na čelu Naše stranke do kongresa u septembru|date=28. 6. 2021|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=28. 6. 2021}}&lt;/ref&gt; Konačno, na vanrednom kongresu održanog 4. septembra, Edin Forto je izabran za novog predsjednika Naše stranke.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/edin-forto-je-novi-predsjednik-nase-stranke/210904053|title=Edin Forto je novi predsjednik Naše stranke|date=4. 9. 2021|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=4. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;

==Rukovodstvo i struktura==
Najviši politički organ Naše stranke između dva kongresa je Glavni odbor. Članove Glavnog odbora bira kongres, a rukovodstvo odbora biraju članovi na prvoj sjednici odbora. Najviši izvršni organ stranke je Predsjedništvo, kojim predsjedava predsjednik stranke. Stranka također ima Nadzorni odbor koji odgovara isključivo kongresu Naše Stranke, a nadzire rad i poslovanje stranke. Regionalni odbori su izvršna i politička tijela Naše stranke srednjeg nivoa, dok općinski odbori predstavljaju najmanju organizacionu jedinicu u Našoj stranci. Za koordinaciju i organizaciju svih tijela i organa, kao i finansijsko poslovanje, je zadužen Sekretarijat Naše stranke.

====Predsjednik NS====
[[Sabina Ćudić]] je trenutna predsjednica Naše stranke, izabrana na vanrednom Kongresu 2025. godine. Ćudić je peta osoba na toj poziciji od osnivanja stranke. Poziciju predsjednika su prije nje vršili Bojan Bajić (2008–2010), koji je podnio ostavku nakon loših izbornih rezultata 2010, [[Dennis Gratz]] (2011–2015), Predrag Kojović (2015–2021) i [[Edin Forto]] (2021–2025). U periodu između ostavke Bojana Bajića, i preuzimanja funkcije predsjednika od strane Dennisa Gratza, vršilac dužnosti predsjednika Naše stranke bio je Boris Divković (2010–2011).

====Predsjedništvo NS====
Predsjedništvo NS je najviše izvršno tijelo stranke kojim predsjedava predsjednik NS.

Trenutni sastav Predsjedništva čine:

[[Sabina Ćudić]] ''(predsjednica NS)'', Nihad Uk ''(predsjednik Glavnog odbora)'', Behija Kulović, Vildana Bešlija i Alen Girt ''(potpredsjednici NS)'', Ćamil Osmanagić ''(Generalni sekretar)'', Faris Šehović, Nasiha Pozder, Predrag Kojović, Mirsad Čamdžić, Amir Purić i Jasmina Ibrahimpašić.

==Spisak predsjednika==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!#
!Portret
!Ime i prezime
! colspan=&quot;2&quot; |Mandat
|-
|1.
|[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|90px]]
|[[Bojan Bajić]]
|5. april 2008.
|26. mart 2011.
|-
|2.
|[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|90px]]
|[[Dennis Gratz]]
|26. mart 2011.
|16. maj 2015.
|-
|3.
|[[Datoteka:Predrag Kojović (cropped).jpg|bez okvira|90px]]
|[[Predrag Kojović]]
|16. maj 2015.
|4. septembar 2021.
|-
|4.
|[[Datoteka:Edin Forto (2023-12-05) (cropped).jpg|bez okvira|90px]]
|[[Edin Forto]]
|4. septembar 2021.
|11. oktobar 2025.
|-
|5.
|[[Datoteka:Sabina Ćudić.jpg|bez okvira|90px]]
|[[Sabina Ćudić]]
|11. oktobar 2025.
|''Trenutno''
|}

'''Aktuelni parlamentarci i članovi izvršne vlasti Naše stranke''' obuhvataju zastupnike i delegate ove političke stranke u zakonodavnim tijelima Bosne i Hercegovine, Federacije Bosne i Hercegovine i kantona, kao i njene predstavnike u izvršnoj vlasti. Spisak je poredan od državnog prema federalnom i kantonalnom nivou.&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;&gt;[https://www.nasastranka.ba/ „Naši zastupnici i zastupnice – izvršna vlast”], Naša stranka. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;

== Državni nivo ==

=== Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine ===

Naša stranka ima tri zastupnika u [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]].&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
|-
| [[Sabina Ćudić]]
| zastupnica
| [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]
|-
| [[Predrag Kojović]]
| zastupnik
| [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]
|-
| [[Mia Karamehić-Abazović]]
| zastupnica
| [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]
|}

=== Vijeće ministara Bosne i Hercegovine ===

U [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|Vijeću ministara Bosne i Hercegovine]] Našu stranku predstavljaju ministar komunikacija i prometa Edin Forto i zamjenica ministra za ljudska prava i izbjeglice Duška Jurišić.&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
|-
| [[Edin Forto]]
| ministar komunikacija i prometa
| [[Ministarstvo komunikacija i prometa Bosne i Hercegovine]]
|-
| [[Duška Jurišić]]
| zamjenica ministra za ljudska prava i izbjeglice
| [[Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine]]
|}

== Federalni nivo ==

=== Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine ===

U [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] djeluje pet zastupnika Naše stranke.&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Napomena
|-
| [[Dragan Mioković]]
| zastupnik
| predsjedavajući Predstavničkog doma
|-
| [[Mirjana Marinković-Lepić]]
| zastupnica
|
|-
| Mirsad Čamdžić
| zastupnik
|
|-
| Amir Purić
| zastupnik
|
|-
| Marko Cvitanović
| zastupnik
|
|}

=== Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine ===

Naša stranka ima četiri delegata u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Domu naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]].&lt;ref&gt;[https://parlamentfbih.gov.ba/v2/bs/stranica.php?idstranica=6 „Dom naroda – delegati”], Parlament Federacije Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Klub naroda
|-
| Vildana Bešlija
| delegatkinja
| Klub Ostalih
|-
| Vibor Handžić
| delegat
| Klub Ostalih
|-
| Sanela Klarić
| delegatkinja
| Klub Ostalih
|-
| Miomirka Melank
| delegatkinja
| Klub srpskog naroda
|}

Navedeni delegati istovremeno su zastupnici u [[Skupština Kantona Sarajevo|Skupštini Kantona Sarajevo]].&lt;ref name=&quot;SKS-NS&quot;&gt;[https://skupstina.ks.gov.ba/skupstina/zastupnici-po-strankama/304 „Zastupnici po strankama – Naša stranka”], Skupština Kantona Sarajevo. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;

=== Vlada Federacije Bosne i Hercegovine ===

U [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vladi Federacije Bosne i Hercegovine]] Našu stranku predstavljaju ministrica okoliša i turizma Nasiha Pozder i ministar trgovine Amir Hasičević.&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
|-
| [[Nasiha Pozder]]
| federalna ministrica okoliša i turizma
| [[Federalno ministarstvo okoliša i turizma]]
|-
| Amir Hasičević
| federalni ministar trgovine
| [[Federalno ministarstvo trgovine]]
|}

== Kantonalni nivo ==

=== Kanton Sarajevo ===

==== Skupština Kantona Sarajevo ====

Naša stranka ima četiri zastupnika u [[Skupština Kantona Sarajevo|Skupštini Kantona Sarajevo]].&lt;ref name=&quot;SKS-NS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Napomena
|-
| Vibor Handžić
| zastupnik
| zamjenik predsjedavajućeg Skupštine Kantona Sarajevo i delegat u Domu naroda Parlamenta FBiH
|-
| Vildana Bešlija
| zastupnica
| delegatkinja u Domu naroda Parlamenta FBiH
|-
| Sanela Klarić
| zastupnica
| delegatkinja u Domu naroda Parlamenta FBiH
|-
| Miomirka Melank
| zastupnica
| delegatkinja u Domu naroda Parlamenta FBiH
|}

==== Vlada Kantona Sarajevo ====

Naša stranka u [[Vlada Kantona Sarajevo|Vladi Kantona Sarajevo]] obavlja funkciju premijera i upravlja resorima pravde i uprave, nauke i visokog obrazovanja te komunalne privrede, infrastrukture, prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša.&lt;ref name=&quot;VladaKS&quot;&gt;[https://vlada.ks.gov.ba/vlada/sastav-vlade „Sastav Vlade Kantona Sarajevo”], Vlada Kantona Sarajevo. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
! Napomena
|-
| [[Nihad Uk]]
| premijer Kantona Sarajevo
| [[Vlada Kantona Sarajevo]]
| Predstavnik Naše stranke.&lt;ref name=&quot;VladaKS&quot;/&gt;
|-
| [[Darja Softić Kadenić]]
| ministrica pravde i uprave
| Ministarstvo pravde i uprave Kantona Sarajevo
| Predstavnica Naše stranke.&lt;ref name=&quot;VladaKS&quot;/&gt;
|-
| Pavle Krstić
| ministar za nauku, visoko obrazovanje i mlade
| Ministarstvo za nauku, visoko obrazovanje i mlade Kantona Sarajevo
| Predstavnik Naše stranke.&lt;ref name=&quot;VladaKS&quot;/&gt;
|-
| Mladen Pandurević
| ministar komunalne privrede, infrastrukture, prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša
| Ministarstvo komunalne privrede, infrastrukture, prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Kantona Sarajevo
| Za ministra je imenovan 17. aprila 2025. na prijedlog Naše stranke.&lt;ref&gt;[https://vlada.ks.gov.ba/node/126172 „Skupština KS: Mladen Pandurević imenovan za novog ministra komunalne privrede, infrastrukture, prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Kantona Sarajevo”], Vlada Kantona Sarajevo, 17. 4. 2025. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://etto.ba/clanak/mladen-pandurevi%C4%87-novi-ministar-komunalne-privrede-vlada-ks-prihvatila-prijedlog-na%C5%A1e-stranke „Mladen Pandurević novi ministar komunalne privrede: Vlada KS prihvatila prijedlog Naše stranke”], ''Etto'', pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|}

=== Tuzlanski kanton ===

Naša stranka ima dvije zastupnice u [[Skupština Tuzlanskog kantona|Skupštini Tuzlanskog kantona]].&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
|-
| Amra Nadarević Vodenčarević
| zastupnica
| [[Skupština Tuzlanskog kantona]]
|-
| Amila Hodžić
| zastupnica
| [[Skupština Tuzlanskog kantona]]
|}

=== Zeničko-dobojski kanton ===

Naša stranka ima jednu zastupnicu u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini Zeničko-dobojskog kantona]].&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
|-
| Behija Kulović
| zastupnica
| [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona]]
|}

== Zbirni pregled ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nivo vlasti
! Zakonodavna vlast
! Izvršna vlast
|-
| Bosna i Hercegovina
| 3 zastupnika
| 1 ministar i 1 zamjenica ministra
|-
| Federacija Bosne i Hercegovine
| 5 zastupnika i 4 delegata
| 2 ministra
|-
| Kanton Sarajevo
| 4 zastupnika
| premijer i 3 ministra
|-
| Tuzlanski kanton
| 2 zastupnice
| nema
|-
| Zeničko-dobojski kanton
| 1 zastupnica
| nema
|-
! Ukupno
! 19 parlamentarnih mandata
! 8 funkcija u izvršnoj vlasti
|}

== Rukovodioci u javnom sektoru ==

===Federalni nivo===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija ili javno preduzeće
! Napomena
|-
| [[Goran Valka]]
| vršilac dužnosti predsjednika Uprave
| [[Operator za obnovljive izvore energije i efikasnu kogeneraciju|Operator za OIEiEK]]
| Član Naše stranke; u aprilu 2026. imenovan je za vršioca dužnosti člana, odnosno predsjednika Uprave Operatora.&lt;ref&gt;[https://avaz.ba/vijesti/bih/1034605/brojna-imenovanja-na-vladi-fbih-kadar-nase-stranke-novi-clan-uprave-operatora-za-oieiek „Brojna imenovanja na Vladi FBiH: Kadar Naše stranke novi član Uprave Operatora za OIEiEK”], ''Dnevni avaz'', 10. 4. 2026. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Halil Subašić
| direktor
| [[Federalni zavod za penzijsko i invalidsko osiguranje]]
| U medijskim izvještajima označen je kao kadar Naše stranke. Za direktora Zavoda imenovan je u novembru 2023. na mandat od četiri godine.&lt;ref&gt;[https://www.fzmiopio.ba/halil-subasic-imenovan-na-mjesto-ravnatelja-federalnog-zavoda-za-mio-pio/ „Halil Subašić imenovan na mjesto ravnatelja Federalnog zavoda za MIO/PIO”], Federalni zavod za MIO/PIO, 8. 12. 2023. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ba.bloombergadria.com/politika/vijesti/33929/halil-subasic-vd-direktor-zavoda-piomio/news „Halil Subašić v. d. direktor Zavoda PIO/MIO”], ''Bloomberg Adria'', 4. 7. 2023. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Slobodan Kadijević
| vršilac dužnosti izvršnog direktora za razvoj aerodroma
| [[Međunarodni aerodrom Sarajevo]]
| U Upravu Međunarodnog aerodroma Sarajevo imenovan je kao kandidat kojeg je predložila Naša stranka.&lt;ref&gt;[https://sarajevo-airport.ba/Page/Uprava „Uprava Međunarodnog aerodroma Sarajevo”], Međunarodni aerodrom Sarajevo. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/4410/nova-uprava-medunarodnog-aerodroma-sarajevo-ramezic-za-direktora-mandic-i-kadijevic-na-kljucnim-pozicijama „Nova uprava Međunarodnog aerodroma Sarajevo”], ''Euronews BiH'', 5. 12. 2024. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Senad Hubjer
| direktor Regionalne direkcije Goražde
| [[BH Telecom]]
| U medijskim izvještajima označen je kao kadar Naše stranke.&lt;ref&gt;[https://nap.ba/post/tuzilastvo-ks-bez-reakcije-na-postupke-kovacevica-direktori-cetiri-regionalne-direkcije-bh-telecoma-honorarci „Direktori četiri regionalne direkcije BH Telecoma 'honorarci'”], ''Patria'', 6. 9. 2024. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|}

===Kantonalni nivo===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija ili javno preduzeće
! Kanton
! Napomena
|-
| Admir Bukva
| generalni direktor
| KJP ZOI '84
| [[Kanton Sarajevo]]
| Član Naše stranke; za generalnog direktora imenovan je u junu 2025. na mandat od četiri godine.&lt;ref&gt;[https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/admir-bukva-je-novi-direktor-kjp-zoi84/221222 „Admir Bukva je novi direktor KJP ZOI '84”], ''Faktor'', 5. 6. 2025. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Vedran Tuce
| direktor
| [[Narodno pozorište Sarajevo]]
| [[Kanton Sarajevo]]
| Za direktora Narodnog pozorišta Sarajevo imenovan je u maju 2026. na prijedlog Naše stranke.&lt;ref&gt;[https://nps.ba/novost/vedran-tuce-imenovan-za-direktora-narodnog-pozorista-sarajevo/970 „Vedran Tuce imenovan za direktora Narodnog pozorišta Sarajevo”], Narodno pozorište Sarajevo, 8. 5. 2026. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://raport.ba/vedran-tuce-imenovan-za-direktora-narodnog-pozorista-sarajevo „Vedran Tuce bit će novi direktor Narodnog pozorišta”], ''Raport'', 8. 5. 2026. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|}

==Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
*{{Službeni sajt}}

[[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Političke stranke osnovane 2008.]]
[[Kategorija:Naša stranka|*]]
[[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Trojka (koalicija)]]</text>
      <sha1>d87r280whed0yw2zas9qchzbsvjh3qs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908326</id>
      <parentid>3908319</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Markonixbg</username>
        <id>121510</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine */</comment>
      <origin>3908326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25344" sha1="gq2adl7g8gd5gqlzahu3omthblrdnah" xml:space="preserve">{{Infokutija stranka
| ime_bosanski         = Naša stranka
| izvorno_ime          = 
| logo                 = Nasa stranka21 Logo.svg
| teskt                = 
| skraćenica           = NS
| predsjednik          = [[Sabina Ćudić]]
| predsjednik_osnivač  = &lt;!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--&gt;
| potpredsjednik       = 
| predsjedavajući      = 
| generalni_sekretar   = [[Ćamil Osmanagić]]
| sekretar             = 
| glasnogovornik       = 
| osnivač              = [[Danis Tanović]]&lt;br&gt;[[Dino Mustafić]]
| osnovana             = 5. april 2008.
| raspuštena           = 
| prethodnik           = &lt;!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--&gt;
| nastala_iz           = &lt;!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--&gt;
| nasljednik           = &lt;!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--&gt;
| spojena_u            = &lt;!--U slučaju da se spojila u novu stranku--&gt;
| slogan               = &quot;Moja, tvoja, naša zemlja.&quot;
| himna                = 
| sjedište             = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]]
| adresa               = Branilaca Sarajeva 5
| novine               = 
| mladi_ogranak        = Forum mladih
| ženski_ogranak       = 
| seniorski_ogranak    = 
| broj članova         = 
| politička_pozicija   = [[Politički centar|Centar]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Lijevi centar]]{{Nedostaje referenca}}
| ideologija           = [[Liberalizam]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nordsieck|first=Wolfram|title=Parties and Elections in Europe|publisher=Books on Demand|year=2022|isbn=9783756218882|pages=62}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Građanski nacionalizam]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freiheit.org/east-and-southeast-europe/long-road-new-government-liberals-it-first-time|title=Bosnia and Herzegovina: Long road to new government – Liberals in it for the first time|website=www.freiheit.org|language=en|access-date=30. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Sekularizam]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Antinacionalizam]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Toquet|first=Helena|title=Multi-Ethnic Parties in Bosnia-Herzegovina|publisher=University of Leuven|pages=456}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Antiklerikalizam]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Proeuropejstvo]]{{Nedostaje referenca}}&lt;br&gt;[[Atlantizam]]{{Nedostaje referenca}}
| religija             = 
| nacionalno_članstvo  = [[Trojka (koalicija)|Trojka]] {{Malo|(od 2020)}}
| regionalno_članstvo  = 
| evropsko_članstvo    = [[Savez liberala i demokrata za Evropu]]
| međunarodno_članstvo = 
| prazna_oznaka1       = 
| prazni_podaci1       = 
| prazna_oznaka2       = 
| prazni_podaci2       = 
| boje                 = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| sestrinske_stranke   = 
| skupština1           = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]]
| broj_mandata1        = {{Infokutija stranka/mandati|3|42|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština2           = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]]
| broj_mandata2        = {{Infokutija stranka/mandati|5|98|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština3           = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]]
| broj_mandata3        = {{Infokutija stranka/mandati|4|80|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština4           = [[Skupština Brčko distrikta]]
| broj_mandata4        = {{Infokutija stranka/mandati|2|31|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština5           = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]]
| broj_mandata5        = {{Infokutija stranka/mandati|8|289|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština6           = [[Spisak gradonačelnika i načelnika Bosne i Hercegovine|(Grado)načelnici]]
| broj_mandata6        = {{Infokutija stranka/mandati|1|145|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}}
| skupština7           = 
| broj_mandata7        = 
| skupština8           = 
| broj_mandata8        = 
| zastava              = 
| veb-sajt             = {{URL|nasastranka.ba}}
}}
'''Naša stranka''' ('''NS''') je [[BiH|bosanskohercegovačka]] socijalno liberalna i [[multietničnost|multietnička]]&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/948603256|title=State-building and democratization in Bosnia and Herzegovina|date=2016|publisher=Routledge|others=Soeren Keil, Valery Perry|isbn=978-1-315-61069-6|location=London|oclc=948603256}}&lt;/ref&gt; [[politička stranka]] osnovana [[2008.]] godine. Osnova njenog osnivanja je bila borba protiv dominacije nacionalističkih stranaka. Od njenog osnivanja, stranka je prošla kroz značajne promjene i danas predstavlja građansku, socijalno liberalnu alternativu sa jasnim programom koji počiva na [[Liberalizam|liberalnim]] načelima, socijalnoj pravdi i [[Zelena politika|zelenim politikama]]. Osnivači su režiseri [[Danis Tanović]] i [[Dino Mustafić]]. Naša stranka je 4. juna 2016. postala članica Saveza liberala i demokrata za Evropu.

==Historija==
===2008.===
Stranka se prvi put pojavila na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2008.|lokalnim izborima 2008.]] godine, kada je kandidat Naše stranke osvojio načelničko mjesto u [[Bosanski Petrovac|Bosanskom Petrovcu]]. Značajan broj glasova zabilježen je i u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Stranka je na tim lokalnim izborima osvojila i vijećničke pozicije u Sarajevu, [[Gračanica (FBiH)|Gračanici]], [[Vareš]]u, [[Bosanski Petrovac|Bosanskom Petrovcu]] i [[Kladanj|Kladnju]].
&lt;ref&gt;{{cite web|title=Prostorni plan Kantona Sarajevo za period od 2003. do 2023. godine|url=http://www.izbori.ba/default.aspx?CategoryID=232&amp;Lang=3|website=www.izbori.ba|publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|access-date=27. 4. 2019|format=PDF}}&lt;/ref&gt;

===2010.===
Naša stranka na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|općim izborima 2010. godine]] nije doživjela značajniji uspjeh, iako se računalo na veliki broj glasova od strane građana koji nisu izlazili na izbore ili nisu podržavali stranke iz nacionalističkog bloka. Za loše rezultate stranke se spominjala koalicija sa [[Nova socijalistička partija|Novom socijalističkom partijom]] na čelu sa [[Zdravko Krsmanović|Zdravkom Krsmanovićem]], kao i loše vođenje izborne kampanje, ali i dobri rezultati SDP BiH. Stranka je podbacila u većini izbornih jedinica i osvojila dva mandata u [[Kanton Sarajevo|Kantonu Sarajevo]], koja su pripala Predragu Kojoviću i Danisu Tanoviću. Predsjednik Naše stranke Bojan Bajić i generalni sekretar Fadil Šero su nakon ovog izbornog neuspjeha preuzeli odgovornost i podnijeli ostavku.

===2011–2015.===
Na kongresu održanom 2011. za predsjednika stranke je izabran [[Dennis Gratz]]. Naša stranka je predstavila novi smjer nazvan &quot;Treći put&quot;, ali i dalje zadržavši socijal-liberalizam kao ideološko opredjeljenje, te multinacionalno članstvo kao temelj rada stranke. Novo rukovodstvo stranke predvođeno Dennisom Gratzom je u periodu nakon 2011. prolazilo kroz teške trenutke, pokušavajući da stabilizira stranku nakon izbornog neuspjeha 2010. i napuštanja velikog broja razočaranih članova i aktivista. Novo rukovodstvo je također moralo finansijski stabilizirati stranku poslije dugova nastalih u prethodnoj kampanji.

Naša stranka je na lokalnim izborima 2012. napravila rezultat koji se danas smatra prekratnicom u postojanju stranke, jer su rezultati tih izbora omogućili dalje širenje i rast stranke. Stranka je dobila vijećnike u općinama Gračanica (Mirsad Čamdžić), [[Doboj Istok]] (Halil Mujić), Vareš (Elvir Rožajac), [[Ilidža]] (Elvis Vreto), Centar (Varja Nikolić, Amela Kuskunović i Amra Zulfikarpašić), [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] (Vedran Grebo i Vibor Handžić), [[Novo Sarajevo]] (Vildana Bešlija, Robert Pleše i Sanja Lazar) i [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (Vernes Ćosić i Amela Topuz).

Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|Općim izborima 2014.]] Naša stranka ostvaruje najbolji rezultat od svog osnivanja, i predsjednik stranke Dennis Gratz biva direktno izabran u [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]]. U Skupštinu Kantona Sarajevo izabrani su Predrag Kojović, [[Sabina Ćudić]] i [[Edin Forto]]. Dennis Gratz, predsjednik Naše stranke je ubrzo nakon održanih izbora sazvao izborni kongres Naše stranke, i obznanio da se neće kandidovati za drugi mandat.

===2015–2019.===
Na trećem Kongresu Naše stranke u martu 2015. godine za predsjednika, trećeg od osnivanja stranke, izabran je Predrag Kojović, a potpredsjednike Nasiha Pozder, Edin Forto i Sabina Ćudić. Izbor Predraga Kojovića, jednog od najpoznatijih članova Naše stranke koji je bio dio rukovodstva stranke od samog početka, je za mnoge bio očekivan.

Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|općim izborima 2018.]] godine Naša stranka je prvi put imala kandidata za [[predsjedništvo Bosne i Hercegovine]]. Dana 21. aprila 2018. potvrđeno je da je kandidat stranke, koji predstavlja Hrvate, [[Boriša Falatar]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nasastranka.ba/borisa-falatar-zasluzujemo-bolje-i-nasa-zemlja-i-svi-mi|title=&quot;Boriša Falatar: Zaslužujemo bolje, i naša zemlja i svi mi {{!}} Naša stranka&quot;|access-date=26. 6. 2021|archive-date=27. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627005653/https://www.nasastranka.ba/borisa-falatar-zasluzujemo-bolje-i-nasa-zemlja-i-svi-mi/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Na izborima je Falatar osvojio samo 3,74%, odnosno 16.036 glasova. Stranka je osvojila 48.401 glas za [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom BiH]], te 50.947 glasova za [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom Federacije BiH]].

===2019–2021.===
Na četvrtom Kongresu Naše stranke 2019. godine za predsjednika je reizabran Predrag Kojović, a potpredsjednike Mirsad Čamdžić, Srđan Mandić i Irma Baralija.

===2021–danas===
Dana 25. juna 2021. Pedrag Kojović podnio je ostavku na poziciji predsjednika Naše stranke. Razlog podnošenja ostavke je taj što je nezadovoljan odnosima i u stranci i unutar &quot;Trojke&quot;, te radom određenih ministara stranke u Vladi [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]]. Ostavku je prvobitno podnijela i potpredsjednica stranke [[Irma Baralija]], ali se ubrzo predomislila, pa je ostavku ipak povukla.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/661703/predrag-kojovic-podnio-ostavku-u-nasoj-stranci|title=Predrag Kojović podnio ostavku u Našoj stranci|date=25. 6. 2021|website=Avaz.ba|language=bs-BA|access-date=26. 6. 2021}}&lt;/ref&gt; Ipak, dana 28. juna, na sjednici Predsjedništva Naše stranke odlučeno je da Kojović ostane predsjednik do vanrednog kongresa stranke zakazanog za septembar 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kojovic-ostaje-na-celu-nase-stranke-do-kongresa-u-septembru/210628129|title=Kojović ostaje na čelu Naše stranke do kongresa u septembru|date=28. 6. 2021|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=28. 6. 2021}}&lt;/ref&gt; Konačno, na vanrednom kongresu održanog 4. septembra, Edin Forto je izabran za novog predsjednika Naše stranke.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/edin-forto-je-novi-predsjednik-nase-stranke/210904053|title=Edin Forto je novi predsjednik Naše stranke|date=4. 9. 2021|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=4. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;

==Rukovodstvo i struktura==
Najviši politički organ Naše stranke između dva kongresa je Glavni odbor. Članove Glavnog odbora bira kongres, a rukovodstvo odbora biraju članovi na prvoj sjednici odbora. Najviši izvršni organ stranke je Predsjedništvo, kojim predsjedava predsjednik stranke. Stranka također ima Nadzorni odbor koji odgovara isključivo kongresu Naše Stranke, a nadzire rad i poslovanje stranke. Regionalni odbori su izvršna i politička tijela Naše stranke srednjeg nivoa, dok općinski odbori predstavljaju najmanju organizacionu jedinicu u Našoj stranci. Za koordinaciju i organizaciju svih tijela i organa, kao i finansijsko poslovanje, je zadužen Sekretarijat Naše stranke.

====Predsjednik NS====
[[Sabina Ćudić]] je trenutna predsjednica Naše stranke, izabrana na vanrednom Kongresu 2025. godine. Ćudić je peta osoba na toj poziciji od osnivanja stranke. Poziciju predsjednika su prije nje vršili Bojan Bajić (2008–2010), koji je podnio ostavku nakon loših izbornih rezultata 2010, [[Dennis Gratz]] (2011–2015), Predrag Kojović (2015–2021) i [[Edin Forto]] (2021–2025). U periodu između ostavke Bojana Bajića, i preuzimanja funkcije predsjednika od strane Dennisa Gratza, vršilac dužnosti predsjednika Naše stranke bio je Boris Divković (2010–2011).

====Predsjedništvo NS====
Predsjedništvo NS je najviše izvršno tijelo stranke kojim predsjedava predsjednik NS.

Trenutni sastav Predsjedništva čine:

[[Sabina Ćudić]] ''(predsjednica NS)'', Nihad Uk ''(predsjednik Glavnog odbora)'', Behija Kulović, Vildana Bešlija i Alen Girt ''(potpredsjednici NS)'', Ćamil Osmanagić ''(Generalni sekretar)'', Faris Šehović, Nasiha Pozder, Predrag Kojović, Mirsad Čamdžić, Amir Purić i Jasmina Ibrahimpašić.

==Spisak predsjednika==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!#
!Portret
!Ime i prezime
! colspan=&quot;2&quot; |Mandat
|-
|1.
|[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|90px]]
|[[Bojan Bajić]]
|5. april 2008.
|26. mart 2011.
|-
|2.
|[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|90px]]
|[[Dennis Gratz]]
|26. mart 2011.
|16. maj 2015.
|-
|3.
|[[Datoteka:Predrag Kojović (cropped).jpg|bez okvira|90px]]
|[[Predrag Kojović]]
|16. maj 2015.
|4. septembar 2021.
|-
|4.
|[[Datoteka:Edin Forto (2023-12-05) (cropped).jpg|bez okvira|90px]]
|[[Edin Forto]]
|4. septembar 2021.
|11. oktobar 2025.
|-
|5.
|[[Datoteka:Sabina Ćudić.jpg|bez okvira|90px]]
|[[Sabina Ćudić]]
|11. oktobar 2025.
|''Trenutno''
|}

'''Aktuelni parlamentarci i članovi izvršne vlasti Naše stranke''' obuhvataju zastupnike i delegate ove političke stranke u zakonodavnim tijelima Bosne i Hercegovine, Federacije Bosne i Hercegovine i kantona, kao i njene predstavnike u izvršnoj vlasti. Spisak je poredan od državnog prema federalnom i kantonalnom nivou.&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;&gt;[https://www.nasastranka.ba/ „Naši zastupnici i zastupnice – izvršna vlast”], Naša stranka. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;

== Državni nivo ==

=== Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine ===

Naša stranka ima tri zastupnika u [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]].&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
|-
| [[Sabina Ćudić]]
| zastupnica
| [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]
|-
| [[Predrag Kojović]]
| zastupnik
| [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]
|-
| [[Mia Karamehić-Abazović]]
| zastupnica
| [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]
|}

=== Vijeće ministara Bosne i Hercegovine ===

U [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|Vijeću ministara Bosne i Hercegovine]] Našu stranku predstavljaju ministar komunikacija i prometa Edin Forto i zamjenica ministra za ljudska prava i izbjeglice Duška Jurišić.&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
|-
| [[Edin Forto]]
| ministar komunikacija i prometa
| [[Ministarstvo komunikacija i prometa Bosne i Hercegovine]]
|-
| [[Duška Jurišić]]
| zamjenica ministra za ljudska prava i izbjeglice
| [[Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine]]
|}

== Federalni nivo ==

=== Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine ===

U [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] djeluje pet zastupnika Naše stranke.&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Napomena
|-
| [[Dragan Mioković]]
| zastupnik
| 
|-
| [[Mirjana Marinković-Lepić]]
| zastupnica
|
|-
| Mirsad Čamdžić
| zastupnik
|
|-
| Amir Purić
| zastupnik
|
|-
| Marko Cvitanović
| zastupnik
|
|}

=== Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine ===

Naša stranka ima četiri delegata u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Domu naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]].&lt;ref&gt;[https://parlamentfbih.gov.ba/v2/bs/stranica.php?idstranica=6 „Dom naroda – delegati”], Parlament Federacije Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Klub naroda
|-
| Vildana Bešlija
| delegatkinja
| Klub Ostalih
|-
| Vibor Handžić
| delegat
| Klub Ostalih
|-
| Sanela Klarić
| delegatkinja
| Klub Ostalih
|-
| Miomirka Melank
| delegatkinja
| Klub srpskog naroda
|}

Navedeni delegati istovremeno su zastupnici u [[Skupština Kantona Sarajevo|Skupštini Kantona Sarajevo]].&lt;ref name=&quot;SKS-NS&quot;&gt;[https://skupstina.ks.gov.ba/skupstina/zastupnici-po-strankama/304 „Zastupnici po strankama – Naša stranka”], Skupština Kantona Sarajevo. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;

=== Vlada Federacije Bosne i Hercegovine ===

U [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vladi Federacije Bosne i Hercegovine]] Našu stranku predstavljaju ministrica okoliša i turizma Nasiha Pozder i ministar trgovine Amir Hasičević.&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
|-
| [[Nasiha Pozder]]
| federalna ministrica okoliša i turizma
| [[Federalno ministarstvo okoliša i turizma]]
|-
| Amir Hasičević
| federalni ministar trgovine
| [[Federalno ministarstvo trgovine]]
|}

== Kantonalni nivo ==

=== Kanton Sarajevo ===

==== Skupština Kantona Sarajevo ====

Naša stranka ima četiri zastupnika u [[Skupština Kantona Sarajevo|Skupštini Kantona Sarajevo]].&lt;ref name=&quot;SKS-NS&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Napomena
|-
| Vibor Handžić
| zastupnik
| zamjenik predsjedavajućeg Skupštine Kantona Sarajevo i delegat u Domu naroda Parlamenta FBiH
|-
| Vildana Bešlija
| zastupnica
| delegatkinja u Domu naroda Parlamenta FBiH
|-
| Sanela Klarić
| zastupnica
| delegatkinja u Domu naroda Parlamenta FBiH
|-
| Miomirka Melank
| zastupnica
| delegatkinja u Domu naroda Parlamenta FBiH
|}

==== Vlada Kantona Sarajevo ====

Naša stranka u [[Vlada Kantona Sarajevo|Vladi Kantona Sarajevo]] obavlja funkciju premijera i upravlja resorima pravde i uprave, nauke i visokog obrazovanja te komunalne privrede, infrastrukture, prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša.&lt;ref name=&quot;VladaKS&quot;&gt;[https://vlada.ks.gov.ba/vlada/sastav-vlade „Sastav Vlade Kantona Sarajevo”], Vlada Kantona Sarajevo. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
! Napomena
|-
| [[Nihad Uk]]
| premijer Kantona Sarajevo
| [[Vlada Kantona Sarajevo]]
| Predstavnik Naše stranke.&lt;ref name=&quot;VladaKS&quot;/&gt;
|-
| [[Darja Softić Kadenić]]
| ministrica pravde i uprave
| Ministarstvo pravde i uprave Kantona Sarajevo
| Predstavnica Naše stranke.&lt;ref name=&quot;VladaKS&quot;/&gt;
|-
| Pavle Krstić
| ministar za nauku, visoko obrazovanje i mlade
| Ministarstvo za nauku, visoko obrazovanje i mlade Kantona Sarajevo
| Predstavnik Naše stranke.&lt;ref name=&quot;VladaKS&quot;/&gt;
|-
| Mladen Pandurević
| ministar komunalne privrede, infrastrukture, prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša
| Ministarstvo komunalne privrede, infrastrukture, prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Kantona Sarajevo
| Za ministra je imenovan 17. aprila 2025. na prijedlog Naše stranke.&lt;ref&gt;[https://vlada.ks.gov.ba/node/126172 „Skupština KS: Mladen Pandurević imenovan za novog ministra komunalne privrede, infrastrukture, prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Kantona Sarajevo”], Vlada Kantona Sarajevo, 17. 4. 2025. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://etto.ba/clanak/mladen-pandurevi%C4%87-novi-ministar-komunalne-privrede-vlada-ks-prihvatila-prijedlog-na%C5%A1e-stranke „Mladen Pandurević novi ministar komunalne privrede: Vlada KS prihvatila prijedlog Naše stranke”], ''Etto'', pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|}

=== Tuzlanski kanton ===

Naša stranka ima dvije zastupnice u [[Skupština Tuzlanskog kantona|Skupštini Tuzlanskog kantona]].&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
|-
| Amra Nadarević Vodenčarević
| zastupnica
| [[Skupština Tuzlanskog kantona]]
|-
| Amila Hodžić
| zastupnica
| [[Skupština Tuzlanskog kantona]]
|}

=== Zeničko-dobojski kanton ===

Naša stranka ima jednu zastupnicu u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini Zeničko-dobojskog kantona]].&lt;ref name=&quot;NS-zvanicnici&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija
|-
| Behija Kulović
| zastupnica
| [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona]]
|}

== Zbirni pregled ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nivo vlasti
! Zakonodavna vlast
! Izvršna vlast
|-
| Bosna i Hercegovina
| 3 zastupnika
| 1 ministar i 1 zamjenica ministra
|-
| Federacija Bosne i Hercegovine
| 5 zastupnika i 4 delegata
| 2 ministra
|-
| Kanton Sarajevo
| 4 zastupnika
| premijer i 3 ministra
|-
| Tuzlanski kanton
| 2 zastupnice
| nema
|-
| Zeničko-dobojski kanton
| 1 zastupnica
| nema
|-
! Ukupno
! 19 parlamentarnih mandata
! 8 funkcija u izvršnoj vlasti
|}

== Rukovodioci u javnom sektoru ==

===Federalni nivo===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija ili javno preduzeće
! Napomena
|-
| [[Goran Valka]]
| vršilac dužnosti predsjednika Uprave
| [[Operator za obnovljive izvore energije i efikasnu kogeneraciju|Operator za OIEiEK]]
| Član Naše stranke; u aprilu 2026. imenovan je za vršioca dužnosti člana, odnosno predsjednika Uprave Operatora.&lt;ref&gt;[https://avaz.ba/vijesti/bih/1034605/brojna-imenovanja-na-vladi-fbih-kadar-nase-stranke-novi-clan-uprave-operatora-za-oieiek „Brojna imenovanja na Vladi FBiH: Kadar Naše stranke novi član Uprave Operatora za OIEiEK”], ''Dnevni avaz'', 10. 4. 2026. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Halil Subašić
| direktor
| [[Federalni zavod za penzijsko i invalidsko osiguranje]]
| U medijskim izvještajima označen je kao kadar Naše stranke. Za direktora Zavoda imenovan je u novembru 2023. na mandat od četiri godine.&lt;ref&gt;[https://www.fzmiopio.ba/halil-subasic-imenovan-na-mjesto-ravnatelja-federalnog-zavoda-za-mio-pio/ „Halil Subašić imenovan na mjesto ravnatelja Federalnog zavoda za MIO/PIO”], Federalni zavod za MIO/PIO, 8. 12. 2023. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ba.bloombergadria.com/politika/vijesti/33929/halil-subasic-vd-direktor-zavoda-piomio/news „Halil Subašić v. d. direktor Zavoda PIO/MIO”], ''Bloomberg Adria'', 4. 7. 2023. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Slobodan Kadijević
| vršilac dužnosti izvršnog direktora za razvoj aerodroma
| [[Međunarodni aerodrom Sarajevo]]
| U Upravu Međunarodnog aerodroma Sarajevo imenovan je kao kandidat kojeg je predložila Naša stranka.&lt;ref&gt;[https://sarajevo-airport.ba/Page/Uprava „Uprava Međunarodnog aerodroma Sarajevo”], Međunarodni aerodrom Sarajevo. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/4410/nova-uprava-medunarodnog-aerodroma-sarajevo-ramezic-za-direktora-mandic-i-kadijevic-na-kljucnim-pozicijama „Nova uprava Međunarodnog aerodroma Sarajevo”], ''Euronews BiH'', 5. 12. 2024. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Senad Hubjer
| direktor Regionalne direkcije Goražde
| [[BH Telecom]]
| U medijskim izvještajima označen je kao kadar Naše stranke.&lt;ref&gt;[https://nap.ba/post/tuzilastvo-ks-bez-reakcije-na-postupke-kovacevica-direktori-cetiri-regionalne-direkcije-bh-telecoma-honorarci „Direktori četiri regionalne direkcije BH Telecoma 'honorarci'”], ''Patria'', 6. 9. 2024. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|}

===Kantonalni nivo===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ime i prezime
! Funkcija
! Institucija ili javno preduzeće
! Kanton
! Napomena
|-
| Admir Bukva
| generalni direktor
| KJP ZOI '84
| [[Kanton Sarajevo]]
| Član Naše stranke; za generalnog direktora imenovan je u junu 2025. na mandat od četiri godine.&lt;ref&gt;[https://faktor.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/admir-bukva-je-novi-direktor-kjp-zoi84/221222 „Admir Bukva je novi direktor KJP ZOI '84”], ''Faktor'', 5. 6. 2025. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|-
| Vedran Tuce
| direktor
| [[Narodno pozorište Sarajevo]]
| [[Kanton Sarajevo]]
| Za direktora Narodnog pozorišta Sarajevo imenovan je u maju 2026. na prijedlog Naše stranke.&lt;ref&gt;[https://nps.ba/novost/vedran-tuce-imenovan-za-direktora-narodnog-pozorista-sarajevo/970 „Vedran Tuce imenovan za direktora Narodnog pozorišta Sarajevo”], Narodno pozorište Sarajevo, 8. 5. 2026. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://raport.ba/vedran-tuce-imenovan-za-direktora-narodnog-pozorista-sarajevo „Vedran Tuce bit će novi direktor Narodnog pozorišta”], ''Raport'', 8. 5. 2026. Pristupljeno 18. 7. 2026.&lt;/ref&gt;
|}

==Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
*{{Službeni sajt}}

[[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Političke stranke osnovane 2008.]]
[[Kategorija:Naša stranka|*]]
[[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Trojka (koalicija)]]</text>
      <sha1>gq2adl7g8gd5gqlzahu3omthblrdnah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Azijske igre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85562</id>
    <revision>
      <id>3908330</id>
      <parentid>3453722</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3155" sha1="m8crxlw2s7oi1mls7w7ti5z4cdtss11" xml:space="preserve">'''Azijske igre'''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Worden|first=Minky|url=http://archive.org/details/chinasgreatleapb0000word|title=China's great leap : the Beijing games and Olympian human rights challenges|date=2008|publisher=New York : Seven Stories Press|others=Internet Archive|isbn=978-1-58322-843-2}}&lt;/ref&gt; su višesportsko međunarodno takmičenje u kojem učestvuju predstavnici [[Azija|azijskih]] država, formirano po uzoru na [[Olimpijske igre]]. Osnovane su kao ''Igre Dalekog istoka'', koje su se održavale od [[1913]]. do [[1934]]. godine. Ideja je potekla od [[Japan|japanskih]] sportista, a imala je i [[politika|političkih]] razloga, jer su Japanci pod parolom &quot;Azija-Azijcima&quot;, nastojali proširiti svoj uticaj, a istisnuti kolonizatore.

Poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Igre su dobile današnje ime. Na konferenciji nacionalnih sportskih saveza u [[New Delhi]]ju [[1949]]. godine prihvaćen je statut Federacije Azijskih igara. Tada je na prijedlog indijca dr. Sondhija, prihvaćeno da se Igre održavaju svake četiri godine.

Prve su se Igre trebale održati [[1950]]. godine, ali su zbog organizacijskih problema održane [[1951]]. godine, a takmičilo se u 6 sportova: atletici, biciklizmu, košarci, nogometu, plivanju i dizanju utega.

== Sportovi ==

{{col-begin}}
{{col-break}}
* [[atletika]]
* [[badminton]] (od [[1962]].)
* [[bejzbol]] (od [[1994]].)
* [[body building]] ([[2002]]. i [[2006]].)
* [[boks]] (od [[1954]].)
* [[kuglanje]] ([[1978]]. i od [[1986]].)
* [[streličarstvo]] (od 1978.)
* [[košarka]]
* [[biciklizam]] (1951. i od [[1958]].)
* [[konjički sport]] ([[1982]]., 1986. i od 1994.)
* [[kajak i kanu]] (od [[1990]].)
* [[šah]] (od 2006.)
* [[mačevanje]] ([[1974]]., 1978. i od 1986.)
* [[biljar]] (od [[1998]].)
{{col-break}}
*[[nogomet]]
*[[golf]] (od [[1982]].)
*[[gimnastika]] (od 1974.)
*[[rukomet]] (od 1982.)
*[[hokej na travi]] (od 1958.)
*[[džudo]] (od 1986.)
*[[jabadi]] (od 1990.)
*[[karate]] (od 1994.)
*[[moderni petoboj]] (1994., od [[2002]].)
*[[veslanje]] (od 1982.)
*[[ragbi]] (od 1998.)
*[[jedrenje]] ([[1970]]., od 1978.)
*[[sepaktakraw]] (od 1990.)
{{col-break}}
*[[streljarstvo]] (od 1954.)
*[[softbol]] (od 1990.)
*[[soft tennis]] (od 1994.)
*[[skvoš]] (od 1998.)
*[[plivanje]]*
*[[stolni tenis]] (1958. do [[1966]]., od 1974.)
*[[taekwondo]] (od 1986.)
*[[tenis]] (1958. do 1966., od 1974.)
*[[triatlon]] (od 2006.)
*[[odbojka]] (od 1958.)
*[[dizanje tegova]] (1951. do 1958., od 1966.)
*[[hrvanje]] (od 1954.)
*[[wushu]] (od 1990.)
{{col-end}}

* uključuje i [[vaterpolo]] ([[vaterpolo na Azijskim igrama|*]])
[[Datoteka:杭州亚运会藤球 05.gif|mini|Sepak takraw]]

== Također pogledajte ==
* [[Spisak MOK-ovih skraćenica za države]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

* [http://www.people.com.cn/english/features/Asiad/history.html Historija Azijskih igara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814062234/http://www.people.com.cn/english/features/Asiad/history.html |date=14. 8. 2013 }}
{{Commonscat|Asian Games}}

[[Kategorija:Međunarodna azijska sportska takmičenja]]
[[Kategorija:Azijske igre]]</text>
      <sha1>m8crxlw2s7oi1mls7w7ti5z4cdtss11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorija:Arhitektura u Srbiji</title>
    <ns>14</ns>
    <id>90469</id>
    <revision>
      <id>3908307</id>
      <parentid>3676270</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="81mu25f5ixh47x67olaggpghw3559d2" xml:space="preserve">{{Arhitektura po državama|Srbije}}
{{Commonscat|Architecture of Serbia}}

[[Kategorija:Arhitektura u Evropi|Srbija]]</text>
      <sha1>81mu25f5ixh47x67olaggpghw3559d2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stadion Kamberovića polje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96962</id>
    <revision>
      <id>3908285</id>
      <parentid>3875295</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EUPBR</username>
        <id>172755</id>
      </contributor>
      <origin>3908285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3231" sha1="h9255a99s7r6ohtnv7f8je6d01adnwg" xml:space="preserve">{{Infokutija stadion
| naziv_stadiona       = Kamberovića polje
| nadimak              = 
| slika                = Зеница 20190612 184653.jpg
| puni_naziv           = 
| bivši_nazivi         = 
| lokacija             = [[Zenica]], [[Bosna i Hercegovina]]
| koordinate           = {{coord|44.204996|17.912955}}
| početak_izgradnje    = 
| izgrađen             = 
| otvoren              = 
| renoviran            = 2006.
| proširen             = 
| zatvoren             = 
| srušen               = 
| vlasnik              = [[Zenica]]
| operator             = 
| površina             = Trava
| semafor              = 
| cijena_izgradnje     = 
| arhitekt             = 
| projektni_menadžer   = 
| građevinski_inženjer = 
| servisni_inženjer    = 
| glavni_poduzetnik    = 
| glavni_poduzetnici   = 
| kapacitet            = 3.500&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://int.soccerway.com/venues/bosnia-herzegovina/stadion-kamberovia-polje/ |title= Kapacitet Stadiona Kamberovića polje |work= soccerway.com |access-date=28. 7. 2015}}&lt;/ref&gt;
| rekordna_posjećenost = 
| dimenzije            = 
| korisnici            = [[NK Čelik]] &lt;br&gt; [[NK Vitez]] &lt;br&gt; [[FK Mladost Doboj Kakanj]] &lt;br&gt; [[Ragbi klub &quot;Čelik&quot;]] &lt;br&gt; [[Ragbi klub &quot;Rudar&quot;]]
| slika_veličina       = 250px
}}

'''Stadion Kamberovića polje''' je multifunkcionalni stadion u [[Zenica|Zenici]], [[Bosna i Hercegovina]]. Napravljen je u sklopu Poslovno-sportskog Centra Kamberovića polje. Kapacitet stadiona je 3.500 sjedećih mjesta. Pored stadiona se nalazi trgovački centar, hotel, [[Gradska arena Zenica]], šetalište, teniski, rukometni, košarkaški i odbojkaški tereni.
[[Datoteka:Tribine kamberovica.jpg|lijevo|mini|170x170piksel|Tribine stadiona Kamberovića polje, sa kapacitetom od 3500 sjedećih mjesta.]]
Nalazi se u neposrednoj blizini stadiona nogometnog kluba [[NK Čelik|Čelik]] i [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Reprezentacije Bosne i Hercegovine]], preko obale rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]].

Zapadna tribina uz A teren je izgrađena 2006, a pored svlačionica sadrži i zatvorenu atletsku stazu i teretanu. B teren koriste zenički ragbi klubovi.

Stadion se najviše koristi za atletska takmičenja, utakmice bh. reprezentacija u ragbiju, zenički ragbi timovi i nogometne utakmice lokalnih klubova, koji su nižem rangu takmičenja. 

Sezone [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2015/2016.|2015/16]], nogometni klub [[FK Mladost Doboj Kakanj|Mladost Doboj Kakanj]] svoje domaće utakmice u [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer ligi Bosne i Hercegovine]] je igrao na ovom stadionu, jer njihov stadion [[Gradski stadion Doboj Kakanj|Doboj Kakanj]] ne ispunjava uslove za igranje Premijer lige.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oslobodjenje.ba/sport/nogomet/kamberovica-polje-spremno-za-meceve-mladosti |title= Kamberovića polje spremno za mečeve Mladosti Doboj Kakanj |work= oslobodjenje.ba |access-date=28. 7. 2015}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Spisak nogometnih stadiona u Bosni i Hercegovini]]
* [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;|Stadion Bilino Polje]]

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Stadioni Premijer lige BiH}}

[[Kategorija:Nogometni stadioni u Bosni i Hercegovini|Kamberovića polje]]
[[Kategorija:Zenica]]</text>
      <sha1>h9255a99s7r6ohtnv7f8je6d01adnwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908287</id>
      <parentid>3908285</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EUPBR</username>
        <id>172755</id>
      </contributor>
      <origin>3908287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3250" sha1="dn1ol892lqq4i8j6ufgoz8jot7umbhy" xml:space="preserve">{{Infokutija stadion
| naziv_stadiona       = Kamberovića polje
| nadimak              = 
| slika                = [[Datoteka:Зеница 20190612 184653.jpg|280px]]
| puni_naziv           = 
| bivši_nazivi         = 
| lokacija             = [[Zenica]], [[Bosna i Hercegovina]]
| koordinate           = {{coord|44.204996|17.912955}}
| početak_izgradnje    = 
| izgrađen             = 
| otvoren              = 
| renoviran            = 2006.
| proširen             = 
| zatvoren             = 
| srušen               = 
| vlasnik              = [[Zenica]]
| operator             = 
| površina             = Trava
| semafor              = 
| cijena_izgradnje     = 
| arhitekt             = 
| projektni_menadžer   = 
| građevinski_inženjer = 
| servisni_inženjer    = 
| glavni_poduzetnik    = 
| glavni_poduzetnici   = 
| kapacitet            = 3.500&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://int.soccerway.com/venues/bosnia-herzegovina/stadion-kamberovia-polje/ |title= Kapacitet Stadiona Kamberovića polje |work= soccerway.com |access-date=28. 7. 2015}}&lt;/ref&gt;
| rekordna_posjećenost = 
| dimenzije            = 
| korisnici            = [[NK Čelik]] &lt;br&gt; [[NK Vitez]] &lt;br&gt; [[FK Mladost Doboj Kakanj]] &lt;br&gt; [[Ragbi klub &quot;Čelik&quot;]] &lt;br&gt; [[Ragbi klub &quot;Rudar&quot;]]
| slika_veličina       = 250px
}}

'''Stadion Kamberovića polje''' je multifunkcionalni stadion u [[Zenica|Zenici]], [[Bosna i Hercegovina]]. Napravljen je u sklopu Poslovno-sportskog Centra Kamberovića polje. Kapacitet stadiona je 3.500 sjedećih mjesta. Pored stadiona se nalazi trgovački centar, hotel, [[Gradska arena Zenica]], šetalište, teniski, rukometni, košarkaški i odbojkaški tereni.
[[Datoteka:Tribine kamberovica.jpg|lijevo|mini|170x170piksel|Tribine stadiona Kamberovića polje, sa kapacitetom od 3500 sjedećih mjesta.]]
Nalazi se u neposrednoj blizini stadiona nogometnog kluba [[NK Čelik|Čelik]] i [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Reprezentacije Bosne i Hercegovine]], preko obale rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]].

Zapadna tribina uz A teren je izgrađena 2006, a pored svlačionica sadrži i zatvorenu atletsku stazu i teretanu. B teren koriste zenički ragbi klubovi.

Stadion se najviše koristi za atletska takmičenja, utakmice bh. reprezentacija u ragbiju, zenički ragbi timovi i nogometne utakmice lokalnih klubova, koji su nižem rangu takmičenja. 

Sezone [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2015/2016.|2015/16]], nogometni klub [[FK Mladost Doboj Kakanj|Mladost Doboj Kakanj]] svoje domaće utakmice u [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer ligi Bosne i Hercegovine]] je igrao na ovom stadionu, jer njihov stadion [[Gradski stadion Doboj Kakanj|Doboj Kakanj]] ne ispunjava uslove za igranje Premijer lige.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oslobodjenje.ba/sport/nogomet/kamberovica-polje-spremno-za-meceve-mladosti |title= Kamberovića polje spremno za mečeve Mladosti Doboj Kakanj |work= oslobodjenje.ba |access-date=28. 7. 2015}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Spisak nogometnih stadiona u Bosni i Hercegovini]]
* [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;|Stadion Bilino Polje]]

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Stadioni Premijer lige BiH}}

[[Kategorija:Nogometni stadioni u Bosni i Hercegovini|Kamberovića polje]]
[[Kategorija:Zenica]]</text>
      <sha1>dn1ol892lqq4i8j6ufgoz8jot7umbhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Redžep Nurović</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175802</id>
    <revision>
      <id>3908314</id>
      <parentid>3854058</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T17:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kenannurovic</username>
        <id>160311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Djela */ Nova knjiga</comment>
      <origin>3908314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3436" sha1="2ci2skmlvfv47szfpnli0pancmwkacs" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Redžep  Nurović
| slika                = 
| veličina_slike     = 
| opis               =  
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja i godine|1945|7|15}}
| mjesto_rođenja     = [[Novi Pazar]], [[FNRJ]]
| datum_smrti        =
| mjesto_smrti       = 
| nacionalnost       = Bošnjak
| vjera              = Islam
| obrazovanje        = učiteljska škola
| zanimanje          = književnik
| supružnik          = 
| djeca              =
| roditelji          =
| potpis             =
| web-stranica       =
}}
'''Redžep Nurović''' (15. juli 1945) jest [[srbija]]nski književnik i pjesnik.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bdp.ba/nurovic-redzep/|title=Nurović Redžep – Bošnjačko društvo pisaca|language=|access-date=20. 12. 2023}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Rođen je 15. jula 1945. u selu [[Lukare]], [[Novi Pazar]], a školovao se u [[Novi Pazar|Novom Pazaru]] i [[Priština|Prištini]].

Njegova književna djela prevođena su na [[Francusli jezik|francuski]] i [[engleski jezik]]. Zastupljen je u desetak antologija i izbora na prostorima bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]] i nekim [[Evropa|evropslim]] zemljama. Učesnik је više književnih manifestacija, kao što su knjževni susreti i festivali u: Luxembourgu, Ljubljani, Skoplju, Beogradu, Prizrenu, Rožajama, Sjenici i drugim.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://biblioteka-np.org.rs/2016/index.php/novosti/zavicajni-pisci/315-redzep-nurovic|title=Zavičajni pisci, Redžep Nurović|work=biblioteka-np.org.rs|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703013437/http://biblioteka-np.org.rs/2016/index.php/novosti/zavicajni-pisci/315-redzep-nurovic|archive-date=3. 7. 2019|url-status=dead|access-date=7. 2. 2019}}&lt;/ref&gt; Tekstovi su mu zastupljeni u antologiji &quot;Bijel behar&quot;, priređivača [[Alija Džogović|Alije Džogovića]], kao i u školskim programima na [[Bosanski jezik|bosanskom jeziku]] za [[Bošnjaci Kosova|Bošnjake na Kosovu]].

Objavljuje u mnogim časopisima i publikacijama za književnost (Almanah, Mak, Rožajski zbornik, Zbornik Sjenice, Tutinski zbornik i drugi).

Nagrađivan je za rad u kulturi, a danas radi u rodnom mjestu kao prosvjetni radnik.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bosnjaci.rs/autori/redzep-nurovic/|title=Redžep Nurović|work=bošnjaci.rs|access-date=7. 2. 2019}}&lt;/ref&gt;
        
== Djela ==
* &quot;''Šta bi mi ostalo''?&quot;, pjesme,
* &quot;''Pendžeri&quot;'', priče,
* &quot;''Djed Fehim i šestoprsti Hrusto&quot;'', pjesme,
* &quot;''Kamen&quot;'', izabrane priče,
* &quot;''Kamen&quot;'', na slovenskom,
* &quot;''Neću da mrem&quot;'', pjesme.
* &quot;''Nove i najnovije pjesme&quot;'', pjesme.
* &quot;''Izabrana lirika&quot;'', pjesme.
* &quot;''Diktirane pjesme&quot;'',
* &quot;''Živjeti po sjećanju&quot;'', pjesme.
* &quot; ''Pjesme iz slušalice&quot;'', pjesme.
* Tebe je najviše, slijepi pjesniče

== Vanjski linkovi ==
*http://www.worldcat.org/title/sta-bi-mi-ostalo/oclc/38927922/editions?referer=di&amp;editionsView=true
*http://www.bosnjaci.rs/autori/redzep-nurovic/
*http://www.avlija.me/intervju/razgovor-sa-piscem-redzep-nurovic {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203111651/http://www.avlija.me/intervju/razgovor-sa-piscem-redzep-nurovic |date=3. 2. 2016 }}
*http://catalog.hathitrust.org/Record/003952907
*http://cobiss.izum.si/scripts/cobiss?command=DISPLAY&amp;base=50360&amp;RID=247354112{{Mrtav link}}

== Reference ==
{{refspisak}}

{{DEFAULTSORT:Nurović, Redžep}}
[[Kategorija:Srbijanski pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Novi Pazar]]
[[Kategorija:Rođeni 1945.]]</text>
      <sha1>2ci2skmlvfv47szfpnli0pancmwkacs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908315</id>
      <parentid>3908314</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T17:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kenannurovic</username>
        <id>160311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Djela */</comment>
      <origin>3908315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3446" sha1="phq3vndl467dpgtxrkiorxak4mj8ep0" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Redžep  Nurović
| slika                = 
| veličina_slike     = 
| opis               =  
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja i godine|1945|7|15}}
| mjesto_rođenja     = [[Novi Pazar]], [[FNRJ]]
| datum_smrti        =
| mjesto_smrti       = 
| nacionalnost       = Bošnjak
| vjera              = Islam
| obrazovanje        = učiteljska škola
| zanimanje          = književnik
| supružnik          = 
| djeca              =
| roditelji          =
| potpis             =
| web-stranica       =
}}
'''Redžep Nurović''' (15. juli 1945) jest [[srbija]]nski književnik i pjesnik.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bdp.ba/nurovic-redzep/|title=Nurović Redžep – Bošnjačko društvo pisaca|language=|access-date=20. 12. 2023}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Rođen je 15. jula 1945. u selu [[Lukare]], [[Novi Pazar]], a školovao se u [[Novi Pazar|Novom Pazaru]] i [[Priština|Prištini]].

Njegova književna djela prevođena su na [[Francusli jezik|francuski]] i [[engleski jezik]]. Zastupljen je u desetak antologija i izbora na prostorima bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]] i nekim [[Evropa|evropslim]] zemljama. Učesnik је više književnih manifestacija, kao što su knjževni susreti i festivali u: Luxembourgu, Ljubljani, Skoplju, Beogradu, Prizrenu, Rožajama, Sjenici i drugim.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://biblioteka-np.org.rs/2016/index.php/novosti/zavicajni-pisci/315-redzep-nurovic|title=Zavičajni pisci, Redžep Nurović|work=biblioteka-np.org.rs|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703013437/http://biblioteka-np.org.rs/2016/index.php/novosti/zavicajni-pisci/315-redzep-nurovic|archive-date=3. 7. 2019|url-status=dead|access-date=7. 2. 2019}}&lt;/ref&gt; Tekstovi su mu zastupljeni u antologiji &quot;Bijel behar&quot;, priređivača [[Alija Džogović|Alije Džogovića]], kao i u školskim programima na [[Bosanski jezik|bosanskom jeziku]] za [[Bošnjaci Kosova|Bošnjake na Kosovu]].

Objavljuje u mnogim časopisima i publikacijama za književnost (Almanah, Mak, Rožajski zbornik, Zbornik Sjenice, Tutinski zbornik i drugi).

Nagrađivan je za rad u kulturi, a danas radi u rodnom mjestu kao prosvjetni radnik.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bosnjaci.rs/autori/redzep-nurovic/|title=Redžep Nurović|work=bošnjaci.rs|access-date=7. 2. 2019}}&lt;/ref&gt;
        
== Djela ==
* &quot;''Šta bi mi ostalo''?&quot;, pjesme,
* &quot;''Pendžeri&quot;'', priče,
* &quot;''Djed Fehim i šestoprsti Hrusto&quot;'', pjesme,
* &quot;''Kamen&quot;'', izabrane priče,
* &quot;''Kamen&quot;'', na slovenskom,
* &quot;''Neću da mrem&quot;'', pjesme.
* &quot;''Nove i najnovije pjesme&quot;'', pjesme.
* &quot;''Izabrana lirika&quot;'', pjesme.
* &quot;''Diktirane pjesme&quot;'',
* &quot;''Živjeti po sjećanju&quot;'', pjesme.
* &quot; ''Pjesme iz slušalice&quot;'', pjesme.
* &quot;Tebe je najviše, slijepi pjesniče&quot;, pjesme

== Vanjski linkovi ==
*http://www.worldcat.org/title/sta-bi-mi-ostalo/oclc/38927922/editions?referer=di&amp;editionsView=true
*http://www.bosnjaci.rs/autori/redzep-nurovic/
*http://www.avlija.me/intervju/razgovor-sa-piscem-redzep-nurovic {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203111651/http://www.avlija.me/intervju/razgovor-sa-piscem-redzep-nurovic |date=3. 2. 2016 }}
*http://catalog.hathitrust.org/Record/003952907
*http://cobiss.izum.si/scripts/cobiss?command=DISPLAY&amp;base=50360&amp;RID=247354112{{Mrtav link}}

== Reference ==
{{refspisak}}

{{DEFAULTSORT:Nurović, Redžep}}
[[Kategorija:Srbijanski pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Novi Pazar]]
[[Kategorija:Rođeni 1945.]]</text>
      <sha1>phq3vndl467dpgtxrkiorxak4mj8ep0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nagrada &quot;Cecil B. DeMille&quot;</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177409</id>
    <revision>
      <id>3908342</id>
      <parentid>3904182</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T21:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frnw26</username>
        <id>183737</id>
      </contributor>
      <origin>3908342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37458" sha1="mhwjvr13z1mn6svt1yezuuf2conxxis" xml:space="preserve">{{Infokutija nagrada
| ime                = Nagrada &quot;Cecil B. DeMille&quot;
| podnaslov          =
| trenutne_nagrade   = 
| slika              = 
| veličina_slike     = 
| alt                = 
| opis               = 
| deskripcija        = izvanredan doprinos svijetu zabave
| sponzor            =
| datum              =
| lokacija           = 
| država             = [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]
| organizator        = [[Udruženje holivudskih stranih novinara]]
| voditelj           = 
| preshow_voditelj   =
| nastupi            =
| nagrada            = 
| godina             = {{Početni datum i godine|1952||}}
| godina2            = 
| nosilac            = [[Eddie Murphy]] (2023)
| veb-sajt           = 
| mreža              = 
| dužina_trajanja    =
| ocjene             =
| producent          =
| režiser            =
| najbolji_film      =
| najbolji_režiser   =
| najviše_nagrada    =
| najviše_nominacija =
| slika2             =
| slika2veličina     =
| alt2               =
| opis2              =
| prethodno          = 
| glavno             = 
| sljedeće           = 
}}
{{Glavni|Zlatni globus}}
'''Nagrada &quot;Cecil B. DeMille&quot;''' dodjeljuje se za životno djelo u području [[igrani film|igranog filma]] na godišnjoj dodjeli ''[[Zlatni globus|Zlatnog globusa]]''. Nosi ime po [[Cecil B. DeMille|Cecilu B. DeMilleu]] (1881–1959), američkom [[režiser]]u i jednom od najvažnijih ljudi u historiji [[Hollywood]]a.

== Dobitnici ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+
!Godina
!Slika
!Dobitnik
!Referenca
|-
|1952.
|[[File:Demille - c1920.JPG|100px]]
|[[Cecil B. DeMille]]
|&lt;ref name=&quot;award&quot;&gt;{{cite web|title=The Cecil B. DeMille Award – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/cecil-b-demille-award-0|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=23. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123234953/https://www.goldenglobes.com/cecil-b-demille-award-0|archive-date=23. 1. 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1953.
|[[File:Walt Disney 1946.JPG|100px]]
|[[Walt Disney]]
|&lt;&lt;ref name=&quot;1953 award&quot;&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1953 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1953|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120651/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1953|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1954.
|[[File:Darryl F. Zanuck 1964.jpg|100px]]
|[[Darryl F. Zanuck]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1954 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1954|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120617/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1954|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1955.
|[[File:Jean Hersholt 1929.jpg|100px]]
|[[Jean Hersholt]]
|&lt;ref name=&quot;1955 award&quot;&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1955 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1955|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120725/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1955|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1956.
|[[File:Jack Warner portrait copy.jpg|100px]]
|[[Jack L. Warner]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1956 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1956|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120244/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1956|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1957.
|
|[[Mervyn LeRoy]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1957 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1957|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120543/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1957|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1958.
|[[File:Buddy Adler.jpg|100px]]
|[[Buddy Adler]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1958 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1958|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153838/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1958|archive-date=3. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1959.
|[[File:Maurice Chevalier-publicity.jpg|100px]]
|[[Maurice Chevalier]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1959 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1959|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120139/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1959|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1960.
|[[File:Bing Crosby 1951.jpg|100px]]
|[[Bing Crosby]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1960 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1960|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120708/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1960|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1961.
|[[File:Astaire, Fred - Never Get Rich.jpg|100px]]
|[[Fred Astaire]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1961 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1961|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120746/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1961|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[File:Judy Garland The Harvey Girls MGM Publicity still.jpeg|100px]]
|-
|1962.
|[[File:Judy Garland The Harvey Girls MGM Publicity still.jpeg|100px]]
|[[Judy Garland]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1962 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1962|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120152/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1962|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1963.
|[[File:Bob Hope, 1978.jpg|100px]]
|[[Bob Hope]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1963 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1963|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033220/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1963|archive-date=1. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1964.
|{{CSS image crop|Image = Joseph Levine and Cathy Ryan (1975).jpg|bSize = 250|cWidth = 100|cHeight = 140|oTop = 40|oLeft = 30|Location = center}}
|[[Joseph E. Levine]]
|
&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1964 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1964|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120507/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1964|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1965.
|[[File:Annex - Stewart, James (Call Northside 777) 01.jpg|100px]]
|[[James Stewart (glumac)|James Stewart]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1965 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1965|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120348/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1965|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1966.
|[[File:John Wayne - still portrait.jpg|100px]]
|[[John Wayne]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1966 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1966|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041823/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1966|archive-date=1. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1967.
|[[File:Charlton Heston - 1953.jpg|100px]]
|[[Charlton Heston]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1967 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1967|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034816/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1967|archive-date=1. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1968.
|[[File:Kirk douglas photo signed.JPG|100px]]
|[[Kirk Douglas]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1968 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1968|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120628/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1968|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1969.
|[[File:Gregory Peck 1948.jpg|100px]]
|[[Gregory Peck]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1969 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1969|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180120065632/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1969|archive-date=20. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1970.
|[[File:Joan Crawford - 1936 - Hurrell.JPG|100px]]
|[[Joan Crawford]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1970 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1970|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120821/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1970|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1971.
|[[File:Frank Sinatra (1942 photo portrait).jpg|100px]]
|[[Frank Sinatra]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1971 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1971|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120645/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1971|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1972.
|[[File:Alfred Hitchcock NYWTS.jpg|100px]]
|[[Alfred Hitchcock]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1972 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1972|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413203425/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1972|archive-date=13. 4. 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1973.
|[[File:Samuel Goldwyn - Jul 1919 EH.jpg|100px]]
|[[Samuel Goldwyn]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1973 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1973|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120204/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1973|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1974.
|[[File:Bette Davis.jpg|100px]]
|[[Bette Davis]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1974 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1974|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120325/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1974|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1975.
|
|[[Hal B. Wallis]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1975 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1975|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120530/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1975|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1976.
| colspan=&quot;2&quot; |''Nije dodijeljena''
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1976 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1976|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120605/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1976|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1977.
|
|[[Walter Mirisch]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1977 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1977|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120723/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1977|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1978.
|[[File:Red Skelton 1960 rebalance.jpg|100px]]
|[[Red Skelton]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1978 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1978|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201042628/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1978|archive-date=1. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1979.
|[[File:LDBALL1950s.jpg|100px]]
|[[Lucille Ball]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1979 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1979|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120713/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1979|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1980.
|[[File:Henry Fonda in Warlock.jpg|100px]]
|[[Henry Fonda]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1980 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1980|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120657/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1980|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1981.
|[[File:Gene kelly.jpg|100px]]
|[[Gene Kelly]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1981 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1981|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222104951/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1981|archive-date=22. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1982.
|[[File:Sidney Poitier 1968.jpg|100px]]
|[[Sidney Poitier]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1982 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1982|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201030501/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1982|archive-date=1. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1983.
|[[File:Lord Olivier 18 Allan Warren.jpg|100px]]
|[[Laurence Olivier]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1983 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1983|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033138/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1983|archive-date=1. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1984.
|[[File:Paul Newman - 1958.jpg|100px]]
|[[Paul Newman]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1984 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1984|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120519/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1984|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1985.
|[[File:Taylor, Elizabeth posed.jpg|100px]]
|[[Elizabeth Taylor]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1985 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1985|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://archive.today/20160326221910/http://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1985|archive-date=26. 3. 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1986.
|[[File:BarbaraS39.jpg|100px]]
|[[Barbara Stanwyck]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1986 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1986|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174650/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1986|archive-date=10. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1987.
|[[File:Anthony Quinn 1988 2.jpg|100px]]
|[[Anthony Quinn]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1987 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1987|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120554/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1987|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1988.
|[[File:Clint Eastwood at 2010 New York Film Festival.jpg|100px]]
|[[Clint Eastwood]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1988 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1988|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120639/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1988|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1989.
|[[File:DorisDay-midnightlace-full.jpg|100px]]
|[[Doris Day]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1989 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1989|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201080818/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1989|archive-date=1. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1990.
|[[File:Audrey Hepburn 1956.jpg|100px]]
|[[Audrey Hepburn]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1990 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1990|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120809/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1990|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1991.
|[[File:Jack Lemmon - 1968.jpg|100px]]
|[[Jack Lemmon]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1991 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1991|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329032427/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1991|archive-date=29. 3. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1992.
|[[File:Robert Mitchum 1949 (no signature).jpg|100px]]
|[[Robert Mitchum]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1992 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1992|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120424/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1992|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1993.
|[[File:Lauren Bacall 1945 (cropped).jpg|100px]]
|[[Lauren Bacall]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1993 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1993|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215053332/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1993|archive-date=15. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1994.
|[[File:Robert Redford (cropped).jpg|100px]]
|[[Robert Redford]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1994 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1994|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120336/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1994|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1995.
|[[File:Sophia Loren 1962.jpg|100px]]
|[[Sophia Loren]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1995 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1995|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044213/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1995|archive-date=9. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1996.
|[[File:Sean Connery (1983).jpg|100px]]
|[[Sean Connery]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1996 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1996|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701112330/http://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1996/|archive-date=1. 7. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1997.
|[[File:Dustin Hoffman Quartet avp 2013.jpg|100px]]
|[[Dustin Hoffman]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1997 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1997|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061612/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1997|archive-date=7. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1998.
|[[File:Shirley MacLaine - 1960.jpg|100px]]
|[[Shirley MacLaine]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1998 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1998|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120812/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1998|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|1999.
|[[File:Jack Nicholson 2002.jpg|100px]]
|[[Jack Nicholson]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 1999 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1999|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120702/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1999|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2000.
|[[File:Barbra Streisand - 1966.jpg|100px]]
|[[Barbra Streisand]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2000 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2000|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120735/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2000|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2001.
|[[File:Al Pacino.jpg|100px]]
|[[Al Pacino]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2001 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2001|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061507/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2001|archive-date=7. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2002.
|[[File:Harrison Ford Cannes.jpg|100px]]
|[[Harrison Ford]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2002 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2002|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208070744/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2002|archive-date=8. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2003.
|[[File:Gene Hackman - 1972.jpg|100px]]
|[[Gene Hackman]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2003 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2003|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120313/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2003|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2004.
|[[File:Michael Douglas Deauville 2013.jpg|100px]]
|[[Michael Douglas]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2004 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2004|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120215/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2004|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2005.
|[[File:Robin Williams Happy Feet premiere.jpg|100px]]
|[[Robin Williams]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2005 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2005|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120436/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2005|archive-date=19. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2006.
|[[File:Anthony Hopkins-Tuscan Sun Festival.jpg|100px]]
|[[Anthony Hopkins]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2006 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2006|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220095046/http://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2006|archive-date=20. 12. 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2007.
|[[File:Warren Beatty.jpg|100px]]
|[[Warren Beatty]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2007 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2007|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414000338/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2007|archive-date=14. 4. 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2008.
| colspan=&quot;2&quot; |''Nije dodijeljena''
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2008 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2008|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207085146/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2008|archive-date=7. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2009.
|[[File:Steven Spielberg by Gage Skidmore.jpg|100px]]
|[[Steven Spielberg]]*
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2009 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2009|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410120857/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2009|archive-date=10. 4. 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2010.
|[[File:Martin Scorsese by David Shankbone.jpg|100px]]
|[[Martin Scorsese]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2010 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2010|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174737/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2010|archive-date=10. 1. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.
|[[File:Robert De Niro 2011 Shankbone.JPG|100px]]
|[[Robert De Niro]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2011 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2011|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208070819/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2011|archive-date=8. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2012.
|[[File:Morgan Freeman Deauville 2018.jpg|100px]]
|[[Morgan Freeman]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2012 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2012|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171119102921/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2012|archive-date=19. 11. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2013.
|[[File:Jodie Foster Césars 2011 2 (cropped).jpg|100px]]
|[[Jodie Foster]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2013 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2013|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115101236/http://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2013|archive-date=15. 11. 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014.
|[[File:Woody Allen Cannes 2015.jpg|100px]]
|[[Woody Allen]]
|&lt;ref name=&quot;2014 award&quot;&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2014 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2014|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=18. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213143513/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2014|archive-date=13. 12. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015.
|[[File:George Clooney 2016.jpg|100px]]
|[[George Clooney]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=de Moraes|first1=Lisa|title=George Clooney at Golden Globes 2015: Cecil B. DeMille Award|url=https://deadline.com/2015/01/george-clooney-golden-globes-2015-cecil-b-demille-award-speech-1201347632/|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=6. 2. 2018|archive-url=https://archive.today/20180206202256/http://deadline.com/2015/01/george-clooney-golden-globes-2015-cecil-b-demille-award-speech-1201347632/|archive-date=6. 2. 2018|date=11. 1. 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016.
|[[File:Denzel Washington cropped 02.jpg|100px]]
|[[Denzel Washington]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Jang|first1=Meena|title=Golden Globes 2016: Denzel Washington Accepts Cecil B. DeMille Award|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/golden-globes-2016-denzel-washington-853375|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=6. 2. 2018|archive-url=https://archive.today/20180206201945/https://www.hollywoodreporter.com/news/golden-globes-2016-denzel-washington-853375|archive-date=6. 2. 2018|date=10. 1. 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017.
|[[File:Meryl Streep from &quot;Florence Foster Jenkins&quot; at Opening Ceremony of the Tokyo International Film Festival 2016 (33644504135) (cropped).jpg|100px]]
|[[Meryl Streep]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Lee|first1=Ashley|title=Watch Meryl Streep Accept Cecil B. DeMille Award|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/watch-meryl-streep-accept-cecil-b-demille-award-golden-globes-2017-961510|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=6. 2. 2018|archive-url=https://archive.today/20180206201835/https://www.hollywoodreporter.com/news/watch-meryl-streep-accept-cecil-b-demille-award-golden-globes-2017-961510|archive-date=6. 2. 2018|date=8. 1. 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018.
|[[File:Oprah in 2014.jpg|100px]]
|[[Oprah Winfrey]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Corinthios|first1=Aurelie|title=Golden Globes 2018: Oprah Winfrey Accepts Cecil B. DeMille Award|url=http://people.com/tv/golden-globes-2018-oprah-winfrey-cecil-b-demille-award/|website=[[People (časopis)|People]]|access-date=6. 2. 2018|archive-url=https://archive.today/20180126031211/http://people.com/tv/golden-globes-2018-oprah-winfrey-cecil-b-demille-award/|archive-date=26. 1. 2018|date=7. 1. 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|2019.
|[[File:Jeff Bridges by Gage Skidmore 3.jpg|100px]]
|[[Jeff Bridges]]
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Jeff Bridges to receive Cecil B. DeMille Award at Golden Globes |url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2018/12/17/jeff-bridges-receive-cecil-b-demille-award-golden-globes/2334627002/ |website=[[USA Today]] |access-date=17. 12. 2018 |date=17. 12. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403204713/https://www.usatoday.com/story/life/people/2018/12/17/jeff-bridges-receive-cecil-b-demille-award-golden-globes/2334627002/ |archive-date=3. 4. 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|2020.
|[[File:Tom_Hanks_TIFF_2019.jpg|100px]]
|[[Tom Hanks]]
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tom Hanks to Receive Cecil B. DeMille Award at Golden GlobesGlobes |url=https://www.nytimes.com/aponline/2019/09/24/us/ap-us-golden-globes-tom-hanks.html |website=[[The New York Times]] |access-date=24. 9. 2019 |date=24. 9. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924125910/https://www.nytimes.com/aponline/2019/09/24/us/ap-us-golden-globes-tom-hanks.html |archive-date=24. 9. 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|2021.
|[[File:Jane Fonda 1963.jpg|100px]]
|[[Jane Fonda]]
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Golden Globes: Jane Fonda to Receive Cecil B. DeMille Award |url=https://www.hollywoodreporter.com/race/golden-globes-jane-fonda-to-receive-cecil-b-demille-award |website=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=26. 1. 2021 |date=26. 1. 2021 |archive-date=26. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180844/https://www.hollywoodreporter.com/race/golden-globes-jane-fonda-to-receive-cecil-b-demille-award |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|2022.
| colspan=&quot;2&quot; |''Nije dodijeljena''
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners &amp; Nominees 2022 – Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2022|website=The Golden Globes|publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=21. 1. 2021|archive-date=13. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213144511/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023.
|[[File:Eddie Murphy by David Shankbone.jpg|100px]]
|[[Eddie Murphy]]
|&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Schneider |first1=Michael |title=Eddie Murphy to Receive Cecil B. DeMille Award at the Golden Globes |url=https://variety.com/2022/film/news/eddie-murphy-golden-globes-2023-cecil-b-demille-1235461559/%60 |website=Variety |access-date=23. 1. 2023 |date=14. 12. 2022 |archive-date=23. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123235203/https://variety.com/2022/film/news/eddie-murphy-golden-globes-2023-cecil-b-demille-1235461559/%60 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|2024.
| colspan=&quot;2&quot; |''Nije dodijeljena''
|&lt;ref name=&quot;2024 no award&quot;&gt;{{cite web |last=Grein |first=Paul |title=At 2024 Golden Globes, Here's What's Happening With the Cecil B. DeMille &amp; Carol Burnett Awards |url=https://www.billboard.com/music/awards/2024-golden-globes-cecil-b-demille-carol-burnett-awards-shelved-1235575456/ |website=[[Billboard (časopis)|Billboard]] |access-date=10. 1. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105225124/https://www.billboard.com/music/awards/2024-golden-globes-cecil-b-demille-carol-burnett-awards-shelved-1235575456/ |archive-date=5. 1. 2024 |date=3. 1. 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2025.
| [[File:Viola Davis at the Air Premiere at SXSW (cropped).jpg|100px]]
| [[Viola Davis]]
| &lt;ref&gt;{{cite web |last=Clayton Davis |title= Viola Davis to Receive Cecil B. DeMille Award at the Golden Globes |url= https://variety.com/2024/film/awards/viola-davis-cecil-b-demille-golden-globes-1236214990/ |work= [[Variety (magazin)|Variety]] |access-date= 20. 11. 2024 |date= 20. 11. 2024 |archive-date= 20. 11. 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20241120235203/https://variety.com/2024/film/awards/viola-davis-cecil-b-demille-golden-globes-1236214990/|url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|2026.
| [[File:HelenMirrenHWOFJan2013.jpg|100px]]
| [[Helen Mirren]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Helen Mirren to receive Golden Globes' Cecil B. DeMille Award|url=https://goldenglobes.com/articles/helen-mirren-placeholder/|website=The Golden Globes|date=5. 11. 2025 |publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]]|access-date=5. 11. 2025}}&lt;/ref&gt;
|}
::&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;''Zbog [[Štrajk scenarista u SAD-u 2007.|štrajka scenarista]], HFPA je odgodila uručenje nagrade za 2009.''&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7179401.stm BBC NEWS | Entertainment | Spielberg Globe honour 'deferred']&lt;/ref&gt;

== Statistika ==
{| class=&quot;sortable wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|+ Dobitnici po nacionalnosti
|-
! scope=&quot;col&quot; | Država
! scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | Dobitnici
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{ZID|SAD}}
| 60
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{ZID|UK}}
| 8
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{ZID|Bahami}}
| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{ZID|Danska}}
| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{ZID|Francuska}}
| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{ZID|Italija}}
| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{ZID|Kanada}}
| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{ZID|Meksiko}}
| 1
|-
! scope=&quot;row&quot; | {{ZID|Poljska}}
| 1
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Zlatni globus}}
{{Nagrada Cecil B. DeMille}}

[[Kategorija:Zlatni globus|Cecil B. DeMille]]
[[Kategorija:Nagrada Cecil B. DeMille|*]]
[[Kategorija:Nagrade za životno djelo]]</text>
      <sha1>mhwjvr13z1mn6svt1yezuuf2conxxis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji</title>
    <ns>0</ns>
    <id>351391</id>
    <revision>
      <id>3908243</id>
      <parentid>3892802</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Z1KA premjestio je stranicu [[Autoputevi u Srbiji]] na [[Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji]]: Uobičajen naziv</comment>
      <origin>3892802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2636" sha1="b5ic9osvi7q3eunuvzf4tti377ojqwd" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}{{Preuređivanje}}{{Čišćenje}}
'''Autoputevi u Srbiji''' su [[autoput]]evi koji prolaze kroz [[Srbija|Republiku Srbiju]]. Počeli su se graditi [[1990te|90ih]] godina [[20. vijek]]a. [[Srbija]] ima oko 950 [[kilometar|km]] autoputeva i brzih puteva. Za [[autoput]]eve u [[Srbija|Srbiji]] se plaća [[putarina]]. Ograničenje brzine iznosi 130&amp;nbsp;km/h, ako nema drugih znakova za ograničenje brzine.

[[Datoteka:Sweden_road_sign_E1.svg|100px|desno]]

== Pregled autoputeva ==

Autoputevi u Srbiji su označeni velikim slovom '''A''' i brojnom oznakom iza slova. Sljedeća tabela prikazuje sve izgrađene i planirane autoputeve u Srbiji:
[[Datoteka:2023 map of motorways in Serbia (2).jpg|alt=|mini|295x295piksel|Mreža autoputeva i brzih puteva u Srbiji]]
[[Datoteka:A2_Srbija_slika.jpg|mini|200px|[[Autoput A1 (Srbija)|Autoput Horgoš-Preševo]] kod čvora ''Inđija'']]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Oznaka !! Naziv !! Dionica !! Dužina
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Motorway-A1-Hex-Green.svg|40px|A1]] || [[Autoput A1 (Srbija)|Autoput Horgoš–Preševo]] || [[Horgoš]] – [[Novi Sad]] – [[Beograd]] – [[Niš]] – [[Preševo]] || align=&quot;right&quot; | 584&amp;nbsp;km
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Motorway-A2-Hex-Green.svg|40px|A2]] || [[Autoput A2 (Srbija)|Autoput Beograd–Boljare]] || [[Beograd]] – [[Ljig]] – [[Čačak]] – [[Požega]] – [[Sjenica]] – [[Boljare]] || align=&quot;right&quot; | 258&amp;nbsp;km
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Motorway-A3-Hex-Green.svg|40px|A3]] || [[Autoput A3 (Srbija)|Autoput Batrovci–Beograd]] || [[Batrovci]] – [[Sremska Mitrovica]] – [[Ruma]] – [[Beograd]] || align=&quot;right&quot; | 94&amp;nbsp;km
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Motorway-A4-Hex-Green.svg|40px|A4]] || [[Autoput A4 (Srbija)|Autoput Niš–Dimitrovgrad]] || [[Niš]] – [[Pirot]] – [[Dimitrovgrad]] – [[Granični prijelaz Gradina|Gradina]] || align=&quot;right&quot; | 109&amp;nbsp;km
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Motorway-A5-Hex-Green.svg|40px|A5]] || [[Autoput A5 (Srbija)|Autoput Pojate–Preljina]] || [[Preljina]] – [[Kraljevo]] – [[Kruševac]] – [[Pojate]] || align=&quot;right&quot; | 110&amp;nbsp;km
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Motorway-A8-Hex-Green.svg|40px|A8]] || [[Autoput Ruma–Šabac]] || [[Ruma]] – [[Šabac]] || align=&quot;right&quot; | 24,6&amp;nbsp;km
|-
| align=&quot;right&quot; | || '''Ukupna dužina autoputa''' || || align=&quot;right&quot; | '''1179,6&amp;nbsp;km'''
|}

== Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
* [http://www.putevi-srbije.rs/index.php?lang=sr&amp;Itemid=216 Službena stranica JP Putevi Srbije]

{{Autoputevi i državni putevi u Srbiji}}

[[Kategorija:Autoputevi u Srbiji|*]]</text>
      <sha1>b5ic9osvi7q3eunuvzf4tti377ojqwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Portal:Hemija/Šablon</title>
    <ns>100</ns>
    <id>358178</id>
    <revision>
      <id>3908345</id>
      <parentid>2433726</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T00:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Innerstream</username>
        <id>136707</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3266" sha1="j2z22aphfms48xik3nj74c0fr10gc0v" xml:space="preserve">{| border=0 cellspacing=0 cellpadding=0 style=&quot;width:100%; background:#ffffff; border:1px solid #000000; font-size:95%;&quot;
|- 
| colspan=3 style=&quot;padding:20px;font-size:200%; text-align:center;&quot;|[[Datoteka:Laboratorijsko posuđe 3.png|180px]][[Datoteka:Citrus Red 2.svg|180px]] '''Portal:Hemija''' [[Datoteka:Patentblau V.svg|180px]] [[Datoteka:Glass is Liquide.jpg|180px]]
|-
| colspan=3 height=10px style=&quot;background:#696969; text-indent:1em;&quot;|
|-
| colspan=3 height=10px style=&quot;background:#808080; text-indent:1em;&quot;|
|-
| width=65% valign=top style=&quot;background:#FFFFFFF; padding-left:10px; padding-bottom:2em; padding-right:20px; padding-top:1em;&quot; | {{{intro}}} &lt;br/&gt;&lt;br/&gt;
{| width=100% cellspacing=0 cellpadding=0 style=&quot;background:transparent;&quot;
|-
| align=right width=50% style=&quot;border-bottom:2px solid #696969; padding:3px; padding-right:15px;&quot; | '''{{{kutija1_naslov}}}'''
| align=&quot;right&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;border-bottom:2px solid #696969; font-size:8pt; padding-right:20px; color:#87CEEB;&quot; |[http://bs.wikipedia.org/w/index.php?title={{{kutija1_tekst_link}}}&amp;action=edit Uredi]
|-
| colspan=2 style=&quot;padding:20px;&quot; |
{{{{{kutija1_tekst}}}}}
|}
{| width=100% cellspacing=0 cellpadding=0 style=&quot;background:transparent;&quot;
|-
| align=right width=50% style=&quot;border-bottom:2px solid #696969; padding:3px; padding-right:15px;&quot; | '''{{{kutija2_naslov}}}'''
| align=&quot;right&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;border-bottom:2px solid #696969; font-size:8pt; padding-right:20px; color:#87CEEB;&quot; |[http://bs.wikipedia.org/w/index.php?title={{{kutija2_tekst_link}}}&amp;action=edit Uredi]
|-
| colspan=2 style=&quot;padding:20px;&quot; |
{{{{{kutija2_tekst}}}}}
|}
{| width=100% cellspacing=0 cellpadding=0 style=&quot;background:transparent;&quot;
|-
| align=right width=50% style=&quot;border-bottom:2px solid #00402A; padding:3px; padding-right:15px;&quot; | '''{{{kutija3_naslov}}}'''
| align=&quot;right&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;border-bottom:2px solid #00402A; font-size:8pt; padding-right:20px; color:#87CEEB;&quot; |
|-
| colspan=2 style=&quot;padding:20px;&quot; |
{{{kutija3_tekst}}}
|}
| width=35% valign=top style=&quot;border-left:1px dotted #A9A9A9; padding-top:0em; padding-left:20px; padding-right:10px;&quot; | 
{| width=100% cellpadding=2 cellspacing=0 style=&quot;margin-bottom:.5em; margin-top:.5em;&quot; 
|- 
| style=&quot;border-bottom:1px dotted #A9A9A9;&quot; |'''{{{Dkutija1_naslov}}}'''
|}
{{{{{Dkutija1_tekst}}}}}
&lt;p align=&quot;right&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;font-size:8pt;&quot;&gt;[http://bs.wikipedia.org/w/index.php?title={{{Dkutija1_link}}}&amp;action=edit Uredi]&lt;/p&gt;
{| width=100% cellpadding=1 cellspacing=0 style=&quot; margin-bottom:.5em; margin-top:.5em;&quot; 
|- 
| style=&quot;border-bottom:1px dotted #A9A9A9;&quot; |'''{{{Dkutija2_naslov}}}'''
|}
{{{{{Dkutija2_tekst}}}}}
&lt;p align=&quot;right&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;font-size:8pt;&quot;&gt;[http://bs.wikipedia.org/w/index.php?title={{{Dkutija2_link}}}&amp;action=edit Uredi]&lt;/p&gt;
{| width=100% cellpadding=1 cellspacing=0 style=&quot;margin-bottom:.5em; margin-top:.5em;&quot; 
|- 
| style=&quot;border-bottom:1px dotted #A9A9A9;&quot; |'''{{{Dkutija3_naslov}}}'''
|}
{{{{{Dkutija3_tekst}}}}}
&lt;p align=&quot;right&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;font-size:8pt;&quot;&gt;[http://bs.wikipedia.org/w/index.php?title={{{Dkutija3_link}}}&amp;action=edit Uredi]&lt;/p&gt;
|-
| colspan=3 height=35px align=center style=&quot;text-indent:1em; background:#696969;&quot; | 
|-
|}</text>
      <sha1>j2z22aphfms48xik3nj74c0fr10gc0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/BA</title>
    <ns>10</ns>
    <id>359049</id>
    <revision>
      <id>3908231</id>
      <parentid>2449816</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Z1KA premjestio je stranicu [[Šablon:Poznaka/BIH]] na [[Šablon:Poznaka/BA]]: ISO kod: BA</comment>
      <origin>2449816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1169" sha1="15isvh4c9258t3wpzcfm9pbdlgwd15v" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-R             = R{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-E             = E{{{broj}}}-BIH-2014.svg
| link                = Prijevoz u Bosni i Hercegovini
| link-A              = Spisak autoputova i brzih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-B              = Spisak autoputova i brzih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-R              = Spisak regionalnih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-M              = Magistralna cesta M{{{broj}}}
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = BIH
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = M
| broj2               = 16-1
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = R
| broj4               = 400
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>15isvh4c9258t3wpzcfm9pbdlgwd15v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908235</id>
      <parentid>3908231</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1168" sha1="7jjhoy6d89jlk8ttaz51k4fzmgtbrxr" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-R             = R{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-E             = E{{{broj}}}-BIH-2014.svg
| link                = Prijevoz u Bosni i Hercegovini
| link-A              = Spisak autoputova i brzih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-B              = Spisak autoputova i brzih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-R              = Spisak regionalnih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-M              = Magistralna cesta M{{{broj}}}
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = BA
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = M
| broj2               = 16-1
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = R
| broj4               = 400
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>7jjhoy6d89jlk8ttaz51k4fzmgtbrxr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908236</id>
      <parentid>3908235</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1168" sha1="8xljeud2zdnfruh79rvtp3zqhhixo56" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-R             = R{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-E             = E{{{broj}}}-BIH-2014.svg
| link                = Prijevoz u Bosni i Hercegovini
| link-A              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-R              = Spisak regionalnih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-M              = Magistralna cesta M{{{broj}}}
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = BA
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = M
| broj2               = 16-1
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = R
| broj4               = 400
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>8xljeud2zdnfruh79rvtp3zqhhixo56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908245</id>
      <parentid>3908236</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1168" sha1="dur9te2647lw42dcxmy5616ik32w8ac" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-R             = R{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-E             = E{{{broj}}}-BIH-2014.svg
| link                = Saobraćaj u Bosni i Hercegovini
| link-A              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-R              = Spisak regionalnih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-M              = Magistralni put M{{{broj}}}
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = BA
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = M
| broj2               = 16-1
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = R
| broj4               = 400
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>dur9te2647lw42dcxmy5616ik32w8ac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908250</id>
      <parentid>3908245</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1165" sha1="r5l0y71lvsktkw1237aza3pe9l1zti0" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-R             = R{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Bosni i Hercegovini
| link-A              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-R              = Spisak regionalnih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-M              = Magistralni put M{{{broj}}}
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = BA
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = M
| broj2               = 16-1
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = R
| broj4               = 400
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>r5l0y71lvsktkw1237aza3pe9l1zti0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908254</id>
      <parentid>3908250</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1144" sha1="mk2mztfl0s1fga0u8cia7t4tkwvvju3" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-R             = R{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Bosni i Hercegovini
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Bosna i Hercegovina)
| link-B              = Brza cesta B{{{broj}}} (Bosna i Hercegovina)
| link-R              = Spisak regionalnih cesta u Bosni i Hercegovini
| link-M              = Magistralni put M{{{broj}}}
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = BA
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = M
| broj2               = 16-1
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = R
| broj4               = 400
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>mk2mztfl0s1fga0u8cia7t4tkwvvju3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908257</id>
      <parentid>3908254</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1145" sha1="bwa4r2uhcy1vq14vm6l2jgimxkg8697" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-R             = R{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Bosni i Hercegovini
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Bosna i Hercegovina)
| link-B              = Brza cesta B{{{broj}}} (Bosna i Hercegovina)
| link-R              = Spisak regionalnih puteva u Bosni i Hercegovini
| link-M              = Magistralni put M{{{broj}}}
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = BA
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = M
| broj2               = 16-1
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = R
| broj4               = 400
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>bwa4r2uhcy1vq14vm6l2jgimxkg8697</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908262</id>
      <parentid>3908257</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1197" sha1="0j5lv9rfidb2k1jyxluistbp25lxr7q" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-R             = R{{{broj}}}-BIH.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Bosni i Hercegovini
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Bosna i Hercegovina)
| link-B              = Brza cesta B{{{broj}}} (Bosna i Hercegovina)
| link-R              = Spisak regionalnih puteva u Bosni i Hercegovini
| link-M              = Magistralni put M{{{broj}}}
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = BA
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = B
| broj2               = 2
| vrsta3              = M
| broj3               = 16-1
| vrsta4              = E
| broj4               = 73
| vrsta5              = R
| broj5               = 400
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>0j5lv9rfidb2k1jyxluistbp25lxr7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/dokumentacija</title>
    <ns>10</ns>
    <id>359059</id>
    <revision>
      <id>3908259</id>
      <parentid>2849494</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3055" sha1="1vtsq5ps8fuabzvrmqqboiocjuq92vj" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;__NOEDITSECTION__
{{dokumentacija|sadržaj=Ovo je dokumentacija za &lt;code&gt;Šablon:{{PAGENAME}}&lt;/code&gt;.  Automatski ju je generisao &lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/dokumentacija]]&lt;/code&gt;.

{{#if: {{{vrsta1|}}} |
=== Primjeri ===
&lt;table class=&quot;wikitable&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Oznaka&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Slika (40px)&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
{{#if: {{{vrsta1|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta1}}} {{{broj1}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta1}}}|{{{broj1}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta2|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta2}}} {{{broj2}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta2}}}|{{{broj2}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta3|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta3}}} {{{broj3}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta3}}}|{{{broj3}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta4|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta4}}} {{{broj4}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta4}}}|{{{broj4}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta5|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta5}}} {{{broj5}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta5}}}|{{{broj5}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta6|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta6}}} {{{broj6}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta6}}}|{{{broj6}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta7|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta7}}} {{{broj7}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta7}}}|{{{broj7}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta8|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta8}}} {{{broj8}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta8}}}|{{{broj8}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta9|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta9}}} {{{broj9}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta9}}}|{{{broj9}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta10|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta10}}} {{{broj10}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta10}}}|{{{broj10}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;&lt;/table&gt;
}}

{{#if: {{{vrsta1|}}} |
==== Izgled ====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|&lt;/nowiki&gt;{{{templatename|{{{alias}}}}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{vrsta1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{broj1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta1}}}|{{{broj1}}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|&lt;/nowiki&gt;{{{templatename|{{{alias}}}}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{vrsta1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{broj1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;tekst&lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt;da&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta1}}}|{{{broj1}}}|tekst=da}}
}}
{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/dok |
=== Ostale informacije ===
{{{{FULLPAGENAME}}/dok|alias={{{alias|}}}|kat={{{kat|}}}}}
}}
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:Template}}|&lt;!--
  --&gt;[[Kategorija:Šablon Poznaka|{{{kat|{{{templatename|{{{alias}}}}}}}}}]]
}}
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>1vtsq5ps8fuabzvrmqqboiocjuq92vj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908260</id>
      <parentid>3908259</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3045" sha1="d5spb2xn3fy68tjuttor20wkx4xgpod" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;__NOEDITSECTION__
{{dokumentacija|sadržaj=Ovo je dokumentacija za &lt;code&gt;Šablon:{{PAGENAME}}&lt;/code&gt;.  Automatski ju je generisao &lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/dokumentacija]]&lt;/code&gt;.

{{#if: {{{vrsta1|}}} |
=== Primjeri ===
&lt;table class=&quot;wikitable&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Oznaka&lt;/th&gt;&lt;th&gt;Slika (40px)&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
{{#if: {{{vrsta1|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta1}}}{{{broj1}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta1}}}|{{{broj1}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta2|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta2}}}{{{broj2}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta2}}}|{{{broj2}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta3|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta3}}}{{{broj3}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta3}}}|{{{broj3}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta4|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta4}}}{{{broj4}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta4}}}|{{{broj4}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta5|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta5}}}{{{broj5}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta5}}}|{{{broj5}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta6|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta6}}}{{{broj6}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta6}}}|{{{broj6}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta7|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta7}}}{{{broj7}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta7}}}|{{{broj7}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta8|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta8}}}{{{broj8}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta8}}}|{{{broj8}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta9|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta9}}}{{{broj9}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta9}}}|{{{broj9}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{vrsta10|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;code&gt;{{{vrsta10}}}{{{broj10}}}&lt;/code&gt;&lt;/td&gt;&lt;td align=center&gt;{{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta10}}}|{{{broj10}}}|veličina=40px}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt; }}&lt;!--
--&gt;&lt;/table&gt;
}}

{{#if: {{{vrsta1|}}} |
==== Izgled ====
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|&lt;/nowiki&gt;{{{templatename|{{{alias}}}}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{vrsta1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{broj1}}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta1}}}|{{{broj1}}}}}
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|&lt;/nowiki&gt;{{{templatename|{{{alias}}}}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{vrsta1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{{broj1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;tekst&lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt;da&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Poznaka|{{{templatename|{{{alias}}}}}}|{{{vrsta1}}}|{{{broj1}}}|tekst=da}}
}}
{{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/dok |
=== Ostale informacije ===
{{{{FULLPAGENAME}}/dok|alias={{{alias|}}}|kat={{{kat|}}}}}
}}
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:Template}}|&lt;!--
  --&gt;[[Kategorija:Šablon Poznaka|{{{kat|{{{templatename|{{{alias}}}}}}}}}]]
}}
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>d5spb2xn3fy68tjuttor20wkx4xgpod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/dok</title>
    <ns>10</ns>
    <id>359060</id>
    <revision>
      <id>3908255</id>
      <parentid>2849581</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1674" sha1="kyyjlnfqp1ea1vym5lxv5pcz3dhcz0y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Dokumentacija info}}&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- MOLIMO DA KATEGORIJE DODAJETE NA DNU OVE STRANICE --&gt;
&lt;!-- Dokumentacija --&gt;
== Korištenje ==
=== Primjer ===
{{col-begin|width=90%}}
{{col-break}}
* {{Poznaka|BA|A|1}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|BA|A|1}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|BA|M|17}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|BA|M|17}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|BA|M|17|tekst=da}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|BA|M|17|tekst=da}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|BA|R|400}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|BA|R|400}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|BA|R|100}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|BA|R|100}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; - Nema slike -&gt; tekst
* {{Poznaka|HR|A|3}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|HR|A|3}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|HR|A|3|veličina=50px}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|HR|A|3|veličina=50px}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|ME|M|18}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|ME|M|18}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
{{col-break}}
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; font-size: 90%;&quot;
|-
! Skraćenica !! Država
|-
| &lt;center&gt;&lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/EU|EU]] &lt;/code&gt;&lt;/center&gt;  || {{ZID|Evropska unija}}
|-
| &lt;center&gt;&lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/BA|BA]] &lt;/code&gt;&lt;/center&gt;  || {{ZID|Bosna i Hercegovina}}
|-
| &lt;center&gt;&lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/ME|ME]] &lt;/code&gt;&lt;/center&gt;  || {{ZID|Crna Gora}}
|-
| &lt;center&gt;&lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/HR|HR]] &lt;/code&gt;&lt;/center&gt;  || {{ZID|Hrvatska}}
|-
| &lt;center&gt;&lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/SR|SR]] &lt;/code&gt;&lt;/center&gt;  || {{ZID|Srbija}}
|}
{{col-end}}

== Kôd ==
&lt;pre style=&quot;overflow:auto;&quot;&gt;
{{Poznaka|ISO-3-kôd|Vrsta, A/M/E/R etc|Broj}}
&lt;/pre&gt;

== Također pogledajte ==


&lt;includeonly&gt;
&lt;!-- Kategorije, ISPOD ove linije --&gt;
[[Kategorija:Šablon Poznaka]]
[[Kategorija:Šabloni]]

&lt;!-- Kategorije, IZNAD ove linije --&gt;
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>kyyjlnfqp1ea1vym5lxv5pcz3dhcz0y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908256</id>
      <parentid>3908255</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1746" sha1="6w0uksj6kse3a8m14boj7yqjsa5odub" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Dokumentacija info}}&lt;/noinclude&gt;
&lt;!-- MOLIMO DA KATEGORIJE DODAJETE NA DNU OVE STRANICE --&gt;
&lt;!-- Dokumentacija --&gt;
== Korištenje ==
=== Primjer ===
{{col-begin|width=90%}}
{{col-break}}
* {{Poznaka|EU|E|65}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|EU|E|65}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|BA|A|1}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|BA|A|1}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|BA|M|17}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|BA|M|17}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|BA|M|17|tekst=da}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|BA|M|17|tekst=da}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|BA|R|400}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|BA|R|400}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|BA|R|100}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|BA|R|100}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; - Nema slike -&gt; tekst
* {{Poznaka|HR|A|3}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|HR|A|3}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|HR|A|3|veličina=50px}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|HR|A|3|veličina=50px}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
* {{Poznaka|ME|M|18}} &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Poznaka|ME|M|18}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
{{col-break}}
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; font-size: 90%;&quot;
|-
! Skraćenica !! Država
|-
| &lt;center&gt;&lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/EU|EU]] &lt;/code&gt;&lt;/center&gt;  || {{ZID|Evropska unija}}
|-
| &lt;center&gt;&lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/BA|BA]] &lt;/code&gt;&lt;/center&gt;  || {{ZID|Bosna i Hercegovina}}
|-
| &lt;center&gt;&lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/ME|ME]] &lt;/code&gt;&lt;/center&gt;  || {{ZID|Crna Gora}}
|-
| &lt;center&gt;&lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/HR|HR]] &lt;/code&gt;&lt;/center&gt;  || {{ZID|Hrvatska}}
|-
| &lt;center&gt;&lt;code&gt;[[Šablon:Poznaka/RS|RS]] &lt;/code&gt;&lt;/center&gt;  || {{ZID|Srbija}}
|}
{{col-end}}

== Kôd ==
&lt;pre style=&quot;overflow:auto;&quot;&gt;
{{Poznaka|ISO-3-kôd|Vrsta, A/M/E/R etc|Broj}}
&lt;/pre&gt;

== Također pogledajte ==


&lt;includeonly&gt;
&lt;!-- Kategorije, ISPOD ove linije --&gt;
[[Kategorija:Šablon Poznaka]]
[[Kategorija:Šabloni]]

&lt;!-- Kategorije, IZNAD ove linije --&gt;
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>6w0uksj6kse3a8m14boj7yqjsa5odub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/HR</title>
    <ns>10</ns>
    <id>359080</id>
    <revision>
      <id>3908238</id>
      <parentid>2437897</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Z1KA premjestio je stranicu [[Šablon:Poznaka/HRV]] na [[Šablon:Poznaka/HR]]: ISO kod: HR</comment>
      <origin>2437897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1226" sha1="qcno0yyk7hgap39qwyaium86w4edq0q" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Croatia A{{{broj}}}.svg
| slika-D             = Državna cesta D{{{broj}}}.svg
| slika-Ž             = Županijska cesta Ž{{{broj}}}.svg
| slika-L             = Loklna cesta L{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Prijevoz u Hrvatskoj
| link-A              = Spisak autoputova i brzih cesta u Hrvatskoj
| link-B              = Spisak autoputova i brzih cesta u Hrvatskoj
| link-D              = Spisak državnih cesta u Hrvatskoj
| link-L              = Spisak lokalnih cesta u Hrvatskoj
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = HRV
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = D
| broj2               = 5
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = Ž
| broj4               = 3024
| vrsta5              = L
| broj5               = 31177
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>qcno0yyk7hgap39qwyaium86w4edq0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908240</id>
      <parentid>3908238</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1225" sha1="c3gtz490o9y4obza2esmngy2zuhh2i6" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Croatia A{{{broj}}}.svg
| slika-D             = Državna cesta D{{{broj}}}.svg
| slika-Ž             = Županijska cesta Ž{{{broj}}}.svg
| slika-L             = Loklna cesta L{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Prijevoz u Hrvatskoj
| link-A              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Hrvatskoj
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Hrvatskoj
| link-D              = Spisak državnih cesta u Hrvatskoj
| link-L              = Spisak lokalnih cesta u Hrvatskoj
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = HR
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = D
| broj2               = 5
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = Ž
| broj4               = 3024
| vrsta5              = L
| broj5               = 31177
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>c3gtz490o9y4obza2esmngy2zuhh2i6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908246</id>
      <parentid>3908240</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1227" sha1="oetg4aami8bkh3bpe1tr0ed7xfs1uh6" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Croatia A{{{broj}}}.svg
| slika-D             = Državna cesta D{{{broj}}}.svg
| slika-Ž             = Županijska cesta Ž{{{broj}}}.svg
| slika-L             = Loklna cesta L{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Hrvatskoj
| link-A              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Hrvatskoj
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Hrvatskoj
| link-D              = Spisak državnih cesta u Hrvatskoj
| link-L              = Spisak lokalnih cesta u Hrvatskoj
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = HR
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = D
| broj2               = 5
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = Ž
| broj4               = 3024
| vrsta5              = L
| broj5               = 31177
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>oetg4aami8bkh3bpe1tr0ed7xfs1uh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908252</id>
      <parentid>3908246</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1210" sha1="5nf20i5twjkwexrun032babm80ojup5" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Croatia A{{{broj}}}.svg
| slika-D             = Državna cesta D{{{broj}}}.svg
| slika-Ž             = Županijska cesta Ž{{{broj}}}.svg
| slika-L             = Loklna cesta L{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Hrvatskoj
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Hrvatska)
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Hrvatskoj
| link-D              = Spisak državnih cesta u Hrvatskoj
| link-L              = Spisak lokalnih cesta u Hrvatskoj
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = HR
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = D
| broj2               = 5
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = Ž
| broj4               = 3024
| vrsta5              = L
| broj5               = 31177
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>5nf20i5twjkwexrun032babm80ojup5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908263</id>
      <parentid>3908252</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="3ffddqpobq6bsgvrjsfdkjgizmoh1nl" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Motorway-A{{{broj}}}-Hex-Green.svg
| slika-D             = Državna cesta D{{{broj}}}.svg
| slika-Ž             = Z{{{broj}}}-HR.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Hrvatskoj
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Hrvatska)
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Hrvatskoj
| link-D              = Državna cesta D{{{broj}}} (Hrvatska)
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = HR
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = D
| broj2               = 5
| vrsta3              = E
| broj3               = 73
| vrsta4              = Ž
| broj4               = 1046
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>3ffddqpobq6bsgvrjsfdkjgizmoh1nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/ME</title>
    <ns>10</ns>
    <id>359085</id>
    <revision>
      <id>3908233</id>
      <parentid>2437898</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Z1KA premjestio je stranicu [[Šablon:Poznaka/CG]] na [[Šablon:Poznaka/ME]]: ISO kod: ME</comment>
      <origin>2437898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1244" sha1="aclnter75kzfk62l5am17b61tbky2u0" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Wegschild Montenegro A-{{{broj}}}.svg
| slika-B             = Wegschild Montenegro B-{{{broj}}}.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-ME.svg
| slika-R             = Wegschild Montenegro R-{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Prijevoz u Crnoj Gori
| link-A              = Spisak autoputova i brzih cesta u Crnoj Gori
| link-B              = Spisak autoputova i brzih cesta u Crnoj Gori
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Crnoj Gori
| link-R              = Spisak magistralnih cesta u Crnoj Gori
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = CG
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = B
| broj2               = 1
| vrsta3              = M
| broj3               = 18
| vrsta4              = R
| broj4               = 10
| vrsta5              = E
| broj5               = 73
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>aclnter75kzfk62l5am17b61tbky2u0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908237</id>
      <parentid>3908233</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1244" sha1="hskj1q2gm16yrnwgeu6tg8r1t67n4an" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Wegschild Montenegro A-{{{broj}}}.svg
| slika-B             = Wegschild Montenegro B-{{{broj}}}.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-ME.svg
| slika-R             = Wegschild Montenegro R-{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Prijevoz u Crnoj Gori
| link-A              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Crnoj Gori
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Crnoj Gori
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Crnoj Gori
| link-R              = Spisak magistralnih cesta u Crnoj Gori
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = ME
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = B
| broj2               = 1
| vrsta3              = M
| broj3               = 18
| vrsta4              = R
| broj4               = 10
| vrsta5              = E
| broj5               = 73
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>hskj1q2gm16yrnwgeu6tg8r1t67n4an</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908247</id>
      <parentid>3908237</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1246" sha1="kepyc7fq1yggx5chet0j0o9cokehk6a" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Wegschild Montenegro A-{{{broj}}}.svg
| slika-B             = Wegschild Montenegro B-{{{broj}}}.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-ME.svg
| slika-R             = Wegschild Montenegro R-{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Crnoj Gori
| link-A              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Crnoj Gori
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Crnoj Gori
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Crnoj Gori
| link-R              = Spisak magistralnih cesta u Crnoj Gori
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = ME
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = B
| broj2               = 1
| vrsta3              = M
| broj3               = 18
| vrsta4              = R
| broj4               = 10
| vrsta5              = E
| broj5               = 73
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>kepyc7fq1yggx5chet0j0o9cokehk6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908253</id>
      <parentid>3908247</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1228" sha1="0q4wwoab0mobqle1o4cakqg6cgo6xd4" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Wegschild Montenegro A-{{{broj}}}.svg
| slika-B             = Wegschild Montenegro B-{{{broj}}}.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-ME.svg
| slika-R             = Wegschild Montenegro R-{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Crnoj Gori
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Crna Gora)
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Crnoj Gori
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Crnoj Gori
| link-R              = Spisak regionalnih cesta u Crnoj Gori
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = ME
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = B
| broj2               = 1
| vrsta3              = M
| broj3               = 18
| vrsta4              = R
| broj4               = 10
| vrsta5              = E
| broj5               = 73
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>0q4wwoab0mobqle1o4cakqg6cgo6xd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908266</id>
      <parentid>3908253</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1064" sha1="o5ufl4n7j3kjp0zlhvvl99jx3th3vpy" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Wegschild Montenegro A-{{{broj}}}.svg
| slika-M             = Wegschild Montenegro M-{{{broj}}}.svg
| slika-R             = Wegschild Montenegro R-{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Crnoj Gori
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Crna Gora)
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Crnoj Gori
| link-R              = Spisak regionalnih cesta u Crnoj Gori
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = ME
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = M
| broj2               = 18
| vrsta3              = R
| broj3               = 10
| vrsta4              = E
| broj4               = 73
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>o5ufl4n7j3kjp0zlhvvl99jx3th3vpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/RS</title>
    <ns>10</ns>
    <id>359087</id>
    <revision>
      <id>3908241</id>
      <parentid>2437904</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Z1KA premjestio je stranicu [[Šablon:Poznaka/SRB]] na [[Šablon:Poznaka/RS]]: ISO kod: RS</comment>
      <origin>2437904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1145" sha1="h5oeqnzpvyh3877p2saqfx7ethlhaol" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-P             = Lokalna cesta P{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Prijevoz u Srbiji
| link-A              = Autoputevi u Srbiji
| link-B              = Spisak brzih cesta u Srbiji
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Srbiji
| link-P              = Spisak lokalnih cesta u Srbiji
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = SRB
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = B
| broj2               = 10
| vrsta3              = M
| broj3               = 2
| vrsta4              = P
| broj4               = 100
| vrsta5              = E
| broj5               = 73
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>h5oeqnzpvyh3877p2saqfx7ethlhaol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908248</id>
      <parentid>3908241</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1180" sha1="acdqm89r2dmftycz1cpw6ckrb19eefn" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-P             = Lokalna cesta P{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Srbiji
| link-A              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Srbiji
| link-P              = Spisak lokalnih cesta u Srbiji
| link-E              = Međunarodna mreža E-puteva
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = RS
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = B
| broj2               = 10
| vrsta3              = M
| broj3               = 2
| vrsta4              = P
| broj4               = 100
| vrsta5              = E
| broj5               = 73
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>acdqm89r2dmftycz1cpw6ckrb19eefn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908251</id>
      <parentid>3908248</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1164" sha1="da2dut510udsuq8xzhcab0iwmql3yto" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = A{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-B             = B{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-P             = Lokalna cesta P{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Srbiji
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Srbija)
| link-B              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Srbiji
| link-P              = Spisak lokalnih cesta u Srbiji
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = RS
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = B
| broj2               = 10
| vrsta3              = M
| broj3               = 2
| vrsta4              = P
| broj4               = 100
| vrsta5              = E
| broj5               = 73
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>da2dut510udsuq8xzhcab0iwmql3yto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908264</id>
      <parentid>3908251</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1340" sha1="3nyxygkw4dgdoyu50mipdyhdy2u3387" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Motorway-A{{{broj}}}-Hex-Green.svg
| slika-P             = P{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-B             = Expressway-sign-{{{broj}}}-Serbia.png
| slika-M             = M{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-R             = M{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Srbiji
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Srbija)
| link-P              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji
| link-B              = Brzi cesta {{{broj}}} (Srbija)
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Srbiji
| link-R              = Spisak magistralnih cesta u Srbiji
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = RS
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = P
| broj2               = 1
| vrsta3              = B
| broj3               = 11
| vrsta4              = M
| broj4               = 1
| vrsta5              = R
| broj5               = 1
| vrsta5              = E
| broj5               = 75
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>3nyxygkw4dgdoyu50mipdyhdy2u3387</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908265</id>
      <parentid>3908264</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1340" sha1="nx0af7tsbflnqmtthef4dkg4puw2u77" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Motorway-A{{{broj}}}-Hex-Green.svg
| slika-P             = P{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-B             = Expressway-sign-{{{broj}}}-Serbia.png
| slika-M             = M{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-R             = M{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Srbiji
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Srbija)
| link-P              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji
| link-B              = Brzi cesta {{{broj}}} (Srbija)
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Srbiji
| link-R              = Spisak magistralnih cesta u Srbiji
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = RS
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = P
| broj2               = 1
| vrsta3              = B
| broj3               = 11
| vrsta4              = M
| broj4               = 1
| vrsta5              = R
| broj5               = 1
| vrsta6              = E
| broj6               = 75
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>nx0af7tsbflnqmtthef4dkg4puw2u77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908268</id>
      <parentid>3908265</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1443" sha1="isi6hs4ne5dwc94nv97o822f40mg1fx" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Motorway-A{{{broj}}}-Hex-Green.svg
| slika-P             = P{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-B             = Expressway-sign-{{{broj}}}-Serbia.png
| slika-M             = M{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-IB            = M{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-R             = M{{{broj}}}-SRB.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Srbiji
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Srbija)
| link-P              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji
| link-B              = Brzi cesta {{{broj}}} (Srbija)
| link-M              = Spisak magistralnih cesta u Srbiji
| link-IB             = Spisak magistralnih cesta u Srbiji
| link-R              = Spisak magistralnih cesta u Srbiji
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = RS
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = P
| broj2               = 1
| vrsta3              = B
| broj3               = 11
| vrsta4              = M
| broj4               = 1
| vrsta5              = R
| broj5               = 1
| vrsta6              = E
| broj6               = 75
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>isi6hs4ne5dwc94nv97o822f40mg1fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vranjevići (Mostar)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>397459</id>
    <revision>
      <id>3908358</id>
      <parentid>3860534</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MaGa</username>
        <id>29752</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+slika</comment>
      <origin>3908358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4135" sha1="76ftxstpd7zu79i64h6gwxi61j70vnn" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje u BiH
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                          = Vranjevići
| vrsta                        = Naseljeno mjesto
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| službeni_naziv               = 
| slogan                       =
| nadimak                      = 
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                        = Vranjevici.jpg
| opis_slike                   = 
| veličina_slike               = 
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava                      = 
| grb                          = 
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| entitet                      = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| distrikt                     =
| kanton                       = [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]]
| grad                         = [[Mostar]]
&lt;!-- *** Položaj *** --&gt;
| nadmorska_visina             = 
| širina_stepeni               = 43.2261
| dužina_stepeni               = 17.9321
| najveća tačka                = 
| najveća tačka metara         = 
&lt;!-- *** Površina *** --&gt;
| površina_grada               = 
| površina_općine              = 
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo grad            = 332
| stanovništvo procjena        = 
| stanovništvo godina          = 2013
| stanovništvo procjena godina = 
| gustoća                      = 
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| poštanski broj               = 
| pozivni broj                 = (+387) 36
| matični broj                 = 133850&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naselja |work=fzs.ba |access-date=20. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509001936/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| matični_broj_grada           = 11410
&lt;!-- *** Karta ***  --&gt;
| karta_lokacija               = Bosna i Hercegovina
| opis_karte                   = Vranjevići u Bosni i Hercegovini
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web stranice                 = 
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka                     =
}}
'''Vranjevići''' su naseljeno mjesto u [[grad]]u [[Mostar]]u, [[Bosna i Hercegovina]].

== Stanovništvo ==
{{Stanovništvo BiH
| naslov_tabele            = Sastav stanovništva
| ime_naseljenog_mjesta    = Vranjevići
| vrsta_naseljenog_mjesta  = naselje
| maticni_broj             = 133850
| admin_godina             = 2013
| g2013_izvor              = &lt;ref name=&quot;popis2013&quot;&gt;{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| g1991_izvor              = 
| g1981_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 20. 10. 2015}}&lt;/ref&gt;
| g1971_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 20. 10. 2015}}&lt;/ref&gt;
| g2013_ukupno             = 332
| g2013_bosnjaci           = 332
| g1991_ukupno             = 796
| g1991_muslimani          = 716
| g1991_hrvati             = 66
| g1991_jugosloveni        = 1
| g1981_ukupno             = 795
| g1981_muslimani          = 728
| g1981_srbi               = 2
| g1981_hrvati             = 57
| g1981_jugosloveni        = 4
| g1971_ukupno             = 805
| g1971_muslimani          = 724
| g1971_srbi               = 1
| g1971_hrvati             = 78
}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.mostar.ba/ Zvanični sajt grada Mostara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921183451/https://www.mostar.ba/ |date=21. 9. 2020 }}

{{Grad Mostar}}</text>
      <sha1>76ftxstpd7zu79i64h6gwxi61j70vnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zvezde Granda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>412480</id>
    <revision>
      <id>3908361</id>
      <parentid>3873412</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39679-87</username>
        <id>183769</id>
      </contributor>
      <comment>/* XII Sezona */</comment>
      <origin>3908361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21487" sha1="2sio2jkbbbc7fvcnjnb1enqqepml27j" xml:space="preserve">{{Infokutija TV-emisija
| ime             = Zvezde Granda
| slika           = 
| veličina_slike  = 
| slika_alt       = 
| opis_slike      = 
| originalni_naslov = 
| ime2            = 
| žanr            = ''[[Reality show]]''
| format          = 
| autor           = [[Saša Popović]]
| bazirano_na     = 
| razvoj          = 
| pisac           = 
| scenarij        = 
| priča           = 
| režiser         = 
| stvaralački_režiseri = 
| suci            = [[Snežana Đurišić]]&lt;br /&gt;[[Ana Bekuta]]&lt;br /&gt;[[Đorđe David]]&lt;br /&gt;[[Aleksandar Milić Mili]]&lt;br /&gt;[[Ceca]]&lt;br /&gt;[[Dara Bubamara]]&lt;br /&gt;[[Dragan Kojić Keba]]
| voditelj        = Ana Sević&lt;br /&gt;Milan Mitrović
| pripovjedač     = 
| kompozitor_muzičke_teme = 
| uvodna_tema     = 
| završna_tema    = 
| kompozitori     = 
| država          = [[Srbija]]
| jezik           = [[Srpski jezik|srpski]]
| broj_sezona     = 19
| broj_serijala   = 
| broj_epizoda    = 
| spisak_epizoda  = 
| izvršni_producenti = 
| producenti      = 
| montaža         = 
| lokacija        = [[Beograd]]
| kinematografija = 
| kamerman        = 
| trajanje        = 240 minuta
| produkcijska_kompanija = 
| distributer     = 
| budžet          = 
| kanal           = [[Pink (Srbija)|Pink]]&lt;br&gt;[[Prva srpska televizija|Prva]]
| format_slike    = 
| format_tona     = 
| prvo_prikazano_u = 
| prvo_emitiranje = 2004.
| zadnje_emitiranje = 
| u_BiH           = [[Nova BH]]
| prethodno       = 
| sljedeće        = 
| povezano        = 
| web_stranica    = 
| naslov_web_stranice = 
| web_stranica_produkcije = 
| naslov_web_stranica_produkcije = 
| imdb            = 
}}
'''''Zvezde Granda''''' je [[Srbija|srpsko]] [[Reality show|muzičko reality takmičenje]] koje se emituje od [[2004]]. godine. Kreator takmičenja je [[Saša Popović]]. Takmičenje sprovodi [[Grand Production]].

Stručni žiri ''Zvezde Granda'' čine [[Snežana Đurišić]], [[Ana Bekuta]], [[Đorđe David]], [[Aleksandar Milić Mili]], [[Ceca]], [[Dara Bubamara]] i [[Dragan Kojić Keba]], dok je u produkcijskom žiriju do 2025. bio [[Saša Popović]].

U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] emituje se na [[Nova BH|Novoj BH]].

== Sezone ==
==== I sezona ====
Prva sezona održana je 2004. Finale je održano na [[Tašmajdan]]u ([[Beograd]]). Finalisti su bili:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičar
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
![[Branislav Mojićević]]
![[Čačak]]
!Pobjednik
|-
|[[Stevan Anđelković]]
|[[Leskovac]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Tanja Savić]]
|[[Smederevo]]
|Treće mjesto
|-
|[[Darko Filipović]]
|[[Leskovac]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Nemanja Nikolić]]
|[[Doljevac]]
|Peto mjesto
|-
|[[Slavica Ćukteraš]]
|[[Šabac]]
|Šesto mjesto
|}
Pobjednik prve sezone bio je [[Branislav Mojićević]].

==== II sezona ====
Druga sezona održavala se tokom 2005.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Takmičar'''
!'''Iz'''
!'''Osvojeno mjesto'''
|-
|'''[[Milica Todorović]]'''
|'''[[Kruševac]]'''
|Pobjednica
|-
|[[Aca Ranđelović]]
|[[Leskovac]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Jadranka Barjaktarović]]
|[[Berane]]
|Treće mjesto
|-
|[[Saša Jovanović]]
|[[Sremska Mitrovica]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Jovana Pajić]]
|[[Beograd]]
|Peto mjesto
|-
|[[Nenad Jovanović]]
|
|Šesto mjesto
|}
Pobjednica druge sezone bila je [[Milica Todorović]].

==== III sezona ====
Treća sezona Zvezde Granda se održavala tokom [[2007.|2007]]. godine. Finale je održano [[15. septembar|15. septembra]].

Finalisti treće sezone bili su:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Takmičari'''
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Dušan Svilar]]'''
|[[Subotica]]
|Pobjednik
|-
|[[Radmila Manojlović]]
|[[Požarevac (grad)|Požarevac]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Milan Dinčić Dinča]]
|[[Leskovac]]
|Treće mjesto
|-
|[[Milan Stanković]]
|[[Obrenovac]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Nemanja Stevanović]]
|[[Beograd]]
|Peto mjesto
|-
|[[Slobodan Batjarević Cobe]]
|[[Leskovac]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Silvija Nedeljković]]
|[[Beograd]]
|Sedmo mjesto
|}
Pobjednik treće sezone bio je [[Dušan Svilar]].

==== IV sezona ====
Četvrta sezona se održavala tokom [[2008.|2008]]. i [[2009.|2009]]. godine. Finale je održano [[20. juni|20. juna]].

Finalisti četvrte sezone bili su:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Darko Lazić]]'''
|[[Brestač]]
|'''Pobjednik'''
|-
|[[Milan Topalović Topalko]]
|[[Trudovo]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Slobodan Vasić]]
|[[Senta]]
|Treće mjesto
|-
|[[Svetlana Tanasić]]
|[[Ljig]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Jovan Stefanović]]
|[[Beograd]]
|Peto mjesto
|-
|[[Saša Kapor]]
|[[Beograd]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Jelena Kostov]]
|[[Dimitrovgrad (Srbija)|Dimitrovgrad]]
|Sedmo mjesto
|}
Pobjednik četvrte sezone bio je [[Darko Lazić]].

==== V sezona ====
Peta sezona je počela u [[Septembar|septembru]] [[2010.|2010]]. godine. Finale je održano [[18. juni|18. juna]] [[2011.|2011]]. godine.

Finalisti pete sezone Zvezde Granda bili su:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Stefan Petrušić]]'''
|'''[[Smederevska Palanka]]'''
|    '''Pobjednik'''
|-
|[[Ivana Pavković]]
|[[Bor (Srbija)|Bor]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Milan Mitrović]]
|[[Kula (Srbija)|Kula]]
|Treće mjesto
|-
|[[Mišel Gvozdenović]]
|[[Čačak]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Mirjana Mirković]]
|[[Valjevo]]
|Peto mjesto
|-
|[[Dragi Domić]]
|[[Šabac]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Andrija Marković]]
|[[Požarevac (grad)|Požarevac]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Bojana Šarović]]
|[[Novi Sad]]
|Osmo mjesto
|}
[[Stefan Petrušić]] je pobjednik pete sezone.

==== VI sezona ====
Zvezde Granda [[2012.|2012]]

Finalisti šeste sezone su:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Darko Martinović]]'''
|'''[[Cetinje]]'''
|     '''Pobjednik'''
|-
|[[Aleksa Radenković]]
|[[Kosovska Mitrovica]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Nikola Nešić]]
|[[Niš]]
|Treće mjesto
|-
|[[Miroslav Mirče Radulović]]
|[[Kruševac]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Nadica Ademov]]
|[[Subotica]]
|Peto mjesto
|-
|[[Vanja Mijatović]]
|[[Kraljevo]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Andreana Čekić]]
|[[Bosanska Dubica]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Milica Pavlović]]
|[[Leskovac]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Nikolina Kovač]]
|[[Sarajevo]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Slobodan Rakić]]
|[[Prilužje]]
|Deseto mjesto
|}
Pobjednik šeste sezone bio je [[Darko Martinović]].

==== VII sezona ====
Sedma sezona je počela [[2013.|2013]]. godine. Finale je održano [[22. juni|22. juna]] [[2013.|2013]]. godine.

Finalisti sedme sezone bili su:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Amar Jašarspahić]]'''
|'''[[Kakanj]]'''
|     '''Pobjednik'''
|-
|[[Nemanja Anđelović]]
|[[Trgovište (Bosanski Novi)|Trgovište]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Slobodan Đurković]]
|[[Brus]]
|Treće mjesto
|-
|[[Aleksandra Prijović]]
|[[Beli Manastir|Beli Manistir]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Miloš Brkić]]
|[[Novi Sad]]
|Peto mjesto
|-
|[[Stefan Lukić]]
|[[Kruševac]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Slađana Mandić]]
|[[Sarajevo]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Katarina Grujić]]
|[[Beograd]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Rada Sarić]]
|[[Pančevo]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Milena Novaković]]
|[[Leskovac]]
|Deseto mjesto
|}
Pobjednik sedme sezone Zvezde Granda bio je Amar Gile.

==== VIII sezona ====
Osma sezona Zvezde Granda je počela [[2013.|2013]]. godine. Finale je održano [[28. juni|28. juna]] [[2014.|2014]]. godine, U žiriju su bili: [[Šaban Šaulić]], [[Snežena Đurišić]], [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Aca Lukas]] i [[Zorica Brunclik]].

Finalisti osme sezone bili su:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Mirza Selimović]]'''
|'''[[Srebrenik]]'''
|Pobjednik
|-
|[[Miloš Vujanović]]
|[[Gornji Milanovac]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Ajša Kapetanović]]
|[[Sarajevo]]
|Treće mjesto
|-
|[[Marko Gačić]] 
|[[Beograd]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Mustafa Omerika]]
|[[Mostar]]
|Peto mjesto
|-
|[[Predrag Bošnjak]]
|[[Subotica]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Ljubomir Perućica]]
|[[Požarevac (grad)|Požarevac]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Bakir Turković]]
|[[Prijepolje]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Tijana Milentijević]]
|[[Kragujevac]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Jasmin Hasić]]
|[[Srebrenik]]
|Deseto mjesto
|}

==== IX sezona ====
Deveta sezona Zvezde Granda je počela [[20. septembar|20. septembra]] [[2014.|2014]]. godine. Te sezone u žiriju su bili: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Ana Bekuta]], [[Snežana Đurišić]], [[Šaban Šaulić]], [[Zorica Brunclik]] i [[Aca Lukas]]. Voditelji su bili [[Voja Nedeljković]] i [[Sanja Kužet]].

Finale je održano [[12. decembar|12. decembra]] [[2015.|2015]]. godine u [[Skoplje|Skoplju]]. Cijela deveta sezona, nakon raskida ugovora sa TV Pink, prvi put emitovana je na Prvoj srpskoj televiziji, [[Radio Televizija Republike Srpske|Radio Televiziji Republike Srpske]], [[Televizija OBN|OBN televiziji]] (Bosna I Hercegovina) i Kanal 5 (Makedonija).

Finalisti devete sezone bili su:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Haris Berković]]'''
|'''[[Gradačac]]'''
|     '''Pobjednik'''
|-
|[[Semir Jahić]]
|[[Srebrenik]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Filip Božinovski]]
|[[Skoplje]]
|Treće mjesto
|-
|[[Alen Hasanović]]
|[[Prilep]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Harun Mehmedagić]]
|[[Breza (općina)|Breza]]
|Peto mjesto
|-
|[[Biljana Sulimanović]]
|[[Beograd]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Sead Hodžić]]
|[[Sarajevo]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Biljana Marković]]
|[[Beograd]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Belma Karšić]]
|[[Sarajevo]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Tamara Dragić]]
|[[Beograd]]
|Deseto mjesto
|-
|[[Marina Stankić]]
|[[Beograd]]
|Jedanaesto mjesto
|-
|[[Naida Bešlagić]]
|[[Visoko]]
|Dvanaesto mjesto
|}

==== X sezona ====
Deseta sezona je počela 26. septembra 2015., a članovi žirija bili su: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Ana Bekuta]], [[Šaban Šaulić]], [[Marija Šerifović]], [[Jelena Karleuša]] i gost. Od drugog kruga, stalnoj postavi žirija se priključila i [[Viki Miljković]], a u polufinalu i [[Aca Lukas]]. Finale je održano 15. jula 2016. godine u sarajevskoj [[Olimpijska dvorana Zetra|Zetri]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Ibro Bublin]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.novezvezdegranda.com/2016/07/zvezde-granda-2016-superfinale-uzivo-pobednik-je/|title=ZVEZDE GRANDA 2016 – SUPERFINALE – (15. 07.) : Pobednik je IBRO BUBLIN|last=|first=|date=|website=www.novezvezdegranda.com|publisher=|access-date=27. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114072704/http://www.novezvezdegranda.com/2016/07/zvezde-granda-2016-superfinale-uzivo-pobednik-je/|archive-date=14. 11. 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|'''[[Sarajevo]]''' 
|'''Pobjednik'''
|-
|[[Fatmir Sulejmani]]
|[[Brčko]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Ermin Redžić]]
|[[Bosanska Krupa]]
|Treće mjesto
|-
|[[Nikola Ajdinović]]
|[[Kuršumlija]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Aleksandra Mladenović]] 
|[[Žitorađa|Žitorađe]]
|Peto mjesto
|-
|[[Uroš Živković]]
|[[Beograd]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Dejana Erić]]
|[[Beograd]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Marina Stefanović]]
|[[Beograd]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Faruk Duran]]
|[[Vogošća]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Nenad Manojlović]]
|[[Sremska Mitrovica]] 
|Deseto mjesto
|-
|[[Zvezdana Stefanović]]
|[[Stara Pazova]]
|Jedanaesto mjesto
|-
|[[Denis Ibrahimović]]
|[[Niš]]
|Dvanaesto mjesto
|-
|[[Maryana Katić]]
|[[Pariz]]
|Trinaesto mjesto
|}

==== XI Sezona ====
Jedanaesta sezona je počela 24. septembra 2016., a žiri se sastojao od članova: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Ana Bekuta]], [[Viki Miljković]], [[Marija Šerifović]], [[Jelena Karleuša]] i [[Aca Lukas]]. Osim stalne postave žirija, postojao je i tajanstveni član žirija koji se mijenjao. Finale je održano 28. juna 2017., a pobjednici su se birali prema glasovima publike i glasovima žirija.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Riste Risteski]]'''
|'''[[Ohrid]]''' 
|'''Pobjednik po glasovima publike'''
|-
|[[Armin Dedić]]
|[[Srebrenik]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Adnan Nezirov]]
|[[Bihać]]
|Treće mjesto
|-
|[[Denis Kadrić]]
|[[Velenje]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Mirza Delić]] 
|[[Lukavac]]
|Peto mjesto
|-
|[[Aleksa Perović]]
|[[Kraljevo]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Damir Džakić]]
|[[Banovići]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Sandra Rešić]]
|[[Beograd]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Sanja Vasiljević]]
|[[Šabac]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Kristina Nina Jovanović]]
|[[Niš]] 
|Deseto mjesto
|-
|[[Marijana Čelar]]
|[[Novi Sad]]
|Jedanaesto mjesto
|-
|[[Dragica Zlatić]]
|[[Čačak]]
|Dvanaesto mjesto
|-
|[[Jovana Vasić]]
|[[Kragujevac]]
|Trinaesto mjesto
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Aleksa Perović]]'''
|'''[[Kraljevo]]''' 
|'''Pobjednik po glasovima žirija'''
|-
|[[Armin Dedić]]
|[[Srebrenik]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Riste Risteski]]
|[[Ohrid]]
|Treće mjesto
|-
|[[Adnan Nezirov]]
|[[Bihać]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Sanja Vasiljević]] 
|[[Šabac]]
|Peto mjesto
|-
|[[Sandra Rešić]]
|[[Beograd]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Kristina Nina Jovanović]]
|[[Niš]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Mirza Delić]]
|[[Lukavac]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Jovana Vasić]]
|[[Kragujevac]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Damir Džakić]]
|[[Banovići]] 
|Deseto mjesto
|-
|[[Marijana Čelar]]
|[[Novi Sad]]
|Jedanaesto mjesto
|-
|[[Denis Kadrić]]
|[[Velenje]]
|Dvanaesto mjesto
|-
|[[Dragica Zlatić]]
|[[Čačak]]
|Trinaesto mjesto
|}

==== XII Sezona ====
Dvanaesta sezona takmičenja Zvezde Granda je počela 7. oktobra 2017., a članovi žirija bili su: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Ana Bekuta]], [[Viki Miljković]], [[Marija Šerifović]], [[Jelena Karleuša]] i [[Željko Joksimović]]. Osim stalne postave žirija, postojao je i tajanstveni član žirija koji se mijenjao svake epizode. Finale je održano 14. juna 2018.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Anid Ćušić]]'''
|'''[[Mostar]]''' 
|'''Pobjednik'''
|-
|[[Teodora Toković]]
|[[Beograd]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Šefki Jahjić]]
|[[Subotica]]
|Treće mjesto
|-
|[[Lidija Janković]]
|[[Draginje]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Boris Petrović]] 
|[[Žitište]]
|Peto mjesto
|-
|[[Emrah Emšo]]
|[[Hadžići]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Antonio Krištofić]]
|[[Rijeka]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Lejla Zahirović]]
|[[Srebrenik]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Miralem Ramić]]
|[[Jablanica]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Aleksandra Saška Hajder]]
|[[Beograd]] 
|Deseto mjesto
|-
|[[Monika Ivkić]]
|[[Beč]]
|Jedanaesto mjesto
|-
|[[Hana Mašić]]
|[[Zagreb]]
|Dvanaesto mjesto
|}

==== XIII Sezona ====
Trinaesta sezona takmičenja Zvezda Granda počela je 2018., a članovi žirija bili su: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Ana Bekuta]], [[Marija Šerifović]], [[Jelena Karleuša]] i [[Đorđe David]]. Finale je održano 20. juna 2019.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari 
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Džejla Ramović]]'''
|'''[[Goražde]]'''
|'''Pobjednik'''
|-
|[[Milica Čikarić]]
|[[Jagodina]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Sanel Smolo]]
|[[Kakanj]]
|Treće mjesto
|-
|[[Ahmed Orahovčić]]
|[[Donji Vakuf]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Martinijan Kirilovski]]
|[[Kumanovo]]
|Peto mjesto
|-
|[[Armin Jusufović]]
|[[Tuzla]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Katarina Jovanović]]
|[[Beograd]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Ognen Zdravkovski]]
|[[Skoplje]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Stefan Petrović Kosmajac]]
|[[Sopot]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Darko Kocevski Darinos]]
|[[Skoplje]]
|Deseto mjesto
|-
|[[Filip Pecovski]]
|[[Skoplje]]
|Jedanaesto mjesto
|-
|[[Benjamin Kličić]]
|[[Koper]]
|Dvanaesto mjesto
|-
|[[Nevena Stojković]]
|[[Smederevo]]
|Trinaesto mjesto
|-
|[[Alem Kadić]]
|[[Jablanica]]
|Četrnaesto mjesto
|- 
|[[Nevena Stojanović Nensi]]
|[[Beograd]]
|Petnaesto mjesto
|-
|[[Milica Atanacković]]
|[[Beograd]]
|Šesnaesto mjesto
|}

==== XIV Sezona ====
Četrnaesta sezona takmičenja Zvezda Granda počela je 21. septembra. 2019., a članovi žirija bili su: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Ana Bekuta]], [[Marija Šerifović]], [[Jelena Karleuša]] i [[Đorđe David]]. Kao žiri produkcije dolazi [[Aleksandar Milić Mili]]. Finale je održano 26. juna 2021.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari 
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Mahir Mulalić]]'''
|'''[[Gračanica]]'''
|'''Pobjednik'''
|-
|[[Isak Šabanović]]
|[[Bijelo Polje]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Valentina Kuzmanović]]
|[[Kruševac]]
|Treće mjesto
|-
|[[Mite Stoilkov]]
|[[Skoplje]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Zorja Pajić]]
|[[Beograd]]
|Peto mjesto
|-
|[[Marija Gruevska]]
|[[Bitola]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Sadik Hasanović]]
|[[Srebrenik]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Bojan Pavlović]]
|[[Kragujevac]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Belma Huseinefendić]]
|[[Tuzla]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Krstinja Todorović]]
|[[Podgorica]]
|Deseto mjesto
|-
|[[Muharem Hadrović]]
|[[Olovo]]
|Jedanaesto mjesto
|-
|[[Nemanja Petrović]]
|[[Podgorica]]
|Dvanaesto mjesto
|-
|[[Aleksandar i Dimitrije Kazić]]
|[[Kovin]]
|Trinaesto mjesto
|-
|[[Martin Ajdarević]]
|[[Leskovac]]
|Četrnaesto mjesto
|- 
|[[Ivana Bogičević]]
|[[Ugrinovci]]
|Petnaesto mjesto
|-
|[[Selim Selimović]]
|[[Niš]]
|Šesnaesto mjesto
|}

==== XV Sezona ====
Petnaesta sezona takmičenja Zvezda Granda počela je 18. septembra. 2021., a članovi žirija bili su: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Ana Bekuta]], [[Marija Šerifović]], [[Ceca Ražnatović]], [[Đorđe David]] i Viki Miljković. Finale je održano 25. juna 2022.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari 
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Nermin Handžić]]'''
|'''[[Tešanj]]'''
|'''Pobjednik'''
|-
|[[Aleksandar Josifovski]]
|[[Ohrid]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Sandra Mladenović]]
|[[Niš]]
|Treće mjesto
|-
|[[Kenan Dervišević]]
|[[Zenica]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Meliha Imširović]]
|[[Gradačac]]
|Peto mjesto
|-
|[[Srđan Stanić]]
|[[Gradiška]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Željko Vukčević]]
|[[Podgorica]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Mustafa Mehić]]
|[[Gradačac]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Velid Handžić]]
|[[Kakanj]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Andrijana Petrushovska]]
|[[Skoplje]]
|Deseto mjesto
|-
|[[Nenad Osmanović]]
|[[Pirot]]
|Jedanaesto mjesto
|-
|[[Nikolina Đekanović]]
|[[Banja Luka]]
|Dvanaesto mjesto
|-
|[[Hanad Džehverović]]
|[[Zenica]]
|Trinaesto mjesto
|-
|[[Tamara Živković]]
|[[Kotor]]
|Četrnaesto mjesto
|- 
|[[Alem Bajrović]]
|[[Sarajevo]]
|Petnaesto mjesto
|-
|[[Maja Milutinović]]
|[[Niš]]
|Šesnaesto mjesto
|}

==== XVI Sezona ====
Šesnaesta sezona takmičenja Zvezda Granda počela je 05. novembra 2022., a članovi žirija bili su: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Ana Bekuta]], [[Marija Šerifović]], [[Ceca Ražnatović]], [[Đorđe David]], Snežana Đurišić i Aleksandar Milić Mili. Finale je održano 24. juna 2023.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari 
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Slavica Angelova]]'''
|'''[[Strumica]]'''
|'''Pobjednik'''
|-
|[[Dragan Đurić]]
|[[Doboj]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Semir Džanković]]
|[[Novi Pazar]]
|Treće mjesto
|-
|[[Maja Jevtić]]
|[[Rogatica]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Sanela Hasić]]
|[[Banovići]]
|Peto mjesto
|-
|[[Petar Bulatović]]
|[[Gradiška]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Dženan Rakić]]
|[[Bihać]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Martina Jozinović]]
|[[Kakanj]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Ksenija Tanu]]
|[[Gomelj]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Andrijana Petrushovska]]
|[[Skoplje]]
|Deseto mjesto
|-
|[[Nenad Osmanović]]
|[[Pirot]]
|Jedanaesto mjesto
|-
|[[Nikolina Đekanović]]
|[[Banja Luka]]
|Dvanaesto mjesto
|-
|[[Hanad Džehverović]]
|[[Zenica]]
|Trinaesto mjesto
|-
|[[Tamara Živković]]
|[[Kotor]]
|Četrnaesto mjesto
|- 
|[[Alem Bajrović]]
|[[Sarajevo]]
|Petnaesto mjesto
|-
|[[Lidija Matic]]
|[[Ljubljana]]
|Šesnaesto mjesto
|}

==== XVII Sezona ====
Sedamnaesta sezona takmičenja Zvezda Granda počela je 23. septembra 2023., a članovi žirija bili su: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Ana Bekuta]], [[Marija Šerifović]], [[Ceca Ražnatović]], [[Đorđe David]], [[Snežana Đurišić]] i [[Aleksandar Milić Mili]]. Finale je održano 08. juna 2024.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičari 
!Iz
!Osvojeno mjesto
|-
|'''[[Šejla Zonić]]'''
|'''[[Tuzla]]'''
|'''Pobjednik'''
|-
|[[Miki Sekulovski]]
|[[Veles]]
|Drugo mjesto
|-
|[[Andrijana Petrushovska]]
|[[Skoplje]]
|Treće mjesto
|-
|[[Antonija Čerkez]]
|[[Široki Brijeg]]
|Četvrto mjesto
|-
|[[Melisa Zijadić]]
|[[Lažani]]
|Peto mjesto
|-
|[[Đula Drini]]
|[[Cazin]]
|Šesto mjesto
|-
|[[Dejan Dačević]]
|[[Čajniče]]
|Sedmo mjesto
|-
|[[Petar Krekić]]
|[[Beograd]]
|Osmo mjesto
|-
|[[Sidik Šabanović]]
|[[Visoko]]
|Deveto mjesto
|-
|[[Srećko Vranješ]]
|[[Pljevlja]]
|Deseto mjesto
|-
|[[Janko Jankov]]
|[[Pernik]]
|Jedanaesto mjesto
|-
|[[Rijad Rahmanović]]
|[[Donji Vakuf]]
|Dvanaesto mjesto
|-
|[[Mirza Pandur]]
|[[Sarajevo]]
|Trinaesto mjesto
|-
|[[Stefan Tomić]]
|[[Kraljevo]]
|Četrnaesto mjesto
|- 
|[[Julija Petrović]]
|[[Bela Palanka]]
|Petnaesto mjesto
|-
|[[Inel Nukić]]
|[[Živinice]]
|Šesnaesto mjesto
|-
|[[Jelena Prole]]
|[[Zrenjanin]]
|Sedamnaesto mjesto
|-
|[[Aleksandra Ivanov]]
|[[Kruševac]]
|Osamnaesto mjesto 
|-
|[[Beta Sudar]]
|[[Valpovo]]
|Devetnaesto mjesto
|-
|[[Nikolina Perković]]
|[[Klis]]
|Dvadeseto mjesto 
|}

==== XVIII Sezona ====
Osamnaesta sezona takmičenja Zvezda Granda počela je 28. septembra 2024., a članovi žirija bili su: [[Dragan Stojković Bosanac]], [[Ana Bekuta]], [[Marija Šerifović]], [[Ceca Ražnatović]], [[Đorđe David]], [[Snežana Đurišić]] i [[Aleksandar Milić Mili]]. Finale je održano 05. jula 2025.

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://grand.online/zvezde-granda Zvanična stranica]
* [https://zvezdegrandauzivo.com/ Zvezde Granda] uživo - fan portal
* [https://zvezdegrandafinale.com/ Zvezde Granda Finale]

{{Zvezde Granda}}

[[Kategorija:Srbijanske TV-serije iz 2000-tih]]
[[Kategorija:Srbijanske TV-serije iz 2010-ih]]</text>
      <sha1>2sio2jkbbbc7fvcnjnb1enqqepml27j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Željezara Zenica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>413717</id>
    <revision>
      <id>3908294</id>
      <parentid>3900584</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40548-57</username>
        <id>183736</id>
      </contributor>
      <comment>dodati linkovi za Mittal, Arcelor &amp; ArcelorMittal kompanije (en.wikipedia.org, nema na SH/HR)</comment>
      <origin>3908294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17472" sha1="nq37qze0kkywum7fd8rypemywcqoii2" xml:space="preserve">{{Infokutija kompanija
|grupa=
|ime=Željezara Zenica
|slika=Zeljezara Zenica.jpg
|vrsta=[[Dioničko društvo]]
|osnivanje=1892
|osnivači=Martin von Schmidt&lt;br /&gt;Hans Johann III von Pengg&lt;br /&gt;Leo Bondy
|sjedište=[[Zenica]], [[Bosna i Hercegovina]]
|predsjednik=
|ključneosobe=Lakshimi Mittal (generalni direktor ArcelorMittal-a)&lt;br /&gt;Marinko Bošnjak (Željezara Zenica)&lt;br /&gt;Biju Nair (ArcelorMittal Zenica)
|industrija=Metalna industrija
|proizvodi=
|zaposleni=2400 (ArcelorMittal Zenica)&lt;br /&gt;750 (Željezara Zenica)
|holding=
|slogan=
|web=[http://corporate.arcelormittal.com/ Službeni sajt]
|pod_posluženo=
|usluge=
|prihod=659,9 miliona  [[Konvertibilna marka|KM]] (ArcelorMittal Zenica 2014)
|operativni_prihod=
|neto_dobit=22,5 miliona KM (Arcelor Mittal Zenica 2014)&lt;br /&gt;{{gubitak}} −3,2 miliona [[Konvertibilna marka|KM]] (Željezara Zenica 2014)
|divizije=
|podruž=
|vlasnik=ArcelorMittal i Vlada FBiH
|prestala_postojati=
|dodatak=
}}
'''Željezara Zenica''' jest [[željezara]] u [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačkom]] gradu [[Zenica]].

Željezara Zenica bila je u državnom vlasništvu i djelovala pod imenom BH Steel d.o.o. Zenica do decembra 2004, kada ju je kupio holandski [[:en:Mittal_Steel_Company|Mittal Steel Company]], koji je bio jedan od najvećih proizvođača [[čelik]]a na svijetu. Međutim, jedan manjinski dio željezare u Zenici ostao je u državnom vlasništvu i od tada počeo poslovati kao Željezara Zenica d.o.o.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slobodnaevropa.org/a/serijal-privatizacijske-pljacke---zenicka-zeljezara-od-radnickog-raja-do-strajkova/25279640.html|title=Serijal Privatizacijske pljačke - Zenička Željezara: Od radničkog raja do štrajkova|website=Radio Slobodna Evropa|access-date=18. 6. 2016}}&lt;/ref&gt;

[[:en:Mittal_Steel_Company|Mittal Steel Company]] i [[:en:Arcelor|Arcelor]], najveći proizvođač čelika, ujedinili su se u [[:en:ArcelorMittal|ArcelorMittal]] 2007. Tako je željezara u Zenici od tada počela poslovati pod imenom ArcelorMittal Zenica.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dw.com/hr/nastaje-najve%25C4%2587i-proizvo%25C4%2591a%25C4%258D-%25C4%258Delika-na-planetu/a-2280881-1|title=Nastaje najveći proizvođač čelika na planetu {{!}} Gospodarstvo {{!}} DW.COM {{!}} 29.06.2006|last=(www.dw.com)|first=Deutsche Welle|website=DW.COM|access-date=18. 6. 2016}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

Željezara Zenica najveća je željezara u Bosni i Hercegovini i najveći izvoznik u Bosni i Hercegovini (2014),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.akta.ba/bs/Vijest/vijesti/saznajte-ko-su-top-10-uvoznika-i-izvoznika-u-bih-u-2014-godini/48097|title=Saznajte ko su: Top 10 uvoznika i izvoznika u BiH u 2014. godini|last=Akta.ba|website=Akta.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-date=26. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026212537/http://www.akta.ba/bs/Vijest/vijesti/saznajte-ko-su-top-10-uvoznika-i-izvoznika-u-bih-u-2014-godini/48097|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; dok je među željezarama u državama bivše [[Socijalistička federativna republika Jugoslavija|SFRJ]] također jedna od najvećih.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://novovrijeme.ba/zenicka-zeljezara-prica-o-privrednom-divu-koji-je-nadzivio-cetiri-sistema-dvije-privatizacije-i-tri-rata/|title=Zenička željezara: Priča o privrednom divu koji je nadživio četiri sistema, dvije privatizacije i tri rata|website=novovrijeme.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140624204948/http://novovrijeme.ba/zenicka-zeljezara-prica-o-privrednom-divu-koji-je-nadzivio-cetiri-sistema-dvije-privatizacije-i-tri-rata/|archive-date=24. 6. 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Izgradnja željezare u Zenici je završena na jesen 1892. godine u vrijeme okupacije [[Austro-Ugarska|austro-ugarske]] nad Bosnom i Hercegovinom. Tada je vođena pod nazivom &quot;Eisenwerk Zenica&quot;.&lt;ref name=&quot;Harv|Ademović,|str. 13&quot;&gt;{{Harv|Ademović,|str. 13}}&lt;/ref&gt; Željezara je trebala raditi na bazi sirovog željeza iz [[Vareš]]a ,te je osnovana je kao zadruga kapitala od strane industrijalaca Martin von Schmidta iz [[Willhelmsburg]]a u [[Austrija|Austriji]], Hans Johann III von Pengga iz [[Thörl]]a u Austriji, te [[Češka|češkog]] industrijalca Leo Bondya iz [[Prag]]a, koji su u nju uložili 2,6 miliona austrijskih kruna. Zenica je izabrana radi željezničke pruge, koja prolazi kroz taj grad, zbog značajnih količina [[Ugalj|uglja]] i zbog najnižeg iznosa poreza među tadašnjim zemljama austrougarske, koji je na dobit u tadašnjoj Bosni i Hercegovini iznosio samo 3%.

Sedam godina kasnije, 1897. godine željezara Zenica počela je djelovati kao [[dioničko društvo]].

1900. godine dioničko društvo željezare u Zenici je emitovalo 900.000 kruna.

Do kraja 1905. godine željezara Zenica je imala dvije primitivne [[SM peći]] za proizvodnju čelika, od kojih je prva podignuta 1899. godine, a druga 1901. godine.

Gorivi plin potreban za postrojenja proizvodio je se u gasnim generatorima, koji su radili metodom nepotpunog sagorjevanja uglja, tako da je [[plin]] pretežno sadržavao ugljenmonoksid (poznatiji kao CO²). Ti gasni generatori su radili do 1966. godine, kada je željezara modernizovana.

1913. godine izgrađena je i jedna treća SM peći sa kapacitetom 50.000 tona čelika.

===Prvi svjetski rat=== 
{{Glavni|Prvi svjetski rat}}
Željezara je za investitore bila veoma profitabilna, prije svega, zbog masovnog naoružavanja i predstojećih rata sa Srbijom. Dok je profit u 1900. iznosio 132.602 krune, u 1908. povećava se na 1.300.000 kruna. U sljedećih 8 godina ukupna dobit je iznosila 3,8 miliona kruna što je značilo 25% više nego što je uloženo u Željezaru. Pred početak Prvog svjetskog rata u 1912. tadašnji maksimum proizvodnje je dostigao 38.583 tona sirovog čelika odnosno 33.008 tona valjanih proizvoda. Isti nivo proizvodnje ostvaren je tek ponovo u 1938.Zbog ,izbijanja rata i nedostatka sirovina, znatno je smanjena proizvodnja u toku sljedeće 3 godine te je Željezara poslovala s deficitom. Većina čelika je dostavljana u regije: [[Bosna i Hercegovina]] 23,9%; Austrija 6,25%; [[Mađarska]] 61,3%; te [[Bugarska]] i [[Rumunija]] 8,55%. U početku nije postojao visok stepen mehanizacije. U 1912. radilo je 737 radnika od toga 506 iz Bosne i Hercegovine, 146 iz [[Austrija|Austrije]], 75 iz Mađarske i 10 iz ostalih regiona.&lt;ref name=&quot;Harv|Ademović,|str. 13&quot;/&gt;
18 godina kasnije, pred kraj [[Austro-Ugarska|Austrougarskog castva]], 1918. godine je željezari Zenica emitovano 1,5 miliona kruna, tako da je to dioničko društvo tada imalo kapital u iznosu od 5 miliona austrijskih kruna.
===Period između dva svjetska rata=== 
{{Glavni|Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina SHS}}
[[Datoteka:Zeljezara Zenica 1895.jpg|mini|309x309piksel|Željezara Zenica 1895. godine]]
Nakon pada austrougarskog carstva, osnivanja [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine SHS]] i [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] privreda u Zenici i čitavoj Bosni i Hercegovini je od 1918. do 1941. godine stagnirala. Međutim, pred početak drugog svjetskog rata uložena je određena količina novca u željezaru zenica, koja time sa oko 4000 radnika postaje najveće preduzeće u Bosni i Hercegovini&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zenica.ba/fakta/o-gradu/historija-zenice/|title=Historija Zenice|website=www.zenica.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-date=21. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721040550/http://www.zenica.ba/fakta/o-gradu/historija-zenice/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Nakon prvog svjetskog rata Željezara je pripalala kraljevini Jugoslavije. Ukupni kapital željezare iznosio je 1.250.000 dinara, koji su bili raspodijeljeni na 25.000 dionica. Većina dionica je pripaladala Jadranskoj banci. Dominantna pozicija stranih ulagača prisila je jugoslavensku vladu da se formira jugoslavenski željezni kartel. U 1927. godini kartel je obuhvatao 3 željezare (Zenica, [[Željezara Jesenice|Jesenice]], i [[Željezara Štore|Štore]]). U 1935. proširena je proizvodnja na žicu i eksere. Uvedene su 4 mašine za vučenje žice, 15 mašina za kovanje eksera, mašina za proizvodnju bodljikave žice kao i mašina za galvanizaciju. U 1939. godini jugoslavenska vlada je izvršila dokapitalizaciju u visini od 45 miliona dinara. Prva značajnija investicija izvršena je izgradnjom valjaonice prečnika 800&amp;nbsp;mm. Izgradnju je izvršila njemačka kompanija ''Krupp-Grusonwerk A.G.Magedburg-Buckau''. Sljedeći korak ostvaren je izgradnjom [[Termoelektrana|termocentrale]] u sklopu željezare u junu  1937. U 1941. osnovan je ''Jugoslovenski čelik a.d.'' koje su činili pored željezare Zenica, željezara i [[rudnik željeza u Varešu]], [[rudnik željezne rude u Ljubiji]] i [[Rudnik Raspotočje|rudnici uglja Zenica]] i [[Rudnik uglja Breza|Breza]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

===Drugi svjetski rat===
{{Glavni|Drugi svjetski rat}}
Tokom rata naziv željezare je glasio ''HRUTAD'' (Hrvatski rudnici i talionice akcionarsko društvo). Zbog velike važnosti njemački okupator je povećao prozvodnju. Stalni napadi [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodno-oslobodilačke vojske]] (NOVJ) koji su doveli i do djelimičnog uništenja postrojenja te je proizvodnja u 1944. iznosila oko 6520 tone. NOVJ je u 11. junu 1945. ušla u Zenicu, zahvaljujući naporima radnika mnoga postrojenja su sačuvana od potpunog uništenja. Samo nekoliko dana nakon kasnije ponovo se pokreće proizvodnja.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Harv|Ademović,|str. 14}}&lt;/ref&gt;

===Poslijeratni period===
[[Petogodišnji plan (SFRJ)|Prvi petogodišnji plan]] u bivšoj Jugoslaviji proglašen je u ljeto 1947. Predviđeno je proširivanje proizvodnje čelika i željeza. Prema tom planu postojeće željezare i čeličane su trebale biti obnovljene i modernizovane. U prethodnoj verziji nova fabrika je željeza je trebala biti napravljena kod Doboja. Odluka je međutim donesena da se proizvodnja u Zenici proširi. Planirane su valjaonice i visoki peći s kapacitetom od 300.000 tona čelika godišnje. U 1948. su došle poteškoće u razvoju ekonomije na području Jugoslavije. U to vrijeme donesena je [[Informbiro|rezolucija Informbiroa]] koja je otežavala robnu razmjenu s inostranstvom. Planirano je da se do 1955. godišnja proizvodnja poveća na 585.000 tona čelika.&lt;ref&gt;{{Harv|Ademović,|str. 12}}&lt;/ref&gt;

Dogradnja željezare u Zenici, koja je završena [[12. oktobar|12. oktobra]] 1958. godine svečanim otvaranjem, na kojem je sudjelovao i predsjednik Socijalističke federativne republike Jugoslavije (SFRJ) [[Josip Broz Tito]].&lt;ref&gt;{{Harv|Ademović,|str. 47}}&lt;/ref&gt; Tada je izgrađena treća visoka peći i kapacitet povećan sa 70.000 (1945) na 600.000 tona čelika godišnje.

U narednim decenijma ponovo su modernizovani pogona i izgrađeni nove peći. Tako je 1977. godine željezara u Zenici imala 17.000 zaposlenih, dok je taj iznos prije početka drugog svjetskog rata još iznosio 4000. 
[[Datoteka:Arcelor Mittal.svg|mini|Logo ArcelorMittal Zenica-e]]
1987. godina bila je dosada najbolja godina u istoriji željezare u Zenici po proizvodnji. Željezara Zenica je tada imala oko 24.000 zaposlenih i imala obim proizvodnje u iznosu od 1,87 miliona tona čelika. Željezara Zenica je tada bila jedna od najvećih željezara u [[Evropa|Evropi]].

Nakon početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992. godine, svi pogoni zeničke željezare su ugašeni i obustavili proizvodnju, a i nakon kraja rata u Bosni i Hercegovini željezara nije odmah počela ponovo sa proizvodnjom.

1998. godine je nastalo zajedničko državno preduzeće između Željezare Zenica i [[Kuvajtski investicioni fond|Kuvajtskog investicionog fonda]] (KIA) pod imenom BH Steel d.o.o. Zenica sa oko 1000 zaposlenih.

Šest godina kasnije, u decembru 2004. godine je po preporuci Harisa Silajdžića izvršena je privatizacija željezare u Zenici sa Mittal Steel Company-om po prodanoj cijeni u iznosu jednog [[Dolar|US$-Dollara]]. Mittal Steel je se obavezao povećati broj zaposlenih na 4150 i investirati 135 miliona američkih dollara. Međutim, jedan manjinski dio željezare je ostao je u državnom vlasništvu i posluje kao Željezara Zenica d.o.o., dok privatizovani počinje poslovati kao Mittal Steel d.o.o. Zenica.
[[Datoteka:ArcelorMittal Zenica building.JPG|mini|313x313piksel|Upravna zgrada Željezare Zenica]]
Nakon pregovora između Mittal Steel i Arcelor-a 2006. godine, osnovano je 2007. godine između tih dvoje metalskih giganta zajedničko preduzeće pod imenom ArcelorMittal, nakon kojeg je željezara postala članica ArcelorMittal Group-e i počinje poslovati kao ArcelorMittal Zenica.

2008. godine završena je modernizacija pogona ženičke željezare i ponovo je, nakon 17-godišnje pauze, se počelo sa proizvodnjom toplo valjanih proizvoda.

== Proizvodnja ==
Željezara u Zenici proizvodi toplo valjane proizvode za tržište [[Balkan]]a, [[Evropska unija|Evropsku uniju]] i [[Sjeverna Afrika|sjeverne Afrike]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://corporate.arcelormittal.com/sustainability/local-picture/bosnia|title=Bosnia|website=corporate.arcelormittal.com|access-date=18. 6. 2016|archive-date=29. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629181327/http://corporate.arcelormittal.com/sustainability/local-picture/bosnia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Željezo i ugalj za željeznicu se dobiva iz obilježnih rudnika, dok se koks dobiva iz [[Global Ispat Koksna Industrija Lukavac|Global Ispat Koksna Industrija Lukavac-a]] (GIKIL)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bportal.ba/kinezi-preuzeli-zeljezaru-smederevo-evo-sta-to-znaci-za-1-000-radnika-lukavackog-gikil-a/|title=Kinezi preuzeli željezaru Smederevo: Evo šta to znači za 1.000 radnika lukavačkog GIKIL-a|date=21. 5. 2016|website=Bportal|access-date=18. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524054153/http://bportal.ba/kinezi-preuzeli-zeljezaru-smederevo-evo-sta-to-znaci-za-1-000-radnika-lukavackog-gikil-a/|archive-date=24. 5. 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Kritika ==

=== Zagađenje ===
I ako se od strane ArcelorMittal-a navodi kako su oni uložili dosta napora u smanjenje iznosa štitnih emisionih gasova koji dolazi iz Željezare Zenica&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.avaz.ba/clanak/198225/arcelormittal-zagadenje-u-zenici-uzrokuju-kucna-lozista-ogroman-broj-vozila-i-druga-industrijska-postrojenja|title=ARCELORMITTAL &quot;Zagađenje u Zenici uzrokuju kućna ložišta, ogroman broj vozila i druga industrijska postrojenja&quot;|website=www.avaz.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-date=14. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614114418/http://www.avaz.ba/clanak/198225/arcelormittal-zagadenje-u-zenici-uzrokuju-kucna-lozista-ogroman-broj-vozila-i-druga-industrijska-postrojenja|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, brojna zdravstvena, ekološka i građanska udruženja i institucije tvrdi kako je zenička željezara glavni krivac za zagađenje u Zenici i okolini&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilten.org/?p=3899|title=Zenica na pragu ekološke katastrofe|website=Bilten|access-date=18. 6. 2016}}&lt;/ref&gt;.

U decembru 2012. godine u Zenici je održan protest od oko 3000 građana Zenice, koji su tražili da se promijeni stanje u Zenici. 
[[Datoteka:Mittal Steel Company logo.svg|mini|Logo priješnje Mittal Steel Company Zenica-e]]
Dvije godine kasnije, u decembru 2014. godine [[ljekarska komora Federacije Bosne i Hercegovine]] je poručila kako se zdravlje građana Zenice mora hitno zaštiti ili se, po njihovim riječima, čak mora i razmišljati o njihovom iseljenju.

U augustu 2015. godine potpisan je ugovor o izgradnji filtera sa danskom kompanijom [[FLSmidth]] u vrijednosti od oko više od 6 miliona KM. 

Direktor ArcelorMittal Zenica-e je tada rekao kako je cilj tog projekta smanjenje emisije prašine za sinter mašine broj 5 u željezari na ispod 50&amp;nbsp;mg/Nm³, što je i zakonski dozvoljenja granica, dok je prema svojim rječima i postoji potencijal smanjenja na 30&amp;nbsp;mg/Nm³.

U oktobru 2015. godine ArcelorMittal dao je i saopštenje za javnost, u kojim se navodi kako zagađenje uzrokuju sami građani Zenice kućnim ložištima, ogromnim broju vozila, te druga industrijska postrojenja.

=== Privatizacija ===
Mnogi mediji u Bosni i Hercegovini, kao npr. &quot;[[Slobodna Evropa]]&quot;, izvještavaju kako je loša privatizacija željezare u Zenici. Oni izvještavaju kako su hiljade ljudi ostalo bez posla, loši uslovi rada, te da se nisu ispoštovali uslovi za privatizaciju zeničke željezare. Osim toga, oni i izvještavaju kako se željezara nije smijela prodavati za toliko nisku cijenu.

Drugi mediji u Bosni i Hercegovini, npr. [[TV1 (BiH)|TV1]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=X0FGTCiS1hI|title=Istina o Željezari Zenica:Investirano preko 127 miliona maraka i zapošljava 2500 radnika|last=|first=|date=|website=|publisher=TV1|access-date=18. 6. 2016}}&lt;/ref&gt; ili &quot;Novo Vrijeme&quot; međutim navode, kako je Željezara Zenica uspješno privatizovana, te je pokretač razvoja i značajan dio izvoza Bosne i Hercegovine, te da su uslovi privatizacije većinom ispoštovani i uloženi značajna sredstva. Novo Vrijeme izvještava, kako je razlog puno manjeg broja radnika i modernizacija pogona, što uzrokuje manjim potrebama radnika.

==Literatura==
* {{cite book|last1=Ademović|first1=Fadil|title=Monografija - Željezara Zenica|date=1965|publisher=Željezara Zenica|location=Zenica|language=en|ref=harv}}

== Reference ==
{{refspisak|2}}

[[Kategorija:Kompanije u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Industrija u Bosni i Hercegovini]]</text>
      <sha1>nq37qze0kkywum7fd8rypemywcqoii2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908301</id>
      <parentid>3908294</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <comment>Poništena izmjena [[Special:Diff/3908294|3908294]] korisnika/-ce [[Special:Contributions/~2026-40548-57|~2026-40548-57]] ([[User talk:~2026-40548-57|razgovor]])</comment>
      <origin>3908301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17388" sha1="jr6mnc9b071u50cwtkngsvhljl7jt4d" xml:space="preserve">{{Infokutija kompanija
|grupa=
|ime=Željezara Zenica
|slika=Zeljezara Zenica.jpg
|vrsta=[[Dioničko društvo]]
|osnivanje=1892
|osnivači=Martin von Schmidt&lt;br /&gt;Hans Johann III von Pengg&lt;br /&gt;Leo Bondy
|sjedište=[[Zenica]], [[Bosna i Hercegovina]]
|predsjednik=
|ključneosobe=Lakshimi Mittal (generalni direktor ArcelorMittal-a)&lt;br /&gt;Marinko Bošnjak (Željezara Zenica)&lt;br /&gt;Biju Nair (ArcelorMittal Zenica)
|industrija=Metalna industrija
|proizvodi=
|zaposleni=2400 (ArcelorMittal Zenica)&lt;br /&gt;750 (Željezara Zenica)
|holding=
|slogan=
|web=[http://corporate.arcelormittal.com/ Službeni sajt]
|pod_posluženo=
|usluge=
|prihod=659,9 miliona  [[Konvertibilna marka|KM]] (ArcelorMittal Zenica 2014)
|operativni_prihod=
|neto_dobit=22,5 miliona KM (Arcelor Mittal Zenica 2014)&lt;br /&gt;{{gubitak}} −3,2 miliona [[Konvertibilna marka|KM]] (Željezara Zenica 2014)
|divizije=
|podruž=
|vlasnik=ArcelorMittal i Vlada FBiH
|prestala_postojati=
|dodatak=
}}
'''Željezara Zenica''' jest [[željezara]] u [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačkom]] gradu [[Zenica]].

Željezara Zenica bila je u državnom vlasništvu i djelovala pod imenom BH Steel d.o.o. Zenica do decembra 2004, kada ju je kupio holandski [[Mittal Steel Company]], koji je bio jedan od najvećih proizvođača [[čelik]]a na svijetu. Međutim, jedan manjinski dio željezare u Zenici ostao je u državnom vlasništvu i od tada počeo poslovati kao Željezara Zenica d.o.o.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slobodnaevropa.org/a/serijal-privatizacijske-pljacke---zenicka-zeljezara-od-radnickog-raja-do-strajkova/25279640.html|title=Serijal Privatizacijske pljačke - Zenička Željezara: Od radničkog raja do štrajkova|website=Radio Slobodna Evropa|access-date=18. 6. 2016}}&lt;/ref&gt;

Mittal Steel Company i [[Arcelor]], najveći proizvođač čelika, ujedinili su se u [[ArcelorMittal]] 2007. Tako je željezara u Zenici od tada počela poslovati pod imenom ArcelorMittal Zenica.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dw.com/hr/nastaje-najve%25C4%2587i-proizvo%25C4%2591a%25C4%258D-%25C4%258Delika-na-planetu/a-2280881-1|title=Nastaje najveći proizvođač čelika na planetu {{!}} Gospodarstvo {{!}} DW.COM {{!}} 29.06.2006|last=(www.dw.com)|first=Deutsche Welle|website=DW.COM|access-date=18. 6. 2016}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

Željezara Zenica najveća je željezara u Bosni i Hercegovini i najveći izvoznik u Bosni i Hercegovini (2014),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.akta.ba/bs/Vijest/vijesti/saznajte-ko-su-top-10-uvoznika-i-izvoznika-u-bih-u-2014-godini/48097|title=Saznajte ko su: Top 10 uvoznika i izvoznika u BiH u 2014. godini|last=Akta.ba|website=Akta.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-date=26. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026212537/http://www.akta.ba/bs/Vijest/vijesti/saznajte-ko-su-top-10-uvoznika-i-izvoznika-u-bih-u-2014-godini/48097|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; dok je među željezarama u državama bivše [[Socijalistička federativna republika Jugoslavija|SFRJ]] također jedna od najvećih.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://novovrijeme.ba/zenicka-zeljezara-prica-o-privrednom-divu-koji-je-nadzivio-cetiri-sistema-dvije-privatizacije-i-tri-rata/|title=Zenička željezara: Priča o privrednom divu koji je nadživio četiri sistema, dvije privatizacije i tri rata|website=novovrijeme.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140624204948/http://novovrijeme.ba/zenicka-zeljezara-prica-o-privrednom-divu-koji-je-nadzivio-cetiri-sistema-dvije-privatizacije-i-tri-rata/|archive-date=24. 6. 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Izgradnja željezare u Zenici je završena na jesen 1892. godine u vrijeme okupacije [[Austro-Ugarska|austro-ugarske]] nad Bosnom i Hercegovinom. Tada je vođena pod nazivom &quot;Eisenwerk Zenica&quot;.&lt;ref name=&quot;Harv|Ademović,|str. 13&quot;&gt;{{Harv|Ademović,|str. 13}}&lt;/ref&gt; Željezara je trebala raditi na bazi sirovog željeza iz [[Vareš]]a ,te je osnovana je kao zadruga kapitala od strane industrijalaca Martin von Schmidta iz [[Willhelmsburg]]a u [[Austrija|Austriji]], Hans Johann III von Pengga iz [[Thörl]]a u Austriji, te [[Češka|češkog]] industrijalca Leo Bondya iz [[Prag]]a, koji su u nju uložili 2,6 miliona austrijskih kruna. Zenica je izabrana radi željezničke pruge, koja prolazi kroz taj grad, zbog značajnih količina [[Ugalj|uglja]] i zbog najnižeg iznosa poreza među tadašnjim zemljama austrougarske, koji je na dobit u tadašnjoj Bosni i Hercegovini iznosio samo 3%.

Sedam godina kasnije, 1897. godine željezara Zenica počela je djelovati kao [[dioničko društvo]].

1900. godine dioničko društvo željezare u Zenici je emitovalo 900.000 kruna.

Do kraja 1905. godine željezara Zenica je imala dvije primitivne [[SM peći]] za proizvodnju čelika, od kojih je prva podignuta 1899. godine, a druga 1901. godine.

Gorivi plin potreban za postrojenja proizvodio je se u gasnim generatorima, koji su radili metodom nepotpunog sagorjevanja uglja, tako da je [[plin]] pretežno sadržavao ugljenmonoksid (poznatiji kao CO²). Ti gasni generatori su radili do 1966. godine, kada je željezara modernizovana.

1913. godine izgrađena je i jedna treća SM peći sa kapacitetom 50.000 tona čelika.

===Prvi svjetski rat=== 
{{Glavni|Prvi svjetski rat}}
Željezara je za investitore bila veoma profitabilna, prije svega, zbog masovnog naoružavanja i predstojećih rata sa Srbijom. Dok je profit u 1900. iznosio 132.602 krune, u 1908. povećava se na 1.300.000 kruna. U sljedećih 8 godina ukupna dobit je iznosila 3,8 miliona kruna što je značilo 25% više nego što je uloženo u Željezaru. Pred početak Prvog svjetskog rata u 1912. tadašnji maksimum proizvodnje je dostigao 38.583 tona sirovog čelika odnosno 33.008 tona valjanih proizvoda. Isti nivo proizvodnje ostvaren je tek ponovo u 1938.Zbog ,izbijanja rata i nedostatka sirovina, znatno je smanjena proizvodnja u toku sljedeće 3 godine te je Željezara poslovala s deficitom. Većina čelika je dostavljana u regije: [[Bosna i Hercegovina]] 23,9%; Austrija 6,25%; [[Mađarska]] 61,3%; te [[Bugarska]] i [[Rumunija]] 8,55%. U početku nije postojao visok stepen mehanizacije. U 1912. radilo je 737 radnika od toga 506 iz Bosne i Hercegovine, 146 iz [[Austrija|Austrije]], 75 iz Mađarske i 10 iz ostalih regiona.&lt;ref name=&quot;Harv|Ademović,|str. 13&quot;/&gt;
18 godina kasnije, pred kraj [[Austro-Ugarska|Austrougarskog castva]], 1918. godine je željezari Zenica emitovano 1,5 miliona kruna, tako da je to dioničko društvo tada imalo kapital u iznosu od 5 miliona austrijskih kruna.
===Period između dva svjetska rata=== 
{{Glavni|Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina SHS}}
[[Datoteka:Zeljezara Zenica 1895.jpg|mini|309x309piksel|Željezara Zenica 1895. godine]]
Nakon pada austrougarskog carstva, osnivanja [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine SHS]] i [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] privreda u Zenici i čitavoj Bosni i Hercegovini je od 1918. do 1941. godine stagnirala. Međutim, pred početak drugog svjetskog rata uložena je određena količina novca u željezaru zenica, koja time sa oko 4000 radnika postaje najveće preduzeće u Bosni i Hercegovini&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zenica.ba/fakta/o-gradu/historija-zenice/|title=Historija Zenice|website=www.zenica.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-date=21. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721040550/http://www.zenica.ba/fakta/o-gradu/historija-zenice/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Nakon prvog svjetskog rata Željezara je pripalala kraljevini Jugoslavije. Ukupni kapital željezare iznosio je 1.250.000 dinara, koji su bili raspodijeljeni na 25.000 dionica. Većina dionica je pripaladala Jadranskoj banci. Dominantna pozicija stranih ulagača prisila je jugoslavensku vladu da se formira jugoslavenski željezni kartel. U 1927. godini kartel je obuhvatao 3 željezare (Zenica, [[Željezara Jesenice|Jesenice]], i [[Željezara Štore|Štore]]). U 1935. proširena je proizvodnja na žicu i eksere. Uvedene su 4 mašine za vučenje žice, 15 mašina za kovanje eksera, mašina za proizvodnju bodljikave žice kao i mašina za galvanizaciju. U 1939. godini jugoslavenska vlada je izvršila dokapitalizaciju u visini od 45 miliona dinara. Prva značajnija investicija izvršena je izgradnjom valjaonice prečnika 800&amp;nbsp;mm. Izgradnju je izvršila njemačka kompanija ''Krupp-Grusonwerk A.G.Magedburg-Buckau''. Sljedeći korak ostvaren je izgradnjom [[Termoelektrana|termocentrale]] u sklopu željezare u junu  1937. U 1941. osnovan je ''Jugoslovenski čelik a.d.'' koje su činili pored željezare Zenica, željezara i [[rudnik željeza u Varešu]], [[rudnik željezne rude u Ljubiji]] i [[Rudnik Raspotočje|rudnici uglja Zenica]] i [[Rudnik uglja Breza|Breza]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

===Drugi svjetski rat===
{{Glavni|Drugi svjetski rat}}
Tokom rata naziv željezare je glasio ''HRUTAD'' (Hrvatski rudnici i talionice akcionarsko društvo). Zbog velike važnosti njemački okupator je povećao prozvodnju. Stalni napadi [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodno-oslobodilačke vojske]] (NOVJ) koji su doveli i do djelimičnog uništenja postrojenja te je proizvodnja u 1944. iznosila oko 6520 tone. NOVJ je u 11. junu 1945. ušla u Zenicu, zahvaljujući naporima radnika mnoga postrojenja su sačuvana od potpunog uništenja. Samo nekoliko dana nakon kasnije ponovo se pokreće proizvodnja.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Harv|Ademović,|str. 14}}&lt;/ref&gt;

===Poslijeratni period===
[[Petogodišnji plan (SFRJ)|Prvi petogodišnji plan]] u bivšoj Jugoslaviji proglašen je u ljeto 1947. Predviđeno je proširivanje proizvodnje čelika i željeza. Prema tom planu postojeće željezare i čeličane su trebale biti obnovljene i modernizovane. U prethodnoj verziji nova fabrika je željeza je trebala biti napravljena kod Doboja. Odluka je međutim donesena da se proizvodnja u Zenici proširi. Planirane su valjaonice i visoki peći s kapacitetom od 300.000 tona čelika godišnje. U 1948. su došle poteškoće u razvoju ekonomije na području Jugoslavije. U to vrijeme donesena je [[Informbiro|rezolucija Informbiroa]] koja je otežavala robnu razmjenu s inostranstvom. Planirano je da se do 1955. godišnja proizvodnja poveća na 585.000 tona čelika.&lt;ref&gt;{{Harv|Ademović,|str. 12}}&lt;/ref&gt;

Dogradnja željezare u Zenici, koja je završena [[12. oktobar|12. oktobra]] 1958. godine svečanim otvaranjem, na kojem je sudjelovao i predsjednik Socijalističke federativne republike Jugoslavije (SFRJ) [[Josip Broz Tito]].&lt;ref&gt;{{Harv|Ademović,|str. 47}}&lt;/ref&gt; Tada je izgrađena treća visoka peći i kapacitet povećan sa 70.000 (1945) na 600.000 tona čelika godišnje.

U narednim decenijma ponovo su modernizovani pogona i izgrađeni nove peći. Tako je 1977. godine željezara u Zenici imala 17.000 zaposlenih, dok je taj iznos prije početka drugog svjetskog rata još iznosio 4000. 
[[Datoteka:Arcelor Mittal.svg|mini|Logo ArcelorMittal Zenica-e]]
1987. godina bila je dosada najbolja godina u istoriji željezare u Zenici po proizvodnji. Željezara Zenica je tada imala oko 24.000 zaposlenih i imala obim proizvodnje u iznosu od 1,87 miliona tona čelika. Željezara Zenica je tada bila jedna od najvećih željezara u [[Evropa|Evropi]].

Nakon početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992. godine, svi pogoni zeničke željezare su ugašeni i obustavili proizvodnju, a i nakon kraja rata u Bosni i Hercegovini željezara nije odmah počela ponovo sa proizvodnjom.

1998. godine je nastalo zajedničko državno preduzeće između Željezare Zenica i [[Kuvajtski investicioni fond|Kuvajtskog investicionog fonda]] (KIA) pod imenom BH Steel d.o.o. Zenica sa oko 1000 zaposlenih.

Šest godina kasnije, u decembru 2004. godine je po preporuci Harisa Silajdžića izvršena je privatizacija željezare u Zenici sa Mittal Steel Company-om po prodanoj cijeni u iznosu jednog [[Dolar|US$-Dollara]]. Mittal Steel je se obavezao povećati broj zaposlenih na 4150 i investirati 135 miliona američkih dollara. Međutim, jedan manjinski dio željezare je ostao je u državnom vlasništvu i posluje kao Željezara Zenica d.o.o., dok privatizovani počinje poslovati kao Mittal Steel d.o.o. Zenica.
[[Datoteka:ArcelorMittal Zenica building.JPG|mini|313x313piksel|Upravna zgrada Željezare Zenica]]
Nakon pregovora između Mittal Steel i Arcelor-a 2006. godine, osnovano je 2007. godine između tih dvoje metalskih giganta zajedničko preduzeće pod imenom ArcelorMittal, nakon kojeg je željezara postala članica ArcelorMittal Group-e i počinje poslovati kao ArcelorMittal Zenica.

2008. godine završena je modernizacija pogona ženičke željezare i ponovo je, nakon 17-godišnje pauze, se počelo sa proizvodnjom toplo valjanih proizvoda.

== Proizvodnja ==
Željezara u Zenici proizvodi toplo valjane proizvode za tržište [[Balkan]]a, [[Evropska unija|Evropsku uniju]] i [[Sjeverna Afrika|sjeverne Afrike]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://corporate.arcelormittal.com/sustainability/local-picture/bosnia|title=Bosnia|website=corporate.arcelormittal.com|access-date=18. 6. 2016|archive-date=29. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629181327/http://corporate.arcelormittal.com/sustainability/local-picture/bosnia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Željezo i ugalj za željeznicu se dobiva iz obilježnih rudnika, dok se koks dobiva iz [[Global Ispat Koksna Industrija Lukavac|Global Ispat Koksna Industrija Lukavac-a]] (GIKIL)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bportal.ba/kinezi-preuzeli-zeljezaru-smederevo-evo-sta-to-znaci-za-1-000-radnika-lukavackog-gikil-a/|title=Kinezi preuzeli željezaru Smederevo: Evo šta to znači za 1.000 radnika lukavačkog GIKIL-a|date=21. 5. 2016|website=Bportal|access-date=18. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524054153/http://bportal.ba/kinezi-preuzeli-zeljezaru-smederevo-evo-sta-to-znaci-za-1-000-radnika-lukavackog-gikil-a/|archive-date=24. 5. 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Kritika ==

=== Zagađenje ===
I ako se od strane ArcelorMittal-a navodi kako su oni uložili dosta napora u smanjenje iznosa štitnih emisionih gasova koji dolazi iz Željezare Zenica&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.avaz.ba/clanak/198225/arcelormittal-zagadenje-u-zenici-uzrokuju-kucna-lozista-ogroman-broj-vozila-i-druga-industrijska-postrojenja|title=ARCELORMITTAL &quot;Zagađenje u Zenici uzrokuju kućna ložišta, ogroman broj vozila i druga industrijska postrojenja&quot;|website=www.avaz.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-date=14. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614114418/http://www.avaz.ba/clanak/198225/arcelormittal-zagadenje-u-zenici-uzrokuju-kucna-lozista-ogroman-broj-vozila-i-druga-industrijska-postrojenja|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, brojna zdravstvena, ekološka i građanska udruženja i institucije tvrdi kako je zenička željezara glavni krivac za zagađenje u Zenici i okolini&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilten.org/?p=3899|title=Zenica na pragu ekološke katastrofe|website=Bilten|access-date=18. 6. 2016}}&lt;/ref&gt;.

U decembru 2012. godine u Zenici je održan protest od oko 3000 građana Zenice, koji su tražili da se promijeni stanje u Zenici. 
[[Datoteka:Mittal Steel Company logo.svg|mini|Logo priješnje Mittal Steel Company Zenica-e]]
Dvije godine kasnije, u decembru 2014. godine [[ljekarska komora Federacije Bosne i Hercegovine]] je poručila kako se zdravlje građana Zenice mora hitno zaštiti ili se, po njihovim riječima, čak mora i razmišljati o njihovom iseljenju.

U augustu 2015. godine potpisan je ugovor o izgradnji filtera sa danskom kompanijom [[FLSmidth]] u vrijednosti od oko više od 6 miliona KM. 

Direktor ArcelorMittal Zenica-e je tada rekao kako je cilj tog projekta smanjenje emisije prašine za sinter mašine broj 5 u željezari na ispod 50&amp;nbsp;mg/Nm³, što je i zakonski dozvoljenja granica, dok je prema svojim rječima i postoji potencijal smanjenja na 30&amp;nbsp;mg/Nm³.

U oktobru 2015. godine ArcelorMittal dao je i saopštenje za javnost, u kojim se navodi kako zagađenje uzrokuju sami građani Zenice kućnim ložištima, ogromnim broju vozila, te druga industrijska postrojenja.

=== Privatizacija ===
Mnogi mediji u Bosni i Hercegovini, kao npr. &quot;[[Slobodna Evropa]]&quot;, izvještavaju kako je loša privatizacija željezare u Zenici. Oni izvještavaju kako su hiljade ljudi ostalo bez posla, loši uslovi rada, te da se nisu ispoštovali uslovi za privatizaciju zeničke željezare. Osim toga, oni i izvještavaju kako se željezara nije smijela prodavati za toliko nisku cijenu.

Drugi mediji u Bosni i Hercegovini, npr. [[TV1 (BiH)|TV1]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=X0FGTCiS1hI|title=Istina o Željezari Zenica:Investirano preko 127 miliona maraka i zapošljava 2500 radnika|last=|first=|date=|website=|publisher=TV1|access-date=18. 6. 2016}}&lt;/ref&gt; ili &quot;Novo Vrijeme&quot; međutim navode, kako je Željezara Zenica uspješno privatizovana, te je pokretač razvoja i značajan dio izvoza Bosne i Hercegovine, te da su uslovi privatizacije većinom ispoštovani i uloženi značajna sredstva. Novo Vrijeme izvještava, kako je razlog puno manjeg broja radnika i modernizacija pogona, što uzrokuje manjim potrebama radnika.

==Literatura==
* {{cite book|last1=Ademović|first1=Fadil|title=Monografija - Željezara Zenica|date=1965|publisher=Željezara Zenica|location=Zenica|language=en|ref=harv}}

== Reference ==
{{refspisak|2}}

[[Kategorija:Kompanije u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Industrija u Bosni i Hercegovini]]</text>
      <sha1>jr6mnc9b071u50cwtkngsvhljl7jt4d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908309</id>
      <parentid>3908301</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40548-57</username>
        <id>183736</id>
      </contributor>
      <comment>Klarifikacija međuratnog perioda</comment>
      <origin>3908309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17550" sha1="jn504hrzl1u49411fpga0mynwkciztx" xml:space="preserve">{{Infokutija kompanija
|grupa=
|ime=Željezara Zenica
|slika=Zeljezara Zenica.jpg
|vrsta=[[Dioničko društvo]]
|osnivanje=1892
|osnivači=Martin von Schmidt&lt;br /&gt;Hans Johann III von Pengg&lt;br /&gt;Leo Bondy
|sjedište=[[Zenica]], [[Bosna i Hercegovina]]
|predsjednik=
|ključneosobe=Lakshimi Mittal (generalni direktor ArcelorMittal-a)&lt;br /&gt;Marinko Bošnjak (Željezara Zenica)&lt;br /&gt;Biju Nair (ArcelorMittal Zenica)
|industrija=Metalna industrija
|proizvodi=
|zaposleni=2400 (ArcelorMittal Zenica)&lt;br /&gt;750 (Željezara Zenica)
|holding=
|slogan=
|web=[http://corporate.arcelormittal.com/ Službeni sajt]
|pod_posluženo=
|usluge=
|prihod=659,9 miliona  [[Konvertibilna marka|KM]] (ArcelorMittal Zenica 2014)
|operativni_prihod=
|neto_dobit=22,5 miliona KM (Arcelor Mittal Zenica 2014)&lt;br /&gt;{{gubitak}} −3,2 miliona [[Konvertibilna marka|KM]] (Željezara Zenica 2014)
|divizije=
|podruž=
|vlasnik=ArcelorMittal i Vlada FBiH
|prestala_postojati=
|dodatak=
}}
'''Željezara Zenica''' jest [[željezara]] u [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačkom]] gradu [[Zenica]].

Željezara Zenica bila je u državnom vlasništvu i djelovala pod imenom BH Steel d.o.o. Zenica do decembra 2004, kada ju je kupio holandski [[Mittal Steel Company]], koji je bio jedan od najvećih proizvođača [[čelik]]a na svijetu. Međutim, jedan manjinski dio željezare u Zenici ostao je u državnom vlasništvu i od tada počeo poslovati kao Željezara Zenica d.o.o.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slobodnaevropa.org/a/serijal-privatizacijske-pljacke---zenicka-zeljezara-od-radnickog-raja-do-strajkova/25279640.html|title=Serijal Privatizacijske pljačke - Zenička Željezara: Od radničkog raja do štrajkova|website=Radio Slobodna Evropa|access-date=18. 6. 2016}}&lt;/ref&gt;

Mittal Steel Company i [[Arcelor]], najveći proizvođač čelika, ujedinili su se u [[ArcelorMittal]] 2007. Tako je željezara u Zenici od tada počela poslovati pod imenom ArcelorMittal Zenica.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dw.com/hr/nastaje-najve%25C4%2587i-proizvo%25C4%2591a%25C4%258D-%25C4%258Delika-na-planetu/a-2280881-1|title=Nastaje najveći proizvođač čelika na planetu {{!}} Gospodarstvo {{!}} DW.COM {{!}} 29.06.2006|last=(www.dw.com)|first=Deutsche Welle|website=DW.COM|access-date=18. 6. 2016}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

Željezara Zenica najveća je željezara u Bosni i Hercegovini i najveći izvoznik u Bosni i Hercegovini (2014),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.akta.ba/bs/Vijest/vijesti/saznajte-ko-su-top-10-uvoznika-i-izvoznika-u-bih-u-2014-godini/48097|title=Saznajte ko su: Top 10 uvoznika i izvoznika u BiH u 2014. godini|last=Akta.ba|website=Akta.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-date=26. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026212537/http://www.akta.ba/bs/Vijest/vijesti/saznajte-ko-su-top-10-uvoznika-i-izvoznika-u-bih-u-2014-godini/48097|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; dok je među željezarama u državama bivše [[Socijalistička federativna republika Jugoslavija|SFRJ]] također jedna od najvećih.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://novovrijeme.ba/zenicka-zeljezara-prica-o-privrednom-divu-koji-je-nadzivio-cetiri-sistema-dvije-privatizacije-i-tri-rata/|title=Zenička željezara: Priča o privrednom divu koji je nadživio četiri sistema, dvije privatizacije i tri rata|website=novovrijeme.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140624204948/http://novovrijeme.ba/zenicka-zeljezara-prica-o-privrednom-divu-koji-je-nadzivio-cetiri-sistema-dvije-privatizacije-i-tri-rata/|archive-date=24. 6. 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Izgradnja željezare u Zenici je završena na jesen 1892. godine u vrijeme okupacije [[Austro-Ugarska|austro-ugarske]] nad Bosnom i Hercegovinom. Tada je vođena pod nazivom &quot;Eisenwerk Zenica&quot;.&lt;ref name=&quot;Harv|Ademović,|str. 13&quot;&gt;{{Harv|Ademović,|str. 13}}&lt;/ref&gt; Željezara je trebala raditi na bazi sirovog željeza iz [[Vareš]]a ,te je osnovana je kao zadruga kapitala od strane industrijalaca Martin von Schmidta iz [[Willhelmsburg]]a u [[Austrija|Austriji]], Hans Johann III von Pengga iz [[Thörl]]a u Austriji, te [[Češka|češkog]] industrijalca Leo Bondya iz [[Prag]]a, koji su u nju uložili 2,6 miliona austrijskih kruna. Zenica je izabrana radi željezničke pruge, koja prolazi kroz taj grad, zbog značajnih količina [[Ugalj|uglja]] i zbog najnižeg iznosa poreza među tadašnjim zemljama austrougarske, koji je na dobit u tadašnjoj Bosni i Hercegovini iznosio samo 3%.

Sedam godina kasnije, 1897. godine željezara Zenica počela je djelovati kao [[dioničko društvo]].

1900. godine dioničko društvo željezare u Zenici je emitovalo 900.000 kruna.

Do kraja 1905. godine željezara Zenica je imala dvije primitivne [[SM peći]] za proizvodnju čelika, od kojih je prva podignuta 1899. godine, a druga 1901. godine.

Gorivi plin potreban za postrojenja proizvodio je se u gasnim generatorima, koji su radili metodom nepotpunog sagorjevanja uglja, tako da je [[plin]] pretežno sadržavao ugljenmonoksid (poznatiji kao CO²). Ti gasni generatori su radili do 1966. godine, kada je željezara modernizovana.

1913. godine izgrađena je i jedna treća SM peći sa kapacitetom 50.000 tona čelika.

===Prvi svjetski rat=== 
{{Glavni|Prvi svjetski rat}}
Željezara je za investitore bila veoma profitabilna, prije svega, zbog masovnog naoružavanja i predstojećih rata sa Srbijom. Dok je profit u 1900. iznosio 132.602 krune, u 1908. povećava se na 1.300.000 kruna. U sljedećih 8 godina ukupna dobit je iznosila 3,8 miliona kruna što je značilo 25% više nego što je uloženo u Željezaru. Pred početak Prvog svjetskog rata u 1912. tadašnji maksimum proizvodnje je dostigao 38.583 tona sirovog čelika odnosno 33.008 tona valjanih proizvoda. Isti nivo proizvodnje ostvaren je tek ponovo u 1938.Zbog ,izbijanja rata i nedostatka sirovina, znatno je smanjena proizvodnja u toku sljedeće 3 godine te je Željezara poslovala s deficitom. Većina čelika je dostavljana u regije: [[Bosna i Hercegovina]] 23,9%; Austrija 6,25%; [[Mađarska]] 61,3%; te [[Bugarska]] i [[Rumunija]] 8,55%. U početku nije postojao visok stepen mehanizacije. U 1912. radilo je 737 radnika od toga 506 iz Bosne i Hercegovine, 146 iz [[Austrija|Austrije]], 75 iz Mađarske i 10 iz ostalih regiona.&lt;ref name=&quot;Harv|Ademović,|str. 13&quot;/&gt;
18 godina kasnije, pred kraj [[Austro-Ugarska|Austrougarskog castva]], 1918. godine je željezari Zenica emitovano 1,5 miliona kruna, tako da je to dioničko društvo tada imalo kapital u iznosu od 5 miliona austrijskih kruna.
===Period između dva svjetska rata=== 
{{Glavni|Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina SHS}}
[[Datoteka:Zeljezara Zenica 1895.jpg|mini|309x309piksel|Željezara Zenica 1895. godine]]
Nakon pada austrougarskog carstva, osnivanja [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine SHS]] i [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] privreda u Zenici i čitavoj Bosni i Hercegovini je od 1918. do 1941. godine stagnirala zbog predratne organizacije BiH kao &quot;izvora ruda&quot; što je u glavnom služilo za izvoz. Krahom svjetske ekonomije, pada i standard unutar BiH, te je u proseku dohodak po glavi stanovnika iznosio oko 75% proseka Kraljevine Jugoslavije. Međutim, pred početak drugog svjetskog rata uložena je određena količina novca u željezaru zenica, koja time sa oko 4000 radnika postaje najveće preduzeće u Bosni i Hercegovini&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zenica.ba/fakta/o-gradu/historija-zenice/|title=Historija Zenice|website=www.zenica.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-date=21. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721040550/http://www.zenica.ba/fakta/o-gradu/historija-zenice/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ukupni kapital željezare iznosio je 1.250.000 dinara, koji su bili raspodijeljeni na 25.000 dionica. Većina dionica je pripaladala Jadranskoj banci. Dominantna pozicija stranih ulagača prisila je jugoslavensku vladu da se formira jugoslavenski željezni kartel (JUGČEL). U 1927. godini kartel je obuhvatao 3 željezare (Zenica, [[Željezara Jesenice|Jesenice]], i [[Željezara Štore|Štore]]). U 1935. proširena je proizvodnja na žicu i eksere. Uvedene su 4 mašine za vučenje žice, 15 mašina za kovanje eksera, mašina za proizvodnju bodljikave žice kao i mašina za galvanizaciju. U 1939. godini jugoslavenska vlada je izvršila dokapitalizaciju u visini od 45 miliona dinara. Prva značajnija investicija izvršena je izgradnjom valjaonice prečnika 800mm. Izgradnju je izvršila njemačka kompanija ''Krupp-Grusonwerk A.G.Magedburg-Buckau''. Sljedeći korak ostvaren je izgradnjom [[Termoelektrana|termocentrale]] u sklopu željezare u junu  1937. U 1941. osnovan je ''Jugoslovenski čelik a.d.'' koje su činili pored željezare Zenica, željezara i [[rudnik željeza u Varešu]], [[rudnik željezne rude u Ljubiji]] i [[Rudnik Raspotočje|rudnici uglja Zenica]] i [[Rudnik uglja Breza|Breza]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

===Drugi svjetski rat===
{{Glavni|Drugi svjetski rat}}
Tokom rata naziv željezare je glasio ''HRUTAD'' (Hrvatski rudnici i talionice akcionarsko društvo). Zbog velike važnosti njemački okupator je povećao prozvodnju. Stalni napadi [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodno-oslobodilačke vojske]] (NOVJ) koji su doveli i do djelimičnog uništenja postrojenja te je proizvodnja u 1944. iznosila oko 6520 tone. NOVJ je u 11. junu 1945. ušla u Zenicu, zahvaljujući naporima radnika mnoga postrojenja su sačuvana od potpunog uništenja. Samo nekoliko dana nakon kasnije ponovo se pokreće proizvodnja.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Harv|Ademović,|str. 14}}&lt;/ref&gt;

===Poslijeratni period===
[[Petogodišnji plan (SFRJ)|Prvi petogodišnji plan]] u bivšoj Jugoslaviji proglašen je u ljeto 1947. Predviđeno je proširivanje proizvodnje čelika i željeza. Prema tom planu postojeće željezare i čeličane su trebale biti obnovljene i modernizovane. U prethodnoj verziji nova fabrika je željeza je trebala biti napravljena kod Doboja. Odluka je međutim donesena da se proizvodnja u Zenici proširi. Planirane su valjaonice i visoki peći s kapacitetom od 300.000 tona čelika godišnje. U 1948. su došle poteškoće u razvoju ekonomije na području Jugoslavije. U to vrijeme donesena je [[Informbiro|rezolucija Informbiroa]] koja je otežavala robnu razmjenu s inostranstvom. Planirano je da se do 1955. godišnja proizvodnja poveća na 585.000 tona čelika.&lt;ref&gt;{{Harv|Ademović,|str. 12}}&lt;/ref&gt;

Dogradnja željezare u Zenici, koja je završena [[12. oktobar|12. oktobra]] 1958. godine svečanim otvaranjem, na kojem je sudjelovao i predsjednik Socijalističke federativne republike Jugoslavije (SFRJ) [[Josip Broz Tito]].&lt;ref&gt;{{Harv|Ademović,|str. 47}}&lt;/ref&gt; Tada je izgrađena treća visoka peći i kapacitet povećan sa 70.000 (1945) na 600.000 tona čelika godišnje.

U narednim decenijma ponovo su modernizovani pogona i izgrađeni nove peći. Tako je 1977. godine željezara u Zenici imala 17.000 zaposlenih, dok je taj iznos prije početka drugog svjetskog rata još iznosio 4000. 
[[Datoteka:Arcelor Mittal.svg|mini|Logo ArcelorMittal Zenica-e]]
1987. godina bila je dosada najbolja godina u istoriji željezare u Zenici po proizvodnji. Željezara Zenica je tada imala oko 24.000 zaposlenih i imala obim proizvodnje u iznosu od 1,87 miliona tona čelika. Željezara Zenica je tada bila jedna od najvećih željezara u [[Evropa|Evropi]].

Nakon početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992. godine, svi pogoni zeničke željezare su ugašeni i obustavili proizvodnju, a i nakon kraja rata u Bosni i Hercegovini željezara nije odmah počela ponovo sa proizvodnjom.

1998. godine je nastalo zajedničko državno preduzeće između Željezare Zenica i [[Kuvajtski investicioni fond|Kuvajtskog investicionog fonda]] (KIA) pod imenom BH Steel d.o.o. Zenica sa oko 1000 zaposlenih.

Šest godina kasnije, u decembru 2004. godine je po preporuci Harisa Silajdžića izvršena je privatizacija željezare u Zenici sa Mittal Steel Company-om po prodanoj cijeni u iznosu jednog [[Dolar|US$-Dollara]]. Mittal Steel je se obavezao povećati broj zaposlenih na 4150 i investirati 135 miliona američkih dollara. Međutim, jedan manjinski dio željezare je ostao je u državnom vlasništvu i posluje kao Željezara Zenica d.o.o., dok privatizovani počinje poslovati kao Mittal Steel d.o.o. Zenica.
[[Datoteka:ArcelorMittal Zenica building.JPG|mini|313x313piksel|Upravna zgrada Željezare Zenica]]
Nakon pregovora između Mittal Steel i Arcelor-a 2006. godine, osnovano je 2007. godine između tih dvoje metalskih giganta zajedničko preduzeće pod imenom ArcelorMittal, nakon kojeg je željezara postala članica ArcelorMittal Group-e i počinje poslovati kao ArcelorMittal Zenica.

2008. godine završena je modernizacija pogona ženičke željezare i ponovo je, nakon 17-godišnje pauze, se počelo sa proizvodnjom toplo valjanih proizvoda.

== Proizvodnja ==
Željezara u Zenici proizvodi toplo valjane proizvode za tržište [[Balkan]]a, [[Evropska unija|Evropsku uniju]] i [[Sjeverna Afrika|sjeverne Afrike]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://corporate.arcelormittal.com/sustainability/local-picture/bosnia|title=Bosnia|website=corporate.arcelormittal.com|access-date=18. 6. 2016|archive-date=29. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629181327/http://corporate.arcelormittal.com/sustainability/local-picture/bosnia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Željezo i ugalj za željeznicu se dobiva iz obilježnih rudnika, dok se koks dobiva iz [[Global Ispat Koksna Industrija Lukavac|Global Ispat Koksna Industrija Lukavac-a]] (GIKIL)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bportal.ba/kinezi-preuzeli-zeljezaru-smederevo-evo-sta-to-znaci-za-1-000-radnika-lukavackog-gikil-a/|title=Kinezi preuzeli željezaru Smederevo: Evo šta to znači za 1.000 radnika lukavačkog GIKIL-a|date=21. 5. 2016|website=Bportal|access-date=18. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524054153/http://bportal.ba/kinezi-preuzeli-zeljezaru-smederevo-evo-sta-to-znaci-za-1-000-radnika-lukavackog-gikil-a/|archive-date=24. 5. 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Kritika ==

=== Zagađenje ===
I ako se od strane ArcelorMittal-a navodi kako su oni uložili dosta napora u smanjenje iznosa štitnih emisionih gasova koji dolazi iz Željezare Zenica&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.avaz.ba/clanak/198225/arcelormittal-zagadenje-u-zenici-uzrokuju-kucna-lozista-ogroman-broj-vozila-i-druga-industrijska-postrojenja|title=ARCELORMITTAL &quot;Zagađenje u Zenici uzrokuju kućna ložišta, ogroman broj vozila i druga industrijska postrojenja&quot;|website=www.avaz.ba|access-date=18. 6. 2016|archive-date=14. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614114418/http://www.avaz.ba/clanak/198225/arcelormittal-zagadenje-u-zenici-uzrokuju-kucna-lozista-ogroman-broj-vozila-i-druga-industrijska-postrojenja|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, brojna zdravstvena, ekološka i građanska udruženja i institucije tvrdi kako je zenička željezara glavni krivac za zagađenje u Zenici i okolini&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bilten.org/?p=3899|title=Zenica na pragu ekološke katastrofe|website=Bilten|access-date=18. 6. 2016}}&lt;/ref&gt;.

U decembru 2012. godine u Zenici je održan protest od oko 3000 građana Zenice, koji su tražili da se promijeni stanje u Zenici. 
[[Datoteka:Mittal Steel Company logo.svg|mini|Logo priješnje Mittal Steel Company Zenica-e]]
Dvije godine kasnije, u decembru 2014. godine [[ljekarska komora Federacije Bosne i Hercegovine]] je poručila kako se zdravlje građana Zenice mora hitno zaštiti ili se, po njihovim riječima, čak mora i razmišljati o njihovom iseljenju.

U augustu 2015. godine potpisan je ugovor o izgradnji filtera sa danskom kompanijom [[FLSmidth]] u vrijednosti od oko više od 6 miliona KM. 

Direktor ArcelorMittal Zenica-e je tada rekao kako je cilj tog projekta smanjenje emisije prašine za sinter mašine broj 5 u željezari na ispod 50&amp;nbsp;mg/Nm³, što je i zakonski dozvoljenja granica, dok je prema svojim rječima i postoji potencijal smanjenja na 30&amp;nbsp;mg/Nm³.

U oktobru 2015. godine ArcelorMittal dao je i saopštenje za javnost, u kojim se navodi kako zagađenje uzrokuju sami građani Zenice kućnim ložištima, ogromnim broju vozila, te druga industrijska postrojenja.

=== Privatizacija ===
Mnogi mediji u Bosni i Hercegovini, kao npr. &quot;[[Slobodna Evropa]]&quot;, izvještavaju kako je loša privatizacija željezare u Zenici. Oni izvještavaju kako su hiljade ljudi ostalo bez posla, loši uslovi rada, te da se nisu ispoštovali uslovi za privatizaciju zeničke željezare. Osim toga, oni i izvještavaju kako se željezara nije smijela prodavati za toliko nisku cijenu.

Drugi mediji u Bosni i Hercegovini, npr. [[TV1 (BiH)|TV1]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=X0FGTCiS1hI|title=Istina o Željezari Zenica:Investirano preko 127 miliona maraka i zapošljava 2500 radnika|last=|first=|date=|website=|publisher=TV1|access-date=18. 6. 2016}}&lt;/ref&gt; ili &quot;Novo Vrijeme&quot; međutim navode, kako je Željezara Zenica uspješno privatizovana, te je pokretač razvoja i značajan dio izvoza Bosne i Hercegovine, te da su uslovi privatizacije većinom ispoštovani i uloženi značajna sredstva. Novo Vrijeme izvještava, kako je razlog puno manjeg broja radnika i modernizacija pogona, što uzrokuje manjim potrebama radnika.

==Literatura==
* {{cite book|last1=Ademović|first1=Fadil|title=Monografija - Željezara Zenica|date=1965|publisher=Željezara Zenica|location=Zenica|language=en|ref=harv}}

== Reference ==
{{refspisak|2}}

[[Kategorija:Kompanije u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Industrija u Bosni i Hercegovini]]</text>
      <sha1>jn504hrzl1u49411fpga0mynwkciztx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arheološki lokaliteti u Hodovu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>419402</id>
    <revision>
      <id>3908360</id>
      <parentid>3813806</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MaGa</username>
        <id>29752</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+slika</comment>
      <origin>3908360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5989" sha1="20rtp21xczw4upew48qtoejtnfmtxah" xml:space="preserve">'''Arheološki lokaliteti u Hodovu''' nalaze se na području naselja [[Hodovo]], općina [[Stolac]], [[Bosna i Hercegovina]]. 
== Lokacija ==
Hodovo je oko 10&amp;nbsp;km sjeverozapadno od Stoca. U tom naselju nalaze se četiri značajne nekropole sa [[stećci]]ma.
== Historija ==
U doba srednjeg vijeka, tokom 14. i 15. stoljeća, područje šire  okoline Stoca pripadalo je srednjovkjekovnoj župi Dubravi, oblast [[Hum]]. U sastav bosanske države ulazi 1326. godine , u vrijeme [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]].    Selo Hodovo se ne spominje u prvom poimeničnom popisu sandžaka vilajeta Hercegovina sačinjenom u periodu 1475-1477 godine, ali se spominju neka okolna sela, kao što je Trijebanj i područje Dubrava. Nekropola u Hodovu pripadala je teritoriju kojim su vladali potomci  vojvode Stjepana Miloradovića iz vojvodske obitelji Hrabrena-Miloradovića u 15. i 16. stoljeću. Hrabreni-Miloradovići su pripadali vlaškom rodu Hrabrena i katunarskoj i vojvodskoj obitelji Miloradovića.

== Arheologija ==
Četiri nekropole sa stećcima Hodovo, obišao je i obradio [[Šefik Bešlagić]] ranih 60-ih godina 20. stoljeća, a materijal je objavljen 1970. godine. Konzervatorski radovi na nekropolama nisu obavljani.
Nekropole su proglašene za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].
[[Datoteka:Nekropola Boškailove kuće (Glavica i Haremi) (05).jpg|mini|150px|Nekropola Glavica i Boškailov harem]]
* Arheološko područje – Nekropola sa stećcima na lokalitetu kod Boškailovih kuća (Glavica i Haremi), zaselak Brdo &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2835 |title=Arheološko područje Crkvina |work=kons.gov.ba |access-date=13. 9. 2016 |archive-date=17. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417083720/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2835 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Stećci su nastali u periodu 14.-15. vijek.  Na lokalitetu se nalazi i 5 [[Tumuli|tumula]] iz vremena ilirskog plemena [[Daorsi]].

Od 52 spomenika 23 ih je ukrašeno raznovrsnim motivima izvedenim u plitkom reljefu. Najčešći ukras su frizovi od povijene linije sa trolistovima i motiv tordirane trake, zatim  arkade, štit sa mačem, luk i strijela, ljudske figure, stilizirane biljke sa spiralama i grozdovima, te rozete, jabuke i kružni vijenci. Na jednom je i epigrafski natpis pisan [[Bosančica|bosančicom]]:&lt;ref name=&quot;Vego&quot;&gt;{{Cite web |url= https://pdfcookie.com/documents/marko-vego-zbornik-srednjovjekovnih-natpisa-bosne-i-hercegovine-2-j267k6y1pgl4 |title=Marko Vego: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine II - r.b.: 51-52 |work= Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine . Sarajevo |access-date= 9. 2. 2017}}&lt;/ref&gt;

''{{Citat|+ A SIJE LEŽI PAVKO RADOHNIĆЪ. OVI KAMI USIJEKOH NA SE ZA ŽIVOTA. MOLJU VI SE, BRATIO I GOSPODO, NEMOJTE MI KOSTI PRJETRESATI.}}
''
[[Datoteka:Nekropola Radan krst (07).jpg|mini|150px|Stećak na lokalitetu Radan krst]]
* Arheološko područje – Nekropola sa stećcima na lokalitetu kod Boškailovih kuća (Radan krst), zaselak Brdo  &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2836 |title=Arheološko područje Radan krst |work=kons.gov.ba |access-date=13. 9. 2016 |archive-date=17. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417083717/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2836 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Na ovom malom porodičnom groblju je 8 stećaka, od toga 1 sljemenjak sa postoljem, 5 sanduka, 1 ploča i 1 krstača sa pločom.
[[Datoteka:Nekropola_Gizdave_Perica_njiva_(02).jpg|mini|150px|Stećak na lokalitetu Perića njiva]]
* Arheološko područje – Nekropola sa stećcima na lokalitetu Perića njiva u zaseoku Perići,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2838 |title=Arheološko područje Perića njiva |work=kons.gov.ba |access-date=13. 9. 2016 |archive-date=17. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417083718/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2838 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Tu se nalazi 14 spomenika, od čega 2 sljemenjaka i 12 sanduka. Ni jedan nema postolja za razliku od spomenika na drugim nekropolama u Hodovu. Stećci su dobro klesani i dosta dobro očuvani.
[[Datoteka:Nekropola_Pogrebnice_Hodovo_(03).jpg|mini|150px|Stećak na lokalitetu Pogrebnice]]
* Arheološko područje – Nekropola sa stećcima na lokalitetu Pogrebnice u zaseoku Brdo,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2837 |title=Arheološko područje Pogrebnice |work=kons.gov.ba |access-date=13. 9. 2016 |archive-date=17. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417083718/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2837 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Na nekropoli je 28 stećaka, od čega je 7 sljemenjaka, 19 sanduka i dvije ploče. Spomenici su dobro obrađeni. Na cijeloj gornjoj polovini stranice jednog stećka, čak i preko štita, urezan je u tri reda natpis bosančicom.&lt;ref name=&quot;Vego&quot;/&gt;

{{Citat|+V` IME OCA I SI(N)A I SVETOGA DUHA ASE KAMI ST(E)PANA TRJEDANOVIĆA + ASE PISA JA DI(JAK`) NAPOVIĆ`(ili NAPOVIŠT).}}
Jedan kamenorezač je sjekao spomenik, a dijak Napovišt je ugravirao tekst i to tek kad je spomenik donesen na svoju definitivnu lokaciju.
== Literatura ==
* [[Šefik Bešlagić]], Anali Historijskog instituta Jugoslavenske akakdemije znanosti i umjetnosti u Dubrovniku, godina XII, Dubrovnik, 1970., 113-163. - Stećci Hodova
* Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Čović-Esad Pašalić-[[Nada Miletić]]-[[Pavao Anđelić]] -Sarajevo, 1966- KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Portal|Bosne i Hercegovine}}

{{DEFAULTSORT:H}}
[[Kategorija:Nacionalni spomenici u Stocu]]
[[Kategorija:Srednjovjekovni arheološki lokaliteti u Bosni i Hercegovini|H]]
[[Kategorija:Stećci u Stocu]]
[[Kategorija:Stećci sa natpisom]]</text>
      <sha1>20rtp21xczw4upew48qtoejtnfmtxah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zgrada nekadašnje Sinagoge u Zenici</title>
    <ns>0</ns>
    <id>429802</id>
    <revision>
      <id>3908293</id>
      <parentid>3758047</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EUPBR</username>
        <id>172755</id>
      </contributor>
      <origin>3908293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2976" sha1="tonn005ihlhsxgn92tb6ck3s0h9541q" xml:space="preserve">[[Datoteka:Zenica 2006 2.jpg|mini|Zgrada nekadašnje Sinagoge u Zenici]]
'''Zgrada nekadašnje Sinagoge u Zenici''' nalazi se u [[Zenica|Zenici]], [[Bosna i Hercegovina]]. Proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Zenica_zgrada%20bivse%20sinagoge%20kompl%20BOS.pdf |title=Sinagoga u Zenici |access-date=6. 5. 2017 |archive-date=21. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121173714/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Zenica_zgrada%20bivse%20sinagoge%20kompl%20BOS.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Lokacija ==
Zgrada nekadašnje Sinagoge nalazi se u urbanoj zoni Zenice, između Stare čaršije i stambenih zona Pišća i Potoka, uz potok Kočevu.

== Historija ==
Krajem 15. i početkom 16. vijeka dio sefardskih [[Jevreji|Jevreja]], protjeranih 1492. iz [[Španija|Španije]] i [[Portugal]]a, doseljavaju se i na područje Bosne i Hercegovine. U Zenicu su došli oko 1750. godine.

Nakon 1878. Zenicu naseljavaju i aškenaske porodice. Godine 1910. u Zenici je živjelo 297 Jevreja.

Do 1885. godine podigli su sinagogu pored čaršije, a nešto kasnije i groblje na periferiji grada. Sadašnja Sinagoga u Zenici sagrađena je 1904-1907.

Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], nakon [[Ustaše|ustaškog]] [[holokaust]]a nad Jevrejima, malobrojni preživjeli članovi Jevrejske općine Zenica, nisu bili u mogućnosti da obnove demoliranu zgradu Sinagoge, tako da objekat mijenja svoju namjenu. Željezera Zenica je objekat privremeno obnovila i tu smjestila svoju štampariju. Od 1960. godine, objekat je služio kao magacin i kao prodavnica namještaja. Godine 1968. postignut je dogovor s Jevrejskom zajednicom [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]] da se zgrada Sinagoge da na trajno korištenje muzeju Zenice. Ovaj dogovor je prešao s Muzeja Zenice na instituciju [[Muzej grada Zenice]] nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] 1992-1995. Prizemlje objekta se koristi kao galerijski prostor za povremene i stalne likovne postavke, a na spratnoj etaži je depo muzeja.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stage.zenica.ba/wp-content/uploads/2023/08/Zgrada_nekadasnje_Sinagoge-podaci_o_dobru.pdf|title=Muzej grada Zenice|access-date=1. 8. 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Opis ===
Objekat Sinagoge u Zenici je pravougaona građevina vanjskih gabaritnih mjera 10,20 x 18,50 m. Stilski pripada periodu historicizma, odnosno eklektičkog izraza. Izgrađena je u pseudomaurskom slogu, odnosno u mudejar stilu. Pseudomaurski slog na zeničkoj Sinagogi najuočljiviji je na reljefnim ornamentima fasada, prozorskim otvorima, formi lukova i alternaciji obojenih horizontalnih traka na fasadama.

== Literatura ==
* Kemal Hrelja, Zenica i njena okolina, Sarajevo, 1957, tabela na str. 67.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

[[Kategorija:Sinagoge u Zenici]]
[[Kategorija:Nacionalni spomenici u Zenici]]</text>
      <sha1>tonn005ihlhsxgn92tb6ck3s0h9541q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bassivity Digital</title>
    <ns>0</ns>
    <id>462619</id>
    <revision>
      <id>3908351</id>
      <parentid>3898238</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T02:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tulum387</username>
        <id>155909</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ažurirana adresa web stranice.</comment>
      <origin>3908351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7763" sha1="ra4st1be7g4b71h76n1wkjxicfmnzpq" xml:space="preserve">{{Infokutija kompanija
| ime                = Bassivity Digital
| slika              = Bassivity Digital.jpg
| veličina_slike     = 
| alt_slike          = 
| tekst              = 
| slika2             = 
| veličina_slike2    = 
| alt_slike2         = 
| tekst2             = 
| poslovno_ime       = Bassivity Digital d.o.o.
| izvorno_ime        = 
| prijašnje_ime      = Bassivity d.o.o. Beograd&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| vrsta              = Privatna kompanija
| berzni_naziv       = 
| ISIN               = 
| industrija         = [[Muzika|Muzička]]
| žanr               = [[pop]], [[trap]], [[Hip Hop|hip hop]]&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| sudbina            = 
| prethodnik         = [[Bassivity Music]]
| nasljednik         = 
| osnovano           = 11.2.2005.&lt;ref name=&quot;Companywall.rs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.companywall.rs/firma/bassivity-doo-beograd/MMrPdwkq|title= BASSIVITY DOO BEOGRAD - U PRINUDNOJ LIKVIDACIJI| |author-link= Companywall.rs |publisher= Companywall.rs |date=11. 12. 2012 |website= Companywall.rs |access-date=20. 4. 2020}}&lt;/ref&gt;
| osnivač            = [[Vanja Ulepić]]&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| sjedište           = [[Beograd]], [[Srbija]]
| broj_lokacija      = 
| poslužuje          = 
| ključne_osobe      = {{plainlist|
* Vanja Ulepić (vlasnik)
* Relja Milanković (direktor)
}}
| proizvodi          = Diskografska izdanja&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| zaštitni_znak      = 
| produkcija         = 
| servisi            = Izdavaštvo, snimanje, promocija, produkcija, koncerti&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| prihod             = 
| operativni_prihod  = 
| neto_dobit         = 
| APM                = 
| ukupne_aktive      = 
| kapital            = 
| vlasnik            = [[Vanja Ulepić]]&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| članovi            = 
| zaposleni          = 
| matična            = 
| divizije           = 
| podružnice         =
| slogan             = 
| omjer_kapitala     = 
| rejting            = 
| veb-sajt           = {{URL|www.bassivitygroup.com/}}
| dodatak            = 
}}
'''Bassivity Digital''' (poznat i kao '''Bassivity''')&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://genius.com/artists/Bassivity-digital|title= Biography| |author-link=Genius |publisher=Genius|date=7. 12. 2019 |website=Genius.com |access-date=20. 4. 2020}}&lt;/ref&gt; je [[srbija|srpska]] [[izdavačka kuća|izdavačka]] i medijska kuća. Osnovali su je reperi i [[Muzički producent|producenti]] [[Vanja Ulepić]] i [[Relja Milanković]]. Do sada su izdali na stotine [[audio]]-[[video]] izdanja, među kojima se nalaze [[Coby]], [[Senidah]], [[Rasta]], [[Sara Jo]], [[Marčelo]], [[Oneya]], te mnogi drugi.&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://arhiva.vesti-online.com/Scena/Soubiznis/730009/Bassivity-spektakl-Coby-Senidah-i-Sara-Jo-20-aprila-u-Hali-Sportova|title=Bassivity spektakl: Coby, Senidah i Sara Jo 20. aprila u Hali Sportova|3=|author-link=Vesti-online.com|publisher=Vesti-online.com|date=12. 3. 2019|website=Vesti-online.com|access-date=20. 4. 2020|archive-date=11. 11. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111001204/https://arhiva.vesti-online.com/Scena/Soubiznis/730009/Bassivity-spektakl-Coby-Senidah-i-Sara-Jo-20-aprila-u-Hali-Sportova|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Bassivity Digital je medijska, produkcijska i izdavačka kuća&lt;ref name=&quot;Novaiskra.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://novaiskra.com/bassivity-digital/|title= Audio produkcija / izdavačka kuća| |author-link= Novaiskra.com |publisher= Novaiskra.com |date=6. 12. 2018 |website= Novaiskra.com |access-date=20. 4. 2020}}&lt;/ref&gt; iz [[Beograd]]a. Kompaniju su osnovali reperi i producenti Vanja Ulepić (poznatiji kao Oneya) i Relja Milanković (poznatiji kao Rexona). Bassivity je kao ideja pokrenut 2001. godine&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vice.com/rs/article/vbj4jb/relja-i-coby-bassivity-dvadeset-godina-borbe-za-mesto-pod-suncem|title= Relja i Coby — Bassivity: dvadeset godina borbe za mesto pod suncem| |author-link=Galeb Nikačević |publisher= Vice.com |date=12. 7. 2018 |website= Vice.com |access-date=20. 4. 2020}}&lt;/ref&gt;. Prvi projekti počeli su da se rade u junu te iste godine, kada je Bassivity bio samo produkcijska kuća i studio u kome su snimane pjesme&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt;. Dana 21. septembra 2001. godine osnovan je '''Bassivity preduzeće za muzičku produkciju d.o.o. Beograd''', koji je javnosti bio poznat kao ''Bassivity Music'', a nerijetko i kao samo ''Bassivity''. Bassivity Music je postao zvanična izdavačka kuća, a iza nje je stajala oglašivačka agencija [[Soul Flower]], koja se bavila marketingom i video produkcijom i čiji je vlasnik bio Reljin brat, [[Marko Milanković]]. Na početku svoga rada, kompanija se bavila snimanjem i produkcijom raznih [[pop]], [[hip hop]] izvođača i repera, da bi nešto kasnije ona prerasla u audio-video produkcijsku i izdavačku kuću, koja je najčešće žanrovski pratila rap i hip hop muziku iz Srbije.&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt; Od 2005. godine su svoj fokus prebacili na tržište [[SAD]], pa se u tom periodu izdvajaju saradnje sa muzičarima poput [[Raekwon]]a, [[French Montana|French Montane]] i [[Uncle Murda|Uncle Murde]].&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;

=== Promjena imena kompanije (Bassivity Digital) ===
Zbog velike i vrlo uspješne tržišne ekspanzije&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt; koja se dešavala tokom 2012. godine, Vanja i Relja odlučuju da promjene ime kompanije u ''Bassivity Digital''&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nedeljnik.rs/bassivity-je-najuspesnija-poslovna-operacija-na-srpskoj-hip-hop-sceni-mutacija-koja-oblikuje-muzicki-ukus-novih-generacija/|title= “Bassivity je najuspešnija poslovna operacija na srpskoj hip-hop sceni…”: Mutacija koja oblikuje muzički ukus novih generacija| |author-link=Branko Rosić|publisher= Nedeljnik.rs |date=21. 9. 2019 |website= Nedeljnik.rs |access-date=20. 4. 2020}}&lt;/ref&gt;, gdje nastavljaju da prate velika muzička imena iz srbijanske, a i regionalne scene. Zbog sve veće popularnosti hip hop i rap muzike u Srbiji, u njihovoj produkciji nastaju mnogi singlovi i [[album]]i za brojne pjevače kao što su: [[Faberge]], [[Rasta]], [[Kendi]], [[Fox]], [[Surreal]], [[Senidah]], [[Rimski]], [[Klinac (reper)|Klinac]] , [[V.I.P.]], [[Marčelo]], [[Struka]], [[Edo Maajka]] i drugi.

== Muzički žanrovi ==
Bassivity Digital je još od početka težište rada i djelovanja naglašavao kroz saradnju sa rap i hip muzičarima, reperima i pjevačima. Danas se njihov muzički fokus odnosi na izdanja iz rap, hip hop, trap, electro i dr. žanrova.&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt;

== Izdanja ==
* [[V.I.P.]]&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt;
* [[Coby]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Rasta]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Senidah]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Sara Jo]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[KUKU$ Klan]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Mili]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Klinac (reper)|Klinac]]
* [[Oneya]]&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt;
* [[Struka]]&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt;
* [[Edo Maajka]]&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt;
* [[Marčelo]]&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt;
* [[Lud]]&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt;
* [[General woo]]
* [[Ivana Kindl]]
* [[THC La Familija]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Shorty]]&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt;
* [[Suid]]&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt;
* [[Surreal]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.bassivitydigital.com/ Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424051107/https://www.bassivitydigital.com/ |date=24. 4. 2020 }}

[[Kategorija:Srbijanske diskografske kuće]]
[[Kategorija:Kompanije osnovane 2001.]]
[[Kategorija:Kompanije iz Beograda]]
[[Kategorija:Muzika u Beogradu]]</text>
      <sha1>ra4st1be7g4b71h76n1wkjxicfmnzpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908352</id>
      <parentid>3908351</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T02:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tulum387</username>
        <id>155909</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7764" sha1="hy5szpmj54snrbakii7jkbnftqwl3af" xml:space="preserve">{{Infokutija kompanija
| ime                = Bassivity Digital
| slika              = Bassivity Digital.jpg
| veličina_slike     = 
| alt_slike          = 
| tekst              = 
| slika2             = 
| veličina_slike2    = 
| alt_slike2         = 
| tekst2             = 
| poslovno_ime       = Bassivity Digital d.o.o.
| izvorno_ime        = 
| prijašnje_ime      = Bassivity d.o.o. Beograd&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| vrsta              = Privatna kompanija
| berzni_naziv       = 
| ISIN               = 
| industrija         = [[Muzika|Muzička]]
| žanr               = [[pop]], [[trap]], [[Hip Hop|hip hop]]&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| sudbina            = 
| prethodnik         = [[Bassivity Music]]
| nasljednik         = 
| osnovano           = 11.2.2005.&lt;ref name=&quot;Companywall.rs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.companywall.rs/firma/bassivity-doo-beograd/MMrPdwkq|title= BASSIVITY DOO BEOGRAD - U PRINUDNOJ LIKVIDACIJI| |author-link= Companywall.rs |publisher= Companywall.rs |date=11. 12. 2012 |website= Companywall.rs |access-date=20. 4. 2020}}&lt;/ref&gt;
| osnivač            = [[Vanja Ulepić]]&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| sjedište           = [[Beograd]], [[Srbija]]
| broj_lokacija      = 
| poslužuje          = 
| ključne_osobe      = {{plainlist|
* Vanja Ulepić (vlasnik)
* Relja Milanković (direktor)
}}
| proizvodi          = Diskografska izdanja&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| zaštitni_znak      = 
| produkcija         = 
| servisi            = Izdavaštvo, snimanje, promocija, produkcija, koncerti&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| prihod             = 
| operativni_prihod  = 
| neto_dobit         = 
| APM                = 
| ukupne_aktive      = 
| kapital            = 
| vlasnik            = [[Vanja Ulepić]]&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;
| članovi            = 
| zaposleni          = 
| matična            = 
| divizije           = 
| podružnice         =
| slogan             = 
| omjer_kapitala     = 
| rejting            = 
| veb-sajt           = {{URL|www.bassivitygroup.com/}}
| dodatak            = 
}}
'''Bassivity Digital''' (poznat i kao '''Bassivity''')&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://genius.com/artists/Bassivity-digital|title= Biography| |author-link=Genius |publisher=Genius|date=7. 12. 2019 |website=Genius.com |access-date=20. 4. 2020}}&lt;/ref&gt; je [[srbija|srpska]] [[izdavačka kuća|izdavačka]] i medijska kuća. Osnovali su je reperi i [[Muzički producent|producenti]] [[Vanja Ulepić]] i [[Relja Milanković]]. Do sada su izdali na stotine [[audio]]-[[video]] izdanja, među kojima se nalaze [[Coby]], [[Senidah]], [[Rasta]], [[Sara Jo]], [[Marčelo]], [[Oneya]], te mnogi drugi.&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://arhiva.vesti-online.com/Scena/Soubiznis/730009/Bassivity-spektakl-Coby-Senidah-i-Sara-Jo-20-aprila-u-Hali-Sportova|title=Bassivity spektakl: Coby, Senidah i Sara Jo 20. aprila u Hali Sportova|3=|author-link=Vesti-online.com|publisher=Vesti-online.com|date=12. 3. 2019|website=Vesti-online.com|access-date=20. 4. 2020|archive-date=11. 11. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111001204/https://arhiva.vesti-online.com/Scena/Soubiznis/730009/Bassivity-spektakl-Coby-Senidah-i-Sara-Jo-20-aprila-u-Hali-Sportova|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Bassivity Digital je medijska, produkcijska i izdavačka kuća&lt;ref name=&quot;Novaiskra.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://novaiskra.com/bassivity-digital/|title= Audio produkcija / izdavačka kuća| |author-link= Novaiskra.com |publisher= Novaiskra.com |date=6. 12. 2018 |website= Novaiskra.com |access-date=20. 4. 2020}}&lt;/ref&gt; iz [[Beograd]]a. Kompaniju su osnovali reperi i producenti Vanja Ulepić (poznatiji kao Oneya) i Relja Milanković (poznatiji kao Rexona). Bassivity je kao ideja pokrenut 2001. godine&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vice.com/rs/article/vbj4jb/relja-i-coby-bassivity-dvadeset-godina-borbe-za-mesto-pod-suncem|title= Relja i Coby — Bassivity: dvadeset godina borbe za mesto pod suncem| |author-link=Galeb Nikačević |publisher= Vice.com |date=12. 7. 2018 |website= Vice.com |access-date=20. 4. 2020}}&lt;/ref&gt;. Prvi projekti počeli su da se rade u junu te iste godine, kada je Bassivity bio samo produkcijska kuća i studio u kome su snimane pjesme&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt;. Dana 21. septembra 2001. godine osnovan je '''Bassivity preduzeće za muzičku produkciju d.o.o. Beograd''', koji je javnosti bio poznat kao ''Bassivity Music'', a nerijetko i kao samo ''Bassivity''. Bassivity Music je postao zvanična izdavačka kuća, a iza nje je stajala oglašivačka agencija [[Soul Flower]], koja se bavila marketingom i video produkcijom i čiji je vlasnik bio Reljin brat, [[Marko Milanković]]. Na početku svoga rada, kompanija se bavila snimanjem i produkcijom raznih [[pop]], [[hip hop]] izvođača i repera, da bi nešto kasnije ona prerasla u audio-video produkcijsku i izdavačku kuću, koja je najčešće žanrovski pratila rap i hip hop muziku iz Srbije.&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt; Od 2005. godine su svoj fokus prebacili na tržište [[SAD]], pa se u tom periodu izdvajaju saradnje sa muzičarima poput [[Raekwon]]a, [[French Montana|French Montane]] i [[Uncle Murda|Uncle Murde]].&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;

=== Promjena imena kompanije (Bassivity Digital) ===
Zbog velike i vrlo uspješne tržišne ekspanzije&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt; koja se dešavala tokom 2012. godine, Vanja i Relja odlučuju da promijene ime kompanije u ''Bassivity Digital''&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nedeljnik.rs/bassivity-je-najuspesnija-poslovna-operacija-na-srpskoj-hip-hop-sceni-mutacija-koja-oblikuje-muzicki-ukus-novih-generacija/|title= “Bassivity je najuspešnija poslovna operacija na srpskoj hip-hop sceni…”: Mutacija koja oblikuje muzički ukus novih generacija| |author-link=Branko Rosić|publisher= Nedeljnik.rs |date=21. 9. 2019 |website= Nedeljnik.rs |access-date=20. 4. 2020}}&lt;/ref&gt;, gdje nastavljaju da prate velika muzička imena iz srbijanske, a i regionalne scene. Zbog sve veće popularnosti hip hop i rap muzike u Srbiji, u njihovoj produkciji nastaju mnogi singlovi i [[album]]i za brojne pjevače kao što su: [[Faberge]], [[Rasta]], [[Kendi]], [[Fox]], [[Surreal]], [[Senidah]], [[Rimski]], [[Klinac (reper)|Klinac]] , [[V.I.P.]], [[Marčelo]], [[Struka]], [[Edo Maajka]] i drugi.

== Muzički žanrovi ==
Bassivity Digital je još od početka težište rada i djelovanja naglašavao kroz saradnju sa rap i hip muzičarima, reperima i pjevačima. Danas se njihov muzički fokus odnosi na izdanja iz rap, hip hop, trap, electro i dr. žanrova.&lt;ref name=&quot;Genius.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt;

== Izdanja ==
* [[V.I.P.]]&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt;
* [[Coby]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Rasta]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Senidah]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Sara Jo]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[KUKU$ Klan]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Mili]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Klinac (reper)|Klinac]]
* [[Oneya]]&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt;
* [[Struka]]&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt;
* [[Edo Maajka]]&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt;
* [[Marčelo]]&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt;
* [[Lud]]&lt;ref name=&quot;Nedeljnik.rs&quot;/&gt;
* [[General woo]]
* [[Ivana Kindl]]
* [[THC La Familija]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
* [[Shorty]]&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt;
* [[Suid]]&lt;ref name=&quot;Vice.com&quot;/&gt;
* [[Surreal]]&lt;ref name=&quot;Vesti-online.com&quot;/&gt;
== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.bassivitydigital.com/ Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424051107/https://www.bassivitydigital.com/ |date=24. 4. 2020 }}

[[Kategorija:Srbijanske diskografske kuće]]
[[Kategorija:Kompanije osnovane 2001.]]
[[Kategorija:Kompanije iz Beograda]]
[[Kategorija:Muzika u Beogradu]]</text>
      <sha1>hy5szpmj54snrbakii7jkbnftqwl3af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stećci u Mostaru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>462990</id>
    <revision>
      <id>3908359</id>
      <parentid>3887788</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MaGa</username>
        <id>29752</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+slika</comment>
      <origin>3908359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25048" sha1="agl7dfkfmoare4x7raj7vcv5lue9xfq" xml:space="preserve">'''Nekropole stećaka u Mostaru''' datiraju se u period XIV - XV. stoljeća.

== Historija ==
Na širem prostoru današnjeg [[Mostar]]a, u ranije doba [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]], postojala je župa [[Večenike (Večerić)|Večenike – Večerić]]. Za naziv župe Večenike historičari Relja Novaković i Nenad Pejičić vezuju etničku grupu (narod) pod imenom Vetonci, koja je početkom XI. i XII. stoljeća živjela na području [[Hum]]a i zemlje [[Neretljani|Neretljana]]. Tragovi Vetonaca prepoznaju se u nazivu župe Vetanice – Vetnice – Fatnice u istočnoj Hercegovini i u imenima naselja Vitina i Vitaljina u zapadnoj Hercegovini. Vetonce smatraju ogrankom zapadnoslavenskog plemena sličnog imena, čija se prapostojbina nalazila u porječju Labe.

Prvi spomen [[Donja Drežnica|Drežnice]] datira s početka XV. stoljeća, prema povelji [[Stjepan Ostoja, kralj Bosne|kralja Ostoje]], koji između ostalog daje i „provinciu” Drežnicu u posjed braće [[Bogavčići-Radivojevići-Jurjevići-Vlatkovići|Radivojevića]]. Drežnica je izoliran teritorija od nekoliko sela, smješten u [[Krš|kraš]]ku dolinu između [[Čvrsnica|Čvrsnice]] i [[Čabulja|Čabulje]]. Iako malena po teritoriju i stanovništvu, često je imala i određenu upravno-političku autarhiju, upravo zbog zemljopisne izolacije. Drežnica u to vrijeme ima status upravne jedinice ravan Blatu ili Broćnu.&lt;ref name=&quot;Anđelić&quot;&gt;[https://de.scribd.com/doc/34399312/Pavao-An%C4%91eli%C4%87-Studije-o-teritorijalno-politi%C4%8Dkoj-organizaciji-srednjovjekovcne-Bosne Pavao Anđelić: Teritorijalna organizacija srednjovjekovne Bosne]&lt;/ref&gt;

Istraživačke radove u smislu evidentiranja i prikupljanja podataka o stećcima vršili su [[Marko Vego]] i [[Šefik Bešlagić]] te publicirali 1961. i 1971. godine.&lt;ref name=&quot;Šefik&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Vego&quot;&gt;{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/66934033/Marko-Vego-Zbornik-srednjovjekovnih-natpisa-Bosne-i-Hercegovine-I |title= Marko Vego: Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine. |work= Sarajevo: Izdanje Zemaljskog muzeja, knjiga III, 1964 |access-date= 9. 2. 2017}}&lt;/ref&gt;
== Sjeverno od Mostara ==
=== Nekropola Crkvina (Pod) Donji Jasenjani ===
Nekropola sa stećcima i ostaci temelja srednjovjekovnog objekta, nalaze se na nadmorskoj visini od 131 m,  na lijevoj obali rijeke Neretve, oko 300 m nizvodno od ušća [[Drežanka|Drežanke]].&lt;ref name=&quot;Šefik&quot;/&gt; Na nekropoli je evidentirano 17 stećaka. Kad su u pitanju oblici stećaka, sa sigurnošću se moglo ustanoviti samo 5 visokih sanduka, a zbog vidne utonulosti i oštećenosti pojedinih stećaka, ne može se tvrditi da li se radi o ploči ili sanduku. [[Ukrasi na stećcima|Ukrašena]] su dva ili tri stećka: kružni vijenac i friz od cick-cak linija, predstava čovjeka sa štitom i mačem i scena lova na [[jelen]]a. Istraživani grobovi nisu pružili pokretne nalaze za precizniju dataciju. Grobovi su bili od kamenih ploča u vidu pravokutnika koji se sužavao kod nogu, a bili su pokriveni s jednom ili više ploča.&lt;ref name=&quot;Spomenik&quot;&gt;{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=3256 |title= Nekropola sa stećcima lokalitet Crkvina (Pod) |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date= 15. 10. 2019 |archive-date= 13. 9. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210913184639/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=3256 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
==== Nacionalni spomenik ====
Nekropola proglašena za [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]. Odluku je donijela Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 7. do 13. jula 2009. godine.&lt;ref name=&quot;nekropola&quot;&gt;{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=3257 |title=Nekropola Šarampovlje (Vitina) u Kruševu |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date=24. 6. 2022 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804073022/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=3257 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, [[Amra Hadžimuhamedović]] (predsjedavajuća, [[Dubravko Lovrenović]], [[Ljiljana Ševo]]. Nacionalni spomenik čini nekropola sa 17 stećka (sanduci i ploče) i ostaci temelja srednjovjekovne građevine.
 
==== Crkva ====
Na lokalitetu na Crkvini, nakon arheoloških istraživanja, pojavili su se ostaci temelja nekog objekta za koje se pretpostavlja da su ostaci temelja stare crkve ili kapele dimenzija 13,30 x 6,80 m. Zidovi su bili građeni od velikih riječnih oblutaka i obrađenog kamena u temeljima s [[kreč]]nim malterom (s dosta pijeska), a u gornjim dijelovima od dobro tesanih, većih [[kamen]]ih blokova. Prema načinu gradnje, [[Arhitektura|arhitektonskim]] osobinama, te veličini objekta pretpostavlja da se radi o crkvi nešto kasnijeg srednjeg vijeka, podignute u XIV. stoljeću a srušene u XV. stoljeću. Ne može se sa sigurnošću reći da li je objekat spaljen ili srušen. U čitavom kulturnom sloju koji je sačuvan iznad nivoa poda nađena je naslaga crne zemlje, a pored južnog zida s vanjske strane crkve hrpa gari i u njoj vrh srednjovjekovnog koplja. U sjeverozapadnom uglu naosa nađeni su ostaci malterisanog poda i dio zidne malterisane oplate debljine 3&amp;nbsp;cm. Tragovi fresaka nisu se očuvali.

[[Datoteka:Stecak Kuti 2.JPG|mini|lijevo|180px|Jedan od tridesetak stećaka u blizini Kuti]]
=== Kutilivač ===
U blizini naselja [[Kutilivač]]a, sjeveroistočno od Mostara smještena je [[nekropola]] s tridesetak [[stećak]]a, uključujući i dvije krstače, od kojih je jedna slomljena. Nije poznato jesu li oni evidentirani u službenim spiskovima. Danas su zapušteni i zarasli u grmlje i travu. Locirani su na jednoj ledini i teško ih je primijetiti dok im se potpuno ne približi.
=== Vojno ===
Stećci su smješteni na ravnom lokalitetu (pašnjak)u neposrednoj blizini rijeke Neretve, u naselju [[Vojno]]. Stećci su jako oštećeni, veliki broj ih je utonulo u zemlju do gornje površine ili jedva vidljivo. Neki su vjerovatno oboreni ili dislocirani, s obzirom na njihovo stanje. Na stećcima nema vidljivih epitafa. Na svega dva stećka pronađeni su vidljivi ukrasni elementi, na jednom luk i strijela, a na drugom rozeta. GPS koordinate:	43.429652092075465 , 17.857852583775617&lt;ref&gt;[https://stecakmap.info/nekropola/vojno/ Stećci u Vojnu - stecakmap.info, 2020]&lt;/ref&gt;
=== Humilišani ===
U Humilišanima se nalazi nekropola stećaka u kojoj su dva oštećena stećka u obliku krsta i iz literature poznati stećak Ladisave divice, na kojem bosančicom (ikavica) piše:

:''Ase leži Ladisava divica''

Stećak s natpisom pronašla je [[Nada Miletić]] prilikom rada na terenu 1958. godine. Natpis je poredan u dva reda na jednoj dužoj strani spomenika koji je u obliku sanduka, dugog 132&amp;nbsp;cm, širokog 68&amp;nbsp;cm, a visokog 54&amp;nbsp;cm. Na gornjoj površini spomenika izrađene su rozete, a na pročelju spirale. Rubovi su mu optočeni trakom u obliku užeta.

Današnje stanje na ovom lokalitetu izgleda veoma zapušteno. Lokaciju sa stećcima presjekla je cesta koja vodi na Rujište. Vjerojatno je pod današnjom trasom ceste ostalo više grobova s uništenim stećcima. Na sreću stećak Ladisave je samo pomjeren sa svog mjesta. Ispod njega se primjećuje osam grobova kaji su ostale bez stećka. 
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.zupapotoci.ba/index.php/hr/iz-povijesti-zupe1/price-iz-kamena/111-prica-humilisanskoga-stecka |title=Stećci u Vojnu - Priča humilišanskog stećkawww.zupapotoci.ba 2020 |access-date=23. 10. 2022 |archive-date=23. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023172132/https://www.zupapotoci.ba/index.php/hr/iz-povijesti-zupe1/price-iz-kamena/111-prica-humilisanskoga-stecka |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Mostarsko blato ==
=== Nekropola Šarampovlje u Kruševu ===
[[Datoteka:Nekropola_Šamatorje_Selište_(04).jpg|mini|desno|140px|Stećak na nekropoli Šarampovlje]]
{{Glavni|Nekropola sa stećcima u Kruševu (Mostar)}}
Srednjovjekovna nekropola nalazi se u naselju [[Kruševo|Kruševu]], koje je od Mostara udaljeno oko 7&amp;nbsp;km zračne linije u pravcu jugozapada. Smješteno je na južnoj strani [[Mostarsko blato|Mostarskog blata]], uz regionalnu cestu Mostar–[[Čitluk]]. Lokalno stanovništvo nekropolu naziva Šamatorje.&lt;ref&gt;[https://stecakmap.info/nekropola/samatorje/ Šamatorje - stecakmap.info, 2022]&lt;/ref&gt; 
==== Nacionalni spomenik ====
Nekropola se prostire na 3035 kvadratnih metara i broji 122 stećka (60 u formi ploče, 59 u formi sanduka i 3 u formi [[Oblici stećaka|sljemenjaka]]). Materijal od kojeg su spomenici pravljeni je fino obrađeni kamen. Pojedini stećci su utonuli ili zasuti zemljom.&lt;ref name=&quot;Šefik&quot;&gt;[http://fmks.gov.ba/stara/download/zzs/1954/16-1954.pdf Šefik Bešlagić - Stećci u dolini Neretve]{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;.Ukrašeno je ukupno 30 nadgrobnika.&lt;ref name=&quot;Wenzel&quot;&gt;{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/34362364/Marian-Wencel-UKRASNI-MOTIVI-NA-STEĆCIMA |title= Marian Wenzel -Ukrasni motivi na stećcima |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1965 |access-date= 9. 2. 2018}}&lt;/ref&gt; Na dva stećka evidentirano je postojanje [[Natpisi na stećcima|natpisa]] [[Bosančica|ćiriličnim pismom]] iz XV vijeka.&lt;ref name=&quot;Zelenika&quot;&gt;{{Cite web |url= https://hercegovina.ff.sum.ba/wp-content/uploads/2021/02/18-Hercegovina-24-ZELENIKA.pdf |title= Anđelko Zelenika: Stećci mostarskog područja - s.19 |work= |access-date= 9. 2. 2018}}&lt;/ref&gt;
 
Proglašena je 7.7. 2009. god. za [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].&lt;ref name=&quot;Spomenikk&quot;&gt;{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=3257 |title= Nekropola sa stećcima Šarampovlje (Vitina) u Kruševu, |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date= 15. 10. 2019 |archive-date= 4. 8. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220804073022/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=3257 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

== Nekropola sa stećcima u Gornjem Pologu ==
[[Datoteka:Nekropola Gornji Polog (02).jpg|mini|desno|180px|Sjeverni dio nekropole u Gornjem Pologu]]
Zaseok Gornji Polog nalazi se na udaljenosti od oko 13&amp;nbsp;km sjeverozapadno od Mostara. Naselje je smješteno neposredno ispod brda Bila, a na širem području [[Polog|Gornjeg Pologa]] (udaljeno 7–8&amp;nbsp;km od sela Polog) evidentirano je nekoliko tipova arheoloških lokaliteta iz različitih vremenskih perioda: prahistorijska [[Gradina|gradinska naselja]], od kojih je najpoznatija i najmonumentalnija [[gradina]] sa pseudokiklopskim zidinama – Zvonigrad, zatim prahistorijski [[tumul]]i, kasnoantička grobnica, kao i srednjovjekovne nekropole. Nekropola sa 75 stećaka smještena je ispod brda Obale na padini prema Barama i Livodama a pruža se u smjeru jugoistok–sjeverozapad. Nalazi na nadmorskoj visini od 580 m, geografskoj širini N 43°22'11.44&quot; i geografskoj dužini E 17°42'42.86&quot;.

Jedan broj stećaka se nalazi unutar katoličkog groblja, dok su ostali pozicionirani uokolo na površini od oko 1000 m2. Nekropola je registrirana u [[Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine|Arheološkom leksikonu Bosne i Hercegovine, Tom 3, iz 1988. godine]] kao nekropola stećaka na lokalitetu zvanom Stećci – Gornji Polog, Mostar, iz kasnog srednjeg vijeka. Na nekropoli nisu rađeni istraživački niti konzervatorsko-restauratorski radovi.

Veći dio nekropole u dobrom je stanju. Dio unutar katoličkog groblja, dio ispred groblja kao i dio nekropole na manjoj livadi ispod ceste održava se i čisti od niskog raslinja, drače, a trava se redovno kosi. Stećci na tim potezima su u relativno dobrom stanju, iako je većina obrasla lišajevima. Dio nekropole uz jugoistočni zid katoličkog groblja) gdje se nalaze 22 stećka, u nešto lošijem je stanju. Većina stećaka je upala u zemlju. Prostor okolo je obrastao raslinjem, travom, i općenito sav prostor je u dosta lošem stanju, i zbog ekspolatiranja ili nasipanja kamena pa je pristup stećcima dosta otežan. Na tom potezu većina stećaka je napukla.

Na stećcima su brojni [[Simboli na stećcima|simboli]] (mladi mjesec, rozeta, konveksna lopta), [[Predstave na stećcima|predstave]] (gornji dio ljudske figure s naglašenim licem i rukama s otvorenim dlanovima, lijeva ruka je uzdignuta, a uz otvoren dlan desne ruke je mač) i ukrasi.

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenik Bosne i Hercegovine donijela je 4. avgusta 2020. godine odluku da se nekropola proglasi za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url= http://www.bosona.ba/wp-content/uploads/2021/01/Mostar-arheo-podrucje-Polog-BOS.pdf |title= Nekropola sa stećcima u Gornjem Pologu kod Mostara |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date= 13. 8. 2021 |archive-date= 12. 9. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210912204125/http://www.bosona.ba/wp-content/uploads/2021/01/Mostar-arheo-podrucje-Polog-BOS.pdf |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Amir Pašić, Goran Milojević i Radoje Vidović (predsjedavajući). Nacionalni spomenik čini nekropola sa 75 stećaka raspoređenih u tri odvojene grupe: 28 ploča, 22 sanduka, 1 sanduk sa postoljem, 3 
[[Oblici stećaka|sljemenjaka]], 1 sljemenjak sa postoljem i 20 stećaka kojima nije bilo moguće utvrditi formu.

== Stećci u Podveleži ==
Tokom istraživanja i evidentiranja stećaka u XX vijeku, na području Mostara registrovano je 1.208 stećaka, od čega u Podveležju samo četiri, a na prostoru Rabine, koja je tada administrativno pripadala Nevesinju, 46 stećaka. Istraživanjem stećaka ovog kraja bavili su se samo fragmentarno [[Marian Wenzel]], [[Šefik Bešlagić]] i [[Nada Miletić]].&lt;ref name=&quot;Miletić&quot;&gt;{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/122040181/Miletić-Nada-Stećci  |title=Nada Miletić: STEĆCI – Umjetnost na tlu Jugoslavije |work= Izdavački zavod Jugoslavija, Beograd – Spektar Zagreb – Prva književna komuna Mostar, 1982 |access-date= 9. 2. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bešlagić2&quot;&gt;{{Cite web |url=  https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI, KATALOŠKO-TOPOGRAFSKI PREGLED |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2017}}&lt;/ref&gt;

U trogodišnjem periodu, od 2013. do 2015. godine, nova istraživanja i registraciju stećaka u Podveležju, na površini od 150 km2, obavio je [[Adis Zilić]], sa [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; Mostar|Univerziteta u Mostaru]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.anubih.ba/godisnjak/god46/Godisnjak46-full.pdf |title=Godišnjak ANUBiH -Adis Zilić, Stećci Podveležja - The Medieval Tombstones of Podveležje, Izdanja Federalnog ministartsva obrazovanja i nauke, Knjiga 8, Mostar 2016, 211 str. (Enes Dedić) |access-date=1. 5. 2020 |archive-date=10. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210224154/http://www.anubih.ba/godisnjak/god46/Godisnjak46-full.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.scribd.com/document/332387046/Stecci-Podvelezja Stećci Podveležja, 2016.]&lt;/ref&gt; Radi se o teritoriju koji je u vremenskim okvirima podizanja stećaka bio integralni dio [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|bosanske države]]. Ustanovljeno je 18 nekropola, sa ukupno 347 stećaka.&lt;ref name=&quot;Podveležje&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.academia.edu/23439505/Stećci_Podveležja._The_medieval_tombstones_of_Podveležje |title=Adis Zilić - Stećci podveležja |work=Federalno ministarstvo obrazovanja i nauke Mostar, 2016 |access-date= 15. 10. 2019}}&lt;/ref&gt;

Reljefni motivi zastupljeni su na 41 stećku, što iznosi 11,81 posto od ukupnog broja. Dominiraju motiva polumjeseca, rozete, mača, različiih vrsta bordura, motiva krsta, ljudskih predstava i dr. Postoji veći broj reljefnih motiva specifičnih za ovo područje, poput prikaza ljudskih figura, antropomorfnih krstova ili nekih varijanti bordura, koji nisu zastupljeni na drugim mjestima. Neka grobna mjesta na više nekropola u Podvelei oivičena su posloženim kamenjem, umjesto stećaka, pri čemu se ističe primjer pravilno obrađenih kamenih blokova, postavljenih u pravokutnoj formi iznad mjesta ukopa. Zastupljeni su također svi mogući [[oblici stećaka]]. Najzastupljeniji su stećci oblika ploče i sanduka, dok je znatno manji broj sanduka s postoljem, sljemenjaka, sljemenjaka s postoljem i krstača.  Prisutni su i sanduci čija gornja površina nije horizontalna kao što je uobičajeno, nego nakošena, pri čemu su visine bočnih strana znatno različite. Izgledaju kao da imaju krov, poput stećaka u obliku sljemenjaka, ali se radi o krovu samo na jednu vodu. Radi se o prelaznoj formi koja nije do sada poznata. Orijentacija nije jedinstvena, a na nekoliko nekropola zastupljena su po tri ili četiri različita pravca polaganja stećaka.&lt;ref name=&quot;Podveležje&quot;/&gt;

Na podveleškom platou prisutan je kontinuitet života kroz prahistoriju i sve povijesne epohe do današnjih dana, o čemu svjedoče brojni lokaliteti, još uvijek nedovoljno [[Arheologija|arheološki]] istraženi. Gotovo uvijek su nekropole stećaka locirane na samim [[tumuli]]ma (gomile) ili uz njih, te su dokaz kontinuiteta prakse ukopavanja umrlih na istim lokacijama sa ranijim epohama. Uz nekropole stećaka nalaze se i stariji [[Muslimani|muslimanski]] haremi sa [[Posljednji stećci i prvi nišani|prvobitnim oblicima nišana]], što je slučaj sa tri lokaliteta.&lt;ref name=&quot;Zelenika&quot;/&gt;
=== Dobrč ===
U nizu naselja Podveleži iz pravca sjevera prema jugu prvo od njih je [[Dobrč]], koji je udaljen 10&amp;nbsp;km. od Mostara. U blizini sela, na lokalitetu Gaj - Pod Krstinom nalazi se nekropola sa 36 stećaka, 27 ploča i 9 sanduka. Slabije su obrađeni i bez ukrasa su.&lt;ref&gt;[https://www.slobodnaevropa.org/a/stecci-hercegovina-spomenici-bih-stecak/31139619.html Skoro zaboravljeni kameni spomenici u Hercegovini - www.slobodnaevropa.org, mart 2021.]&lt;/ref&gt; Nekropola sa lokaliteta Begovište između Šipovca i Dobrča je skoro kompletno iskorištena za potrebe gradnje puta.&lt;ref name=&quot;Podveležje&quot;/&gt;
=== Podvelež (naselje) ===
Središnji dio i najnaseljeniji na Podveleži je naselje [[Podvelež (naselje)|Podvelež]]. Ovo mjesto sadrži ponajviše materijalnih ostataka iz ranijih epoha. Prema narodnom predanju, stanovnici ovog mjesta držali su stoku hercega [[Stjepan Vukčić Kosača|Stjepana Kosače]] te je zbog toga ovo mjesto nazivano Svinjarina. U prvom osmanskom popis zabilježeno je kao Svinar, odnosno Svinjar prema kasnijem popisu.&lt;ref name=&quot;Podveležje&quot;/&gt;

Na području naselja Podvelež terenskim istraživanjem pronađeno je pet nekropola s ukupno 160 stećaka. Najupečatljiviji lokalitet na ovom prostoru je Jagodno na kojem se nalazi nekropola Humčica sa 88 stećaka. GPS koordinate:	43.3034058 17.904543055555553&lt;ref&gt;[https://stecakmap.info/nekropola/humcica/ Nekropola HUmčica - stecakmap.info]&lt;/ref&gt; Na nekropoli su zastupljeni svi oblici stećaka raznovrsne ornamentike, dok se od reljefnih motiva nalaze rozete, polumjesec, vodenica, krst, ljudske figure, bordure, ljiljani, štit, mač i drugi. Posebno je zanimljiv slučaj uništene krstače na kojoj se, prema ranijim zapisima, nalazio tekst koji govori o županu Radinu, njegovom ocu Nenadu i sinu Radisavu. Radi se o ličnostima koje nisu zasvjedočene u drugim izvorima.&lt;ref name=&quot;Podveležje&quot;/&gt; 
=== Gnojnice Gornje ===
Na lokalitetu Kobiljaci pored škole u [[Gornje Gnojnice (Mostar)|Gornjim Gnojnicama]] nalazi se 5 stećaka, 4 ploče i 1 sanduk.&lt;ref name=&quot;Podveležje&quot;/&gt;
=== Kružanj ===
Na lokalitetu Grdojevci u [[Kružanj]]u je nekropola sa 13 stećaka (9 ploča, 3 sanduka i 1 križ). Prilikom izgradnje puta stećci su pomjereni u šumu, gdje su vremenom zarasli u šiblje.
=== Kokorina ===
Selo [[Kokorina]] je na Podveleži prvo iz pravca juga. Nekropole su na tri lokacije, sa ukupnim brojem od 51 stećka.&lt;ref name=&quot;Zelenika&quot;/&gt;

== Blagaj i okolina ==
=== Malo polje ===
Selo [[Malo Polje (Mostar)|Malo Polje]] je udaljeno 2&amp;nbsp;km nizvodno uz rijeku [[Buna|Bunu]]. U zaseoku Orah, na užem lokalitetu Hadžajlića njive, pored puta nalazi se veći stećak u obliku sanduka sa proširenim postoljem, bez ukrasa. Ne nalazi se na prvobitnom mjestu nego je pomjeren uz živicu. Takođe u Orahu na lokalitetu Luke-groblje su 3 impozantna stećka, 1 visoki sanduk i 2 sljemenaka. Jedan je ukrašen motivom štita, mača čija je ručica u obliku križa i dvije golubice. Ovaj ukras ima najviše sličnosti sa stećkom u [[Nekropole stećaka u Neumu|Glumini]] kod Hutova i [[Nekropola Grebnice-Bunčići|Radmilovića Dubravi]] kod [[Bileća|Bileće]].&lt;ref name=&quot;Zelenika&quot;/&gt;
=== Vranjevići ===
[[Datoteka:Nekropola_Grebnice_Vranjevici_(3).jpg|mini|desno|180px|Nekropola Grebnice u Vranjevićima]]
U [[Vranjevići (Mostar)|Vranjevićima]] se ukupno nalazi 5 lokacija sa stećcima:&lt;ref name=&quot;Zelenika&quot;/&gt; 
* Grebnice je najveća srednjovjekovna nekropola na ovom području. Smještena na platou, ima 125 stećaka u obliku sanduka, visokog sanduka i sljemenjaka, uz amorfne komade. Ukrasi su: bordure, vitica, arkade, štit s lukom i strijelom, križ, polumjesec.  
* Igrište, Bara. U dvije skupine sačuvano 10 stećaka u obliku sanduka, orijentiranih Z-I; 
* Crkvina – 8 stećaka
Svačići, mala nekropola od pet stećaka smještena na [[Prahistorija|prahistorijskom]] [[Tumuli|tumulu]].   
* jedan usmeljen stećak &lt;ref&gt;[http://vrelo.ba/tragovi-iz-proslosti-u-vranjevicima-kod-blagaja/ Tragovi iz prošlosti u Vranjevićima kod Blagaja - vrelo.ba, 2020.]&lt;/ref&gt;
=== Kamena ===
Naselje [[Kamena (Mostar)|Kamena]] nalazi se 7&amp;nbsp;km. istočno od Blagaja. Lokacije stećaka su:
* Kamena ilirska gromila ([[tumuli]]), pored puta, stećak u obliku visokog sanduka
* Uzvišenje 130 m. sjeverno od sela, srednjovjekovna nekropola sa 11 stećaka (8 ploča, 3 sanduka). Ukrašeno je 8 stećaka. 
* [[Vrtača]] Kupinovac, 200 m. sjeverno od predhodne nekropole, sa 1 stećkom u obliku ploče i nekoliko kamenom oivičenih grobova eliptičnog oblika
* Vrelo Šmer sa 3 stećka (1 ploča i 2 sanduka), od kojih je jedan sanduk izdubljen i služio je kao korito za napajanje stoke.
=== Hodbina ===
Naselje [[Hodbina]] se nalazi jugoistočno od [[Blagaj]]a, uz put Mostar - [[Stolac]]. Nekropola sa 8 stećaka (2 ploče i 6 sanduka) nalazi se u sklopu pravoslavnog groblja, uz ogradu. Dva veća sanduka ukrašena su plastičnim arkadama. Većina stećaka nije na izvornom mjestu, nego su sklonjeni prilikom širenja groblja.&lt;ref name=&quot;Zelenika&quot;/&gt;

== Žitomislići ==
[[Datoteka:Stecci bazilika Zitomislici (4).jpg|mini|desno|180px|Stećak pored bazilike u Žitomislićima]]
Naselje Žitomislići, pored magistralnog puta Mostar - [[Čapljina]] je naseljeno od starog i srednjeg vijeka do današnjih dana. Na pravoslavnom groblju pored [[Manastir Žitomislić|manastira Žitomislić]] je nekropola sa 98 stećaka, od toga 40 ploča, 57 sanduka i jedan sljemenak, uglavnom bez ukrasa. Dio nekropole od 9 grobova i tri stećka, zajedno sa kasnoantičkom bazilikom, proglašen je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.&lt;ref name=&quot;Spomenikci&quot;&gt;{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=1914 |title= Kasnoantička dvojna bazilika i nekropola sa stećcima u Žitomislićima |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date= 15. 10. 2022 |archive-date= 25. 8. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170825024110/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=1914 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; Ovu odluku Komisija je donijela na sjednici održanoj od 20. do 26. januara 2004. godine u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, [[Amra Hadžimuhamedović]] (predsjedavajuća, [[Dubravko Lovrenović]], [[Ljiljana Ševo]].

== Literatura ==
* [[Pavao Anđelić]], Svjetlost, Sarajevo, 1982 – STUDIJE O TERITORIJALNOPOLITIČKOJ ORGANIZACIJI SREDNJOVJEKOVNE BOSNE
* Marijan Sivrić i Tomislav Anđelić - Srednjovjekovne humske župe, ZIRAL, Knjiga 101, Biblioteka Stećak, Knjiga 3, Mostar 1999.

== Reference ==
{{Refspisak|2}}
== Vanjski linkovi ==
* [https://www.bljesak.info/kultura/flash/monografija-stecci-podvelezja-afirmacija-kulturnog-blaga-stecci-su-turisticki-potencijal/242070 Bljesak info - Monografija ''Stećci Podveležja'' afirmacija kulturnog blaga: Stećci su turistički potencijal]
* [https://dpumh.org/2016/04/28/stecci-podvelezja-adisa-zilica/ Društvo povjesničara umjetnosti Hercegovine - Stećci Podveležja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918101117/https://dpumh.org/2016/04/28/stecci-podvelezja-adisa-zilica/ |date=18. 9. 2020 }}
{{Portal Bosna i Hercegovina}}

{{DEFAULTSORT:M}}
[[Kategorija:Nacionalni spomenici u Mostaru]]
[[Kategorija:Stećci u Mostaru]]
[[Kategorija:Hum]]
[[Kategorija:Srednjovjekovni arheološki lokaliteti u Bosni i Hercegovini|M]]</text>
      <sha1>agl7dfkfmoare4x7raj7vcv5lue9xfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Husein Oručević</title>
    <ns>0</ns>
    <id>500421</id>
    <revision>
      <id>3908362</id>
      <parentid>3629926</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Niegodzisie</username>
        <id>108450</id>
      </contributor>
      <origin>3908362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7332" sha1="b7ajfue73f85r20hgez9s74akle7yrh" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime                    = Husein Oručević
| slika                  = Husein Oručević (cropped).jpg
| opis                   = Husein Oručević (2022.)
| datum_rođenja          = {{Datum rođenja|1969|6|1}}
| mjesto_rođenja         = [[Mostar]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]
| datum_smrti            = {{Datum smrti i godine|2024|6|20|1969|6|1}}
| mjesto_smrti           = [[Kielce]], [[Poljska]]
| mjesto_počivanja       = Gradsko groblje Sutina u Mostaru
| državljanstvo          = [[Bosna i Hercegovina|Bosanskohercegovačko]]
| alma_mater             = [[Jagelonski univerzitet]] u [[Krakov]]u&lt;br/&gt;[[Univerzitet &quot;Jan Kochanowski&quot;]] u [[Kielce|Kielcama]]
| zanimanje              = Novinar, kulturni i društveni aktivist
| poznat_po              = Direktor OKC &quot;Abrašević&quot;&lt;br /&gt;Počasni konzul Poljske u Mostaru
| supružnik              = [[Tanja Miletić Oručević]]
| roditelji              = Safet i Devla
}}
[[Datoteka:Mural Husein Orucevic 1.jpg|mini|Mural Husein Orucevic (2026.)]]
'''Husein Oručević''' ([[Mostar]], 1. juni 1969&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url= https://www.kreativnomentorstvo.com/alumni-mreza/ |title= ALUMNI MREŽA |website= KreativnoMentorstvo.com |language=sr |archive-url= https://web.archive.org/web/20230402074344/https://www.kreativnomentorstvo.com/alumni-mreza/ |archive-date= 2. 4. 2023 |access-date= 15. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; – [[Kielce]], 20. juni 2024&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radiokielce.pl/1204716/nie-zyje-nasz-radiowy-kolega-red-husein-orucevic/|title=Nie żyje nasz radiowy kolega red. Husein Oručević|last=Przemirski|first=Marcin|date=2024-06-24|language=pl-PL|access-date=2024-06-25}}&lt;/ref&gt;) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[novinar]], kulturni i društveni aktivist, počasni konzul [[Poljska|Republike Poljske]] u Mostaru.

== Biografija ==
Studirao je [[političke nauke]], specijalizacija evropske studije, na [[Jagelonski univerzitet|Jagelonskom univerzitetu]] u [[Krakov]]u i [[Univerzitet &quot;Jan Kochanowski&quot;|Univerzitetu &quot;Jan Kochanowski&quot;]] u Kielceu.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |url= https://www.gov.pl/web/bosnaihercegovina/otvaranje-poljskog-poasnog-konzulata-u-mostaru |title= Počasni konzulat Poljske u Mostaru zvanično otvoren |date= 9. 11. 2022 |website= gov.pl |archive-url= https://web.archive.org/web/20221117170820/https://www.gov.pl/web/bosnaihercegovina/otvaranje-poljskog-poasnog-konzulata-u-mostaru |archive-date= 17. 11. 2022 |access-date= 15. 8. 2023}}&lt;/ref&gt;

Bio je poznat kao [[Radio|radijski]] novinar, politolog, promotor kulture.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.dw.com/hr/mladi-i-politika-u-bih-nemogu%C4%87a-misija/a-45642256 |title= Mladi i politika u BiH – nemoguća misija? |author= Vera Soldo |date= 26. 9. 2018 |publisher= [[Deutsche Welle]] |language=hr |archive-url= https://web.archive.org/web/20230130132031/https://www.dw.com/hr/mladi-i-politika-u-bih-nemogu%C4%87a-misija/a-45642256 |archive-date= 30. 1. 2023 |access-date= 15. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; Kao aktivist u civilnom sektoru, bio je angažovan na pitanjima lokalnih politika, borbe protiv korupcije i izgradnje institucija.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Radio je kao novinar, između ostalog, na Radiju Kielce u Poljskoj (od 2010)&lt;ref&gt;{{Cite web |url= http://laznia.tenkai.pl/people/info/orcevic |title= Husein Orucevic |website= laznia.tenkai.pl |archive-url= https://web.archive.org/web/20230815171918/http://laznia.tenkai.pl/people/info/orcevic |archive-date= 15. 8. 2023 |access-date= 15. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; i [[BH Radio 1|BH radiju 1]] u [[Sarajevo|Sarajevu]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://herito.pl/autor/husein-orucevic/ |title= Oručević Husein |website= herito |language= pl |archive-url= https://web.archive.org/web/20230129232541/https://herito.pl/autor/husein-orucevic/ |archive-date= 29. 1. 2023 |access-date= 15. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; Život je dijelio između boravaka u Bosni i Hercegovini i onih u Poljskoj.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.klix.ba/vijesti/bih/trebamo-shvatiti-da-smo-zaostali-i-da-tonemo-dublje/100301126 |title=  &quot;Trebamo shvatiti da smo zaostali i da tonemo dublje&quot; |author= Asim Bešlija |date= 2. 3. 2010 |website= [[klix.ba]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20230815172202/https://www.klix.ba/vijesti/bih/trebamo-shvatiti-da-smo-zaostali-i-da-tonemo-dublje/100301126 |archive-date= 15. 8. 2023 |access-date= 15. 8. 2023}}&lt;/ref&gt;

Od 2022. radio je kao direktor [[OKC &quot;Abrašević&quot;|Omladinskog kulturnog centra &quot;Abrašević&quot;]] u Mostaru.&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://abrasradio.info/u-mostaru-posadena-stabla-u-sjecanje-na-gorana-bubala/ |title= Čovjek: U Mostaru posađena stabla u sjećanje na Gorana Bubala |date= 9. 6. 2023 |website= AbrašRadio.info |archive-url= https://web.archive.org/web/20230815172255/https://abrasradio.info/u-mostaru-posadena-stabla-u-sjecanje-na-gorana-bubala/ |archive-date= 15. 8. 2023 |access-date= 15. 8. 2023}}&lt;/ref&gt;

Od iste godine obavljao je dužnost počasnog konzula Republike Poljske u Mostaru.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.gov.pl/web/bosnaihercegovina/husein-oruevic-imenovan-za-poasnog-konzula-republike-poljske-u-sarajevu |title= Husein Oručević imenovan za počasnog konzula Republike Poljske u Sarajevu |date= 7. 9. 2022 |website= gov.pl |archive-url= https://web.archive.org/web/20230815172417/https://www.gov.pl/web/bosnaihercegovina/husein-oruevic-imenovan-za-poasnog-konzula-republike-poljske-u-sarajevu |archive-date= 15. 8. 2023 |access-date= 15. 8. 2023}}&lt;/ref&gt;

Njegova supruga [[Tanja Miletić Oručević]] [[Prevođenje|prevoditeljica]] je poljske književnosti i pozorišna režiserka.&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://n1info.ba/vijesti/a404824-Miletic-Orucevic-za-N1-Nista-ljudsko-pozoristu-nije-strano/ |title= Miletić Oručević za N1: Ništa ljudsko pozorištu nije strano |author= Adnan Čomor |date= 19. 1. 2020 |publisher= [[N1 (televizija)|N1]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20230815172518/https://n1info.ba/vijesti/a404824-miletic-orucevic-za-n1-nista-ljudsko-pozoristu-nije-strano/ |archive-date= 15. 8. 2023 |access-date= 15. 8. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://abrasradio.info/nasem-mostograditelju-vecer-sjecanja-na-huseina-orucevica-u-okc-abrasevic/|title=Našem Mostograditelju: Večer sjećanja na Huseina Oručevića u OKC Abrašević|last=|date= 1. 7. 2024|website=AbrašRadio|language=bs|access-date=1. 7. 2024}}&lt;/ref&gt;

Sahranjen je na Gradskom groblju Sutina u Mostaru.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Na drugu godišnjicu smrti je svečano otkriven u OKC Abrašević u Mostaru mural posvećen njegovom životu, djelu i doprinosu jačanju prijateljstva između Bosne i Hercegovine i Poljske. Autor murala je poljski umjetnik Michał Czerko.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.pl/web/bosnaihercegovina/otkriven-mural-posvecen-huseinu-oruevicu|title=Otkriven mural posvećen Huseinu Oručeviću|date=2026-06-22|website=Poljska u Bosni i Hercegovini - Portal Gov.pl|language=bs|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Husein Oručević}}

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Oručević, Husein}}
[[Kategorija:Rođeni 1969.]]
[[Kategorija:Umrli 2024.]]
[[Kategorija:Biografije, Mostar]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački aktivisti]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]]</text>
      <sha1>b7ajfue73f85r20hgez9s74akle7yrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jane Fonda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>503887</id>
    <revision>
      <id>3908304</id>
      <parentid>3905574</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frnw26</username>
        <id>183737</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3908304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14937" sha1="iyp4idhzowemwotey64r7y9qtlbh7oc" xml:space="preserve">{{Infokutija glumac
| ime              = Jane Fonda
| ime_pri_rođenju  = Jane Seymour Fonda
| mjesto_rođenja   = [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]
| mjesto_smrti     = 
| slika            = Jane Fonda 1963.jpg
| opis       = Fonda 1963.
| datum_rođenja          = {{Datum rođenja i godine |1937|12|21}}
| datum_smrti             = 
| godine_aktivnosti      = 1959–danas
| pseudonim        = Jane S. Plemiannikov&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=Kg8vAAAAIAAJ&amp;pg=RA7-PA103 Congressional Serial Set] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415184644/https://books.google.com/books?id=Kg8vAAAAIAAJ&amp;pg=RA7-PA103 |date=15. 4. 2023 }} (1973). U.S. Government Printing Office. p. 103&lt;/ref&gt;
| veb-sajt              = 
| supružnik          = Roger Vadim Plemiannikov ​(1965; razvod 1973)​ &lt;br/&gt; Tom Hayden ​(1973; razvod 1990)​ &lt;br/&gt; Ted Turner ​(1991; razvod 2001)
| partner          = Richard Perry (2009–2017)
| značajna_djela    = 
| važniji filmovi  = 
| oskar            = 
| olivier          = 
| afi              = 
| bafta            =  
| zlatni globus    = 
| emmy             = 
| cesar            = 
| goya             = 
| tony             = 
}}
'''Jane Seymour Fonda'''&lt;ref&gt;{{harvnb|Davidson|1990|p=50}}. &quot;Jane was [[Infant baptism|christened]] Jane Seymour Fonda and, as a child, was known as Lady Jane by her mother and everyone else.&quot;&lt;/ref&gt; (rođena 21. decembra 1937) jest [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[Glumac|glumica]] i aktivistica. Priznata kao filmska ikona,&lt;ref name=Goldwert2010/&gt; dobitnica je raznih priznanja, uključujući dva [[Oscar]]a, dvije filmske [[Britanska akademija filmske i televizijske umjetnosti|nagrade Britanske akademije]], sedam [[Zlatni globus|Zlatnih globusa]], [[Primetime Emmy nagrada|Primetime Emmy nagradu]], [[Nagrada AFI za životno djelo|AFI nagradu za životno djelo]], počasnu [[Zlatna palma|Zlatnu palmu]] i [[Nagrada &quot;Cecil B. DeMille&quot;|nagradu Cecil B. DeMille]].&lt;ref&gt;[http://www.labiennale.org/en/news/jane-fonda-and-robert-redford-golden-lions-venice Jane Fonda and Robert Redford Golden Lions in Venice] She is part of the Fonda acting family. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115095625/http://www.labiennale.org/en/news/jane-fonda-and-robert-redford-golden-lions-venice|date=15. 1. 2018}}. [[labiennale.org]]&lt;/ref&gt;

Rođena u porodici Frances Ford Seymour i glumca [[Henry Fonda|Henry Fonde]], debitovala je u predstavi na [[Broadway]]u iz 1960. &quot;There Was a Little Girl&quot;, za koju je bila nominovana za [[Nagrada Tony|nagradu Tony]] za najbolju glumicu u predstavi, a debitovala je i na ekranu kasnije iste godine sa romantičnom komedijom ''Nevjerojatna priča''. Istakla se tokom 1960-ih s komedijama ''Razdoblje bračnog privikavanja'' (1962), ''Sunday in New York'' (1963), ''Cat Ballou'' (1965), ''Bosonoga u parku'' (1967) i ''Barbarella'' (1968) prije nego što je dobila svoju prvu nominaciju za Oscara za ''Konje ubijaju, zar ne?'' (1969). Fonda se tada etablirala kao jedna od najpriznatijih glumica svoje generacije, osvajajući [[Oscar za najbolju glavnu žensku ulogu|Oscara za najbolju glumicu]] dva puta tokom 70-ih, za filmove ''Klute'' (1971) i ''Povratak ratnika'' (1978). Njene druge nominacije su za ''Julia'' (1977), ''Kineski sindrom'' (1979), ''Ljetnikovac'' (1981) i ''Jutro poslije'' (1986). Uzastopni hitovi ''Ludorije Dicka i Jane'' (1977), ''Apartman hotela California'' (1978), ''Električni konjanik'' (1979) i ''9 to 5'' (1980) održali su Fondinu sposobnost privlačenja gledalaca na blagajne, a ona je osvojila Primetime Emmy nagradu za izvanrednu glumicu u limitiranoj seriji ili filmu za televizijski film ''Lutkotvorka'' (1984).

Godine 1982. objavila je svoj prvi video za vježbanje, ''Jane Fonda's Workout'', koji je postao najprodavanija [[video kaseta]] svog vremena.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.shape.com/fitness/trends/jane-fondas-workout-videos-be-released-dvd |title=Work Out with Jane Fonda, No VHS Required |date=29. 12. 2014 |work=Shape Magazine |access-date=5. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125115448/https://www.shape.com/fitness/trends/jane-fondas-workout-videos-be-released-dvd |archive-date=25. 11. 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Bio je to prvi od 22 takva videa u narednih 13 godina, koji su zajedno prodati u preko 17 miliona primjeraka. Nakon uloge u filmu ''Stanley &amp; Iris'' (1990), napravila je pauzu od glume i vratila se sa komedijom ''Monster-in-Law'' (2005). Također se vratila na Broadwaj u predstavi &quot;33 Variations&quot; (2009), dobivši nagradu Tony za najbolju glumicu u predstavi. Od tada je glumila u nezavisnim filmovima ''Youth'' (2015) i ''Our Souls at Night'' (2017) i [[Netflix]]ovoj humorističnoj seriji ''Grace and Frankie'' (2015–2022), za koju je zaradila nominaciju za Primetime Emmy nagradu za najbolju glavnu glumicu u komediji.

Bila je politička aktivistkinja u eri kontrakulture tokom [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]]. Slikana je kako sjedi na sjevernovijetnamskom protivvazdušnom topu tokom posjete [[Hanoi]]u 1972, tokom koje je stekla nadimak &quot;Hanoi Jane&quot;. Za to vrijeme bila je na crnoj listi [[Hollywood]]a. Također je protestirala protiv [[Rat u Iraku 2003.|rata u Iraku]] i nasilja nad ženama i opisuje sebe kao feministkinju i aktivisticu za zaštitu okoliša.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Interview |work=WNYC Radio FM |publisher=NPR |date=1. 11. 2019}}&lt;/ref&gt; 2005, zajedno sa [[Robin Morgan]] i [[Gloria Steinem]], suosnovala je Ženski medijski centar, organizaciju koja radi na jačanju glasova žena u medijima kroz zagovaranje, obuku za medije i liderstvo, te stvaranje originalnog sadržaja. Fonda je član odbora organizacije sa sjedištem u [[Los Angeles]]u, živjela je širom svijeta, uključujući šest godina u Francuskoj i 20 u Atlanti.

==Filmografija==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
|-
! Godina
! Naziv filma
! Uloga
! Režiser
! class=&quot;unsortable&quot;| Bilješke
|-
| 1960.
| ''[[Nevjerojatna priča]]''
| June Ryder
| [[Joshua Logan]]
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 1962.
| ''[[Vrela ulica]]''
| Kitty Twist
| [[Edward Dmytryk]]
|
|-
| ''[[Chapmanov izvještaj]]''
| Kathleen Barclay
| [[George Cukor]] 
|
|-
| ''[[Razdoblje bračnog privikavanja]]''
| Isabel Haverstick
| [[George Roy Hill]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1963.
| ''[[In the Cool of the Day]]''
| Christine Bonner
| [[Robert Stevens]]
|
|-
| ''[[Sunday in New York (film)|Sunday in New York]]''
| Eileen Tyler
| [[Peter Tewksbury]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1964.
| ''[[Joy House (film)|Joy House]]''
| Melinda
| [[René Clément]]
|
|-
| ''[[Circle of Love (film)|Circle of Love]]''
| Sophie
| [[Roger Vadim]]
|
|-
| 1965.
| ''[[Cat Ballou]]''
| Catherine 'Cat' Ballou
| [[Elliot Silverstein]]
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 1966.
| ''[[Potjera bez milosti]]''
| Anna Reeves
| [[Arthur Penn]]
|
|-
| ''[[The Game Is Over]]''
| Renee Saccard
| Roger Vadim
|
|-
| ''[[Any Wednesday (film)|Any Wednesday]]''
| Ellen Gordon
| [[Robert Ellis Miller]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1967.
| ''[[Kad padne noć]]''
| Julie Ann Warren
| [[Otto Preminger]]
|
|-
| ''[[Bosonoga u parku]]''
| Corie Bratter
| [[Gene Saks]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1968.
| ''[[Spirits of the Dead]]''
| Contessa Frederica
| [[Federico Fellini]], [[Louis Malle]], Roger Vadim
|
|-
| ''[[Barbarella (film)|Barbarella]]''
| Barbarella
| Roger Vadim
| 
|-
| 1969.
| ''[[Konje ubijaju, zar ne?]]''
| Gloria Beatty
| Sydney Pollack
| 
|-
| 1971.
| ''[[Klute]]''
| Bree Daniels
| [[Alan J. Pakula]]
| 
|-
| 1972.
| ''[[Sve je u redu]]''
| Suzanne
| [[Jean-Luc Godard]], [[Jean-Pierre Gorin]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1973.
| ''[[Steelyard Blues]]''
| Iris Caine
| [[Alan Myerson]]
|
|-
| ''[[Lutkina kuća]]''
| Nora Helmer
| [[Joseph Losey]]
|
|-
| 1976.
| ''[[Plava ptica]]''
|
| George Cukor
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1977.
| ''[[Ludorije Dicka i Jane]]''
| Jane Harper
| [[Ted Kotcheff]]
|
|-
| ''[[Julia (1977 film)|Julia]]''
| [[Lillian Hellman]]
| [[Fred Zinnemann]]
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 1978.
| ''[[Povratak ratnika]]''
| Sally Hyde
| [[Hal Ashby]]
| 
|-
| ''[[Dolazi jahač]]''
| Ella Connors
| [[Alan J. Pakula]]
| 
|-
| ''[[Apartman hotela California]]''
| Hannah Warren
| [[Herbert Ross]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1979.
| ''[[Kineski sindrom]]''
| Kimberly Wells
| [[James Bridges]]
| 
|-
| ''[[Električni konjanik]]''
| Alice 'Hallie' Martin
| [[Sydney Pollack]]
|
|-
| 1980.
| ''[[9 to 5 (film)|9 to 5]]''
| Judy Bernly
| [[Colin Higgins]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1981.
| ''[[Ljetnikovac]]''
| Chelsea Thayer Wayne
| [[Mark Rydell]]
| 
|-
| ''[[Kotrljanje]]''
| Lee Winters
| Alan J. Pakula
|
|-
| 1985.
| ''[[Agnes of God (film)|Agnes of God]]''
| Dr. Martha Livingston
| [[Norman Jewison]]
|
|-
| 1986.
| ''[[Jutro poslije]]''
| Alex Sternbergen
| [[Sidney Lumet]]
| 
|-
| 1989.
| ''[[Old Gringo]]''
| Harriet Winslow
| [[Luis Puenzo]]
| 
|-
| 1990.
| ''[[Stanley &amp; Iris]]''
| Iris Estelle King
| [[Martin Ritt]]
|
|-
| 2005.
| ''[[Monster-in-Law]]''
| Viola Fields
| [[Robert Luketic]]
|
|-
| 2007.
| ''[[Georgia Rule]]''
| Georgia Randall
| [[Garry Marshall]]
|
|-
| 2011.
| ''[[All Together (2011 film)|All Together]]''
| Jeanne
| Stéphane Robelin
|
|-
| 2012.
| ''[[Peace, Love &amp; Misunderstanding]]''
| Grace
| [[Bruce Beresford]]
|
|-
| 2013.
| ''[[The Butler]]''
| [[Nancy Reagan]]
| [[Lee Daniels]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014.
| ''[[Better Living Through Chemistry (film)|Better Living Through Chemistry]]''
| Pharmacy Customer
| David Postmentier, Geoff Moore 
| Cameo
|-
| ''[[This Is Where I Leave You]]''
| Hilary Altman
| [[Shawn Levy]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2015.
| ''[[Youth (2015 film)|Youth]]''
| Brenda Morel
| [[Paolo Sorrentino]]
| 
|-
| ''[[Fathers and Daughters]]''
| Teddy Stanton
| [[Gabriele Muccino]]
|
|-
| 2017.
| ''[[Our Souls at Night]]''
| Addie Moore
| [[Ritesh Batra]]
| 
|-
| 2018.
| ''[[Book Club (film)|Book Club]]''
| Vivian 
| Bill Holderman
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2022.
| ''[[Luck (2022 film)|Luck]]''
| Babe
| [[Peggy Holmes]]
| Glas&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com/2021/film/news/jane-fonda-to-voice-key-role-in-apple-skydance-film-luck-1234910568/ |title=Jane Fonda to Voice Key Role in Apple/Skydance Film 'Luck' |website=Variety |first=Matt |last=Donnelly |date=17. 2. 2021 |access-date=17. 2. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Moving On (2022 film)|Moving On]]''
| Claire
| [[Paul Weitz]]
| 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2023.
| ''[[80 for Brady]]''
| Trish
| Kyle Marvin
| 
|-
| ''[[Book Club: The Next Chapter]]''
| Vivian
| Bill Holderman
| 
|-
| ''[[Ruby Gillman, Teenage Kraken]]''
| Baka
| [[Kirk DeMicco]]
| Glas
|-
| 2024.
| ''[[This Is Me...Now: A Love Story]]''
| Sagittarius
| [[Dave Meyers]]
|
|}

'''Izvor: [[Turner Classic Movies]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.tcm.com/tcmdb/person/63586%7C79190/Jane-Fonda/#overview|title= Jane Fonda|website= [[Turner Classic Movies]]|access-date= 5. 7. 2022}}&lt;/ref&gt; i [[IMDb]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.imdb.com/name/nm0000404/|title= Jane Fonda|website= [[Internet Movie Database]]|access-date= 5. 7. 2022}}&lt;/ref&gt;'''

== Reference ==
{{Refspisak}}

=== Izvori ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite book|last=Andersen|first=Christopher|authorlink=Christopher Andersen|title=Citizen Jane: the Turbulent Life of Jane Fonda|url=https://archive.org/details/citizenjaneturbu00ande|url-access=registration|year=1990|publisher=Henry Holt and Company|isbn=0-8050-0959-0}}
* {{cite book|last=Bosworth|first=Patricia|authorlink=Patricia Bosworth|title=Jane Fonda: The Private Life of a Public Woman|url=https://archive.org/details/isbn_9780547152578|url-access=registration|publisher=[[Houghton Mifflin Harcourt]]|year=2011|isbn=978-0-547-50447-6}}
* {{cite book|title=The Fondas: A Hollywood Dynasty|publisher=Putnam|year=1991|isbn=0-399-13592-8|author=Collier, Peter|url=https://archive.org/details/fondashollywoodd00coll_0}}
* {{cite book|last=Davidson|first=Bill|title=Jane Fonda: An Intimate Biography|url=https://books.google.com/books?id=VV5ZAAAAMAAJ|date=1990|publisher=Sidgwick &amp; Jackson|isbn=0-283-99641-2|access-date=24. 7. 2021|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415184634/https://books.google.com/books?id=VV5ZAAAAMAAJ|url-status=live}}
* Fine, Carla and Fonda, Jane. ''Strong, Smart, and Bold: Empowering Girls for Life''. 2001: Collins; {{ISBN|0-06-019771-4}}.
* {{cite book|last=Fonda|first=Jane|title=My Life So Far|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/54251/my-life-so-far-by-jane-fonda/?isbn=9780375507106|year=2005|publisher=Random House|isbn=0-375-50710-8|access-date=27. 8. 2022|archive-date=27. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827203732/https://www.penguinrandomhouse.com/books/54251/my-life-so-far-by-jane-fonda/?isbn=9780375507106|url-status=live}}
* Fonda, Jane. ''Jane Fonda's Workout Book''. 1986: Random House Value Publishing; {{ISBN|0-517-40908-9}}.
* Fonda, Jane, with Mignon McCarthy. ''Women Coming of Age''. 1987: Random House Value Publishing; {{ISBN|5-550-36643-6}}.
* Fox, Mary Virginia and Molina, Mary. ''Jane Fonda: Something to Fight for''. 1980: Dillon Press; {{ISBN|0-87518-189-9}}.
* Freedland, Michael. ''Jane Fonda: The Many Lives of One of Hollywood's Greatest Stars''. 1989: HarperCollins Publishers; {{ISBN|0-00-637390-9}}.
* French, Sean. ''Jane Fonda: A Biography''. 1998: Trafalgar Square Publishing; {{ISBN|1-85793-658-2}}.
* Gilmore, John. ''Laid Bare: A Memoir of Wrecked Lives and the Hollywood Death Trip''. Amok Books, 1997; {{ISBN|1-878923-08-0}}.
* {{cite journal|last=Hershberger|first=Mary|title=Peace Work, War Myths: Jane Fonda and the Antiwar Movement|url=https://archive.org/details/sim_peace-change_2004-07_29_3/page/549|journal=Peace &amp; Change|volume=29|issue=3–4|date=1. 6. 2004|pages=549–579|doi=10.1111/j.0149-0508.2004.00302.x}}
* {{cite book|last=Hershberger|first=Mary|title=Jane Fonda's War: A Political Biography of an Antiwar Icon|url=https://archive.org/details/janefondaswar00mary|year=2005|publisher=New Press|isbn=1-56584-988-4}}
* Kiernan, Thomas. ''Jane: an intimate biography of Jane Fonda''. 1973: Putnam; {{ISBN|0-399-11207-3}}.
* {{cite book |last=Lembcke |first=Jerry |title=Hanoi Jane: War, Sex, and Fantasies of Betrayal |series=Culture, Politics, and the Cold War |publisher=University of Massachusetts Press |year=2010 |isbn=978-1-55849-815-0 |location=Amherst |url=https://archive.org/details/hanoijanewarsexf00lemb }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Jane Fonda}}
* {{IMDb name|0000404}}

{{Oscar - glavna glumica}}
{{AFI-jeva nagrada za životno djelo}}
{{BAFTA za najbolju glumicu}}
{{Nagrada Cecil B. DeMille}}
{{Emmy za glumicu u mini seriji}}
{{Zlatni globus za najbolju glumicu u drami}}
{{Zlatni lav - nagrada za životno djelo}}
{{Nagrada &quot;David di Donatello&quot; - najbolja strana glumica}}

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Fonda, Jane}}
[[Kategorija:Rođeni 1937.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Biografije, New York]]
[[Kategorija:Američke glumice]]
[[Kategorija:Dobitnici Nagrade &quot;Henrietta&quot;]]</text>
      <sha1>iyp4idhzowemwotey64r7y9qtlbh7oc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Korisnik:Tulum387/To-do lista</title>
    <ns>2</ns>
    <id>513388</id>
    <revision>
      <id>3908349</id>
      <parentid>3907466</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T02:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tulum387</username>
        <id>155909</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12782" sha1="45nnphbflzalhd9b9b27wnukgt1gbc0" xml:space="preserve">
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |⏱️ Brzi zadaci
|-
!&amp;#x3C;5 minuta
!&amp;#x3E;5 minuta
!&amp;#x3E;30 minuta
!&amp;#x3E;1 sata
|-
|
* [[Posebno:Nedavne izmjene]]

* [[Posebno:Nasumična stranica]] (proofreading)

* Dodavanje barem jedne reference

* &quot;Uvoz bookmarksa&quot; na TDL
|
*

* Referenciranje postojećih članaka

* Proofreading osnovnih pojmova i proširivanje

* Linkovanje pojmova sa stranicama na dužim člancima
|
* Sređivanje početka članka, wikilinkovi, izvori, infokutije, kategorizacija

* Sistematsko sređivanje jedne kategorije (npr. politički pojmovi, zastave država)

*

* Samostalni projekat trčkaranja po započetim člancima i dokumentacija crvenih poveznice u TDL
|
* Započinjanje članka i finaliziranje istog nakon objavljivanja skice

* Sve navedeno sa lijeve strane

* Planiranje WikiProjekata po temi
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🗂️ Portali i projekti
|-
|
;Projekat 10 izmjena dnevno

: Deset dnevnih izmjena (minimum 50 bajtova po izmjeni)

; Projekat 100 izmjena dnevno (Stotka do 100k)

: 100 izmjena dnevno do dostizanja brojke od 100k članaka na bs.wikipediji
* [[Portal:Tramvajski promet]] – oživljavanje

* [[Portal:Nogomet]] – oživljavanje

* [[Portal:Košarka]] – oživljavanje

* WikiProjekti o drugim temama
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🌐 Standardizacija stranih riječi
|-
|Napraviti podstranicu sa najsveobuhvatnijim primjerima iz skoro svakog jezika svijeta, te primjere prikazati na istoj (pravila i iznimke).

* Transliteracija

* Transkripcija

* Svi jezici svijeta

* Podstranica s primjerima, pravilima i iznimkama
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🏛️ Politika i država
|-
|'''Aktuelni i bivši čelnici'''

* Predsjednici/e svih država (aktuelni i bivši)

* Monarsi, kraljevi, kraljice, carevi, carice

* Premijeri i kancelari vlade

* Kolektivna vlast, izvršni odbori, vijeća

* Vršitelji dužnosti

* Guverneri anglofonskih država

* [[Premijeri Ujedinjenog Kraljevstva]]

'''Državno uređenje i oblici vlasti'''

* Politička teorija i sistemi – osnovni pojmovi

* Država, suverenost, ustav, vladavina prava

* Sekularizam, legitimitet

* Oblici vlasti i režimi: [[republika]], [[monarhija]], [[unitarna država]], [[federacija]]

* [[Demokratija]], [[autoritarizam]], [[totalitarizam]], [[oligarhija]], [[teokratija]]

* Hibridni režimi

* Podjela vlasti: [[izvršna vlast]], [[sudska vlast]], [[zakonodavna vlast]]

* Vrhovni sud, niži sudovi

* Parlament, kongres, skupština

* Sistem međusobne kontrole vlasti (checks and balances)

* Nezavisnost sudstva, transparentnost, odgovornost vlasti

* De/centralizacija, javne institucije, birokratija

'''Izbori i demokratski procesi'''

* Pravo glasa: kriterij, dob, izuzeci, ostvarivanje, podjela

* Izborni sistemi i tehnologije

* Većinsko (first past the post), proporcionalno, mješovito

* Referendum: lokalni, državni, savjetodavni

* Mandat, trajanje funkcije, limit mandata

'''Ideologije'''

* [[Liberalizam]], [[konzervatizam]], [[socijalizam]]

* [[Nacionalizam]], [[populizam]], [[fašizam]]

* [[Komunizam]], [[anarhizam]], [[socijalni liberalizam]]

'''Politički akteri i praksa'''

* Nezavisni kandidat

* Ljevica, desnica, politički kompas

* Koalicije i savezi

* Lobiranje i interesne grupe

* Korupcija i transparentnost

* Propaganda, cenzura

* Aktivizam i građansko društvo

'''Međunarodna politika'''

* Diplomatija

* Ambasade i konzulati – posebno [[Ambasade Bosne i Hercegovine]]

* Ambasadori i konzuli

* Međunarodni ugovori i sporazumi

* Bilateralni ugovori vrijedni enciklopedije

* Sankcije, embargo

* Soft power, hard power

* Odnosi između države A i države B

'''Ljudska prava i slobode'''

* Deklaracije, dekreti

* [[UN]] ([[UNHCR]], [[UNPROFOR]], [[IFOR]], [[SFOR]])

* Građanske slobode, individualne slobode

* Sloboda govora, sloboda medija

* Organizacije medija u BiH

* Pravo na protest

* Manjinska prava, diskriminacija i zaštita manjina

'''Krize i vanredna stanja'''

* Državni udar, revolucija, građanski rat

* Ratno pravo, humanitarne intervencije

'''Državni simboli'''

* Zastave država, grbovi, himne

* Glavni gradovi, nacionalni motoi

* Nacionalni praznici, nacionalne boje

* Nacionalni običaji, nacionalna kuhinja

* Granice jedne države sa drugom

'''Specifični članci'''

* [[Pucnjava u Pragu 2023.]] – '''doraditi'''

* [[Kulturna revolucija]]

* [[Napad sarinom u tokijskom metrou]]

* [[Netflix, Inc.]]

* [[Terapija imunoglobulinima]]

* [[Istraživačko-dokumentacioni centar Sarajevo]]

* [[Kognitivna disonanca]] — proširiti

* [[Univerzitet u Prištini]]

* [[Javno dobro]]

* Kulturna baština

* [[Mihajlo Gruševski]]

* [[Baaba Maal]]

* [[Nyam-Osoryn Uchral]]

* [[Opći izbori u Danskoj 2026.]]

* [[Direktna akcija]] (direct action)

* Vlade država

* [[Islamic honorifics]]

* Regencije u Indoneziji

* Mafija i organizovani kriminal u državama
'''Specifični članci'''

* Svi delegati Doma naroda PSBiH
* Potpredsjednici FBiH
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🏥 Medicina i zdravlje
|-
|'''Osnove medicine'''

* [[Apoteka]]

* [[Dom zdravlja]]

* [[Vitalni znaci]]

* [[Simptomi i znakovi bolesti]]

* [[Homeostaza]]

* [[Septikemija]]

* [[Bakterijemija]]

* Simptomi: [[štucanje]]

* [[Izolacija (medicinska)]]

* [[Zaboravnost]]

'''Anatomija i neuroznanost'''

* [[Nervni sistem]]

* [[Neurofiziologija]]

* [[Neuroimaging]]

* [[Neurokognicija]]

* [[Neurologija]] (posebna velika kategorija)

* [[Neurološka oboljenja]]

* [[Neuroimunologija]]

* [[Epilepsija i napadi]]

* [[Kognitivni poremećaji]]

'''Dijagnostika i testovi'''

* Neuropsihološki testovi

* MRI sekvence

* Skale i score sistemi

'''Bolesti i sindromi (A–Z)'''

* Autoimune bolesti

* Infekcije

* Tumori

* Genetski sindromi

* [[Norovirus]]

* [[Rotavirus]]

* Bakteriološke pretrage

* [[Clostridium difficile]]

* [[Mijastenija gravis]] i neurološka oboljenja nadalje

'''Lijekovi i terapija'''

* [[Lamotrigin]]

* [[Lacosamid]]

* [[Levetiracetam]]

* [[Brivaracetam]]

* [[Perampanel]]

* [[Carbamazepin]]

* [[Gabapentin]]

* [[Pregabalin]]

* [[Escitalopram]]

* [[Mirtazapin]]

* [[Rosuvastatin]]

* [[Pantoprazol]]

* [[Kalijev bromid]]

* [[Ondansetron]]

* [[Ibuprofen]]

* [[Paracetamol]]

* [[Lorazepam]]

* [[Dimetinden]] (Fenistil)

* [[Kvetijapin]]

* [[Memantin]]

* [[Vitamin B12]]

* [[Dekristol]] (Vitamin D)

* [[Levotiroksin]]

* [[Hidromorfon]]

* [[Metamizol]]

* [[Klobazam]] (Frisium)

* [[Fampridin]]

* [[Cetirizin]]

* [[Prednizolon]]

* [[Klotrimazol]]

* [[Losartan]]

* [[Kandesartan]]

* [[Bisoprolol]] (Bisohexal)

* Kalij (Kalium Verla)

* [[Aspirin]]

* [[Vankomicin]]

* [[Ciklofosfamid]]

* Vakcine (opći članak i specifične)

* Hirurški zahvati

* [[Terapija imunoglobulinima]]

* [[Palijativna njega]] / palijativna terapija

* [[Transjugularni intrahepatični portosistemski šant]]
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🎭 Biografije, kultura i umjetnost
|-
|'''Filmska industrija'''

* Glumci i glumice (opšti pregled)

* Režiseri i scenaristi

* [[Sabrina Ferilli]]

* [[Final Flesh]]

* [[Old School (film iz 2003.)]]

* Filmski festivali

* Filmovi i serije (opšti popis)

'''Književnost i kultura'''

* Pisci i pjesnici

* [[Pjesma o Sidu]]

* [[1001 Books You Must Read Before You Die]]

* Pjesme i manifesti

'''Filozofi i mislioci'''

* [[Herbert Marcuse]]

* [[Karl Mannheim]]

* [[Alain Bosquet]]

* [[Christopher Isherwood]]

* [[August Dillmann]]

* Francuski, italijanski, ruski i drugi evropski mislioci, pjesnici, sociolozi, filozofi, psiholozi, kritičari društva, profesori

* [[Kritička teorija]] (Critical theory)

'''Muzičari'''

* [[Eddie Vedder]]

* [[Baaba Maal]]

'''Sportisti i ličnosti'''

* [[Ajdin Hrustić]]

* Sportisti bosanskohercegovačkih korijena u dijaspori

'''Historijske i političke ličnosti'''

* [[Zulfikar Ali Bhutto]]

* [[Hans-Joachim Marseille]]

* [[Andrzej Małkowski]]

* [[Ishi]]

'''Historija i pokreti'''

* [[Squadrismo]]

* [[Antički Rim]]

* [[Kulturna baština]]

'''Serije'''

* Dorada članaka o seriji Supernatural skladno pravopisnim standardima u bosanskom jeziku.
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🌍 Geografija, priroda i okolina
|-
|'''Geografija svijeta'''

* Jezera (podjela prema veličini, dubini, vodi i po svemu ostalom što je moguće)

* Rijeke (po veličini, ušću, top 100 po dužini, slivu, hidrologiji, riječni bazeni)

* Planine (podjela po kontinentima, top 100 po visini, najpoznatiji vrhovi, podjela po turizmu)

* Geografija jedne države

* Ekonomija jedne države

'''Priroda i biologija'''

* Vrste riba

* Domorodački narodi

* [[Nekontaktirani narodi]] (Uncontacted peoples)

* Nacionalni parkovi

* [[Morganucodon]]

'''Specifični geografski pojmovi'''

* [[Glamorgan]]

* [[Besançon]]

* [[Le Mourillon]]

* [[Berducedo]]

* [[Ciudad de la Paz]]

* [[Zastava Ekvadora]]

* Regencije u Indoneziji

* [[Željeznička stanica Santiago de Compostela]]
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |👥 Društvo, sociologija i svakodnevni život
|-
|'''Društveni pojmovi'''

* [[Kusur]] (en: Change (money))

* [[Zavist]], [[mržnja]], [[ljubav]]

* [[Grijeh]], [[moral]] i [[etika]]

* [[Sreća]]

* [[Kolektivna tužba]] (Class action)

* [[Klasna tužba]]

'''Stanovanje i infrastruktura'''

* [[Kuća]], [[koliba]], [[zgrada]]

* [[Kredit]]

* Državne institucije

* [[Pošta]]

'''Filozofija i religija'''

* [[Paradoks svemoći]]

* Opklade ateista

* [[Ateizam]], [[agnosticizam]]

'''Hrana i kuhinja'''

* [[Majonez]], [[senf]], [[kečap]]

* Povrće u ishrani

* Vegani, vegetarijanci

* Kulinarstvo

* [[Piskavica]]

* Zeleni začini

* Arapska, perzijska kuhinja

* [[Pesto]], [[riža]], [[tjestenina]]

* Fast food, restorani, doner

* [[Bosanskohercegovačka kuhinja]] i kulinarstvo

* [[Mljeveno meso]]

'''Reference i terminologija'''

* Latinski pravni termini

* Saobraćajni znakovi

* Spiskovi (A–Z)

* Godine p.n.e / n.e (opšti popis)

* [[Istraživačko-dokumentacioni centar Sarajevo]]
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |💻 Tehnologija i industrija
|-
|'''Računarska oprema'''

* [[Veb-kamera]]

* [[Calligra]]

* [[Kalendar (računarski)]]

* [[Tastatura]]

* [[Miš (računar)]]

* [[Podloga za miš]]

'''Vozila i transport'''

* [[General Motors]] i drugi proizvođači motornih vozila

* Avioni

* Kamioni

'''Materijali i oprema'''

* [[Gore-Tex]] i slični materijali poput Vibrama

* [[Mermer]] i drugi materijali

* [[Ortovox]]

* [[Mammut (oprema)]]

* [[Marmot (oprema)]]

* [[Arc'teryx]]

* [[Ermenegildo Zegna]]

* Luksuzni brendovi

'''Ostalo'''

* Video igrice

* [[Transjugularni intrahepatični portosistemski šant]]
* Sergey Brin, Googleplex, Google Drive, Google Docs, Chrome OS, Netbook, Chromebook, Google Fiber
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |⚔️ Historija i rat
|-
|'''Historija američkih domorodaca'''

* Historija američkih domorodaca – proširivanje od [[Bika Koji Sjedi]] do [[Buffalo Billa]]

'''Drugi svjetski rat'''

* [[Poljski pokret otpora u Drugom svjetskom ratu]]

* [[Bataljon lovaca Ardena]]

'''Kriminalistika'''

* [[David Berkowitz]] i spisak serijskih ubica

'''Bosna i Hercegovina'''

* [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini]] – preći sve godine

* [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.]]

* Najpoznatije zgrade od Bosne i Hercegovine i regionu

* [[Islam u Bosni i Hercegovini]] – spisak džamija BiH

'''Antika'''

* [[Antički Rim]]
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |⚽ Sport i rekreacija
|-
|'''Opšti pregled'''

* Pogledati listu sportova na en.wiki i kreirati/proširiti relevantne

* Svjetska sportska društva

'''Ekipe i reprezentacije'''

* Reprezentacije država (sve)

* Stari sportski kolektivi (ugašeni)

* [[Nogometna reprezentacija Nizozemske]]

'''Sportisti'''

* Sportisti (A–Z)

* Sudije, fudbaleri, golmani i treneri liga petice od 2000. do 2025.

* [[Ajdin Hrustić]]

* Sportisti bosanskohercegovačkih korijena u dijaspori

'''Infrastruktura'''

* Stadioni (fudbal, ragbi, američki fudbal)

* Dvorane (košarka, rukomet, hokej)

* Tereni (tenis, golf)

'''Zimski sportovi'''

* Zimski sportovi – rezultati slaloma i ostalih disciplina

'''Ostalo'''

* [[Kviz (sportski)]]
* Ragbi savez Bosne i Hercegovine
|}</text>
      <sha1>45nnphbflzalhd9b9b27wnukgt1gbc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908350</id>
      <parentid>3908349</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T02:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tulum387</username>
        <id>155909</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12807" sha1="96tvxms8m0iaidfka6u62kgb4ww4l0w" xml:space="preserve">poznati hip hop umjetnici
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |⏱️ Brzi zadaci
|-
!&amp;#x3C;5 minuta
!&amp;#x3E;5 minuta
!&amp;#x3E;30 minuta
!&amp;#x3E;1 sata
|-
|
* [[Posebno:Nedavne izmjene]]

* [[Posebno:Nasumična stranica]] (proofreading)

* Dodavanje barem jedne reference

* &quot;Uvoz bookmarksa&quot; na TDL
|
*

* Referenciranje postojećih članaka

* Proofreading osnovnih pojmova i proširivanje

* Linkovanje pojmova sa stranicama na dužim člancima
|
* Sređivanje početka članka, wikilinkovi, izvori, infokutije, kategorizacija

* Sistematsko sređivanje jedne kategorije (npr. politički pojmovi, zastave država)

*

* Samostalni projekat trčkaranja po započetim člancima i dokumentacija crvenih poveznice u TDL
|
* Započinjanje članka i finaliziranje istog nakon objavljivanja skice

* Sve navedeno sa lijeve strane

* Planiranje WikiProjekata po temi
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🗂️ Portali i projekti
|-
|
;Projekat 10 izmjena dnevno

: Deset dnevnih izmjena (minimum 50 bajtova po izmjeni)

; Projekat 100 izmjena dnevno (Stotka do 100k)

: 100 izmjena dnevno do dostizanja brojke od 100k članaka na bs.wikipediji
* [[Portal:Tramvajski promet]] – oživljavanje

* [[Portal:Nogomet]] – oživljavanje

* [[Portal:Košarka]] – oživljavanje

* WikiProjekti o drugim temama
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🌐 Standardizacija stranih riječi
|-
|Napraviti podstranicu sa najsveobuhvatnijim primjerima iz skoro svakog jezika svijeta, te primjere prikazati na istoj (pravila i iznimke).

* Transliteracija

* Transkripcija

* Svi jezici svijeta

* Podstranica s primjerima, pravilima i iznimkama
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🏛️ Politika i država
|-
|'''Aktuelni i bivši čelnici'''

* Predsjednici/e svih država (aktuelni i bivši)

* Monarsi, kraljevi, kraljice, carevi, carice

* Premijeri i kancelari vlade

* Kolektivna vlast, izvršni odbori, vijeća

* Vršitelji dužnosti

* Guverneri anglofonskih država

* [[Premijeri Ujedinjenog Kraljevstva]]

'''Državno uređenje i oblici vlasti'''

* Politička teorija i sistemi – osnovni pojmovi

* Država, suverenost, ustav, vladavina prava

* Sekularizam, legitimitet

* Oblici vlasti i režimi: [[republika]], [[monarhija]], [[unitarna država]], [[federacija]]

* [[Demokratija]], [[autoritarizam]], [[totalitarizam]], [[oligarhija]], [[teokratija]]

* Hibridni režimi

* Podjela vlasti: [[izvršna vlast]], [[sudska vlast]], [[zakonodavna vlast]]

* Vrhovni sud, niži sudovi

* Parlament, kongres, skupština

* Sistem međusobne kontrole vlasti (checks and balances)

* Nezavisnost sudstva, transparentnost, odgovornost vlasti

* De/centralizacija, javne institucije, birokratija

'''Izbori i demokratski procesi'''

* Pravo glasa: kriterij, dob, izuzeci, ostvarivanje, podjela

* Izborni sistemi i tehnologije

* Većinsko (first past the post), proporcionalno, mješovito

* Referendum: lokalni, državni, savjetodavni

* Mandat, trajanje funkcije, limit mandata

'''Ideologije'''

* [[Liberalizam]], [[konzervatizam]], [[socijalizam]]

* [[Nacionalizam]], [[populizam]], [[fašizam]]

* [[Komunizam]], [[anarhizam]], [[socijalni liberalizam]]

'''Politički akteri i praksa'''

* Nezavisni kandidat

* Ljevica, desnica, politički kompas

* Koalicije i savezi

* Lobiranje i interesne grupe

* Korupcija i transparentnost

* Propaganda, cenzura

* Aktivizam i građansko društvo

'''Međunarodna politika'''

* Diplomatija

* Ambasade i konzulati – posebno [[Ambasade Bosne i Hercegovine]]

* Ambasadori i konzuli

* Međunarodni ugovori i sporazumi

* Bilateralni ugovori vrijedni enciklopedije

* Sankcije, embargo

* Soft power, hard power

* Odnosi između države A i države B

'''Ljudska prava i slobode'''

* Deklaracije, dekreti

* [[UN]] ([[UNHCR]], [[UNPROFOR]], [[IFOR]], [[SFOR]])

* Građanske slobode, individualne slobode

* Sloboda govora, sloboda medija

* Organizacije medija u BiH

* Pravo na protest

* Manjinska prava, diskriminacija i zaštita manjina

'''Krize i vanredna stanja'''

* Državni udar, revolucija, građanski rat

* Ratno pravo, humanitarne intervencije

'''Državni simboli'''

* Zastave država, grbovi, himne

* Glavni gradovi, nacionalni motoi

* Nacionalni praznici, nacionalne boje

* Nacionalni običaji, nacionalna kuhinja

* Granice jedne države sa drugom

'''Specifični članci'''

* [[Pucnjava u Pragu 2023.]] – '''doraditi'''

* [[Kulturna revolucija]]

* [[Napad sarinom u tokijskom metrou]]

* [[Netflix, Inc.]]

* [[Terapija imunoglobulinima]]

* [[Istraživačko-dokumentacioni centar Sarajevo]]

* [[Kognitivna disonanca]] — proširiti

* [[Univerzitet u Prištini]]

* [[Javno dobro]]

* Kulturna baština

* [[Mihajlo Gruševski]]

* [[Baaba Maal]]

* [[Nyam-Osoryn Uchral]]

* [[Opći izbori u Danskoj 2026.]]

* [[Direktna akcija]] (direct action)

* Vlade država

* [[Islamic honorifics]]

* Regencije u Indoneziji

* Mafija i organizovani kriminal u državama
'''Specifični članci'''

* Svi delegati Doma naroda PSBiH
* Potpredsjednici FBiH
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🏥 Medicina i zdravlje
|-
|'''Osnove medicine'''

* [[Apoteka]]

* [[Dom zdravlja]]

* [[Vitalni znaci]]

* [[Simptomi i znakovi bolesti]]

* [[Homeostaza]]

* [[Septikemija]]

* [[Bakterijemija]]

* Simptomi: [[štucanje]]

* [[Izolacija (medicinska)]]

* [[Zaboravnost]]

'''Anatomija i neuroznanost'''

* [[Nervni sistem]]

* [[Neurofiziologija]]

* [[Neuroimaging]]

* [[Neurokognicija]]

* [[Neurologija]] (posebna velika kategorija)

* [[Neurološka oboljenja]]

* [[Neuroimunologija]]

* [[Epilepsija i napadi]]

* [[Kognitivni poremećaji]]

'''Dijagnostika i testovi'''

* Neuropsihološki testovi

* MRI sekvence

* Skale i score sistemi

'''Bolesti i sindromi (A–Z)'''

* Autoimune bolesti

* Infekcije

* Tumori

* Genetski sindromi

* [[Norovirus]]

* [[Rotavirus]]

* Bakteriološke pretrage

* [[Clostridium difficile]]

* [[Mijastenija gravis]] i neurološka oboljenja nadalje

'''Lijekovi i terapija'''

* [[Lamotrigin]]

* [[Lacosamid]]

* [[Levetiracetam]]

* [[Brivaracetam]]

* [[Perampanel]]

* [[Carbamazepin]]

* [[Gabapentin]]

* [[Pregabalin]]

* [[Escitalopram]]

* [[Mirtazapin]]

* [[Rosuvastatin]]

* [[Pantoprazol]]

* [[Kalijev bromid]]

* [[Ondansetron]]

* [[Ibuprofen]]

* [[Paracetamol]]

* [[Lorazepam]]

* [[Dimetinden]] (Fenistil)

* [[Kvetijapin]]

* [[Memantin]]

* [[Vitamin B12]]

* [[Dekristol]] (Vitamin D)

* [[Levotiroksin]]

* [[Hidromorfon]]

* [[Metamizol]]

* [[Klobazam]] (Frisium)

* [[Fampridin]]

* [[Cetirizin]]

* [[Prednizolon]]

* [[Klotrimazol]]

* [[Losartan]]

* [[Kandesartan]]

* [[Bisoprolol]] (Bisohexal)

* Kalij (Kalium Verla)

* [[Aspirin]]

* [[Vankomicin]]

* [[Ciklofosfamid]]

* Vakcine (opći članak i specifične)

* Hirurški zahvati

* [[Terapija imunoglobulinima]]

* [[Palijativna njega]] / palijativna terapija

* [[Transjugularni intrahepatični portosistemski šant]]
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🎭 Biografije, kultura i umjetnost
|-
|'''Filmska industrija'''

* Glumci i glumice (opšti pregled)

* Režiseri i scenaristi

* [[Sabrina Ferilli]]

* [[Final Flesh]]

* [[Old School (film iz 2003.)]]

* Filmski festivali

* Filmovi i serije (opšti popis)

'''Književnost i kultura'''

* Pisci i pjesnici

* [[Pjesma o Sidu]]

* [[1001 Books You Must Read Before You Die]]

* Pjesme i manifesti

'''Filozofi i mislioci'''

* [[Herbert Marcuse]]

* [[Karl Mannheim]]

* [[Alain Bosquet]]

* [[Christopher Isherwood]]

* [[August Dillmann]]

* Francuski, italijanski, ruski i drugi evropski mislioci, pjesnici, sociolozi, filozofi, psiholozi, kritičari društva, profesori

* [[Kritička teorija]] (Critical theory)

'''Muzičari'''

* [[Eddie Vedder]]

* [[Baaba Maal]]

'''Sportisti i ličnosti'''

* [[Ajdin Hrustić]]

* Sportisti bosanskohercegovačkih korijena u dijaspori

'''Historijske i političke ličnosti'''

* [[Zulfikar Ali Bhutto]]

* [[Hans-Joachim Marseille]]

* [[Andrzej Małkowski]]

* [[Ishi]]

'''Historija i pokreti'''

* [[Squadrismo]]

* [[Antički Rim]]

* [[Kulturna baština]]

'''Serije'''

* Dorada članaka o seriji Supernatural skladno pravopisnim standardima u bosanskom jeziku.
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |🌍 Geografija, priroda i okolina
|-
|'''Geografija svijeta'''

* Jezera (podjela prema veličini, dubini, vodi i po svemu ostalom što je moguće)

* Rijeke (po veličini, ušću, top 100 po dužini, slivu, hidrologiji, riječni bazeni)

* Planine (podjela po kontinentima, top 100 po visini, najpoznatiji vrhovi, podjela po turizmu)

* Geografija jedne države

* Ekonomija jedne države

'''Priroda i biologija'''

* Vrste riba

* Domorodački narodi

* [[Nekontaktirani narodi]] (Uncontacted peoples)

* Nacionalni parkovi

* [[Morganucodon]]

'''Specifični geografski pojmovi'''

* [[Glamorgan]]

* [[Besançon]]

* [[Le Mourillon]]

* [[Berducedo]]

* [[Ciudad de la Paz]]

* [[Zastava Ekvadora]]

* Regencije u Indoneziji

* [[Željeznička stanica Santiago de Compostela]]
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |👥 Društvo, sociologija i svakodnevni život
|-
|'''Društveni pojmovi'''

* [[Kusur]] (en: Change (money))

* [[Zavist]], [[mržnja]], [[ljubav]]

* [[Grijeh]], [[moral]] i [[etika]]

* [[Sreća]]

* [[Kolektivna tužba]] (Class action)

* [[Klasna tužba]]

'''Stanovanje i infrastruktura'''

* [[Kuća]], [[koliba]], [[zgrada]]

* [[Kredit]]

* Državne institucije

* [[Pošta]]

'''Filozofija i religija'''

* [[Paradoks svemoći]]

* Opklade ateista

* [[Ateizam]], [[agnosticizam]]

'''Hrana i kuhinja'''

* [[Majonez]], [[senf]], [[kečap]]

* Povrće u ishrani

* Vegani, vegetarijanci

* Kulinarstvo

* [[Piskavica]]

* Zeleni začini

* Arapska, perzijska kuhinja

* [[Pesto]], [[riža]], [[tjestenina]]

* Fast food, restorani, doner

* [[Bosanskohercegovačka kuhinja]] i kulinarstvo

* [[Mljeveno meso]]

'''Reference i terminologija'''

* Latinski pravni termini

* Saobraćajni znakovi

* Spiskovi (A–Z)

* Godine p.n.e / n.e (opšti popis)

* [[Istraživačko-dokumentacioni centar Sarajevo]]
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |💻 Tehnologija i industrija
|-
|'''Računarska oprema'''

* [[Veb-kamera]]

* [[Calligra]]

* [[Kalendar (računarski)]]

* [[Tastatura]]

* [[Miš (računar)]]

* [[Podloga za miš]]

'''Vozila i transport'''

* [[General Motors]] i drugi proizvođači motornih vozila

* Avioni

* Kamioni

'''Materijali i oprema'''

* [[Gore-Tex]] i slični materijali poput Vibrama

* [[Mermer]] i drugi materijali

* [[Ortovox]]

* [[Mammut (oprema)]]

* [[Marmot (oprema)]]

* [[Arc'teryx]]

* [[Ermenegildo Zegna]]

* Luksuzni brendovi

'''Ostalo'''

* Video igrice

* [[Transjugularni intrahepatični portosistemski šant]]
* Sergey Brin, Googleplex, Google Drive, Google Docs, Chrome OS, Netbook, Chromebook, Google Fiber
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |⚔️ Historija i rat
|-
|'''Historija američkih domorodaca'''

* Historija američkih domorodaca – proširivanje od [[Bika Koji Sjedi]] do [[Buffalo Billa]]

'''Drugi svjetski rat'''

* [[Poljski pokret otpora u Drugom svjetskom ratu]]

* [[Bataljon lovaca Ardena]]

'''Kriminalistika'''

* [[David Berkowitz]] i spisak serijskih ubica

'''Bosna i Hercegovina'''

* [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini]] – preći sve godine

* [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.]]

* Najpoznatije zgrade od Bosne i Hercegovine i regionu

* [[Islam u Bosni i Hercegovini]] – spisak džamija BiH

'''Antika'''

* [[Antički Rim]]
|}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |⚽ Sport i rekreacija
|-
|'''Opšti pregled'''

* Pogledati listu sportova na en.wiki i kreirati/proširiti relevantne

* Svjetska sportska društva

'''Ekipe i reprezentacije'''

* Reprezentacije država (sve)

* Stari sportski kolektivi (ugašeni)

* [[Nogometna reprezentacija Nizozemske]]

'''Sportisti'''

* Sportisti (A–Z)

* Sudije, fudbaleri, golmani i treneri liga petice od 2000. do 2025.

* [[Ajdin Hrustić]]

* Sportisti bosanskohercegovačkih korijena u dijaspori

'''Infrastruktura'''

* Stadioni (fudbal, ragbi, američki fudbal)

* Dvorane (košarka, rukomet, hokej)

* Tereni (tenis, golf)

'''Zimski sportovi'''

* Zimski sportovi – rezultati slaloma i ostalih disciplina

'''Ostalo'''

* [[Kviz (sportski)]]
* Ragbi savez Bosne i Hercegovine
|}</text>
      <sha1>96tvxms8m0iaidfka6u62kgb4ww4l0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Razgovor s korisnikom:Z1KA</title>
    <ns>3</ns>
    <id>514990</id>
    <revision>
      <id>3908327</id>
      <parentid>3902139</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Konduras</username>
        <id>109737</id>
      </contributor>
      <comment>/* Agencija za agrarna plaćanja Republike Srpske */ novi odlomak</comment>
      <origin>3908327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16024" sha1="050deg68rnzsunaghrnfv2qhuzldcbz" xml:space="preserve">{{Korisnik:Z1KA/Menu}}
== Gradonačelnici ==

@[[Korisnik:Z1KA|Z1KA]] znaš li gdje bih mogao naci popis gradonačelnika Banja Luke kroz historiju? Napravio sam šablone za Sarajevo, Mostar, Tuzlu i Zenicu, još bih za Banja Luku ali nema ništa na zvaničnoj stranici, niti negdje drugo.

Pozdrav, [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 10:31, 10 januar 2025 (CET)

:Ako nema negdje neki članak o gradonačelnicima onda stvarno ne znam. Jedina stvar što mi pada na pamet jeste da kontaktirate gradonačelnikovu kancelariju (ili relevantnu službu) putem emaila ili poziva i da pitate koliko daleko u historiju imaju podatke. Poželjno da imaju i slike sa slobodnom licencom.
:Pozdrav. [[Korisnik:Z1KA|Z1KA]] ([[Razgovor s korisnikom:Z1KA|R]]) 13:44, 10 januar 2025 (CET)
::E, aferim za Avdića i IK. :-) Mada sam na EN viđao slučajeve s dvije IK u istom članku (odvojene, ne ugrađena jedna u drugu, zbog različitih karijera). Ja ću popuniti sportsku kad uhvatim (moram nešto drugo završiti izvan WP)... ako me neko ne pretekne :-) (jer ima na ES, FR i IT). [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:13, 25 august 2025 (CEST)
:::Hvala. Viđao sam i ja, ali pretpostavljam da je to stari sistem ili za one koji ne znaju da postoji ugrađivanje infokutije u infokutiju. Uglavnom, ovako je definitivno ljepše. IK košarkaš, nogometaš i rukometaš (već imala neophodne postavke) su riješeni. Ako još šta ima, napišite pa da se doda, tako da možemo više IK spojiti u jednu. [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 16:16, 25 august 2025 (CEST)
::::To ostaje uvijek otvoreno; trebat će gdje god ko ima dvije bitne karijere, samo zavisi koje su. A malo je takvih članaka kod nas trenutno. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:22, 25 august 2025 (CEST)

== CEE ==

Članci o Bosni i Hercegovini i Republici Srpskoj se ne ubrajaju u CEE, kad se radi o Wikipediji na bosanskom jeziku. [[User:AnToni|'''&lt;span style=&quot;font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;A&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;n&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;T&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;o&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:gold;&quot;&gt;n&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;i&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;''']]&lt;sub&gt;([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|&lt;big&gt;&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';&quot;&gt;'''''R'''''&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;]])&lt;/sub&gt; 18:28, 24 mart 2025 (CET)

:Upoznat sam s tim. Ja svake godine za CEE pokušam uraditi barem 1 članak za sve učesnice, uključujući BiH i RS, pa ih zbog toga označim, ali i zbog lične statistike. [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 18:36, 24 mart 2025 (CET)
:ipak se na Meti broje u ukupnom rezultatu [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:46, 24 mart 2025 (CET)

== Wikipedia Asian Month 2024 Barnstar ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border: 2px solid gold; background: #FAFAD2; padding: 1em; text-align: left;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
=Wikipedia Asian Month 2024 Barnstar=
&lt;/div&gt;

'''Dear {{ROOTPAGENAME}}''',

Thank you for joining us in celebrating the 10th year of Wikipedia Asian Month!&lt;br&gt; 
We truly appreciate your contributions, and we look forward to seeing more articles about Asia written in different languages.

We also hope you continue to participate each year!

'''Sincerely,&lt;br&gt;'''
'''Wikipedia Asian Month User Group'''

[[File:2024 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|center|300px]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&amp;oldid=28585966 --&gt;

== Share Your Feedback – Wiki Loves Ramadan 2025 ==

Dear Z1KA

Thank you for being a part of '''[[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]]''' — whether as a contributor, jury member, or local organizer. Your efforts helped make this campaign a meaningful celebration of culture, heritage, and community on Wikimedia platforms.

To help us improve and grow this initiative in future years, we kindly ask you to complete a short '''feedback form'''. Your responses are valuable in shaping how we support contributors like you.

* '''Feedback Form:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdXEtaqszxcwmTJa8pGT60E7GDtpbssNadR9vZFVFbLicGFBg/viewform Submit your feedback here]
* '''Deadline to submit:''' 31 May 2025

It will only take a few minutes to complete, and your input will directly impact how we plan, communicate, and collaborate in the future.

Thank you again for your support. We look forward to having you with us in future campaigns!


Warm regards,&lt;br/&gt;
''Wiki Loves Ramadan International Team'' 10:51, 19 maj 2025 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/Participants&amp;oldid=28751574 --&gt;

== Preusmjerenja ==

Šta ćemo s ovih 13 pokvarenih nogometnih preusmjerenja [https://bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Posebno:Pokvarena_preusmjerenja&amp;limit=250&amp;offset=0 ovdje] (reprezentacije)? [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:08, 13 august 2025 (CEST)

:Što se tiče nogometnih reprezentacija, planirao sam redom sve praviti po federacijama. Pošto su većina u Aziji, mislio sam za Wikipedia Asian Month dosta njih uraditi, međutim to je tek u novembru mjesecu. Ako imate neku sugestiju, slobodno predložite. [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 20:13, 13 august 2025 (CEST)
::Ako me persiraš, nema potrebe. :) Pitam da znam treba li ih izbrisati ili će biti napravljeni članci, pa da ne diram. Onda neka stoje, ne jedu hljeba. :) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 20:59, 13 august 2025 (CEST)
:::To je iz navike hahah. Biti će napravljeni uglavnom, pošto imaju i šabloni oko toga gdje mora biti npr. &quot;Burme&quot; za Mjanmar, pa da ne bude redlink. [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 21:41, 13 august 2025 (CEST)
::::Zapravo, nije toliki problem napraviti članke nego '''održavati ih'''. Tu smo tanki, pogotovo sa sportskim reprezentacijama i klubovima. Lahko je EN Wiki pokrivati sve muške i ženske repke u svim sportovima i dobnim kategorijama (klubove da ne spominjem); šta ćemo mi? Najčešća je situacija da članci padnu u zapećak, i to godinama, pa zato smjernica i za repke i za klubove (prenesi i ostalim &quot;nogometašima / sportistima&quot;, iako i mene ima u sportovima, ali manje u ekipnim): najbolje bi se bilo ograničiti na prevođenje uvoda članaka na EN Wiki (od historije koliko ko želi i može), a tabele sa statistikama svesti na one koje najmanje zastarijevaju (infokutije se podrazumijevaju). Važi i za članke koje već imamo, naravno. Jednostavno, nemamo ljudstva za više. Želje su jedno, a realne mogućnosti najčešće suprotne tome. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 00:49, 14 august 2025 (CEST)
:::::Bilo bi dobro da ima neka automatizacija, jer je većinom isti šablon (npr. Kao za SP i kvalifikacije). Mislim da se može napraviti na način da se sam upisuju vrijednosti, umjesto da se za svaku repku pravi šablon, dosta bi olakšalo popunjavanje i samim tim i održavanje. Vidjeti ću nešto u vezi toga. [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 19:40, 15 august 2025 (CEST)

Kakao – kakaa, Curaçao - Curaçaa. ;-) – [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 00:52, 21 novembar 2025 (CET)

:Popravljeno, hvala. [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 01:41, 21 novembar 2025 (CET)

== Papua Nova Gvineja ==

Cao, hoćeš li da zaredamo po šablonu Pokrajine Papue Nove Gvineje pa da to kompletiramo tokom Okeanijskog mjeseca? [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 18:28, 2 decembar 2025 (CET)

:Može, ne bi to bilo loše da uradimo Regije, Pokrajine i sl. za PNG. [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 18:38, 2 decembar 2025 (CET)
::I da sve slike budu u PNG-formatu. :) :) [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 18:41, 2 decembar 2025 (CET)
:::Može, kontam bolje da se fokusiramo nego da se raštrkano svega po malo a ništa do kraja [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 18:47, 2 decembar 2025 (CET)

== Šabloni - brisanje ==

Napiši ovdje koje šablone treba izbrisati kada završiš pa ću izbrisati. [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 15:27, 12 februar 2026 (CET)

:Označio sam ih sa {{tl|Brisanje}} pa komotno možeš sve označene tu. BTW čestitke za administratora! :D [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 15:33, 12 februar 2026 (CET)

== Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
[[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]]

[[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&amp;oldid=30642887 --&gt;

== Share your Wiki Loves Ramadan 2026 journey! ==

Dear Organizer,

On behalf of the Wiki Loves Ramadan International Team, I want to send a massive thank you for your leadership and hard work during the 2026 campaign. Organizing local events, coordinating juries, and tracking metrics takes a lot of effort, and your dedication has been vital to bridging the knowledge gap regarding Islamic heritage and traditions.

As we wrap up this year's campaign, we would love to hear how things went in your community. We have put together the Organizer Feedback Form to capture your successes, challenges, and metrics.

* '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfDsuYSv2S4RCQuwAO9MlykJwgPIy-l9ENTr7I_GxpfVuo2TA/viewform
* '''Deadline''': 31 July 2026

Thank you again for championing this campaign. We couldn't do this without you.


Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 22:12, 29 juni 2026 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Organizers&amp;oldid=30750499 --&gt;

== Thank you for joining Wiki Loves Ramadan 2026! ==

Dear Participant,

Thank you so much for participating in the Wiki Loves Ramadan 2026 campaign! Whether you were writing articles or uploading photos to Wikimedia Commons, your contributions have helped share beautiful traditions, Islamic history, and cultural heritage with the rest of the world. 

We want to make sure next year's campaign is even better, and we need your help to do it! We would love it if you could take 3–5 minutes to fill out our quick '''Participant Feedback Form'''. 

* '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform

Thank you again for sharing your knowledge and creativity with the Wikimedia movement. Keep an eye on your talk page and our social media for the final winner announcements soon!  Happy editing,


Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 22:13, 29 juni 2026 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&amp;oldid=30750498 --&gt;

== Pitanje u vezi imenovanja određenih članaka ==

Zdravo Z1KA, primetio sam da si imenovao člana za treću vladu Save Minića kao Vlada Republike Srpske Save Minića III, gde sam daljim pregledom video da svaki članak o vladi Republike Srpske ide Vlada Republike Srpske (ime premijera) (redni broj njegove vlade), pa me zanima zar nije &quot;lakše&quot; ili kako već da bude npr Treća vlada Save Minića umesto Vlada Republike Srpske Save Minića III? [[Korisnik:Konduras|Konduras]] ([[Razgovor s korisnikom:Konduras|razgovor]]) 20:14, 5 juli 2026 (CEST)

:Možda jeste ljepše i lakše tako, ali o tome ne odlučujem ja. Kada sam izrađivao članke držao sam se formata prethodnih članaka i članaka drugih vlada, pa sam isti format koristio i za nove. Jedinu korekciju koju bih napravio u tom načinu jeste da se zna vlada čega, dakle &quot;Treća vlada Republike Srpske Save Minića&quot; ili &quot;Druga vlada Federacije BiH Nermina Nikšića&quot; za premijere sa 2+ vlada (ako je neko bio samo jednom, onda samo Vlada RS ili FBiH + Ime Prezime). [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 20:32, 5 juli 2026 (CEST)
::Možda je i to previše, jer se u samom članku definiše čega je vlada. Doduše moguće i ja sam malo zakomplikovao kod nas na srpskoj viki kod naziva članka Sastav Savjeta ministara B. Krišo, al ajde.
::Elem, ako možeš pregledaj članak o Miniću, pošto stoji da je nepregledana, mislim da ti imaš pravo da skineš tu oznaku kod izmena, tj da si patroler što bi se kod nas na sr.wiki reklo. [[Korisnik:Konduras|Konduras]] ([[Razgovor s korisnikom:Konduras|razgovor]]) 20:43, 5 juli 2026 (CEST)
:::To je neka formalnost, slično za svjetsko prvenstvo. Svi znamo o kojem se radi, ali članak se mora zvati &quot;Svjetsko prvenstvo '''u nogometu/fudbalu'''&quot; da se zna da je u tom sportu, jer inače ima za svaki sport svjetsko. Što se tiče članaka za pregled, upravo to radim, ako neko prije mene to ne riješi. [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 20:47, 5 juli 2026 (CEST)
::::Bosancica by MK je bacila pogled, sredila ga je malo, ali idalje stoji nepregledano. [[Korisnik:Konduras|Konduras]] ([[Razgovor s korisnikom:Konduras|razgovor]]) 20:51, 5 juli 2026 (CEST)
:::::Riješeno. [[Korisnik:Z1KA|&lt;span style=&quot;border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;&quot;&gt;&amp;nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]] 21:13, 5 juli 2026 (CEST)

== Agencija za agrarna plaćanja Republike Srpske ==

Jel bi mogao skinuti ovu oznaku Nepregledano sa članka Agencija za agrarna plaćanja Republike Srpske? [[Korisnik:Konduras|Konduras]] ([[Razgovor s korisnikom:Konduras|razgovor]]) 20:55, 18 juli 2026 (CEST)</text>
      <sha1>050deg68rnzsunaghrnfv2qhuzldcbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Generative Engine Optimization</title>
    <ns>0</ns>
    <id>524205</id>
    <revision>
      <id>3908338</id>
      <parentid>3890475</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6874" sha1="r8g6r2zy6clt74isg0fp0w906gr1nd2" xml:space="preserve">{{Prijevod}}{{Kategorizacija}}{{Wiki}}{{Čišćenje}}{{Standardi}}
'''Generativna optimizacija pretraživača''' ({{en|Generative Engine Optimization}}, skraćeno '''GEO''') skup je strategija kojima se digitalni sadržaj, struktura web-stranica i reputacija autora prilagođavaju tako da ih [[veliki jezički modeli]] (LLM-ovi) poput ChatGPT-a, Google Geminija ili Microsoft Copilota češće i tačnije citiraju u svojim odgovorima.&lt;ref name=&quot;SEL&quot;&gt;{{cite web|url=https://caplan.ai/seo-geo-i-aeo-vodic-2025-od-google-optimizacije-do-ai-vidljivosti/|title=What is generative engine optimization (GEO)?|date=29. 7. 2024|website=Search Engine Land|publisher=Caplan Artificial|access-date=25. 7. 2025}}&lt;/ref&gt; Za razliku od klasičnog [[Search engine optimization|SEO]]-a, čiji je cilj viši rang u listi plavih linkova, GEO gleda &quot;prvi AI odgovor&quot; – sažetak koji generativni pretraživači prikazuju iznad ili umjesto tradicionalnog rezultata pretrage.

== Termin ==
Pojam „Generative Engine Optimization” prvi put su eksplicitno definisali istraživači Aggarwal i saradnici 2023. godine u radu predstavljenom na konferenciji ACM KDD ’24.&lt;ref name=&quot;Aggarwal&quot;&gt;{{cite journal|last=Aggarwal|first=P.|author-link=|year=2024|title=GEO: Generative Engine Optimization|journal=Proceedings of the 30th ACM SIGKDD Conference|pages=1–12|doi=10.1145/3637528.3671900}}&lt;/ref&gt;  Na bh. tržištu termin je populariziran 2024. člancima u specijaliziranim tehnološkim i marketinškim medijima.&lt;ref&gt;{{cite news|title=„GEO kao nova disciplina u digitalnom marketingu Balkana”|newspaper=Netokracija|date=14. 11. 2024}}&lt;/ref&gt;

== Istorijski razvoj ==

* 2023−2024 – Pojavljuju se prvi akademski radovi i blogovi koji mapiraju razlike između GEO-a i SEO-a.&lt;ref name=&quot;Walker&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.walkersands.com/about/blog/generative-engine-optimization-geo-what-to-know-in-2025/|title=Generative Engine Optimization (GEO): What to Know in 2025|date=12. 12. 2024|website=Walker Sands Blog|access-date=25. 7. 2025}}&lt;/ref&gt;
* 2024 – Mediji poput The Guardian izvještavaju o „trci” brendova da optimiziraju sadržaj za AI chatbot-e, upozoravajući na mogućnost manipulacije.&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite news|title=The chatbot optimisation game: can we trust AI web searches?|newsurl=https://www.theguardian.com/technology/2024/nov/03/the-chatbot-optimisation-game-can-we-trust-ai-web-searches|work=The Guardian|date=3. 11. 2024|url=https://www.theguardian.com/technology/2024/nov/03/the-chatbot-optimisation-game-can-we-trust-ai-web-searches}}&lt;/ref&gt;
* 2025 – Gartner navodi GEO među „Top Strategic Technology Trends”, a marketinške agencije formiraju namjenske GEO timove.&lt;ref&gt;{{cite report|title=Top Strategic Technology Trends 2025|publisher=Gartner|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Metodologija ==

=== 1. On-page optimizacija ===

; Semantičko označavanje
: Uključuje napredno korištenje Schema.org tipova (''FAQPage'', ''HowTo'', ''Product'') i eksplicitno navođenje entiteta preko [[Resource Description Framework|RDFa]] ili JSON-LD-a kako bi LLM-ovi lakše „prepoznali” zvanični izvor.&lt;ref name=&quot;SEL&quot; /&gt;

; Q&amp;A format
: Strukturirani odlomci pitanja i odgovora dokazano povećavaju vjerovatnoću da se citat prikaže u AI sažetku.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.manhattanstrategies.com/insights/generative-engine-optimization-best-practices|title=GEO best practices for Fortune 500 brands|date=2. 5. 2025|website=Manhattan Strategies}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Off-page Optimizacija ===

* Earned-media citati (npr. intervjui, stručni članci) jačaju povjerenje modela u izvor.
* Datotečna reputacija – PDF bijele knjige i open-source repozitoriji tagirani su metapodacima koji opisno povezuju brend s temom.

=== 3. Model-specifične tehnike ===
LLM-ovi koriste različite metode „ugradnje” (engl. embedding). GEO ponekad uključuje „embedding injection” – kontrolisano proširivanje vektorskih reprezentacija sadržaja, što je predmet etičkih debata.&lt;ref name=&quot;Aggarwal&quot; /&gt;

== GEO nasuprot SEO i [[Answer Engine Optimization|AEO]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Dimenzija
!SEO
!AEO
!GEO
|-
|Primarni cilj
|Rang u SERP-u
|Pozicija u instant odgovoru (Featured Snippet)
|Citat u AI sažetku / prvom odgovoru
|-
|Fokus tehnika
|Ključne riječi, backlinkovi
|Struktura pitanja-odgovora, Schema ''FAQ''
|Entitetska semantika, autoritativni izvori
|-
|Mjerna jedinica
|Prosječna pozicija, CTR
|Vidljivost ''Answer Box-a''
| % upita u kojima AI navodi izvor
|}

== Primjene ==

* '''E-commerce''' – optimizacija feedova proizvoda za AI asistente radi povećanja konverzija.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.salsify.com/blog/how-to-do-generative-engine-optimization-geo-for-ecommerce|title=How to do GEO for ecommerce|date=11. 3. 2025|website=Salsify Blog}}&lt;/ref&gt;
* '''B2B SaaS''' – brže pozicioniranje stručnih „how-to” vodiča u ChatGPT-u, čime se generiraju visoko kvalifikovani leadovi.&lt;ref name=&quot;Walker&quot; /&gt;
* '''Javno zdravstvo''' – institucije koriste GEO da osiguraju da AI alati citiraju relevantne medicinske smjernice (npr. WHO dokumente).&lt;ref name=&quot;Guardian&quot; /&gt;

== Kritike i etička pitanja ==
Stručnjaci upozoravaju da GEO može pojačati pristranost AI modela i dati prednost onima koji imaju resurse za optimizaciju, dok se mali izdavači gube u „crnim kutijama” algoritama.&lt;ref name=&quot;Guardian&quot; /&gt; Akademska istraživanja navode i rizik dezinformacija ako algoritmi favoriziraju sadržaj s „autoritetnim tonom” umjesto provjerenih izvora.&lt;ref&gt;{{cite conference|title=Bias Amplification in LLM-based Search|conference=ICML|year=2025}}&lt;/ref&gt;

== Standardi i alati ==

* GEO-bench – javno dostupna kolekcija od 10 000 upita za evaluaciju vidljivosti u generativnim pretraživačima.&lt;ref name=&quot;Aggarwal&quot; /&gt;
* AEO/GEO Toolkit – usluge za audit entitetske pokrivenosti.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://caplan.ai/aeo-optimizacija/|title=AEO Toolkit by Caplan AI|date=5. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;
* Vector database (npr. Weaviate, Pinecone) za hosting prilagođenih embeddinga.
* Semrush, Ahrefs, TryProfound, Peec.ai, Writesonic, Otterly, Scrunch, Airops i AEO Vision su među najčešće korištenim alatima za generativnu optimizaciju za pretraživače.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://graphite.io/five-percent/aeo-tools|title=AEO Tools // Answer Engine Optimization|website=graphite.io|language=en|access-date=18. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledati ==

* [[Search engine optimization|SEO]]
* [[Answer Engine Optimization|AEO]]

* [[Digitalni marketing]]

== Reference ==
{{refspisak|colwidth=30em}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://arxiv.org/pdf/2311.09735 GEO: Generative Engine Optimization – arXiv]
* [https://searchengineland.com/what-is-generative-engine-optimization-geo-444418 Pregled GEO-a na *Search Engine Land*]
* Kategorizirani primjer kodnog repozitorija: [https://github.com/caplan-ai/aeo-toolkit GitHub/AEO-Toolkit]</text>
      <sha1>r8g6r2zy6clt74isg0fp0w906gr1nd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genetički pojmovnik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530117</id>
    <revision>
      <id>3908220</id>
      <parentid>3907974</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T12:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JULI-2026</username>
        <id>183728</id>
      </contributor>
      <comment>/* C */</comment>
      <origin>3908220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244265" sha1="c0u5hr83nyvspbvjcbvzm9jtfroj0zi" xml:space="preserve">==3'- kraj==
Također,  (tri prim kraj.)
Jedan od dva kraja istog linearnog lanca [[DNK]]ili [[RNK]], konkretno kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na trećem atomu [[ugljik]]a u furanoznom prstenu [[dezoksiriboza|dezoksiriboze]] ili [[riboza|riboze]] (tj. kraj na kojem 3' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterske veze]]; ''[[in vivo]]'', 3' ugljik je često još uvijek vezan za [[hidroksilna grupa|hidroksilnu grupu]]). Po konvenciji, sekvence i strukture bliže 3'- kraju u odnosu na druge se nazivaju nizvodnonizvodnim. Kontrast je 5'- kraj. Prema, prema važećoj konvenciji, ribozni prsten s atomima ugljika označenim brojevima od 1' do 5'. Za 5' ugljik se kaže da je uzvodno; 3' ugljik je nizvodno. Također su prikazane veze za generičku bazu i fosfatnu grupu.
*'''[[3'-neprevedena regija]]
[[Tri prim netranslatirana regija]] (3′- (3' UTR) je dio [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) koji slijedi odmah nakon traslacije [[stop kodon|završnog kodona]]. 3'UTR (neprevedena/netranskatirana regija)  često sadrži regulatorne regije koje posttranskripcijski utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].

*'''5'- kraj'''
[[Pet prim-kraj]]
Jedan od dva kraja jednog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na petom atomu ugljika u [[furanoza|furanoznom]] prstenu dezoksiriboze ili riboze (tj. kraj na kojem 5' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko fosfodiestarske veze; ''[[in vivo]]'', 5' ugljik je često još uvijek vezan za fosfatnu grupu). Po konvenciji, sekvence i strukture smještene bliže 5'-kraju u odnosu na druge se nazivaju uzvodno. Kontrast je 
*'''5'5' neprevedena regija''' 
Poznata i kao  5'UTR (vodeća sekvenca,  vodeći transkript  ili  vodeća [[RNK]]) , ovo je regija informacijske [[RNK]] ([[iRNK]] neposredno uzvodno od inicijacijskog kodona. Ova sekvenca [[DNK]] je važna je za reguliranje translacije  translacije transkripta različitim mehanizmima kod [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, [[5'UTR]] ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne kodirajuće sekvence iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks sekundarne strukture za regulaciju translacije.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;&gt;{{cite book |last=Hadžiselimović |first=Rifat|title=Ja i moja genetika|publisher=ANUBiH-Ingeb |isbn=978-9926-410 -88-9| edition=1th |place=Sarajevo}}&lt;/ref&gt;

==A==
*[[hromosom|Acentričnost]]
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) 
[[hromosom]]/fragment bez centromere. 
*[[Adaptivna radijacija]]
[[Evolucija]] različito prilagođenih vrsta iz jednog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]].
*[[Adenin]] (skr. A)
Skraćeno slovom A.
Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. Formira par baza sa [[timin]]om u [[DNK]] i sa [[uracil]]om u RNK.
*[[Aficirana jedinka]] 
U [[genetika|genetici]], opisuje osobu koja ima određenu [[fenotip]]sku osobinu ili bolest. Pojedinac izražava tu osobinu ili ima znakove i simptome bolesti.
*[[AFLP]] 
Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata (eng.  (engl. ''Amplified Fragment Length Polymorphism)'' јedan јеje od značajnijih i najšire posmatranih  genetičkih markera. Važan je u mnogim oblastima istraživanja, od  molekulske biologije, [[genetika|genetike]] i [[genomika|genomike]],  do  [[mikrobiologija|mikrobiologije]],  [[ekologija|ekologije]]  i rekonstrukcije [[filogenetika|evolucijsko-filogenetičkih]]  veza i odnosa. Proučavanje ovog polimorfizma posebno je značajno i u medicini, u procesima [[genotip]]izacije. 
*[[hromosom|Akrocentričnost]] (linearnog [[hromosom]]a ili hromosomskog fragmenta): Pozicija centromere vrlo blizu jednog krajajednom kraju [[hromosom]]a, za razliku od kraja ili u sredini. 
*[[transkripcijski faktor|Aktivator]]
Tip [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] koji povećava transkripciju gena ili skupa gena. Većina aktivatora djeluje tako što se vezuju za specifičnu sekvencu koja se nalazi unutar ili blizu pojačivača ili [[promotor (genetika)|promotora]] i olakšava vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] i drugih transkripcijskih faktora u istoj regiji.  Vidi također: koaktivator; kontrastni represor.
*[[Alel]]
Jedna od alternativnih varijanti [[gen]]a, nastala promjenom u slijedu nukleotida (genskom mutacijom). Nalaze se na stalnim mjestima ([[genski lokus|lokusima]]) na [[hromosom]]u, ali se razlikuju u [[nukleotid]]noj sekvenci [[genetička informacija|genetičke informacije]]. Ako se na jednom lokusu alternativno javlja više od dva alela, zovu se multipli aleli (primjer tri alela za [[krvna grupa|krvne grupe]]:  IA,  IB  i Io ).  IO). 
*[[Alelna heterogenost]]
Prisustvo različitih varijanti na jednom genskom lokusu koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja.
*[[Alosom]]
Također ([[spolni hromosom]], [[heterohromosom]] ili [[idiohromosom]].)
Svaki hromosom koji se razlikuje od običnog autosoma po veličini, obliku ili ponašanju i koji je odgovoran za određivanje spola organizma. Spolni hromosomi kod ljudi, su [[hromosom X]] i [[hromosom Y]]. 
*[[Alternativna prerada]] 
Regulirani [[fenomen]] [[ekspresija gena|ekspresije eukariotskih gena]] u kojem su specifični [[egzon]]i ili dijelovi egzona iz istog primarnog transkripta različito uključeni ili uklonjeni iz konačnog, zrelog informacijskog [[primarni transkript|transkripta RNK]]. Klasa [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], [[alternativna prerada]] omogućava jednom genu da kodira više proteinskih izoformi i uveliko povećava raznolikost proteina koje može proizvesti pojedinačni genom. Vidi također: [[prerada RNK]].
*[[mutacija|Amber]]
Jedan od tri [[stop kodon]]a koja se koriste u standardnom genetičkom kodu;  u RNK, određen je nukleotidnim tripletom UAG. Druga dva stop kodona se zovu oker i opal.
*[[Amesov test]]
Bakterijski test [[mutagen]]osti koji koristi bakteriju  ''[[Salmonella]] typhimurium'', auksotrofnu za [[histidin]].
*[[Aminokiselina]]
Organski spoj koji sadrži funkcionalne grupe [[amin (hemija)|amin]] i [[karboksilna gropa|karboksil]], kao i [[bočni lanac]] specifičan za svaku pojedinačnu aminokiselinu. Od skoro 500 poznatih aminokiselina, skup od 20 je kodiran standardnim [[genetički kod|genetičkim kodom]] i ugrađeni su u sekvencu kao gradivni blokovi [[polipeptid]]a ([[protein]]a). Specifična sekvenca aminokiselina u polipeptidnim lancima koji formiraju protein u konačnici osobine različitih proteina te oblici molekula proteina ovise o tipu i redoslijedu sastavnih aminokiselina.
*[[Amorf]] 
Bilo koji alel koji je postao nefunkcionalan zbog genetičke mutacije. Mutacija može dovesti do potpunog neuspjeha proizvodnje genskog proizvoda ili genskog proizvoda koji ne funkcijskirafunkcionira ispravno; u oba slučaja, [[alel]] se može smatrati nefunkcijskalnim. 
*[[Anafaza]]
Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja se javlja nakon metafaze i prije telofaze, kada se replicirani hromosomi odvoje i svaka od [[sestrinske hromatide|sestrinskih hromatida]] se pomjeri na suprotne strane ćelije. 
*[[Analiza mutacija]]
Metoda [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] zametne linije, usmjerena na otkrivanje specifične varijante ili mutacije (kao što je štetna varijanta MSH2 prethodno identificirana u porodici), panel varijanti (kao što su tri  patogene varijante [[BRCA]] koje se sastoje od panela osnivačke mutacije za osobe [[Aškenazi|aškenaskog]] [[jevrej]]skog porijekla) ili tip varijante (kao što su velike [[delecija (genetika)|delecije]] ili [[insercija (genetika)| insercije]] u genu [[BRCA1]] ). Ovaj tip testiranja razlikuje se od potpunog sekvenciranja gena ili skeniranja varijanti. Potonji su [[dizajn]]irani za otkrivanje većine varijanti u regiji koja se testira. Dosadašnja uporabaupotreba također primjenjuje ovaj termin na bilo koji [[genetički test]].
*[[Analiza vezanosti]]
Tehnika lociranja gena koja prati obrasce bolesti u visokorizičnim porodicama. Pokušava locirati gen koji uzrokuje bolest identificiranjem [[genetički marker|genetičkih markera]] poznate [[hromosom]]ske lokacije koji su su [[nasljeđivanje|naslijeđeni]] sa značajkom od interesa.
*[[Aneuploidija]]
Pojava jednog ili više dodatnih [[hromosom]]a ili hromosoma koji nedostaju, što dovodi do neuravnoteženog [[hromosomski komplement|hromosomskog komplementa]] ili bilo kojeg broja hromosoma koji nije tačan višekratnik [[ploidija|haploidnog broja]] (koji je 23).
Tip ploidije sas viškom ili manjkom jednog ili više hromosoma (različitim od n), isključujući abnormalni broj kompletnih setova [[hromosom]]a, koji je umjesto toga poznat kao [[euploidija]].
*[[Anticipacija (genetika)|Anticipacija]]
[[Fenomen]] kojim simptomi [[genetički poremećaj|genetičkog poremećaja]] postaju očigledni (i često teži) u ranijoj dobi kod oboljelih osoba sa svakom [[generacija|generacijom]] koja naslijedi poremećaj.
*[[Antigen]]
Strana ili sopstvena tvar koja uzrokuje [[imunski odgovor]] organizma.
*[[Antikodon]]
Serija od tri uzastopna [[nukleotid]]a unutar [[tRNK|transferne RNK]] koji dopunjuju tri nukleotidna [[kodon]]a unutar transkripta iRNK. Tokom [[translacija (genetika)|translacije]], svaka [[tRNK]] regrutovana u [[ribosom]] sadrži jedan antikodonski triplet koji se uparuje sas jednim ili više komplementarnih kodona iz sekvence iRNK, omogućavajući svakom kodonu da specificira određenu aminokiselinu koja će se dodati rastućem peptidnom lancu. Antikodoni koji sadrže inozin na prvoj poziciji mogu se upariti s više od jednog kodona zbog fenomena poznatog kao uparivanje kolebljivih baza.
[[alel|Antimorf]]
Mutirani alel sa suprotnom ekspresijom u odnosu na iskodišni ([[divlji tip]]). 
*[[Antiparalelnost (biohemija)|Antiparalelnost]]
Orijentacija dva lanca dvolančane nukleinske kiseline (i općenito bilo kojeg para biopolimera) koji su međusobno paralelni, ali suprotne usmjerenosti. Npr., dva komplementa [[RNK]] lanca molekule [[DNK]] idu jedan pored drugog, ali u suprotnim smjerovima, pri čemu je jedan lanac orijentiran 5'- prema 3', a drugi 3' prema 5'.
*Antisens lanac, negativni (–) i [[nekodirajuća RNK|nekodirajući lanac]]
Lanac dvolančane [[DNK]] molekule koji se koristi kao šablon za sintezu RNK tokom [[transkripcija (genetika)|transkripcije]]. Sekvenca šablonskog lanca je komplementarna rezultirajućem [[RNK]] transkriptu. Kontrast nekodirajućeg je kodirajući lanac. 
*[[Antitijelo]] ([[GWAS]])
Opći naziv za [[imunoglobulin]]; protein koji se u stvara u odgovoru organizma na [[antigen]].
*[[GWAS|Asocijacija]]
[[GWAS|Studija genomske povezanosti]] (GWAS) način je na koji znanstvenici identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Ovaj metod ispituje cijeli genom radi [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]], obično jednonukleotidnog polimorfizama  ([[SNP]]-ovi) (izgovaraju se &quot;isječci&quot;), koji se češće javljaju u slučajevima ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje, nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine, Naziva se i GWAS.).
*[[Auksotrof]] (mutant)
Bakterija s nefunkcionalnom mutacijom gena za [[enzim]] koji sudjeluje u nekom [[metabolizam|metaboličkom procesu]]
*[[Autoimunost]]
Pojava stvaranja [[antitijela]] na sopstvene [[antigen]]e                                                      
*[[Autosom]]
Svaki hromosom koji nije alosom i stoga nije uključen u određivanje spola organizma. Za razliku od spolnih [[hromosom]]a, autosomi u [[ploidija|diploidnoj]] ćeliji postoje u parovima, pri čemu članovi svakog para imaju istu strukturu, morfologiju i [[genski lokus|genske lokuse]].
*[[Autosomno nasljeđivanje|Autosomno dominantno nasljeđivanje]]
Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. U autosomno dominantnom nasljeđivanju, genetičko stanje nastaje kada je varijanta prisutna samo u jednom alelu (kopiji) određenog gena.
*[[Autosom]]no [[recesivni gen|recesivno]] [[nasljeđivanje]]
Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. Kod autosomno recesivnog nasljeđivanja, genetičko stanje nastaje kada je jedna varijanta prisutna na oba alela 
*[[Autosom]]nost
Prisustvo veze s bilo kojim od 22 numerirana para hromosoma koji se nalaze u većini ljudskih ćelija. Autosomni hromosomi označeni su brojevima od 1- do 22. Spolni hromosomi (X i Y hromosom) određuju spol  osoba i ne smatraju se autosomnim hromosomima.

==B==
*[[Barkodiranje DNK]] 
Metod [[taksonomija|taksonomske]] identifikacije u kojoj se kratke sekvence [[DNK]] iz jednog ili više specifičnih gena izoluju iz neidentifikovanih uzoraka, a zatim se usklađuju sa sekvencama iz referentne biblioteke kako bi se jedinstveno identifikovala [[vrsta]] ili drugi [[takson]] iz kojeg su uzorci nastali. Sekvence korištene u usporedbipoređenju pažljivo su odabrane od gena koji su i široko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] i koji pokazuju veće varijacije između vrsta nego unutar vrsta, npr. gen [[citohrom]] c oksidaze za eukariote ili određeni geni [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] za [[prokariot]]e. Ovi geni su prisutni u gotovo svim živim organizmima, ali imaju tendenciju da evoluiraju različite mutacije u različitim vrstama, tako da se svaka varijanta sekvence može povezati s jednom određenom vrstom, efektivno stvarajući jedinstveni identifikator sličan maloprodajnom barkodu. DNK barkodiranje omogućava identifikaciju nepoznatih uzoraka iz inače nejasnih tkiva ili dijelova tijela, gdje bi identifikacija prema morfologiji bila teška ili nemoguća, a biblioteka bar-kodovabarkodova organizma sada je dovoljno sveobuhvatna da se čak i organizmi koji su ranije bili nepoznati nauci često mogu filogenetski pouzdano klasificirati. Istovremena identifikacija više različitih vrsta iz mješovitog uzorka poznata je kao metabarkodiranje.
*[[Barrovo tjelešce]]
Inaktivirani X-hromosom ili spolni hromatin.
*[[G-pruganje|Bend]]
Obojeni segmentSegmenti [[hromosom]]a obojeni specifičnim bojama u određenoj fazi ćelijske diobe. Postoji nekoliko laboratorijskih tehnika, u kojima se pojavljuje specifični obrazac svijetlih i tamnih pruga (traka) kada se hromosomi gledaju pod mikroskopom; uzorak pruganja pomaže u dodjeljivanju određenog rednog broja svakom [[hromosom]]u i procjeni njegove strukture.
*[[alel|Bialelnost]]
Oba alela jednog gena (očev i majčin). Naprimjer, nositelji bialelne mutacije imaju mutaciju (ne nužno istu) u obje kopije određenog gena (majčine i očeve). 
*[[Binarna dioba]]
Dioba ćelije nakon replikacije [[DNK]], prostom diobom kod prokariota (nespolno razmnožavanje)
*[[B-DNK]]
Vidi: Dvostrukadvostruka spirala.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==C==
*[[CAAT-kutija]]
Također C
Visoko konzrervirana konzervirana regulatorna  sekvenca [[DNK]] locirana na otprilike 75 parova baza uzvodno (tj. –75 bp) od mjesta početka transkripcije za mnoge eukariotske gene.
*[[cDNK]]
Vidi: [[komplementarna DNK]].
*[[Centimorgan]] (cM) / mapna jedinica (mu)
Također [[mapna jedinica]] (mu).
Jedinica za mjerenje genetičke povezanosti definirana kao udaljenost između hromosomskih lokusa za koje je očekivani prosječan broj razmjenskih hromosomskih ukrštanja (krosingovera) u jednoj generaciji 0,01. Iako nije stvarna mjera fizičke udaljenosti, koristi se za procjenu stvarne udaljenosti između dva lokusa, na osnovu prividne vjerovatnoće da se između njih dogodi razmjena dijelova hromatida.
*[[Centralna dogma molekularne biologije|Centralna dogma molekulske biologije]]
Generalizirani okvir za razumijevanje protoka genetičkih informacija između makromolekula unutar bioloških sistema. Ističe fundamentalni princip da se informacije o sekvenci kodirane u tri glavne klase biopolimera – [[DNK]] → [[RNK]] → protein — mogu kopirati između ove tri klase samo na određene načine, a ne na druge: konkretno, prijenos informacija između nukleinske kiseline i sas nukleinske kiseline na protein je moguć, ali transfer sas proteina na protein, ili sas proteina nazad na bilo koji tip nukleinske kiseline, nije  i ne dešava se prirodno.
*[[Centromera]]
Specijalizirana sekvenca [[DNK]] unutar [[hromosom]]a koja povezuje par sestrinskih hromatida. Primarna funkcija centromere je da djeluje kao mjesto sklapanja kinetohora, proteinskih kompleksa koji usmjeravaju vezivanje vlakana diobenog vretena za centromeru i olakšavaju segregaciju hromatida tokom ćelijske diobe (mitoze i mejoze).
*CHIP ([[klonska hematopoeza neodređenog potencijala]])
Prisustvo somatskih mutacija u hematopoetskim matičnim ćelijama kod osobaaosoba bez krvnog raka koji se može otkriti. Definicija CHIP-a zahtijeva da su mutacije prisutne s varijantnom učestalošću alela od 2% ili višom i da su u genima za koje je opisano da su pogođeni krvnim kancerima. Ovo stanje je češće kod starijih osoba i kod onih koji su bili liječeni od drugih tipova raka. Povezan je s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti i krvnog karcinoma. Naziva se i klonska hematopoeza neodređenog potencijala.
*Cis-mutacija
Cis-mutacija je genetička promjena u segmentu [[DNK]] (poput [[promotor (genetika)|promotora]] ili [[pojačivač (genetika)|pojačivača]]), a [[dominantni gen|dominantana]] je ili u odnosu na [[recesivni gen|recesivnu varijantu]] na istom [[genski lokus|lousu]].Utiče samo na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] na istom lancu DNK. Ove mutacije mijenjaju lokalnu [[regulacija ekspresije gena|regulaciju gena]], bez promjene strukture samog rezultirajućeg proteina.
*[[Cisgeneza]]
Oznaka proizvoda za kategoriju genetički modificiranih biljaka. Predložene su različite sheme klasifikacije, koje kategoriziraju genetički modifikovane organizme na osnovu prirode unesenih genotipskih promjena, a ne procesa genetičkog inženjerstva.
*[[Cis-regulatorni element]] (CRE) / cis-regulatorni modul (CRM)
Također cis-regulatorni modul (CRM).
Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće [[DNK]] koja regulira transkripciju obližnjih gena (npr. promotor, operater, utišavač ili pojačivač ), obično služeći kao mjesto vezanja za jedan ili više faktora transkripcije. Kontrast je transregulatorni element.
*[[Cis-trans izomernost]]
Izomernost koja ovisi o položaju na jednom od polulanaca [[DNK]], odnosno [[hromatida]]
*[[Cistron]]
Dio molekule [[DNK]] ili [[RNK]] koji kodira specifični polipeptid u sintezi proteina; zamjenski terimtermin za gen.
*[[Citogenetika]]
[[Genetika]] pojava i procesa na ćelijskoj razini; proučava kako [[hromosom]]i utiču i odnose se na ponašanje i funkciju ćelije, posebno tokom mitoze i mejoze.   
*[[C-vrijednost]]
Sveukupna količina ugljika u [[DNK]] haploidnog jedra  (npr. gametu) određenog organizma ili vrste, izraženo u broju parova baza ili u jedinicama mase (obično pikogrami ); ili, ekvivalentno, polovinu količine u diploidnim somatskim ćelijama (2C-vrijednost). Za jednostavne diploidne eukariote termin se često koristi naizmjenično sas veličinom [[genom]]a, ali u određenim slučajevima, npr. u hibridnim poliploidima koji potiču od roditelja različitih vrsta (alopoliplodi), C-vrijednost može zapravo predstavljati dva ili više različitih [[genom]]a sadržanih u istom jedru. C-vrijednosti se odnose samo na [[genom]]sku DNK, isključuju vanjedarnu DNK.
*[[Citološka mapa]]
Mapa koja prikazuje precizna fizička  mjesta gena na [[hromosom]]u.
*[[Citozin]]
Skraćeno slovom (skr. C. )
Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. [[citozin]] formira bazni par sa [[guanin]]om. 
*[[cpDNK]]
Vidi: [[Plastidna DNK]] .

==Č==
*[[Čista linija]]  
Jedinke homozigotnog genotipa za sva promatranaposmatrana svojstva.

==Ć==
*[[Ćelijska dioba]]
Podjela jedne ćelije na dvije ili više novih kćeri ćelija. Osnovni oblici su [[mitoza]] (somatske ćelije), [[mejoza]] (reproduktivne ćelije) i binarna dioba (uglavnom kod jednoćelijskih organizama).
*[[Ćelijski ciklus]]
Slijed ćelijskih pojava u procesu diobe, od poćetkapočetka do kraja mitoze.
*[[Ćelijsko reprogramiranje]]
Pretvaranje ćelije iz jednog tipa ćelije specifičnog za tkivo u drugi. Ovo uključuje dediferencijaciju do pluripotentnog stanja; primjer je pretvaranje somatskih ćelija miša u nediferencirano embrijskoembrionalno stanje, koje se oslanja na transkripcijske faktore Oct4, Sox2, Myc i Klf4.

==D==
*[[Dalton (jedinica)|Dalton]]
Jedinica molekulske mase. 
*[[DarT]]
Diverzitet matričnih tehnologija (eng.  (engl. Diversity Arrays Technology) je oznaka tehnologije koja se primjenjuje u  molekulskoj genetici  za razvoj  markerskih sekvenci  u  genotipizaciji  i drugim  genetičkim analizama.DArT se temelji na hibridizacijama mikronizova (mikromatrica) za detekcujudetekciju prisustva ili nepostojanja pojedinih fragmenata u konstituciji  genoma. 
*[[De novo mutacija|''De novo'' mutacija]]
Spontana mutacija u [[genom]]u pojedinačnog organizma koja je nova za lozu tog organizma, koja se prvi put pojavila u zametnoj ćeliji jednog od roditelja ili u zigotu koji se razvija u organizam; mutacija koja nije bila prisutna u genomu nijednog od roditelja. 
*[[Degeneracija genetičkog koda]]
Izlišnost genetičkog koda, prikazana kao mnoštvo različitih kodona koji specificiraju istu aminokiselinu. Naprimjer, u standardnom genetičkom kodu, aminokiselina serin je specificirana putem šest jedinstvenih kodona (UCA, UCG, UCC, UCU, AGU i AGC). Degeneracija kodona objašnjava postojanje sinonimnih mutacija.
*[[Delecija (genetika)|Delecija (Δ)]] 
Označeno skraćeno simbolom Δ: Tip genetičke promjene koja uključuje odsutnost segmenta [[DNK]]; lom i gubitak hromosomskog segmenta. Može biti mala poput jedne baze ili hromosomskog segmenta, ali može značajno varirati u veličini.
*[[Demetilacija DNK]]: Faktor selektivne aktivacije gena tokom procesa diferencijacije.
*[[Desinapsa]]
: Neuspjeh homolognih [[hromosom]]a koji su normalno sinapsirali tokom pahinena da ostanu upareni tokom diplotena. Desinapsa je obično uzrokovana nepravilnim formiranjem hijazme. Kontrast je asinapsa.
*[[Dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK]])
DNK je glavni, ali ne jedini genetički materijal: dugačka, polimerna molekula koja se sastoji od gradivnih podjedinica kojikoje se zovu nukleotidi. Svaki nukleotid sastoji se iz po tri komponente: fosforne kiseline, šećera sas pet atoma ugljika (pentoza), zvanog dezoksiriboza i jedne od četiri heterociklične baze: [[adenin]] (A) [[timin]] (T), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenca ovih baza u molekuli [[DNK]] je šifra za biosintezu proteina koji određuje datu osobinu. Sadrži genetičke informacije odgovorne za razvoj i funkcijskiranjefunkcioniranje organizma. DNK se najčešće nalazi u dvolančanom obliku, koji se sastoji od dva komplementarna  antiparalelna lanca nukleotida,  molekule u kojima je svaka od nukleobaza na svakom pojedinačnom lancu uparena s onima na suprotnom lancu. Ova struktura se obično javlja u obliku dvostruke spirale. Naziva se i [[DNK]].
*[[Dezoksiriboza]], Također  (2-dezoksiriboza.)
Monosaharidni šećer koji se dobija iz riboze, gubitkom jednog atoma kisika. D-dezoksiriboza, u svom obliku pentoznog prstena, jedna je od primarnih funkcijskalnihfunkcionalnih grupa dezoksiribonukleotida, a time i molekula dezoksiribonukleinske kiseline (DNK).
*[[centromera|Dicentričnost]] (linearnog hromosoma ili  fragmenta [[hromosom]]a) 
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Prisustvo dvije centromere umesto normalno jedne.
*[[tačkasta mutacija|Diferencirajuća tačka]] ([[tačkasta mutacija]])
Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta mutacija.
*[[Dihibridno ukrštanje|Dihibrid]]
[[Heterozigot]]ni organizam  za dva gena, koji kodiraju dva različita svojstva, od kojih svaki ima po dva [[alel]]a.
*[[Dihibridno ukrštanje]]
Ukrštanje dva heterozigota za dva gena; samooplodnja mendelovske F1 generacije (AaBb  x  AaBb)
*[[mejoza|Dijada]]
Vidi: [[Sestrinske hromatide]]
*[[Dijakineza]]
Potfaza profaze mejoze I. 
*[[Diploidija]] (diploidna hromosomska garnitura)
Sadržaj dva haploidna kompleta hromosoma (po jedan od svakog roditelja): označava se sas 2n i predstavlja ukupan broj [[hromosom]]a u ćelijskom jedru. Ljudska vrsta ima 46 hromosoma, i to 23 od majke, 23 od oca. Parovi hromosoma nazivaju se [[homologni hromosom]]i. Pojava da ćelije ili organizmImajuorganizmi imaju dvije homologne kopije svakog hromosoma. Kontrast je haploidnog i poliploidnog.
*[[Diploidni hromosomski broj]] (2n)
Svaki [[hromosom]] predstavljen u dvije kopije; dva seta homolognih hromosoma (majčin i očev hromosom).
*[[mrkoza|Diplonema]] ([[diploten]], diplotenski stadij); Također diplotenski stadij
Potfaza mejoze I, tokom koje se sinaptonemski kompleks rastavlja i upareni  [[homologni hromosom]]i počinju da se međusobno odvajaju, iako ostaju čvrsto vezani na hijazmama gde je došlo do razmjene dijelova homolognih hromatida (krosongover|krosingoverom). 
*[[Direktno ponavljanje]]
Bilo koja dva ili više ponavljanja specifične nukleotidne sekvence koja se javljaju u istoj orijentaciji (tj. u potpuno istom redoslijedu, a ne obrnutimobrnutom) i na istom lancu, bilo razdvojenihrazdvojena interventnim nukleotidima ili ne. Primjer je sekvenca TACCGnnnnnnTACCG, u kojoj se TACCG pojavljuje dva puta, iako je odvojen sa šest nukleotida koji nisu dio ponovljene sekvence. Direktno ponavljanje u kojem su ponavljanja neposredno jedna uz drugu poznatapoznato je kao tandemsko ponavljanje.
*[[Disperzivna replikacija]]
Replikacija oko replikacijske viljuške čija  brzina ovisizavisi od replikatora. Bilo koja molekula ili regija [[DNK]] ili [[RNK]] koja se replicira iz jednog polulanca DNK.
*[[Divlji tip]] (WT)
Fenotip tipskog oblika vrste kakva se javlja u prirodi; proizvod standardnog &quot;“normalnog&quot;” alela na datom lokusu, za razliku od onog koji proizvodi nestandardni mutantni alel.
*[[vezani geni|Djelimična vezanost]]
Geni na istom hromosomu između kojih se tokom mejoze događa hromatidna razmjena (krosingover) što uzrokuje nastanak rekombinantnih potomaka
*[[DNK]]
Vidi: [[dezoksiribonukleinska kiselina]]; DNK  (engl. '' Deoxyribonucleic Acid'') – dvostruka uzvojnica koju čine dva polinukleotidna lanca omotana oko zajedničke osi.
*[[DNK dupleks]]
Vidi: Dvolančanadvolančana DNK. 
*[[DNK.mikromreža]]
Tehnologija visoke propusnosti koja se koristi za mjerenje nivoa ekspresije transkripata [[iRNK]] ili za otkrivanje određenih promjena u nukleotidnoj sekvenci. Sastoji se od niza hiljada mikroskopskih mrlja [[DNK]]  oligonukleotida, od kojih svaki sadrži pikomole specifične sekvence [[DNK]]. Ovo može biti kratak dio gena ili drugog DNK elementa koji se koristi kao sonda za hibridizaciju [[cDNK]], [[cRNK]] ili obrasca [[genom]]ske [[DNK]] (koji se naziva meta) pod visokim uvjetima. 
*[[DNK otisak prsta]] (fingerprint) ), DNK barkodiranje
*[[DNK profiliranje je proces određivanja karakteristika individualnih [[DNK]]. DNK analiza namijenjena identifikaciji vrste, a ne pojedinca, naziva se DNK barkodiranje.
*[[DNK-polimeraza]]: Glavni enzim replikacije [[DNK]]. Bilo koji od klase enzima koji sintetizira molekule DNK iz pojedinačnih dezoksiribonukleotida. [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] su neophodne za replikaciju DNK i obično djeluju u parovima, kako bi stvorile identične kopije dva lanca originalne dvolančane molekule. Oni grade dugačke lance DNK dodavanjem nukleotida jedan po jedan na 3'- kraj lanca DNK, obično se oslanjajući na šablon koji daje komplementarni lanac, kako bi vjerno kopirali sekvencu nukleotida.
*[[DNK zametne linije]] (konstitutivna DNK)
[[DNK]] tkiva koje potiče iz reproduktivnih ćelija (jajne ćelije ili spermatozoida) koje se ugrađuju u [[DNK]] svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija klicinezametne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i [[konstitutivna DNK]].
*[[Domaćinski gen]]
Svaki konstitutivni gen koji se transkribujetranskribira na relativno konstantnom nivou u mnogim ili svim poznatim uslovima. Proizvodi takvog gena obično služe funkcijama koje su ključne za održavanje organizma. Pretpostavlja da na njihovu ekspresiju ne utiču eksperimentalni uslovi.
*[[Domen (biologija)|Domen]]
Specifična fizička regija ili sekvenca aminokiselina u proteinu koja je povezana s određenom funkcijom ili odgovarajućim segmentom DNK.
*[[Dominantna letalnost]]
Prisustvo samo jednog alela u genotipu uzrokuje smrt jedinke.
*[[Dominantni alel]]
Alel koji se eksprimira u  fenotipu heterozigota.
*[[Dominantnost alela]]
Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji nadjača ili &quot;maskira&quot; doprinos drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine kaže se da je dominantan. Često dominantni alel kodira funkcionalni protein, dok njegov recesivni pandan ne uspijeva kontrolirati ekspresiju do krajnjeg proizvoda dominantnog alela. Dominacija nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova; moguće je da jedan alel bude istovremeno dominantan nad drugim alelom, recesivan prema trećem i kodominatankodominantan prema četvrtom. Dominantni aleli su često predstavljeni jednim velikim slovom (npr. A, za razliku od recesivnog a).
*[[Društvo za funkcijske genomske podatke]] (FGED, ranije MGED)
Ranije poznat pod skraćenicom MGED.
Organizacija koja radi s drugima &quot;“na razvoju standarda za kvalitet podataka bioloških istraživanja, označavanje i razmjenu&quot;”, kao i softverske alate koji olakšavaju njihovu upotrebu. 
*[[dsDNK]]
Bilo koja molekula DNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna dezoksiribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako je moguće da DNK postoji kao jednostruki lanac,  općenito je stabilniji i češći u dvolančanom obliku. U većini slučajeva, komplementarno uparivanje baza uzrokuje da se komplementarni polulanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale.
*[[dsRNK]]
Bilo koja molekula RNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna ribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako se [[RNK]] obično javlja u jednolančanom obliku, također formira i duplekse na isti način kao i DNK; primjer je uparivanje transkripta iRNK sas antisens verzijom istog transkripta, koji efikasno utišava gen sas kojeg je iRNK transkribovanatranskribirana sprečavanjem translacije. Kao i kod dsDNK, uparivanje baza u dsRNK često uzrokuje da se lanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale.
*[[hromosom|Dugi krak]] (q)
U kondenzovanim [[hromosom]]ima gdje pozicioniranje centromere stvara dva segmenta ili &quot;“krake&quot;” nejednake dužine, duži od dva kraka hromatide. Kontrast je kratki krak (p) ).
*[[Duplikacija (genetika)|Duplikacija]]
Tip mutacije u kojoj se neki gen /genski/[[hromosom]]ski segment (sekvenca DNK) u diploidnom organizmu javlja više od dva puta.
*[[Dvostruka heterozigotnost]] (epigenetička varijanta, epimutacija)
Prisustvo dva različita mutirana alela kod dvije odvojene epigenetičke varijacije;  nasljedna promjena koja ne utječeutiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička varijanta i epimutacija.
*[[Dvostruka spirala]] (heliks)
Oblik koji najčešće imaju dvolančane  molekule nukleinske kiseline, nalik merdevinama koje su uvijene oko svoje dugačke ose, sas prečkama koje se sastoje od uparenih  nukleobaza. Ova sekundarna struktura je energetski najstabilnija konformacija dvolančanih oblika i DNK i [[RNK]] u najprirodnijim uslovima, koja nastaje kao posljedica primarne strukture fosfodiestarske kičme i slaganja nukleotida vezanih za nju. U B-DNK, najčešćoj varijanti DNK koja se nalazi u prirodi, dvostruka spirala ima desnu zavojnicu sas oko 10 parova baza po punom okretu, a molekulska geometrija rezultira naizmjeničnim uzorkom &quot;“žlijebova&quot;” različitih širina (glavni žlijeb i mali žljeb ) između paralelnih okosnica.
*[[Dvostruki hromosom]]
Hromosom sastavljen od dviju sestrinskih hromatida (svaka predstavlja jednu molekulu DNK), od S faze do metafaze (ili do metafaze II mejoze).
*[[Dvostruki prekid ]](DSB)
Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u oba lanca dvolančane molekule DNK, posebno kada se dva prekida nastaju na mjestima koja su direktno preko putaprekoputa ili vrlo blizu jedno drugom na komplementarnim lancima. Kontrast: prekid jednog lanca (jednolančani prekid).&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==E==
*[[Egzom]]
Čitav skup egzona unutar određenog [[genom]]a, uključujući neprevedene regije (UTR) zrelih iRNK, kao i kodirajuće regije. Sekvenca DNK u zreloj glasničkoj RNK, od kojih neke kodiraju aminokiseline proteina. Većina gena ima više egzona s intronima između njih. Kodirajući dio DNK,  '''smisleni dio''' molekule DNK, koji je dio šifre za sintezu proteina. Slaganjem egzona i introna nastaje određeni gen. Egzoni ne postoje kod bakterija – njihova DNK ima kontinuiranu šifru, ali i nema mnogo gena. U procesu prepisivanja genetičke šifre, nekodirajući dijelovi DNK (introni) se izrezuju pa za  transkripciju  ostaje samo egzonska šifra. 
*[[Egzonukleaza]]
Svaki enzim čija je aktivnost cijepanje fosfodiestarskih veza unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju samo nakon prepoznavanja specifične sekvence (tzv. restrikcijske egzonukleaze). Egzonukleaze prave svoje rezove na 3' ili 5'- kraju sekvence (a ne u sredini, kao endonukleaze).
*[[Egzosomski kompleks]]
Unutarćelijski multiproteinski kompleks koji služi za razgradnju različitih tipova [[RNK]] molekula.
*[[Ekološka genetika]]
Grana genetike koja se odnosi na ekologiju i sposobnost ekološkog prilagođavanja  prirodnih populacija živih organizama.
*[[Ekspresija gena]]
Skup procesa u kojima se informacija kodirana u genu koristi u sintezi genskog proizvoda, kao što je protein ili nekodirajuća [[RNK]], ili se na drugi način utiče na jedan ili više fenotipova. Kanonski, prvi korak je transkripcija, koja proizvodi molekulu iRNK koja je komplementarna molekuli DNK u kojoj je gen kodiran. Za gene koji kodiraju proteine, drugi korak je translacija, u kojoj ribosom čita informacijsku RNK, kako bi proizveo protein. Informacije sadržane u sekvenci DNK ne moraju nužno biti transkribovanetranskribirane i prevedene da bi izvršile uticaj na molekulske događaje; šire definicije obuhvataju ogroman niz drugih modela na koje se genetičke informacije mogu eksprimirati.
*[[Ekspresivnost (genetika)|Espresivnost]]
Za dati genotip povezan s varijabilnim nebinarnim fenotipom, udio pojedinaca s tim genotipom koji pokazuju ili izražavaju fenotip u određenoj mjeri, obično se prikazuje u postocima. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti širok spektar mogućih fenotipova različitih kvaliteta ili stupnjevastepena kod različitih individua. U takvim slučajevima može se reći da i fenotip i genotip pokazuju promjenjivu ekspresivnost. Ekspresivnost pokušava kvantificirati raspon mogućih nivoa fenotipskih varijacija u populaciji osoba koje eksprimiraju fenotip od interesa. Uporedite: penetrabilnostPenetrabilnost.
*[[Ekstrahromosomska DNK]]
Također  (vanjedarna DNK ili [[citoplazmatska DNK]].)
Bilo koja DNK koja se ne nalazi u [[hromosom]]ima ili u ćelijskom jedru i stoga nije [[genomska DNK]]. To može uključivati DNK sadržanu u [[plazmid]]ima ili [[organela]]ma kao što su [[mitohondrije]] ili [[hloroplast]]i, ili, u najširem smislu, DNK unesenu [[virus]]nom infekcijom. [[Vanhromosomska DNK]] obično pokazuje značajne strukturne razlike u odnosu na  jedarnu DNK u istom organizmu.
*[[Element odgovora]]
Kratka sekvenca DNK unutar promotorske regije koja je u stanju da veže specifične transkripcijske faktore, kako bi regulirala transkripcija transkripciju specifičnih gena. 
*[[Emergeneza]]
Kvalitet genetičkih osobina koji je rezultat specifične konfiguracije gena u interakciji, a ne samo njihove kombinacije.
*[[Endonukleaza]]
Svaki [[enzim]] čija je aktivnost cijepanje [[fosfodiestarskih veza]] unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju relativno nespecifično (bez obzira na sekvencu) i one koji se cijepaju samo na vrlo specifičnim sekvencama (tzv. restrikcijske endonukleaze). Kada je potrebno prepoznavanje specifične sekvence, prave rezove u sredini sekvence. Kontrast egzonukleazeje egzonukleaza.
*[[Endosimbioza]]
*[[Endosimbiotska teorija]]
Pretpostavka da su mitohondrije i hloroplasti  potomci drevnih jednoćelijskih  simbiotskih organizama koji su se naselili u ćelijama drevnih eukariotskih domaćina.
*[[Epigenetička varijanta]] (alteracija), epimutacija
Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Naziva se i epigenetička alteracija i epimutacija.
*[[Epigenetika]]
Oblast  genetike koja objašnjava mehanizme koji vode promjeni ekspresije gena, a koji se nasljeđuju, reverzibilni su i nisu posljedica promjene DNK-sekvence. Nauka o uticaju elemenata i faktora unutarćelijske sredine na fenotipsku ekspresiju gena.
*[[Epimutacija]] (epigenetička promjena / varijanta)
Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička promjena i epigenetička varijanta.
*[[Episom]]
Drugi naziv za plazmid, posebno onaj koji je sposoban da se integriše u hromosom.
Kod eukariota, svaka neintegrirana vanhromosomska kružna molekula DNK koja se stabilno održava i replicira u jedru istovremeno sas ostatkom ćelije domaćina. Takve molekule mogu uključivati virusne genome, bakterijske plazmide i aberantne hromosomske fragmente.
*[[Epistaza]] 
Međudjelovanje alela različitih gena kada ekspresija jednog gena sas jednog lokusa u genomu maskira (modificira/inhibira) ekspresiju gena sas drugog mjesta u genomu.         
Kolektivno djelovanje više gena u interakciji tokom ekspresije gena. OblikKao oblik djelovanja gena, epistaza može biti ili aditivna ili multiplikativna u svojim učincima na specifične fenotipske  osobine.
*[[Ergosom]]
Vidi: [[Ribosom]]
*[[Eukarioti]] 
Organizmi čije ćelije imaju pravo jedro obavijeno jedarnom ovojnicom, a u citoplazmi ćelije nalaze se brojne organele s vlastitom membranom.
*[[Euploidija]]
Ploidija (ćelije ili organizma) koji imaju abnormalan broj kompletnih setova [[hromosom]]a, možda isključujući [[spolni hromosom|spolne hromosome]]. Razlikuje se od aneuploidije, u kojoj ćelija ili organizam ima abnormalan broj jednog ili više specifičnih pojedinačnih hromosoma.
*[[Evolucija]]
Promjena nasljednih obilježja bioloških [[populacija]] tokom niza uzastopnih [[generacija]]. U najtradicijskalnijemU najtradicionalnijem smislu, javlja zbog promjena u frekvencijama alela u genskom fondu populacije.

==F==
*[[Facijes]]
Prepoznatljiva crta lica ili izraz koji je karakterističan za određeno stanje.
*[[Fakultativna ekspresija]]
[[Transkripcija gena]] samo prema potrebi, za razliku od konstitutivne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira kontinuirano. Gen koji se transkribira po potrebi naziva se fakultativni gen.
*[[Fakultativni heterohromatin]] ili spolni hromatin
Inaktivirani X-hromosom ili Barrovo tjelešcetjelašce kod ženki sisara
*[[Farmakogenetika]]
Oblast genetike koja proučava učinak lijekova na genotip/ / fenotip pacijenata.
*[[Favizam]]: Tip hemolitske anemije uzrokovan nedostatkom ili smanjenom funkcijom enzima G6PD koji sudjeluje u ćelijskoj odbrani od oksidacijskih procesa.
*[[FDR]] (rođak prvog stepena)
Roditelj, brat ili sestra ili dijete posmatrane osobe. Također se naziva i rođak prvog stupnja.
*[[Fenokopija]]
Fenotipsko svojstvo ili bolest koja nalikuje svojstvu izraženom određenim genotipom, ali kod jedinke koja nije nositelj tog genotipa. Naprimjer, rak dojke kod člana porodice s nasljednim sindromom raka dojke/ / jajnika koji ne nosi mutaciju [[BRCA1]] ili [[BRCA]]2 smatrat će se fenokopijom. Takva osoba nema porodičnu mutaciju povezanu s rakom i stoga nema rizik od [[kancer]]a povezan s tom specifičnom mutacijom.
*[[fenotup|Fenotipsko zaostajanje]]
Kašnjenje u fenotipskoj ekspresija ekspresiji genetičke mutacije zbog vremena potrebnog za ispoljavanje promjena u zahvaćenim biohemijskim putevima.
*[[Fenotip]]
Kombinacija vidljivih morfoloških, fizioloških i etoloških osobina organizma koje su rezultat ekspresije njegovog genotipa, kao i uticaja faktora sredine i interakcija između njih; skup uočljivih svojstava pojedinoga organizma koji nastaje interakcijom genotipa i okruženja. Svako brojljivobrojivo i/ili opisivo svojstvo osim genetičke informacije.
*[[Fetusna eritroblastoza]]
Bolest inkompatibilnosti krvi majke i [[fetus]]a.
*[[Fiksacija gena]]
Proces kojim se jedan alel određenog gena s više različitih alela povećava u učestalosti u datoj populaciji tako da postaje trajno uspostavljen na 100% učestalosti – to jest,tj., jedini alel na tom lokusu unutar [[genski fond|genskog fonda]] populacije. U nedostatku mutacije i prednosti heterozigota, bilo koji dati alel je na kraju predodređen da postane ili trajno fiksiran u odnosu na sve druge varijante ili potpuno izgubljen iz populacije, iako to koliko dugo će to trajati ovisi o pritiskuzavisi od pritiska selekcije i slučajnim fluktuacijamaslučajnih fluktuacija (genetičkog drifta) u frekvencijama alela.
*[[Filogenetika]]
Filogeneza na osnovu genetičkih pokazatelja. Proučavanje evolucijske historije i odnosa između jedinki ili grupa organizama, kao što su vrste ili populacije, metodima kojimetodama koje procjenjuju uočene nasljedne  osobine, uključujući morfološke karakteristike i sekvence DNK. Rezultat takvih analiza poznat je kao filogenetsko stablo.
*[[Filogeneza]]
Evolucijski razvoj posmatrane grupe/ / populacije organizama.
*[[Filogenija]]
Nauka o filogenezi.
*[[FISH]]
Vidi: Fluorescentnafluorescentna hibridizacija  in situ.
*[[Fitnes]]
[[Adaptivna vrijednost]] [[genotip]]a; mjera reproduktivnog uspjeha.
*[[Fluorescentna in situ hibridizacija]]  ([[FISH]] 
Tehnika koja se koristi za identifikaciju specifičnih hromosoma ili [[hromosom]]skih regija putem hibridizacije (pričvršćivanja) fluorescentno obilježenih DNK sondi na denaturiranu hromosomsku DNK. Ispitivanje mikroskopom, pod fluorescentnim osvjetljenjem otkriva obojene hibridizirane signale (a time i prisustvo hromosomskog materijala) ili odsutnost hibridiziranog signala (a time i odsutnost [[hromosom]]skog materijala). Također  FISH.
*[[Frekvencija alela]]
Relativna učestalost s kojom se određeni alel datog gena (za razliku od drugih alela istog gena) javlja na određenom lokusu kod članova populacije; preciznije, to je udio svih hromosoma unutar populacije koji nose određeni alel, izražen kao dio, postotak ili proporcija. Frekvencija alela se razlikuje od učestalosti genotipa, iako su one povezane.
*[[Fuzija gena]]
Spajanje, bilo prirodnom mutacijom ili rekombinantnim laboratorijskim tehnikama, dva ili više prethodno nezavisnih gena koji kodiraju različite genske proizvode, tako da postaju predmet kontrole istih regulatornih sistema. Rezultirajuća hibridna sekvenca poznata je kao fuzijski gen.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==G==
*[[Gamet]]  
Spolna (ženska ili muška) ćelija; skupni naziv za muške i ženske spolne ćelije.
*[[gDNK]]
Vidi: [[Genomska DNK]].
*[[Gen]]
Svaki segment ili skup segmenata molekula nukleinske kiseline koji sadrži informacije potrebne za proizvodnju funkcijskalnogfunkcionalnog [[RNK]] transkripta na kontroliran način. U živim organizmima, geni se često smatraju osnovnim jedinicama naslijeđa i obično su kodirani u DNK. Određeni gen može imati više različitih verzija ili alela, a jedan gen može rezultirati genskim proizvodom koji utječeutiče na mnogo različitih fenotipova. 
Geni su kodirajuće sekvence. Gen je uputstvo za sitnezu tačno određenog proteina u nekom živom biću, neovisno o tomenezavisno od toga da li je taj protein gradivinigradivni (recimo miozin i/li hemoglobin)), ili ima ulogu katalize neke biohemijske reakcije, ili je svojevrstan oblik glasnika između ćelija. Geni ne sadrže kontinuiranu genetićkugenetičku informaciju, nego  se kompletiraju od dijelova zovanihzvanih egzoni (koji su razdvojeni intronima).
*[[Generacija]]
U bilo kom datom organizmu, jedan reproduktivni ciklus ili faza između dva uzastopna reproduktivna događaja, tj. između reprodukcije pojedinačnog organizma i potomstva te reprodukcije; ili stvarna ili prosječna dužina vremena potrebnog da se završi jedan reproduktivni ciklus, bilo za određenu lozu ili za populaciju ili vrstu u cjelini. U datoj populaciji, one jedinke (često, ali ne nužno kojikoje žive istovremeno) kojikoje su podjednako udaljeniudaljene od datog zajedničkog pretka, na osnovu istog broja reproduktivnih događaja koji su se desili između njih i pretka. 
*[[Genetička anticipacija]]
[[Fenomen]] u kojem znakovi i simptomi nekih genetičkih stanja postaju teži i/ili se pojavljuju u ranijoj dobi kako se poremećaj prenosi s jedne generacije na drugu. Huntingtonova bolest je primjer genetičkog poremećaja u kojem je biološki mehanizam za ovaj fenomen dobro dokumentiran. U drugim slučajevima to može biti posljedica faktora poput pojačanog nadzora ili drugih negenetičkih uzroka.
*[[Genetička asocijacija]]
Kopojava unutar populacije jednog ili više alela ili genotipova s određenim fenotipom  osobina češće nego što se može očekivati samo slučajno; takva statistička korelacija se može koristiti da se zaključi da su aleli ili genotipovi odgovorni za proizvodnju datog fenotipa.
*[[Genetička epidemiologija]]
Proučavanje uloge koju imaju genetički faktori u određivanju zdravlja i bolesti, posebno kroz interakciju genetičkih faktora sas faktorima okoline, i tipično kako se to opaža kod genetički povezanih pojedinaca, često porodica ili loza, ali i populacija i subpopulacija.
*[[Genetička genealogija]]
Upotreba genealoškog testiranja DNK u kombinaciji sa tradicijskims tradicionalnim genealoškim metodima za zaključivanje nivoa i tipa genetičkih odnosa između jedinki, pronalaženje predaka i konstruisanje porodičnih stabala, genograma ili drugih genealoških mapa.
*[[Genetička heterogenost]]
Termin koji se koristi za opisivanje različitih genetičkih mehanizama koji proizvode iste ili slične fenotipove. Postoje dva tipa genetičke heterogenosti: alelna heterogenost i heterogenost lokusa. Alelna heterogenost se događa kada različite varijante na jednom genskom lokusu uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. Heterogenost lokusa događa se kada varijante na različitim genskim lokusima uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja.
*[[Genetička osjetljivost]] (podložnost)), genetička i nasljedna predispozicija
Povećana šansa ili vjerojatnostvjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Genetička predispozicija ne znači da će osoba razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu uticati na rizik od bolesti jedinke. Također se naziva genetička predispozicija, nasljedna predispozicija i nasljedna predispozicija.
*[[Genetička predispozicija]]
Povećana šansa ili vjerojatnoćavjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Postojanje genetičke predispozicije ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni činioci također mogu uticati na rizik od bolesti.
*[[Genetička raznolikost]] (genetička varijacija)
Ponekad se koristi naizmenično sa genetičkom varijacijom.
Ukupan broj genetičkih osobina u genetičkom sastavu populacije, vrste ili druge grupe organizama. Često se koristi kao mjera prilagodljivosti grupe promjenjivim okruženjima. Genetička raznolikost je slična genetičkoj varijabilnosti, iako se razlikuje od nje.
*[[Genetička regulacijska mreža]] (GRN)
Grafikon koji predstavlja regulatornu složenost ekspresije gena. Vrhovi (pikovi) su predstavljeni raznim regulatornim elementima i genskim proizvodima, a ivice (veze) njihovim interakcijama. Ove mrežne strukture također predstavljaju funkcijskalnefunkcionalne odnose aproksimirajući brzinu kojom se geni transkribiraju.
*[[Genetička rekombinacija]]
Svaki rearanžman ili razmjena genetičkog materijala unutar pojedinačnog organizma ili između jedinki iste ili različite vrste, posebno ono što stvara genetičke varijacije. U najširem smislu, pojam obuhvata raznoliku klasu prirodnih mehanizama pomoću kojih se sekvence nukleinskih kiselina kopiraju ili fizički prenose u različita genetička okruženja, uključujući homolognu rekombinaciju tokom mejoze ili mitoze ili kao normalan dio popravke DNK; horizontalni događaji prijenosa gena kao što su bakterijska konjugacija, virusna transdukcija ili transformacija; ili greške u replikaciji DNK ili diobi ćelije. Vještačka rekombinacija je centralna za mnoge tehnike genetičkog inženjerstva koje proizvode rekombinantnu DNK.
*[[Genetička distanca]] (udaljenost)
Mjera genetičke divergencije između vrsta, populacija unutar vrste ili jedinki, koja se posebno koristi u filogenetici za izražavanje ili vremena proteklog od postojanja zajedničkog pretka ili stepena diferencijacije u sekvencama DNK koje sadrže [[genom]]e svake populacije ili pojedinacpojedinca.
*[[Genetička varijabilnost]]
Ponekad se koristi naizmenično sa terminom  (genetička varijacija.)
Formiranje ili prisustvo jedinki koje se razlikuju po genotipu unutar populacije ili druge grupe organizama, za razliku od jedinki sas razlikama uzrokovanim okolišem, koje izazivaju samo privremene, nenasljedne promjene fenotipa. Izuzimajući druga ograničenja, populacija sas visokom genetičkom varijabilnosti ima veći potencijal za uspješnu adaptaciju na promjenjive uvjete okoline od populacije sas niskom genetičkom varijabilnošću. GenetićkaGenetička varijabilnost je slična, iako se razlikuje od genetičke raznolikosti.
*[[Genetička varijacija]]
Ponekad se koristi naizmjenično s genetičkom raznolikošću i genetičkom varijabilnosti.
Genetičke razlike unutar i između populacija, vrsta ili drugih grupa organizama. Često se vizualizira kao raznolikost različitih alela u genskim fondovima različitih populacija.
*[[Genetički drift]] (alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta)
Također alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta, obično se Obično se javlja kada u formiranju genskog fonda naredne generacije ne učestvuje kompletna populacija nego samo njen manji ili večiveći dio. Promjena učestalosti s kojom se postojeći alel javlja u populaciji zbog nasumične varijacije u distribuciji alela iz jedne generacije u drugu. Genetički drift se često tumači kao posljedica slučajnosti u pojavi da li će dati alel postati više ili manje uobičajen sa svakom generacijom, bez obzira na uticaj prirodnog odabiranja. Takva slučajnost može uzrokovati da određeni aleli, čak i inače povoljni, potpuno nestanu iz genskog fonda, čime se smanjuju genetičke varijacije, ili može uzrokovati da u početku rijetki aleli, čak i neutralni ili štetni, postanu mnogo češći ili čak fiksirani.
*[[Genetički kod]]
Skup pravila po kojima se informacije kodirane unutar nukleinskih kiselina prevode u proteine u ribosomima živih ćelija. Ova pravila definiraju kako sekvence nukleotidnih tripleta koje se nazivaju kodoni određuju koja će aminokiselina biti sljedeća tokom sinteze proteina. Ogromna većina živih organizama ima isti genetički kod (koji se ponekad naziva i &quot;“standardni&quot;” genetički kod), ali postoje i varijantni kodovi.
*[[Genetički marker]]
Specifičan, lako prepoznatljiv i obično vrlo polimorfan dio  gena ili druge DNK sekvenca sekvence s poznatom lokacijom na [[hromosom]]u koja se može koristiti za identifikaciju jedinki ili vrste kojekoji ga posjeduju. Sekvenca DNK s poznatim fizičkim položajem na [[hromosom]]u. [[Genetički marker]]i i geni koji su blizu jedan drugome na hromosomu imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno. Razlikuju se individualno do te mjere da se mogu koristiti za pronalaženje obližnjeg gena koji uzrokuje određenu bolest ili osobinu unutar porodica. Primjeri genetičkih markera su jednonukleotidni  polimorfizammpolimorfizam (SNP), polimorfizmi dužine restrikcijskih fragmenata (RFLP), varijabilni broj tandemskih ponavljanja (VNTR), mikrosateliti i varijante broja kopija (CNV). Genetički markeri mogu, ali i ne moraju imati poznatu funkciju.]

*[[Genetički modificirani organizam]] (GMO)
Svaki organizam čiji je genetički materijal izmijenjen tehnikama genetičkog inženjerstva, posebno na način koji se ne javlja prirodno parenjem ili prirodnom genetičkom rekombinacijom.
*[[Genetički poremećaj]]
Nasljedno odstupanje od uobičajenog („(“normalnog“”) genotipa ili fenotipa)..
*[[Genetičko autostopiranje]]
Također  (efekt stopiranja.)
Tip povezane selekcije kojom pozitivna selekcija alela koji je podvrgnut selektivnom pritisku uzrokuje da aleli za različite gene na obližnjim lokusima također mijenjaju frekvenciju, omogućavajući im da &quot;“stopiraju&quot;” do fiksacije zajedno s pozitivno odabranim alelom. Ako je selekcija na prvom lokusu dovoljno jaka, neutralni ili čak blago štetni aleli unutar iste grupe veza mogu biti podvrgnuti istoj pozitivnoj selekciji jer je fizička udaljenost između obližnjih lokusa dovoljno mala da je malo vjerovatno da će se dogoditi rekombinacijski događaj između njih. 
*[[Genetičko inženjerstvo]]
Obuhvata sve metode manipulacije genetičkim materijalom jednog organizma u kojima se neki dio [[genom]]a uklanja, ubacuje ili zamjenjuje (gen, [[hromosom]], hromosomska garnitura). Također genetička modifikacija ili genetička manipulacija.
Direktna, namjenska manipulacija genetičkim materijalom organizma korištenjem bilo koje od raznih biotehnoloških metoda, uključujući umetanje ili uklanjanje gena, prijenos gena unutar i između vrsta, mutaciju postojećih sekvenci i izgradnju novih sekvenci korištenjem umjetnih sinteza gena. GenetičkiGenetičko inženjerstvo obuhvata širok skup tehnologija pomoću kojih se genetički sastav pojedinačnih ćelija, tkiva ili čitavih organizama može mijenjati u različite svrhe, obično kako bi se proučavale funkcije i ekspresija pojedinačnih gena, kako bi se proizveli hormoni, vakcine i druge droge i stvaranje genetički modificiranih organizama za upotrebu u istraživanju i poljoprivredi.
*[[Genetičko savjetovanje]]
Komunikacijski proces koji nastoji pomoći pogođenim ili rizičnim pojedincima i porodicama u razumijevanju prirodne povijesti, rizika od bolesti i načina prijenosa genetičkog poremećaja;. Treba olakšati informirani pristanak za genetičko testiranje kada je to prikladno;, raspravljati o mogućnostima upravljanja rizikom i planiranja porodice; te osigurati ili uputiti pojedince na psihosocijalnu podršku prema potrebi. Genetičko savjetovanje integrira genetičko testiranje, genetičku genealogiju i genetičku epidemiologiju.

*[[Genetičko testiranje]]
Također, DNK testiranje ili, genetički skrining.
Široka klasa različitih procedura koje se koriste za identifikaciju osobina pojedinih hromosoma, gena ili osobnihličnih proteina, kako bi se utvrdilo porijeklo ili  dijagnosticirala ranjivost na nasljedne bolesti ili otkriliotkrile mutantne alele povezane s povećanim rizikom od razvoja genetičkih poremećaja. Genetičko testiranje se široko koristi u medicini, poljoprivredi i biološkim istraživanjima.
Proces testiranja pojedinaca u određenoj populaciji kako bi se identificirali oni koji imaju povećani rizik od pojave ili razvoja određenog genetičkog poremećaja ili nositelja genetičke varijante za određeni poremećaj.
*[[Genetika]]
Oblast biologije koja proučava gene, genetičke varijacije i procese naslijeđivanjanasljeđivanja u živim organizmima.
*[[Genodermatoza]]
Nasljedni sindrom koji uključuje dermatološki (kožni) fenotip.
*[[Genom]]  
Obuhvata cjelokupnu nasljednu supstancu nekog organizma: jedarnu DNK, kodirajuće i nekodirajuće regije i genetički materijal mitohondrija i hloroplasta. 
Čitav komplet genetičkog materijala sadržan u hromosomima organizma, organele ili virusa. Termin se također koristi za označavanje kolektivnog skupa genskih lokusa koje dijeli svaki član populacije ili vrste, bez obzira na različite alele koji mogu biti prisutni na tim lokusima kod različitih jedinki.
*[[Genomika]]
Interdisciplinarno polje koje proučava strukturu, funkciju, evoluciju, mapiranje i uređivanje cijelih genoma, za razliku od pojedinačnih gena.
Genomika okoliša, ekogenomika i genomika zajednice 
Proučavanje genetičkog materijala dobivenog direktno iz uzoraka okoliša, za razliku od organizama uzgajanih u laboratorijskim kulturama.
*[[Genomska DNK]] (gDNK)), [[hromosomska DNK]]
Također hromosomska DNK.
DNK sadržana u hromosomima, za razliku od vanhromosomske DNK sadržane u zasebnim strukturama kao što su plazmidi ili organele kao što su mitohondrije ili hloroplasti.
*[[genom|Genomski ispis]]
koji rezultira inaktivacijom alela ovisno o tomezavisno od toga od kojeg je roditelja naslijeđen. Može imati kliničku važnost jer može utjecatiuticati na ekspresiju genske mutacije (tj. fenotipa) u potomstvu oboljelog roditelja, ovisno o tomezavisno od toga koji roditelj prenosi mutaciju.
*[[Genomsko utiskivanje]] (imprinting)
[[epigenetika|Epigenetički fenomen]]  koji uzrokuje ekspresiju gena na način koji ovisi o određenom roditeljuzavisi od određenog roditelja od kojeg je gen naslijeđen. Javlja se kada se epigenetički znakovi kao što su DNK ili metilacija histona uspostave ili &quot;“utisnu&quot; (uštapmaju” (uštampaju) u zametne ćelije roditeljskog organizma i zatim se održavaju kroz ćelijske diobe u somatskim ćelijama potomstva organizma; kao rezultat, gen u potomstvu koji je naslijeđen od oca može biti izražen drugačije od druge kopije istog gena koja je naslijeđena od majke.
*[[Genotip]]
Cjelokupni komplement alela prisutan u genomu određene individue, što, u međudejstvu  sameđudjelovanju s okolinskim faktorima i interakcijiinterakcijom gena dovodi do njenog fenotipa.
Na najširoj razini, genotip uključuje cjelokupnu genetičku konstituciju pojedinca. Često se primjenjuje uže na skup alela prisutnih na jednom ili više specifičnih lokusa.
*[[Genotip]]izacija
Proces utvrđivanja razlika u genotipu pojedinca ispitivanjem sekvenci DNK u genomu, pomoću biotestova i poređenjem sa sekvencama druge osobe ili referentnom sekvencom. Laboratorijski proces u kojem se DNK zametne linije analizira na specifične nukleotide ili baze kako bi se utvrdilo jesu li prisutne određene varijante. Genotipizacija se razlikuje od sekvenciranja, u kojem se procjenjuju svi nukleotidi koji čine određenu duljinu DNK (npr. unutar gena, egzoma ili genoma).
* [[Genotoksičnost]]
Sposobnost određenih hemijskih i/ili fizičkih i bioloških agenasa da prouzrokuju oštećenje genetičkog materijala u živoj ćeliji (npr. kroz jednolančane ili dvolančane prekide, umrežavanje ili tačkaste mutacije), što može, ali ne mora da dovede do trajne mutacije. Iako su svi mutageni genotoksični, nisu svi genotoksični spojevi mutageni.
*[[Genska doza]] 
Broj kopija određenog gena prisutnih u genomu. Doziranje gena direktno utiče na količinu genskog proizvoda koji ćelija može ekspromirati, iako su se razvile različite kontrole koje strogo regulišu  ekspresija gena. Promjene u doziranju gena uzrokovane mutacijama, uključuju varijacije u broju kopija 
*[[Genska ravnoteža]]
Mehanizam određivanja spola koji zavisi od omjera broja X-hromosoma (X) i broja skupova autosoma (A). Mužjaci se razvijaju kada je omjer X/A 0,5 ili manji, ženke kada je 1,0 ili više, a interseks se razvija kada je između 0,5 i 1,0. 
*[[Genska terapija]]
Umetanje funkcionalnog ili divljeg tipa gena ili dijela gena u organizam (posebno pacijenta) s namjerom ispravljanja genetičkog defekta, bilo direktnom zamjenom defektnog gena ili suplementacijom drugom, funkcijskalnomfunkcionalnom verzijom. 
*[[Genski fond]]
Zbir svih različitih alela koje dijele pripadnici jedne populacije.
*[[Genski lokus]]
Specifičan, fiksni položaj na [[hromosom]]u gdje se nalazi određeni gen ili genetički marker. 
*[[protein|Genski proizvod]]
Bilo koji biohemijski materijal koji je rezultat ekspresije gena, koji se najčešće tumači kao funkcionalni transkriptom [[iRNK]], proizveden transkripcijom gena ili potpuno izgrađeni protein proizveden primarnim transkriptom, iako nekodirajuće, molekule RNK kao što su transferne [[RNK]] mogu također se smatraju genskim proizvodima. Mjerenje količine datog genskog proizvoda koji se može otkriti u ćeliji ili tkivu ponekad se koristi da se zaključi koliko je odgovarajući gen aktivan.
*[[klicni list|Germ-ćelija]] (zametna ćelija)
Svaka biološka ćelija koja stvara spolne ćelije organizma koji se seksualno razmnožava. Spolne ćelije su međugeneracijske veze za genetički materijal koji će se na kraju prenijeti na potomke organizma i obično se razlikuju od somatskih ćelija, koje su potpuno odvojene od zametne linije.
*[[klicni list|Germ linija]] (zametna linija)
Također: Zametna linija
U višećelijskim organizmima, populacija ćelija koje su sposobne da prenesu svoj genetički materijal na potomstvo organizma i stoga se (barem teorijski) razlikuju od somatskih ćelija, koje ne mogu prenijeti svoj genetički materijal. Ćelije zametne linije nazivaju se zametne ćelije. Linija zametnih ćelija, koja se proteže kroz mnoge generacije, sadrži genetički materijal koji je na jedinku prenijet od njegovih predaka.
*[[Glasnička RNK]]
Vidi: [[Informacijsk RNK]].
*[[Goldberg-Hognessova kutija]]
Vidi:  [[TATA-kutija]].
*[[G-pruganje]]
Također  (Giemsa pruganje ili G-bendiranje)
Tehnika koja se koristi u citogenetici za proizvodnju vidljivog kariotipa, bojenjem kondenziranih hromosoma Giemsa bojom. Bojenje proizvodi dosljedne i prepoznatljive uzorke tamnih i svijetlih &quot;“traka&quot;” u regijama hromatina, što omogućava da se specifični [[hromosom]]i lako razlikuju.
[[gram pozitivna bakterija|Gram pozitivnost]] i [[gram negativna bakterija|Gram negativnost]]
Prijemčivost/neprijemčivost  [[mikroorganizam]]a (([[bakterija]]) ma Giemsa bojenje
*[[Guanin]]
Skraćeno slovom (skr. G.)
Jedna od četiri glavne nukleobaze prisutne u DNK i [[RNK]]. [[Guanin]] formira bazni par sas [[citozin]]om.
*[[Gubitak heterozigotnosti (LOH)
Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerojatnijevjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i LOH.
*[[GWAS]]
GWAS  (studija povezanosti cijelog genoma)
GWAS  (genome-wide associatijskassociation study) je način na koji se identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. 
Oval metod ispituje cijeli genom radi genetičkih polimorfizama, obično polimorfizama jednog nukleotida ([[SNP]]), koji se češće javljaju u slučajevima (ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje) nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine). Naziva se i studija povezanosti cijelog genoma.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==H==
*[[Haplodiploidija]]
Sistem određivanja spola u kojem je spol pojedinog organizma određen brojem hromosoma koje posjeduje: potomci koji se razvijaju iz oplođenih jaja su diploidni i ženski, dok su potomci koji se razvijaju iz neoplođenih jaja haploidni i muški, sas polovinom [[hromosom]]a koliko i žena. Haplodiploidija je zajednička za sve pripadnike reda insekata Hymenoptera i nekoliko drugih taksona insekata.
*[[Haplogrupa]]
Skupina sličnih  haplotipova  koji imaju zajedničkog pretka s istom  [[SNP]]  mutacijom. Pošto se sastoji od sličnih haplotipova, omogućava predviđanje haplogrupa prema haplotipovima. Haplogrupa se određuje i utvrđuje  SNP  testom.
*[[Haploid]]
(ćelije ili organizma) 
Imaju jednu kopiju svakog hromosoma, pri čemu svaka kopija nije dio para. Kontrast diploidnog i poliploidnog. Označava se stenografskim brojem n.
*[[[Haploidna garnitura]]
Jednostruka [[hromosomska garnitura]] označava se simbolom &lt;big&gt;''n''&lt;/big&gt;. Kada se spolne ćelije – jajna ćelija i sprematozoidspermatozoid spoje, novonastala – prva ćelija novog živog bića imaćeimat će diploidan broj hromosoma. 
*[[Haploidni broj hromosoma]] čovjeka iznosi 23.
*[[Haploinsuficijencija]]
Model dominantnog  djelovanja gena u  diploidnim  organizmima, u kojem je jedna kopija alel a alela divljeg tipa na  lokusu  u  heterozigotnoj  kombinaciji sas varijantnim alelom nije dovoljandovoljna za proizvodnju  fenotipa  divljeg tipa. Haploinsuficijencija može nastati zbog de novo ili naslijeđene  mutacije gubitka funkcije  u varijantnom alelu, tako da proizvodi malo ili nimalo genskog proizvoda (često  protein). 
Situacija koja se događa kada je jedna kopija gena inaktivirana ili izbrisana, a preostala funkcijskalnafunkcionalna kopija gena nije primjerena za proizvodnju potrebnog genskog proizvoda za očuvanje normalne funkcije.
*[[Haplotip]]
Sažeti termin za  haploidni  genotip. To je skup specifičnih  alela  (pojedinačnih  DNK  sekvenci) u klasteru usko povezanih  gena  na istom  hromosomu, koji se nasljeđuju zajedno. Jednostavnije rečeno, haplotip je grupa takvih gena koje potomstvo nasljeđuje od jednog roditelja. 
Skup usko povezanih genetičkih markera prisutnih na jednom [[hromosom]]u koji se nasljeđuju zajedno.
*[[Hardy-Weinbergov zakon]]
U velikoj populaciji u kojoj dolazi do slučajnog parenja, frekvencije gena i genotipova su stalne.
*[[Helikaza]]
Bilo koji iz klase motornih proteina zavisnih od ATP -a koji se kreću u smjeru duž DNK kičmu kičme i katalizuju razdvajanje dva[[komplementa RNK lanca dvostruke spirale, dozvoljavajući da se odvijajuodvija veliki broj vitalnih procesa, npr. transkripcija, replikacija i popravka. Enzim koji odmotava lance dvolančane uzvojnice.
*[[Hemizigot]]
U diploidnom organizmu, koji ima samo jedan alel na datom [[genski lokus|geneskom lokusu]] (gdje bi ih obično bilo dva). Hemizigotnost se može uočiti kada je samo jedna kopija [[hromosom]]a prisutna u normalno diploidnoj ćeliji ili organizmu, ili kada je obrisan segment [[hromosom]]a koji sadrži jednu kopiju alela, ili kada je gen lociran na [[spolni hromosomheterogamet]]nom spolu (u kojem polnispolni hromosomi ne postoje u parovima koji se podudaraju); naprimjer, kod muškaraca s normalnim hromosomima, za gotovo sve X-vezane gene se kaže da su hemizigoti jer postoji samo jedan X hromosom i nekoliko istih gena postoji na Y hromosomu. Muški spol koji samo na X-hromosomu nosi alel za spolno- vezano svojstvo i koji se uvijek eksprimira u [[fenotip]]u.
*[[Hemiziogot]]nost
Pojava samo jednog člana hromosomskog para ili segmenta hromosoma umjesto uobičajena dva. Hemizigotnost se često koristi za opisivanje X-vezanih gena kod muškaraca koji imaju samo jedan hromosom X. Ovaj se termin ponekad koristi u genetici somatskih ćelija gdje su ćelijske linije raka često hemizigotne za određene alele ili hromosomske regije.
*[[Heritabilnost]]
Također i  (nasljedivost)
Pohranjivanje, prijenos i izražavanje molekulskih informacija u biološkim organizmima,  što se manifestira prenošenjem fenotipskih osobine sa osobina s roditelja na potomstvo, bilo kroz seksualnu ili aseksualnu reprodukciju. Za ćelije ili organizmiorganizme potomaka se kaže da nasljeđuju genetičke informacije svojih roditelja.
*[[nasljeđivanje|Sposobnost nasljeđivanja]]:
[[Statistika]] koja se koristi u [[kvantitativna genetika|kvantitativnoj genetici]]. koja procjenjuje proporciju varijacije unutar date [[fenotip]]ske osobine koja je posljedica genetičke varijacije između pojedinaca u određenoj populaciji. Nasljednost se procjenjuje poređenjem individualnih fenotipova blisko srodnih jedinki u populaciji.
Udio varijacija u populacijskom svojstvu koji se može pripisati naslijeđenim genetičkim čniocimačiniocima. Procjene nasljednosti kreću se od 0 do 1 i često se izražavaju kao postotak. Broj blizak 1 može biti pokazatelj visoko nasljedne osobine unutar populacije. Ne smije se koristiti za procjenu rizika na individualnoj osnovi.
*[[Heterodupleksna analiza]]
Metod otkrivanja razlika u sekvencama između normalne DNK i DNK koja se testira. Obično se koristi kao metodmetoda za otkrivanje potencijalnih mutacija u genu.
*[[Heterogametnost]]
Stanje organizma koji stvara dva tipa gameta s obzirom na spolne hromosome (XY).
Heterogenost logaritama odds skora (HLOD rezultat)
Statistička procjena jesu li dva genetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili &quot;povezana&quot;) na određenom [[hromosom]]u da se vjerojatnovjerovatno nasljeđuju zajedno. Logaritam heterogenosti rezultata izgleda izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Naziva se i HLOD rezultat.
*[[Heterogenost lokusa]]
Prisustvo varijanti na različitim lokusima gena koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja.
*[[Heterohromatin]]
Kondenzirane regije hromatina koje najčešće nisu transkripcijski aktivne; mogu biti konstitutivne i fakultativne.
*[[Heterohromosom]]
Vidi: [[Alosom]]
*[[Heterologna ekspresija]] 
Ekspresija stranog gena ili bilo koje druge strane sekvence DNK unutar organizma domaćina koji prirodno ne sadrži isti gen. Insercija stranih transgena u heterologne domaćine pomoću rekombinantnog vektori je uobičajeni biotehnološki metod vektora uobičajena je biotehnološka metoda za proučavanje strukture i funkcije gena.
*[[Heteroplazmija]]
Pojava kada je u citoplazmi više tipova hloroplasta ili mitohondrija.
Heteroza, hibridna snaga i poboljšanje autbredinga
Također hibridna snaga i poboljšanje autbredinga.
Poboljšana ili povećana funkcija kvantiteta ili kvaliteta bilo koje biološke osobine u hibridu potomstvo potomstva, s obzirom na istu osobinu kod njegovih genetički različitih roditelja. Ako je bilo koja ili više osobina roditelja značajno poboljšana u potomstvu kao rezultat miješanja genetičkih doprinosa roditelja, potomstvo je heterotično.
*[[Heterozigot]]
U diploidnom organizmu, genotip koji ima dva različita alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, heterozigotni genotipovi su predstavljeni parom nepodudarnih slova ili simbola, često velikim slovom (kojikoje označava dominantni alel) i malim slovom (koje označava recesivni [[alel]]), kao što su Aa ili Bb itd. Kontrast je homozigot.
*[[heterozigot|Heterozigotni genotip]]
Prisustvo dva različita alela na određenom genskom lokusu. Heterozigotni genotip može uključivati jedan normalni i jedan mutirani alel ili dva različita mutirana alela (složeni heterozigot).
*[[Hibrid]]
Jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja iste vrste; npr. mendelovski F1-potomci graška dominantnog fenotipa nastali križanjem dominantnog homozigota i recesivnog homozigota ili potomak nastao križanjem jedinki koje pripadaju različitim vrstama.
Potomstvo koje nastaje spajanjem kvaliteta dvaju organizama različitih rodova, [[vrsta]], [[rasa]], [[sorta (botanika)|sorti]] ili varijeteta putem seksualnog razmnožavanja. Hibridi se mogu pojaviti prirodno ili umjetno, kao u toku selektivnog uzgoja domaćih životinja i biljaka. Reproduktivne barijere obično sprečavaju hibridizaciju između udaljenih organizama ili barem osiguravaju da hibridno potomstvo bude sterilno, ali plodni hibridi mogu dovesti do specijacije.
*[[Hibridizacija]]
Proces kojim se hibridni organizam proizvodi od dva organizma različitih rodova, vrsta, [[rasa{{ ili varijeteta.
Proces kojim se jednolančani DNK ili [[RNK]] preparat dodaje na površinu sekvence, u rastvoru, i potencijalno pretvara u komplementarnu sonda sondu. U odnosu na test ekspresije gena, hibridizacija se odnosi na korak u eksperimentalnoj paradigmi, dok se u molekulskoj biologiji ili genetici termin odnosi na hemijski proces.
*[[himera|Himerizam]]
Prisustvo dvedvije ili više populacija ćelija sas različitim genotipovima u pojedinačnom organizmu, poznatom kao himera, koja se razvila fuzijom ćelija koje potiču iz odvojenih zigota. Svaka populacija ćelija zadržava svoj genom, tako da je organizam kao cjelina mješavina genetički neidentičnih tkiva. Genetički himerizam može biti naslijeđen (npr. fuzijom više embrija tokom trudnoće) ili stečen nakon rođenja (npr. alogenom transplantacijom ćelija, tkiva ili organa od genetički neidentičnog donora). Kod biljaka može biti rezultat kalemljenja ili grešaka u diobi ćelija. Sličan je mozaicizmu, ali se razlikuje od njega.
*[[mutacija|Hipermorf]] 
Mutirani alel sas povećanom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni ([[divlji tip]]). 
*[[Hipomelanoza]]
Nedostatak melanina.
*[[Hipomorf]]
Mutirani alel sa smasnjenomsmanjenom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). 
*[[Histon]]
Dio klase posebnih proteina u [[hromosom]]ima oko kojih se omotava molekula DNK.
Bilo koji iz klase visoko alkalnih proteina odgovornih za pakovanje  jedarne DNK u strukturne jedinice koje se nazivaju nukleosomi u eukariotskim ćelijama. Histoni su glavne proteinske komponente hromatina, gdje se povezuju u komplekse koji djeluju kao &quot;kalemovi&quot;“kalemi” oko kojih se vijuga linearna molekula DNK. Imaju glavnu ulogu u regulaciji i ekspresiji gena.
*[[HLOD-rezultat]] ([[logaritam]] heterogenosti rezultata pojavljivanja)
Statistička procjena dajesu li su dva genska lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili &quot;povezana&quot;) na određenom [[hromosom]]u da se vjerovatno nasljeđuju zajedno. HLOD rezultat izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Također se naziva logaritam heterogenosti rezultata pojavljivanja.
*[[Hloroplastna DNK]] (cpDNK) 
Cirkularna molekula DNK u hloroplastima, nezavisna od jedarne, endosimbiotskog porijekla.
*[[Holandrični gen]]o
Geni na [[hromosom Y|Y-hromosomu]].
*[[hromosom|Holocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) 
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Bez jedne centromere, već više mjesta za sklapanje kinetohora raspoređenih duž cijele dužine [[hromosom]]a. Tokom diobe ćelije, hromatide holocentričnih hromosoma se paralelno pomiču i ne formiraju klasične strukture u obliku slova V, tipske za monocentrične [[hromosom]]e.
*[[Homogametnost]]
Organizam koji stvara jedan tip gameta s obzirom na [[spolni hromosom|spolne hromosome]] (XX)).
*[[Homologna rekombinacija]]
Tip genetičke rekombinacije u kojoj se nukleotidne sekvence razmjenjuju između dvije slične ili identične  (“homologne&quot;) molekule DNK, posebno one koja se događa između homolognih hromosoma. Termin se može odnositi na rekombinaciju koja se javlja kao dio bilo kojeg od brojnih različitih ćelijskih procesa, najčešće popravke DNK ili hromosomskog ukrštanja tokom mejoze kod eukariota i [[horizontalni prenos gena|horizontalnog prijenosa gena]] kod prokariota. Kontrastna nehomologna rekombinacija.
*[[Homologni hromosom]], homolozi
Također homolozi.
Skup od dva podudarna hromosoma, jednog majčinskog i jednog očinskog, koji se uparuju jedan s drugim unutar jedra tokom mejoze. Imaju iste gene na istim lokusima, ali mogu imati različite alele. 
*[[Homoplazmija]]
Pojava kada u citoplazmi nalazimo samo jedan tip [[hloroplast]]a ili [[mitohondrija]].
*[[Homozigot]]
U diploidnom organizmu, organizam koji ima dva identična alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, homozigotni genotipovi su predstavljeni parom odgovarajućih slova ili simbola, kao što su AA ili aa. Kontrast je heterozigot.
*[[homozigot|Homozigotni genotip]]
Jedinka koja nosi dva identična alela (AA  ili  aa).
Prisustvo dva identična alela na određenom lokusu gena. Homozigotni genotip može uključivati dva normalna alela ili dva alela koji imaju istu varijantu.
*[[Horizontalni transfer gena]] (HGT)
HGT ili lateralni prijenos gena (LGT) je kretanje genetičkog materijala između jednoćelijskih i/ili višećelijskih organizama osim (&quot;(“vertikalnim&quot;)”) prijenosom DNK, od roditelja do potomstva ([[razmnožavanje]]). HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama.
Horizontalni prijenos gena je i  izmjena genetičkog materijala između dvije homologne molekule DNK dviju različitih ćelija (jedinki) iste generacije.
*[[Hromatida]]
Jedna kopija novokopiranog [[hromosom]]a, koji je centromerom spojen sas originalnim hromosomom.
*[[Hromatidna razmjena]] 
Razmjena dijelova nesestrinskih hromatida homolognih hromosoma u profazi I mejoze.
*[[Hromatin]]
[[hromosom]]ski dio jedra sas pojačanom prijemčivošću  za boje koje se koriste za bojenje preparata za mikroskopiranje. 
:Kompleks DNK i proteina tzv. nukleoprotein; može biti euhromatin iIiili heterohromatin
Kompleks DNK, [[RNK]] i proteina koji se nalazi u eukariotskim ćelijama, koji je primarna supstanca koja se sastoji od hromosoma. Hromatin funkcioirafunkcionira kao sredstvo za pakiranje vrlo dugih molekula DNK u visoko organizirane i gusto zbijene oblike, što sprečava zapetljavanje niti, jača DNK tokom ćelijske diobe, pomaže u sprečavanju oštećenja DNK i ima važnu ulogu u regulaciji ekspresije gena i DNK replikacija.
*[[Hromosom]]
Jedarna supramolekulska struktura, vidljiva tek u ćelijama  koje se dijele. Tada se hromosomi kondenziraju i dobiju jasnije konture. Prije diobe liče na tanke niti sklupčane u jedru.
Sastoje se iz DNK i specifičnih proteina, [[histon]]a, koji služe kao prstenovi oko kojih se obmotavaomotava DNK. Oblik i debljina [[hromosom]]a ovise o tomezavise od toga koliko je čvrsto DNK obmotanaomotana oko proteina. Ako je obmotanaomotana jako, onda se hromosomi bolje vide i to se dešava nešto prije same diobe ćelije. Na hromosomu se mogu uočiti njegobvinjegovi kraci (kratki – p i dugi – q) krajevi ([[telomere]]), primarna RNK ([[centromere]]) i sekundarna RNK (drške satelita) suženja.  
[[Hromosom]]i se mogu smatrati svojevrsnim tipom molekulskog “paketa&quot; za  DNK unutar ćelijskog jedra. Kod većine eukariota, sastoje se od dugih lanaca DNK umotanih s proteinima koji se vežu za niti i kondenziraju, kako bi spriječili da postanu neupravljivo zapetljani. Najlakše se razlikuju i proučavaju u njihovim potpuno kondenziranim oblicima, koji se javljaju samo tokom ćelijske diobe. Neki jednostavni organizmi imaju samo jedan hromosom od kružne DNK, dok većina eukariota ima više hromosoma sastavljenih od linearne DNK. Sastoji se od proteina i DNK organiziranih u gene. Svaka ljudska ćelija normalno sadrži 23 para [[hromosom]]a.
*[[Hromosomska duplikacija]] 
Dvostrukost cijelog hromosoma ili njegovih određeni hsegmenataodređenih segmenata.
*[[Hromosomska nestabilnost]]
Genomska neravnoteža koja se javlja kada ćelija ima abnormalan broj hromosoma. Može biti uzrokovana neočekivanim hromosomskim križanjem ili prisutnošću malih, vanhromosomskih dijelova DNK.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==I==
*[[Idiohromosom]]
Vidi: [[Alosom]].
*[[Inbred linija]]
Bilo koja loza određene vrste u kojoj su jedinke gotovo ili potpuno genetički identične jedna drugoj zbog duge historije ponovljenih inbridinga, bilo prirodnim ili vještačkim putem. Linije se obično smatraju ukrštanimukrštenim nakon najmanje 20 generacija inbridinga (npr. samooplodnjom ili parenjem u srodstvu), kada su gotovo svi lokusi u genomu homozigotni i sve jedinke se stoga mogu  tretirati kao klonovi (uprkos činjenici da se još uvijek proizvode spolnom reprodukcijom).
*[[Inbriding]] 
Također ukrštanje u srodstvu
[[Spolno razmnožavanje]] između [[rasa]] ili jedinki koje su genetički blisko povezane. Inbriding rezultira [[homozigot|homosigotnošću]], što može povećati i vjerovatnoću da će potomstvo biti pogođeno štetnim recesivnim osobinama i vjerovatnoću fiksiranja korisnih osobina unutar reproduktivnog dijela populacije. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati ukrštanjem, a za potomstvo se kaže da je inbredno. Kontrast je autbriding.
*[[Incidencija]]
Učestalost nove pojave genetičkog poremećaja (ili šire bilo kojeg genetičkog stanja ili osobine, štetnog ili drugog) među članovima određene populacije i u određenom vremenskom periodu. 
*[[Indel]]
Termin koji se odnosi na inserciju ili deleciju jedne ili više baza u sekvenci [[nukleinske kiseline]].
*[[Inducibilni gen]]
Gen čija [[ekspresija gena|ekspresija]] ili reaguje na promjenu okoline ili ovisi o  položaji ćelije domaćina unutar [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]].
*[[protein|Induktor]]
Protein koji se vezuje za represor (da ga onemogući) ili za aktivator (da ga omogući).
*[[Informacijska RNK]]
[[RNK]] (iRNK, mRNK) su sve  molekule RNK  koje prenose genetičku informaciju iz njenog centra u [[ćelijsko jedro|jedru]], tj. u [[hromosom]]ima  ili u drugim nositeljima DNK ([[mitohondrijska DNK]] ([[mitohondrije]] i [[plastid]]i) – do mjesta njene realizacije. Genetička kontrola svih pojava i procesa u organizmu odvija se putem sinteze regulacijskih  ([[enzimi]]) i strukturnih  proteina. 
*[[genetičko testiranje|Informativnost]]
U [[genetičko testiranje|genetičkom testiranju]], rezultat testa koji definitivno otkriva prisustvo ili odsutnost genetičke promjene zametne linije povezane s nasljednim poremećajem koji se procjenjuje. U analizi povezanosti, sposobnost razlikovanja između majčinski  i očinski naslijeđenih DNK-markera (polimorfizama) unutar ili u blizini određenog gena od interesa.
*[[genetičko savjetovanje|Informirani pristanak]] (proces pristanka)
Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju [[informacija]]. Trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija [[genetička analiza|genetičke analize]], raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Naziva se i proces pristanka.
*[[Insercija (genetika)|Insercija]]
Umetanje jednog ili više [[nukleotid]]a u lanac DNK, odnosno hromosom. Tip mutacije u kojoj se jedna ili više baza dodaje sekvenci nukleinske kiseline; može značajno varirati u veličini.
*[[Inicijacijski kodon]]
Pogledajte: Početnipočetni kodon (startni kodon).
*[[Insercijska mutageneza]]
Promjena sekvence DNK umetanjem jednog ili više nukleotida u sekvencu, bilo prirodno ili vještački. Ovisno o preciznoj lokacijiZavisno od precizne lokacije umetanja unutar ciljne sekvence, insercije mogu djelomično ili potpuno inaktivirati ili čak povećati regulaciju genskog proizvoda ili biohemijskog puta, ili mogu biti neutralne, ne dovodeći do suštinskih promjena. Mnoge tehnike genetičkog inženjerstvoainženjerstva oslanjaju se na umetanje egzogenog genetičkog materijala u ćelije domaćina, kako bi se proučavala funkcija i ekspresija gena. 
*[[Insercijska sekvenca]] 
Također, insercijski ili jednostavno umetnuti element
Bilo koja nukleotidna sekvenca koja je prirodno ili umjetno umetnuta u drugu sekvencu. Termin se posebno koristi da se odnosi naza dio transpozibilnog elementa koji kodira one proteine koji su direktno uključeni u proces transpozicije, npr. enzim transpozaza. Kodirajuća regija u transposabilnoj sekvenci umetanja obično je flankirana kratkim obrnutim ponavljanjima, a struktura većih prenosivih elemenata obično uključuje par bočnih sekvenci umetanja koje su same invertirane.
*''[[In silico]]'' 
Odnosi se na eksperimente na živim jedinkama van i unutar organizma, odnosno i kako su i nađeni  in natura.
*[[''In situ]]'' 
Na datom mjestu
*[[Integron]]
Mobilni genetički element koji se sastoji od genske kasete koja kodira rekombinazu specifičnu za mjesto i uključuje mjesta za prepoznavanje specifična za integrazu i promotor koji upravlja ekspresijom jednog ili više gena za adaptivne osobine na ćeliju domaćina. Integroni obično postoje u obliku kružnih episomnih DNK fragmenata kao što su plazmidi, preko kojih pomažu brzu adaptaciju i evoluciju bakterija, omogućavajući horizontalni prijenos gena otpornosti na antibiotike između različitih bakterijskih vrsta i sojeva. 
*[[Intein]]
Bilo koja sekvenca jedne ili više aminokiselina unutar prekursorskog polipeptida koja je izrezana spajanjem proteina tokom posttranslacijske modifikacije i stoga je odsutna u zrelom proteinu, analogno intronima spojenim iz [[RNK]] transkripta. Kontrast je ekstein.
*[[Intercistronska regija]] / međugenska regija
Bilo koja sekvenca DNK koja se nalazi između stop kodona jednog gena i startnog kodona sljedećeg gena u policistronskoj transkripcijskoj jedinici.  Također: međugenska regija.
*[[Interfaza]]
Sve faze ćelijskog ciklusa isključujući ćelijsku diobu. Tipska ćelija većinu života provodi u interfazi, tokom koje obavlja svakodnevne metaboličke aktivnosti, kao i potpunu replikaciju svog genoma u pripremi za mitozu ili mejozu.
*[[Intergenski razmaknik]] (IGS)
Regija nekodirajuće DNK između gena. Termini intergeni spejser (IGS) ili netranskribovaninetranskribirani razmak (NTS) koriste se posebno za razmaknicu DNK između mnogih tandemski ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.
*[[Intergenska regija]] (IGR)
Bilo koja sekvenca nekodirajuće DNK koja se nalazi između funkcionalnih gena.
*[[Interkalirajući agens]]
Bilo koji hemijski spoj (npr. akridinske boje) kojekoji ometa poravnanje i uparivanje baza u komplementarnim lancima molekula DNK, umetanjem sesebe između baza. 
*[[Interkineza]]
Skraćena pauza u aktivnostima vezanim za ćelijsku diobu koja se javlja tokom mejoze kod nekih vrsta, između prve i druge mejotske diobe (tj. mejoze I i mejoze II). Tokom interkineze ne dolazi do replikacije DNK, za razliku od normalne interfaze koja prethodi mejozi I i mitozi. 
IntragenskiIntragenska regija
Vidi: Intronintron.
*[[Introgresija]]
Također, [[introgresivna hibridizacija]].
Premještanje gena iz genskog fonda jedne populacije ili vrste u onu druge populacije ponovnim ukrštanjem hibrida dvije populacije s jednom od roditeljskih populacija. Sveprisutan je i važan izvor genetičke varijacije u prirodnim populacijama, ali se također može namjerno izazvati u uzgoju pripitomljenih biljaka i životinja.
*[[Intron]]
Nekodirajuća sekvenca eukariotske DNK, između sekvenci DNK sa smislenom šifrom (egzonima). Sekvenca DNK između egzona koja se inicijalno kopira u RNK, ali je izrezana iz konačnog [[RNK]] prijepisa i stoga ne mijenja kodiranje aminokiseline. Poznato je da neke intronske sekvence utiču na ekspresiju gena.
*[[Intron]]ski upad
Rekombinacija posredovana intronom; tip abnormalnosti  [[hromosom]]a u kojem su krakovi hromosoma ogledalske slike jedan drugog. 
*[[inverzija (genetika)|Inverzija]]
[[Hromosomska mutacija]] u kojoj se segment hromosoma odlomi i ponovno pričvrsti u obrnutom smjeru.
*[[Inverzijska omča]]
Nastaje sparivanjem [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] kod inverzijskog [[heterozigot]]a.
*''[[In vitro]]''
U staklenci.
*''[[In vivo]]''
Uživo.
*[[iRNK]]
Vidi: [[Informacijska RNK]].
*[[Istosmislena mutacija]]
Vidi: Sinonimnasinonimna mutacija.
*[[Izohromosom]]
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) 
Hromosom sa s centromerom  u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatide približno jednake dužine. 
Formiranje izohromosoma je ekvivalentno je istovremenim događajima umnožavanja i [[delecija (genetika)|delecije]], tako da dvije kopije ili dugog ili kratkog kraka čine rezultirajući hromosom.
*[[Izolator]]
Specifična sekvenca DNK koja sprečava da gen bude pod uticajem aktivacije ili potiskivanja obližnjih gena.
*[[Izomerni gen]]i 
Dva ili više gena koji su ekvivalentni i redundantni u smislu da, uprkos [[kodon|kodiranju]] različitih genskih proizvoda, svaki od njih rezultira istim [[fenotip]]om kada je postavljen unutar iste genetičke pozadine. Ako je nekoliko izomernih gena prisutno u jednom genotipu, mogu biti kumulativni ili bez n-kumulativnog doprinosa fenotipu.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==J==
*[[Jedarce]] (nukleolus)
Jednostruka ili višestruka ćelijska [[organela]], odnosno jedrova suborganela. Glavna funkcija mu je stvaranje i organizacija  komponenti ribosoma ([[rRNK]] i [[ribosom]]skih proteina).
Organela jedra eukariotskih ćelija koja se sastoji od proteina, DNK i RNK i služi kao mjesto sinteze [[ribosom]]a. 
*[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP)
U genetici odrednica za pojavu zamjene mjesta jednog od [[nukleotid]]a nekim drugim nukleotidom. Naprimjer, ako je posmatrana sekvenca na određenoj lokaciji gena posmatrane vrste sastavljena od niza nukleotida AAGCCTA, pa zatim nastane promjena redoslijeda nukleotida, kao AAGCCAA, postaje uočljivo da se početna i novonastala sekvenca međusobno razlikuju u jednom nukleotidu.  Posljedice ovakvih izmjena (usljed ovakve &quot;[[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]“) mogu biti različitog obima i oblika u posmatranom [[genom]]u ili fenotipu.
*[[Jednosmjerna translokacija – [[nerecipročna translokacija]]
Premještanje segmenta jednog hromosoma, nakon loma, na drugi nehomologni hromosom.
*[[hromatida|Jednostruki hromosom]] 
Hromatida koja ima svoju vlastitu centromeru, jedna molekula DNK.
*[[ćelijsko jedro|Jedro]]
Ćelijska [[organela]] u kojoj je pohranjena (isključivo ili djelimično) genetička informacija u hromosomima.

==K==
*[[genom|Kanalizacija]]
Sposobnost populacije da dosljedno proizvodi isti fenotip bez obzira na varijabilnost okoline ili genetičke varijacije unutar njenog genoma. Koncept se najčešće koristi u razvojnoj biologiji za tumačenje zapažanja da su razvojni putevi često oblikovani prirodnom selekcijom, tako da se ćelijske loze u razvoju &quot;vode&quot; ili &quot;kanaliziraju&quot; prema jednoj, određenoj sudbini, postajući progresivno otpornijim na bilo kakve manje perturbacije. To može preusmjeriti razvoj ćelija dalje od njihovog početnog toka.
*[[Kandidatski gen]]
Gen čija je lokacija na hromosomu povezana s određenim fenotipom (često vezanim za bolest),) i za koji se stoga sumnja da uzrokuje ili doprinosi fenotipu. Geni kandidati se često biraju za proučavanje na osnovu prethodnog znanja ili prognoza o njihovoj funkcijskalnojfunkcionalnoj relevantnosti za osobinu ili bolest koja se istražuje.
*[[Kanonska sekvenca]]
Vidi: [[Konsenzusna sekvenca]].
*[[Kariogram]]
Prikaz hromosoma jedne vrste poredanih prema veličini i položaju centromera (primarnih suženja hromosoma).
*[[Kariotip]]
Kompletna [[hromosomska garnitura]] date vrste.
Broj i izgled hromosoma unutar jedra eukariotske ćelije, posebno kako je prikazan na organiziranoj mikrosnimci poznatoj kao [[kariogram]] ili u idealiziranom [[idiogram]]u (u parovima i poredani po veličini i položaju centromere). Termin se također koristi za označavanje kompletnog skupa hromosoma u vrsti ili pojedinačnom organizmu ili za bilo koji test koji otkriva ovaj komplement ili mjeri broj hromosoma. 
*[[kaskadno testiranje|Kaskadni skrining]] (kaskadno testiranje)
Sistemski postupak za identifikaciju osoba unutar porodice kod kojih postoji rizik od nasljednog stanja. Počinje pronalaskom [[patogen]]e/ vjerovatno patogene varijante, putem opsežnog testiranja (kao što je testiranje potpunog genoma ili multigenskog panela) kod jednog člana porodice, obično pogođenog ovim stanjem. Zatim se testiranje samo za određenu porodičnu varijantu proširuje na rizične biološke rođake. Ovaj se proces ponavlja kako se identificira više pogođenih pojedinaca ili nositelja patogene varijante. Kaskadni skrining  ponekad se naziva i kaskadno testiranje (preferirani termin).
Kaskadno ([[genetičko testiranje|genetičko]]) testiranje  (kaskadni skrining)
Proces proširenja genetičkog testiranja na pojedince s rizikom unutar porodice za [[nasljeđivanje]] patogene varijante prethodno identificirane kod  biološkog srodnika. Ovaj se proces ponavlja kako se unutar porodice identificira više nositelja [[patogen]]e varijante. Kaskadno [[genetičko testiranje]] ponekad se naziva i kaskadni probir, iako je preferirani izraz kaskadno genetičko testiranje. Naziva se i kaskadnim testiranjem.
*[[ekspresivnost (genetika)|Kasni ili varijabilni početak]]
Odnosi se na dob u kojoj se fenotip bolesti izražava kod osobe koja nosi patogenu varijantu. Stanja s kasnim ili promjenjivim početkom općenito se manifestiraju kasnije u životu ili u neko određeno doba tokom života.
*[[bazni par|Kilobaza]]
Jedinica molekulske mase/ dužine [[nukleinske kiseline]] jednaka 1.000 parova baza u dupleksnim molekulama, kao što je dvolančana DNK ili 1.000 baza u jednolančanim molekulama.
*[[Kinetohor]]
Troslojna laminarna proteinska struktura kojom se hromosom prihvata za mikrotubule [[diobeno vreteno|diobenog vretena]].
*[[Klasična genetika]]
Grana genetike koja se zasniva isključivo na posmatranju vidljivih rezultata reproduktivnih činova, za razliku od onoga što su omogućile moderne tehnike i metodimetode molekulske biologije. Kontrastna molekululskaKontrast je [[molekularna genetika|molekulska genetika]].
*[[genetičko testiranje|Klinička korisnost]]
Pojam koji se odnosi na vjerovatnoću da će test, podsticanjem intervencije, rezultirati poboljšanim zdravstvenim ishodom. Klinička korisnost genetičkog testa temelji se na zdravstvenim dobrobitima povezanim s intervencijama koje se nude osobama s pozitivnim rezultatima testa.
*[[genetičko testiranje|Klinička valjanost]]
Termin koji se odnosi na prediktivnu vrijednost testa za određeni klinički ishod (npr. [[vjerovatnoća]] da će se rak razviti kod nekoga s pozitivnim testom). Primarno je određena osjetljivošću i specifičnošću kojom test identificira pojedince s definiranim kliničkim stanjem unutar određene populacije. Klinička valjanost genetičkog testa je vjerovatnoća da će se rak razviti u nekoga s pozitivnim rezultatom testa.
*[[kloniranje|Klon]]
Genetički identične ćelije bakterija nastale [[binarna dioba|binarnim diobama]];  populacija ćelija ili [[organizam]]a koji su genetički identični, a nastali su binarnom diobom ([[prokarioti]]) ili mitozom iz jedne ćelije ili vegetativnim razmnožavanjem zajedničkog pretka ([[eukarioti]]).
*[[Kloniranje]] 
Proces proizvodnje, bilo prirodno ili umjetno, pojedinačnih organizama ili ćelija koje su genetički identične jedna drugoj. Klonovi su rezultat svih oblika aseksualne reprodukcije, a ćelije koje prolaze kroz mitozu proizvode ćelije kćeri koje su klonovi roditeljske ćelije i jedne druge. Kloniranje se također može odnositi na biotehnološke metode kojikoje vještački stvaraju kopije [[organizam]]a ili [[ćelija (biologija)|ćelija]], ili, u molekulskom kloniranju, kopije fragmenata DNK ili drugih molekula.
Metod manipulacije genetičkim materijalom u cilju dobijanja genetički istovjetnih jedinki. Jedinke koje imaju istovjetan genetički materijal se nazivaju se klonovima.  
*[[ekspresija gena|Koaktivator]]
Tip regulatora koji povećava ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem za aktivator.
*[[kodon|Kodiranje]]
Također  ([[smislenost (genetika)|smisleni lanac]], pozitivni (+) lanac i lanac bez šablona.)
Lanac dvolančane molekule DNK čija nukleotidna sekvenca direktno odgovara sekvenci [[RNK]] transkripta proizvedenog tokom transkripcije (osim što su baze [[timin]]a supstituirane [[uracil]]skim bazama u molekuli RNK). Iako sam po sebi nije transkribiran, kodirajući lanac je po konvenciji lanac koji se koristi kada se prikazuje sekvenca DNK zbog direktne analogije između njene sekvence i kodona [[RNK]] proizvoda. Kontrast šablonske niti; vidi i smislenost.
*[[kodominantnost|Kodominacija]]
Osobena varijacija sudominacije dvajudva alela nad trećim. Manifestira u pojavi dase kad su [[heterozigot]]ne jedinke istovremeno obilježene produktima oba prisutna alela; specifična supstanca koju kodira svaki od njih strukturno je istovjetna u oba moguća [[genotip]]a (primjer [[krvna grupa]] AB).
*[[Kodon]]
[[Triplet]] u mRNK komplementaran tripletu (kod) u DNK.
Serija od tri uzastopna nukleotida u kodirajućoj regiji sekvence nukleinske kiseline. Svaki od ovih tripleta kodira određenu aminokiselinu ili stop signal tokom sinteze proteina. Svaka molekula DNK i [[RNK]] napisana je jezikom nukleotida, koristeći četiri &quot;slova&quot; (četiri različite nukleobaze ), ali jezik koji se koristi za konstruiranje proteina uključuje 20 &quot;slova&quot; (20 različitih aminokiselina). [[Kodon]]i pružaju ključ koji omogućava da se ova dva jezika prevode jedan u drugi. Općenito, svaki kodon odgovara jednoj aminokiselini (ili stop signalu). Potpuni skup kodona naziva se [[genetički kod]].
*[[enzim|Kofaktor]]
Bilo koji neproteinski [[organski spoj]] koji je vezan za [[enzim]]. Kofaktori su potrebni za pokretanje [[kataliza]].
*[[Kompenzacija doze]]
Regulacijski sistem kojim se jedan X-hromosom kod ženki sisara inaktivira u ranom [[embriogeneza|embrijskom razvoju]] i ostaje inaktivan cijeli život
Svaki mehanizam kojim organizmi neutraliziraju veliku razliku u doziranju gena uzrokovanu prisustvom različitog broja [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]] kod različitih spolova, čime se izjednačava ekspresija spolno vezanih gena tako da pripadnici svakog spola primaju iste ili slične količine proizvoda takvih gena. Primjer je X-inaktivacija kod ženki sisara.
*[[osobina|Kompleksna osobina]]
Vidi: [[osobina|Kvantitativno svojstvo]].
*[[Komplementarna DNK]] (cDNK)
DNK koja se sintetizira iz jednolančanog šablona [[RNK]]  (obično [[iRNK]] ili [[miRNK]] ) u reakciji koju katalizira enzim [[reverzna transkriptaza]]. Proizvodi se i prirodno od strane [[retrovirus]]a i vještački u određenim laboratorijskim tehnikama, posebno molekulskim kloniranjem. 
U [[bioinformatika|bioinformatici]], termin se također može koristiti za označavanje sekvence transkripta [[iRNK]] izražene kao njegov dvojnik kodirajućeg lanca DNK (tj.[[timin]]om koji zamjenjuje [[uracil]]).
*[[Komplementarni gen]]i
Geni koji interakcijom daju učinak različit od učinka svakoga gena zasebno.
*[[nukleinska kiselina|Komplementarnost]]
Svojstvo biopolimernosti [[nukleinske kiseline]], pri čemu će dva [[polimer]]na lanca postavljena antiparalelno jedan prema drugom težiti formiranju parova baza koji se sastoje od [[vodikova veza|vodikovih veza]] između pojedinačnih [[nukleobaza]] koje čine svaki lanac. Pritom se svaki od četiri tipa nukleobaza uparuje isključivo s jednim drugim tipom nukleobaza; npr. u dvolančanoj  molekuli DNK, A se pari samo sas T, a C parovi samo sa G. Za polulance koji su upareni na takav način, kao i za same baze, kaže se da su komplementarni. Stepen komplementarnosti između dva lanca snažno utiče na stabilnost dupleksnih molekula; određene sekvence također mogu biti interno komplementarne, što može rezultirati vezivanjem jednog lanca za sebe. Komplementarnost je fundamentalna za mehanizme koji upravljaju [[replikacija DNK|replikacijom DNK]], transkripcijom i [[popravka DNM|popravkom DNK]].
*[[Kondenzacija DNK]]
Proces povećavanja stepena spiralizacije i približavanja namotaja dvostruke spirale DNK. 
*[[novorođenče|Kongenitalnost]]
Stanje ili osobina prisutna pri rođenju. Može biti posljedica genetičkih ili negeničkih faktora. [[Fenotip]] ili [[osobina]] koja se češće javlja u određenoj porodici nego u općoj populaciji; porodične osobine mogu imati genetičku i/ili negenetičku [[etiologija|etiologiju]].
*[[bakterijska konjugacija|Konjugacija]]
Prijenos DNK iz donora u recipijenta tokom spolnog razmnožavanja; mehanizam [[genetička rekombinacija|rekombinacije]] kod [[bakterija]].
*[[inbriding|Konsangvinitet]] 
Genetičko srodstvo između jedinki koje su potomci barem jednog zajedničkog pretka.
*[[Konsenzusna sekvenca]]
U  molekulskoj biologiji  i  [[bioinformatika|bioinformatici]], izračunati redoslijed najčešćih ostataka, bilo  nukleotida  ili  aminokiselina, pronađen na svakom položaju u  poravnanju sekvenci. Predstavlja rezultate više [[poravnavanje sekvenci|poravnavanja sekvenci]], u kojima se srodne međusobno uspoređuju i izračunavaju se slični sekvencni sekventni motivi.  
*[[vrsta|Konspecifičnost]]
Pripadnost istoj vrsti.
*[[Konstitucijska DNK]] (DNK zametne linije)
]]Odnosi se na tkivo koje potoče iz reproduktivnih ćelija (jajna ćelija|jajne ćelije ili [[spermatozoid]]a) i koje se ugrađujuugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija germinativne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i DNK zametne linije.
*[[Konstitutucijska ekspresija]]
Kontinuirana transkripcija gena, za razliku od fakultativne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira samo prema potrebi. Gen koji se kontinuirano transkribujetranskribira naziva se konstitutivni gen.
*Konsultant
Osoba koja se javlja na [[genetičko savjetovanje]].
*[[Kontrastni početni kodon]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) 
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Pozicioniranje centromere blizu, ali ne tačno u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatida neznatno različite dužine.   
*[[Konverzija DNK]] 
Bilo koji mehanizam pomoću kojeg se DNK  sekvence se razmjenjuju nerecipročno (npr. putem konverzije gena, transpozicije ili nejednakog križanja ) što uzrokuje stalne fluktuacije u broju kopija DNK motiva tokom života organizma. Takvi mehanizmi su često glavni pokretači specijacije među populacijama. 
*[[Konzervacijska genetika]]
Interdisciplinarna grana populacijske genetike koja primjenjuje genetičke metode i koncepte u nastojanju da se razumije dinamika gena u [[populacija]]ma, s glavnim ciljem izbjegavanja izumiranja i očuvanja i obnavljanja biodiverziteta.
*[[[Konzervativna replikacija]]
Jedna je od trinačinatri načina replikacije DNK. Tokom ovog procesa stvara dvije zavojnice DNK iz jedne izvorne. Od dvije formirane zavojnice, jedna z sadrži potpuno staru DNK, dok druga sadrži potpuno novu DNK.
*[[Konzervirana sekvenca]]
]]Sekvenca [[nukleinske kiseline]] ili proteina koji je vrlo sličan ili identičan u mnogim [[vrsta]]ma ili unutar [[genom]]a, što ukazuje na to da je ostao relativno nepromijenjen kroz dugi period evolucije.
*[[transkripcijski faktor|Koregulator]]
Protein koji djeluje zajedno sas jednim ili više faktora transkripcije, kako bi regulirao [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].
*[[ekspresija gena|Korepresor]]
Tip koregulatora koji smanjuje (potiskuje) ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem i aktiviranjem represora.
*[[vezabi geni|Kosegregacija]]
Prijenos, zajedno, dva ili više gena na istom hromosomu, kao rezultat toga što su u vrlo bliskoj fizičkoj blizini jedan drugome (tj. povezani).
*[[histon|Kovalentne modifikacije histona]]
*[[Postranslacijske modifikacije]] koje dovode do aktivacije gena ili pak [[utišavanja gena]].
*[[hromosom|Kratki krak (p)]]
Kraći [[hromosom]]ski krak, u odnosu na q krak datog hromosoma, prema položaju centromere.
*[[Kratko tandemsko ponavljanje]] (STR) ili jednostavno ponavljanje sekvence (SSR)
Tip satelitske DNK koja se sastoji od relativno kratke sekvence tandemskog ponavljanja, u kojoj se određeni motivi (u rasponu dužine od jedne do šest ili više baza) ponavljaju, obično 5–50 puta. [[Mikrosatelit]]i su široko rasprostranjeni u [[genom]]ima većine organizama i imaju tendenciju da imaju veće stope mutacija nego u drugim regijama. Klasifikovani su kao tandemsko ponavljanje DNK promenljivogpromjenljivog broja ([[VNTR]]), zajedno sas dužim minisatelitima.
*[[Krosingover]] (krosing over)
Vidi: Hromosomsko ukrštanje.
*[[inbriding|Krvno srodstvo]]
Genetički blisko srodne osobe koje dijele nedavnog zajedničkog pretka (obično udaljenog ne više od tri ili četiri generacije). Efekt srodnog parenja, takođetakođer poznatog kao inbriding, jest povećanje vjerovatnoće da će potomstvo biti [[homozigot]]no na bilo kom datom paru [[gemski lokus|genskih lokusa]]. 
*[[Kvantitativna genetika]]
Grana [[populacijska genetika|populacijske genetike]] koja proučava [[fenotip]]ove koji kontinuirano variraju (kao što su [[visina]] ili [[masa]]), za razliku od onih koji spadaju u kategorije koje se mogu diskretno identifikovati (kao što je [[boja očiju]] ili prisustvo ili odsustvo određene osobine). [[Kvantitativna genetika]] koristi statističke metode i koncepte za povezivanje kontinuirano distribuiranih fenotipskih vrijednosti sa specifičnim [[genotip]]ovima i genskim proizvodima.
*[[Kvantitativni PCR]]
[[PCR]] u realnom vremenu  ili  kvantitativna polimerazna lančana reakcija  (engengl.  ''Real-Time  Polymerase  Chain  Reaction''),, skraćeno  RTPCR, je) laboratorijska je tehnika u molekulskoj biologiji   koja je bazirana na polimeraznoj lančanoj reakciji  (PCR). Primjenjuje se za umnožavanje i simultanu detekciju ili kvantifikaciju  ciljane molekule  DNK. Postupak slijedi opći princip polimerazne lančane reakcije, a ključno obilježje je karakteristika je da se umnožena DNK otkriva kako reakcija napreduje, u  &quot;“realnom vremenu&quot;.  Ovo je novi pristup u odnosu na standardnu [[PCR]], gdje se detektira proizvod reakcije na svom kraju.
*[[osobina|Kvantitativno svojstvo]] 
Također: Složena osobina.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==L==
*[[Lac-operon|''Lac''-operon]]
Inducibilni sistem regulacije gena kod  Escherichia coli.
*[[PCR|Polimerazns lančana reakcija]] (PCR)
Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) anelinga i (3) elongacije. Lančana reakcija polimerazom je vrlo čest postupak u molekulskogenetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i PCR.
*[[Lateralni transfer gena]] (LGT)
Vidi: Horizontalni prijenos gena.
*[[lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno pozitivni rezultat]]
Rezultat testa koji pokazuje da je ispitanik zahvaćen i/ili ima određenu mutaciju gena kada on ili ona zapravo nije zahvaćen i/ili nema mutaciju; tj. pozitivan rezultat testa kod stvarno nepogođene osobe ili osobe s negativnom mutacijom.
*[[LD
*[[LD (neravnoteža povezivanja]])
Mjesto gdje se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može slučajno objasniti zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i neravnoteža povezivanja.
*[[Leptoten]]
Potfaza profaze mejoze I.
U mejozi, prviprva od pet podfazapotfaza profaze I, nakon interfaze i prethode zigonemu, tokom kojeg se replicirani hromosomi kondenzuju iz difuznog hromatina u duge, tanke niti koje su mnogo vidljivije unutar jedra.
*[[Letalna ekvivalentna vrijednost]]
Prosječan broj recesivnih štetnih gena koji postoje u heterozigotnom stanju koje nosi član populacije diploidnih organizama, pomnožen prosječnom vjerovatnoćom da će svaki takav gen uzrokovati preranu smrtnost kada je homosigotan. Naprimjer, za organizam koji nosi osam recesivnih semiletalnih alela, od kojih svaki proizvodi samo 50% vjerovatnoće prerane smrti kada je homozigotan, kaže se da nosi genetički teret od četiri &quot;smrtonosna ekvivalenta&quot;. 
*[[Letalna mutacija]]
Svaka mutacija koja rezultira preranom smrću organizma koji je nosi. Recesivne letalne mutacije su fatalne samo za homosigote, dok su dominantne letalne mutacije fatalne čak i za heterozigote. 
*[[Ligaza]]
Klasa [[enzim]]a koji kataliziraju spajanje velikih molekula kao što su [[nukleinske kiseline]], formiranjem jedne ili više [[hemijska veza|hemijskih veza]] između njih, tipski C–C, C–O, C–S ili C–N veza putem kondenzacijskih reakcija. Primjer je DNK-ligaza, koja katalizira stvaranje [[fosfodiesterska veza|fosfodiestarskih veza]] između susjednih [[nukleotid]]a na jednom ili oba lanca molekule DNK, reakcija poznata kao [[ligacija]]. 
*[[Lijonizacija]]
Vidi:  X-inaktivacija. 
*[[Lizogeni ciklus]]
Ciklus bakterijskih virusa koji nakon infekcije izazivaju lizu (razgradnju) [[bakterije]].
Ima bakterijski virus sa ugrađenom [[fag]]nom (virusnom) DNK u genom bakterije
*[[LOD-rezultat]] (Logaritamlogaritam kvotnih rezultata) 
Statistička procjena jesu li dva genetićkagenetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili “povezana&quot;)  na određenom [[hromosom]]u da se mogu zajedno naslijediti. Za LOD rezultat od 3 ili više općenito se podrazumijeva da znači da su dva gena smještena blizu jedan drugome na hromosomu. LOD rezultat od 3 znači da su izgledi 1000:1 da su dva gena povezana i stoga naslijeđena zajedno.
Također se naziva LOD skor.
*[[LOH]]
Gubitak [[heterozigot]]nosti
Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i gubitkom heterozigotnosti.
*[[genski lokus|Lokus]]
Fizičko mjesto ili mjesto specifičnog [[gen]]]a na hromosomu.
*[[Lyonska teorija]]
Teorija genetičarke Mary Lyon prema kojoj je inaktivacija hromosoma X kod ženki sisara slučajna i nasumična.

==M==
*[[MAGE]]
Grupa koja ima za cilj da obezbediobezbijedi standard za reprezentaciju [[DNK-mikromreža]] ; podaci o ekspresiji gena koji bi olakšali razmjenu informacija mikromreža između različitih sistema podataka. *[[Mikrohromosom]]
*[[Majčinski efekt]]
Učinak produkata majčinih gena na [[fenotip]] potomka.
*[[Majčinsko nasljeđivanje]]
Vidi: [[Citoplazmatskog nasljeđivanje]], nasljeđivanje DNK-organela jajnom ćelijom.
*[[Mala jedarna ribonukleinska kiselina]]  ([[miRNK]]/snRNK)
Općenito poznata kao  U-RNK, je klasa malih molekula  RNK  koje se nalaze u okviru  srastanja krajeva  [[egzon]]skih  tijela [[prerada RNK|prerade RNK]]  u  jedrima  [[eukariot]]skih  ćelija. Prosječna dužina [[miRNK]] je oko 150 [[nukleotid]]a.  
*[[Mapiranje gena]]
Bilo koja od različitih metoda koje se koriste za preciznu identifikaciju lokacije određenog gena unutar molekule DNK (kao što je hromosom) i/ili fizičke udaljenosti ili udaljenosti između njega i drugih gena.
*[[Mapna jedinica]]  (mu)
Vidi: [[Centimorgan]]
*[[Masivno paralelno sekvenciranje]] (sekvenciranje sljedeće generacije, NGS)
Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence genoma pojedinca. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva sekvenciranje sljedeće generacije i NGS.
*[[Matična ćelija]]
Svaka biološka ćelija koja se još nije diferencirala u specijalizirani tip ćelija i koja se može podijeliti mitozom, kako bi proizvela više matičnih ćelija. 
*[[Medicinska genetika]] 
Grana medicine i [[nedicina|medicinske nauke]] koja uključuje proučavanje, dijagnozu i liječenje nasljednih poremećaja, i te širu primjenu znanja o ljudskoj genetici na medicinsku obradu. 
*[[Međugenski razmak]] (IGS) ili netranskribirani razmak (NTS).)
Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće DNK koja razdvaja susjedne gene, bilo da su transkribovanitranskribirani ili ne. Termin se posebno koristi za označavanje nekodirajućih regija između mnogih ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.Viditakođer: Međugenska Vidi također: međugenska regija. 
*[[Mejoza]] 
Specijalizirana  [[ćelijska dioba]] koja se javlja isključivo u seksualnom razmnožavanju  eukariota, tokom kojeg replikaciju DNK prate dva uzastopna kruga diobe, kako bi se na kraju proizvele četiri genetički jedinstvene haploidne kćeri ćelije, svaka sa upola manjim brojem hromosoma od originalne diploidne roditeljske ćelije. Javlja se samo u ćelijama spolnih oragana i služi za stvaranje haploidnih [[gamet]]a, kao što su [[spermatozoid]]i, [[jajne ćelije]] ili [[spore]], koje se kasnije spajaju tokom [[oplodnja|oplodnje]].  Dvije mejotske podjele, poznate kao [[mejoza]] I i mejoza II, također mogu uključivati različite događaje genetičke rekombinacije između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]].  
*[[Mendelovsko nasljeđivanje]]
Teorija biološkog nasljeđivanja zasnovana na skupu principa koje je prvobitno predložio [[Gregor Mendel]] 1865. i 1866. Izveo je tri generalizirana zakona o genetičkoj osnovi nasljeđivanja koji se, zajedno s nekoliko teorija koje su razvili kasniji naučnici, smatraju temeljem [[klasična genetika|klasične genetike]]. Kontrast je nemendelovsko nasljeđivanje. 
*[[Merozigot]] ili parcijalni [[diploid]]
Bakterija koja ima duplicirane dijelove [[genom]]a.
*[[Metafaza]]
Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja nakon prometafaze i prije anafaze, tokom koje se centromere repliciranih hromosoma poravnavaju duž ekvatora ćelije, pri čemu je svaki kinetohor pričvršćen za mitotsko (diobeno) vreteno.
*[[Metilacija DNK]]
[[epigenetika|Epigenetička]] modifikacija DNK koja nastaje [[metiliranje]]m [[citozin]]a u CpG dinukleotidima, inhibira [[transkripcija gena|transkripciju gena]]
.
*[[Mikroevolucija]]
Promjena frekvencije alela ili genotipova u populaciji, odnosno promjena genetičke strukture populacije tokom velikog broja generacija.
*[[Mikrohromosom]]
Tip vrlo malog hromosoma, obično veličine manje od 20.000 parova baza, prisutan u kariotipovima nekih organizama.
*[[Mikromreža]] (MIAME)
Komercijalni standard koji je razvio FGED i zasnovan na MAGE – kako bi se olakšalo skladištenje i dijeljenje podataka o ekspresiji gena. 
*[[MikroRNK]] (miRNK)
Tip malih, jednolančanih, nekodirajućih molekula [[RNK]], koje funkcioniraju u posttranskripcijskim  regulacijama ekspresije gena, posebno utišavanja RNK, uparivanje baza sas komplementarnim sekvencama u iRNK transkriptima, što obično rezultira cijepanjem ili destabilizacijom transkripta ili inhibira njegovu translaciju u ribosomima.
*[[Mikrosatelit[[
Ponavljajući segmenti DNK razasuti po [[genom]]u u nekodirajućim regijama između gena ili unutar gena (introni). Često se koriste kao markeri za analizu povezanosti zbog njihove prirodne velike varijabilnosti u broju ponavljanja među jedinkama. Ove regije su inherentno genetički nestabilne i podložne mutacijama.
*[[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MSI)
Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnosti u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo nestabilnosti mikrosatelita može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak neusklađenosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. Mikrosatelitska nestabilnost također se može pojaviti sporadično. Naziva se i MSI.
*[[MINSEQE]]
Komercijalni standard koji je razvio FGED za skladištenje i dijeljenje visokopropusnih  sekvenciranje podataka.
*[[Misens mutacija]] (varijanta)
GenetićkaGenetička promjena u kojoj supstitucija jednog para baza mijenja genetikkigenetički kod tako da proizvodi aminokiselinu koja se razlikuje od uobičajene aminokiseline na datom položaju. Neke misens varijante (ili mutacije) promijenit će promijeniti funkciju proteina. Također se naziva misens varijanta.
*[[Mitohondrijska DNK]] (mDNK)
Zasebne molekule u genomu viših organizama, onih čije ćelije imaju organele. Prema teoriji endosimbioze, mitohondrije i hloroplasti su nastali od endosimbiontskihendosimbiotskih cijanobakterija. DNK koja se nalazi u ovim organelama ima više sličnosti sas bakterijskom DNK – cirkularna je, a geni su kontinuirani (nema introna). Međutim, i na ovoj DNK se nekada mogu dogoditi mutacije koje izazivaju ozbiljne poremećaje metabolizma. Nasljeđuje se mitohondrijsku DNK od majke, jer spermatozioidispermatozoidi pri oplodnji svoje mitohondrije, a time i mDNK, ostavljaju u repu, koji ne ulazi u jajnu ćeliju.
*[[Mjera udaljenosti]]
Bilo koja količina koja se koristi za mjerenje razlika između nivoa ekspresije gena različitih gena. 
*[[MLPA]]
Laboratorijski metod kojiMLPA (pojačanje sonde zavisno od multipleksne ligacije)
Laboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercijaainsercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Također se naziva pojačanje sonde ovisno o multipleksnoj ligaciji.
*[[Molekulsko kloniranje]]
Ugradnja stranog gena u [[genom]] prokariotske ili eukariotske ćelije uz pomoć vektora.
*[[Monohibrid]]
Heterozigotni organizam  za jedan gen koji kodira svojstvo koje određuju dva alela.
*[[Monohibridno ukrštanje]]
Križanje dva heterozigota za jedan gen; samooplodnja mendelovske F1 generacije (Aa  x  Aa).
*[[Monoploidi]]
Haploidni organizmi s jednim setovasetom hromosoma.
*[[Monosomija]]
Tip aneuploidije, manjak jednog hromosoma, 2n-1.
*[[Mozaicizam]]
Pojava dvije ili više ćelijskih linija s različitim genetičkim ili hromosomskim sastavom unutar jedne jedinke ili tkiva.
*[[MSI]]
*MSI (mikrosatelitska nestabilnost)
Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnost u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo MSI može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak nepodudarnosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. MSI se također može pojaviti sporadično. Naziva se mikrosatelitska nestabilnost.
*[[Multigenski test]] (multipanelski multigenski test, test više gena, višegenski test) 
Genetički testovi koji koriste sekvenciranje sljedeće generacije za testiranje više gena istovremeno. Naziva se još i test više gena i višegenski test.
Multipleks pojačanje sonde ovisno o ligacijizavisno od ligacije (MLPA)
Laboratorijski metod kojiLaboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Naziva se i MLPA.
*[[Multipleksno genomsko testiranje]]
Metod za otkrivanje višestrukih genetičkih promjena (tj. mutacija gena ili jednonukleotidnih polimorfizama u jednom genu ili u cijelom [[genom]]u) istovremeno.
*[[Multiplikacija gena]] (amplifikacija gena)
Također i amplifikacija gena.
Tip mutacije definiran kao bilo koja duplikacija regije DNK koja sadrži gen. UporediteUsporedite hromosomsku duplikaciju.
*[[Mutacija]]
Strukturna promjena u genetičkom materijalu. Može to biti promjena u samo jednom &quot;slovu&quot; genetičkog koda, a i promjena jednog većeg dijela genetičkog koda. Također, mutacije mogu biti [[genska mutacija|genske]], [[hromosomska mutacija|hromosomske]] i [[genomska mutacija|genomske]]. Obično su štetne, ali mogu imati velik evolucijski značaj kada ih  prirodna selekcija favorizira.  
Pojam varijanta se ponekad koristi kao sinonim za mutaciju. 
Mutacija de novo (de novo mutacija, de novo varijanta, nova varijanta)
Genetička promjena po prvi put u jednom članu porodice, kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Naziva se i de novo mutacija, de novo varijanta i nova varijanta.
*[[Mutacija osnivača]]
Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i  (varijanta osnivača.)
Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. 
*[[Mutacija pomaka okvira]]
Umetanje (insercija)  ili brisanje (delecija) koje uključuje broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i varijanta pomaka okvira.
Zbog tripletne prirode po kojoj nukleotidi kodiraju aminokiseline, mutacija ovog tipa  uzrokuje pomak u okviru čitanja nukleotidne sekvence, što rezultira time da je sekvenca kodona nizvodno od mjesta mutacije potpuno drugačija od originala.
*[[Mutacija zametne linije]] (klicina varijanta)
Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i klicina varijanta.
*[[Mutagen]]
Tvar iz okoliša (hemijska, fizička ili biološka) koja izaziva mutaciju.

==N==
*[[nasljeđivanje|Način nasljeđivanja]]
Način na koji se nasslljednanasljedna osobina, poremećaj ili rizik od poremećaja prenosi s jedne generacije na drugu. Postoje različiti načini nasljeđivanja, a svaki  može rezultirati karakterističnim obrascem pogođenih, nezahvaćenih ili rizičnih pojedinaca unutar porodice. Primjeri su autosomno dominantno, autosomno recesivno, X-vezano dominantno, X-vezano recesivno i multifaktorsko (poligensko) nasljeđivanje.
[[Naddominacija]] – selekcijska prednost
Fenomen da heterozigotni genotip ima bolji reproduktivni uspjeh od homozigotnog.
*[[interakcija gena|Naddominantnost]]
Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji je nadjačan ili &quot;maskiran&quot; doprinosom drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine se kaže da su recesivni, a za drugi i njegova povezana osobinanjegove povezane osobine se kaže da su dominantni. Često recesivni aleli kodiraju neefikasne ili nefunkcijskalnenefunkcionalne proteine. Kao i dominacija, recesivnost nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova. U genetičkoj stenografiji, recesivni aleli su često predstavljeni malim slovom (npr., za razliku od dominantnog A).
*[[Nasljedna predispozicija]]  (genetička predispozicija, genetička osjetljivost, nasljedna podložnost)
Povećana šansa ili vjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Nasljedna predispozicija ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu utjecatiuticati na rizik od bolesti osobe. 
*[[Nasljeđivanje]] Također se označava i kao genetička predispozicija, genetička osjetljivost i nasljedna podložnost.
Proces međugeneracijskog prenošenja genetičkih uputa  za sintezu gradivnih ili kontrolnih ([[enzim]]skih) proteina.
*[[genetičko testiranje|Neaficirana osoba]]
U genetici, opisuje osobu koja nema određenu fenotipsku osobinu ili bolest.
*[[genetičko savjetovanje|Negativna prediktivna vrijednost]] (NPV)
[[Vjerovatnoća]] da pojedinac s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođen i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Naziva se i NPV.
*[[genetičko savjetovanje|Neinformativni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat)
Negativan rezultat testa kod osobe kod koje nije jasno nije pronađena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat.
*[[Neklasificirana varijanta]] (varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja)
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se n
aziva varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja.
*[[nositelj (genetika)|Nenositelj]]
Osoba  koja ne nosi mutaciju prethodno identificiranu u njenoj ili njezinoj porodici.
*[[genetičko testiranje|Neodređeni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat, neinformativni rezultat)
Negativan rezultat testa kod nekoga bez jasno  uočene štetne mutacije ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neinformativni rezultat.
*[[genska mutacija|Neomorf]]
Mutirani alel sas novom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). 
*[[intermedijarnost|Nepotpuna dominantnost]]
Slučaj interakcije alelnih gena kada dva alela heterozigotnog genotipa daju novi fenotip.
Nepotpuna (smanjena) penetrabilnost
Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Stanje ima nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante izražavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva smanjena penetrabilnost.
*[[Neprobojnost]]
Primjer u kojem osoba ima genetičku varijantu povezanu s osobinom ili koja uzrokuje bolest, ali  nema fenotip ili stanje. Primjer nepenetracije je žena s [[patogen]]om varijantom BRCA1 koja doživi starost i nikad ne dobije rak dojke ili jajnikaNerazdvajanje jajnika
*[[Nerazdvajanje]] (engl.  nondisjunction) 
Nerazdvajanje homolognih hromosoma u anafazi I ili sestrinskih hromatida u anafazi II mejoze i sestrinskih hromatida u anafazi mitoze.
*[[Nerastvorljiva RNK]] (sRNK).)
Posebna klasa molekula RNK, tipski dužine 76 do 90 nukleotida, koja služi kao fizički adapter, omogućavajući transkriptima [[iRNK]] da se prevedu u sekvence aminokiselina tokom sinteze proteina. Svaka [[tRNK]] sadrži specifičan [[antikodon]]ski triplet koji odgovara]] aminokiselini koja je [[kovačentna veza|kovalentno vezana za suprotni kraj [[tRNK]]. Kako translacija napreduje, tRNK se regrutuju u ribosom, gdje je svaki kodon iRNK uparen sas tRNK koja sadrži komplementarni antikodon. U zavisnosti od organizma, ćelije mogu koristiti čak 41 različitu tRNK sas jedinstvenim antikodonima. Zbog degeneracije kodona unutar genetičkog koda, nekoliko [[tRNK]] koje sadrže različite antikodone nose istu aminokiselinu.
*[[genetičko testiranje|Neuvjerljivi rezluau]] (neodređeni, neinformativni) rezultat
Negativan rezultat testa osoba kod kojih nije jasno utvrđena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neodređeni rezultat i neinformativni rezultat.
*[[NGS]]
*[[Nizvodnost (genetika)]]
Prema ili bliže 3'- kraju lanca nukleotida, ili C-kraju peptidnog lanca. Kontrast uzvodnoje uzvodnost.
*[[Nonsens mutacija]] 
Besmislena) mutacija (varijanta)
Genetička promjena koja uzrokuje prijevremeni završetak sinteze proteina. Promijenjeni protein može biti djelimično ili potpuno inaktiviran, što dovodi do promjene ili gubitka njegove funkcije. Također se naziva besmislena mutacija.
Metod (masivno paralelno sekvenciranje, sekvenciranje sljedeće generacije)
Metoda visoke propusnosti kojikoja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i sekvenciranje sljedeće generacije.
*[[Nokautiranje gena]] i  [[nokaut miš]]
Tehnika [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] u kojoj je organizam modificiran da nosi gene koji su postali neoperativni (“nokautirani“), tako da je njihova ekspresija poremećena u nekoj fazi na putu koji proizvodi njihove genske proizvode i organizam je lišen svog normalnog efekta. 
*[[nositelj (genetika)|Nositelj]]
Jedinka koja je naslijedila recesivnu recesivni alel za genetičku osobinu ili mutaciju, ali kod koje ta osobina obično nije izražena ili vidljiva u fenotipu. Obično su takvi heterozigotni za recesivni alel i stoga još uvijek mogu prenijeti alel na svoje potomstvo, gdje se povezani fenotip može ponovo pojaviti ako potomstvo naslijedi drugu kopiju alela. Termin se obično koristi u medicinskoj genetici u kontekstu recesivnog alela koji uzrokuje bolest. 
*[[Nesinonimna supstitucija]] ili zamjenska mutacija
Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom, nakon transkripcije i translacije, rezultira u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna je sinonimna mutacija. 
*[[frekvencija alela|Nosiva frekvencija]] (stopa nositelja)
Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su [[BRCA1]] i BRCA2. 
*[[Nova mutacija]] (varijanta)
Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili de novo varijanta (ili mutacija). 
*[[NPV]] (negativna prediktivna vrijednost)
[[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. 
*[[Nukleinska kiselina]]
Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i [[RNK]], koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i [[RNK]] sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život.
Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićima, odgovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za biosintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina s roditelja na potomke.
*[[Nukleobaza]]
Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa.
*[[Nukleoid]]
Slična jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetičkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom.
Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana s proteinima nalik histonima.
*[[Nukleosom]]
Osnovna gradivna jedinica hromatina, tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera.
*[[Nukleotid]]
Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili citozin). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili citozin (u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a).
*[[Nukleotidna sekvenca]] 
Precizan redoslijed uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili RNK. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetičke informacije i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina.
*[[Nukleozid]]
U nukleinskim kiselinama, šećer i baza.
*[[alel|Nulti alel]]
Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na [[fenotip]]skoj razini.
*[[Nutrigenomika]]
Proučavanje interakcije prehrambenih i genetičkih faktora i njen učinak na metabolizam, zdravstveno stanje i rizik od bolesti.
*[[NVC]] (varijanta broja kopije)
Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==O==
*[[Obrnuta genetika]] 
Metoda koja se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontrolira kao određene genetičke sekvence.
*[[mutacija|Oker]]
Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona zovu se amber i opal.
*[[Oligonukleotid]] 
Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. [Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih [[iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijske mikronizove za analizu sekvenci visoke propusnosti.
*[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO)
Baza podataka za ekspresiju gena kojom upravlja američki Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. 
*[[Onkogen]]
Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. 
*[[Operator (genetika)]]
Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein.
*[[Operon]]
Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora.
*[[Otvoreni okvir čitanja|ORF]]
Dio orvorenog okvira čitanja koji ima sposobnost da se prevede iz DNK ili [[RNK]] u protein; bilo koji kontinuirani dio kodona koji sadrži početni i stop kodon.
*[[ORI]]
Jedan od skupa gena (ili, općenito, bilo koje sekvence DNK koja pokazuje homologiju) u različitim [[genom]]ima, direktno povezanih jedan s drugim vertikalnim spuštanjem od jednog gena ili sekvence u posljednjem zajedničkom pretku tih [[genom]]a. Za takve gene ili sekvence se kaže da su ortologni. Ortolozi potiču iz iste predačke sekvence i može se zaključiti da su povezani jedni s drugima na osnovu sličnosti njihovih sekvenci. Iako su možda evoluirali nezavisno unutar odvojenih [[genom]]a mutacijom i prirodnom selekcijom, njihovi proizvodi mogu i dalje zadržati slične strukture, funkcije ili nivoe ekspresije među vrstama i populacijama. Identifikacija ortologa se pokazala važnom u zaključivanju o filogenetskim odnosima između različitih organizama. Kontrastni paralog.
*[[ekspresija gena|Osnovna linija]]
Mjera nivoa ekspresije jednog ili više gena prije perturbacije u eksperimentu, kao u negativnoj kontroli. Osnovna ekspresija se također može odnositi na očekivanu ili historijsku mjeru ekspresije za [[gen]].
*[[Osobina]], [[svojstvo]], značajka, karakter(istika)
Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==P==
*[[Palindrom]](i)
Obrnuto ponavljajuće sekvence [[DNK]]
*[[Palindromska sekvenca]]
Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili RNK u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. 
*[[Panmiksija]] – slučajno parenje
Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola.
*[[Paracentrična inverzija]]                                                             
Inverzija koja ne uključuje [[centromera|centromeru]].
*[[Paradoks C-vrijednosti]]
Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi s ogromnim varijacijama u jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini [[[[genom]]]]a među                                                                                                                                          [[eukariot]]skim [[vrsta]]ma, posebno zapažanje da veličina [[genom]]a nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju [[genom]]e koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski [[genom]]i uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni s toliko nekodirajuće DNK i zašto neki [[genom]]i imaju veći sadržaj gena od drugih.
*[[Paralog]]
Jedan od skupa gena (ili, općenitije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju), koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog [[genom]]a, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog [[genom]]a, ili tokom specijacije, u različitim [[genom]]ima). Kontrast je ortolog. 
[[Parazitska DNK]]
Vidi: [[Sebični genetički element]].
*[[Autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding)
Parenje jedinki koje nisu u srodstvu.
*[[Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding)
Parenje genetički srodnih jedinki.
*[[Patogen]]a (štetna) [[mutacija]] (varijanta), predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. 
*[[Patognomoničnost]]
Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu.
*[[PCR]] ([[lančana polimerazna reakcija]], lančana reakcija polimeraze)
Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). 
PCR u realnom vremenu (rtPCR)
Vidi: kvantitativna PCR. 
*[[Genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]]
Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice, kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici.
Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, organizam ili vrstu s određenim potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme, i obuhvata bilo koji broj generacija; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braću i sestre. 
*[[Penetrabilnost (genetika)|Penetreabilnst]] 
Udio pojedinaca s datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv fenotip kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost.
*[[Penetrabilnost gena]]
Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije, on je 100% penetrabilan. 
*[[Peptid]] 
Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. 
*[[Pericentričnost hromosoma]]
Pozicioniranost blizu centromere hromosoma. 
*[[Pericentrična inverzija]]
Inverzija koja uključuje centromeru.
*[[Petočlana kapa]]
Vidi: 5' kraj.
*[[Pirimidin]]
Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]]). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao pirimidini. 
*[[Plazmid]]
Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. 
[[Plejotropija]]
Fenomen kojim jedan gen utiče na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama.
*[[plejotropija|Plejotropni učinak]]
Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke.
*[[Ploidija]] 
Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu.
*[[Početni kodon]]
[[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] ([[iRNK]]) prilikom translacije u [[ribosom]]u. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5' neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma.
*[[Podregulacija]]
Bilo koji proces, prirodni ili vještački, koji smanjuje nivo ekspresije određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih i[ transkripata) u policistronskoj [[iRNK]].
*[[Pogođeni srodni par]]
Bilo koji par organizama koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod uticajem alela koji kodira plave oči.
*[[Pojačivač (genetika)]]
Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije.
*[[poliadenilacija|Poli(A) rep]] ili [[poliadenilacija]]
Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3' kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično iRNK. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu [[iRNK]], spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju – umjesto toga promovira degradaciju RNK.
*[[Polidimerizacija]]
Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili RNK, pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj RNK. Dimeri pirimidina obično se brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. 
*[[Poligen]]
Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih gena koji kontroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku.
*[[Poligensko svojstvo]]
Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine.
*[[Polilinker]]
Lančana reakcija polimeraze (PCR). Vidi: višestruko kloniranje.
*[[Polimorfizam]]
Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju.
*[[Polipeptid]]
Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcionalan način.
*[[Poliploid]]
[[Organizam]] s tri ili više setova hromosoma.
*[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma)
Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može se pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog.
*[[Polisom]] (poliribosom ili ergosom)
Kompleks molekula iRNK i dva ili više ribosoma koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. 
*[[politenija|Politeni hromosom]]i 
Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji.
*Popravak/[[Popravka DNK]]
Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet [[genom]]a i normalnu funkcionalnost organizma.
*[[Populacijska genetika]]
Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama.
*[[Populacijski rizik]]
Udio osoba u općoj populaciji koje su pogođene određenim poremećajem ili koje nose određeni gen. Često se o njemu raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim ličnim rizikom s obzirom na njegovu ili njenu porodičnu povijest ili druge okolnosti.
*[[Posttranslacijska modifikacija]]
Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript RNK hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizvela zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama.
*[[Posttranskripcijska transformacija]]
Vidi: [[posttranslacijska modifikacija]].
*[[Potpomognuta reprodukcija]] (ART)
Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija in vitro. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT).
*[[letalnost|Potpuna letalnost]]
Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma.
*[[vezani geni|Potpuna vezanost]]
Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna razmjena ([[krosingover]]).
*[[Pozitivna prediktivna vrijednost]] (PPV)
[[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ.
*[[kodon|Pozitivni (+) lanac]]
Vidi: [[kodirajuća sekvenca]].
*[[PPV]] (pozitivna prediktivna vrijednost)
Vjerovatnoća da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. 
*[[Prajmer]]
Predisponirajuća (štetna) mutacija (mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta), mutacija gena za osjetljivost. Vidi: začetnica.
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran.
*[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija]] (nadekspresija)
Nenormalno visok nivo [[ekspresija gena]] koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji [[fenotip]] povezan s [[gen]]om.
*[[nositelj (genetika)|Prenositelj]]
U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji je predisponira za bolest.
*[[transpozon|Prenosivi element]] (transposable element – TE, transpozon ili skakajući gen)
Sekvenca DNK  koja može promijeniti svoju poziciju unutar [[genom]]a, ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i [[genom]]a veličine. Transponirani elementi čine veliki dio [[genom]]a i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji. Iako su TE sebični genetički elementi, mnogi su važni u funkciji i evoluciji [[genom]]a. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. 
*[[Presimptomsko testiranje]]
[[Genetičko testiranje]] koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja.
*[[Pretpostavljeni gen]]
Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcionalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je “potpostavljen” u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija.
*[[Primarni transkript]]
Neprocesuirana (“sirova”), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada; pretvara se u zreli RNK proizvod kao što je i[[RNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili pre-iRNK, naprimjer, tip je primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju.
*[[Primaza]]
Enzim koji sintetizira začetnicu ([[prajmer]]).
*[[genetička analiza|Pripisivi rizik]]
Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, “izloženost” je učestalost specifične genetičke varijante.
*[[Pristrasnost kodona]]
Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama.
*[[Proband]]
Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenog svojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava.
Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću.
*[[Penetrabilnost (genetika)|Probojnost]]
Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina.
*[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka (informirani pristanak)]]
Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. 
*[[genetičko savjetovanje|Procjena rizika]]
Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su lična zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo.
*[[Profag]]
Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom.
*[[Profaza]]
Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno.
*[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP)
Human Genome Project (HGP) bio je projekt čiji je cilj bilo utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski genom. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, s fizičkog i funkcionalnog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. 
*[[Prokariot]](i)
Jednoćelijski organizam bez pravog jedra.
*[[Prometafaza]]
Prelazna potfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I).
*[[Promotor (genetika)|Promotor]]
Sekvenca ili regija DNK na kojoj započinje gen na koju se veže [[RNK-polimeraza]], obično duga 100–1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije.
*[[sekvenciranje DNK|Propusnost]]
Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencioniranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju.
*[[Protein]]: Nesinonimna supstitucija ili zamjenska mutacija
Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom rezultira, nakon transkripcije i translacije, u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna sinonimna mutacija. 
*[[frekvencija|Nosiva frekvencija]]
Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i stopa nositelja.
*[[Nova mutacija]]
Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili ''[[de novo]]'' varijanta (ili mutacija). Također se zove nova varijanta.
*[[NPV]]
[[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Također se naziva negativna prediktivna vrijednost 
*[[Nukleinska kiselina]]
Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i RNK, koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i RNK sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život.
Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićim, odgoovorne su za  pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za bioseintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina sa roditelja na potomke.
*[[Nukleobaza]]
Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa 
*[[Nukleoid]] 
Znači sličan jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetićkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom.
Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana sa proteinima nalik histonima.
*[[Nukleosom]]
Osnovna građevna jedinica hromatina tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera.
*[[Nukleotid]]
Gradivni element  (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedno od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]; u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a).
*[[nukleotid|Nukleotidna sekvenca]] 
Precizan redosled uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili [[RNK]]. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetićke informacije, i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti, da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina.
*[[Nukleozid]]
U nukleoinskim kiselinama, šećer i baza.
*[[alel|Nulti alel]]
Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na fenotipskoj razini.
*[[NVC]]
Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije. Naziva se i varijanta broja kopije.
Metod u  koji se koristi za razumijevanje funkcija  gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontroliraju određene genetičke sekvence.
*[[kodon|Oker]]
Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona se zovu amber i opal.
*[[Oligonukleotid]] 
Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijskik mikronizova za analizu sekvenci visoke propusnosti.
*[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO)
[[Baza podataka]] za ekspresiju gena kojom upravlja američni Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. 
*[[Onkogen]]
Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. 
*[[Operator (genetika)]]
Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein.
*[[Operon]]
Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora.
*[[Osobina|Osobina, svojstvo, značajka, karakter(istika)]]
Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.
*[[Palindrom]](i)
Obrnuto ponavljajuće sekvencije DNK.
*[[Palindromska sekvenca]]
Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili [[RNK]] u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica.
*[[Panmiksija]] – slučajno parenje
Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola.
*[[Paracentrična inverzija]]
Inverzija koja ne uključuje centromeru.
*[[Paradoks C-vrijednosti]]
Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi sa ogromnim varijacijama jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini genoma među eukariotskim vrstama, posebno zapažanje da veličina genoma nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju genome koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski genomi uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni sa toliko nekodirajuće DNK i zašto neki genomi imaju veći sadržaj gena od drugih.
*[[Paralog]]
Jedan od skupa gena (ili, uopćenije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju, koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog genoma, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog genoma, ili, tokom specijacije, u različitim genomima). Kontrastno ortolog. 
*[[Parazitska DNK]]
Vidi: Sebični genetički element.
*[[autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding)
Parenje jedinki koje nisu u srodstvu.
*[[inbriding|Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding)
Parenje genetički srodnih jedinki.
Patogena mutacija (varijanta)
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili [[mutacija]]) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivost.
*[[Patognomoničnost]]
Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu.
*[[PCR]]
Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije,  (2) amplifikacije i (3) elongacije.  PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i lančana polimerazna reakcija i lančana reakcija polimeraze.
*[[PCR u realnom vremenu]] (rtPCR)
Vidi: kvantitativni PCR. 
*[[genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]]
Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici.
Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, [[organizam]] ili vrstu sa određenom potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme i obuhvata bilo koji broj [[generacija]]; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braća i sestre. 
*[[Penetrabilnost (genetika)|Penetrabilnost]] 
Udio pojedinaca sa datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv [[fenotip]] kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost.
*[[Penetrabilnost gena]]
Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije on je 100 % penetrabilan.  
*[[Peptid]] 
Kratki lanac aminokiselina;  monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. 
*[[centromera|Pericentričnost hromosoma]] 
Pozicionirano blizu centromere hromosoma. 
*[[Pericentrična inverzija]]
Inverzija koja uključuje centromeru.
*[[Petočlana kapa]]
Vidi: 5'-kraj.
*[[Pirimidin]]]
Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]] ). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao [[pirimidin]]i. 
*[[Plazmid]]
Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. 
*[[Plejotropija]]
Fenomen kojim jedan gen utječe na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama.
*Plejotropni učinak
Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke.
*[[Ploidija]] 
Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu.
*[[Početni kodon]]
[[Startni kodon]]  je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] (iRNK)  prilikom translacije u ribosomu. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5'neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma.
*[[Podregulacija]]
Bilo koji proces, prirodni ili veštački, koji smanjuje nivo ekspresije gena određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih [[iRK]] transkripata) u policistronskoj iRNK.
*Pogođeni srodni par
Bilo koji par [[organizam]]a koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji oboje imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod utjecajem alela koji kodira plave oči.
*[[Pojačivač (genetika)]]
Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije.
*[[poliadenilacija|Poli (A) rep]] ili [[poliadenilacija]]
Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3'-kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično [[iRNK]]. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poli|Poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu iRNK, spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju, umjesto toga promovira degradaciju RNK.
*[[Polidimerizacija]]
Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili [[RNK]], pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza  u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj [[RNK]]. Dimeri pirimidina se obično brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. 
*[[Poligen]]
Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih, gena koji kopntroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku.
*[[poligen|Poligensko svojstvo]]
Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine.
*[[kloniranje|Polilinker]]
Vidi: Višestruko kloniranje.
Lančana reakcija polimeraze (PCR).
*[[genetički polimorfizam|Polimorfizam]]
Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova ) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju.
*[[Polipeptid]]
Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcijskalan način.
*[[Poliploid]]
Organizam s tri ili više setova hromosoma.
*[[Poliploidija]]
(ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog.
*[[Polisom]]
Također poliribosom ili ergosom.
Kompleks molekula[[iRNK]] i dva ili više [[ribosom]]a koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. 
*[[Politeni hromosom]]i 
Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju  visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno.
Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji.
*[[Popravka DNK]]
Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet genoma i normalnu funkcijskalnost organizma.
*[[Populacijska genetika]]
Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama.
*[[genetičko savjetovanje|Populacijski rizik]]
Udio osoba u općoj populaciji koji su pogođeni određenim poremećajem ili koji nose određeni gen. Često se raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim osobnim rizikom s obzirom na njegovu ili njezinu porodičnu povijest ili druge okolnosti.
*[[Posttranskacijska modifikacija]]
Ove i  kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript [[RNK]] hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizveo zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji.  Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama.
*[[Posttranslacijska modifikacija|Posttranskripcijska transformacija]]
Vidi: [[Posttranslacijska modifikacija]]
*Potpomognuta reprodukcija
Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija ''[[in vitro]]''. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). Također se naziva ART.
*[[letalnost|Potpuna letalnost]]
Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma.
*[[vezani geni|Potpuna vezanost]]
Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna izmjena (krosingover).
*[[genetička konsultacija|Pozitivna prediktivna vrijednost]]
[[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Naziva se i PPV.
*[[kodon|Pozitivni (+) lanac]]
Vidi: [[Kodirajuća sekvenca]]
*[[PPV]]
[[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Također se naziva pozitivna prediktivna vrijednost.
*[[Prajmer]]
Vidi: Začetnica
*[[Predisponirajuća mutacija]]
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta i mutacija gena za osjetljivost.
*[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija (nadekspresija)]]
Nenormalno visok nivo ekspresije gena koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji fenotip povezan s genom.
*[[Nositelj (genetika)|Prenositelj]]
U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji predisponira za bolest.
*[[transpozon|Prenosivi element]] 
Transposable element (TE, [[transpozon]]  ili skakajući gen) je sekvenca DNK  koja može promijeniti svoju poziciju unutar genoma , ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i genoma veličine . Transponirani elementi čine veliki dio genoma i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji . Iako su TE sebični genetički elementi , mnogi su važni u funkciji i evoluciji genoma.  Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. 
*[[genetičko testiranje|Presimptomsko testiranje]]
Genetičko testiranje koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja.
*[[Pretpostavljeni gen]]
Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcijskalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je „potpostavljen“ u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija.
*[[Primarni transkript]]
Neprocesuirana („sirova“), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada pretvara ga u zreli RNK proizvod kao što je [[iRNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili [[pre-iRNK]], naprimjer, je tip primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju.
*[[Primaza]]
Enzim koji sintetizira začetnicu (prajmer).
*[[genetičko testiranje|Pripisivi rizik]]
Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, „izloženost“ je učestalost specifične genetičke varijante.
*[[Pristranost kodona]]
Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno)  zastupljeni u različitim vrstama.
*[[Proband]]
Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta.
Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenogsvojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava.
Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću.
*[[penetrabilnost (genetika)|Probojnost (penetrabilnost)]]
Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina.
*[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka]]
Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Također se naziva informirani pristanak.
*[[genetičko testiranje|Procjena rizika]]
Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su osobna zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo.
*[[Profag]]
Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom.
*[[Profaza]]
Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi,  nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno.
*[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP)
Human Genome Project: HGP bio je projekt čiji je cilj utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski [[genom]]. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, sa fizičkog i funkcijskog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. 
*[[Prokariot]](i)
Jednoćelijski organizam bez pravog jedra.
*[[mejoza|Prometafaza]]
Prelazna podfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I).
*[[Promotor (genetika)|Promotor]]
Sekvenca ili regija DNK kojoj započinje gen na koju se veže RNK-polimeraza, obično duga 100-1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije.
*Propusnost
Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencijskiranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju.
*[[Protein]]
Linearna polimerna makromolekula sastavljena od niza aminokiselina povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija.
*[[Proteom]] 
Cjelokupni skup molekula [[iRNK]]  koje su prevedene u određenim [[gemom|genomima]], [[ćelija (biologija)|ćelijama]], tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput [[transkriptom]]a, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. 
*[[Protoonkogen]]i
Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju.
*[[divlji tip|Prototrof]] ili [[divlji tip]]
Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi.
*[[PRS]]
Linearna polimerna [[makromolekula]], sastavljena od niza [[aminokiselina]] povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija.
*[[Proteom]] 
Cjelokupni skup molekula iRNK koje su prevedene u određenim [[genom]]ima, ćelijama, tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput transkriptoma, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. 
*[[Protoonkogen]]i
Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju.
Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi.
*[[PRS]] (poligenski rezultat rizika)
Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. Može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su povezane s genima relevantnim za stanje. Također se naziva poligenski rezultat rizika.
*[[pseudogen|Pseudoalel]]
Bilo koji od dva ili više različitih  gena ili sekvenci koji imaju isti ili sličan doprinos fenotipu, pa se stoga čini da su pravi aleli, ali zapravo nisu strukturno alelni (tj. ne zauzimaju homologne lokuse na homolognim hromosomima ).
*[[Pseudoautosomna regija]] (pseudoautosomno [[nasljeđivanje]])
PAR1,  PAR2 , jesu međusobno  homologne  sekvence  nukleotida  na  ljudskom [[hromosom X|X]]  i  [[hromosom Y|Y-hromosomu]].
Pseudoautosomne regije su dobile ime jer se bilo koji gen u njima nasljeđuje kao i svi  [[autosom]]ni  geni. PAR1 kod ljudi obuhvata 2,6 Mbp vrhova kratkih krakova X i Y-hromosoma i ostalih  velikih majmuna  (X i Y imaju ukupno 155 Mbp i 59 Mbp). PAR2 je na vrhovima dugih krakova, u rasponu od 320 kbp. 
*[[Pseudogen]] 
Nefunkcionalna sekvenca DNK koja podsjeća na funkcionalni gen. Pseudogeni su tipski suvišne kopije funkcijskalnihfunkcionalnih gena koji su duplicirani prirodnim procesima, osim što nemaju regulatorne sekvence neophodne za pravilnu transkripciju ili translaciju ili sadrže druge defekte kao što su mutacije pomaka okvira, preuranjeni [[stop kodon]]i ili nedostajući introni. Sekvenca DNK koja nalikuje genu, ali je mutirana u neaktivan oblik tokom evolucije. Često mu nedostaju introni i druge bitne sekvence DNK potrebne za funkcijskiranje.funkcioniranje. Iako su genetički slični izvornom funkcionalnom genu, pseudogeni ne rezultiraju funkcijskalnimfunkcionalnim proteinima, iako neki mogu imati regulatorne učinke.
*[[Pseudopoliploidija]]
Stanje u kojem je broj hromosoma u hromosomskom skupu udvostručen (ili utrostručen, itd.), ali bez odgovarajućeg povećanja stvarne količine genetičkog materijala (tj. nivoa ploidnosti). Ovo se događa kada se hromosomi normalnog hromosomskog komplementa (npr. diploidi) fragmentiraju na manje komade, povećavajući ukupan broj pojedinačnih hromosoma, ali ne stvarajući dodatne homologne kopije tih hromosoma (tako da ćelija ostaje diploidna). 
Bilo koji brojčani odnos između hromosomskih skupova u grupama srodnih organizama koji sugeriše da su neki od tih organizama poliploidi drugih, a zapravo nisu. 
*[[Punnettov kvadrat]] (Panetov kvadrat)
Tabelarni dijagram koji se koristi za predviđanje mogućih [[genotip]]ova [[fenotip]]ova koje može naslijediti potomstvo određenog križanja ili uzgojnog eksperimenta sumiranjem svih različitih kombinacija majčinih s očevim alelima. Rezultirajuća tabela se zatim može koristiti za određivanje vjerovatnoće da će potomstvo imati određeni [[genotip]]. Korisnost Punnettovih kvadrata ograničena je na diskretne fenotipove naslijeđene prema jednostavnim mendelovskim obrascima. 
*[[Purin]]
Dvoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz pirimidin, jedna od dvije molekule iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući i one koje se koriste u DNK i RNK ). Kao purini klasifikuju se [[adenin]] (A) i [[guanin]] (G).

==Q==
*[[qPCR]] 
Također PCR u realnom vremenu (rtPCR).

==R==
*[[genetički marker|RAD]]
DNK markeri povezani sas restrikcijskim mjestom;  tip  genetičkih markera koj u asocijacijskom mapiranju,  QTL miranju,  populacijskogenetičkim,  ekogenetičkim  i  evolucijskim  istraživanjima.
*[[RAPD]] 
Nasumična amplifikacija polimorfne DNK (engleski:  (engl. Random  Amplified  Polymorphic  DNA/ / čita se &quot;rapid&quot;) jest vid  PCR  reakcije u kojoj su umnožavajući segmenti  DNK  slučajni. Za RAPD proceduru stvara se nekoliko proizvoljnih, kratkih prajmera (začetnica), sas 8-–12 nukleotida, a zatim se nastavlja [[PCR]] procesuiranje koristeći veliki predložak  [[genom]]ske  DNK, očekujući amplifikaciju fragmenta. Na završetku obrade nastalih uzoraka iz RAPD reakcije, mogu se prikupiti polujedinstveni profili.
*[[Rasa]] 
Nepriznata taksonomska kategorija pod kojom se podrazumijevaju populacije karakterističnog genetičkog sastava, koje se po njemu prepoznatljivo razlikuju od ostalih istovjernoi definiranih populacija. Uporedi sa [[sorta (botanika)|sorta]].
*[[Rastvorljiva RNK]] (sRNK)
Vidi: Transportnatransportna RNK.
*[[Razmnožavanje]] – reprodukcija  
Prokreacija ili propagacija je  biološki proces  u kojem  roditeljske  jedinke stvaraju  potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao  život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće  vrste. Svaki pojedinačni  organizam  postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: spolni  (seksualni) i bespolni  (aseksualni). 
*[[Recesivna letalnost]]
Letalnost samo kod homozigotnog genotipa.
*[[Recipročna balansirana translokacija]]
Translokacija bez delecije ili adicije genetičkog materijala.
*[[Recipročna nebalansirana translokacija]]
Translokacija koja uzrokuje delecije ili adicije genetičkog materijala.
*[[Recipročna translokacija]]
Razmjenjivanje hromosomskih segmenata dva nehomologna hromosoma.
*[[Regulacija gena]]
Širok spektar mehanizama koje ćelije koriste ćelije za povećanje ili smanjenje proizvodnje ili ekspresije specifičnih genskih proizvoda, kao što su RNK ili proteini. Regulacija gena povećava svestranost i prilagodljivost organizma dopuštajući njegovim ćelijama da eksprimiraju različite genske proizvode kada to zahtijevaju promjene u njegovom okruženju. Kod višećelijskih organizama, regulacija ekspresije gena također pokreće ćelijsku diferencijaciju i morfogenezu u embriju, omogućavajući stvaranje raznolikog niza tipova ćelija iz istog [[genom]]a.
*[[Rekombinantna DNK]]  (rDNK) 
Molekule [[DNK]] koje su nastale primjenom laboratorijskih metoda genetičke rekombinacije  genetičke rekombinacije (kao što je molekulsko kloniranje) molekulsko kloniranje) koje omogućavaju da se (genetičkim inženjerstvom) prikupi genetički materijal iz više izvora, stvarajući sekvence  sekvence koje se inače ne bi mogle naći u biološkim organizmima.
*[[generička rekombinacija|Rekombinantni vektor]] 
Vektor sas ugrađenom stranom DNK.
*[[Repetitivna sekvenca]]
Bilo koja ponavljajuća sekvenca nukleotida ili aminokiselina za koju se znaazna ili se pretpostavlja da je biološki značajna. Kod nukleinskih kiselina, motivi sekvenci su često kratki (tri do deset nukleotida dužine), visoko konzervirane sekvence koje se koriste kao mjesta prepoznavanja za enzime koji se vezuju za DNK ili RNK uključene u regulaciju ekspresije gena.  
*[[Replikacija DNK]] (autoreplikacija)
Proces u kojem od jedne molekule DNK nastanu dvije, sa s identičnim redoslijedom dušičnih baza kao u početnoj molekuli. U ovoj enzimski kataliziranoj reakciji u  polulanci DNK prvo se rastave, pa onda svaki od lanaca dogradi nedostajući komplementarni  polulanac.
*[[Replikacija RNK]]
Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline  DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije.
Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana. 
*[[Replikacijska viljuška]] 
Struktura koja se formira unutar dugačke spiralne DNK tokom njene replikacije. Stvaraju se helikaze, koje razbijaju vodikove veze koje drže dva lanca DNK zajedno u spirali. Rezultirajuća struktura ima dva granasta zupca, od kojih je svaki sastavljen od po jednog lanca DNK. Ova dva lanca služe kao predložak za vodeći i zaostali lanac, koji će se stvoriti (kako DNK polimeraza uskladi) komplementarne nukleotide sa šablonima. Šabloni se mogu ispravno nazvati predloškom vodećih niti i šablonom zaostalih niti.
*[[Replikon]]
Bilo koja molekula ili regija DNK ili RNK koji se replicira iz jednog izvora replikacije. 
*[[Reporterski gen]] 
Reporterski gen (često jednostavno reporter) je gen koji istraživači vezuju za regulatornu sekvencu drugog gena od interesa za bakterije, ćelijsku kulturu, životinje ili biljke. Takvi geni se nazivaju reporterima jer se karakteristike koje daju organizmima koji ih eksprimiraju mogu lako identificirati i mjeriti ili zato što su markeri koji se mogu odabrati. 
Restrikcijske endonukleaze 
Enzimi koje bakterijska ćelija koristi za razgradnju strane DNK (virusna DNK); prepoznaju restrikcijsko mjesto i cijepaju dvolančanu DNK; koriste se u genetičkom inženjerstvu.
*[[Restriktom]] 
Bilo koji fragment DNK koji je rezultat rezanja lanca DNK restrikcijskim enzimom, na jednom ili više restrikcijskih mjesta. 
*[[Retrotranspozon]]i  ili [[transpozon|pokretni genetički elementi]]
DNK sekvence koje se premještaju iz jednog mjesta u genomu na drugo preko RNK-intermedijara: DNK se kopira u RNK, a RNK se reverznom transkripcijom  uz pomoć enzima reverzne transkriptaze kopira u DNK koja se ugrađuje na drugo mjesto u genomu (mehanizam  copy/ / paste)).
*[[Reverzna mutacija]]
Mutacija koja preokreće učinak prethodne mutacije koja je inaktivirala gen, čime se vraća funkcija divljeg tipa. 
*Rezultat poligenskog rizika (PRS)
Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. To može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su Povezanepovezane s relevantnim genima za dato  stanje.
*[[RFLP]]
Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata  (Restriction  Fragment  Length  Polymorphism), u  molekulskoj biologiji, predstavlja varijaciju u homolognim sekvencama  DNK. Odnosi se na  polimorfizam  uzoraka homolognih  DNK  molekula  iz različitih restrikcijskih lokacija, a koje se dobiju primjenom laboratorijske tehnike koja omogućuje njihovu identifikaciju.
*[[RFLP|RFLP ograničenje]]
Mapa ili dijagram poznatih restrikcijskih mjesta unutar poznate sekvence DNK, kao što je [[plazmid]]ni  vektor, dobijen sistematskim izlaganjem sekvence različitim restrikcijskim enzimima, a zatim poređenjem dužina rezultujućih fragmenata, tehnika poznata kao restrikcijsko mapiranje. takođerTakođer prepoznavanje ograničenja na licu mjesta.
Kratka, specifična sekvenca nukleotida (obično 4 do 8 baza dužine) koju pouzdano prepoznaje određeni restrikcijski enzim. Budući da se restrikcijski enzimi obično vežu kao homodimeri, restrikcijska mjesta su općenito palindromske sekvence koje obuhvataju oba lanca dvolančane molekule DNK. Restrikcijske endonukleaze cijepaju fosfatnu kičmu između dva nukleotida unutar same prepoznate sekvence, ali drugi tipovi restrikcijskih enzima prave svoje rezove na jednom kraju sekvence ili na obližnjoj sekvenci. 
*[[Ribonukleinska kiselina]] (RNK)
Jednostruko spiralna makromolekula, građena od nukleotida. Sastoji se od  šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri dušične baze ([[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Na nju se prepisuje genetička informacija sas DNK u procesu zvanom transkripcija. Poslije se ta šifra na RNK prevodi na jezik aminokiselinskog sastava proteina u procesu zvanom translacija. Grupe dušičnih (heterocikličnih) baza u RNK su šifre za uspostavljanje sekvence aminokiselina, molekula od kojih su sačinjeni proteini. Postoji nekoliko različitih tipova RNK, poput informacijske RNK (iRNK), transportne RNK (tRNK) i ribosomske RNK (rRNK). Svaki od njih ima  posebnu funkciju u ćeliji.  
Ribonukleinska kiselina  (RNK) je biološki važan tip molekula koje imaju značajnu ulogu u kodiranju, dekodiranju, regulaciji i ekspresiji gena. RNK i  DNK  predstavljaju dva tipa  nukleinskih kiselina, koje sa s proteinima  spadaju u esencijalne makromolekule svih živih bića. Kao i DNK, molekule RNK se sastoje od dugih kovalentno vezanih jedinica –  nukleotida, s tim što su RNK molekule najčešće jednolančane.
Za razliku od DNK, RNK se češće nalazi kao jedan lanac presavijen sam na samu sebe, a ne upareni dvostruki lanac. Različiti ntipovitipovi RNK molekula služe u širokom spektru bitnih bioloških uloga, uključujući kodiranje, dekodiranje, regulaciju i ekspresiju geni gena, kao i funkcijskiranjefunkcioniranje kao signalne molekule i, u određenim virusnim genomima, kao primarni genetički materijal. 
*[[Ribosom]]
Ćelijske prganele – strukutre organele – strukture kojima se odvija biosinteza proteina.  
Molekulski kompleks koji služi kao mjesto sinteze proteina. Ribosomi se sastoje od dvije podjedinice (mala podjedinica, koja čita poruke kodirane u molekulama iRNK, i velika podjedinica, koja povezuje aminokiseline u nizu kako bi formirala polipeptidni lanac), od kojih se svaka sastoji od jednog ili više lanaca ribosomske RNK i raznih ribosomskih proteina. 
*[[nasljeđivanje|Rizik od ponavljanja]]
Vjerovatnoća da će se nasljedna osobina ili poremećaj prisutan kod jednog člana oporodiceporodice ponovno pojaviti kod drugih članova. Ovo se razlikuje od rizika od recidiva raka, što je šansa da će se rak koji je liječen ponovno pojaviti.
*[[RNK]]
Vidi: Ribonukleinskaribonukleinska kiselina
*[[RNK-polimeraza]]
Glavni enzim transkripcije.
*[[RNK-polimeraza I]]
*[[RNK-polimeraza II]]
*[[RNK-procesuiranje]]
[[Posttranslacijska modifikacija]] [[primarni transkript|primarnog transkripta]] koja uključuje RNK-prekrajanje (engl.  RNA-splicing) i zaštićivanje krajeva iRNK.
*[[RNKi]]  skraćeno RNKP ili RNKpol
Bilo koji od klase enzima koji sintetizira RNK molekule iz DNK šablona. RNK polimeraze su neophodne za transkripciju i nalaze se u svim živim organizmima i mnogim virusima. Grade dugačke jednolančane polimere zvane transkripti, dodavanjem ribonukleotida jedan po jedan u smjeru 5' -do- 3', oslanjajući se na šablon koji obezbjeđuje komplementarni lanac za vjernu transkripciju nukleotidne sekvence.
*[[hromosomska translokacija|ROB]]
Tip hromosomske translokacije kojom se dvostruki lanac prekida na centromeru ili blizu centromera dvanjega. Dva akrocentrična hromosomi hromosoma uzrokuju recipročnu razmjenu segmenata koja dovodi do jednog velikog metacentričnog hromosoma (sastavljenog od dugih krakova) i jednog ekstremno malog hromosoma (sastavljenog od kratkih krakova ), od kojih se potonji često kasnije gubi iz ćelije sas malim efektom jer sadrži vrlo malo gena. Rezultirajući kariotip pokazuje jedan manje od očekivanog ukupnog broja hromosoma, jer su se dva prethodno različita hromosoma u suštini spojila. Nositelji robertsonovske translokacije općenito nisu povezani s bilo kakvim fenotipskim abnormalnostima, ali imaju povećan rizik od stvaranja mejotski neuravnoteženih gameta. 
*[[Robertsonovska translokacija]]
Dva akrocentrična hromosoma recipročnom translokacijom dužih krakova (q) daju jedan metacentrični hromosom.
*[[porodica|Rodbina]]
Proširena porodica.
Rođak prvog stupnjastepena (FDR)
Roditelj, brat ili sestra ili dijete pojedinca. Također se zove FDR.
*[[rRNK]]
Ribosomska ribonukleinska kiselina (rRNK) je tip nekodirajuće RNK koja je primarna komponenta ribosoma, neophodna za sve ćelije. rRNK je ribozim koji vrši sintezu proteina u ribosomima. Transkribuje se  iz ribosomske DNK (rDNK) i zatim vezuje za ribosomske proteine da bi formirala male i velike podjedinice *[[Replikacija RNK]]
Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline  DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije.
Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana [[ribosom]]a.

==S==
*Sadržaj [[guanin]]a-[[citozin]]a
Također skraćeno  ([[GC-sadržaj]].)
Udio dušičnih baza u nukleinskoj kiselini koje su ili [[guanin]] (G) ili [[citozin]] (C), obično izražen kao postotak. Molekule DNK i RNK sas većim GC-sadržajem općenito su termostabilnije od onih sas nižim GC-sadržajem zbog molekulskih interakcija do kojih dolazi tokom slaganja baza. 
*[[Samoinkompatibilnost]] (autosterilnost)
Oblik genske kontrole samooplodnje kod biljaka.
*[[Sangerovsko sekvenciranje]]
Metod sekvenciranja DNK zasnovanzasnovana na ''[[in vitro]]'' replikaciji sekvence šablona DNK, tokom koje se didezoksinukleotidi koji završavaju lanac, označeni fluorohromom, nasumično ugrađuju u produžujući lanac. Rezultirajući fragmenti se zatim sortiraju po veličini pomoću elektroforeze, a određeni fluorohrom koji završava svaki od po veličini sortiranih fragmenata se detektuje se laserskom hromatografijom, otkrivajući tako sekvencu originalnog DNK šablona preko redosledaredoslijeda fluorohromnih oznaka kako se čita iz malih od fragmenata veličine do velikih fragmenata. Iako je sangerovsko sekvenciranje u nekim kontekstima zamijenjeno metodimametodama sljedeće generacije, i dalje je široko korišteno zbog sposobnosti da proizvede relativno dugačka očitavanja sekvence (500+ nukleotida ) i vrlo niske stope greške. 
*[[SCNT]] 
Metod molekulske biologije koji se koristi za otkrivanje specifične sekvence u uzorcima DNK. Tehnika kombinuje odvajanje fragmenata DNK gel elektroforezom, transfer DNK na sintetsku membranu i naknadnu identifikaciju ciljnih fragmenata radio-obilježenimradioobilježenim ili fluorescentnim hibridizacijskim sondama.
*[[scRNK]]
[[iRNK]] (snRNK) nRNK
. Vidi: [[mala jedarna RNK]]. 
*[[mala jedarna RNK|Sebični genetički element]] 
Povijesno također zvani sebičnimsebični geni, ultra-sebičnimultrasebični geni, sebična DNK, parazitska DNK i [[genom]]ska odmetnica, su genetički su segmenti koji mogu poboljšati vlastiti prijenos na račun drugih gena u [[genom]]u, čak i ako oni nemaju pozitivan ili neto negativan efekat na kondiciju organizma. [[genom]]i se tradicijskitradicionalno posmatraju kao kohezivne jedinice, pri čemu geni djeluju zajedno kako bi poboljšali adaptivnu vrijednost organizma. Međutim, kada geni imaju određenu kontrolu nad vlastitim prijenosom, pravila se mogu promijeniti, pa su, kao i sve društvene grupe, genomi ranjivi na sebično ponašanje svojih dijelova.
*[[Sekvenciranje DNK|Sekvenciranje]]
Određivanje redoslijeda baza [[adenin]]a, [[timin]]a, [[guanin]]a i [[citozin]]a, pomoću određenih tehnika, u cijelom genomu nekog organizma ili u samo jednom njegovom dijelu. Također, određivanje sekvenci aminokiselina u proteinima ili sastavnica ostalih složenih biomolekula.
*[[WXS|Sekvenciranje cijelog]] [[egzom]]a ([[WES]], WXS)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma osoba i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva WES i WXS.
*[[GWAS|Sekvenciranje cijelog genoma]] (GWAS, WGS)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuću sekvencu. Naziva se i WGS.
*[[Sekvenciranje DNK]] 
Proces određivanja, bilo kojom od niza različitih metoda i tehnologija, redoslijeda baza u dugom lancu nukleotida koji čini sekvencu DNK.
*[[Sekvenciranje naredne generacije]] (masivno paralelno sekvenciranje, NGS)
Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence individualnog  [[genom]]a. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i NGS.
*[[Sekvenciranje tumorske DNK]] 
Sekvenciranje somatskog tkiva, poput tumora, odnosi se na traženje varijanti u DNK koje se obično javljaju nakon začeća. Somatske mutacije mogu se pojaviti u bilo kojoj tjelesnoj ćeliji osim u zametnim ćelijama (spermatozoidu i jajnoj ćeliji) i stoga se ne prenose na djecu. Ove varijante mogu (ali ne uvijek) uzrokovati rak ili druge bolesti.
*[[mitohondrija|Semiautonomne organele]] 
Organele sas DNK (mitohondriji i hloroplasti) koje ne mogu samostalno živjeti izvan eukariotske ćelije.
*[[Semikonzervativna replikacija DNK]]
Dva roditeljska polulanca DNK se odvajaju i svaki služi kao kalup za sintezu novog komplementarnog lanca.
*[[Sestrinske hromatide]] 
Par identičnih kopija (hromatida) nastalih kao rezultat replikacije DNK hromosoma, posebno kada su obje kopije spojene zajedničkom centromerom; par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Dvije sestrinske hromatide su na kraju odvojene jedna od druge u dvije različite ćelije tokom mitoze ili mejoze. Identične podjedinice hromosoma prije anafaze mitoze ili anafaze II mejoze, nastaju semikonzervativnom replikacijom u S-fazi, imaju zajedničku centromeru.
*[[oligonukleotid|Set-sonda]]
Kolekcija od dvije ili više sondi dizajniranih za mjerenje jednog tipa  molekula, kao što je kolekcija [[oligonukleotid]]a [[dizaj]]niranih da se hibridiziraju s različitim dijelovima transkripta iRNK generiranih iz jednog gena. 
*[[SFP]]
Jednoosobinski polimorfizmi (eng.  (engl. Single  Feature  Polymorphism), polimorfne   sekvence DNK koje se odnose na varijaciju jednog svojstva. Vrijedni su genetički markeri  koji potencijalno nude neposrednije fizičke veze ka samim strukturama  gena. Međutim, većina aktulelnihaktuelnih SFP predikcijskih metoda su razvijene su za sekvenciranjemsekvenciranje DNK  proučavanih  vrsta, iako su posebno pogodnipogodne za vrste sa složenim i nesekvenciranim  [[genom]]ima. 
*[[transpozon|Skakanje gena]]
Vidi: [[transpozon|Prenosivi element]].
*[[heterozigot|Složena heterozigotnost]]
Prisustvo dva različita mutirana alela na određenom lokusu gena.
*[[penetrabilnost (genetika)|Smanjena (nepotpuna) penetrabilnost]]
Penetracija se odnosi na vjerojatnostvjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za stanje se kaže da pokazuje nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante ispoljavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva nepotpuna penetrabilnost.
*[[Smislenost (genetika)|Smislenost]]
U molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Ovisno o kontekstuU molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Zavisno od konteksta, smislenost može imati nešto različita značenja. Naprimjer, DNK je pozitivno smislena ako se RNK verzija iste sekvence prepiše ili prevede u protein, negativna ako nije.
SNP (engl.  single nucleotide polymorphism)
Jednonukleotidni polimorfizam  koji je posljedica supstitucije; tačkasta mutacija.
*[[SNP|SNP-označavanje]]
[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), koji se koristi za označavanje određenog haplotipa u regiji [[genom]]a. Kao podskup svih SNP-ova u genomu, označavanje SNP-ova može biti iznimno korisno za testiranje povezanosti markerskih lokusa s lokusom kvalitativne ili kvantitativne osobine. 
Somatska (mitotska) hromatidna izmjena
Hromatidna izmjena u somatskim ćelijama tokom mitoze.
*[[Somatska ćelija]] 
Bilo koja biološka ćelija koja formira tijelo organizma, ili, u višećelijskim organizmima, bilo koja ćelija osim gameta, zametne ćelije ili nediferencirane matične ćelije. Somatske ćelije se teorjskiteorijski razlikuju od ćelija zametne linije, što znači da se mutacije kojima su podvrgnute nikada ne mogu prenijeti na potomke organizma, iako u praksi postoje izuzeci. Tjelesne ćelije (diploidne, 2n)   ).
*[[Sonda]]
Reagens koji se koristi za jedno mjerenje u eksperimentu ekspresije gena. Uporedite reporter.
*[[Sorta (botanika)|Sorta]]
Biljni ili mikrobni organizmi sas dosljednim, predvidljivim i replicirjućimreplicirajućim osobinama u potomstvu koje su rezultat parenja bilo koja dva čistolinijska roditelja kojikoja pripadaju istojistom kultivaru ili varijetetu (a ne osobine drugih varijeteta koje su možda ranije ukrštane u lozu).  Kod životinja, takve grupe organizama označavaju se kao rase.
*[[SOS-odgovor]] 
Globalni odgovor na oštećenje DNK u kojem se zaustavlja ćelijski ciklus i inducira se popravak DNK i mutageneza. Sistem uključuje RecA protein (Rad51 kod eukariota). RecA protein, stimuliran jednolančanom DNK, uključen je u inaktivaciju represora (LexA) gena SOS odgovora i na taj način inducira odgovor. To je sistem popravke sklon greškama koji značajno doprinosi promjenama DNK uočenim u širokom spektru vrsta.
*[[Specijacija]]
Proces nastanka nove vrste.
*[[DNK|Spojna DNK]]
Bilo koja DNK sekvenca za koju se čini da nema poznatu biološku funkciju, ili koja služi svrsi koja nema pozitivan ili neto negativan učinak na sposobnost genoma u kojem se nalazi. Termin je još jednom bio šire korišten za označavanje svih nekodirajućih DNK, za koje je kasnije otkriveno da ih većina ima funkciju. U modernoj upotrebi tipski se odnosi na slomljene ili zaostale sekvence i sebične genetičke elemente, uključujući introne, pseudogene, intergensku DNK i fragmente [[transpozon]]a i [[retrovirus]]a, koji zajedno čine veliki dio [[genom]]a većine [[eukariot]]a. Uprkos tome što ne doprinose produktivno organizmu domaćina, ove sekvence mogu opstati neograničeno u genomima, jer su nedostaci njihovog nastavka kopiranja premali da bi na njih djelovala [[prirodna selekcija]]. 
*[[Spolni hromosom]]i
Hromosomi sa spolno- determinirajućim genima.
*[[Spolno ograničeno svojstvo]]
Svojstvo koje se pojavljuje kod samo jednoga od dvaju spolova.
*[[reverzija soila|Spolno-reverzne osobe]]
XX muškarci koji na X-hromosomu imaju gen  Sry  i XY žene koje na Y-hromosomu nemaju gen  [[SRY]].
*[[spolno uvjetovano nasljeđivanje|Spolno uvjetovano svojstvo]]
Svojstva čija je ekspresija alela koji su na autosomima uvjetovana spolom nositelja.
*[[Spolno-vezano nasljeđivanje]]
Nasljeđivanje gena na X-hromosomu (X-vezano nasljeđivanje).
*[[spolno vezani geni|Spolno vezano svojstvo]]
Kao i spolno vezano nasljeđivanje, to su termini koji se, u najširem smislu, odnose na pojavu da ispoljavanje određenih individualnih svojstava kontroliraju geni koji su smješteni na  spolnim  hromosomima. Pri tome se – u najužem smislu – u tom okviru  osobine  obično diferenciraju u: parcijalno (nekompletno) i kompletno spolno vezane. Parcijalno spolno vezani geni  nalaze se na homologimhomolognim segmentima  X hromosoma  i  Y hromosoma, pa je apriorna vjerovatnoća pojave rekombinacija u heterosomalnim i autosomalnim hromosomima (teorijski) podjednaka. Stvarna frekvencija hijazmi između X i Y  gonosoma  je, ipak, relativno niska jer su njihovi homologihomologni segmenti sasvim kratki.
*Srodnik trećeg koljena
Vidi: [[TOR]]
*[[SSB]]
Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u jednom lancu DNK dupleksa. 
*[[ssDNK]]
Bilo koja molekula DNK kojekoja se sastoji od jednog nukleotidnog polimera, ili lanca, za razliku od para komplementarnih lanaca koji se drže zajedno vodikovim vezama ( dvolančana DNK). U većini slučajeva, DNK je stabilnija i češća u dvolančanom obliku, ali visoke temperature, niske koncentracije rastvorenih soli i vrlo visok ili nizak pH mogu uzrokovati razlaganje dvolančanih molekula u dvije jednolančane molekule,  u procesu poznatom kao „“topljenje“;”; ovu reakciju koriste prirodni enzimi kao što su oni koji su uključeni u replikaciju DNK, kao i laboratorijske tehnike kao što je lančana reakcija polimeraze 
*[[SSLP]]
Polimorfizam dužine jednostavne sekvence ( (engl. Simple  Sequence  Lenght  Polimorphism) koristi se kao  genetički marker, uz primjenu  lančane polimerazne reakcije  (PCR).  SSLP  je oblik polimorfizma, koji se ispoljava kao razlika u dužini  DNK  sekvenci među  jedinkama.  SSLP se su ponavljajuće sekvence po različitim dužinama u intergenenskimintergenskim regijama dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). Varijanse u dužini  SSLP  mogu se koristiti za razumijevanje genetičke varijanse između dvije  jedinke  određene  vrste.
*Standardni [[genetički kod]]
Genetički kod velike većine živih organizama za prevođenje  sekvence nukleinskih kiselina u proteine. U ovom sistemu, od 64 moguće permutacije troslovnih kodona koji se mogu napraviti od četiri nukleotida, 61 kodira jednu od 20 aminokiselina, a preostale tri kodiraju stop signale. Naprimjer, [[kodon]] CAG kodira aminokiselinu [[glutamin]], a kodon TAA je [[stop kodon]]. Standardni genetički kod je opisan kao degenerisan ili suvišan jer jednu aminokiselinu može kodirati više od jednog kodona. 
To je prvi kodon  preveden [[ribosom]]om iz zrelog transkripta iRNK, koji se koristi kao signal za iniciranje sinteze proteina. U standardnom genetičkom kodu, početni kodon uvijek kodira istu aminokiselinu, [[metionin]], kod eukariota i za modificirani metionin kod prokariota. Najčešći startni kodon je [[triplet]] AUG. KontrastniKontrast je stop kodon. 
*[[Statistička genetika]]
Grana genetike koja se bavi razvojem statističkih metoda za izvlačenje zaključaka iz genetičkih podataka. Teorije i metodologije statističke genetike često podržavaju istraživanja u kvantitativnoj genetici, genetičkoj epidemiologiji i bioinformatici.
*[[frekvencija|Stopa prenositelja]] (noseća frekvencija)
Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genetičke varijante. Stopa nosivosti također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i noseća frekvencija.
*[[Studija neinferiornosti]]
Istraživačka studija koja je osmišljena kako bi se utvrdilo nije li jedna intervencija gora od druge kontrolne intervencije za unaprijed određenu granicu. Intervencija koja daje rezultate koji su jednaki ili bolji od kontrolne intervencije smatra se neinferiornom u odnosu na kontrolnu intervenciju. Studije neinferiornosti često se provode kako bi se ispitalo nije li novi, eksperimentalni tretman lošiji od utvrđenog standarda opskrbe.
*[[smrtnost|Subletalnost]]
Pojava da do letalnosti dolazi nakon reprodukcije.                                                                                         
*[[Supstitucija nukleotida]]
Zamjena jednog nukleotida drugim u molekuli DNK.
*[[SUV]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja)
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i varijanta nepoznatog značaja.
*[[Suvišni gen]]i
Različiti geni koji utječuutiču na isto svojstvo na isti način.

==Š==
[[Štetna mutacija]]
[[Mutacija]] koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerobatniji, ali nije siguran. Također se naziva mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivostvjerovatniji, ali nije siguran.

==T==
*[[Tačkasta mutacija]]
Mutacija kojom se jedna nukleotidna baza mijenja, ubacuje ili briše iz sekvence DNK ili RNK.
*[[Tačkasta-nonsens mutacija]]
Tačkaste mutacijeTačkasta mutacija koja rezultira preranim stop kodonom u transkribiranom transkribiranoj iRNK sekvencomsekvenci, uzrokujući na taj način prijevremeni završetak translacije, što rezultira skraćenim, nekompletnim i često nefunkcijskalnimnefunkcionalnim proteinom. 
*[[Tandemsko ponavljanje]]
Obrazac unutar sekvence nukleinske kiseline u kojoj se jedna ili više nukleobaza ponavlja, a ponavljanja su direktno susjedna (tj. tandemska) jedna uz drugu. Primjer je ATGACATGACATGAC, u kojem se sekvenca ATGAC ponavlja tri puta.
*[[TATA-kutija]]
Visoko konzervirana nekodirajuća DNK sekvenca koja sadrži konsenzus ponavljajućih parova baza T i A koji se obično nalazi u promotorskim regijama gena kod arheja i eukariota. TATA kutija često služi kao mjesto inicijacije transkripcije ili kao mjesto vezivanja za faktore transkripcije.
*[[centromera|Telocentrik]]  (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma)
Hromosom sa s centromerom na krajnjem kraju hromosoma (blizu ili unutar telomere), što rezultira samo jednim krakom. Uporedite akrocentrik.  
*[[Telofaza]] 
Završna faza ćelijske diobe u mitozi i mejozi, koja se javlja nakon anafaze i prije ili istovremeno sas citokinezom, tokom koje se oko svakog skupa hromatida sintetiše jedarna membrana. Jedra se ponovo sastavljaju, a mitotsko vreteno se rastavlja. Nakon citokineze, nove ćelije kćeri nastavljaju interfazu. 
*[[Telomera]]
Terminalna regija ponavljajućih nukleotidnih sekvenci na svakom kraju linearnog eukariotskog hromosoma koji štiti njegov kraj  od propadanja i spajanja sas drugim hromosomima. Budući da svaki krug replikacije rezultira skraćivanjem hromosoma, telomere se ponašaju kao puferi za jednokratnu upotrebu koji se žrtvuju trajnom skraćivanju umestoumjesto obližnjih gena. Telomere se također mogu produžiti enzimom, telomerazom. 
*[[Telomeraza]]
Enzim replikacije telomernih krajeva.
Terminacijska sekvenca
DNK-sekvence na kraju gena.
*[[Terminacijski kodon]]
Kodon koji signalizira prekid sinteze proteina tokom translacije transkripta informacijske RNK. U standardnom genetičkom kodu, tri različita stop kodona se koriste se za odvajanje ribosoma od rastućeg lanca aminokiselina, čime se završava prevod: UAG (nadimak „“ćilibar“,”, UAA („(“oker“)”) i UGA („opal“).
*[[Test-ukrštanje]]
Križanje jedinke dominantnog fenotipa s recesivnim homozigotom u svrhu otkrivanja njegovog genotipa (dominantni homozigot ili heterozigot)).
*[[Tiha mutacija]] 
Tip neutralne mutacije koja nema vidljiv učinak na fenotip organizma. Iako se termin tiha mutacija često koristi naizmjenično sa sinonimnom mutacijom, sinonimne mutacije nisu uvijek tihe, niti obrnuto. Misens mutacije koje rezultiraju različitim aminokiselinama, ali one sa sličnom funkcijskalnošćufunkcionalnošću (npr. leucin umjesto izoleucina), također se često klasifikuju kao tihe, budući da takve mutacije obično ne utiču značajno na funkciju proteina.
*[[Timin]]
Označen slovom  (T)
Jedna od pet primarnih ili kanonskih dušičnih baza – [[adenin]] (A), [[[[guanin]]n]] (G), [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) – koje formiraju nukleozide i nukleotide, od kojih su potonji temeljna građevina blokoviblokova nukleinskih kiselina. Sposobnost ovih nukleobaza da formiraju bazne parove putem vodikove veze, kao i njihovi ravni, kompaktni trodimenzijskalnitrodimenzionalni profili, omogućavaju im da se slažu  jedna na drugu i vode direktno do dugolančanih struktura DNK i RNK. 
*[[Tirozin]]
Skraćenica T, jedna od dvije purinske baze u strukturi DNK (u RNK, umjesto njega je [[uracil]]).
*[[Tirozinaza]]
Prvi enzim koji sudjeluje u biosintetskom putu pigmenta melanina.
*Tkivno specifična  [[ekspresija gena]] 
Funkcija gena i ekspresija koja je ograničena na određeno tkivo ili tip ćelija. Ekspresija specifična za tkivo je obično je rezultat pojačivača koji se aktivira samo u odgovarajućem tipu ćelije. 
*[[TNBC]]
TNBC (ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke)
Oznaka za nedostatak ekspresije estrogenog receptora (ER), progesteronskog receptora (PR) i receptora ljudskog epidermnog faktora rasta 2 (HER2/neu). Također se naziva ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke.
*[[TOR]]
Srodnik trećeg stepena)
Skraćenica za prvi rođak, prabaka, praujak/pradajdža, prastric/praamidža, pranećakinja, pranećak, praunuk, polutetkaprvog rođaka, prabaku, praujaka/pradajđu, prastrica, pranećakinju, pranećaka, praunuka, polutetku ili poluujakpoluujaka pojedinca. Naziva se i srodnik trećeg stupnja.
*[[Totipotentnost]]
KarakterakteristikaKarakteristika ćelije da zadrži embriogeni potencijal za stvaranje novog tkiva i organizma.
*[[Transdukcija]]
Prijenos DNK iz jedne bakterijske ćelije u drugu pomoću bakterijskih virusa (faga).
Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen drugim purinom ( A ↔ G ) ili je nukleotid pirimidina zamijenjen drugim pirimidinom ( C ↔ T ). Kontrast je transverzija.

*[[Transfekcija]]
MetodMetoda ubacivanja stranoga gena u eukariotsku ćeliju.
Transfer ''[[de novo]]'' (de novo varijanta, nova mutacija, nova varijanta)
Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Također se naziva de novo varijanta, nova mutacija i nova varijanta.
*[[Transferna tačka]] (tačkasta varijanta)
Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta varijanta.
*[[Transformacija]]
Mehanizam rekombinacije kod prokariota, izmjena genetičke informacije između gole DNK iz okoliša i DNK ćelije recipijenta (primatelj);  kod eukariota: preobrazba normalne ćelije u tumorsku.
*[[Transgen]] 
Bilo koji gen ili drugi segment genetičkog materijala koji je izolovan iz jednog organizma, a zatim prenijet bilo prirodno ili bilo kojom od niza tehnika genetičkog inženjerstva u drugi organizam, posebno u neku drugu vrstu. Transgeni se najčešće unose u zametnu liniju drugog organizma. Obično se koriste za proučavanje funkcije gena ili za davanje prednosti koja inače nije dostupna u nepromijenjenom organizmu.
*[[Transgeni organizam]]
Organizam s ugrađenim stranim [[genom]].
*[[Transkripcija (genetika)]]
Prepisivanje genetičke upute sas DNK, odnosno sinteza iRNK.
Proces sinteze informacijske RNK (iRNK) prema šablonu smislenog polulanca  DNK.

*[[Transkripcijski faktor]]
Bilo koji protein koji kontrolira brzinu transkripcije genetičkih informacija iz DNK u iRNK, tako što se vezuje za specifičnu sekvencu DNK i promoviše ili blokira regrutaciju RNK-polimeraze u obližnje gene. Transkripcijski faktori mogu efikasno uključiti i isključiti specifične gene kako bi bili sigurni da su eksprimirani u pravo vrijeme i na pravim mjestima; iz tog razloga, oni su fundamentalni i sveprisutni mehanizam regulacije gena.
*[[Transkriptom]]  
Set svih RNK molekula jednog organizma, kompletna RNK datog organizma.
*[[Translacija (genetika)]]
Ribosomsko prevođenje šifre sas iRNK na  rječnik redoslijeda aminokiselina u datoj proteinskoj sekvenci. 
Drugi korak u procesu ekspresije gena, u kojem se transkript RNK koji se proizvodi tokom transkripcije čita ribosom, kako bi proizveo funkcijskalnifunkcionalni protein.
Proces sintetiziranja aminokiselinske sekvence (proteinskog produkta) prema kodu informacijske RNK (iRNK).
*[[Translokacija (genetika)]]
Tip hromosomske mutacije uzrokovane strukturnim preuređenjem velikih dijelova jednog ili više hromosoma. Postoje dva glavna tipa: recipročna i robertsonovska. Hromosomska mutacija u kojoj se hromosom predidaprekida i njegov se dio ponovno pričvrsti na drugo mjesto u hromosomu.
*[[Transportna RNK]]
(tRNK, transfer  RNK)  
Ima specifičnu ulogu u procesu  translacije  genetičke šifre, odnosno njenog prevođenja sas jezika  iRNK  na jezik gradivnih jedinica  proteina, tj.  aminokiselina. Aktivnost molekula tRNK se zasniva na osobenoj sposobnosti dva aktivna mjesta. Na jedno od njih ona veže specifičnu aminokiselinu, a na drugom je  antikodon, koji je komplementaran odgovarajućem  kodonu  iRNK.
*[[Transpozon]]  
Vidi: Prenosivi element.
Mobilna sekvenca u [[genom]]u. Mogu „“skakati“  sa” s jednog mjesta na drugo i odgovorni su za pojavu određenih mutacija.  
Pokretni genetički elementi, DNK sekvence koje se premještaju po [[genom]]u mehanizmom izrezivanja i lijepljenja (mehanizam  cut/paste)). Vidi: prenosivi element.
*[[Transverzija]]
Mutacijska zamjena purinske baze pirimidinskom. Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen pirimidinskim nukleotidom, ili obrnuto (npr. A ↔ C ili A ↔ T ). Kontrast je translokacija. 
*[[Tranzicija]]
Zamjena jedne purinske baze drugom purinskom.
*[[Trihibridno ukrštanje]]
Ukrštanje u kojem se prate rezultati nasljeđivanjenasljeđivanja tri gena.
*[[Trinukleotidno ponavljanje]]
Sekvence od po tri nukleotida koji se ponavljaju u tandemu na istom susjednom dijelu hromosoma. Obično se javlja određena količina normalne (polimorfne) varijacije u broju ponavljanja bez kliničkog značaja; međutim, broj ponavljanja iznad određenog praga može, u nekim slučajevima, dovesti do štetnih učinaka na funkciju gena, što rezultira genetičkom bolešću.
*[[Triplet baza]]
Grupa od po tri dušične baze, npr. [[adenin]]-[[timin]]-[[adenin]] ili [[timin]]-[[guanin]]-[[citozin]] koja je šifra za jednu aminokiselinu. [[citozin]]-[[timin]]-[[timin]] (CTT) je tako triplet za aminokiselinu leucin, a [[guanin]]-[[timin]]-[[guanin]] (GTG) za valin.  
*[[Trisomija]]
Tip aneuploidije, višak jednog hromosoma, 2n+1.
*[[Tročlani kraj]]
Vidi: 3'- kraj.
*[[Trp-operon]]
Represivni sistem regulacije gena kod bakterija.
*[[TUF]] 
Cjelokupni skup RNK molekula (često se odnosi na sve tipove RNK, ali ponekad isključivo na iRNK) koji je ili može biti izražen određenim [[genom]]om, ćelijom, populacijom ćelija ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Transkriptom se razlikuje od egzoma i translatoma. 
*[[Tumor supresorski gen]]
Tip gena koji regulira rast ćelija. Kada je tumor supresorski gen mutiran, može doći do nekontroliranog rasta ćelija. To može pridonijeti razvoju raka.

==U==
*[[UAA]]
Kratke sekvence nukleotida koje se sintetiziraju diskontinuirano pomoću DNK polimeraze i kasnije povezuju zajedno pomoću DNK ligaze kako bi se stvorio lanac koji zaostaje tokom DNK replikacije. OkazakiOvakvi fragmenti su posljedica jednosmjernosti DNK polimeraze, koja djeluje samo u smjeru od 5' do 3'. 
*[[Ukrštanje]]
Uzgoj čistolinijskih roditelja koji pripadaju dvije različite rase, sorte, varijantedvjema različitim rasama, sortama, varijantama ili populacijepopulacijama, često namjerno kao metod selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva koje dijeledijeli osobine obje roditeljske loze ili koje pokazuju heterozu. U uzgoju životinja, potomstvo ukrštanja između rasa iste vrste naziva se križanci ili mulati, dok se potomstvo ukrštanja različitih vrsta naziva hibridima ili bastardima.
*[[autbriding|Ukrštanje van srodstva]] (autbriding)
Seksualna reprodukcija između različitih rasa ili osoba, koja ima potencijal da poveća genetičku raznolikost uvođenjem nepovezanog genetičkog materijala u populaciju za razmnožavanje. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati vanbridinškim, a potomstvo je vanbridinško.. Kontrast je inbriding. 
*[[Unakrsno povezivanje]]
Nenormalna veza između dvije ili više nukleobaza na suprotnim lancima dvolančane molekule DNK (međulanca) ili između baza na istom lancu (intralančana), posebno putem formiranja kovalentnih veza koje su jače od vodikove veze uparivanja baza. Unakrsne veze mogu biti generisane raznim egzogenim i endogenim agensima, i imaju tendenciju da ometaju normalne ćelijske procese kao što su replikacija i transkripcija DNK; oni su uobičajene mete puteva popravke DNK.
*[[Unatražno ukrštanje]]
Ukrštanje hibridnog organizma s jednim od roditelja ili jedinkom genetički sličnom jednom od roditelja, često namjerno kao vrsta selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva s genetičkim identitetom koji je bliži roditeljskom. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo se nazivaju povratnim ukrštanjem, često skraćeno u genetici sa simbolom BC.
*[[Uracil]]
Skraćeno slovom  (U.)
Jedna od četiri nukleobaze prisutne u molekulama RNK. [[uracil]] formira par baza sas [[adenin]]om. U DNK, [[uracil]] se uopće ne koristi, već je zamijenjen [[timin]]om.
*[[Uravnoteženost baza]]
Dvije baze (ili nukleotidi) koje sadržavaju dušik i koje se uparuju kako bi formirale strukturu DNK. Četiri baze u DNK su [[adenin]] (A), [[citozin]] (C), [[guanin]] (G) i [[timin]] (T). Ove baze tvore specifične parove (A-T i G-C). Par baza se također može odnositi na stvarni broj parova baza, kao što je osam parova baza, u nizu nukleotida.
*[[Uslovna ekspresija]]
Kontrolisana, inducibilna ekspresija transgena, bilo in vitro ili in vivo.
*[[Utišavanje gena]]
Svaki mehanizam regulacije gena koji drastično smanjuje ili potpuno sprečava ekspresiju određenog gena. Može se dogoditi prirodno tokom transkripcije ili translacije. Laboratorijske tehnike često iskorištavaju prirodne mehanizme utišavanja kako bi se postiglo uništavanje gena.
*[[Uzvodnost (genetika)]]
Prema ili bliže 5'- kraju lanca nukleotida, ili N-kraju peptidnog lanca. Kontrast nizvodno.
*[[Uzvodna sekvenca aktiviranja]] (UAS)
Uzvodna aktivacijska sekvenca (UAS) je regulatorna sekvenca koja djeluje u cis poziciji. Razlikuje se od promotora i povećava ekspresiju susjednog gena. Zbog svoje suštinske uloge u aktiviranju transkripcije, uzvodna aktivirajuća sekvenca se često se smatra analognom funkciji pojačivača kod višećelijskih eukariota. Uzvodne aktivacijske sekvence su ključni dio indukcije, poboljšavajući ekspresiju proteina od interesa kroz povećanu transkripcijsku aktivnost. Nalazi se uzvodno od minimalnog promotora (TATA kutija) i služi kao mjesto vezivanja za transaktivatore. Ako se transkripcijski transaktivator ne veže za UAS u pravilnoj orijentaciji, transkripcija ne može započeti.

==V==
*[[Varijabilna ekspresija]]  
Varijacije u načinu na koji se osobina manifestira. Kada postoji varijabilna ekspresivnost, značajka može varirati u kliničkom izražaju od blage do teške. Naprimjer,Npr., stanje neurofibromatoza tipa 1 može biti blago, manifestirajući se samo  u kožnim mrljama (zvanim café-au-lait), ili može biti teško, manifestirajući se neurofibromima i tumorima mozga.
*[[Varijabilna ekspresivnost gena]]
Način varijacije na koji se gen eksprimira u fenotipu.
*[[Varijacija broja kopija]] (CNV)
[[Fenomen]] u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja varira između jedinki u populaciji, obično kao rezultat događaja duplikacije ili delecije koji utičuutiče na cijele gene ili dijelove hromosoma. Varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju genetičkih varijacija unutar populacije.

*''[[Varijacija de novo]]'' (''[[de novo]]'' mutacija, nova mutacija, nova varijanta)                                                                                                                                                           
Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane briogeneze. Naziva se i de novo mutacija, nova mutacija i nova varijanta.
*[[Varijacija broja kopija]] (CNV)
Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena prisutnog u genomu pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju varijantama broja kopija. Varijante broja kopija čine značajan udio genetičke varijacije. Naziva se i CNV.
*[[Varijanta germ-linije (mutacija germinativne linije)
Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i mutacija germinativne linije.
*[[VUS|Varijanta nepoznatog / neizvjesnog značenja]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, VUS)
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nepoznatog značaja i VUS.
Varijanta nepoznatog značenja
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i VUS.
*[[princip osnivača|Varijanta osnivača]]
(Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i osnivačka mutacija.)
Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. 
*[[Varirajući pomak okvira]] (mutacija pomaka okvira)
Insercija  ili delecija koje uključujujuključuju broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremeneprijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i mutacija pomaka okvira
*[[Vektor]]
Bilo koja molekula DNK koji se koristi kao sredstvo za umjetni transport stranog genetičkog materijala u drugu ćeliju, gdje se može replicirati i/ili eksprimirati. Vektori su tipično dizajnirane rekombinantne DNK sekvence koje se sastoje od inserta (često transgena) i duže &quot;kičmene&quot; sekvence koja sadrži ishodište replikacije, višestruko mjesto kloniranja i selektabilni marker. Vektori se široko koriste u laboratorijama molekulske biologije za izolaciju, kloniranje ili ekspresiju umetka u ciljnoj ćeliji.
*[[Vektor ekspresije]] (konstrukcija ekspresije)
Također konstrukcija ekspresije
Tip vektora, obično plazmid ili virusni vektor, dizajniran posebno za ekspresiju transgena umetnuti, umetnut u ciljnu ćeliju, umjesto u neku drugu svrhu kao što je kloniranje.
Plazmidna mapa od 3,756 bp  je ekspresijski vektor koji se koristi u ekspresiji transgena koji stvara zeleni fluorescentni protein (GFP). Vektor takođetakođer uključuje gen za lac represor (lacI) i gen koji daje rezistenciju na antibiotik kanamicin (KanR), kao i različite promotere za pokretanje ekspresije ovih gena.
*[[Veličina genoma]]
Ukupna količina DNK sadržana u jednoj kopiji genoma, obično se mjeri masom (u pikogramima ili daltonima) ili ukupnim brojem parova baza (u kilobazama ili megabazama). Za diploidne organizme, veličina genoma se često koristi naizmjenično sas C-vrijednošću.
*[[Vezani disekvilibrij]] (LD)
Pojava da se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može objasniti slučajnošću zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i 
*[[Vezani geni]] (osobine)
Geni za određene osobine,  na istom hromosomu.
Tendencija sekvenci DNK koje su fizički blizu jedna drugoj na istom hromosomu da se nasljeđuju zajedno tokom mejoze. Budući da je fizička udaljenost između njih relativno mala, šansa da će bilo koja dva obližnja dijela DNK sekvence (često lokusi ili genetički markeri ) biti razdvojena na različite hromatide tokom hromosomskog ukrštanja (krosingovera) je statistički vrlo mala, Tada se smatra da su takvi lokusi povezaniji od lokusa koji su udaljeniji i da su lokusi na potpuno različitim hromosomima savršeno nepovezani. Standardna jedinica za mjerenje genetičke povezanosti je centimorgan (cM).
*Vezanost
Tendencija da se geni ili segmenti DNK koji su usko smješteni duž hromosoma međusobno ne odvajaju u mejozi i stoga se zajedno nasljeđuju.
*[[Vještački hromosom kvasca]] (YAC)
YAC su genetički modificirani hromosomi izvedeni iz DNK kvasca, Saccharomyces cerevisiae, koji se zatim ligira u bakterijski plazmid. Insercijom velikih fragmenata DNK, od 100- do 1000 kb, umetnute sekvence se mogu klonirati i fizički mapirati korištenjem procesa koji se naziva hodanje hromosoma.
*[[VNTR]]
Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja (eng.  (engl. Variable  Number  Tandem  Repeat) ogleda se u varijaciji većeg broja lokacija sas kratkim  nukleotidnim  sekvencama  tandemskih ponavljanja, koje se u [[genom]]u višekratno ponavljaju. Mogu se naći na mnogim  hromosomima, a često pokazuju međuindividualne  varijacije  u dužini. Svaka varijanta djeluje kao naslijedni  nasljedni alel, što omogućava da se koristite za osobnuličnu ili roditeljsku identifikaciju. Njihova analiza je korisna u  genetičkim  i ostalim  biološkim  istraživanjima,  forenzici  i  DNK  profiliranju (fingerprinting).
*[[Vodeća sekvenca]]
Kod replikacije DNK, lanac u nastajanju za koji su i smjer sinteze DNK polimeraze i smjer cjelokupne elongacije lanca prema replikacijskoj viljušcviljušci, tj. oba se javljaju u smjeru 5' do 3', što rezultira jednim, kontinuiranim procesom elongacije sas malo ili bez prekida. Nasuprot tome, drugi lanac u nastajanju, poznat kao zaostali lanac, sastavlja se u diskontinuiranom procesu koji uključuje ligaciju kratkih fragmenata DNK koji se sintetiziraju u suprotnom smjeru, daleko od replikacijske viljuške. Također spoj za spajanje donatora ili mjesto za spajanje donatora. Granica između lijevog kraja (po konvenciji, 5' kraja ) introna i desnog ( 3' ) kraja susjednog egzona u pre-iRNK transkriptu.
*[[Vodeći lanac]]
Lanac nove DNK koji se sintetizira u istom smjeru kao rastuća replikacijska viljuška. Ovaj tip  replikacije DNK je kontinuiran.
*[[Vodikova veza]]
Veza dva [[vodik]]ova atoma u [[hemijski spoj|hemijskom spoju]]. međumolekulska veza koja nastaje između [[molekul]]a u kojima je [[vodik]] vezan za [[atom]] visoke [[elektronegativnost]]i (F,
O, N). Zajednički elektronski par u vezama H-F, H-O, H-N je toliko pomaknut na stranu elektronegativnog atoma, da dolazi do razdvajanja [[naboj]]a (dipol). Pozitivni dio molekule (H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) privlači negativan kraj druge molekule pritom stvarajući međumolekulske veze. Vodikova veza je slabija od [[ionska veza|ionske]] ili [[kovalentna veza|kovalentne]] veze.
==W==
*[[WES]] (sekvenciranje cijelog egzoma, WXS)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva sekvenciranje cijelog egzoma i WXS.
*[[WGS]] (sekvenciranje cijelog genoma)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuće sekvence. Također se naziva sekvenciranje cijelog [[genom]]a.
*[[WXS]]
WXS (WES, sekvenciranje cijelog egzoma)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekv encesekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija [[genom]]a osobe i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne DNK sekvence. Također se naziva WES i sekvenciranje cijelog egzoma.

==X==
*[[hromosom X|X-hromosom]]
Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima sas XY sistemom za određivanje spola i jedini spolni hromosom u sistemu X0. X hromosom se nalazi i kod muškaraca i kod žena i obično sadrži mnogo više gena nego njegov pandan, Y hromosom.
*[[X-inaktivacija]]
Zvana i  lajonizacija, ponegdje i  lionizacija (prema engleskoj genetičarki  Mary Lyon) je postupak kojim se jedna od kopija  X-hromosoma  inaktivira kod ženki  sisara sas placentom. Neaktivni hromosom X se utišava pakovanjem u transkripcijski neaktivnu strukturu zvanu  heterohromatin. Kako gotovo svi ženski sisari imaju dva X hromosoma, X-inaktivacija imih sprečava da imaju dvostruko više X-hromosomskih  genskih proizvoda  od  mužjaka, koji imaju samo jednu kopiju X hromosoma. Izbor X hromosoma koji će se inaktivirati slučajan je kod  placentnih sisara  kao što su  ljudi, ali nakon što se inaktivira, on će ostati neaktivan tokom života ćelije i njenih potomaka u organizmu (njegova ćelijska linija). Obično se javlja X-inaktivacija koja je neravnomjerno raspoređena po ćelijskim linijama unutar jednog organizma (slučajna X-inaktivacija).
*X-vezana osobina
Vidi: Spolnospolno vezana osobina.
*[[X-vezano nasljeđivanje]]
Nasljeđivanje genetičkih stanja povezanapovezanih s mutacijama u genima na X-hromosomu. Jedna kopija mutacije dovoljna je da izazove bolest i kod muškaraca (koji imaju jedan X hromosom) i kod žena (koje imaju dva X hromosoma). U nekim uvjetima, odsutnost funkcionalnog gena rezultira smrću oboljelih muškaraca.
*[[X-vezano recesivno nasljeđivanje]]
Nasljeđivanje koje se odnosi na genetička stanja povezana s mutacijama u genima na X-hromosomu. Muškarci koji nose takvu mutaciju će biti pogođeni, jer imaju samo jedan X-hromosom. Žena koja nosi mutaciju u jednom genu, s normalnim genom na drugom X-hromosomu, općenito je nepogođena.

==Y==
*[[hromosom Y|Y-hromosom]]
Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima koji imaju XY sistem za određivanje spola. Y hromosom se nalazi samo kod muškaraca i obično je mnogo manji od svog dvojnika, X hromosoma.
*[[Y-vezana osobina]]
Vidi: Holandričnajolandrična osobina i Spolno vazanospolno vezano svojstvo.

==Z==
*[[Zaostali lanac]]
Lanac nove DNK čiji je smjer sinteze suprotan smjeru rastuće replikacijske viljuške. Zbog svoje orijentacije, replikacija zaostalog lanca je složenija u odnosu na onu vodećeg niza. Kao posljedica toga, vidi se da DNK-polimeraza na ovom lancu zaostaje za onom na drugom lancu.
*[[Z-DNK]]
Jedna od mnogih mogućih dvostrukih spiralnih struktura DNK. To je ljevoruka dvostruka spiralna struktura u kojoj se spirala vijuga ulijevo u cik-cak obrascu, umjesto udesno, kao uobičajeni oblik B-DNK. Smatra se da je Z-DNK jedna od tri biološki aktivne dvostruke spiralne strukture zajedno sas A-DNK i B-DNK.
*[[Z-skor]]
Rezultat koji pokazuje koliko je standardnih odstupanja vrijednost iznad ili ispod srednje vrijednosti.
*[[Začetnica]]  (prajmer)
Kratka molekula RNK-nukleotida kojom započinje sinteza komplementarnog lanca DNK u replikaciji
*[[Zakon nezavisne segregacije]]
Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, prema kojem se tokom mejoze aleli svakog gena odvajaju jedan od drugog tako da svakasvaki rezultirajući gamet nosi samo jedan alel svakog gena. 
*[[Zakon segregacije]]
Pravilnost razdvajanjerazdvajanja jednoga para alela u anafazi mejoze.
*[[Zakon uniformnosti]]
Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, po kojem različiti aleli istog gena mogu biti dominantni ili recesivni u odnosu na druge, tes tim da će organizam s barem jednim dominantnim alelom ujednačeno imati fenotip povezan s dominantnim alelom. 
*[[Zamjenska mutacija]]
Vidi: Nesinonimnanesinonimna mutacija .
*[[Zigot]]
Tip eukariotske ćelije nastala kao direktan rezultat oplodnje između dva gameta. Kod višećelijskih organizama, zigot je najranija razvojna faza.
Prva ćelija novonastalog organizma, nastala oplodnjom, tj. spajanjem jajne ćelije i spermatozoida.
*[[Zigoten]]
Potfaza profaze mejoze I.
*[[Zigotnost]] 
Stepen do kojeg više kopija gena, hromosoma ili genoma imaju istu genetičku sekvencu; npr. u diploidnom organizmu sas dvije kompletne kopije njegovog genoma (jedna majčina i jedna očinska), stepen sličnosti alela prisutnih u svakoj kopiji. Za osobe koje nose dva različita alela za određeni gen smatra se da su heterozigoti za taj gen; osobe koje nose dva identična alela su homosigoti za taj gen. Zigositnost se takođe može posmatrati zajedno za grupu gena, ili za čitav skup gena i genetičkih lokusa koji čine [[genom]].
Preuzeto sa &lt;ref&gt;https://bastina.anubih.ba/items/a2e6e47d-5e00-4f99-9d52-eb91dafdb5dc&lt;/ref&gt;[[ANUBiH]]/[[Institut za genetičko inženjerstvo Sarajevo|Ingeb]]

==Također pogledajte==
*[[Genetika]]
==Reference==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Genetika]]
[[Kategorija:Genetika čovjeka]]</text>
      <sha1>c0u5hr83nyvspbvjcbvzm9jtfroj0zi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908224</id>
      <parentid>3908220</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T12:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JULI-2026</username>
        <id>183728</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* D */</comment>
      <origin>3908224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244311" sha1="9y0qoqvz6kt82xiixdw8mxhokw487ly" xml:space="preserve">==3'- kraj==
Također,  (tri prim kraj.)
Jedan od dva kraja istog linearnog lanca [[DNK]]ili [[RNK]], konkretno kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na trećem atomu [[ugljik]]a u furanoznom prstenu [[dezoksiriboza|dezoksiriboze]] ili [[riboza|riboze]] (tj. kraj na kojem 3' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterske veze]]; ''[[in vivo]]'', 3' ugljik je često još uvijek vezan za [[hidroksilna grupa|hidroksilnu grupu]]). Po konvenciji, sekvence i strukture bliže 3'- kraju u odnosu na druge se nazivaju nizvodnonizvodnim. Kontrast je 5'- kraj. Prema, prema važećoj konvenciji, ribozni prsten s atomima ugljika označenim brojevima od 1' do 5'. Za 5' ugljik se kaže da je uzvodno; 3' ugljik je nizvodno. Također su prikazane veze za generičku bazu i fosfatnu grupu.
*'''[[3'-neprevedena regija]]
[[Tri prim netranslatirana regija]] (3′- (3' UTR) je dio [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) koji slijedi odmah nakon traslacije [[stop kodon|završnog kodona]]. 3'UTR (neprevedena/netranskatirana regija)  često sadrži regulatorne regije koje posttranskripcijski utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].

*'''5'- kraj'''
[[Pet prim-kraj]]
Jedan od dva kraja jednog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na petom atomu ugljika u [[furanoza|furanoznom]] prstenu dezoksiriboze ili riboze (tj. kraj na kojem 5' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko fosfodiestarske veze; ''[[in vivo]]'', 5' ugljik je često još uvijek vezan za fosfatnu grupu). Po konvenciji, sekvence i strukture smještene bliže 5'-kraju u odnosu na druge se nazivaju uzvodno. Kontrast je 
*'''5'5' neprevedena regija''' 
Poznata i kao  5'UTR (vodeća sekvenca,  vodeći transkript  ili  vodeća [[RNK]]) , ovo je regija informacijske [[RNK]] ([[iRNK]] neposredno uzvodno od inicijacijskog kodona. Ova sekvenca [[DNK]] je važna je za reguliranje translacije  translacije transkripta različitim mehanizmima kod [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, [[5'UTR]] ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne kodirajuće sekvence iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks sekundarne strukture za regulaciju translacije.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;&gt;{{cite book |last=Hadžiselimović |first=Rifat|title=Ja i moja genetika|publisher=ANUBiH-Ingeb |isbn=978-9926-410 -88-9| edition=1th |place=Sarajevo}}&lt;/ref&gt;

==A==
*[[hromosom|Acentričnost]]
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) 
[[hromosom]]/fragment bez centromere. 
*[[Adaptivna radijacija]]
[[Evolucija]] različito prilagođenih vrsta iz jednog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]].
*[[Adenin]] (skr. A)
Skraćeno slovom A.
Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. Formira par baza sa [[timin]]om u [[DNK]] i sa [[uracil]]om u RNK.
*[[Aficirana jedinka]] 
U [[genetika|genetici]], opisuje osobu koja ima određenu [[fenotip]]sku osobinu ili bolest. Pojedinac izražava tu osobinu ili ima znakove i simptome bolesti.
*[[AFLP]] 
Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata (eng.  (engl. ''Amplified Fragment Length Polymorphism)'' јedan јеje od značajnijih i najšire posmatranih  genetičkih markera. Važan je u mnogim oblastima istraživanja, od  molekulske biologije, [[genetika|genetike]] i [[genomika|genomike]],  do  [[mikrobiologija|mikrobiologije]],  [[ekologija|ekologije]]  i rekonstrukcije [[filogenetika|evolucijsko-filogenetičkih]]  veza i odnosa. Proučavanje ovog polimorfizma posebno je značajno i u medicini, u procesima [[genotip]]izacije. 
*[[hromosom|Akrocentričnost]] (linearnog [[hromosom]]a ili hromosomskog fragmenta): Pozicija centromere vrlo blizu jednog krajajednom kraju [[hromosom]]a, za razliku od kraja ili u sredini. 
*[[transkripcijski faktor|Aktivator]]
Tip [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] koji povećava transkripciju gena ili skupa gena. Većina aktivatora djeluje tako što se vezuju za specifičnu sekvencu koja se nalazi unutar ili blizu pojačivača ili [[promotor (genetika)|promotora]] i olakšava vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] i drugih transkripcijskih faktora u istoj regiji.  Vidi također: koaktivator; kontrastni represor.
*[[Alel]]
Jedna od alternativnih varijanti [[gen]]a, nastala promjenom u slijedu nukleotida (genskom mutacijom). Nalaze se na stalnim mjestima ([[genski lokus|lokusima]]) na [[hromosom]]u, ali se razlikuju u [[nukleotid]]noj sekvenci [[genetička informacija|genetičke informacije]]. Ako se na jednom lokusu alternativno javlja više od dva alela, zovu se multipli aleli (primjer tri alela za [[krvna grupa|krvne grupe]]:  IA,  IB  i Io ).  IO). 
*[[Alelna heterogenost]]
Prisustvo različitih varijanti na jednom genskom lokusu koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja.
*[[Alosom]]
Također ([[spolni hromosom]], [[heterohromosom]] ili [[idiohromosom]].)
Svaki hromosom koji se razlikuje od običnog autosoma po veličini, obliku ili ponašanju i koji je odgovoran za određivanje spola organizma. Spolni hromosomi kod ljudi, su [[hromosom X]] i [[hromosom Y]]. 
*[[Alternativna prerada]] 
Regulirani [[fenomen]] [[ekspresija gena|ekspresije eukariotskih gena]] u kojem su specifični [[egzon]]i ili dijelovi egzona iz istog primarnog transkripta različito uključeni ili uklonjeni iz konačnog, zrelog informacijskog [[primarni transkript|transkripta RNK]]. Klasa [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], [[alternativna prerada]] omogućava jednom genu da kodira više proteinskih izoformi i uveliko povećava raznolikost proteina koje može proizvesti pojedinačni genom. Vidi također: [[prerada RNK]].
*[[mutacija|Amber]]
Jedan od tri [[stop kodon]]a koja se koriste u standardnom genetičkom kodu;  u RNK, određen je nukleotidnim tripletom UAG. Druga dva stop kodona se zovu oker i opal.
*[[Amesov test]]
Bakterijski test [[mutagen]]osti koji koristi bakteriju  ''[[Salmonella]] typhimurium'', auksotrofnu za [[histidin]].
*[[Aminokiselina]]
Organski spoj koji sadrži funkcionalne grupe [[amin (hemija)|amin]] i [[karboksilna gropa|karboksil]], kao i [[bočni lanac]] specifičan za svaku pojedinačnu aminokiselinu. Od skoro 500 poznatih aminokiselina, skup od 20 je kodiran standardnim [[genetički kod|genetičkim kodom]] i ugrađeni su u sekvencu kao gradivni blokovi [[polipeptid]]a ([[protein]]a). Specifična sekvenca aminokiselina u polipeptidnim lancima koji formiraju protein u konačnici osobine različitih proteina te oblici molekula proteina ovise o tipu i redoslijedu sastavnih aminokiselina.
*[[Amorf]] 
Bilo koji alel koji je postao nefunkcionalan zbog genetičke mutacije. Mutacija može dovesti do potpunog neuspjeha proizvodnje genskog proizvoda ili genskog proizvoda koji ne funkcijskirafunkcionira ispravno; u oba slučaja, [[alel]] se može smatrati nefunkcijskalnim. 
*[[Anafaza]]
Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja se javlja nakon metafaze i prije telofaze, kada se replicirani hromosomi odvoje i svaka od [[sestrinske hromatide|sestrinskih hromatida]] se pomjeri na suprotne strane ćelije. 
*[[Analiza mutacija]]
Metoda [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] zametne linije, usmjerena na otkrivanje specifične varijante ili mutacije (kao što je štetna varijanta MSH2 prethodno identificirana u porodici), panel varijanti (kao što su tri  patogene varijante [[BRCA]] koje se sastoje od panela osnivačke mutacije za osobe [[Aškenazi|aškenaskog]] [[jevrej]]skog porijekla) ili tip varijante (kao što su velike [[delecija (genetika)|delecije]] ili [[insercija (genetika)| insercije]] u genu [[BRCA1]] ). Ovaj tip testiranja razlikuje se od potpunog sekvenciranja gena ili skeniranja varijanti. Potonji su [[dizajn]]irani za otkrivanje većine varijanti u regiji koja se testira. Dosadašnja uporabaupotreba također primjenjuje ovaj termin na bilo koji [[genetički test]].
*[[Analiza vezanosti]]
Tehnika lociranja gena koja prati obrasce bolesti u visokorizičnim porodicama. Pokušava locirati gen koji uzrokuje bolest identificiranjem [[genetički marker|genetičkih markera]] poznate [[hromosom]]ske lokacije koji su su [[nasljeđivanje|naslijeđeni]] sa značajkom od interesa.
*[[Aneuploidija]]
Pojava jednog ili više dodatnih [[hromosom]]a ili hromosoma koji nedostaju, što dovodi do neuravnoteženog [[hromosomski komplement|hromosomskog komplementa]] ili bilo kojeg broja hromosoma koji nije tačan višekratnik [[ploidija|haploidnog broja]] (koji je 23).
Tip ploidije sas viškom ili manjkom jednog ili više hromosoma (različitim od n), isključujući abnormalni broj kompletnih setova [[hromosom]]a, koji je umjesto toga poznat kao [[euploidija]].
*[[Anticipacija (genetika)|Anticipacija]]
[[Fenomen]] kojim simptomi [[genetički poremećaj|genetičkog poremećaja]] postaju očigledni (i često teži) u ranijoj dobi kod oboljelih osoba sa svakom [[generacija|generacijom]] koja naslijedi poremećaj.
*[[Antigen]]
Strana ili sopstvena tvar koja uzrokuje [[imunski odgovor]] organizma.
*[[Antikodon]]
Serija od tri uzastopna [[nukleotid]]a unutar [[tRNK|transferne RNK]] koji dopunjuju tri nukleotidna [[kodon]]a unutar transkripta iRNK. Tokom [[translacija (genetika)|translacije]], svaka [[tRNK]] regrutovana u [[ribosom]] sadrži jedan antikodonski triplet koji se uparuje sas jednim ili više komplementarnih kodona iz sekvence iRNK, omogućavajući svakom kodonu da specificira određenu aminokiselinu koja će se dodati rastućem peptidnom lancu. Antikodoni koji sadrže inozin na prvoj poziciji mogu se upariti s više od jednog kodona zbog fenomena poznatog kao uparivanje kolebljivih baza.
[[alel|Antimorf]]
Mutirani alel sa suprotnom ekspresijom u odnosu na iskodišni ([[divlji tip]]). 
*[[Antiparalelnost (biohemija)|Antiparalelnost]]
Orijentacija dva lanca dvolančane nukleinske kiseline (i općenito bilo kojeg para biopolimera) koji su međusobno paralelni, ali suprotne usmjerenosti. Npr., dva komplementa [[RNK]] lanca molekule [[DNK]] idu jedan pored drugog, ali u suprotnim smjerovima, pri čemu je jedan lanac orijentiran 5'- prema 3', a drugi 3' prema 5'.
*Antisens lanac, negativni (–) i [[nekodirajuća RNK|nekodirajući lanac]]
Lanac dvolančane [[DNK]] molekule koji se koristi kao šablon za sintezu RNK tokom [[transkripcija (genetika)|transkripcije]]. Sekvenca šablonskog lanca je komplementarna rezultirajućem [[RNK]] transkriptu. Kontrast nekodirajućeg je kodirajući lanac. 
*[[Antitijelo]] ([[GWAS]])
Opći naziv za [[imunoglobulin]]; protein koji se u stvara u odgovoru organizma na [[antigen]].
*[[GWAS|Asocijacija]]
[[GWAS|Studija genomske povezanosti]] (GWAS) način je na koji znanstvenici identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Ovaj metod ispituje cijeli genom radi [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]], obično jednonukleotidnog polimorfizama  ([[SNP]]-ovi) (izgovaraju se &quot;isječci&quot;), koji se češće javljaju u slučajevima ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje, nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine, Naziva se i GWAS.).
*[[Auksotrof]] (mutant)
Bakterija s nefunkcionalnom mutacijom gena za [[enzim]] koji sudjeluje u nekom [[metabolizam|metaboličkom procesu]]
*[[Autoimunost]]
Pojava stvaranja [[antitijela]] na sopstvene [[antigen]]e                                                      
*[[Autosom]]
Svaki hromosom koji nije alosom i stoga nije uključen u određivanje spola organizma. Za razliku od spolnih [[hromosom]]a, autosomi u [[ploidija|diploidnoj]] ćeliji postoje u parovima, pri čemu članovi svakog para imaju istu strukturu, morfologiju i [[genski lokus|genske lokuse]].
*[[Autosomno nasljeđivanje|Autosomno dominantno nasljeđivanje]]
Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. U autosomno dominantnom nasljeđivanju, genetičko stanje nastaje kada je varijanta prisutna samo u jednom alelu (kopiji) određenog gena.
*[[Autosom]]no [[recesivni gen|recesivno]] [[nasljeđivanje]]
Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. Kod autosomno recesivnog nasljeđivanja, genetičko stanje nastaje kada je jedna varijanta prisutna na oba alela 
*[[Autosom]]nost
Prisustvo veze s bilo kojim od 22 numerirana para hromosoma koji se nalaze u većini ljudskih ćelija. Autosomni hromosomi označeni su brojevima od 1- do 22. Spolni hromosomi (X i Y hromosom) određuju spol  osoba i ne smatraju se autosomnim hromosomima.

==B==
*[[Barkodiranje DNK]] 
Metod [[taksonomija|taksonomske]] identifikacije u kojoj se kratke sekvence [[DNK]] iz jednog ili više specifičnih gena izoluju iz neidentifikovanih uzoraka, a zatim se usklađuju sa sekvencama iz referentne biblioteke kako bi se jedinstveno identifikovala [[vrsta]] ili drugi [[takson]] iz kojeg su uzorci nastali. Sekvence korištene u usporedbipoređenju pažljivo su odabrane od gena koji su i široko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] i koji pokazuju veće varijacije između vrsta nego unutar vrsta, npr. gen [[citohrom]] c oksidaze za eukariote ili određeni geni [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] za [[prokariot]]e. Ovi geni su prisutni u gotovo svim živim organizmima, ali imaju tendenciju da evoluiraju različite mutacije u različitim vrstama, tako da se svaka varijanta sekvence može povezati s jednom određenom vrstom, efektivno stvarajući jedinstveni identifikator sličan maloprodajnom barkodu. DNK barkodiranje omogućava identifikaciju nepoznatih uzoraka iz inače nejasnih tkiva ili dijelova tijela, gdje bi identifikacija prema morfologiji bila teška ili nemoguća, a biblioteka bar-kodovabarkodova organizma sada je dovoljno sveobuhvatna da se čak i organizmi koji su ranije bili nepoznati nauci često mogu filogenetski pouzdano klasificirati. Istovremena identifikacija više različitih vrsta iz mješovitog uzorka poznata je kao metabarkodiranje.
*[[Barrovo tjelešce]]
Inaktivirani X-hromosom ili spolni hromatin.
*[[G-pruganje|Bend]]
Obojeni segmentSegmenti [[hromosom]]a obojeni specifičnim bojama u određenoj fazi ćelijske diobe. Postoji nekoliko laboratorijskih tehnika, u kojima se pojavljuje specifični obrazac svijetlih i tamnih pruga (traka) kada se hromosomi gledaju pod mikroskopom; uzorak pruganja pomaže u dodjeljivanju određenog rednog broja svakom [[hromosom]]u i procjeni njegove strukture.
*[[alel|Bialelnost]]
Oba alela jednog gena (očev i majčin). Naprimjer, nositelji bialelne mutacije imaju mutaciju (ne nužno istu) u obje kopije određenog gena (majčine i očeve). 
*[[Binarna dioba]]
Dioba ćelije nakon replikacije [[DNK]], prostom diobom kod prokariota (nespolno razmnožavanje)
*[[B-DNK]]
Vidi: Dvostrukadvostruka spirala.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==C==
*[[CAAT-kutija]]
Također C
Visoko konzrervirana konzervirana regulatorna  sekvenca [[DNK]] locirana na otprilike 75 parova baza uzvodno (tj. –75 bp) od mjesta početka transkripcije za mnoge eukariotske gene.
*[[cDNK]]
Vidi: [[komplementarna DNK]].
*[[Centimorgan]] (cM) / mapna jedinica (mu)
Također [[mapna jedinica]] (mu).
Jedinica za mjerenje genetičke povezanosti definirana kao udaljenost između hromosomskih lokusa za koje je očekivani prosječan broj razmjenskih hromosomskih ukrštanja (krosingovera) u jednoj generaciji 0,01. Iako nije stvarna mjera fizičke udaljenosti, koristi se za procjenu stvarne udaljenosti između dva lokusa, na osnovu prividne vjerovatnoće da se između njih dogodi razmjena dijelova hromatida.
*[[Centralna dogma molekularne biologije|Centralna dogma molekulske biologije]]
Generalizirani okvir za razumijevanje protoka genetičkih informacija između makromolekula unutar bioloških sistema. Ističe fundamentalni princip da se informacije o sekvenci kodirane u tri glavne klase biopolimera – [[DNK]] → [[RNK]] → protein — mogu kopirati između ove tri klase samo na određene načine, a ne na druge: konkretno, prijenos informacija između nukleinske kiseline i sas nukleinske kiseline na protein je moguć, ali transfer sas proteina na protein, ili sas proteina nazad na bilo koji tip nukleinske kiseline, nije  i ne dešava se prirodno.
*[[Centromera]]
Specijalizirana sekvenca [[DNK]] unutar [[hromosom]]a koja povezuje par sestrinskih hromatida. Primarna funkcija centromere je da djeluje kao mjesto sklapanja kinetohora, proteinskih kompleksa koji usmjeravaju vezivanje vlakana diobenog vretena za centromeru i olakšavaju segregaciju hromatida tokom ćelijske diobe (mitoze i mejoze).
*CHIP ([[klonska hematopoeza neodređenog potencijala]])
Prisustvo somatskih mutacija u hematopoetskim matičnim ćelijama kod osobaaosoba bez krvnog raka koji se može otkriti. Definicija CHIP-a zahtijeva da su mutacije prisutne s varijantnom učestalošću alela od 2% ili višom i da su u genima za koje je opisano da su pogođeni krvnim kancerima. Ovo stanje je češće kod starijih osoba i kod onih koji su bili liječeni od drugih tipova raka. Povezan je s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti i krvnog karcinoma. Naziva se i klonska hematopoeza neodređenog potencijala.
*Cis-mutacija
Cis-mutacija je genetička promjena u segmentu [[DNK]] (poput [[promotor (genetika)|promotora]] ili [[pojačivač (genetika)|pojačivača]]), a [[dominantni gen|dominantana]] je ili u odnosu na [[recesivni gen|recesivnu varijantu]] na istom [[genski lokus|lousu]].Utiče samo na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] na istom lancu DNK. Ove mutacije mijenjaju lokalnu [[regulacija ekspresije gena|regulaciju gena]], bez promjene strukture samog rezultirajućeg proteina.
*[[Cisgeneza]]
Oznaka proizvoda za kategoriju genetički modificiranih biljaka. Predložene su različite sheme klasifikacije, koje kategoriziraju genetički modifikovane organizme na osnovu prirode unesenih genotipskih promjena, a ne procesa genetičkog inženjerstva.
*[[Cis-regulatorni element]] (CRE) / cis-regulatorni modul (CRM)
Također cis-regulatorni modul (CRM).
Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće [[DNK]] koja regulira transkripciju obližnjih gena (npr. promotor, operater, utišavač ili pojačivač ), obično služeći kao mjesto vezanja za jedan ili više faktora transkripcije. Kontrast je transregulatorni element.
*[[Cis-trans izomernost]]
Izomernost koja ovisi o položaju na jednom od polulanaca [[DNK]], odnosno [[hromatida]]
*[[Cistron]]
Dio molekule [[DNK]] ili [[RNK]] koji kodira specifični polipeptid u sintezi proteina; zamjenski terimtermin za gen.
*[[Citogenetika]]
[[Genetika]] pojava i procesa na ćelijskoj razini; proučava kako [[hromosom]]i utiču i odnose se na ponašanje i funkciju ćelije, posebno tokom mitoze i mejoze.   
*[[C-vrijednost]]
Sveukupna količina ugljika u [[DNK]] haploidnog jedra  (npr. gametu) određenog organizma ili vrste, izraženo u broju parova baza ili u jedinicama mase (obično pikogrami ); ili, ekvivalentno, polovinu količine u diploidnim somatskim ćelijama (2C-vrijednost). Za jednostavne diploidne eukariote termin se često koristi naizmjenično sas veličinom [[genom]]a, ali u određenim slučajevima, npr. u hibridnim poliploidima koji potiču od roditelja različitih vrsta (alopoliplodi), C-vrijednost može zapravo predstavljati dva ili više različitih [[genom]]a sadržanih u istom jedru. C-vrijednosti se odnose samo na [[genom]]sku DNK, isključuju vanjedarnu DNK.
*[[Citološka mapa]]
Mapa koja prikazuje precizna fizička  mjesta gena na [[hromosom]]u.
*[[Citozin]]
Skraćeno slovom (skr. C. )
Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. [[citozin]] formira bazni par sa [[guanin]]om. 
*[[cpDNK]]
Vidi: [[Plastidna DNK]] .

==Č==
*[[Čista linija]]  
Jedinke homozigotnog genotipa za sva promatranaposmatrana svojstva.

==Ć==
*[[Ćelijska dioba]]
Podjela jedne ćelije na dvije ili više novih kćeri ćelija. Osnovni oblici su [[mitoza]] (somatske ćelije), [[mejoza]] (reproduktivne ćelije) i binarna dioba (uglavnom kod jednoćelijskih organizama).
*[[Ćelijski ciklus]]
Slijed ćelijskih pojava u procesu diobe, od poćetkapočetka do kraja mitoze.
*[[Ćelijsko reprogramiranje]]
Pretvaranje ćelije iz jednog tipa ćelije specifičnog za tkivo u drugi. Ovo uključuje dediferencijaciju do pluripotentnog stanja; primjer je pretvaranje somatskih ćelija miša u nediferencirano embrijskoembrionalno stanje, koje se oslanja na transkripcijske faktore Oct4, Sox2, Myc i Klf4.

==D==
*[[Dalton (jedinica)|Dalton]]
Jedinica molekulske mase. 
*[[DarT]]
Diverzitet matričnih tehnologija (eng.  (engl. Diversity Arrays Technology) je oznaka tehnologije koja se primjenjuje u  molekulskoj genetici  za razvoj  markerskih sekvenci  u  genotipizaciji  i drugim  genetičkim analizama.DArT se temelji na hibridizacijama mikronizova (mikromatrica) za detekcujudetekciju prisustva ili nepostojanja pojedinih fragmenata u konstituciji  genoma. 
*[[De novo mutacija|''De novo'' mutacija]]
Spontana mutacija u [[genom]]u pojedinačnog organizma koja je nova za lozu tog organizma, koja se prvi put pojavila u zametnoj ćeliji jednog od roditelja ili u zigotu koji se razvija u organizam; mutacija koja nije bila prisutna u genomu nijednog od roditelja. 
*[[Degeneracija genetičkog koda]]
Izlišnost genetičkog koda, prikazana kao mnoštvo različitih kodona koji specificiraju istu aminokiselinu. Naprimjer, u standardnom genetičkom kodu, aminokiselina serin je specificirana putem šest jedinstvenih kodona (UCA, UCG, UCC, UCU, AGU i AGC). Degeneracija kodona objašnjava postojanje sinonimnih mutacija.
*[[Delecija (genetika)|Delecija (Δ)]] 
Označeno skraćeno simbolom Δ: Tip genetičke promjene koja uključuje odsutnost segmenta [[DNK]]; lom i gubitak hromosomskog segmenta. Može biti mala poput jedne baze ili hromosomskog segmenta, ali može značajno varirati u veličini.
*[[Demetilacija DNK]]: Faktor selektivne aktivacije gena tokom procesa diferencijacije.
*[[mejoza|Desinapsa]]
: Neuspjeh homolognih [[hromosom]]a koji su normalno sinapsirali tokom pahinena da ostanu upareni tokom diplotena. Desinapsa je obično uzrokovana nepravilnim formiranjem hijazme. Kontrast je asinapsa.
*[[Dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK]])
DNK je glavni, ali ne jedini genetički materijal: dugačka, polimerna molekula koja se sastoji od gradivnih podjedinica kojikoje se zovu nukleotidi. Svaki nukleotid sastoji se iz po tri komponente: fosforne kiseline, šećera sas pet atoma ugljika (pentoza), zvanog dezoksiriboza i jedne od četiri heterociklične baze: [[adenin]] (A) [[timin]] (T), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenca ovih baza u molekuli [[DNK]] je šifra za biosintezu proteina koji određuje datu osobinu. Sadrži genetičke informacije odgovorne za razvoj i funkcijskiranjefunkcioniranje organizma. DNK se najčešće nalazi u dvolančanom obliku, koji se sastoji od dva komplementarna  antiparalelna lanca nukleotida,  molekule u kojima je svaka od nukleobaza na svakom pojedinačnom lancu uparena s onima na suprotnom lancu. Ova struktura se obično javlja u obliku dvostruke spirale. Naziva se i [[DNK]].
*[[Dezoksiriboza]], Također  (2-dezoksiriboza.)
Monosaharidni šećer koji se dobija iz riboze, gubitkom jednog atoma kisika. D-dezoksiriboza, u svom obliku pentoznog prstena, jedna je od primarnih funkcijskalnihfunkcionalnih grupa dezoksiribonukleotida, a time i molekula dezoksiribonukleinske kiseline (DNK).
*[[centromera|Dicentričnost]] (linearnog hromosoma ili  fragmenta [[hromosom]]a) 
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Prisustvo dvije centromere umesto normalno jedne.
*[[tačkasta mutacija|Diferencirajuća tačka]] ([[tačkasta mutacija]])
Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta mutacija.
*[[Dihibridno ukrštanje|Dihibrid]]
[[Heterozigot]]ni organizam  za dva gena, koji kodiraju dva različita svojstva, od kojih svaki ima po dva [[alel]]a.
*[[Dihibridno ukrštanje]]
Ukrštanje dva heterozigota za dva gena; samooplodnja mendelovske F1 generacije (AaBb  x  AaBb)
*[[mejoza|Dijada]]
Vidi: [[Sestrinske hromatide]]
*[[mejoza|Dijakineza]]
Potfaza profaze mejoze I. 
*[[Diploidija]] (diploidna hromosomska garnitura)
Sadržaj dva haploidna kompleta hromosoma (po jedan od svakog roditelja): označava se sas 2n i predstavlja ukupan broj [[hromosom]]a u ćelijskom jedru. Ljudska vrsta ima 46 hromosoma, i to 23 od majke, 23 od oca. Parovi hromosoma nazivaju se [[homologni hromosom]]i. Pojava da ćelije ili organizmImajuorganizmi imaju dvije homologne kopije svakog hromosoma. Kontrast je haploidnog i poliploidnog.
*[[Diploidni hromosomski broj]] (2n)
Svaki [[hromosom]] predstavljen u dvije kopije; dva seta homolognih hromosoma (majčin i očev hromosom).
*[[mejoza|Diplonema]] ([[mejoza|diploten]], diplotenski stadij); Također diplotenski stadij
Potfaza mejoze I, tokom koje se sinaptonemski kompleks rastavlja i upareni  [[homologni hromosom]]i počinju da se međusobno odvajaju, iako ostaju čvrsto vezani na hijazmama gde je došlo do razmjene dijelova homolognih hromatida (krosongover|krosingoverom). 
*[[Direktno ponavljanje]]
Bilo koja dva ili više ponavljanja specifične nukleotidne sekvence koja se javljaju u istoj orijentaciji (tj. u potpuno istom redoslijedu, a ne obrnutimobrnutom) i na istom lancu, bilo razdvojenihrazdvojena interventnim nukleotidima ili ne. Primjer je sekvenca TACCGnnnnnnTACCG, u kojoj se TACCG pojavljuje dva puta, iako je odvojen sa šest nukleotida koji nisu dio ponovljene sekvence. Direktno ponavljanje u kojem su ponavljanja neposredno jedna uz drugu poznatapoznato je kao tandemsko ponavljanje.
*[[Disperzivna replikacija]]
Replikacija oko replikacijske viljuške čija  brzina ovisizavisi od replikatora. Bilo koja molekula ili regija [[DNK]] ili [[RNK]] koja se replicira iz jednog polulanca DNK.
*[[Divlji tip]] (WT)
Fenotip tipskog oblika vrste kakva se javlja u prirodi; proizvod standardnog &quot;“normalnog&quot;” alela na datom lokusu, za razliku od onog koji proizvodi nestandardni mutantni alel.
*[[vezani geni|Djelimična vezanost]]
Geni na istom hromosomu između kojih se tokom mejoze događa hromatidna razmjena (krosingover) što uzrokuje nastanak rekombinantnih potomaka
*[[DNK]]
Vidi: [[dezoksiribonukleinska kiselina]]; DNK  (engl. '' Deoxyribonucleic Acid'') – dvostruka uzvojnica koju čine dva polinukleotidna lanca omotana oko zajedničke osi.
*[[DNK dupleks]]
Vidi: Dvolančanadvolančana DNK. 
*[[DNK-mikromreža]]
Tehnologija visoke propusnosti koja se koristi za mjerenje nivoa ekspresije transkripata [[iRNK]] ili za otkrivanje određenih promjena u nukleotidnoj sekvenci. Sastoji se od niza hiljada mikroskopskih mrlja [[DNK]]  oligonukleotida, od kojih svaki sadrži pikomole specifične sekvence [[DNK]]. Ovo može biti kratak dio gena ili drugog DNK elementa koji se koristi kao sonda za hibridizaciju [[cDNK]], [[cRNK]] ili obrasca [[genom]]ske [[DNK]] (koji se naziva meta) pod visokim uvjetima. 
*[[DNK-otisak prsta]] (fingerprint) 
*[[DNK profiliranje je proces određivanja karakteristika individualnih [[DNK]]. DNK analiza namijenjena identifikaciji vrste, a ne pojedinca, naziva se DNK barkodiranje.
*[[DNK-polimeraza]]: Glavni enzim replikacije [[DNK]]. Bilo koji od klase enzima koji sintetizira molekule DNK iz pojedinačnih dezoksiribonukleotida. [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] su neophodne za replikaciju DNK i obično djeluju u parovima, kako bi stvorile identične kopije dva lanca originalne dvolančane molekule. Oni grade dugačke lance DNK dodavanjem nukleotida jedan po jedan na 3'- kraj lanca DNK, obično se oslanjajući na šablon koji daje komplementarni lanac, kako bi vjerno kopirali sekvencu nukleotida.
*[[DNK zametne linije]] (konstitutivna DNK)
[[DNK]] tkiva koje potiče iz reproduktivnih ćelija (jajne ćelije ili spermatozoida) koje se ugrađuju u [[DNK]] svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija klicinezametne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i konstitutivna DNK.
*[[Domaćinski gen]]
Svaki konstitutivni gen koji se transkribujetranskribira na relativno konstantnom nivou u mnogim ili svim poznatim uslovima. Proizvodi takvog gena obično služe funkcijama koje su ključne za održavanje organizma. Pretpostavlja da na njihovu ekspresiju ne utiču eksperimentalni uslovi.
*[[Domen (biologija)|Domen]]
Specifična fizička regija ili sekvenca aminokiselina u proteinu koja je povezana s određenom funkcijom ili odgovarajućim segmentom DNK.
*[[Dominantna letalnost]]
Prisustvo samo jednog alela u genotipu uzrokuje smrt jedinke.
*[[dominantbi gen|Dominantni alel]]
Alel koji se eksprimira u  fenotipu heterozigota.
*[[dominantni gen|Dominantnost alela]]
Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji nadjača ili &quot;maskira&quot; doprinos drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine kaže se da je dominantan. Često dominantni alel kodira funkcionalni protein, dok njegov recesivni pandan ne uspijeva kontrolirati ekspresiju do krajnjeg proizvoda dominantnog alela. Dominacija nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova; moguće je da jedan alel bude istovremeno dominantan nad drugim alelom, recesivan prema trećem i kodominatankodominantan prema četvrtom. Dominantni aleli su često predstavljeni jednim velikim slovom (npr. A, za razliku od recesivnog a).
*[[Društvo za funkcijske genomske podatke]] (FGED, ranije MGED)
Ranije poznat pod skraćenicom MGED.
Organizacija koja radi s drugima &quot;“na razvoju standarda za kvalitet podataka bioloških istraživanja, označavanje i razmjenu&quot;”, kao i softverske alate koji olakšavaju njihovu upotrebu. 
*[[dsDNK]]
Bilo koja molekula DNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna dezoksiribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako je moguće da DNK postoji kao jednostruki lanac,  općenito je stabilniji i češći u dvolančanom obliku. U većini slučajeva, komplementarno uparivanje baza uzrokuje da se komplementarni polulanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale.
*[[dsRNK]]
Bilo koja molekula RNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna ribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako se [[RNK]] obično javlja u jednolančanom obliku, također formira i duplekse na isti način kao i DNK; primjer je uparivanje transkripta iRNK sas antisens verzijom istog transkripta, koji efikasno utišava gen sas kojeg je iRNK transkribovanatranskribirana sprečavanjem translacije. Kao i kod dsDNK, uparivanje baza u dsRNK često uzrokuje da se lanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale.
*[[hromosom|Dugi krak]] (q)
U kondenzovanim [[hromosom]]ima gdje pozicioniranje centromere stvara dva segmenta ili &quot;“krake&quot;” nejednake dužine, duži od dva kraka hromatide. Kontrast je kratki krak (p) ).
*[[Duplikacija (genetika)|Duplikacija]]
Tip mutacije u kojoj se neki gen /genski/[[hromosom]]ski segment (sekvenca DNK) u diploidnom organizmu javlja više od dva puta.
*[[Dvostruka heterozigotnost]] ([[epigenetika|epigenetička]] varijanta, epimutacija)
Prisustvo dva različita mutirana alela kod dvije odvojene epigenetičke varijacije;  nasljedna promjena koja ne utječeutiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička varijanta i epimutacija.
*[[Dvostruka spirala]] (heliks)
Oblik koji najčešće imaju dvolančane  molekule nukleinske kiseline, nalik merdevinama koje su uvijene oko svoje dugačke ose, sa prečkama koje se sastoje od uparenih  [[nukleobaza]]. Ova sekundarna struktura je energetski najstabilnija konformacija dvolančanih oblika i DNK i [[RNK]] u najprirodnijim uslovima, koja nastaje kao posljedica primarne strukture fosfodiestarske kičme i slaganja nukleotida vezanih za nju. U B-DNK, najčešćoj varijanti DNK koja se nalazi u prirodi, dvostruka spirala ima desnu zavojnicu sas oko 10 parova baza po punom okretu, a molekulska geometrija rezultira naizmjeničnim uzorkom &quot;“žlijebova&quot;” različitih širina (glavni žlijeb i mali žljeb ) između paralelnih okosnica.
*[[Dvostruki hromosom]]
Hromosom sastavljen od dviju sestrinskih hromatida (svaka predstavlja jednu molekulu DNK), od S faze do metafaze (ili do metafaze II mejoze).
*[[Dvostruki prekid]](DSB)
Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u oba lanca dvolančane molekule DNK, posebno kada se dva prekida nastaju na mjestima koja su direktno preko putaprekoputa ili vrlo blizu jedno drugom na komplementarnim lancima. Kontrast: prekid jednog lanca (jednolančani prekid).&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==E==
*[[Egzom]]
Čitav skup egzona unutar određenog [[genom]]a, uključujući neprevedene regije (UTR) zrelih iRNK, kao i kodirajuće regije. Sekvenca DNK u zreloj glasničkoj RNK, od kojih neke kodiraju aminokiseline proteina. Većina gena ima više egzona s intronima između njih. Kodirajući dio DNK,  '''smisleni dio''' molekule DNK, koji je dio šifre za sintezu proteina. Slaganjem egzona i introna nastaje određeni gen. Egzoni ne postoje kod bakterija – njihova DNK ima kontinuiranu šifru, ali i nema mnogo gena. U procesu prepisivanja genetičke šifre, nekodirajući dijelovi DNK (introni) se izrezuju pa za  transkripciju  ostaje samo egzonska šifra. 
*[[Egzonukleaza]]
Svaki enzim čija je aktivnost cijepanje fosfodiestarskih veza unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju samo nakon prepoznavanja specifične sekvence (tzv. restrikcijske egzonukleaze). Egzonukleaze prave svoje rezove na 3' ili 5'- kraju sekvence (a ne u sredini, kao endonukleaze).
*[[Egzosomski kompleks]]
Unutarćelijski multiproteinski kompleks koji služi za razgradnju različitih tipova [[RNK]] molekula.
*[[Ekološka genetika]]
Grana genetike koja se odnosi na ekologiju i sposobnost ekološkog prilagođavanja  prirodnih populacija živih organizama.
*[[Ekspresija gena]]
Skup procesa u kojima se informacija kodirana u genu koristi u sintezi genskog proizvoda, kao što je protein ili nekodirajuća [[RNK]], ili se na drugi način utiče na jedan ili više fenotipova. Kanonski, prvi korak je transkripcija, koja proizvodi molekulu iRNK koja je komplementarna molekuli DNK u kojoj je gen kodiran. Za gene koji kodiraju proteine, drugi korak je translacija, u kojoj ribosom čita informacijsku RNK, kako bi proizveo protein. Informacije sadržane u sekvenci DNK ne moraju nužno biti transkribovanetranskribirane i prevedene da bi izvršile uticaj na molekulske događaje; šire definicije obuhvataju ogroman niz drugih modela na koje se genetičke informacije mogu eksprimirati.
*[[Ekspresivnost (genetika)|Espresivnost]]
Za dati genotip povezan s varijabilnim nebinarnim fenotipom, udio pojedinaca s tim genotipom koji pokazuju ili izražavaju fenotip u određenoj mjeri, obično se prikazuje u postocima. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti širok spektar mogućih fenotipova različitih kvaliteta ili stupnjevastepena kod različitih individua. U takvim slučajevima može se reći da i fenotip i genotip pokazuju promjenjivu ekspresivnost. Ekspresivnost pokušava kvantificirati raspon mogućih nivoa fenotipskih varijacija u populaciji osoba koje eksprimiraju fenotip od interesa. Uporedite: penetrabilnostPenetrabilnost.
*[[Ekstrahromosomska DNK]]
Također  (vanjedarna DNK ili [[citoplazmatska DNK]].)
Bilo koja DNK koja se ne nalazi u [[hromosom]]ima ili u ćelijskom jedru i stoga nije [[genomska DNK]]. To može uključivati DNK sadržanu u [[plazmid]]ima ili [[organela]]ma kao što su [[mitohondrije]] ili [[hloroplast]]i, ili, u najširem smislu, DNK unesenu [[virus]]nom infekcijom. [[Vanhromosomska DNK]] obično pokazuje značajne strukturne razlike u odnosu na  jedarnu DNK u istom organizmu.
*[[Element odgovora]]
Kratka sekvenca DNK unutar promotorske regije koja je u stanju da veže specifične transkripcijske faktore, kako bi regulirala transkripcija transkripciju specifičnih gena. 
*[[Emergeneza]]
Kvalitet genetičkih osobina koji je rezultat specifične konfiguracije gena u interakciji, a ne samo njihove kombinacije.
*[[Endonukleaza]]
Svaki [[enzim]] čija je aktivnost cijepanje [[fosfodiestarskih veza]] unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju relativno nespecifično (bez obzira na sekvencu) i one koji se cijepaju samo na vrlo specifičnim sekvencama (tzv. restrikcijske endonukleaze). Kada je potrebno prepoznavanje specifične sekvence, prave rezove u sredini sekvence. Kontrast egzonukleazeje egzonukleaza.
*[[Endosimbioza]]
*[[Endosimbiotska teorija]]
Pretpostavka da su mitohondrije i hloroplasti  potomci drevnih jednoćelijskih  simbiotskih organizama koji su se naselili u ćelijama drevnih eukariotskih domaćina.
*[[Epigenetička varijanta]] (alteracija), epimutacija
Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Naziva se i epigenetička alteracija i epimutacija.
*[[Epigenetika]]
Oblast  genetike koja objašnjava mehanizme koji vode promjeni ekspresije gena, a koji se nasljeđuju, reverzibilni su i nisu posljedica promjene DNK-sekvence. Nauka o uticaju elemenata i faktora unutarćelijske sredine na fenotipsku ekspresiju gena.
*[[Epimutacija]] (epigenetička promjena / varijanta)
Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička promjena i epigenetička varijanta.
*[[Episom]]
Drugi naziv za plazmid, posebno onaj koji je sposoban da se integriše u hromosom.
Kod eukariota, svaka neintegrirana vanhromosomska kružna molekula DNK koja se stabilno održava i replicira u jedru istovremeno sas ostatkom ćelije domaćina. Takve molekule mogu uključivati virusne genome, bakterijske plazmide i aberantne hromosomske fragmente.
*[[Epistaza]] 
Međudjelovanje alela različitih gena kada ekspresija jednog gena sas jednog lokusa u genomu maskira (modificira/inhibira) ekspresiju gena sas drugog mjesta u genomu.         
Kolektivno djelovanje više gena u interakciji tokom ekspresije gena. OblikKao oblik djelovanja gena, epistaza može biti ili aditivna ili multiplikativna u svojim učincima na specifične fenotipske  osobine.
*[[Ergosom]]
Vidi: [[Ribosom]]
*[[Eukarioti]] 
Organizmi čije ćelije imaju pravo jedro obavijeno jedarnom ovojnicom, a u citoplazmi ćelije nalaze se brojne organele s vlastitom membranom.
*[[Euploidija]]
Ploidija (ćelije ili organizma) koji imaju abnormalan broj kompletnih setova [[hromosom]]a, možda isključujući [[spolni hromosom|spolne hromosome]]. Razlikuje se od aneuploidije, u kojoj ćelija ili organizam ima abnormalan broj jednog ili više specifičnih pojedinačnih hromosoma.
*[[Evolucija]]
Promjena nasljednih obilježja bioloških [[populacija]] tokom niza uzastopnih [[generacija]]. U najtradicijskalnijemU najtradicionalnijem smislu, javlja zbog promjena u frekvencijama alela u genskom fondu populacije.

==F==
*[[Facijes]]
Prepoznatljiva crta lica ili izraz koji je karakterističan za određeno stanje.
*[[Fakultativna ekspresija]]
[[Transkripcija gena]] samo prema potrebi, za razliku od konstitutivne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira kontinuirano. Gen koji se transkribira po potrebi naziva se fakultativni gen.
*[[Fakultativni heterohromatin]] ili spolni hromatin
Inaktivirani X-hromosom ili Barrovo tjelešcetjelašce kod ženki sisara
*[[Farmakogenetika]]
Oblast genetike koja proučava učinak lijekova na genotip/ / fenotip pacijenata.
*[[Favizam]]: Tip hemolitske anemije uzrokovan nedostatkom ili smanjenom funkcijom enzima G6PD koji sudjeluje u ćelijskoj odbrani od oksidacijskih procesa.
*[[FDR]] (rođak prvog stepena)
Roditelj, brat ili sestra ili dijete posmatrane osobe. Također se naziva i rođak prvog stupnja.
*[[Fenokopija]]
Fenotipsko svojstvo ili bolest koja nalikuje svojstvu izraženom određenim genotipom, ali kod jedinke koja nije nositelj tog genotipa. Naprimjer, rak dojke kod člana porodice s nasljednim sindromom raka dojke/ / jajnika koji ne nosi mutaciju [[BRCA1]] ili [[BRCA]]2 smatrat će se fenokopijom. Takva osoba nema porodičnu mutaciju povezanu s rakom i stoga nema rizik od [[kancer]]a povezan s tom specifičnom mutacijom.
*[[fenotup|Fenotipsko zaostajanje]]
Kašnjenje u fenotipskoj ekspresija ekspresiji genetičke mutacije zbog vremena potrebnog za ispoljavanje promjena u zahvaćenim biohemijskim putevima.
*[[Fenotip]]
Kombinacija vidljivih morfoloških, fizioloških i etoloških osobina organizma koje su rezultat ekspresije njegovog genotipa, kao i uticaja faktora sredine i interakcija između njih; skup uočljivih svojstava pojedinoga organizma koji nastaje interakcijom genotipa i okruženja. Svako brojljivobrojivo i/ili opisivo svojstvo osim genetičke informacije.
*[[Fetusna eritroblastoza]]
Bolest inkompatibilnosti krvi majke i [[fetus]]a.
*[[Fiksacija gena]]
Proces kojim se jedan alel određenog gena s više različitih alela povećava u učestalosti u datoj populaciji tako da postaje trajno uspostavljen na 100% učestalosti – to jest,tj., jedini alel na tom lokusu unutar [[genski fond|genskog fonda]] populacije. U nedostatku mutacije i prednosti heterozigota, bilo koji dati alel je na kraju predodređen da postane ili trajno fiksiran u odnosu na sve druge varijante ili potpuno izgubljen iz populacije, iako to koliko dugo će to trajati ovisi o pritiskuzavisi od pritiska selekcije i slučajnim fluktuacijamaslučajnih fluktuacija (genetičkog drifta) u frekvencijama alela.
*[[Filogenetika]]
Filogeneza na osnovu genetičkih pokazatelja. Proučavanje evolucijske historije i odnosa između jedinki ili grupa organizama, kao što su vrste ili populacije, metodima kojimetodama koje procjenjuju uočene nasljedne  osobine, uključujući morfološke karakteristike i sekvence DNK. Rezultat takvih analiza poznat je kao filogenetsko stablo.
*[[Filogeneza]]
Evolucijski razvoj posmatrane grupe/ / populacije organizama.
*[[Filogenija]]
Nauka o filogenezi.
*[[FISH]]
Vidi: Fluorescentnafluorescentna hibridizacija  in situ.
*[[Fitnes]]
[[Adaptivna vrijednost]] [[genotip]]a; mjera reproduktivnog uspjeha.
*[[Fluorescentna in situ hibridizacija]]  ([[FISH]] 
Tehnika koja se koristi za identifikaciju specifičnih hromosoma ili [[hromosom]]skih regija putem hibridizacije (pričvršćivanja) fluorescentno obilježenih DNK sondi na denaturiranu hromosomsku DNK. Ispitivanje mikroskopom, pod fluorescentnim osvjetljenjem otkriva obojene hibridizirane signale (a time i prisustvo hromosomskog materijala) ili odsutnost hibridiziranog signala (a time i odsutnost [[hromosom]]skog materijala). Također  FISH.
*[[Frekvencija alela]]
Relativna učestalost s kojom se određeni alel datog gena (za razliku od drugih alela istog gena) javlja na određenom lokusu kod članova populacije; preciznije, to je udio svih hromosoma unutar populacije koji nose određeni alel, izražen kao dio, postotak ili proporcija. Frekvencija alela se razlikuje od učestalosti genotipa, iako su one povezane.
*[[Fuzija gena]]
Spajanje, bilo prirodnom mutacijom ili rekombinantnim laboratorijskim tehnikama, dva ili više prethodno nezavisnih gena koji kodiraju različite genske proizvode, tako da postaju predmet kontrole istih regulatornih sistema. Rezultirajuća hibridna sekvenca poznata je kao fuzijski gen.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==G==
*[[Gamet]]  
Spolna (ženska ili muška) ćelija; skupni naziv za muške i ženske spolne ćelije.
*[[gDNK]]
Vidi: [[Genomska DNK]].
*[[Gen]]
Svaki segment ili skup segmenata molekula nukleinske kiseline koji sadrži informacije potrebne za proizvodnju funkcijskalnogfunkcionalnog [[RNK]] transkripta na kontroliran način. U živim organizmima, geni se često smatraju osnovnim jedinicama naslijeđa i obično su kodirani u DNK. Određeni gen može imati više različitih verzija ili alela, a jedan gen može rezultirati genskim proizvodom koji utječeutiče na mnogo različitih fenotipova. 
Geni su kodirajuće sekvence. Gen je uputstvo za sitnezu tačno određenog proteina u nekom živom biću, neovisno o tomenezavisno od toga da li je taj protein gradivinigradivni (recimo miozin i/li hemoglobin)), ili ima ulogu katalize neke biohemijske reakcije, ili je svojevrstan oblik glasnika između ćelija. Geni ne sadrže kontinuiranu genetićkugenetičku informaciju, nego  se kompletiraju od dijelova zovanihzvanih egzoni (koji su razdvojeni intronima).
*[[Generacija]]
U bilo kom datom organizmu, jedan reproduktivni ciklus ili faza između dva uzastopna reproduktivna događaja, tj. između reprodukcije pojedinačnog organizma i potomstva te reprodukcije; ili stvarna ili prosječna dužina vremena potrebnog da se završi jedan reproduktivni ciklus, bilo za određenu lozu ili za populaciju ili vrstu u cjelini. U datoj populaciji, one jedinke (često, ali ne nužno kojikoje žive istovremeno) kojikoje su podjednako udaljeniudaljene od datog zajedničkog pretka, na osnovu istog broja reproduktivnih događaja koji su se desili između njih i pretka. 
*[[Genetička anticipacija]]
[[Fenomen]] u kojem znakovi i simptomi nekih genetičkih stanja postaju teži i/ili se pojavljuju u ranijoj dobi kako se poremećaj prenosi s jedne generacije na drugu. Huntingtonova bolest je primjer genetičkog poremećaja u kojem je biološki mehanizam za ovaj fenomen dobro dokumentiran. U drugim slučajevima to može biti posljedica faktora poput pojačanog nadzora ili drugih negenetičkih uzroka.
*[[Genetička asocijacija]]
Kopojava unutar populacije jednog ili više alela ili genotipova s određenim fenotipom  osobina češće nego što se može očekivati samo slučajno; takva statistička korelacija se može koristiti da se zaključi da su aleli ili genotipovi odgovorni za proizvodnju datog fenotipa.
*[[Genetička epidemiologija]]
Proučavanje uloge koju imaju genetički faktori u određivanju zdravlja i bolesti, posebno kroz interakciju genetičkih faktora sas faktorima okoline, i tipično kako se to opaža kod genetički povezanih pojedinaca, često porodica ili loza, ali i populacija i subpopulacija.
*[[Genetička genealogija]]
Upotreba genealoškog testiranja DNK u kombinaciji sa tradicijskims tradicionalnim genealoškim metodima za zaključivanje nivoa i tipa genetičkih odnosa između jedinki, pronalaženje predaka i konstruisanje porodičnih stabala, genograma ili drugih genealoških mapa.
*[[Genetička heterogenost]]
Termin koji se koristi za opisivanje različitih genetičkih mehanizama koji proizvode iste ili slične fenotipove. Postoje dva tipa genetičke heterogenosti: alelna heterogenost i heterogenost lokusa. Alelna heterogenost se događa kada različite varijante na jednom genskom lokusu uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. Heterogenost lokusa događa se kada varijante na različitim genskim lokusima uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja.
*[[Genetička osjetljivost]] (podložnost)), genetička i nasljedna predispozicija
Povećana šansa ili vjerojatnostvjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Genetička predispozicija ne znači da će osoba razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu uticati na rizik od bolesti jedinke. Također se naziva genetička predispozicija, nasljedna predispozicija i nasljedna predispozicija.
*[[Genetička predispozicija]]
Povećana šansa ili vjerojatnoćavjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Postojanje genetičke predispozicije ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni činioci također mogu uticati na rizik od bolesti.
*[[Genetička raznolikost]] (genetička varijacija)
Ponekad se koristi naizmenično sa genetičkom varijacijom.
Ukupan broj genetičkih osobina u genetičkom sastavu populacije, vrste ili druge grupe organizama. Često se koristi kao mjera prilagodljivosti grupe promjenjivim okruženjima. Genetička raznolikost je slična genetičkoj varijabilnosti, iako se razlikuje od nje.
*[[Genetička regulacijska mreža]] (GRN)
Grafikon koji predstavlja regulatornu složenost ekspresije gena. Vrhovi (pikovi) su predstavljeni raznim regulatornim elementima i genskim proizvodima, a ivice (veze) njihovim interakcijama. Ove mrežne strukture također predstavljaju funkcijskalnefunkcionalne odnose aproksimirajući brzinu kojom se geni transkribiraju.
*[[Genetička rekombinacija]]
Svaki rearanžman ili razmjena genetičkog materijala unutar pojedinačnog organizma ili između jedinki iste ili različite vrste, posebno ono što stvara genetičke varijacije. U najširem smislu, pojam obuhvata raznoliku klasu prirodnih mehanizama pomoću kojih se sekvence nukleinskih kiselina kopiraju ili fizički prenose u različita genetička okruženja, uključujući homolognu rekombinaciju tokom mejoze ili mitoze ili kao normalan dio popravke DNK; horizontalni događaji prijenosa gena kao što su bakterijska konjugacija, virusna transdukcija ili transformacija; ili greške u replikaciji DNK ili diobi ćelije. Vještačka rekombinacija je centralna za mnoge tehnike genetičkog inženjerstva koje proizvode rekombinantnu DNK.
*[[Genetička distanca]] (udaljenost)
Mjera genetičke divergencije između vrsta, populacija unutar vrste ili jedinki, koja se posebno koristi u filogenetici za izražavanje ili vremena proteklog od postojanja zajedničkog pretka ili stepena diferencijacije u sekvencama DNK koje sadrže [[genom]]e svake populacije ili pojedinacpojedinca.
*[[Genetička varijabilnost]]
Ponekad se koristi naizmenično sa terminom  (genetička varijacija.)
Formiranje ili prisustvo jedinki koje se razlikuju po genotipu unutar populacije ili druge grupe organizama, za razliku od jedinki sas razlikama uzrokovanim okolišem, koje izazivaju samo privremene, nenasljedne promjene fenotipa. Izuzimajući druga ograničenja, populacija sas visokom genetičkom varijabilnosti ima veći potencijal za uspješnu adaptaciju na promjenjive uvjete okoline od populacije sas niskom genetičkom varijabilnošću. GenetićkaGenetička varijabilnost je slična, iako se razlikuje od genetičke raznolikosti.
*[[Genetička varijacija]]
Ponekad se koristi naizmjenično s genetičkom raznolikošću i genetičkom varijabilnosti.
Genetičke razlike unutar i između populacija, vrsta ili drugih grupa organizama. Često se vizualizira kao raznolikost različitih alela u genskim fondovima različitih populacija.
*[[Genetički drift]] (alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta)
Također alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta, obično se Obično se javlja kada u formiranju genskog fonda naredne generacije ne učestvuje kompletna populacija nego samo njen manji ili večiveći dio. Promjena učestalosti s kojom se postojeći alel javlja u populaciji zbog nasumične varijacije u distribuciji alela iz jedne generacije u drugu. Genetički drift se često tumači kao posljedica slučajnosti u pojavi da li će dati alel postati više ili manje uobičajen sa svakom generacijom, bez obzira na uticaj prirodnog odabiranja. Takva slučajnost može uzrokovati da određeni aleli, čak i inače povoljni, potpuno nestanu iz genskog fonda, čime se smanjuju genetičke varijacije, ili može uzrokovati da u početku rijetki aleli, čak i neutralni ili štetni, postanu mnogo češći ili čak fiksirani.
*[[Genetički kod]]
Skup pravila po kojima se informacije kodirane unutar nukleinskih kiselina prevode u proteine u ribosomima živih ćelija. Ova pravila definiraju kako sekvence nukleotidnih tripleta koje se nazivaju kodoni određuju koja će aminokiselina biti sljedeća tokom sinteze proteina. Ogromna većina živih organizama ima isti genetički kod (koji se ponekad naziva i &quot;“standardni&quot;” genetički kod), ali postoje i varijantni kodovi.
*[[Genetički marker]]
Specifičan, lako prepoznatljiv i obično vrlo polimorfan dio  gena ili druge DNK sekvenca sekvence s poznatom lokacijom na [[hromosom]]u koja se može koristiti za identifikaciju jedinki ili vrste kojekoji ga posjeduju. Sekvenca DNK s poznatim fizičkim položajem na [[hromosom]]u. [[Genetički marker]]i i geni koji su blizu jedan drugome na hromosomu imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno. Razlikuju se individualno do te mjere da se mogu koristiti za pronalaženje obližnjeg gena koji uzrokuje određenu bolest ili osobinu unutar porodica. Primjeri genetičkih markera su jednonukleotidni  polimorfizammpolimorfizam (SNP), polimorfizmi dužine restrikcijskih fragmenata (RFLP), varijabilni broj tandemskih ponavljanja (VNTR), mikrosateliti i varijante broja kopija (CNV). Genetički markeri mogu, ali i ne moraju imati poznatu funkciju.]

*[[Genetički modificirani organizam]] (GMO)
Svaki organizam čiji je genetički materijal izmijenjen tehnikama genetičkog inženjerstva, posebno na način koji se ne javlja prirodno parenjem ili prirodnom genetičkom rekombinacijom.
*[[Genetički poremećaj]]
Nasljedno odstupanje od uobičajenog („(“normalnog“”) genotipa ili fenotipa)..
*[[Genetičko autostopiranje]]
Također  (efekt stopiranja.)
Tip povezane selekcije kojom pozitivna selekcija alela koji je podvrgnut selektivnom pritisku uzrokuje da aleli za različite gene na obližnjim lokusima također mijenjaju frekvenciju, omogućavajući im da &quot;“stopiraju&quot;” do fiksacije zajedno s pozitivno odabranim alelom. Ako je selekcija na prvom lokusu dovoljno jaka, neutralni ili čak blago štetni aleli unutar iste grupe veza mogu biti podvrgnuti istoj pozitivnoj selekciji jer je fizička udaljenost između obližnjih lokusa dovoljno mala da je malo vjerovatno da će se dogoditi rekombinacijski događaj između njih. 
*[[Genetičko inženjerstvo]]
Obuhvata sve metode manipulacije genetičkim materijalom jednog organizma u kojima se neki dio [[genom]]a uklanja, ubacuje ili zamjenjuje (gen, [[hromosom]], hromosomska garnitura). Također genetička modifikacija ili genetička manipulacija.
Direktna, namjenska manipulacija genetičkim materijalom organizma korištenjem bilo koje od raznih biotehnoloških metoda, uključujući umetanje ili uklanjanje gena, prijenos gena unutar i između vrsta, mutaciju postojećih sekvenci i izgradnju novih sekvenci korištenjem umjetnih sinteza gena. GenetičkiGenetičko inženjerstvo obuhvata širok skup tehnologija pomoću kojih se genetički sastav pojedinačnih ćelija, tkiva ili čitavih organizama može mijenjati u različite svrhe, obično kako bi se proučavale funkcije i ekspresija pojedinačnih gena, kako bi se proizveli hormoni, vakcine i druge droge i stvaranje genetički modificiranih organizama za upotrebu u istraživanju i poljoprivredi.
*[[Genetičko savjetovanje]]
Komunikacijski proces koji nastoji pomoći pogođenim ili rizičnim pojedincima i porodicama u razumijevanju prirodne povijesti, rizika od bolesti i načina prijenosa genetičkog poremećaja;. Treba olakšati informirani pristanak za genetičko testiranje kada je to prikladno;, raspravljati o mogućnostima upravljanja rizikom i planiranja porodice; te osigurati ili uputiti pojedince na psihosocijalnu podršku prema potrebi. Genetičko savjetovanje integrira genetičko testiranje, genetičku genealogiju i genetičku epidemiologiju.

*[[Genetičko testiranje]]
Također, DNK testiranje ili, genetički skrining.
Široka klasa različitih procedura koje se koriste za identifikaciju osobina pojedinih hromosoma, gena ili osobnihličnih proteina, kako bi se utvrdilo porijeklo ili  dijagnosticirala ranjivost na nasljedne bolesti ili otkriliotkrile mutantne alele povezane s povećanim rizikom od razvoja genetičkih poremećaja. Genetičko testiranje se široko koristi u medicini, poljoprivredi i biološkim istraživanjima.
Proces testiranja pojedinaca u određenoj populaciji kako bi se identificirali oni koji imaju povećani rizik od pojave ili razvoja određenog genetičkog poremećaja ili nositelja genetičke varijante za određeni poremećaj.
*[[Genetika]]
Oblast biologije koja proučava gene, genetičke varijacije i procese naslijeđivanjanasljeđivanja u živim organizmima.
*[[Genodermatoza]]
Nasljedni sindrom koji uključuje dermatološki (kožni) fenotip.
*[[Genom]]  
Obuhvata cjelokupnu nasljednu supstancu nekog organizma: jedarnu DNK, kodirajuće i nekodirajuće regije i genetički materijal mitohondrija i hloroplasta. 
Čitav komplet genetičkog materijala sadržan u hromosomima organizma, organele ili virusa. Termin se također koristi za označavanje kolektivnog skupa genskih lokusa koje dijeli svaki član populacije ili vrste, bez obzira na različite alele koji mogu biti prisutni na tim lokusima kod različitih jedinki.
*[[Genomika]]
Interdisciplinarno polje koje proučava strukturu, funkciju, evoluciju, mapiranje i uređivanje cijelih genoma, za razliku od pojedinačnih gena.
Genomika okoliša, ekogenomika i genomika zajednice 
Proučavanje genetičkog materijala dobivenog direktno iz uzoraka okoliša, za razliku od organizama uzgajanih u laboratorijskim kulturama.
*[[Genomska DNK]] (gDNK)), [[hromosomska DNK]]
Također hromosomska DNK.
DNK sadržana u hromosomima, za razliku od vanhromosomske DNK sadržane u zasebnim strukturama kao što su plazmidi ili organele kao što su mitohondrije ili hloroplasti.
*[[genom|Genomski ispis]]
koji rezultira inaktivacijom alela ovisno o tomezavisno od toga od kojeg je roditelja naslijeđen. Može imati kliničku važnost jer može utjecatiuticati na ekspresiju genske mutacije (tj. fenotipa) u potomstvu oboljelog roditelja, ovisno o tomezavisno od toga koji roditelj prenosi mutaciju.
*[[Genomsko utiskivanje]] (imprinting)
[[epigenetika|Epigenetički fenomen]]  koji uzrokuje ekspresiju gena na način koji ovisi o određenom roditeljuzavisi od određenog roditelja od kojeg je gen naslijeđen. Javlja se kada se epigenetički znakovi kao što su DNK ili metilacija histona uspostave ili &quot;“utisnu&quot; (uštapmaju” (uštampaju) u zametne ćelije roditeljskog organizma i zatim se održavaju kroz ćelijske diobe u somatskim ćelijama potomstva organizma; kao rezultat, gen u potomstvu koji je naslijeđen od oca može biti izražen drugačije od druge kopije istog gena koja je naslijeđena od majke.
*[[Genotip]]
Cjelokupni komplement alela prisutan u genomu određene individue, što, u međudejstvu  sameđudjelovanju s okolinskim faktorima i interakcijiinterakcijom gena dovodi do njenog fenotipa.
Na najširoj razini, genotip uključuje cjelokupnu genetičku konstituciju pojedinca. Često se primjenjuje uže na skup alela prisutnih na jednom ili više specifičnih lokusa.
*[[Genotip]]izacija
Proces utvrđivanja razlika u genotipu pojedinca ispitivanjem sekvenci DNK u genomu, pomoću biotestova i poređenjem sa sekvencama druge osobe ili referentnom sekvencom. Laboratorijski proces u kojem se DNK zametne linije analizira na specifične nukleotide ili baze kako bi se utvrdilo jesu li prisutne određene varijante. Genotipizacija se razlikuje od sekvenciranja, u kojem se procjenjuju svi nukleotidi koji čine određenu duljinu DNK (npr. unutar gena, egzoma ili genoma).
* [[Genotoksičnost]]
Sposobnost određenih hemijskih i/ili fizičkih i bioloških agenasa da prouzrokuju oštećenje genetičkog materijala u živoj ćeliji (npr. kroz jednolančane ili dvolančane prekide, umrežavanje ili tačkaste mutacije), što može, ali ne mora da dovede do trajne mutacije. Iako su svi mutageni genotoksični, nisu svi genotoksični spojevi mutageni.
*[[Genska doza]] 
Broj kopija određenog gena prisutnih u genomu. Doziranje gena direktno utiče na količinu genskog proizvoda koji ćelija može ekspromirati, iako su se razvile različite kontrole koje strogo regulišu  ekspresija gena. Promjene u doziranju gena uzrokovane mutacijama, uključuju varijacije u broju kopija 
*[[Genska ravnoteža]]
Mehanizam određivanja spola koji zavisi od omjera broja X-hromosoma (X) i broja skupova autosoma (A). Mužjaci se razvijaju kada je omjer X/A 0,5 ili manji, ženke kada je 1,0 ili više, a interseks se razvija kada je između 0,5 i 1,0. 
*[[Genska terapija]]
Umetanje funkcionalnog ili divljeg tipa gena ili dijela gena u organizam (posebno pacijenta) s namjerom ispravljanja genetičkog defekta, bilo direktnom zamjenom defektnog gena ili suplementacijom drugom, funkcijskalnomfunkcionalnom verzijom. 
*[[Genski fond]]
Zbir svih različitih alela koje dijele pripadnici jedne populacije.
*[[Genski lokus]]
Specifičan, fiksni položaj na [[hromosom]]u gdje se nalazi određeni gen ili genetički marker. 
*[[protein|Genski proizvod]]
Bilo koji biohemijski materijal koji je rezultat ekspresije gena, koji se najčešće tumači kao funkcionalni transkriptom [[iRNK]], proizveden transkripcijom gena ili potpuno izgrađeni protein proizveden primarnim transkriptom, iako nekodirajuće, molekule RNK kao što su transferne [[RNK]] mogu također se smatraju genskim proizvodima. Mjerenje količine datog genskog proizvoda koji se može otkriti u ćeliji ili tkivu ponekad se koristi da se zaključi koliko je odgovarajući gen aktivan.
*[[klicni list|Germ-ćelija]] (zametna ćelija)
Svaka biološka ćelija koja stvara spolne ćelije organizma koji se seksualno razmnožava. Spolne ćelije su međugeneracijske veze za genetički materijal koji će se na kraju prenijeti na potomke organizma i obično se razlikuju od somatskih ćelija, koje su potpuno odvojene od zametne linije.
*[[klicni list|Germ linija]] (zametna linija)
Također: Zametna linija
U višećelijskim organizmima, populacija ćelija koje su sposobne da prenesu svoj genetički materijal na potomstvo organizma i stoga se (barem teorijski) razlikuju od somatskih ćelija, koje ne mogu prenijeti svoj genetički materijal. Ćelije zametne linije nazivaju se zametne ćelije. Linija zametnih ćelija, koja se proteže kroz mnoge generacije, sadrži genetički materijal koji je na jedinku prenijet od njegovih predaka.
*[[Glasnička RNK]]
Vidi: [[Informacijsk RNK]].
*[[Goldberg-Hognessova kutija]]
Vidi:  [[TATA-kutija]].
*[[G-pruganje]]
Također  (Giemsa pruganje ili G-bendiranje)
Tehnika koja se koristi u citogenetici za proizvodnju vidljivog kariotipa, bojenjem kondenziranih hromosoma Giemsa bojom. Bojenje proizvodi dosljedne i prepoznatljive uzorke tamnih i svijetlih &quot;“traka&quot;” u regijama hromatina, što omogućava da se specifični [[hromosom]]i lako razlikuju.
[[gram pozitivna bakterija|Gram pozitivnost]] i [[gram negativna bakterija|Gram negativnost]]
Prijemčivost/neprijemčivost  [[mikroorganizam]]a (([[bakterija]]) ma Giemsa bojenje
*[[Guanin]]
Skraćeno slovom (skr. G.)
Jedna od četiri glavne nukleobaze prisutne u DNK i [[RNK]]. [[Guanin]] formira bazni par sas [[citozin]]om.
*[[Gubitak heterozigotnosti (LOH)
Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerojatnijevjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i LOH.
*[[GWAS]]
GWAS  (studija povezanosti cijelog genoma)
GWAS  (genome-wide associatijskassociation study) je način na koji se identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. 
Oval metod ispituje cijeli genom radi genetičkih polimorfizama, obično polimorfizama jednog nukleotida ([[SNP]]), koji se češće javljaju u slučajevima (ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje) nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine). Naziva se i studija povezanosti cijelog genoma.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==H==
*[[Haplodiploidija]]
Sistem određivanja spola u kojem je spol pojedinog organizma određen brojem hromosoma koje posjeduje: potomci koji se razvijaju iz oplođenih jaja su diploidni i ženski, dok su potomci koji se razvijaju iz neoplođenih jaja haploidni i muški, sas polovinom [[hromosom]]a koliko i žena. Haplodiploidija je zajednička za sve pripadnike reda insekata Hymenoptera i nekoliko drugih taksona insekata.
*[[Haplogrupa]]
Skupina sličnih  haplotipova  koji imaju zajedničkog pretka s istom  [[SNP]]  mutacijom. Pošto se sastoji od sličnih haplotipova, omogućava predviđanje haplogrupa prema haplotipovima. Haplogrupa se određuje i utvrđuje  SNP  testom.
*[[Haploid]]
(ćelije ili organizma) 
Imaju jednu kopiju svakog hromosoma, pri čemu svaka kopija nije dio para. Kontrast diploidnog i poliploidnog. Označava se stenografskim brojem n.
*[[[Haploidna garnitura]]
Jednostruka [[hromosomska garnitura]] označava se simbolom &lt;big&gt;''n''&lt;/big&gt;. Kada se spolne ćelije – jajna ćelija i sprematozoidspermatozoid spoje, novonastala – prva ćelija novog živog bića imaćeimat će diploidan broj hromosoma. 
*[[Haploidni broj hromosoma]] čovjeka iznosi 23.
*[[Haploinsuficijencija]]
Model dominantnog  djelovanja gena u  diploidnim  organizmima, u kojem je jedna kopija alel a alela divljeg tipa na  lokusu  u  heterozigotnoj  kombinaciji sas varijantnim alelom nije dovoljandovoljna za proizvodnju  fenotipa  divljeg tipa. Haploinsuficijencija može nastati zbog de novo ili naslijeđene  mutacije gubitka funkcije  u varijantnom alelu, tako da proizvodi malo ili nimalo genskog proizvoda (često  protein). 
Situacija koja se događa kada je jedna kopija gena inaktivirana ili izbrisana, a preostala funkcijskalnafunkcionalna kopija gena nije primjerena za proizvodnju potrebnog genskog proizvoda za očuvanje normalne funkcije.
*[[Haplotip]]
Sažeti termin za  haploidni  genotip. To je skup specifičnih  alela  (pojedinačnih  DNK  sekvenci) u klasteru usko povezanih  gena  na istom  hromosomu, koji se nasljeđuju zajedno. Jednostavnije rečeno, haplotip je grupa takvih gena koje potomstvo nasljeđuje od jednog roditelja. 
Skup usko povezanih genetičkih markera prisutnih na jednom [[hromosom]]u koji se nasljeđuju zajedno.
*[[Hardy-Weinbergov zakon]]
U velikoj populaciji u kojoj dolazi do slučajnog parenja, frekvencije gena i genotipova su stalne.
*[[Helikaza]]
Bilo koji iz klase motornih proteina zavisnih od ATP -a koji se kreću u smjeru duž DNK kičmu kičme i katalizuju razdvajanje dva[[komplementa RNK lanca dvostruke spirale, dozvoljavajući da se odvijajuodvija veliki broj vitalnih procesa, npr. transkripcija, replikacija i popravka. Enzim koji odmotava lance dvolančane uzvojnice.
*[[Hemizigot]]
U diploidnom organizmu, koji ima samo jedan alel na datom [[genski lokus|geneskom lokusu]] (gdje bi ih obično bilo dva). Hemizigotnost se može uočiti kada je samo jedna kopija [[hromosom]]a prisutna u normalno diploidnoj ćeliji ili organizmu, ili kada je obrisan segment [[hromosom]]a koji sadrži jednu kopiju alela, ili kada je gen lociran na [[spolni hromosomheterogamet]]nom spolu (u kojem polnispolni hromosomi ne postoje u parovima koji se podudaraju); naprimjer, kod muškaraca s normalnim hromosomima, za gotovo sve X-vezane gene se kaže da su hemizigoti jer postoji samo jedan X hromosom i nekoliko istih gena postoji na Y hromosomu. Muški spol koji samo na X-hromosomu nosi alel za spolno- vezano svojstvo i koji se uvijek eksprimira u [[fenotip]]u.
*[[Hemiziogot]]nost
Pojava samo jednog člana hromosomskog para ili segmenta hromosoma umjesto uobičajena dva. Hemizigotnost se često koristi za opisivanje X-vezanih gena kod muškaraca koji imaju samo jedan hromosom X. Ovaj se termin ponekad koristi u genetici somatskih ćelija gdje su ćelijske linije raka često hemizigotne za određene alele ili hromosomske regije.
*[[Heritabilnost]]
Također i  (nasljedivost)
Pohranjivanje, prijenos i izražavanje molekulskih informacija u biološkim organizmima,  što se manifestira prenošenjem fenotipskih osobine sa osobina s roditelja na potomstvo, bilo kroz seksualnu ili aseksualnu reprodukciju. Za ćelije ili organizmiorganizme potomaka se kaže da nasljeđuju genetičke informacije svojih roditelja.
*[[nasljeđivanje|Sposobnost nasljeđivanja]]:
[[Statistika]] koja se koristi u [[kvantitativna genetika|kvantitativnoj genetici]]. koja procjenjuje proporciju varijacije unutar date [[fenotip]]ske osobine koja je posljedica genetičke varijacije između pojedinaca u određenoj populaciji. Nasljednost se procjenjuje poređenjem individualnih fenotipova blisko srodnih jedinki u populaciji.
Udio varijacija u populacijskom svojstvu koji se može pripisati naslijeđenim genetičkim čniocimačiniocima. Procjene nasljednosti kreću se od 0 do 1 i često se izražavaju kao postotak. Broj blizak 1 može biti pokazatelj visoko nasljedne osobine unutar populacije. Ne smije se koristiti za procjenu rizika na individualnoj osnovi.
*[[Heterodupleksna analiza]]
Metod otkrivanja razlika u sekvencama između normalne DNK i DNK koja se testira. Obično se koristi kao metodmetoda za otkrivanje potencijalnih mutacija u genu.
*[[Heterogametnost]]
Stanje organizma koji stvara dva tipa gameta s obzirom na spolne hromosome (XY).
Heterogenost logaritama odds skora (HLOD rezultat)
Statistička procjena jesu li dva genetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili &quot;povezana&quot;) na određenom [[hromosom]]u da se vjerojatnovjerovatno nasljeđuju zajedno. Logaritam heterogenosti rezultata izgleda izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Naziva se i HLOD rezultat.
*[[Heterogenost lokusa]]
Prisustvo varijanti na različitim lokusima gena koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja.
*[[Heterohromatin]]
Kondenzirane regije hromatina koje najčešće nisu transkripcijski aktivne; mogu biti konstitutivne i fakultativne.
*[[Heterohromosom]]
Vidi: [[Alosom]]
*[[Heterologna ekspresija]] 
Ekspresija stranog gena ili bilo koje druge strane sekvence DNK unutar organizma domaćina koji prirodno ne sadrži isti gen. Insercija stranih transgena u heterologne domaćine pomoću rekombinantnog vektori je uobičajeni biotehnološki metod vektora uobičajena je biotehnološka metoda za proučavanje strukture i funkcije gena.
*[[Heteroplazmija]]
Pojava kada je u citoplazmi više tipova hloroplasta ili mitohondrija.
Heteroza, hibridna snaga i poboljšanje autbredinga
Također hibridna snaga i poboljšanje autbredinga.
Poboljšana ili povećana funkcija kvantiteta ili kvaliteta bilo koje biološke osobine u hibridu potomstvo potomstva, s obzirom na istu osobinu kod njegovih genetički različitih roditelja. Ako je bilo koja ili više osobina roditelja značajno poboljšana u potomstvu kao rezultat miješanja genetičkih doprinosa roditelja, potomstvo je heterotično.
*[[Heterozigot]]
U diploidnom organizmu, genotip koji ima dva različita alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, heterozigotni genotipovi su predstavljeni parom nepodudarnih slova ili simbola, često velikim slovom (kojikoje označava dominantni alel) i malim slovom (koje označava recesivni [[alel]]), kao što su Aa ili Bb itd. Kontrast je homozigot.
*[[heterozigot|Heterozigotni genotip]]
Prisustvo dva različita alela na određenom genskom lokusu. Heterozigotni genotip može uključivati jedan normalni i jedan mutirani alel ili dva različita mutirana alela (složeni heterozigot).
*[[Hibrid]]
Jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja iste vrste; npr. mendelovski F1-potomci graška dominantnog fenotipa nastali križanjem dominantnog homozigota i recesivnog homozigota ili potomak nastao križanjem jedinki koje pripadaju različitim vrstama.
Potomstvo koje nastaje spajanjem kvaliteta dvaju organizama različitih rodova, [[vrsta]], [[rasa]], [[sorta (botanika)|sorti]] ili varijeteta putem seksualnog razmnožavanja. Hibridi se mogu pojaviti prirodno ili umjetno, kao u toku selektivnog uzgoja domaćih životinja i biljaka. Reproduktivne barijere obično sprečavaju hibridizaciju između udaljenih organizama ili barem osiguravaju da hibridno potomstvo bude sterilno, ali plodni hibridi mogu dovesti do specijacije.
*[[Hibridizacija]]
Proces kojim se hibridni organizam proizvodi od dva organizma različitih rodova, vrsta, [[rasa{{ ili varijeteta.
Proces kojim se jednolančani DNK ili [[RNK]] preparat dodaje na površinu sekvence, u rastvoru, i potencijalno pretvara u komplementarnu sonda sondu. U odnosu na test ekspresije gena, hibridizacija se odnosi na korak u eksperimentalnoj paradigmi, dok se u molekulskoj biologiji ili genetici termin odnosi na hemijski proces.
*[[himera|Himerizam]]
Prisustvo dvedvije ili više populacija ćelija sas različitim genotipovima u pojedinačnom organizmu, poznatom kao himera, koja se razvila fuzijom ćelija koje potiču iz odvojenih zigota. Svaka populacija ćelija zadržava svoj genom, tako da je organizam kao cjelina mješavina genetički neidentičnih tkiva. Genetički himerizam može biti naslijeđen (npr. fuzijom više embrija tokom trudnoće) ili stečen nakon rođenja (npr. alogenom transplantacijom ćelija, tkiva ili organa od genetički neidentičnog donora). Kod biljaka može biti rezultat kalemljenja ili grešaka u diobi ćelija. Sličan je mozaicizmu, ali se razlikuje od njega.
*[[mutacija|Hipermorf]] 
Mutirani alel sas povećanom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni ([[divlji tip]]). 
*[[Hipomelanoza]]
Nedostatak melanina.
*[[Hipomorf]]
Mutirani alel sa smasnjenomsmanjenom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). 
*[[Histon]]
Dio klase posebnih proteina u [[hromosom]]ima oko kojih se omotava molekula DNK.
Bilo koji iz klase visoko alkalnih proteina odgovornih za pakovanje  jedarne DNK u strukturne jedinice koje se nazivaju nukleosomi u eukariotskim ćelijama. Histoni su glavne proteinske komponente hromatina, gdje se povezuju u komplekse koji djeluju kao &quot;kalemovi&quot;“kalemi” oko kojih se vijuga linearna molekula DNK. Imaju glavnu ulogu u regulaciji i ekspresiji gena.
*[[HLOD-rezultat]] ([[logaritam]] heterogenosti rezultata pojavljivanja)
Statistička procjena dajesu li su dva genska lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili &quot;povezana&quot;) na određenom [[hromosom]]u da se vjerovatno nasljeđuju zajedno. HLOD rezultat izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Također se naziva logaritam heterogenosti rezultata pojavljivanja.
*[[Hloroplastna DNK]] (cpDNK) 
Cirkularna molekula DNK u hloroplastima, nezavisna od jedarne, endosimbiotskog porijekla.
*[[Holandrični gen]]o
Geni na [[hromosom Y|Y-hromosomu]].
*[[hromosom|Holocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) 
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Bez jedne centromere, već više mjesta za sklapanje kinetohora raspoređenih duž cijele dužine [[hromosom]]a. Tokom diobe ćelije, hromatide holocentričnih hromosoma se paralelno pomiču i ne formiraju klasične strukture u obliku slova V, tipske za monocentrične [[hromosom]]e.
*[[Homogametnost]]
Organizam koji stvara jedan tip gameta s obzirom na [[spolni hromosom|spolne hromosome]] (XX)).
*[[Homologna rekombinacija]]
Tip genetičke rekombinacije u kojoj se nukleotidne sekvence razmjenjuju između dvije slične ili identične  (“homologne&quot;) molekule DNK, posebno one koja se događa između homolognih hromosoma. Termin se može odnositi na rekombinaciju koja se javlja kao dio bilo kojeg od brojnih različitih ćelijskih procesa, najčešće popravke DNK ili hromosomskog ukrštanja tokom mejoze kod eukariota i [[horizontalni prenos gena|horizontalnog prijenosa gena]] kod prokariota. Kontrastna nehomologna rekombinacija.
*[[Homologni hromosom]], homolozi
Također homolozi.
Skup od dva podudarna hromosoma, jednog majčinskog i jednog očinskog, koji se uparuju jedan s drugim unutar jedra tokom mejoze. Imaju iste gene na istim lokusima, ali mogu imati različite alele. 
*[[Homoplazmija]]
Pojava kada u citoplazmi nalazimo samo jedan tip [[hloroplast]]a ili [[mitohondrija]].
*[[Homozigot]]
U diploidnom organizmu, organizam koji ima dva identična alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, homozigotni genotipovi su predstavljeni parom odgovarajućih slova ili simbola, kao što su AA ili aa. Kontrast je heterozigot.
*[[homozigot|Homozigotni genotip]]
Jedinka koja nosi dva identična alela (AA  ili  aa).
Prisustvo dva identična alela na određenom lokusu gena. Homozigotni genotip može uključivati dva normalna alela ili dva alela koji imaju istu varijantu.
*[[Horizontalni transfer gena]] (HGT)
HGT ili lateralni prijenos gena (LGT) je kretanje genetičkog materijala između jednoćelijskih i/ili višećelijskih organizama osim (&quot;(“vertikalnim&quot;)”) prijenosom DNK, od roditelja do potomstva ([[razmnožavanje]]). HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama.
Horizontalni prijenos gena je i  izmjena genetičkog materijala između dvije homologne molekule DNK dviju različitih ćelija (jedinki) iste generacije.
*[[Hromatida]]
Jedna kopija novokopiranog [[hromosom]]a, koji je centromerom spojen sas originalnim hromosomom.
*[[Hromatidna razmjena]] 
Razmjena dijelova nesestrinskih hromatida homolognih hromosoma u profazi I mejoze.
*[[Hromatin]]
[[hromosom]]ski dio jedra sas pojačanom prijemčivošću  za boje koje se koriste za bojenje preparata za mikroskopiranje. 
:Kompleks DNK i proteina tzv. nukleoprotein; može biti euhromatin iIiili heterohromatin
Kompleks DNK, [[RNK]] i proteina koji se nalazi u eukariotskim ćelijama, koji je primarna supstanca koja se sastoji od hromosoma. Hromatin funkcioirafunkcionira kao sredstvo za pakiranje vrlo dugih molekula DNK u visoko organizirane i gusto zbijene oblike, što sprečava zapetljavanje niti, jača DNK tokom ćelijske diobe, pomaže u sprečavanju oštećenja DNK i ima važnu ulogu u regulaciji ekspresije gena i DNK replikacija.
*[[Hromosom]]
Jedarna supramolekulska struktura, vidljiva tek u ćelijama  koje se dijele. Tada se hromosomi kondenziraju i dobiju jasnije konture. Prije diobe liče na tanke niti sklupčane u jedru.
Sastoje se iz DNK i specifičnih proteina, [[histon]]a, koji služe kao prstenovi oko kojih se obmotavaomotava DNK. Oblik i debljina [[hromosom]]a ovise o tomezavise od toga koliko je čvrsto DNK obmotanaomotana oko proteina. Ako je obmotanaomotana jako, onda se hromosomi bolje vide i to se dešava nešto prije same diobe ćelije. Na hromosomu se mogu uočiti njegobvinjegovi kraci (kratki – p i dugi – q) krajevi ([[telomere]]), primarna RNK ([[centromere]]) i sekundarna RNK (drške satelita) suženja.  
[[Hromosom]]i se mogu smatrati svojevrsnim tipom molekulskog “paketa&quot; za  DNK unutar ćelijskog jedra. Kod većine eukariota, sastoje se od dugih lanaca DNK umotanih s proteinima koji se vežu za niti i kondenziraju, kako bi spriječili da postanu neupravljivo zapetljani. Najlakše se razlikuju i proučavaju u njihovim potpuno kondenziranim oblicima, koji se javljaju samo tokom ćelijske diobe. Neki jednostavni organizmi imaju samo jedan hromosom od kružne DNK, dok većina eukariota ima više hromosoma sastavljenih od linearne DNK. Sastoji se od proteina i DNK organiziranih u gene. Svaka ljudska ćelija normalno sadrži 23 para [[hromosom]]a.
*[[Hromosomska duplikacija]] 
Dvostrukost cijelog hromosoma ili njegovih određeni hsegmenataodređenih segmenata.
*[[Hromosomska nestabilnost]]
Genomska neravnoteža koja se javlja kada ćelija ima abnormalan broj hromosoma. Može biti uzrokovana neočekivanim hromosomskim križanjem ili prisutnošću malih, vanhromosomskih dijelova DNK.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==I==
*[[Idiohromosom]]
Vidi: [[Alosom]].
*[[Inbred linija]]
Bilo koja loza određene vrste u kojoj su jedinke gotovo ili potpuno genetički identične jedna drugoj zbog duge historije ponovljenih inbridinga, bilo prirodnim ili vještačkim putem. Linije se obično smatraju ukrštanimukrštenim nakon najmanje 20 generacija inbridinga (npr. samooplodnjom ili parenjem u srodstvu), kada su gotovo svi lokusi u genomu homozigotni i sve jedinke se stoga mogu  tretirati kao klonovi (uprkos činjenici da se još uvijek proizvode spolnom reprodukcijom).
*[[Inbriding]] 
Također ukrštanje u srodstvu
[[Spolno razmnožavanje]] između [[rasa]] ili jedinki koje su genetički blisko povezane. Inbriding rezultira [[homozigot|homosigotnošću]], što može povećati i vjerovatnoću da će potomstvo biti pogođeno štetnim recesivnim osobinama i vjerovatnoću fiksiranja korisnih osobina unutar reproduktivnog dijela populacije. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati ukrštanjem, a za potomstvo se kaže da je inbredno. Kontrast je autbriding.
*[[Incidencija]]
Učestalost nove pojave genetičkog poremećaja (ili šire bilo kojeg genetičkog stanja ili osobine, štetnog ili drugog) među članovima određene populacije i u određenom vremenskom periodu. 
*[[Indel]]
Termin koji se odnosi na inserciju ili deleciju jedne ili više baza u sekvenci [[nukleinske kiseline]].
*[[Inducibilni gen]]
Gen čija [[ekspresija gena|ekspresija]] ili reaguje na promjenu okoline ili ovisi o  položaji ćelije domaćina unutar [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]].
*[[protein|Induktor]]
Protein koji se vezuje za represor (da ga onemogući) ili za aktivator (da ga omogući).
*[[Informacijska RNK]]
[[RNK]] (iRNK, mRNK) su sve  molekule RNK  koje prenose genetičku informaciju iz njenog centra u [[ćelijsko jedro|jedru]], tj. u [[hromosom]]ima  ili u drugim nositeljima DNK ([[mitohondrijska DNK]] ([[mitohondrije]] i [[plastid]]i) – do mjesta njene realizacije. Genetička kontrola svih pojava i procesa u organizmu odvija se putem sinteze regulacijskih  ([[enzimi]]) i strukturnih  proteina. 
*[[genetičko testiranje|Informativnost]]
U [[genetičko testiranje|genetičkom testiranju]], rezultat testa koji definitivno otkriva prisustvo ili odsutnost genetičke promjene zametne linije povezane s nasljednim poremećajem koji se procjenjuje. U analizi povezanosti, sposobnost razlikovanja između majčinski  i očinski naslijeđenih DNK-markera (polimorfizama) unutar ili u blizini određenog gena od interesa.
*[[genetičko savjetovanje|Informirani pristanak]] (proces pristanka)
Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju [[informacija]]. Trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija [[genetička analiza|genetičke analize]], raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Naziva se i proces pristanka.
*[[Insercija (genetika)|Insercija]]
Umetanje jednog ili više [[nukleotid]]a u lanac DNK, odnosno hromosom. Tip mutacije u kojoj se jedna ili više baza dodaje sekvenci nukleinske kiseline; može značajno varirati u veličini.
*[[Inicijacijski kodon]]
Pogledajte: Početnipočetni kodon (startni kodon).
*[[Insercijska mutageneza]]
Promjena sekvence DNK umetanjem jednog ili više nukleotida u sekvencu, bilo prirodno ili vještački. Ovisno o preciznoj lokacijiZavisno od precizne lokacije umetanja unutar ciljne sekvence, insercije mogu djelomično ili potpuno inaktivirati ili čak povećati regulaciju genskog proizvoda ili biohemijskog puta, ili mogu biti neutralne, ne dovodeći do suštinskih promjena. Mnoge tehnike genetičkog inženjerstvoainženjerstva oslanjaju se na umetanje egzogenog genetičkog materijala u ćelije domaćina, kako bi se proučavala funkcija i ekspresija gena. 
*[[Insercijska sekvenca]] 
Također, insercijski ili jednostavno umetnuti element
Bilo koja nukleotidna sekvenca koja je prirodno ili umjetno umetnuta u drugu sekvencu. Termin se posebno koristi da se odnosi naza dio transpozibilnog elementa koji kodira one proteine koji su direktno uključeni u proces transpozicije, npr. enzim transpozaza. Kodirajuća regija u transposabilnoj sekvenci umetanja obično je flankirana kratkim obrnutim ponavljanjima, a struktura većih prenosivih elemenata obično uključuje par bočnih sekvenci umetanja koje su same invertirane.
*''[[In silico]]'' 
Odnosi se na eksperimente na živim jedinkama van i unutar organizma, odnosno i kako su i nađeni  in natura.
*[[''In situ]]'' 
Na datom mjestu
*[[Integron]]
Mobilni genetički element koji se sastoji od genske kasete koja kodira rekombinazu specifičnu za mjesto i uključuje mjesta za prepoznavanje specifična za integrazu i promotor koji upravlja ekspresijom jednog ili više gena za adaptivne osobine na ćeliju domaćina. Integroni obično postoje u obliku kružnih episomnih DNK fragmenata kao što su plazmidi, preko kojih pomažu brzu adaptaciju i evoluciju bakterija, omogućavajući horizontalni prijenos gena otpornosti na antibiotike između različitih bakterijskih vrsta i sojeva. 
*[[Intein]]
Bilo koja sekvenca jedne ili više aminokiselina unutar prekursorskog polipeptida koja je izrezana spajanjem proteina tokom posttranslacijske modifikacije i stoga je odsutna u zrelom proteinu, analogno intronima spojenim iz [[RNK]] transkripta. Kontrast je ekstein.
*[[Intercistronska regija]] / međugenska regija
Bilo koja sekvenca DNK koja se nalazi između stop kodona jednog gena i startnog kodona sljedećeg gena u policistronskoj transkripcijskoj jedinici.  Također: međugenska regija.
*[[Interfaza]]
Sve faze ćelijskog ciklusa isključujući ćelijsku diobu. Tipska ćelija većinu života provodi u interfazi, tokom koje obavlja svakodnevne metaboličke aktivnosti, kao i potpunu replikaciju svog genoma u pripremi za mitozu ili mejozu.
*[[Intergenski razmaknik]] (IGS)
Regija nekodirajuće DNK između gena. Termini intergeni spejser (IGS) ili netranskribovaninetranskribirani razmak (NTS) koriste se posebno za razmaknicu DNK između mnogih tandemski ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.
*[[Intergenska regija]] (IGR)
Bilo koja sekvenca nekodirajuće DNK koja se nalazi između funkcionalnih gena.
*[[Interkalirajući agens]]
Bilo koji hemijski spoj (npr. akridinske boje) kojekoji ometa poravnanje i uparivanje baza u komplementarnim lancima molekula DNK, umetanjem sesebe između baza. 
*[[Interkineza]]
Skraćena pauza u aktivnostima vezanim za ćelijsku diobu koja se javlja tokom mejoze kod nekih vrsta, između prve i druge mejotske diobe (tj. mejoze I i mejoze II). Tokom interkineze ne dolazi do replikacije DNK, za razliku od normalne interfaze koja prethodi mejozi I i mitozi. 
IntragenskiIntragenska regija
Vidi: Intronintron.
*[[Introgresija]]
Također, [[introgresivna hibridizacija]].
Premještanje gena iz genskog fonda jedne populacije ili vrste u onu druge populacije ponovnim ukrštanjem hibrida dvije populacije s jednom od roditeljskih populacija. Sveprisutan je i važan izvor genetičke varijacije u prirodnim populacijama, ali se također može namjerno izazvati u uzgoju pripitomljenih biljaka i životinja.
*[[Intron]]
Nekodirajuća sekvenca eukariotske DNK, između sekvenci DNK sa smislenom šifrom (egzonima). Sekvenca DNK između egzona koja se inicijalno kopira u RNK, ali je izrezana iz konačnog [[RNK]] prijepisa i stoga ne mijenja kodiranje aminokiseline. Poznato je da neke intronske sekvence utiču na ekspresiju gena.
*[[Intron]]ski upad
Rekombinacija posredovana intronom; tip abnormalnosti  [[hromosom]]a u kojem su krakovi hromosoma ogledalske slike jedan drugog. 
*[[inverzija (genetika)|Inverzija]]
[[Hromosomska mutacija]] u kojoj se segment hromosoma odlomi i ponovno pričvrsti u obrnutom smjeru.
*[[Inverzijska omča]]
Nastaje sparivanjem [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] kod inverzijskog [[heterozigot]]a.
*''[[In vitro]]''
U staklenci.
*''[[In vivo]]''
Uživo.
*[[iRNK]]
Vidi: [[Informacijska RNK]].
*[[Istosmislena mutacija]]
Vidi: Sinonimnasinonimna mutacija.
*[[Izohromosom]]
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) 
Hromosom sa s centromerom  u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatide približno jednake dužine. 
Formiranje izohromosoma je ekvivalentno je istovremenim događajima umnožavanja i [[delecija (genetika)|delecije]], tako da dvije kopije ili dugog ili kratkog kraka čine rezultirajući hromosom.
*[[Izolator]]
Specifična sekvenca DNK koja sprečava da gen bude pod uticajem aktivacije ili potiskivanja obližnjih gena.
*[[Izomerni gen]]i 
Dva ili više gena koji su ekvivalentni i redundantni u smislu da, uprkos [[kodon|kodiranju]] različitih genskih proizvoda, svaki od njih rezultira istim [[fenotip]]om kada je postavljen unutar iste genetičke pozadine. Ako je nekoliko izomernih gena prisutno u jednom genotipu, mogu biti kumulativni ili bez n-kumulativnog doprinosa fenotipu.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==J==
*[[Jedarce]] (nukleolus)
Jednostruka ili višestruka ćelijska [[organela]], odnosno jedrova suborganela. Glavna funkcija mu je stvaranje i organizacija  komponenti ribosoma ([[rRNK]] i [[ribosom]]skih proteina).
Organela jedra eukariotskih ćelija koja se sastoji od proteina, DNK i RNK i služi kao mjesto sinteze [[ribosom]]a. 
*[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP)
U genetici odrednica za pojavu zamjene mjesta jednog od [[nukleotid]]a nekim drugim nukleotidom. Naprimjer, ako je posmatrana sekvenca na određenoj lokaciji gena posmatrane vrste sastavljena od niza nukleotida AAGCCTA, pa zatim nastane promjena redoslijeda nukleotida, kao AAGCCAA, postaje uočljivo da se početna i novonastala sekvenca međusobno razlikuju u jednom nukleotidu.  Posljedice ovakvih izmjena (usljed ovakve &quot;[[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]“) mogu biti različitog obima i oblika u posmatranom [[genom]]u ili fenotipu.
*[[Jednosmjerna translokacija – [[nerecipročna translokacija]]
Premještanje segmenta jednog hromosoma, nakon loma, na drugi nehomologni hromosom.
*[[hromatida|Jednostruki hromosom]] 
Hromatida koja ima svoju vlastitu centromeru, jedna molekula DNK.
*[[ćelijsko jedro|Jedro]]
Ćelijska [[organela]] u kojoj je pohranjena (isključivo ili djelimično) genetička informacija u hromosomima.

==K==
*[[genom|Kanalizacija]]
Sposobnost populacije da dosljedno proizvodi isti fenotip bez obzira na varijabilnost okoline ili genetičke varijacije unutar njenog genoma. Koncept se najčešće koristi u razvojnoj biologiji za tumačenje zapažanja da su razvojni putevi često oblikovani prirodnom selekcijom, tako da se ćelijske loze u razvoju &quot;vode&quot; ili &quot;kanaliziraju&quot; prema jednoj, određenoj sudbini, postajući progresivno otpornijim na bilo kakve manje perturbacije. To može preusmjeriti razvoj ćelija dalje od njihovog početnog toka.
*[[Kandidatski gen]]
Gen čija je lokacija na hromosomu povezana s određenim fenotipom (često vezanim za bolest),) i za koji se stoga sumnja da uzrokuje ili doprinosi fenotipu. Geni kandidati se često biraju za proučavanje na osnovu prethodnog znanja ili prognoza o njihovoj funkcijskalnojfunkcionalnoj relevantnosti za osobinu ili bolest koja se istražuje.
*[[Kanonska sekvenca]]
Vidi: [[Konsenzusna sekvenca]].
*[[Kariogram]]
Prikaz hromosoma jedne vrste poredanih prema veličini i položaju centromera (primarnih suženja hromosoma).
*[[Kariotip]]
Kompletna [[hromosomska garnitura]] date vrste.
Broj i izgled hromosoma unutar jedra eukariotske ćelije, posebno kako je prikazan na organiziranoj mikrosnimci poznatoj kao [[kariogram]] ili u idealiziranom [[idiogram]]u (u parovima i poredani po veličini i položaju centromere). Termin se također koristi za označavanje kompletnog skupa hromosoma u vrsti ili pojedinačnom organizmu ili za bilo koji test koji otkriva ovaj komplement ili mjeri broj hromosoma. 
*[[kaskadno testiranje|Kaskadni skrining]] (kaskadno testiranje)
Sistemski postupak za identifikaciju osoba unutar porodice kod kojih postoji rizik od nasljednog stanja. Počinje pronalaskom [[patogen]]e/ vjerovatno patogene varijante, putem opsežnog testiranja (kao što je testiranje potpunog genoma ili multigenskog panela) kod jednog člana porodice, obično pogođenog ovim stanjem. Zatim se testiranje samo za određenu porodičnu varijantu proširuje na rizične biološke rođake. Ovaj se proces ponavlja kako se identificira više pogođenih pojedinaca ili nositelja patogene varijante. Kaskadni skrining  ponekad se naziva i kaskadno testiranje (preferirani termin).
Kaskadno ([[genetičko testiranje|genetičko]]) testiranje  (kaskadni skrining)
Proces proširenja genetičkog testiranja na pojedince s rizikom unutar porodice za [[nasljeđivanje]] patogene varijante prethodno identificirane kod  biološkog srodnika. Ovaj se proces ponavlja kako se unutar porodice identificira više nositelja [[patogen]]e varijante. Kaskadno [[genetičko testiranje]] ponekad se naziva i kaskadni probir, iako je preferirani izraz kaskadno genetičko testiranje. Naziva se i kaskadnim testiranjem.
*[[ekspresivnost (genetika)|Kasni ili varijabilni početak]]
Odnosi se na dob u kojoj se fenotip bolesti izražava kod osobe koja nosi patogenu varijantu. Stanja s kasnim ili promjenjivim početkom općenito se manifestiraju kasnije u životu ili u neko određeno doba tokom života.
*[[bazni par|Kilobaza]]
Jedinica molekulske mase/ dužine [[nukleinske kiseline]] jednaka 1.000 parova baza u dupleksnim molekulama, kao što je dvolančana DNK ili 1.000 baza u jednolančanim molekulama.
*[[Kinetohor]]
Troslojna laminarna proteinska struktura kojom se hromosom prihvata za mikrotubule [[diobeno vreteno|diobenog vretena]].
*[[Klasična genetika]]
Grana genetike koja se zasniva isključivo na posmatranju vidljivih rezultata reproduktivnih činova, za razliku od onoga što su omogućile moderne tehnike i metodimetode molekulske biologije. Kontrastna molekululskaKontrast je [[molekularna genetika|molekulska genetika]].
*[[genetičko testiranje|Klinička korisnost]]
Pojam koji se odnosi na vjerovatnoću da će test, podsticanjem intervencije, rezultirati poboljšanim zdravstvenim ishodom. Klinička korisnost genetičkog testa temelji se na zdravstvenim dobrobitima povezanim s intervencijama koje se nude osobama s pozitivnim rezultatima testa.
*[[genetičko testiranje|Klinička valjanost]]
Termin koji se odnosi na prediktivnu vrijednost testa za određeni klinički ishod (npr. [[vjerovatnoća]] da će se rak razviti kod nekoga s pozitivnim testom). Primarno je određena osjetljivošću i specifičnošću kojom test identificira pojedince s definiranim kliničkim stanjem unutar određene populacije. Klinička valjanost genetičkog testa je vjerovatnoća da će se rak razviti u nekoga s pozitivnim rezultatom testa.
*[[kloniranje|Klon]]
Genetički identične ćelije bakterija nastale [[binarna dioba|binarnim diobama]];  populacija ćelija ili [[organizam]]a koji su genetički identični, a nastali su binarnom diobom ([[prokarioti]]) ili mitozom iz jedne ćelije ili vegetativnim razmnožavanjem zajedničkog pretka ([[eukarioti]]).
*[[Kloniranje]] 
Proces proizvodnje, bilo prirodno ili umjetno, pojedinačnih organizama ili ćelija koje su genetički identične jedna drugoj. Klonovi su rezultat svih oblika aseksualne reprodukcije, a ćelije koje prolaze kroz mitozu proizvode ćelije kćeri koje su klonovi roditeljske ćelije i jedne druge. Kloniranje se također može odnositi na biotehnološke metode kojikoje vještački stvaraju kopije [[organizam]]a ili [[ćelija (biologija)|ćelija]], ili, u molekulskom kloniranju, kopije fragmenata DNK ili drugih molekula.
Metod manipulacije genetičkim materijalom u cilju dobijanja genetički istovjetnih jedinki. Jedinke koje imaju istovjetan genetički materijal se nazivaju se klonovima.  
*[[ekspresija gena|Koaktivator]]
Tip regulatora koji povećava ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem za aktivator.
*[[kodon|Kodiranje]]
Također  ([[smislenost (genetika)|smisleni lanac]], pozitivni (+) lanac i lanac bez šablona.)
Lanac dvolančane molekule DNK čija nukleotidna sekvenca direktno odgovara sekvenci [[RNK]] transkripta proizvedenog tokom transkripcije (osim što su baze [[timin]]a supstituirane [[uracil]]skim bazama u molekuli RNK). Iako sam po sebi nije transkribiran, kodirajući lanac je po konvenciji lanac koji se koristi kada se prikazuje sekvenca DNK zbog direktne analogije između njene sekvence i kodona [[RNK]] proizvoda. Kontrast šablonske niti; vidi i smislenost.
*[[kodominantnost|Kodominacija]]
Osobena varijacija sudominacije dvajudva alela nad trećim. Manifestira u pojavi dase kad su [[heterozigot]]ne jedinke istovremeno obilježene produktima oba prisutna alela; specifična supstanca koju kodira svaki od njih strukturno je istovjetna u oba moguća [[genotip]]a (primjer [[krvna grupa]] AB).
*[[Kodon]]
[[Triplet]] u mRNK komplementaran tripletu (kod) u DNK.
Serija od tri uzastopna nukleotida u kodirajućoj regiji sekvence nukleinske kiseline. Svaki od ovih tripleta kodira određenu aminokiselinu ili stop signal tokom sinteze proteina. Svaka molekula DNK i [[RNK]] napisana je jezikom nukleotida, koristeći četiri &quot;slova&quot; (četiri različite nukleobaze ), ali jezik koji se koristi za konstruiranje proteina uključuje 20 &quot;slova&quot; (20 različitih aminokiselina). [[Kodon]]i pružaju ključ koji omogućava da se ova dva jezika prevode jedan u drugi. Općenito, svaki kodon odgovara jednoj aminokiselini (ili stop signalu). Potpuni skup kodona naziva se [[genetički kod]].
*[[enzim|Kofaktor]]
Bilo koji neproteinski [[organski spoj]] koji je vezan za [[enzim]]. Kofaktori su potrebni za pokretanje [[kataliza]].
*[[Kompenzacija doze]]
Regulacijski sistem kojim se jedan X-hromosom kod ženki sisara inaktivira u ranom [[embriogeneza|embrijskom razvoju]] i ostaje inaktivan cijeli život
Svaki mehanizam kojim organizmi neutraliziraju veliku razliku u doziranju gena uzrokovanu prisustvom različitog broja [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]] kod različitih spolova, čime se izjednačava ekspresija spolno vezanih gena tako da pripadnici svakog spola primaju iste ili slične količine proizvoda takvih gena. Primjer je X-inaktivacija kod ženki sisara.
*[[osobina|Kompleksna osobina]]
Vidi: [[osobina|Kvantitativno svojstvo]].
*[[Komplementarna DNK]] (cDNK)
DNK koja se sintetizira iz jednolančanog šablona [[RNK]]  (obično [[iRNK]] ili [[miRNK]] ) u reakciji koju katalizira enzim [[reverzna transkriptaza]]. Proizvodi se i prirodno od strane [[retrovirus]]a i vještački u određenim laboratorijskim tehnikama, posebno molekulskim kloniranjem. 
U [[bioinformatika|bioinformatici]], termin se također može koristiti za označavanje sekvence transkripta [[iRNK]] izražene kao njegov dvojnik kodirajućeg lanca DNK (tj.[[timin]]om koji zamjenjuje [[uracil]]).
*[[Komplementarni gen]]i
Geni koji interakcijom daju učinak različit od učinka svakoga gena zasebno.
*[[nukleinska kiselina|Komplementarnost]]
Svojstvo biopolimernosti [[nukleinske kiseline]], pri čemu će dva [[polimer]]na lanca postavljena antiparalelno jedan prema drugom težiti formiranju parova baza koji se sastoje od [[vodikova veza|vodikovih veza]] između pojedinačnih [[nukleobaza]] koje čine svaki lanac. Pritom se svaki od četiri tipa nukleobaza uparuje isključivo s jednim drugim tipom nukleobaza; npr. u dvolančanoj  molekuli DNK, A se pari samo sas T, a C parovi samo sa G. Za polulance koji su upareni na takav način, kao i za same baze, kaže se da su komplementarni. Stepen komplementarnosti između dva lanca snažno utiče na stabilnost dupleksnih molekula; određene sekvence također mogu biti interno komplementarne, što može rezultirati vezivanjem jednog lanca za sebe. Komplementarnost je fundamentalna za mehanizme koji upravljaju [[replikacija DNK|replikacijom DNK]], transkripcijom i [[popravka DNM|popravkom DNK]].
*[[Kondenzacija DNK]]
Proces povećavanja stepena spiralizacije i približavanja namotaja dvostruke spirale DNK. 
*[[novorođenče|Kongenitalnost]]
Stanje ili osobina prisutna pri rođenju. Može biti posljedica genetičkih ili negeničkih faktora. [[Fenotip]] ili [[osobina]] koja se češće javlja u određenoj porodici nego u općoj populaciji; porodične osobine mogu imati genetičku i/ili negenetičku [[etiologija|etiologiju]].
*[[bakterijska konjugacija|Konjugacija]]
Prijenos DNK iz donora u recipijenta tokom spolnog razmnožavanja; mehanizam [[genetička rekombinacija|rekombinacije]] kod [[bakterija]].
*[[inbriding|Konsangvinitet]] 
Genetičko srodstvo između jedinki koje su potomci barem jednog zajedničkog pretka.
*[[Konsenzusna sekvenca]]
U  molekulskoj biologiji  i  [[bioinformatika|bioinformatici]], izračunati redoslijed najčešćih ostataka, bilo  nukleotida  ili  aminokiselina, pronađen na svakom položaju u  poravnanju sekvenci. Predstavlja rezultate više [[poravnavanje sekvenci|poravnavanja sekvenci]], u kojima se srodne međusobno uspoređuju i izračunavaju se slični sekvencni sekventni motivi.  
*[[vrsta|Konspecifičnost]]
Pripadnost istoj vrsti.
*[[Konstitucijska DNK]] (DNK zametne linije)
]]Odnosi se na tkivo koje potoče iz reproduktivnih ćelija (jajna ćelija|jajne ćelije ili [[spermatozoid]]a) i koje se ugrađujuugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija germinativne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i DNK zametne linije.
*[[Konstitutucijska ekspresija]]
Kontinuirana transkripcija gena, za razliku od fakultativne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira samo prema potrebi. Gen koji se kontinuirano transkribujetranskribira naziva se konstitutivni gen.
*Konsultant
Osoba koja se javlja na [[genetičko savjetovanje]].
*[[Kontrastni početni kodon]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) 
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Pozicioniranje centromere blizu, ali ne tačno u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatida neznatno različite dužine.   
*[[Konverzija DNK]] 
Bilo koji mehanizam pomoću kojeg se DNK  sekvence se razmjenjuju nerecipročno (npr. putem konverzije gena, transpozicije ili nejednakog križanja ) što uzrokuje stalne fluktuacije u broju kopija DNK motiva tokom života organizma. Takvi mehanizmi su često glavni pokretači specijacije među populacijama. 
*[[Konzervacijska genetika]]
Interdisciplinarna grana populacijske genetike koja primjenjuje genetičke metode i koncepte u nastojanju da se razumije dinamika gena u [[populacija]]ma, s glavnim ciljem izbjegavanja izumiranja i očuvanja i obnavljanja biodiverziteta.
*[[[Konzervativna replikacija]]
Jedna je od trinačinatri načina replikacije DNK. Tokom ovog procesa stvara dvije zavojnice DNK iz jedne izvorne. Od dvije formirane zavojnice, jedna z sadrži potpuno staru DNK, dok druga sadrži potpuno novu DNK.
*[[Konzervirana sekvenca]]
]]Sekvenca [[nukleinske kiseline]] ili proteina koji je vrlo sličan ili identičan u mnogim [[vrsta]]ma ili unutar [[genom]]a, što ukazuje na to da je ostao relativno nepromijenjen kroz dugi period evolucije.
*[[transkripcijski faktor|Koregulator]]
Protein koji djeluje zajedno sas jednim ili više faktora transkripcije, kako bi regulirao [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].
*[[ekspresija gena|Korepresor]]
Tip koregulatora koji smanjuje (potiskuje) ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem i aktiviranjem represora.
*[[vezabi geni|Kosegregacija]]
Prijenos, zajedno, dva ili više gena na istom hromosomu, kao rezultat toga što su u vrlo bliskoj fizičkoj blizini jedan drugome (tj. povezani).
*[[histon|Kovalentne modifikacije histona]]
*[[Postranslacijske modifikacije]] koje dovode do aktivacije gena ili pak [[utišavanja gena]].
*[[hromosom|Kratki krak (p)]]
Kraći [[hromosom]]ski krak, u odnosu na q krak datog hromosoma, prema položaju centromere.
*[[Kratko tandemsko ponavljanje]] (STR) ili jednostavno ponavljanje sekvence (SSR)
Tip satelitske DNK koja se sastoji od relativno kratke sekvence tandemskog ponavljanja, u kojoj se određeni motivi (u rasponu dužine od jedne do šest ili više baza) ponavljaju, obično 5–50 puta. [[Mikrosatelit]]i su široko rasprostranjeni u [[genom]]ima većine organizama i imaju tendenciju da imaju veće stope mutacija nego u drugim regijama. Klasifikovani su kao tandemsko ponavljanje DNK promenljivogpromjenljivog broja ([[VNTR]]), zajedno sas dužim minisatelitima.
*[[Krosingover]] (krosing over)
Vidi: Hromosomsko ukrštanje.
*[[inbriding|Krvno srodstvo]]
Genetički blisko srodne osobe koje dijele nedavnog zajedničkog pretka (obično udaljenog ne više od tri ili četiri generacije). Efekt srodnog parenja, takođetakođer poznatog kao inbriding, jest povećanje vjerovatnoće da će potomstvo biti [[homozigot]]no na bilo kom datom paru [[gemski lokus|genskih lokusa]]. 
*[[Kvantitativna genetika]]
Grana [[populacijska genetika|populacijske genetike]] koja proučava [[fenotip]]ove koji kontinuirano variraju (kao što su [[visina]] ili [[masa]]), za razliku od onih koji spadaju u kategorije koje se mogu diskretno identifikovati (kao što je [[boja očiju]] ili prisustvo ili odsustvo određene osobine). [[Kvantitativna genetika]] koristi statističke metode i koncepte za povezivanje kontinuirano distribuiranih fenotipskih vrijednosti sa specifičnim [[genotip]]ovima i genskim proizvodima.
*[[Kvantitativni PCR]]
[[PCR]] u realnom vremenu  ili  kvantitativna polimerazna lančana reakcija  (engengl.  ''Real-Time  Polymerase  Chain  Reaction''),, skraćeno  RTPCR, je) laboratorijska je tehnika u molekulskoj biologiji   koja je bazirana na polimeraznoj lančanoj reakciji  (PCR). Primjenjuje se za umnožavanje i simultanu detekciju ili kvantifikaciju  ciljane molekule  DNK. Postupak slijedi opći princip polimerazne lančane reakcije, a ključno obilježje je karakteristika je da se umnožena DNK otkriva kako reakcija napreduje, u  &quot;“realnom vremenu&quot;.  Ovo je novi pristup u odnosu na standardnu [[PCR]], gdje se detektira proizvod reakcije na svom kraju.
*[[osobina|Kvantitativno svojstvo]] 
Također: Složena osobina.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==L==
*[[Lac-operon|''Lac''-operon]]
Inducibilni sistem regulacije gena kod  Escherichia coli.
*[[PCR|Polimerazns lančana reakcija]] (PCR)
Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) anelinga i (3) elongacije. Lančana reakcija polimerazom je vrlo čest postupak u molekulskogenetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i PCR.
*[[Lateralni transfer gena]] (LGT)
Vidi: Horizontalni prijenos gena.
*[[lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno pozitivni rezultat]]
Rezultat testa koji pokazuje da je ispitanik zahvaćen i/ili ima određenu mutaciju gena kada on ili ona zapravo nije zahvaćen i/ili nema mutaciju; tj. pozitivan rezultat testa kod stvarno nepogođene osobe ili osobe s negativnom mutacijom.
*[[LD
*[[LD (neravnoteža povezivanja]])
Mjesto gdje se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može slučajno objasniti zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i neravnoteža povezivanja.
*[[Leptoten]]
Potfaza profaze mejoze I.
U mejozi, prviprva od pet podfazapotfaza profaze I, nakon interfaze i prethode zigonemu, tokom kojeg se replicirani hromosomi kondenzuju iz difuznog hromatina u duge, tanke niti koje su mnogo vidljivije unutar jedra.
*[[Letalna ekvivalentna vrijednost]]
Prosječan broj recesivnih štetnih gena koji postoje u heterozigotnom stanju koje nosi član populacije diploidnih organizama, pomnožen prosječnom vjerovatnoćom da će svaki takav gen uzrokovati preranu smrtnost kada je homosigotan. Naprimjer, za organizam koji nosi osam recesivnih semiletalnih alela, od kojih svaki proizvodi samo 50% vjerovatnoće prerane smrti kada je homozigotan, kaže se da nosi genetički teret od četiri &quot;smrtonosna ekvivalenta&quot;. 
*[[Letalna mutacija]]
Svaka mutacija koja rezultira preranom smrću organizma koji je nosi. Recesivne letalne mutacije su fatalne samo za homosigote, dok su dominantne letalne mutacije fatalne čak i za heterozigote. 
*[[Ligaza]]
Klasa [[enzim]]a koji kataliziraju spajanje velikih molekula kao što su [[nukleinske kiseline]], formiranjem jedne ili više [[hemijska veza|hemijskih veza]] između njih, tipski C–C, C–O, C–S ili C–N veza putem kondenzacijskih reakcija. Primjer je DNK-ligaza, koja katalizira stvaranje [[fosfodiesterska veza|fosfodiestarskih veza]] između susjednih [[nukleotid]]a na jednom ili oba lanca molekule DNK, reakcija poznata kao [[ligacija]]. 
*[[Lijonizacija]]
Vidi:  X-inaktivacija. 
*[[Lizogeni ciklus]]
Ciklus bakterijskih virusa koji nakon infekcije izazivaju lizu (razgradnju) [[bakterije]].
Ima bakterijski virus sa ugrađenom [[fag]]nom (virusnom) DNK u genom bakterije
*[[LOD-rezultat]] (Logaritamlogaritam kvotnih rezultata) 
Statistička procjena jesu li dva genetićkagenetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili “povezana&quot;)  na određenom [[hromosom]]u da se mogu zajedno naslijediti. Za LOD rezultat od 3 ili više općenito se podrazumijeva da znači da su dva gena smještena blizu jedan drugome na hromosomu. LOD rezultat od 3 znači da su izgledi 1000:1 da su dva gena povezana i stoga naslijeđena zajedno.
Također se naziva LOD skor.
*[[LOH]]
Gubitak [[heterozigot]]nosti
Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i gubitkom heterozigotnosti.
*[[genski lokus|Lokus]]
Fizičko mjesto ili mjesto specifičnog [[gen]]]a na hromosomu.
*[[Lyonska teorija]]
Teorija genetičarke Mary Lyon prema kojoj je inaktivacija hromosoma X kod ženki sisara slučajna i nasumična.

==M==
*[[MAGE]]
Grupa koja ima za cilj da obezbediobezbijedi standard za reprezentaciju [[DNK-mikromreža]] ; podaci o ekspresiji gena koji bi olakšali razmjenu informacija mikromreža između različitih sistema podataka. *[[Mikrohromosom]]
*[[Majčinski efekt]]
Učinak produkata majčinih gena na [[fenotip]] potomka.
*[[Majčinsko nasljeđivanje]]
Vidi: [[Citoplazmatskog nasljeđivanje]], nasljeđivanje DNK-organela jajnom ćelijom.
*[[Mala jedarna ribonukleinska kiselina]]  ([[miRNK]]/snRNK)
Općenito poznata kao  U-RNK, je klasa malih molekula  RNK  koje se nalaze u okviru  srastanja krajeva  [[egzon]]skih  tijela [[prerada RNK|prerade RNK]]  u  jedrima  [[eukariot]]skih  ćelija. Prosječna dužina [[miRNK]] je oko 150 [[nukleotid]]a.  
*[[Mapiranje gena]]
Bilo koja od različitih metoda koje se koriste za preciznu identifikaciju lokacije određenog gena unutar molekule DNK (kao što je hromosom) i/ili fizičke udaljenosti ili udaljenosti između njega i drugih gena.
*[[Mapna jedinica]]  (mu)
Vidi: [[Centimorgan]]
*[[Masivno paralelno sekvenciranje]] (sekvenciranje sljedeće generacije, NGS)
Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence genoma pojedinca. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva sekvenciranje sljedeće generacije i NGS.
*[[Matična ćelija]]
Svaka biološka ćelija koja se još nije diferencirala u specijalizirani tip ćelija i koja se može podijeliti mitozom, kako bi proizvela više matičnih ćelija. 
*[[Medicinska genetika]] 
Grana medicine i [[nedicina|medicinske nauke]] koja uključuje proučavanje, dijagnozu i liječenje nasljednih poremećaja, i te širu primjenu znanja o ljudskoj genetici na medicinsku obradu. 
*[[Međugenski razmak]] (IGS) ili netranskribirani razmak (NTS).)
Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće DNK koja razdvaja susjedne gene, bilo da su transkribovanitranskribirani ili ne. Termin se posebno koristi za označavanje nekodirajućih regija između mnogih ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.Viditakođer: Međugenska Vidi također: međugenska regija. 
*[[Mejoza]] 
Specijalizirana  [[ćelijska dioba]] koja se javlja isključivo u seksualnom razmnožavanju  eukariota, tokom kojeg replikaciju DNK prate dva uzastopna kruga diobe, kako bi se na kraju proizvele četiri genetički jedinstvene haploidne kćeri ćelije, svaka sa upola manjim brojem hromosoma od originalne diploidne roditeljske ćelije. Javlja se samo u ćelijama spolnih oragana i služi za stvaranje haploidnih [[gamet]]a, kao što su [[spermatozoid]]i, [[jajne ćelije]] ili [[spore]], koje se kasnije spajaju tokom [[oplodnja|oplodnje]].  Dvije mejotske podjele, poznate kao [[mejoza]] I i mejoza II, također mogu uključivati različite događaje genetičke rekombinacije između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]].  
*[[Mendelovsko nasljeđivanje]]
Teorija biološkog nasljeđivanja zasnovana na skupu principa koje je prvobitno predložio [[Gregor Mendel]] 1865. i 1866. Izveo je tri generalizirana zakona o genetičkoj osnovi nasljeđivanja koji se, zajedno s nekoliko teorija koje su razvili kasniji naučnici, smatraju temeljem [[klasična genetika|klasične genetike]]. Kontrast je nemendelovsko nasljeđivanje. 
*[[Merozigot]] ili parcijalni [[diploid]]
Bakterija koja ima duplicirane dijelove [[genom]]a.
*[[Metafaza]]
Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja nakon prometafaze i prije anafaze, tokom koje se centromere repliciranih hromosoma poravnavaju duž ekvatora ćelije, pri čemu je svaki kinetohor pričvršćen za mitotsko (diobeno) vreteno.
*[[Metilacija DNK]]
[[epigenetika|Epigenetička]] modifikacija DNK koja nastaje [[metiliranje]]m [[citozin]]a u CpG dinukleotidima, inhibira [[transkripcija gena|transkripciju gena]]
.
*[[Mikroevolucija]]
Promjena frekvencije alela ili genotipova u populaciji, odnosno promjena genetičke strukture populacije tokom velikog broja generacija.
*[[Mikrohromosom]]
Tip vrlo malog hromosoma, obično veličine manje od 20.000 parova baza, prisutan u kariotipovima nekih organizama.
*[[Mikromreža]] (MIAME)
Komercijalni standard koji je razvio FGED i zasnovan na MAGE – kako bi se olakšalo skladištenje i dijeljenje podataka o ekspresiji gena. 
*[[MikroRNK]] (miRNK)
Tip malih, jednolančanih, nekodirajućih molekula [[RNK]], koje funkcioniraju u posttranskripcijskim  regulacijama ekspresije gena, posebno utišavanja RNK, uparivanje baza sas komplementarnim sekvencama u iRNK transkriptima, što obično rezultira cijepanjem ili destabilizacijom transkripta ili inhibira njegovu translaciju u ribosomima.
*[[Mikrosatelit[[
Ponavljajući segmenti DNK razasuti po [[genom]]u u nekodirajućim regijama između gena ili unutar gena (introni). Često se koriste kao markeri za analizu povezanosti zbog njihove prirodne velike varijabilnosti u broju ponavljanja među jedinkama. Ove regije su inherentno genetički nestabilne i podložne mutacijama.
*[[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MSI)
Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnosti u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo nestabilnosti mikrosatelita može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak neusklađenosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. Mikrosatelitska nestabilnost također se može pojaviti sporadično. Naziva se i MSI.
*[[MINSEQE]]
Komercijalni standard koji je razvio FGED za skladištenje i dijeljenje visokopropusnih  sekvenciranje podataka.
*[[Misens mutacija]] (varijanta)
GenetićkaGenetička promjena u kojoj supstitucija jednog para baza mijenja genetikkigenetički kod tako da proizvodi aminokiselinu koja se razlikuje od uobičajene aminokiseline na datom položaju. Neke misens varijante (ili mutacije) promijenit će promijeniti funkciju proteina. Također se naziva misens varijanta.
*[[Mitohondrijska DNK]] (mDNK)
Zasebne molekule u genomu viših organizama, onih čije ćelije imaju organele. Prema teoriji endosimbioze, mitohondrije i hloroplasti su nastali od endosimbiontskihendosimbiotskih cijanobakterija. DNK koja se nalazi u ovim organelama ima više sličnosti sas bakterijskom DNK – cirkularna je, a geni su kontinuirani (nema introna). Međutim, i na ovoj DNK se nekada mogu dogoditi mutacije koje izazivaju ozbiljne poremećaje metabolizma. Nasljeđuje se mitohondrijsku DNK od majke, jer spermatozioidispermatozoidi pri oplodnji svoje mitohondrije, a time i mDNK, ostavljaju u repu, koji ne ulazi u jajnu ćeliju.
*[[Mjera udaljenosti]]
Bilo koja količina koja se koristi za mjerenje razlika između nivoa ekspresije gena različitih gena. 
*[[MLPA]]
Laboratorijski metod kojiMLPA (pojačanje sonde zavisno od multipleksne ligacije)
Laboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercijaainsercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Također se naziva pojačanje sonde ovisno o multipleksnoj ligaciji.
*[[Molekulsko kloniranje]]
Ugradnja stranog gena u [[genom]] prokariotske ili eukariotske ćelije uz pomoć vektora.
*[[Monohibrid]]
Heterozigotni organizam  za jedan gen koji kodira svojstvo koje određuju dva alela.
*[[Monohibridno ukrštanje]]
Križanje dva heterozigota za jedan gen; samooplodnja mendelovske F1 generacije (Aa  x  Aa).
*[[Monoploidi]]
Haploidni organizmi s jednim setovasetom hromosoma.
*[[Monosomija]]
Tip aneuploidije, manjak jednog hromosoma, 2n-1.
*[[Mozaicizam]]
Pojava dvije ili više ćelijskih linija s različitim genetičkim ili hromosomskim sastavom unutar jedne jedinke ili tkiva.
*[[MSI]]
*MSI (mikrosatelitska nestabilnost)
Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnost u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo MSI može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak nepodudarnosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. MSI se također može pojaviti sporadično. Naziva se mikrosatelitska nestabilnost.
*[[Multigenski test]] (multipanelski multigenski test, test više gena, višegenski test) 
Genetički testovi koji koriste sekvenciranje sljedeće generacije za testiranje više gena istovremeno. Naziva se još i test više gena i višegenski test.
Multipleks pojačanje sonde ovisno o ligacijizavisno od ligacije (MLPA)
Laboratorijski metod kojiLaboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Naziva se i MLPA.
*[[Multipleksno genomsko testiranje]]
Metod za otkrivanje višestrukih genetičkih promjena (tj. mutacija gena ili jednonukleotidnih polimorfizama u jednom genu ili u cijelom [[genom]]u) istovremeno.
*[[Multiplikacija gena]] (amplifikacija gena)
Također i amplifikacija gena.
Tip mutacije definiran kao bilo koja duplikacija regije DNK koja sadrži gen. UporediteUsporedite hromosomsku duplikaciju.
*[[Mutacija]]
Strukturna promjena u genetičkom materijalu. Može to biti promjena u samo jednom &quot;slovu&quot; genetičkog koda, a i promjena jednog većeg dijela genetičkog koda. Također, mutacije mogu biti [[genska mutacija|genske]], [[hromosomska mutacija|hromosomske]] i [[genomska mutacija|genomske]]. Obično su štetne, ali mogu imati velik evolucijski značaj kada ih  prirodna selekcija favorizira.  
Pojam varijanta se ponekad koristi kao sinonim za mutaciju. 
Mutacija de novo (de novo mutacija, de novo varijanta, nova varijanta)
Genetička promjena po prvi put u jednom članu porodice, kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Naziva se i de novo mutacija, de novo varijanta i nova varijanta.
*[[Mutacija osnivača]]
Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i  (varijanta osnivača.)
Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. 
*[[Mutacija pomaka okvira]]
Umetanje (insercija)  ili brisanje (delecija) koje uključuje broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i varijanta pomaka okvira.
Zbog tripletne prirode po kojoj nukleotidi kodiraju aminokiseline, mutacija ovog tipa  uzrokuje pomak u okviru čitanja nukleotidne sekvence, što rezultira time da je sekvenca kodona nizvodno od mjesta mutacije potpuno drugačija od originala.
*[[Mutacija zametne linije]] (klicina varijanta)
Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i klicina varijanta.
*[[Mutagen]]
Tvar iz okoliša (hemijska, fizička ili biološka) koja izaziva mutaciju.

==N==
*[[nasljeđivanje|Način nasljeđivanja]]
Način na koji se nasslljednanasljedna osobina, poremećaj ili rizik od poremećaja prenosi s jedne generacije na drugu. Postoje različiti načini nasljeđivanja, a svaki  može rezultirati karakterističnim obrascem pogođenih, nezahvaćenih ili rizičnih pojedinaca unutar porodice. Primjeri su autosomno dominantno, autosomno recesivno, X-vezano dominantno, X-vezano recesivno i multifaktorsko (poligensko) nasljeđivanje.
[[Naddominacija]] – selekcijska prednost
Fenomen da heterozigotni genotip ima bolji reproduktivni uspjeh od homozigotnog.
*[[interakcija gena|Naddominantnost]]
Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji je nadjačan ili &quot;maskiran&quot; doprinosom drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine se kaže da su recesivni, a za drugi i njegova povezana osobinanjegove povezane osobine se kaže da su dominantni. Često recesivni aleli kodiraju neefikasne ili nefunkcijskalnenefunkcionalne proteine. Kao i dominacija, recesivnost nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova. U genetičkoj stenografiji, recesivni aleli su često predstavljeni malim slovom (npr., za razliku od dominantnog A).
*[[Nasljedna predispozicija]]  (genetička predispozicija, genetička osjetljivost, nasljedna podložnost)
Povećana šansa ili vjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Nasljedna predispozicija ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu utjecatiuticati na rizik od bolesti osobe. 
*[[Nasljeđivanje]] Također se označava i kao genetička predispozicija, genetička osjetljivost i nasljedna podložnost.
Proces međugeneracijskog prenošenja genetičkih uputa  za sintezu gradivnih ili kontrolnih ([[enzim]]skih) proteina.
*[[genetičko testiranje|Neaficirana osoba]]
U genetici, opisuje osobu koja nema određenu fenotipsku osobinu ili bolest.
*[[genetičko savjetovanje|Negativna prediktivna vrijednost]] (NPV)
[[Vjerovatnoća]] da pojedinac s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođen i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Naziva se i NPV.
*[[genetičko savjetovanje|Neinformativni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat)
Negativan rezultat testa kod osobe kod koje nije jasno nije pronađena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat.
*[[Neklasificirana varijanta]] (varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja)
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se n
aziva varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja.
*[[nositelj (genetika)|Nenositelj]]
Osoba  koja ne nosi mutaciju prethodno identificiranu u njenoj ili njezinoj porodici.
*[[genetičko testiranje|Neodređeni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat, neinformativni rezultat)
Negativan rezultat testa kod nekoga bez jasno  uočene štetne mutacije ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neinformativni rezultat.
*[[genska mutacija|Neomorf]]
Mutirani alel sas novom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). 
*[[intermedijarnost|Nepotpuna dominantnost]]
Slučaj interakcije alelnih gena kada dva alela heterozigotnog genotipa daju novi fenotip.
Nepotpuna (smanjena) penetrabilnost
Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Stanje ima nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante izražavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva smanjena penetrabilnost.
*[[Neprobojnost]]
Primjer u kojem osoba ima genetičku varijantu povezanu s osobinom ili koja uzrokuje bolest, ali  nema fenotip ili stanje. Primjer nepenetracije je žena s [[patogen]]om varijantom BRCA1 koja doživi starost i nikad ne dobije rak dojke ili jajnikaNerazdvajanje jajnika
*[[Nerazdvajanje]] (engl.  nondisjunction) 
Nerazdvajanje homolognih hromosoma u anafazi I ili sestrinskih hromatida u anafazi II mejoze i sestrinskih hromatida u anafazi mitoze.
*[[Nerastvorljiva RNK]] (sRNK).)
Posebna klasa molekula RNK, tipski dužine 76 do 90 nukleotida, koja služi kao fizički adapter, omogućavajući transkriptima [[iRNK]] da se prevedu u sekvence aminokiselina tokom sinteze proteina. Svaka [[tRNK]] sadrži specifičan [[antikodon]]ski triplet koji odgovara]] aminokiselini koja je [[kovačentna veza|kovalentno vezana za suprotni kraj [[tRNK]]. Kako translacija napreduje, tRNK se regrutuju u ribosom, gdje je svaki kodon iRNK uparen sas tRNK koja sadrži komplementarni antikodon. U zavisnosti od organizma, ćelije mogu koristiti čak 41 različitu tRNK sas jedinstvenim antikodonima. Zbog degeneracije kodona unutar genetičkog koda, nekoliko [[tRNK]] koje sadrže različite antikodone nose istu aminokiselinu.
*[[genetičko testiranje|Neuvjerljivi rezluau]] (neodređeni, neinformativni) rezultat
Negativan rezultat testa osoba kod kojih nije jasno utvrđena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neodređeni rezultat i neinformativni rezultat.
*[[NGS]]
*[[Nizvodnost (genetika)]]
Prema ili bliže 3'- kraju lanca nukleotida, ili C-kraju peptidnog lanca. Kontrast uzvodnoje uzvodnost.
*[[Nonsens mutacija]] 
Besmislena) mutacija (varijanta)
Genetička promjena koja uzrokuje prijevremeni završetak sinteze proteina. Promijenjeni protein može biti djelimično ili potpuno inaktiviran, što dovodi do promjene ili gubitka njegove funkcije. Također se naziva besmislena mutacija.
Metod (masivno paralelno sekvenciranje, sekvenciranje sljedeće generacije)
Metoda visoke propusnosti kojikoja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i sekvenciranje sljedeće generacije.
*[[Nokautiranje gena]] i  [[nokaut miš]]
Tehnika [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] u kojoj je organizam modificiran da nosi gene koji su postali neoperativni (“nokautirani“), tako da je njihova ekspresija poremećena u nekoj fazi na putu koji proizvodi njihove genske proizvode i organizam je lišen svog normalnog efekta. 
*[[nositelj (genetika)|Nositelj]]
Jedinka koja je naslijedila recesivnu recesivni alel za genetičku osobinu ili mutaciju, ali kod koje ta osobina obično nije izražena ili vidljiva u fenotipu. Obično su takvi heterozigotni za recesivni alel i stoga još uvijek mogu prenijeti alel na svoje potomstvo, gdje se povezani fenotip može ponovo pojaviti ako potomstvo naslijedi drugu kopiju alela. Termin se obično koristi u medicinskoj genetici u kontekstu recesivnog alela koji uzrokuje bolest. 
*[[Nesinonimna supstitucija]] ili zamjenska mutacija
Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom, nakon transkripcije i translacije, rezultira u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna je sinonimna mutacija. 
*[[frekvencija alela|Nosiva frekvencija]] (stopa nositelja)
Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su [[BRCA1]] i BRCA2. 
*[[Nova mutacija]] (varijanta)
Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili de novo varijanta (ili mutacija). 
*[[NPV]] (negativna prediktivna vrijednost)
[[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. 
*[[Nukleinska kiselina]]
Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i [[RNK]], koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i [[RNK]] sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život.
Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićima, odgovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za biosintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina s roditelja na potomke.
*[[Nukleobaza]]
Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa.
*[[Nukleoid]]
Slična jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetičkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom.
Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana s proteinima nalik histonima.
*[[Nukleosom]]
Osnovna gradivna jedinica hromatina, tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera.
*[[Nukleotid]]
Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili citozin). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili citozin (u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a).
*[[Nukleotidna sekvenca]] 
Precizan redoslijed uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili RNK. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetičke informacije i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina.
*[[Nukleozid]]
U nukleinskim kiselinama, šećer i baza.
*[[alel|Nulti alel]]
Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na [[fenotip]]skoj razini.
*[[Nutrigenomika]]
Proučavanje interakcije prehrambenih i genetičkih faktora i njen učinak na metabolizam, zdravstveno stanje i rizik od bolesti.
*[[NVC]] (varijanta broja kopije)
Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==O==
*[[Obrnuta genetika]] 
Metoda koja se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontrolira kao određene genetičke sekvence.
*[[mutacija|Oker]]
Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona zovu se amber i opal.
*[[Oligonukleotid]] 
Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. [Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih [[iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijske mikronizove za analizu sekvenci visoke propusnosti.
*[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO)
Baza podataka za ekspresiju gena kojom upravlja američki Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. 
*[[Onkogen]]
Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. 
*[[Operator (genetika)]]
Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein.
*[[Operon]]
Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora.
*[[Otvoreni okvir čitanja|ORF]]
Dio orvorenog okvira čitanja koji ima sposobnost da se prevede iz DNK ili [[RNK]] u protein; bilo koji kontinuirani dio kodona koji sadrži početni i stop kodon.
*[[ORI]]
Jedan od skupa gena (ili, općenito, bilo koje sekvence DNK koja pokazuje homologiju) u različitim [[genom]]ima, direktno povezanih jedan s drugim vertikalnim spuštanjem od jednog gena ili sekvence u posljednjem zajedničkom pretku tih [[genom]]a. Za takve gene ili sekvence se kaže da su ortologni. Ortolozi potiču iz iste predačke sekvence i može se zaključiti da su povezani jedni s drugima na osnovu sličnosti njihovih sekvenci. Iako su možda evoluirali nezavisno unutar odvojenih [[genom]]a mutacijom i prirodnom selekcijom, njihovi proizvodi mogu i dalje zadržati slične strukture, funkcije ili nivoe ekspresije među vrstama i populacijama. Identifikacija ortologa se pokazala važnom u zaključivanju o filogenetskim odnosima između različitih organizama. Kontrastni paralog.
*[[ekspresija gena|Osnovna linija]]
Mjera nivoa ekspresije jednog ili više gena prije perturbacije u eksperimentu, kao u negativnoj kontroli. Osnovna ekspresija se također može odnositi na očekivanu ili historijsku mjeru ekspresije za [[gen]].
*[[Osobina]], [[svojstvo]], značajka, karakter(istika)
Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==P==
*[[Palindrom]](i)
Obrnuto ponavljajuće sekvence [[DNK]]
*[[Palindromska sekvenca]]
Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili RNK u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. 
*[[Panmiksija]] – slučajno parenje
Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola.
*[[Paracentrična inverzija]]                                                             
Inverzija koja ne uključuje [[centromera|centromeru]].
*[[Paradoks C-vrijednosti]]
Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi s ogromnim varijacijama u jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini [[[[genom]]]]a među                                                                                                                                          [[eukariot]]skim [[vrsta]]ma, posebno zapažanje da veličina [[genom]]a nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju [[genom]]e koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski [[genom]]i uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni s toliko nekodirajuće DNK i zašto neki [[genom]]i imaju veći sadržaj gena od drugih.
*[[Paralog]]
Jedan od skupa gena (ili, općenitije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju), koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog [[genom]]a, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog [[genom]]a, ili tokom specijacije, u različitim [[genom]]ima). Kontrast je ortolog. 
[[Parazitska DNK]]
Vidi: [[Sebični genetički element]].
*[[Autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding)
Parenje jedinki koje nisu u srodstvu.
*[[Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding)
Parenje genetički srodnih jedinki.
*[[Patogen]]a (štetna) [[mutacija]] (varijanta), predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. 
*[[Patognomoničnost]]
Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu.
*[[PCR]] ([[lančana polimerazna reakcija]], lančana reakcija polimeraze)
Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). 
PCR u realnom vremenu (rtPCR)
Vidi: kvantitativna PCR. 
*[[Genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]]
Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice, kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici.
Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, organizam ili vrstu s određenim potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme, i obuhvata bilo koji broj generacija; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braću i sestre. 
*[[Penetrabilnost (genetika)|Penetreabilnst]] 
Udio pojedinaca s datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv fenotip kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost.
*[[Penetrabilnost gena]]
Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije, on je 100% penetrabilan. 
*[[Peptid]] 
Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. 
*[[Pericentričnost hromosoma]]
Pozicioniranost blizu centromere hromosoma. 
*[[Pericentrična inverzija]]
Inverzija koja uključuje centromeru.
*[[Petočlana kapa]]
Vidi: 5' kraj.
*[[Pirimidin]]
Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]]). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao pirimidini. 
*[[Plazmid]]
Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. 
[[Plejotropija]]
Fenomen kojim jedan gen utiče na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama.
*[[plejotropija|Plejotropni učinak]]
Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke.
*[[Ploidija]] 
Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu.
*[[Početni kodon]]
[[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] ([[iRNK]]) prilikom translacije u [[ribosom]]u. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5' neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma.
*[[Podregulacija]]
Bilo koji proces, prirodni ili vještački, koji smanjuje nivo ekspresije određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih i[ transkripata) u policistronskoj [[iRNK]].
*[[Pogođeni srodni par]]
Bilo koji par organizama koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod uticajem alela koji kodira plave oči.
*[[Pojačivač (genetika)]]
Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije.
*[[poliadenilacija|Poli(A) rep]] ili [[poliadenilacija]]
Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3' kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično iRNK. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu [[iRNK]], spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju – umjesto toga promovira degradaciju RNK.
*[[Polidimerizacija]]
Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili RNK, pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj RNK. Dimeri pirimidina obično se brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. 
*[[Poligen]]
Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih gena koji kontroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku.
*[[Poligensko svojstvo]]
Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine.
*[[Polilinker]]
Lančana reakcija polimeraze (PCR). Vidi: višestruko kloniranje.
*[[Polimorfizam]]
Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju.
*[[Polipeptid]]
Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcionalan način.
*[[Poliploid]]
[[Organizam]] s tri ili više setova hromosoma.
*[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma)
Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može se pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog.
*[[Polisom]] (poliribosom ili ergosom)
Kompleks molekula iRNK i dva ili više ribosoma koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. 
*[[politenija|Politeni hromosom]]i 
Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji.
*Popravak/[[Popravka DNK]]
Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet [[genom]]a i normalnu funkcionalnost organizma.
*[[Populacijska genetika]]
Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama.
*[[Populacijski rizik]]
Udio osoba u općoj populaciji koje su pogođene određenim poremećajem ili koje nose određeni gen. Često se o njemu raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim ličnim rizikom s obzirom na njegovu ili njenu porodičnu povijest ili druge okolnosti.
*[[Posttranslacijska modifikacija]]
Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript RNK hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizvela zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama.
*[[Posttranskripcijska transformacija]]
Vidi: [[posttranslacijska modifikacija]].
*[[Potpomognuta reprodukcija]] (ART)
Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija in vitro. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT).
*[[letalnost|Potpuna letalnost]]
Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma.
*[[vezani geni|Potpuna vezanost]]
Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna razmjena ([[krosingover]]).
*[[Pozitivna prediktivna vrijednost]] (PPV)
[[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ.
*[[kodon|Pozitivni (+) lanac]]
Vidi: [[kodirajuća sekvenca]].
*[[PPV]] (pozitivna prediktivna vrijednost)
Vjerovatnoća da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. 
*[[Prajmer]]
Predisponirajuća (štetna) mutacija (mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta), mutacija gena za osjetljivost. Vidi: začetnica.
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran.
*[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija]] (nadekspresija)
Nenormalno visok nivo [[ekspresija gena]] koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji [[fenotip]] povezan s [[gen]]om.
*[[nositelj (genetika)|Prenositelj]]
U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji je predisponira za bolest.
*[[transpozon|Prenosivi element]] (transposable element – TE, transpozon ili skakajući gen)
Sekvenca DNK  koja može promijeniti svoju poziciju unutar [[genom]]a, ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i [[genom]]a veličine. Transponirani elementi čine veliki dio [[genom]]a i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji. Iako su TE sebični genetički elementi, mnogi su važni u funkciji i evoluciji [[genom]]a. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. 
*[[Presimptomsko testiranje]]
[[Genetičko testiranje]] koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja.
*[[Pretpostavljeni gen]]
Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcionalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je “potpostavljen” u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija.
*[[Primarni transkript]]
Neprocesuirana (“sirova”), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada; pretvara se u zreli RNK proizvod kao što je i[[RNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili pre-iRNK, naprimjer, tip je primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju.
*[[Primaza]]
Enzim koji sintetizira začetnicu ([[prajmer]]).
*[[genetička analiza|Pripisivi rizik]]
Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, “izloženost” je učestalost specifične genetičke varijante.
*[[Pristrasnost kodona]]
Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama.
*[[Proband]]
Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenog svojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava.
Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću.
*[[Penetrabilnost (genetika)|Probojnost]]
Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina.
*[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka (informirani pristanak)]]
Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. 
*[[genetičko savjetovanje|Procjena rizika]]
Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su lična zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo.
*[[Profag]]
Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom.
*[[Profaza]]
Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno.
*[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP)
Human Genome Project (HGP) bio je projekt čiji je cilj bilo utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski genom. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, s fizičkog i funkcionalnog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. 
*[[Prokariot]](i)
Jednoćelijski organizam bez pravog jedra.
*[[Prometafaza]]
Prelazna potfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I).
*[[Promotor (genetika)|Promotor]]
Sekvenca ili regija DNK na kojoj započinje gen na koju se veže [[RNK-polimeraza]], obično duga 100–1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije.
*[[sekvenciranje DNK|Propusnost]]
Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencioniranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju.
*[[Protein]]: Nesinonimna supstitucija ili zamjenska mutacija
Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom rezultira, nakon transkripcije i translacije, u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna sinonimna mutacija. 
*[[frekvencija|Nosiva frekvencija]]
Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i stopa nositelja.
*[[Nova mutacija]]
Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili ''[[de novo]]'' varijanta (ili mutacija). Također se zove nova varijanta.
*[[NPV]]
[[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Također se naziva negativna prediktivna vrijednost 
*[[Nukleinska kiselina]]
Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i RNK, koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i RNK sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život.
Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićim, odgoovorne su za  pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za bioseintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina sa roditelja na potomke.
*[[Nukleobaza]]
Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa 
*[[Nukleoid]] 
Znači sličan jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetićkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom.
Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana sa proteinima nalik histonima.
*[[Nukleosom]]
Osnovna građevna jedinica hromatina tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera.
*[[Nukleotid]]
Gradivni element  (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedno od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]; u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a).
*[[nukleotid|Nukleotidna sekvenca]] 
Precizan redosled uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili [[RNK]]. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetićke informacije, i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti, da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina.
*[[Nukleozid]]
U nukleoinskim kiselinama, šećer i baza.
*[[alel|Nulti alel]]
Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na fenotipskoj razini.
*[[NVC]]
Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije. Naziva se i varijanta broja kopije.
Metod u  koji se koristi za razumijevanje funkcija  gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontroliraju određene genetičke sekvence.
*[[kodon|Oker]]
Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona se zovu amber i opal.
*[[Oligonukleotid]] 
Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijskik mikronizova za analizu sekvenci visoke propusnosti.
*[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO)
[[Baza podataka]] za ekspresiju gena kojom upravlja američni Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. 
*[[Onkogen]]
Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. 
*[[Operator (genetika)]]
Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein.
*[[Operon]]
Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora.
*[[Osobina|Osobina, svojstvo, značajka, karakter(istika)]]
Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.
*[[Palindrom]](i)
Obrnuto ponavljajuće sekvencije DNK.
*[[Palindromska sekvenca]]
Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili [[RNK]] u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica.
*[[Panmiksija]] – slučajno parenje
Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola.
*[[Paracentrična inverzija]]
Inverzija koja ne uključuje centromeru.
*[[Paradoks C-vrijednosti]]
Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi sa ogromnim varijacijama jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini genoma među eukariotskim vrstama, posebno zapažanje da veličina genoma nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju genome koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski genomi uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni sa toliko nekodirajuće DNK i zašto neki genomi imaju veći sadržaj gena od drugih.
*[[Paralog]]
Jedan od skupa gena (ili, uopćenije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju, koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog genoma, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog genoma, ili, tokom specijacije, u različitim genomima). Kontrastno ortolog. 
*[[Parazitska DNK]]
Vidi: Sebični genetički element.
*[[autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding)
Parenje jedinki koje nisu u srodstvu.
*[[inbriding|Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding)
Parenje genetički srodnih jedinki.
Patogena mutacija (varijanta)
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili [[mutacija]]) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivost.
*[[Patognomoničnost]]
Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu.
*[[PCR]]
Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije,  (2) amplifikacije i (3) elongacije.  PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i lančana polimerazna reakcija i lančana reakcija polimeraze.
*[[PCR u realnom vremenu]] (rtPCR)
Vidi: kvantitativni PCR. 
*[[genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]]
Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici.
Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, [[organizam]] ili vrstu sa određenom potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme i obuhvata bilo koji broj [[generacija]]; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braća i sestre. 
*[[Penetrabilnost (genetika)|Penetrabilnost]] 
Udio pojedinaca sa datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv [[fenotip]] kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost.
*[[Penetrabilnost gena]]
Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije on je 100 % penetrabilan.  
*[[Peptid]] 
Kratki lanac aminokiselina;  monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. 
*[[centromera|Pericentričnost hromosoma]] 
Pozicionirano blizu centromere hromosoma. 
*[[Pericentrična inverzija]]
Inverzija koja uključuje centromeru.
*[[Petočlana kapa]]
Vidi: 5'-kraj.
*[[Pirimidin]]]
Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]] ). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao [[pirimidin]]i. 
*[[Plazmid]]
Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. 
*[[Plejotropija]]
Fenomen kojim jedan gen utječe na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama.
*Plejotropni učinak
Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke.
*[[Ploidija]] 
Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu.
*[[Početni kodon]]
[[Startni kodon]]  je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] (iRNK)  prilikom translacije u ribosomu. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5'neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma.
*[[Podregulacija]]
Bilo koji proces, prirodni ili veštački, koji smanjuje nivo ekspresije gena određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih [[iRK]] transkripata) u policistronskoj iRNK.
*Pogođeni srodni par
Bilo koji par [[organizam]]a koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji oboje imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod utjecajem alela koji kodira plave oči.
*[[Pojačivač (genetika)]]
Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije.
*[[poliadenilacija|Poli (A) rep]] ili [[poliadenilacija]]
Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3'-kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično [[iRNK]]. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poli|Poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu iRNK, spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju, umjesto toga promovira degradaciju RNK.
*[[Polidimerizacija]]
Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili [[RNK]], pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza  u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj [[RNK]]. Dimeri pirimidina se obično brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. 
*[[Poligen]]
Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih, gena koji kopntroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku.
*[[poligen|Poligensko svojstvo]]
Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine.
*[[kloniranje|Polilinker]]
Vidi: Višestruko kloniranje.
Lančana reakcija polimeraze (PCR).
*[[genetički polimorfizam|Polimorfizam]]
Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova ) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju.
*[[Polipeptid]]
Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcijskalan način.
*[[Poliploid]]
Organizam s tri ili više setova hromosoma.
*[[Poliploidija]]
(ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog.
*[[Polisom]]
Također poliribosom ili ergosom.
Kompleks molekula[[iRNK]] i dva ili više [[ribosom]]a koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. 
*[[Politeni hromosom]]i 
Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju  visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno.
Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji.
*[[Popravka DNK]]
Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet genoma i normalnu funkcijskalnost organizma.
*[[Populacijska genetika]]
Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama.
*[[genetičko savjetovanje|Populacijski rizik]]
Udio osoba u općoj populaciji koji su pogođeni određenim poremećajem ili koji nose određeni gen. Često se raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim osobnim rizikom s obzirom na njegovu ili njezinu porodičnu povijest ili druge okolnosti.
*[[Posttranskacijska modifikacija]]
Ove i  kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript [[RNK]] hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizveo zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji.  Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama.
*[[Posttranslacijska modifikacija|Posttranskripcijska transformacija]]
Vidi: [[Posttranslacijska modifikacija]]
*Potpomognuta reprodukcija
Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija ''[[in vitro]]''. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). Također se naziva ART.
*[[letalnost|Potpuna letalnost]]
Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma.
*[[vezani geni|Potpuna vezanost]]
Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna izmjena (krosingover).
*[[genetička konsultacija|Pozitivna prediktivna vrijednost]]
[[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Naziva se i PPV.
*[[kodon|Pozitivni (+) lanac]]
Vidi: [[Kodirajuća sekvenca]]
*[[PPV]]
[[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Također se naziva pozitivna prediktivna vrijednost.
*[[Prajmer]]
Vidi: Začetnica
*[[Predisponirajuća mutacija]]
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta i mutacija gena za osjetljivost.
*[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija (nadekspresija)]]
Nenormalno visok nivo ekspresije gena koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji fenotip povezan s genom.
*[[Nositelj (genetika)|Prenositelj]]
U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji predisponira za bolest.
*[[transpozon|Prenosivi element]] 
Transposable element (TE, [[transpozon]]  ili skakajući gen) je sekvenca DNK  koja može promijeniti svoju poziciju unutar genoma , ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i genoma veličine . Transponirani elementi čine veliki dio genoma i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji . Iako su TE sebični genetički elementi , mnogi su važni u funkciji i evoluciji genoma.  Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. 
*[[genetičko testiranje|Presimptomsko testiranje]]
Genetičko testiranje koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja.
*[[Pretpostavljeni gen]]
Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcijskalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je „potpostavljen“ u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija.
*[[Primarni transkript]]
Neprocesuirana („sirova“), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada pretvara ga u zreli RNK proizvod kao što je [[iRNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili [[pre-iRNK]], naprimjer, je tip primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju.
*[[Primaza]]
Enzim koji sintetizira začetnicu (prajmer).
*[[genetičko testiranje|Pripisivi rizik]]
Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, „izloženost“ je učestalost specifične genetičke varijante.
*[[Pristranost kodona]]
Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno)  zastupljeni u različitim vrstama.
*[[Proband]]
Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta.
Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenogsvojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava.
Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću.
*[[penetrabilnost (genetika)|Probojnost (penetrabilnost)]]
Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina.
*[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka]]
Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Također se naziva informirani pristanak.
*[[genetičko testiranje|Procjena rizika]]
Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su osobna zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo.
*[[Profag]]
Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom.
*[[Profaza]]
Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi,  nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno.
*[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP)
Human Genome Project: HGP bio je projekt čiji je cilj utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski [[genom]]. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, sa fizičkog i funkcijskog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. 
*[[Prokariot]](i)
Jednoćelijski organizam bez pravog jedra.
*[[mejoza|Prometafaza]]
Prelazna podfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I).
*[[Promotor (genetika)|Promotor]]
Sekvenca ili regija DNK kojoj započinje gen na koju se veže RNK-polimeraza, obično duga 100-1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije.
*Propusnost
Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencijskiranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju.
*[[Protein]]
Linearna polimerna makromolekula sastavljena od niza aminokiselina povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija.
*[[Proteom]] 
Cjelokupni skup molekula [[iRNK]]  koje su prevedene u određenim [[gemom|genomima]], [[ćelija (biologija)|ćelijama]], tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput [[transkriptom]]a, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. 
*[[Protoonkogen]]i
Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju.
*[[divlji tip|Prototrof]] ili [[divlji tip]]
Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi.
*[[PRS]]
Linearna polimerna [[makromolekula]], sastavljena od niza [[aminokiselina]] povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija.
*[[Proteom]] 
Cjelokupni skup molekula iRNK koje su prevedene u određenim [[genom]]ima, ćelijama, tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput transkriptoma, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. 
*[[Protoonkogen]]i
Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju.
Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi.
*[[PRS]] (poligenski rezultat rizika)
Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. Može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su povezane s genima relevantnim za stanje. Također se naziva poligenski rezultat rizika.
*[[pseudogen|Pseudoalel]]
Bilo koji od dva ili više različitih  gena ili sekvenci koji imaju isti ili sličan doprinos fenotipu, pa se stoga čini da su pravi aleli, ali zapravo nisu strukturno alelni (tj. ne zauzimaju homologne lokuse na homolognim hromosomima ).
*[[Pseudoautosomna regija]] (pseudoautosomno [[nasljeđivanje]])
PAR1,  PAR2 , jesu međusobno  homologne  sekvence  nukleotida  na  ljudskom [[hromosom X|X]]  i  [[hromosom Y|Y-hromosomu]].
Pseudoautosomne regije su dobile ime jer se bilo koji gen u njima nasljeđuje kao i svi  [[autosom]]ni  geni. PAR1 kod ljudi obuhvata 2,6 Mbp vrhova kratkih krakova X i Y-hromosoma i ostalih  velikih majmuna  (X i Y imaju ukupno 155 Mbp i 59 Mbp). PAR2 je na vrhovima dugih krakova, u rasponu od 320 kbp. 
*[[Pseudogen]] 
Nefunkcionalna sekvenca DNK koja podsjeća na funkcionalni gen. Pseudogeni su tipski suvišne kopije funkcijskalnihfunkcionalnih gena koji su duplicirani prirodnim procesima, osim što nemaju regulatorne sekvence neophodne za pravilnu transkripciju ili translaciju ili sadrže druge defekte kao što su mutacije pomaka okvira, preuranjeni [[stop kodon]]i ili nedostajući introni. Sekvenca DNK koja nalikuje genu, ali je mutirana u neaktivan oblik tokom evolucije. Često mu nedostaju introni i druge bitne sekvence DNK potrebne za funkcijskiranje.funkcioniranje. Iako su genetički slični izvornom funkcionalnom genu, pseudogeni ne rezultiraju funkcijskalnimfunkcionalnim proteinima, iako neki mogu imati regulatorne učinke.
*[[Pseudopoliploidija]]
Stanje u kojem je broj hromosoma u hromosomskom skupu udvostručen (ili utrostručen, itd.), ali bez odgovarajućeg povećanja stvarne količine genetičkog materijala (tj. nivoa ploidnosti). Ovo se događa kada se hromosomi normalnog hromosomskog komplementa (npr. diploidi) fragmentiraju na manje komade, povećavajući ukupan broj pojedinačnih hromosoma, ali ne stvarajući dodatne homologne kopije tih hromosoma (tako da ćelija ostaje diploidna). 
Bilo koji brojčani odnos između hromosomskih skupova u grupama srodnih organizama koji sugeriše da su neki od tih organizama poliploidi drugih, a zapravo nisu. 
*[[Punnettov kvadrat]] (Panetov kvadrat)
Tabelarni dijagram koji se koristi za predviđanje mogućih [[genotip]]ova [[fenotip]]ova koje može naslijediti potomstvo određenog križanja ili uzgojnog eksperimenta sumiranjem svih različitih kombinacija majčinih s očevim alelima. Rezultirajuća tabela se zatim može koristiti za određivanje vjerovatnoće da će potomstvo imati određeni [[genotip]]. Korisnost Punnettovih kvadrata ograničena je na diskretne fenotipove naslijeđene prema jednostavnim mendelovskim obrascima. 
*[[Purin]]
Dvoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz pirimidin, jedna od dvije molekule iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući i one koje se koriste u DNK i RNK ). Kao purini klasifikuju se [[adenin]] (A) i [[guanin]] (G).

==Q==
*[[qPCR]] 
Također PCR u realnom vremenu (rtPCR).

==R==
*[[genetički marker|RAD]]
DNK markeri povezani sas restrikcijskim mjestom;  tip  genetičkih markera koj u asocijacijskom mapiranju,  QTL miranju,  populacijskogenetičkim,  ekogenetičkim  i  evolucijskim  istraživanjima.
*[[RAPD]] 
Nasumična amplifikacija polimorfne DNK (engleski:  (engl. Random  Amplified  Polymorphic  DNA/ / čita se &quot;rapid&quot;) jest vid  PCR  reakcije u kojoj su umnožavajući segmenti  DNK  slučajni. Za RAPD proceduru stvara se nekoliko proizvoljnih, kratkih prajmera (začetnica), sas 8-–12 nukleotida, a zatim se nastavlja [[PCR]] procesuiranje koristeći veliki predložak  [[genom]]ske  DNK, očekujući amplifikaciju fragmenta. Na završetku obrade nastalih uzoraka iz RAPD reakcije, mogu se prikupiti polujedinstveni profili.
*[[Rasa]] 
Nepriznata taksonomska kategorija pod kojom se podrazumijevaju populacije karakterističnog genetičkog sastava, koje se po njemu prepoznatljivo razlikuju od ostalih istovjernoi definiranih populacija. Uporedi sa [[sorta (botanika)|sorta]].
*[[Rastvorljiva RNK]] (sRNK)
Vidi: Transportnatransportna RNK.
*[[Razmnožavanje]] – reprodukcija  
Prokreacija ili propagacija je  biološki proces  u kojem  roditeljske  jedinke stvaraju  potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao  život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće  vrste. Svaki pojedinačni  organizam  postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: spolni  (seksualni) i bespolni  (aseksualni). 
*[[Recesivna letalnost]]
Letalnost samo kod homozigotnog genotipa.
*[[Recipročna balansirana translokacija]]
Translokacija bez delecije ili adicije genetičkog materijala.
*[[Recipročna nebalansirana translokacija]]
Translokacija koja uzrokuje delecije ili adicije genetičkog materijala.
*[[Recipročna translokacija]]
Razmjenjivanje hromosomskih segmenata dva nehomologna hromosoma.
*[[Regulacija gena]]
Širok spektar mehanizama koje ćelije koriste ćelije za povećanje ili smanjenje proizvodnje ili ekspresije specifičnih genskih proizvoda, kao što su RNK ili proteini. Regulacija gena povećava svestranost i prilagodljivost organizma dopuštajući njegovim ćelijama da eksprimiraju različite genske proizvode kada to zahtijevaju promjene u njegovom okruženju. Kod višećelijskih organizama, regulacija ekspresije gena također pokreće ćelijsku diferencijaciju i morfogenezu u embriju, omogućavajući stvaranje raznolikog niza tipova ćelija iz istog [[genom]]a.
*[[Rekombinantna DNK]]  (rDNK) 
Molekule [[DNK]] koje su nastale primjenom laboratorijskih metoda genetičke rekombinacije  genetičke rekombinacije (kao što je molekulsko kloniranje) molekulsko kloniranje) koje omogućavaju da se (genetičkim inženjerstvom) prikupi genetički materijal iz više izvora, stvarajući sekvence  sekvence koje se inače ne bi mogle naći u biološkim organizmima.
*[[generička rekombinacija|Rekombinantni vektor]] 
Vektor sas ugrađenom stranom DNK.
*[[Repetitivna sekvenca]]
Bilo koja ponavljajuća sekvenca nukleotida ili aminokiselina za koju se znaazna ili se pretpostavlja da je biološki značajna. Kod nukleinskih kiselina, motivi sekvenci su često kratki (tri do deset nukleotida dužine), visoko konzervirane sekvence koje se koriste kao mjesta prepoznavanja za enzime koji se vezuju za DNK ili RNK uključene u regulaciju ekspresije gena.  
*[[Replikacija DNK]] (autoreplikacija)
Proces u kojem od jedne molekule DNK nastanu dvije, sa s identičnim redoslijedom dušičnih baza kao u početnoj molekuli. U ovoj enzimski kataliziranoj reakciji u  polulanci DNK prvo se rastave, pa onda svaki od lanaca dogradi nedostajući komplementarni  polulanac.
*[[Replikacija RNK]]
Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline  DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije.
Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana. 
*[[Replikacijska viljuška]] 
Struktura koja se formira unutar dugačke spiralne DNK tokom njene replikacije. Stvaraju se helikaze, koje razbijaju vodikove veze koje drže dva lanca DNK zajedno u spirali. Rezultirajuća struktura ima dva granasta zupca, od kojih je svaki sastavljen od po jednog lanca DNK. Ova dva lanca služe kao predložak za vodeći i zaostali lanac, koji će se stvoriti (kako DNK polimeraza uskladi) komplementarne nukleotide sa šablonima. Šabloni se mogu ispravno nazvati predloškom vodećih niti i šablonom zaostalih niti.
*[[Replikon]]
Bilo koja molekula ili regija DNK ili RNK koji se replicira iz jednog izvora replikacije. 
*[[Reporterski gen]] 
Reporterski gen (često jednostavno reporter) je gen koji istraživači vezuju za regulatornu sekvencu drugog gena od interesa za bakterije, ćelijsku kulturu, životinje ili biljke. Takvi geni se nazivaju reporterima jer se karakteristike koje daju organizmima koji ih eksprimiraju mogu lako identificirati i mjeriti ili zato što su markeri koji se mogu odabrati. 
Restrikcijske endonukleaze 
Enzimi koje bakterijska ćelija koristi za razgradnju strane DNK (virusna DNK); prepoznaju restrikcijsko mjesto i cijepaju dvolančanu DNK; koriste se u genetičkom inženjerstvu.
*[[Restriktom]] 
Bilo koji fragment DNK koji je rezultat rezanja lanca DNK restrikcijskim enzimom, na jednom ili više restrikcijskih mjesta. 
*[[Retrotranspozon]]i  ili [[transpozon|pokretni genetički elementi]]
DNK sekvence koje se premještaju iz jednog mjesta u genomu na drugo preko RNK-intermedijara: DNK se kopira u RNK, a RNK se reverznom transkripcijom  uz pomoć enzima reverzne transkriptaze kopira u DNK koja se ugrađuje na drugo mjesto u genomu (mehanizam  copy/ / paste)).
*[[Reverzna mutacija]]
Mutacija koja preokreće učinak prethodne mutacije koja je inaktivirala gen, čime se vraća funkcija divljeg tipa. 
*Rezultat poligenskog rizika (PRS)
Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. To može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su Povezanepovezane s relevantnim genima za dato  stanje.
*[[RFLP]]
Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata  (Restriction  Fragment  Length  Polymorphism), u  molekulskoj biologiji, predstavlja varijaciju u homolognim sekvencama  DNK. Odnosi se na  polimorfizam  uzoraka homolognih  DNK  molekula  iz različitih restrikcijskih lokacija, a koje se dobiju primjenom laboratorijske tehnike koja omogućuje njihovu identifikaciju.
*[[RFLP|RFLP ograničenje]]
Mapa ili dijagram poznatih restrikcijskih mjesta unutar poznate sekvence DNK, kao što je [[plazmid]]ni  vektor, dobijen sistematskim izlaganjem sekvence različitim restrikcijskim enzimima, a zatim poređenjem dužina rezultujućih fragmenata, tehnika poznata kao restrikcijsko mapiranje. takođerTakođer prepoznavanje ograničenja na licu mjesta.
Kratka, specifična sekvenca nukleotida (obično 4 do 8 baza dužine) koju pouzdano prepoznaje određeni restrikcijski enzim. Budući da se restrikcijski enzimi obično vežu kao homodimeri, restrikcijska mjesta su općenito palindromske sekvence koje obuhvataju oba lanca dvolančane molekule DNK. Restrikcijske endonukleaze cijepaju fosfatnu kičmu između dva nukleotida unutar same prepoznate sekvence, ali drugi tipovi restrikcijskih enzima prave svoje rezove na jednom kraju sekvence ili na obližnjoj sekvenci. 
*[[Ribonukleinska kiselina]] (RNK)
Jednostruko spiralna makromolekula, građena od nukleotida. Sastoji se od  šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri dušične baze ([[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Na nju se prepisuje genetička informacija sas DNK u procesu zvanom transkripcija. Poslije se ta šifra na RNK prevodi na jezik aminokiselinskog sastava proteina u procesu zvanom translacija. Grupe dušičnih (heterocikličnih) baza u RNK su šifre za uspostavljanje sekvence aminokiselina, molekula od kojih su sačinjeni proteini. Postoji nekoliko različitih tipova RNK, poput informacijske RNK (iRNK), transportne RNK (tRNK) i ribosomske RNK (rRNK). Svaki od njih ima  posebnu funkciju u ćeliji.  
Ribonukleinska kiselina  (RNK) je biološki važan tip molekula koje imaju značajnu ulogu u kodiranju, dekodiranju, regulaciji i ekspresiji gena. RNK i  DNK  predstavljaju dva tipa  nukleinskih kiselina, koje sa s proteinima  spadaju u esencijalne makromolekule svih živih bića. Kao i DNK, molekule RNK se sastoje od dugih kovalentno vezanih jedinica –  nukleotida, s tim što su RNK molekule najčešće jednolančane.
Za razliku od DNK, RNK se češće nalazi kao jedan lanac presavijen sam na samu sebe, a ne upareni dvostruki lanac. Različiti ntipovitipovi RNK molekula služe u širokom spektru bitnih bioloških uloga, uključujući kodiranje, dekodiranje, regulaciju i ekspresiju geni gena, kao i funkcijskiranjefunkcioniranje kao signalne molekule i, u određenim virusnim genomima, kao primarni genetički materijal. 
*[[Ribosom]]
Ćelijske prganele – strukutre organele – strukture kojima se odvija biosinteza proteina.  
Molekulski kompleks koji služi kao mjesto sinteze proteina. Ribosomi se sastoje od dvije podjedinice (mala podjedinica, koja čita poruke kodirane u molekulama iRNK, i velika podjedinica, koja povezuje aminokiseline u nizu kako bi formirala polipeptidni lanac), od kojih se svaka sastoji od jednog ili više lanaca ribosomske RNK i raznih ribosomskih proteina. 
*[[nasljeđivanje|Rizik od ponavljanja]]
Vjerovatnoća da će se nasljedna osobina ili poremećaj prisutan kod jednog člana oporodiceporodice ponovno pojaviti kod drugih članova. Ovo se razlikuje od rizika od recidiva raka, što je šansa da će se rak koji je liječen ponovno pojaviti.
*[[RNK]]
Vidi: Ribonukleinskaribonukleinska kiselina
*[[RNK-polimeraza]]
Glavni enzim transkripcije.
*[[RNK-polimeraza I]]
*[[RNK-polimeraza II]]
*[[RNK-procesuiranje]]
[[Posttranslacijska modifikacija]] [[primarni transkript|primarnog transkripta]] koja uključuje RNK-prekrajanje (engl.  RNA-splicing) i zaštićivanje krajeva iRNK.
*[[RNKi]]  skraćeno RNKP ili RNKpol
Bilo koji od klase enzima koji sintetizira RNK molekule iz DNK šablona. RNK polimeraze su neophodne za transkripciju i nalaze se u svim živim organizmima i mnogim virusima. Grade dugačke jednolančane polimere zvane transkripti, dodavanjem ribonukleotida jedan po jedan u smjeru 5' -do- 3', oslanjajući se na šablon koji obezbjeđuje komplementarni lanac za vjernu transkripciju nukleotidne sekvence.
*[[hromosomska translokacija|ROB]]
Tip hromosomske translokacije kojom se dvostruki lanac prekida na centromeru ili blizu centromera dvanjega. Dva akrocentrična hromosomi hromosoma uzrokuju recipročnu razmjenu segmenata koja dovodi do jednog velikog metacentričnog hromosoma (sastavljenog od dugih krakova) i jednog ekstremno malog hromosoma (sastavljenog od kratkih krakova ), od kojih se potonji često kasnije gubi iz ćelije sas malim efektom jer sadrži vrlo malo gena. Rezultirajući kariotip pokazuje jedan manje od očekivanog ukupnog broja hromosoma, jer su se dva prethodno različita hromosoma u suštini spojila. Nositelji robertsonovske translokacije općenito nisu povezani s bilo kakvim fenotipskim abnormalnostima, ali imaju povećan rizik od stvaranja mejotski neuravnoteženih gameta. 
*[[Robertsonovska translokacija]]
Dva akrocentrična hromosoma recipročnom translokacijom dužih krakova (q) daju jedan metacentrični hromosom.
*[[porodica|Rodbina]]
Proširena porodica.
Rođak prvog stupnjastepena (FDR)
Roditelj, brat ili sestra ili dijete pojedinca. Također se zove FDR.
*[[rRNK]]
Ribosomska ribonukleinska kiselina (rRNK) je tip nekodirajuće RNK koja je primarna komponenta ribosoma, neophodna za sve ćelije. rRNK je ribozim koji vrši sintezu proteina u ribosomima. Transkribuje se  iz ribosomske DNK (rDNK) i zatim vezuje za ribosomske proteine da bi formirala male i velike podjedinice *[[Replikacija RNK]]
Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline  DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije.
Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana [[ribosom]]a.

==S==
*Sadržaj [[guanin]]a-[[citozin]]a
Također skraćeno  ([[GC-sadržaj]].)
Udio dušičnih baza u nukleinskoj kiselini koje su ili [[guanin]] (G) ili [[citozin]] (C), obično izražen kao postotak. Molekule DNK i RNK sas većim GC-sadržajem općenito su termostabilnije od onih sas nižim GC-sadržajem zbog molekulskih interakcija do kojih dolazi tokom slaganja baza. 
*[[Samoinkompatibilnost]] (autosterilnost)
Oblik genske kontrole samooplodnje kod biljaka.
*[[Sangerovsko sekvenciranje]]
Metod sekvenciranja DNK zasnovanzasnovana na ''[[in vitro]]'' replikaciji sekvence šablona DNK, tokom koje se didezoksinukleotidi koji završavaju lanac, označeni fluorohromom, nasumično ugrađuju u produžujući lanac. Rezultirajući fragmenti se zatim sortiraju po veličini pomoću elektroforeze, a određeni fluorohrom koji završava svaki od po veličini sortiranih fragmenata se detektuje se laserskom hromatografijom, otkrivajući tako sekvencu originalnog DNK šablona preko redosledaredoslijeda fluorohromnih oznaka kako se čita iz malih od fragmenata veličine do velikih fragmenata. Iako je sangerovsko sekvenciranje u nekim kontekstima zamijenjeno metodimametodama sljedeće generacije, i dalje je široko korišteno zbog sposobnosti da proizvede relativno dugačka očitavanja sekvence (500+ nukleotida ) i vrlo niske stope greške. 
*[[SCNT]] 
Metod molekulske biologije koji se koristi za otkrivanje specifične sekvence u uzorcima DNK. Tehnika kombinuje odvajanje fragmenata DNK gel elektroforezom, transfer DNK na sintetsku membranu i naknadnu identifikaciju ciljnih fragmenata radio-obilježenimradioobilježenim ili fluorescentnim hibridizacijskim sondama.
*[[scRNK]]
[[iRNK]] (snRNK) nRNK
. Vidi: [[mala jedarna RNK]]. 
*[[mala jedarna RNK|Sebični genetički element]] 
Povijesno također zvani sebičnimsebični geni, ultra-sebičnimultrasebični geni, sebična DNK, parazitska DNK i [[genom]]ska odmetnica, su genetički su segmenti koji mogu poboljšati vlastiti prijenos na račun drugih gena u [[genom]]u, čak i ako oni nemaju pozitivan ili neto negativan efekat na kondiciju organizma. [[genom]]i se tradicijskitradicionalno posmatraju kao kohezivne jedinice, pri čemu geni djeluju zajedno kako bi poboljšali adaptivnu vrijednost organizma. Međutim, kada geni imaju određenu kontrolu nad vlastitim prijenosom, pravila se mogu promijeniti, pa su, kao i sve društvene grupe, genomi ranjivi na sebično ponašanje svojih dijelova.
*[[Sekvenciranje DNK|Sekvenciranje]]
Određivanje redoslijeda baza [[adenin]]a, [[timin]]a, [[guanin]]a i [[citozin]]a, pomoću određenih tehnika, u cijelom genomu nekog organizma ili u samo jednom njegovom dijelu. Također, određivanje sekvenci aminokiselina u proteinima ili sastavnica ostalih složenih biomolekula.
*[[WXS|Sekvenciranje cijelog]] [[egzom]]a ([[WES]], WXS)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma osoba i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva WES i WXS.
*[[GWAS|Sekvenciranje cijelog genoma]] (GWAS, WGS)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuću sekvencu. Naziva se i WGS.
*[[Sekvenciranje DNK]] 
Proces određivanja, bilo kojom od niza različitih metoda i tehnologija, redoslijeda baza u dugom lancu nukleotida koji čini sekvencu DNK.
*[[Sekvenciranje naredne generacije]] (masivno paralelno sekvenciranje, NGS)
Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence individualnog  [[genom]]a. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i NGS.
*[[Sekvenciranje tumorske DNK]] 
Sekvenciranje somatskog tkiva, poput tumora, odnosi se na traženje varijanti u DNK koje se obično javljaju nakon začeća. Somatske mutacije mogu se pojaviti u bilo kojoj tjelesnoj ćeliji osim u zametnim ćelijama (spermatozoidu i jajnoj ćeliji) i stoga se ne prenose na djecu. Ove varijante mogu (ali ne uvijek) uzrokovati rak ili druge bolesti.
*[[mitohondrija|Semiautonomne organele]] 
Organele sas DNK (mitohondriji i hloroplasti) koje ne mogu samostalno živjeti izvan eukariotske ćelije.
*[[Semikonzervativna replikacija DNK]]
Dva roditeljska polulanca DNK se odvajaju i svaki služi kao kalup za sintezu novog komplementarnog lanca.
*[[Sestrinske hromatide]] 
Par identičnih kopija (hromatida) nastalih kao rezultat replikacije DNK hromosoma, posebno kada su obje kopije spojene zajedničkom centromerom; par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Dvije sestrinske hromatide su na kraju odvojene jedna od druge u dvije različite ćelije tokom mitoze ili mejoze. Identične podjedinice hromosoma prije anafaze mitoze ili anafaze II mejoze, nastaju semikonzervativnom replikacijom u S-fazi, imaju zajedničku centromeru.
*[[oligonukleotid|Set-sonda]]
Kolekcija od dvije ili više sondi dizajniranih za mjerenje jednog tipa  molekula, kao što je kolekcija [[oligonukleotid]]a [[dizaj]]niranih da se hibridiziraju s različitim dijelovima transkripta iRNK generiranih iz jednog gena. 
*[[SFP]]
Jednoosobinski polimorfizmi (eng.  (engl. Single  Feature  Polymorphism), polimorfne   sekvence DNK koje se odnose na varijaciju jednog svojstva. Vrijedni su genetički markeri  koji potencijalno nude neposrednije fizičke veze ka samim strukturama  gena. Međutim, većina aktulelnihaktuelnih SFP predikcijskih metoda su razvijene su za sekvenciranjemsekvenciranje DNK  proučavanih  vrsta, iako su posebno pogodnipogodne za vrste sa složenim i nesekvenciranim  [[genom]]ima. 
*[[transpozon|Skakanje gena]]
Vidi: [[transpozon|Prenosivi element]].
*[[heterozigot|Složena heterozigotnost]]
Prisustvo dva različita mutirana alela na određenom lokusu gena.
*[[penetrabilnost (genetika)|Smanjena (nepotpuna) penetrabilnost]]
Penetracija se odnosi na vjerojatnostvjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za stanje se kaže da pokazuje nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante ispoljavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva nepotpuna penetrabilnost.
*[[Smislenost (genetika)|Smislenost]]
U molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Ovisno o kontekstuU molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Zavisno od konteksta, smislenost može imati nešto različita značenja. Naprimjer, DNK je pozitivno smislena ako se RNK verzija iste sekvence prepiše ili prevede u protein, negativna ako nije.
SNP (engl.  single nucleotide polymorphism)
Jednonukleotidni polimorfizam  koji je posljedica supstitucije; tačkasta mutacija.
*[[SNP|SNP-označavanje]]
[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), koji se koristi za označavanje određenog haplotipa u regiji [[genom]]a. Kao podskup svih SNP-ova u genomu, označavanje SNP-ova može biti iznimno korisno za testiranje povezanosti markerskih lokusa s lokusom kvalitativne ili kvantitativne osobine. 
Somatska (mitotska) hromatidna izmjena
Hromatidna izmjena u somatskim ćelijama tokom mitoze.
*[[Somatska ćelija]] 
Bilo koja biološka ćelija koja formira tijelo organizma, ili, u višećelijskim organizmima, bilo koja ćelija osim gameta, zametne ćelije ili nediferencirane matične ćelije. Somatske ćelije se teorjskiteorijski razlikuju od ćelija zametne linije, što znači da se mutacije kojima su podvrgnute nikada ne mogu prenijeti na potomke organizma, iako u praksi postoje izuzeci. Tjelesne ćelije (diploidne, 2n)   ).
*[[Sonda]]
Reagens koji se koristi za jedno mjerenje u eksperimentu ekspresije gena. Uporedite reporter.
*[[Sorta (botanika)|Sorta]]
Biljni ili mikrobni organizmi sas dosljednim, predvidljivim i replicirjućimreplicirajućim osobinama u potomstvu koje su rezultat parenja bilo koja dva čistolinijska roditelja kojikoja pripadaju istojistom kultivaru ili varijetetu (a ne osobine drugih varijeteta koje su možda ranije ukrštane u lozu).  Kod životinja, takve grupe organizama označavaju se kao rase.
*[[SOS-odgovor]] 
Globalni odgovor na oštećenje DNK u kojem se zaustavlja ćelijski ciklus i inducira se popravak DNK i mutageneza. Sistem uključuje RecA protein (Rad51 kod eukariota). RecA protein, stimuliran jednolančanom DNK, uključen je u inaktivaciju represora (LexA) gena SOS odgovora i na taj način inducira odgovor. To je sistem popravke sklon greškama koji značajno doprinosi promjenama DNK uočenim u širokom spektru vrsta.
*[[Specijacija]]
Proces nastanka nove vrste.
*[[DNK|Spojna DNK]]
Bilo koja DNK sekvenca za koju se čini da nema poznatu biološku funkciju, ili koja služi svrsi koja nema pozitivan ili neto negativan učinak na sposobnost genoma u kojem se nalazi. Termin je još jednom bio šire korišten za označavanje svih nekodirajućih DNK, za koje je kasnije otkriveno da ih većina ima funkciju. U modernoj upotrebi tipski se odnosi na slomljene ili zaostale sekvence i sebične genetičke elemente, uključujući introne, pseudogene, intergensku DNK i fragmente [[transpozon]]a i [[retrovirus]]a, koji zajedno čine veliki dio [[genom]]a većine [[eukariot]]a. Uprkos tome što ne doprinose produktivno organizmu domaćina, ove sekvence mogu opstati neograničeno u genomima, jer su nedostaci njihovog nastavka kopiranja premali da bi na njih djelovala [[prirodna selekcija]]. 
*[[Spolni hromosom]]i
Hromosomi sa spolno- determinirajućim genima.
*[[Spolno ograničeno svojstvo]]
Svojstvo koje se pojavljuje kod samo jednoga od dvaju spolova.
*[[reverzija soila|Spolno-reverzne osobe]]
XX muškarci koji na X-hromosomu imaju gen  Sry  i XY žene koje na Y-hromosomu nemaju gen  [[SRY]].
*[[spolno uvjetovano nasljeđivanje|Spolno uvjetovano svojstvo]]
Svojstva čija je ekspresija alela koji su na autosomima uvjetovana spolom nositelja.
*[[Spolno-vezano nasljeđivanje]]
Nasljeđivanje gena na X-hromosomu (X-vezano nasljeđivanje).
*[[spolno vezani geni|Spolno vezano svojstvo]]
Kao i spolno vezano nasljeđivanje, to su termini koji se, u najširem smislu, odnose na pojavu da ispoljavanje određenih individualnih svojstava kontroliraju geni koji su smješteni na  spolnim  hromosomima. Pri tome se – u najužem smislu – u tom okviru  osobine  obično diferenciraju u: parcijalno (nekompletno) i kompletno spolno vezane. Parcijalno spolno vezani geni  nalaze se na homologimhomolognim segmentima  X hromosoma  i  Y hromosoma, pa je apriorna vjerovatnoća pojave rekombinacija u heterosomalnim i autosomalnim hromosomima (teorijski) podjednaka. Stvarna frekvencija hijazmi između X i Y  gonosoma  je, ipak, relativno niska jer su njihovi homologihomologni segmenti sasvim kratki.
*Srodnik trećeg koljena
Vidi: [[TOR]]
*[[SSB]]
Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u jednom lancu DNK dupleksa. 
*[[ssDNK]]
Bilo koja molekula DNK kojekoja se sastoji od jednog nukleotidnog polimera, ili lanca, za razliku od para komplementarnih lanaca koji se drže zajedno vodikovim vezama ( dvolančana DNK). U većini slučajeva, DNK je stabilnija i češća u dvolančanom obliku, ali visoke temperature, niske koncentracije rastvorenih soli i vrlo visok ili nizak pH mogu uzrokovati razlaganje dvolančanih molekula u dvije jednolančane molekule,  u procesu poznatom kao „“topljenje“;”; ovu reakciju koriste prirodni enzimi kao što su oni koji su uključeni u replikaciju DNK, kao i laboratorijske tehnike kao što je lančana reakcija polimeraze 
*[[SSLP]]
Polimorfizam dužine jednostavne sekvence ( (engl. Simple  Sequence  Lenght  Polimorphism) koristi se kao  genetički marker, uz primjenu  lančane polimerazne reakcije  (PCR).  SSLP  je oblik polimorfizma, koji se ispoljava kao razlika u dužini  DNK  sekvenci među  jedinkama.  SSLP se su ponavljajuće sekvence po različitim dužinama u intergenenskimintergenskim regijama dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). Varijanse u dužini  SSLP  mogu se koristiti za razumijevanje genetičke varijanse između dvije  jedinke  određene  vrste.
*Standardni [[genetički kod]]
Genetički kod velike većine živih organizama za prevođenje  sekvence nukleinskih kiselina u proteine. U ovom sistemu, od 64 moguće permutacije troslovnih kodona koji se mogu napraviti od četiri nukleotida, 61 kodira jednu od 20 aminokiselina, a preostale tri kodiraju stop signale. Naprimjer, [[kodon]] CAG kodira aminokiselinu [[glutamin]], a kodon TAA je [[stop kodon]]. Standardni genetički kod je opisan kao degenerisan ili suvišan jer jednu aminokiselinu može kodirati više od jednog kodona. 
To je prvi kodon  preveden [[ribosom]]om iz zrelog transkripta iRNK, koji se koristi kao signal za iniciranje sinteze proteina. U standardnom genetičkom kodu, početni kodon uvijek kodira istu aminokiselinu, [[metionin]], kod eukariota i za modificirani metionin kod prokariota. Najčešći startni kodon je [[triplet]] AUG. KontrastniKontrast je stop kodon. 
*[[Statistička genetika]]
Grana genetike koja se bavi razvojem statističkih metoda za izvlačenje zaključaka iz genetičkih podataka. Teorije i metodologije statističke genetike često podržavaju istraživanja u kvantitativnoj genetici, genetičkoj epidemiologiji i bioinformatici.
*[[frekvencija|Stopa prenositelja]] (noseća frekvencija)
Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genetičke varijante. Stopa nosivosti također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i noseća frekvencija.
*[[Studija neinferiornosti]]
Istraživačka studija koja je osmišljena kako bi se utvrdilo nije li jedna intervencija gora od druge kontrolne intervencije za unaprijed određenu granicu. Intervencija koja daje rezultate koji su jednaki ili bolji od kontrolne intervencije smatra se neinferiornom u odnosu na kontrolnu intervenciju. Studije neinferiornosti često se provode kako bi se ispitalo nije li novi, eksperimentalni tretman lošiji od utvrđenog standarda opskrbe.
*[[smrtnost|Subletalnost]]
Pojava da do letalnosti dolazi nakon reprodukcije.                                                                                         
*[[Supstitucija nukleotida]]
Zamjena jednog nukleotida drugim u molekuli DNK.
*[[SUV]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja)
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i varijanta nepoznatog značaja.
*[[Suvišni gen]]i
Različiti geni koji utječuutiču na isto svojstvo na isti način.

==Š==
[[Štetna mutacija]]
[[Mutacija]] koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerobatniji, ali nije siguran. Također se naziva mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivostvjerovatniji, ali nije siguran.

==T==
*[[Tačkasta mutacija]]
Mutacija kojom se jedna nukleotidna baza mijenja, ubacuje ili briše iz sekvence DNK ili RNK.
*[[Tačkasta-nonsens mutacija]]
Tačkaste mutacijeTačkasta mutacija koja rezultira preranim stop kodonom u transkribiranom transkribiranoj iRNK sekvencomsekvenci, uzrokujući na taj način prijevremeni završetak translacije, što rezultira skraćenim, nekompletnim i često nefunkcijskalnimnefunkcionalnim proteinom. 
*[[Tandemsko ponavljanje]]
Obrazac unutar sekvence nukleinske kiseline u kojoj se jedna ili više nukleobaza ponavlja, a ponavljanja su direktno susjedna (tj. tandemska) jedna uz drugu. Primjer je ATGACATGACATGAC, u kojem se sekvenca ATGAC ponavlja tri puta.
*[[TATA-kutija]]
Visoko konzervirana nekodirajuća DNK sekvenca koja sadrži konsenzus ponavljajućih parova baza T i A koji se obično nalazi u promotorskim regijama gena kod arheja i eukariota. TATA kutija često služi kao mjesto inicijacije transkripcije ili kao mjesto vezivanja za faktore transkripcije.
*[[centromera|Telocentrik]]  (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma)
Hromosom sa s centromerom na krajnjem kraju hromosoma (blizu ili unutar telomere), što rezultira samo jednim krakom. Uporedite akrocentrik.  
*[[Telofaza]] 
Završna faza ćelijske diobe u mitozi i mejozi, koja se javlja nakon anafaze i prije ili istovremeno sas citokinezom, tokom koje se oko svakog skupa hromatida sintetiše jedarna membrana. Jedra se ponovo sastavljaju, a mitotsko vreteno se rastavlja. Nakon citokineze, nove ćelije kćeri nastavljaju interfazu. 
*[[Telomera]]
Terminalna regija ponavljajućih nukleotidnih sekvenci na svakom kraju linearnog eukariotskog hromosoma koji štiti njegov kraj  od propadanja i spajanja sas drugim hromosomima. Budući da svaki krug replikacije rezultira skraćivanjem hromosoma, telomere se ponašaju kao puferi za jednokratnu upotrebu koji se žrtvuju trajnom skraćivanju umestoumjesto obližnjih gena. Telomere se također mogu produžiti enzimom, telomerazom. 
*[[Telomeraza]]
Enzim replikacije telomernih krajeva.
Terminacijska sekvenca
DNK-sekvence na kraju gena.
*[[Terminacijski kodon]]
Kodon koji signalizira prekid sinteze proteina tokom translacije transkripta informacijske RNK. U standardnom genetičkom kodu, tri različita stop kodona se koriste se za odvajanje ribosoma od rastućeg lanca aminokiselina, čime se završava prevod: UAG (nadimak „“ćilibar“,”, UAA („(“oker“)”) i UGA („opal“).
*[[Test-ukrštanje]]
Križanje jedinke dominantnog fenotipa s recesivnim homozigotom u svrhu otkrivanja njegovog genotipa (dominantni homozigot ili heterozigot)).
*[[Tiha mutacija]] 
Tip neutralne mutacije koja nema vidljiv učinak na fenotip organizma. Iako se termin tiha mutacija često koristi naizmjenično sa sinonimnom mutacijom, sinonimne mutacije nisu uvijek tihe, niti obrnuto. Misens mutacije koje rezultiraju različitim aminokiselinama, ali one sa sličnom funkcijskalnošćufunkcionalnošću (npr. leucin umjesto izoleucina), također se često klasifikuju kao tihe, budući da takve mutacije obično ne utiču značajno na funkciju proteina.
*[[Timin]]
Označen slovom  (T)
Jedna od pet primarnih ili kanonskih dušičnih baza – [[adenin]] (A), [[[[guanin]]n]] (G), [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) – koje formiraju nukleozide i nukleotide, od kojih su potonji temeljna građevina blokoviblokova nukleinskih kiselina. Sposobnost ovih nukleobaza da formiraju bazne parove putem vodikove veze, kao i njihovi ravni, kompaktni trodimenzijskalnitrodimenzionalni profili, omogućavaju im da se slažu  jedna na drugu i vode direktno do dugolančanih struktura DNK i RNK. 
*[[Tirozin]]
Skraćenica T, jedna od dvije purinske baze u strukturi DNK (u RNK, umjesto njega je [[uracil]]).
*[[Tirozinaza]]
Prvi enzim koji sudjeluje u biosintetskom putu pigmenta melanina.
*Tkivno specifična  [[ekspresija gena]] 
Funkcija gena i ekspresija koja je ograničena na određeno tkivo ili tip ćelija. Ekspresija specifična za tkivo je obično je rezultat pojačivača koji se aktivira samo u odgovarajućem tipu ćelije. 
*[[TNBC]]
TNBC (ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke)
Oznaka za nedostatak ekspresije estrogenog receptora (ER), progesteronskog receptora (PR) i receptora ljudskog epidermnog faktora rasta 2 (HER2/neu). Također se naziva ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke.
*[[TOR]]
Srodnik trećeg stepena)
Skraćenica za prvi rođak, prabaka, praujak/pradajdža, prastric/praamidža, pranećakinja, pranećak, praunuk, polutetkaprvog rođaka, prabaku, praujaka/pradajđu, prastrica, pranećakinju, pranećaka, praunuka, polutetku ili poluujakpoluujaka pojedinca. Naziva se i srodnik trećeg stupnja.
*[[Totipotentnost]]
KarakterakteristikaKarakteristika ćelije da zadrži embriogeni potencijal za stvaranje novog tkiva i organizma.
*[[Transdukcija]]
Prijenos DNK iz jedne bakterijske ćelije u drugu pomoću bakterijskih virusa (faga).
Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen drugim purinom ( A ↔ G ) ili je nukleotid pirimidina zamijenjen drugim pirimidinom ( C ↔ T ). Kontrast je transverzija.

*[[Transfekcija]]
MetodMetoda ubacivanja stranoga gena u eukariotsku ćeliju.
Transfer ''[[de novo]]'' (de novo varijanta, nova mutacija, nova varijanta)
Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Također se naziva de novo varijanta, nova mutacija i nova varijanta.
*[[Transferna tačka]] (tačkasta varijanta)
Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta varijanta.
*[[Transformacija]]
Mehanizam rekombinacije kod prokariota, izmjena genetičke informacije između gole DNK iz okoliša i DNK ćelije recipijenta (primatelj);  kod eukariota: preobrazba normalne ćelije u tumorsku.
*[[Transgen]] 
Bilo koji gen ili drugi segment genetičkog materijala koji je izolovan iz jednog organizma, a zatim prenijet bilo prirodno ili bilo kojom od niza tehnika genetičkog inženjerstva u drugi organizam, posebno u neku drugu vrstu. Transgeni se najčešće unose u zametnu liniju drugog organizma. Obično se koriste za proučavanje funkcije gena ili za davanje prednosti koja inače nije dostupna u nepromijenjenom organizmu.
*[[Transgeni organizam]]
Organizam s ugrađenim stranim [[genom]].
*[[Transkripcija (genetika)]]
Prepisivanje genetičke upute sas DNK, odnosno sinteza iRNK.
Proces sinteze informacijske RNK (iRNK) prema šablonu smislenog polulanca  DNK.

*[[Transkripcijski faktor]]
Bilo koji protein koji kontrolira brzinu transkripcije genetičkih informacija iz DNK u iRNK, tako što se vezuje za specifičnu sekvencu DNK i promoviše ili blokira regrutaciju RNK-polimeraze u obližnje gene. Transkripcijski faktori mogu efikasno uključiti i isključiti specifične gene kako bi bili sigurni da su eksprimirani u pravo vrijeme i na pravim mjestima; iz tog razloga, oni su fundamentalni i sveprisutni mehanizam regulacije gena.
*[[Transkriptom]]  
Set svih RNK molekula jednog organizma, kompletna RNK datog organizma.
*[[Translacija (genetika)]]
Ribosomsko prevođenje šifre sas iRNK na  rječnik redoslijeda aminokiselina u datoj proteinskoj sekvenci. 
Drugi korak u procesu ekspresije gena, u kojem se transkript RNK koji se proizvodi tokom transkripcije čita ribosom, kako bi proizveo funkcijskalnifunkcionalni protein.
Proces sintetiziranja aminokiselinske sekvence (proteinskog produkta) prema kodu informacijske RNK (iRNK).
*[[Translokacija (genetika)]]
Tip hromosomske mutacije uzrokovane strukturnim preuređenjem velikih dijelova jednog ili više hromosoma. Postoje dva glavna tipa: recipročna i robertsonovska. Hromosomska mutacija u kojoj se hromosom predidaprekida i njegov se dio ponovno pričvrsti na drugo mjesto u hromosomu.
*[[Transportna RNK]]
(tRNK, transfer  RNK)  
Ima specifičnu ulogu u procesu  translacije  genetičke šifre, odnosno njenog prevođenja sas jezika  iRNK  na jezik gradivnih jedinica  proteina, tj.  aminokiselina. Aktivnost molekula tRNK se zasniva na osobenoj sposobnosti dva aktivna mjesta. Na jedno od njih ona veže specifičnu aminokiselinu, a na drugom je  antikodon, koji je komplementaran odgovarajućem  kodonu  iRNK.
*[[Transpozon]]  
Vidi: Prenosivi element.
Mobilna sekvenca u [[genom]]u. Mogu „“skakati“  sa” s jednog mjesta na drugo i odgovorni su za pojavu određenih mutacija.  
Pokretni genetički elementi, DNK sekvence koje se premještaju po [[genom]]u mehanizmom izrezivanja i lijepljenja (mehanizam  cut/paste)). Vidi: prenosivi element.
*[[Transverzija]]
Mutacijska zamjena purinske baze pirimidinskom. Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen pirimidinskim nukleotidom, ili obrnuto (npr. A ↔ C ili A ↔ T ). Kontrast je translokacija. 
*[[Tranzicija]]
Zamjena jedne purinske baze drugom purinskom.
*[[Trihibridno ukrštanje]]
Ukrštanje u kojem se prate rezultati nasljeđivanjenasljeđivanja tri gena.
*[[Trinukleotidno ponavljanje]]
Sekvence od po tri nukleotida koji se ponavljaju u tandemu na istom susjednom dijelu hromosoma. Obično se javlja određena količina normalne (polimorfne) varijacije u broju ponavljanja bez kliničkog značaja; međutim, broj ponavljanja iznad određenog praga može, u nekim slučajevima, dovesti do štetnih učinaka na funkciju gena, što rezultira genetičkom bolešću.
*[[Triplet baza]]
Grupa od po tri dušične baze, npr. [[adenin]]-[[timin]]-[[adenin]] ili [[timin]]-[[guanin]]-[[citozin]] koja je šifra za jednu aminokiselinu. [[citozin]]-[[timin]]-[[timin]] (CTT) je tako triplet za aminokiselinu leucin, a [[guanin]]-[[timin]]-[[guanin]] (GTG) za valin.  
*[[Trisomija]]
Tip aneuploidije, višak jednog hromosoma, 2n+1.
*[[Tročlani kraj]]
Vidi: 3'- kraj.
*[[Trp-operon]]
Represivni sistem regulacije gena kod bakterija.
*[[TUF]] 
Cjelokupni skup RNK molekula (često se odnosi na sve tipove RNK, ali ponekad isključivo na iRNK) koji je ili može biti izražen određenim [[genom]]om, ćelijom, populacijom ćelija ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Transkriptom se razlikuje od egzoma i translatoma. 
*[[Tumor supresorski gen]]
Tip gena koji regulira rast ćelija. Kada je tumor supresorski gen mutiran, može doći do nekontroliranog rasta ćelija. To može pridonijeti razvoju raka.

==U==
*[[UAA]]
Kratke sekvence nukleotida koje se sintetiziraju diskontinuirano pomoću DNK polimeraze i kasnije povezuju zajedno pomoću DNK ligaze kako bi se stvorio lanac koji zaostaje tokom DNK replikacije. OkazakiOvakvi fragmenti su posljedica jednosmjernosti DNK polimeraze, koja djeluje samo u smjeru od 5' do 3'. 
*[[Ukrštanje]]
Uzgoj čistolinijskih roditelja koji pripadaju dvije različite rase, sorte, varijantedvjema različitim rasama, sortama, varijantama ili populacijepopulacijama, često namjerno kao metod selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva koje dijeledijeli osobine obje roditeljske loze ili koje pokazuju heterozu. U uzgoju životinja, potomstvo ukrštanja između rasa iste vrste naziva se križanci ili mulati, dok se potomstvo ukrštanja različitih vrsta naziva hibridima ili bastardima.
*[[autbriding|Ukrštanje van srodstva]] (autbriding)
Seksualna reprodukcija između različitih rasa ili osoba, koja ima potencijal da poveća genetičku raznolikost uvođenjem nepovezanog genetičkog materijala u populaciju za razmnožavanje. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati vanbridinškim, a potomstvo je vanbridinško.. Kontrast je inbriding. 
*[[Unakrsno povezivanje]]
Nenormalna veza između dvije ili više nukleobaza na suprotnim lancima dvolančane molekule DNK (međulanca) ili između baza na istom lancu (intralančana), posebno putem formiranja kovalentnih veza koje su jače od vodikove veze uparivanja baza. Unakrsne veze mogu biti generisane raznim egzogenim i endogenim agensima, i imaju tendenciju da ometaju normalne ćelijske procese kao što su replikacija i transkripcija DNK; oni su uobičajene mete puteva popravke DNK.
*[[Unatražno ukrštanje]]
Ukrštanje hibridnog organizma s jednim od roditelja ili jedinkom genetički sličnom jednom od roditelja, često namjerno kao vrsta selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva s genetičkim identitetom koji je bliži roditeljskom. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo se nazivaju povratnim ukrštanjem, često skraćeno u genetici sa simbolom BC.
*[[Uracil]]
Skraćeno slovom  (U.)
Jedna od četiri nukleobaze prisutne u molekulama RNK. [[uracil]] formira par baza sas [[adenin]]om. U DNK, [[uracil]] se uopće ne koristi, već je zamijenjen [[timin]]om.
*[[Uravnoteženost baza]]
Dvije baze (ili nukleotidi) koje sadržavaju dušik i koje se uparuju kako bi formirale strukturu DNK. Četiri baze u DNK su [[adenin]] (A), [[citozin]] (C), [[guanin]] (G) i [[timin]] (T). Ove baze tvore specifične parove (A-T i G-C). Par baza se također može odnositi na stvarni broj parova baza, kao što je osam parova baza, u nizu nukleotida.
*[[Uslovna ekspresija]]
Kontrolisana, inducibilna ekspresija transgena, bilo in vitro ili in vivo.
*[[Utišavanje gena]]
Svaki mehanizam regulacije gena koji drastično smanjuje ili potpuno sprečava ekspresiju određenog gena. Može se dogoditi prirodno tokom transkripcije ili translacije. Laboratorijske tehnike često iskorištavaju prirodne mehanizme utišavanja kako bi se postiglo uništavanje gena.
*[[Uzvodnost (genetika)]]
Prema ili bliže 5'- kraju lanca nukleotida, ili N-kraju peptidnog lanca. Kontrast nizvodno.
*[[Uzvodna sekvenca aktiviranja]] (UAS)
Uzvodna aktivacijska sekvenca (UAS) je regulatorna sekvenca koja djeluje u cis poziciji. Razlikuje se od promotora i povećava ekspresiju susjednog gena. Zbog svoje suštinske uloge u aktiviranju transkripcije, uzvodna aktivirajuća sekvenca se često se smatra analognom funkciji pojačivača kod višećelijskih eukariota. Uzvodne aktivacijske sekvence su ključni dio indukcije, poboljšavajući ekspresiju proteina od interesa kroz povećanu transkripcijsku aktivnost. Nalazi se uzvodno od minimalnog promotora (TATA kutija) i služi kao mjesto vezivanja za transaktivatore. Ako se transkripcijski transaktivator ne veže za UAS u pravilnoj orijentaciji, transkripcija ne može započeti.

==V==
*[[Varijabilna ekspresija]]  
Varijacije u načinu na koji se osobina manifestira. Kada postoji varijabilna ekspresivnost, značajka može varirati u kliničkom izražaju od blage do teške. Naprimjer,Npr., stanje neurofibromatoza tipa 1 može biti blago, manifestirajući se samo  u kožnim mrljama (zvanim café-au-lait), ili može biti teško, manifestirajući se neurofibromima i tumorima mozga.
*[[Varijabilna ekspresivnost gena]]
Način varijacije na koji se gen eksprimira u fenotipu.
*[[Varijacija broja kopija]] (CNV)
[[Fenomen]] u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja varira između jedinki u populaciji, obično kao rezultat događaja duplikacije ili delecije koji utičuutiče na cijele gene ili dijelove hromosoma. Varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju genetičkih varijacija unutar populacije.

*''[[Varijacija de novo]]'' (''[[de novo]]'' mutacija, nova mutacija, nova varijanta)                                                                                                                                                           
Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane briogeneze. Naziva se i de novo mutacija, nova mutacija i nova varijanta.
*[[Varijacija broja kopija]] (CNV)
Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena prisutnog u genomu pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju varijantama broja kopija. Varijante broja kopija čine značajan udio genetičke varijacije. Naziva se i CNV.
*[[Varijanta germ-linije (mutacija germinativne linije)
Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i mutacija germinativne linije.
*[[VUS|Varijanta nepoznatog / neizvjesnog značenja]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, VUS)
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nepoznatog značaja i VUS.
Varijanta nepoznatog značenja
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i VUS.
*[[princip osnivača|Varijanta osnivača]]
(Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i osnivačka mutacija.)
Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. 
*[[Varirajući pomak okvira]] (mutacija pomaka okvira)
Insercija  ili delecija koje uključujujuključuju broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremeneprijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i mutacija pomaka okvira
*[[Vektor]]
Bilo koja molekula DNK koji se koristi kao sredstvo za umjetni transport stranog genetičkog materijala u drugu ćeliju, gdje se može replicirati i/ili eksprimirati. Vektori su tipično dizajnirane rekombinantne DNK sekvence koje se sastoje od inserta (često transgena) i duže &quot;kičmene&quot; sekvence koja sadrži ishodište replikacije, višestruko mjesto kloniranja i selektabilni marker. Vektori se široko koriste u laboratorijama molekulske biologije za izolaciju, kloniranje ili ekspresiju umetka u ciljnoj ćeliji.
*[[Vektor ekspresije]] (konstrukcija ekspresije)
Također konstrukcija ekspresije
Tip vektora, obično plazmid ili virusni vektor, dizajniran posebno za ekspresiju transgena umetnuti, umetnut u ciljnu ćeliju, umjesto u neku drugu svrhu kao što je kloniranje.
Plazmidna mapa od 3,756 bp  je ekspresijski vektor koji se koristi u ekspresiji transgena koji stvara zeleni fluorescentni protein (GFP). Vektor takođetakođer uključuje gen za lac represor (lacI) i gen koji daje rezistenciju na antibiotik kanamicin (KanR), kao i različite promotere za pokretanje ekspresije ovih gena.
*[[Veličina genoma]]
Ukupna količina DNK sadržana u jednoj kopiji genoma, obično se mjeri masom (u pikogramima ili daltonima) ili ukupnim brojem parova baza (u kilobazama ili megabazama). Za diploidne organizme, veličina genoma se često koristi naizmjenično sas C-vrijednošću.
*[[Vezani disekvilibrij]] (LD)
Pojava da se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može objasniti slučajnošću zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i 
*[[Vezani geni]] (osobine)
Geni za određene osobine,  na istom hromosomu.
Tendencija sekvenci DNK koje su fizički blizu jedna drugoj na istom hromosomu da se nasljeđuju zajedno tokom mejoze. Budući da je fizička udaljenost između njih relativno mala, šansa da će bilo koja dva obližnja dijela DNK sekvence (često lokusi ili genetički markeri ) biti razdvojena na različite hromatide tokom hromosomskog ukrštanja (krosingovera) je statistički vrlo mala, Tada se smatra da su takvi lokusi povezaniji od lokusa koji su udaljeniji i da su lokusi na potpuno različitim hromosomima savršeno nepovezani. Standardna jedinica za mjerenje genetičke povezanosti je centimorgan (cM).
*Vezanost
Tendencija da se geni ili segmenti DNK koji su usko smješteni duž hromosoma međusobno ne odvajaju u mejozi i stoga se zajedno nasljeđuju.
*[[Vještački hromosom kvasca]] (YAC)
YAC su genetički modificirani hromosomi izvedeni iz DNK kvasca, Saccharomyces cerevisiae, koji se zatim ligira u bakterijski plazmid. Insercijom velikih fragmenata DNK, od 100- do 1000 kb, umetnute sekvence se mogu klonirati i fizički mapirati korištenjem procesa koji se naziva hodanje hromosoma.
*[[VNTR]]
Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja (eng.  (engl. Variable  Number  Tandem  Repeat) ogleda se u varijaciji većeg broja lokacija sas kratkim  nukleotidnim  sekvencama  tandemskih ponavljanja, koje se u [[genom]]u višekratno ponavljaju. Mogu se naći na mnogim  hromosomima, a često pokazuju međuindividualne  varijacije  u dužini. Svaka varijanta djeluje kao naslijedni  nasljedni alel, što omogućava da se koristite za osobnuličnu ili roditeljsku identifikaciju. Njihova analiza je korisna u  genetičkim  i ostalim  biološkim  istraživanjima,  forenzici  i  DNK  profiliranju (fingerprinting).
*[[Vodeća sekvenca]]
Kod replikacije DNK, lanac u nastajanju za koji su i smjer sinteze DNK polimeraze i smjer cjelokupne elongacije lanca prema replikacijskoj viljušcviljušci, tj. oba se javljaju u smjeru 5' do 3', što rezultira jednim, kontinuiranim procesom elongacije sas malo ili bez prekida. Nasuprot tome, drugi lanac u nastajanju, poznat kao zaostali lanac, sastavlja se u diskontinuiranom procesu koji uključuje ligaciju kratkih fragmenata DNK koji se sintetiziraju u suprotnom smjeru, daleko od replikacijske viljuške. Također spoj za spajanje donatora ili mjesto za spajanje donatora. Granica između lijevog kraja (po konvenciji, 5' kraja ) introna i desnog ( 3' ) kraja susjednog egzona u pre-iRNK transkriptu.
*[[Vodeći lanac]]
Lanac nove DNK koji se sintetizira u istom smjeru kao rastuća replikacijska viljuška. Ovaj tip  replikacije DNK je kontinuiran.
*[[Vodikova veza]]
Veza dva [[vodik]]ova atoma u [[hemijski spoj|hemijskom spoju]]. međumolekulska veza koja nastaje između [[molekul]]a u kojima je [[vodik]] vezan za [[atom]] visoke [[elektronegativnost]]i (F,
O, N). Zajednički elektronski par u vezama H-F, H-O, H-N je toliko pomaknut na stranu elektronegativnog atoma, da dolazi do razdvajanja [[naboj]]a (dipol). Pozitivni dio molekule (H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) privlači negativan kraj druge molekule pritom stvarajući međumolekulske veze. Vodikova veza je slabija od [[ionska veza|ionske]] ili [[kovalentna veza|kovalentne]] veze.
==W==
*[[WES]] (sekvenciranje cijelog egzoma, WXS)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva sekvenciranje cijelog egzoma i WXS.
*[[WGS]] (sekvenciranje cijelog genoma)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuće sekvence. Također se naziva sekvenciranje cijelog [[genom]]a.
*[[WXS]]
WXS (WES, sekvenciranje cijelog egzoma)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekv encesekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija [[genom]]a osobe i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne DNK sekvence. Također se naziva WES i sekvenciranje cijelog egzoma.

==X==
*[[hromosom X|X-hromosom]]
Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima sas XY sistemom za određivanje spola i jedini spolni hromosom u sistemu X0. X hromosom se nalazi i kod muškaraca i kod žena i obično sadrži mnogo više gena nego njegov pandan, Y hromosom.
*[[X-inaktivacija]]
Zvana i  lajonizacija, ponegdje i  lionizacija (prema engleskoj genetičarki  Mary Lyon) je postupak kojim se jedna od kopija  X-hromosoma  inaktivira kod ženki  sisara sas placentom. Neaktivni hromosom X se utišava pakovanjem u transkripcijski neaktivnu strukturu zvanu  heterohromatin. Kako gotovo svi ženski sisari imaju dva X hromosoma, X-inaktivacija imih sprečava da imaju dvostruko više X-hromosomskih  genskih proizvoda  od  mužjaka, koji imaju samo jednu kopiju X hromosoma. Izbor X hromosoma koji će se inaktivirati slučajan je kod  placentnih sisara  kao što su  ljudi, ali nakon što se inaktivira, on će ostati neaktivan tokom života ćelije i njenih potomaka u organizmu (njegova ćelijska linija). Obično se javlja X-inaktivacija koja je neravnomjerno raspoređena po ćelijskim linijama unutar jednog organizma (slučajna X-inaktivacija).
*X-vezana osobina
Vidi: Spolnospolno vezana osobina.
*[[X-vezano nasljeđivanje]]
Nasljeđivanje genetičkih stanja povezanapovezanih s mutacijama u genima na X-hromosomu. Jedna kopija mutacije dovoljna je da izazove bolest i kod muškaraca (koji imaju jedan X hromosom) i kod žena (koje imaju dva X hromosoma). U nekim uvjetima, odsutnost funkcionalnog gena rezultira smrću oboljelih muškaraca.
*[[X-vezano recesivno nasljeđivanje]]
Nasljeđivanje koje se odnosi na genetička stanja povezana s mutacijama u genima na X-hromosomu. Muškarci koji nose takvu mutaciju će biti pogođeni, jer imaju samo jedan X-hromosom. Žena koja nosi mutaciju u jednom genu, s normalnim genom na drugom X-hromosomu, općenito je nepogođena.

==Y==
*[[hromosom Y|Y-hromosom]]
Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima koji imaju XY sistem za određivanje spola. Y hromosom se nalazi samo kod muškaraca i obično je mnogo manji od svog dvojnika, X hromosoma.
*[[Y-vezana osobina]]
Vidi: Holandričnajolandrična osobina i Spolno vazanospolno vezano svojstvo.

==Z==
*[[Zaostali lanac]]
Lanac nove DNK čiji je smjer sinteze suprotan smjeru rastuće replikacijske viljuške. Zbog svoje orijentacije, replikacija zaostalog lanca je složenija u odnosu na onu vodećeg niza. Kao posljedica toga, vidi se da DNK-polimeraza na ovom lancu zaostaje za onom na drugom lancu.
*[[Z-DNK]]
Jedna od mnogih mogućih dvostrukih spiralnih struktura DNK. To je ljevoruka dvostruka spiralna struktura u kojoj se spirala vijuga ulijevo u cik-cak obrascu, umjesto udesno, kao uobičajeni oblik B-DNK. Smatra se da je Z-DNK jedna od tri biološki aktivne dvostruke spiralne strukture zajedno sas A-DNK i B-DNK.
*[[Z-skor]]
Rezultat koji pokazuje koliko je standardnih odstupanja vrijednost iznad ili ispod srednje vrijednosti.
*[[Začetnica]]  (prajmer)
Kratka molekula RNK-nukleotida kojom započinje sinteza komplementarnog lanca DNK u replikaciji
*[[Zakon nezavisne segregacije]]
Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, prema kojem se tokom mejoze aleli svakog gena odvajaju jedan od drugog tako da svakasvaki rezultirajući gamet nosi samo jedan alel svakog gena. 
*[[Zakon segregacije]]
Pravilnost razdvajanjerazdvajanja jednoga para alela u anafazi mejoze.
*[[Zakon uniformnosti]]
Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, po kojem različiti aleli istog gena mogu biti dominantni ili recesivni u odnosu na druge, tes tim da će organizam s barem jednim dominantnim alelom ujednačeno imati fenotip povezan s dominantnim alelom. 
*[[Zamjenska mutacija]]
Vidi: Nesinonimnanesinonimna mutacija .
*[[Zigot]]
Tip eukariotske ćelije nastala kao direktan rezultat oplodnje između dva gameta. Kod višećelijskih organizama, zigot je najranija razvojna faza.
Prva ćelija novonastalog organizma, nastala oplodnjom, tj. spajanjem jajne ćelije i spermatozoida.
*[[Zigoten]]
Potfaza profaze mejoze I.
*[[Zigotnost]] 
Stepen do kojeg više kopija gena, hromosoma ili genoma imaju istu genetičku sekvencu; npr. u diploidnom organizmu sas dvije kompletne kopije njegovog genoma (jedna majčina i jedna očinska), stepen sličnosti alela prisutnih u svakoj kopiji. Za osobe koje nose dva različita alela za određeni gen smatra se da su heterozigoti za taj gen; osobe koje nose dva identična alela su homosigoti za taj gen. Zigositnost se takođe može posmatrati zajedno za grupu gena, ili za čitav skup gena i genetičkih lokusa koji čine [[genom]].
Preuzeto sa &lt;ref&gt;https://bastina.anubih.ba/items/a2e6e47d-5e00-4f99-9d52-eb91dafdb5dc&lt;/ref&gt;[[ANUBiH]]/[[Institut za genetičko inženjerstvo Sarajevo|Ingeb]]

==Također pogledajte==
*[[Genetika]]
==Reference==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Genetika]]
[[Kategorija:Genetika čovjeka]]</text>
      <sha1>9y0qoqvz6kt82xiixdw8mxhokw487ly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908225</id>
      <parentid>3908224</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T12:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JULI-2026</username>
        <id>183728</id>
      </contributor>
      <comment>/* N */</comment>
      <origin>3908225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244317" sha1="s2yha4e261qkf7m2xwtrynpjswc0ytb" xml:space="preserve">==3'- kraj==
Također,  (tri prim kraj.)
Jedan od dva kraja istog linearnog lanca [[DNK]]ili [[RNK]], konkretno kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na trećem atomu [[ugljik]]a u furanoznom prstenu [[dezoksiriboza|dezoksiriboze]] ili [[riboza|riboze]] (tj. kraj na kojem 3' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterske veze]]; ''[[in vivo]]'', 3' ugljik je često još uvijek vezan za [[hidroksilna grupa|hidroksilnu grupu]]). Po konvenciji, sekvence i strukture bliže 3'- kraju u odnosu na druge se nazivaju nizvodnonizvodnim. Kontrast je 5'- kraj. Prema, prema važećoj konvenciji, ribozni prsten s atomima ugljika označenim brojevima od 1' do 5'. Za 5' ugljik se kaže da je uzvodno; 3' ugljik je nizvodno. Također su prikazane veze za generičku bazu i fosfatnu grupu.
*'''[[3'-neprevedena regija]]
[[Tri prim netranslatirana regija]] (3′- (3' UTR) je dio [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) koji slijedi odmah nakon traslacije [[stop kodon|završnog kodona]]. 3'UTR (neprevedena/netranskatirana regija)  često sadrži regulatorne regije koje posttranskripcijski utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].

*'''5'- kraj'''
[[Pet prim-kraj]]
Jedan od dva kraja jednog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na petom atomu ugljika u [[furanoza|furanoznom]] prstenu dezoksiriboze ili riboze (tj. kraj na kojem 5' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko fosfodiestarske veze; ''[[in vivo]]'', 5' ugljik je često još uvijek vezan za fosfatnu grupu). Po konvenciji, sekvence i strukture smještene bliže 5'-kraju u odnosu na druge se nazivaju uzvodno. Kontrast je 
*'''5'5' neprevedena regija''' 
Poznata i kao  5'UTR (vodeća sekvenca,  vodeći transkript  ili  vodeća [[RNK]]) , ovo je regija informacijske [[RNK]] ([[iRNK]] neposredno uzvodno od inicijacijskog kodona. Ova sekvenca [[DNK]] je važna je za reguliranje translacije  translacije transkripta različitim mehanizmima kod [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, [[5'UTR]] ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne kodirajuće sekvence iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks sekundarne strukture za regulaciju translacije.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;&gt;{{cite book |last=Hadžiselimović |first=Rifat|title=Ja i moja genetika|publisher=ANUBiH-Ingeb |isbn=978-9926-410 -88-9| edition=1th |place=Sarajevo}}&lt;/ref&gt;

==A==
*[[hromosom|Acentričnost]]
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) 
[[hromosom]]/fragment bez centromere. 
*[[Adaptivna radijacija]]
[[Evolucija]] različito prilagođenih vrsta iz jednog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]].
*[[Adenin]] (skr. A)
Skraćeno slovom A.
Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. Formira par baza sa [[timin]]om u [[DNK]] i sa [[uracil]]om u RNK.
*[[Aficirana jedinka]] 
U [[genetika|genetici]], opisuje osobu koja ima određenu [[fenotip]]sku osobinu ili bolest. Pojedinac izražava tu osobinu ili ima znakove i simptome bolesti.
*[[AFLP]] 
Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata (eng.  (engl. ''Amplified Fragment Length Polymorphism)'' јedan јеje od značajnijih i najšire posmatranih  genetičkih markera. Važan je u mnogim oblastima istraživanja, od  molekulske biologije, [[genetika|genetike]] i [[genomika|genomike]],  do  [[mikrobiologija|mikrobiologije]],  [[ekologija|ekologije]]  i rekonstrukcije [[filogenetika|evolucijsko-filogenetičkih]]  veza i odnosa. Proučavanje ovog polimorfizma posebno je značajno i u medicini, u procesima [[genotip]]izacije. 
*[[hromosom|Akrocentričnost]] (linearnog [[hromosom]]a ili hromosomskog fragmenta): Pozicija centromere vrlo blizu jednog krajajednom kraju [[hromosom]]a, za razliku od kraja ili u sredini. 
*[[transkripcijski faktor|Aktivator]]
Tip [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] koji povećava transkripciju gena ili skupa gena. Većina aktivatora djeluje tako što se vezuju za specifičnu sekvencu koja se nalazi unutar ili blizu pojačivača ili [[promotor (genetika)|promotora]] i olakšava vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] i drugih transkripcijskih faktora u istoj regiji.  Vidi također: koaktivator; kontrastni represor.
*[[Alel]]
Jedna od alternativnih varijanti [[gen]]a, nastala promjenom u slijedu nukleotida (genskom mutacijom). Nalaze se na stalnim mjestima ([[genski lokus|lokusima]]) na [[hromosom]]u, ali se razlikuju u [[nukleotid]]noj sekvenci [[genetička informacija|genetičke informacije]]. Ako se na jednom lokusu alternativno javlja više od dva alela, zovu se multipli aleli (primjer tri alela za [[krvna grupa|krvne grupe]]:  IA,  IB  i Io ).  IO). 
*[[Alelna heterogenost]]
Prisustvo različitih varijanti na jednom genskom lokusu koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja.
*[[Alosom]]
Također ([[spolni hromosom]], [[heterohromosom]] ili [[idiohromosom]].)
Svaki hromosom koji se razlikuje od običnog autosoma po veličini, obliku ili ponašanju i koji je odgovoran za određivanje spola organizma. Spolni hromosomi kod ljudi, su [[hromosom X]] i [[hromosom Y]]. 
*[[Alternativna prerada]] 
Regulirani [[fenomen]] [[ekspresija gena|ekspresije eukariotskih gena]] u kojem su specifični [[egzon]]i ili dijelovi egzona iz istog primarnog transkripta različito uključeni ili uklonjeni iz konačnog, zrelog informacijskog [[primarni transkript|transkripta RNK]]. Klasa [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], [[alternativna prerada]] omogućava jednom genu da kodira više proteinskih izoformi i uveliko povećava raznolikost proteina koje može proizvesti pojedinačni genom. Vidi također: [[prerada RNK]].
*[[mutacija|Amber]]
Jedan od tri [[stop kodon]]a koja se koriste u standardnom genetičkom kodu;  u RNK, određen je nukleotidnim tripletom UAG. Druga dva stop kodona se zovu oker i opal.
*[[Amesov test]]
Bakterijski test [[mutagen]]osti koji koristi bakteriju  ''[[Salmonella]] typhimurium'', auksotrofnu za [[histidin]].
*[[Aminokiselina]]
Organski spoj koji sadrži funkcionalne grupe [[amin (hemija)|amin]] i [[karboksilna gropa|karboksil]], kao i [[bočni lanac]] specifičan za svaku pojedinačnu aminokiselinu. Od skoro 500 poznatih aminokiselina, skup od 20 je kodiran standardnim [[genetički kod|genetičkim kodom]] i ugrađeni su u sekvencu kao gradivni blokovi [[polipeptid]]a ([[protein]]a). Specifična sekvenca aminokiselina u polipeptidnim lancima koji formiraju protein u konačnici osobine različitih proteina te oblici molekula proteina ovise o tipu i redoslijedu sastavnih aminokiselina.
*[[Amorf]] 
Bilo koji alel koji je postao nefunkcionalan zbog genetičke mutacije. Mutacija može dovesti do potpunog neuspjeha proizvodnje genskog proizvoda ili genskog proizvoda koji ne funkcijskirafunkcionira ispravno; u oba slučaja, [[alel]] se može smatrati nefunkcijskalnim. 
*[[Anafaza]]
Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja se javlja nakon metafaze i prije telofaze, kada se replicirani hromosomi odvoje i svaka od [[sestrinske hromatide|sestrinskih hromatida]] se pomjeri na suprotne strane ćelije. 
*[[Analiza mutacija]]
Metoda [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] zametne linije, usmjerena na otkrivanje specifične varijante ili mutacije (kao što je štetna varijanta MSH2 prethodno identificirana u porodici), panel varijanti (kao što su tri  patogene varijante [[BRCA]] koje se sastoje od panela osnivačke mutacije za osobe [[Aškenazi|aškenaskog]] [[jevrej]]skog porijekla) ili tip varijante (kao što su velike [[delecija (genetika)|delecije]] ili [[insercija (genetika)| insercije]] u genu [[BRCA1]] ). Ovaj tip testiranja razlikuje se od potpunog sekvenciranja gena ili skeniranja varijanti. Potonji su [[dizajn]]irani za otkrivanje većine varijanti u regiji koja se testira. Dosadašnja uporabaupotreba također primjenjuje ovaj termin na bilo koji [[genetički test]].
*[[Analiza vezanosti]]
Tehnika lociranja gena koja prati obrasce bolesti u visokorizičnim porodicama. Pokušava locirati gen koji uzrokuje bolest identificiranjem [[genetički marker|genetičkih markera]] poznate [[hromosom]]ske lokacije koji su su [[nasljeđivanje|naslijeđeni]] sa značajkom od interesa.
*[[Aneuploidija]]
Pojava jednog ili više dodatnih [[hromosom]]a ili hromosoma koji nedostaju, što dovodi do neuravnoteženog [[hromosomski komplement|hromosomskog komplementa]] ili bilo kojeg broja hromosoma koji nije tačan višekratnik [[ploidija|haploidnog broja]] (koji je 23).
Tip ploidije sas viškom ili manjkom jednog ili više hromosoma (različitim od n), isključujući abnormalni broj kompletnih setova [[hromosom]]a, koji je umjesto toga poznat kao [[euploidija]].
*[[Anticipacija (genetika)|Anticipacija]]
[[Fenomen]] kojim simptomi [[genetički poremećaj|genetičkog poremećaja]] postaju očigledni (i često teži) u ranijoj dobi kod oboljelih osoba sa svakom [[generacija|generacijom]] koja naslijedi poremećaj.
*[[Antigen]]
Strana ili sopstvena tvar koja uzrokuje [[imunski odgovor]] organizma.
*[[Antikodon]]
Serija od tri uzastopna [[nukleotid]]a unutar [[tRNK|transferne RNK]] koji dopunjuju tri nukleotidna [[kodon]]a unutar transkripta iRNK. Tokom [[translacija (genetika)|translacije]], svaka [[tRNK]] regrutovana u [[ribosom]] sadrži jedan antikodonski triplet koji se uparuje sas jednim ili više komplementarnih kodona iz sekvence iRNK, omogućavajući svakom kodonu da specificira određenu aminokiselinu koja će se dodati rastućem peptidnom lancu. Antikodoni koji sadrže inozin na prvoj poziciji mogu se upariti s više od jednog kodona zbog fenomena poznatog kao uparivanje kolebljivih baza.
[[alel|Antimorf]]
Mutirani alel sa suprotnom ekspresijom u odnosu na iskodišni ([[divlji tip]]). 
*[[Antiparalelnost (biohemija)|Antiparalelnost]]
Orijentacija dva lanca dvolančane nukleinske kiseline (i općenito bilo kojeg para biopolimera) koji su međusobno paralelni, ali suprotne usmjerenosti. Npr., dva komplementa [[RNK]] lanca molekule [[DNK]] idu jedan pored drugog, ali u suprotnim smjerovima, pri čemu je jedan lanac orijentiran 5'- prema 3', a drugi 3' prema 5'.
*Antisens lanac, negativni (–) i [[nekodirajuća RNK|nekodirajući lanac]]
Lanac dvolančane [[DNK]] molekule koji se koristi kao šablon za sintezu RNK tokom [[transkripcija (genetika)|transkripcije]]. Sekvenca šablonskog lanca je komplementarna rezultirajućem [[RNK]] transkriptu. Kontrast nekodirajućeg je kodirajući lanac. 
*[[Antitijelo]] ([[GWAS]])
Opći naziv za [[imunoglobulin]]; protein koji se u stvara u odgovoru organizma na [[antigen]].
*[[GWAS|Asocijacija]]
[[GWAS|Studija genomske povezanosti]] (GWAS) način je na koji znanstvenici identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Ovaj metod ispituje cijeli genom radi [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]], obično jednonukleotidnog polimorfizama  ([[SNP]]-ovi) (izgovaraju se &quot;isječci&quot;), koji se češće javljaju u slučajevima ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje, nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine, Naziva se i GWAS.).
*[[Auksotrof]] (mutant)
Bakterija s nefunkcionalnom mutacijom gena za [[enzim]] koji sudjeluje u nekom [[metabolizam|metaboličkom procesu]]
*[[Autoimunost]]
Pojava stvaranja [[antitijela]] na sopstvene [[antigen]]e                                                      
*[[Autosom]]
Svaki hromosom koji nije alosom i stoga nije uključen u određivanje spola organizma. Za razliku od spolnih [[hromosom]]a, autosomi u [[ploidija|diploidnoj]] ćeliji postoje u parovima, pri čemu članovi svakog para imaju istu strukturu, morfologiju i [[genski lokus|genske lokuse]].
*[[Autosomno nasljeđivanje|Autosomno dominantno nasljeđivanje]]
Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. U autosomno dominantnom nasljeđivanju, genetičko stanje nastaje kada je varijanta prisutna samo u jednom alelu (kopiji) određenog gena.
*[[Autosom]]no [[recesivni gen|recesivno]] [[nasljeđivanje]]
Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. Kod autosomno recesivnog nasljeđivanja, genetičko stanje nastaje kada je jedna varijanta prisutna na oba alela 
*[[Autosom]]nost
Prisustvo veze s bilo kojim od 22 numerirana para hromosoma koji se nalaze u većini ljudskih ćelija. Autosomni hromosomi označeni su brojevima od 1- do 22. Spolni hromosomi (X i Y hromosom) određuju spol  osoba i ne smatraju se autosomnim hromosomima.

==B==
*[[Barkodiranje DNK]] 
Metod [[taksonomija|taksonomske]] identifikacije u kojoj se kratke sekvence [[DNK]] iz jednog ili više specifičnih gena izoluju iz neidentifikovanih uzoraka, a zatim se usklađuju sa sekvencama iz referentne biblioteke kako bi se jedinstveno identifikovala [[vrsta]] ili drugi [[takson]] iz kojeg su uzorci nastali. Sekvence korištene u usporedbipoređenju pažljivo su odabrane od gena koji su i široko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] i koji pokazuju veće varijacije između vrsta nego unutar vrsta, npr. gen [[citohrom]] c oksidaze za eukariote ili određeni geni [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] za [[prokariot]]e. Ovi geni su prisutni u gotovo svim živim organizmima, ali imaju tendenciju da evoluiraju različite mutacije u različitim vrstama, tako da se svaka varijanta sekvence može povezati s jednom određenom vrstom, efektivno stvarajući jedinstveni identifikator sličan maloprodajnom barkodu. DNK barkodiranje omogućava identifikaciju nepoznatih uzoraka iz inače nejasnih tkiva ili dijelova tijela, gdje bi identifikacija prema morfologiji bila teška ili nemoguća, a biblioteka bar-kodovabarkodova organizma sada je dovoljno sveobuhvatna da se čak i organizmi koji su ranije bili nepoznati nauci često mogu filogenetski pouzdano klasificirati. Istovremena identifikacija više različitih vrsta iz mješovitog uzorka poznata je kao metabarkodiranje.
*[[Barrovo tjelešce]]
Inaktivirani X-hromosom ili spolni hromatin.
*[[G-pruganje|Bend]]
Obojeni segmentSegmenti [[hromosom]]a obojeni specifičnim bojama u određenoj fazi ćelijske diobe. Postoji nekoliko laboratorijskih tehnika, u kojima se pojavljuje specifični obrazac svijetlih i tamnih pruga (traka) kada se hromosomi gledaju pod mikroskopom; uzorak pruganja pomaže u dodjeljivanju određenog rednog broja svakom [[hromosom]]u i procjeni njegove strukture.
*[[alel|Bialelnost]]
Oba alela jednog gena (očev i majčin). Naprimjer, nositelji bialelne mutacije imaju mutaciju (ne nužno istu) u obje kopije određenog gena (majčine i očeve). 
*[[Binarna dioba]]
Dioba ćelije nakon replikacije [[DNK]], prostom diobom kod prokariota (nespolno razmnožavanje)
*[[B-DNK]]
Vidi: Dvostrukadvostruka spirala.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==C==
*[[CAAT-kutija]]
Također C
Visoko konzrervirana konzervirana regulatorna  sekvenca [[DNK]] locirana na otprilike 75 parova baza uzvodno (tj. –75 bp) od mjesta početka transkripcije za mnoge eukariotske gene.
*[[cDNK]]
Vidi: [[komplementarna DNK]].
*[[Centimorgan]] (cM) / mapna jedinica (mu)
Također [[mapna jedinica]] (mu).
Jedinica za mjerenje genetičke povezanosti definirana kao udaljenost između hromosomskih lokusa za koje je očekivani prosječan broj razmjenskih hromosomskih ukrštanja (krosingovera) u jednoj generaciji 0,01. Iako nije stvarna mjera fizičke udaljenosti, koristi se za procjenu stvarne udaljenosti između dva lokusa, na osnovu prividne vjerovatnoće da se između njih dogodi razmjena dijelova hromatida.
*[[Centralna dogma molekularne biologije|Centralna dogma molekulske biologije]]
Generalizirani okvir za razumijevanje protoka genetičkih informacija između makromolekula unutar bioloških sistema. Ističe fundamentalni princip da se informacije o sekvenci kodirane u tri glavne klase biopolimera – [[DNK]] → [[RNK]] → protein — mogu kopirati između ove tri klase samo na određene načine, a ne na druge: konkretno, prijenos informacija između nukleinske kiseline i sas nukleinske kiseline na protein je moguć, ali transfer sas proteina na protein, ili sas proteina nazad na bilo koji tip nukleinske kiseline, nije  i ne dešava se prirodno.
*[[Centromera]]
Specijalizirana sekvenca [[DNK]] unutar [[hromosom]]a koja povezuje par sestrinskih hromatida. Primarna funkcija centromere je da djeluje kao mjesto sklapanja kinetohora, proteinskih kompleksa koji usmjeravaju vezivanje vlakana diobenog vretena za centromeru i olakšavaju segregaciju hromatida tokom ćelijske diobe (mitoze i mejoze).
*CHIP ([[klonska hematopoeza neodređenog potencijala]])
Prisustvo somatskih mutacija u hematopoetskim matičnim ćelijama kod osobaaosoba bez krvnog raka koji se može otkriti. Definicija CHIP-a zahtijeva da su mutacije prisutne s varijantnom učestalošću alela od 2% ili višom i da su u genima za koje je opisano da su pogođeni krvnim kancerima. Ovo stanje je češće kod starijih osoba i kod onih koji su bili liječeni od drugih tipova raka. Povezan je s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti i krvnog karcinoma. Naziva se i klonska hematopoeza neodređenog potencijala.
*Cis-mutacija
Cis-mutacija je genetička promjena u segmentu [[DNK]] (poput [[promotor (genetika)|promotora]] ili [[pojačivač (genetika)|pojačivača]]), a [[dominantni gen|dominantana]] je ili u odnosu na [[recesivni gen|recesivnu varijantu]] na istom [[genski lokus|lousu]].Utiče samo na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] na istom lancu DNK. Ove mutacije mijenjaju lokalnu [[regulacija ekspresije gena|regulaciju gena]], bez promjene strukture samog rezultirajućeg proteina.
*[[Cisgeneza]]
Oznaka proizvoda za kategoriju genetički modificiranih biljaka. Predložene su različite sheme klasifikacije, koje kategoriziraju genetički modifikovane organizme na osnovu prirode unesenih genotipskih promjena, a ne procesa genetičkog inženjerstva.
*[[Cis-regulatorni element]] (CRE) / cis-regulatorni modul (CRM)
Također cis-regulatorni modul (CRM).
Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće [[DNK]] koja regulira transkripciju obližnjih gena (npr. promotor, operater, utišavač ili pojačivač ), obično služeći kao mjesto vezanja za jedan ili više faktora transkripcije. Kontrast je transregulatorni element.
*[[Cis-trans izomernost]]
Izomernost koja ovisi o položaju na jednom od polulanaca [[DNK]], odnosno [[hromatida]]
*[[Cistron]]
Dio molekule [[DNK]] ili [[RNK]] koji kodira specifični polipeptid u sintezi proteina; zamjenski terimtermin za gen.
*[[Citogenetika]]
[[Genetika]] pojava i procesa na ćelijskoj razini; proučava kako [[hromosom]]i utiču i odnose se na ponašanje i funkciju ćelije, posebno tokom mitoze i mejoze.   
*[[C-vrijednost]]
Sveukupna količina ugljika u [[DNK]] haploidnog jedra  (npr. gametu) određenog organizma ili vrste, izraženo u broju parova baza ili u jedinicama mase (obično pikogrami ); ili, ekvivalentno, polovinu količine u diploidnim somatskim ćelijama (2C-vrijednost). Za jednostavne diploidne eukariote termin se često koristi naizmjenično sas veličinom [[genom]]a, ali u određenim slučajevima, npr. u hibridnim poliploidima koji potiču od roditelja različitih vrsta (alopoliplodi), C-vrijednost može zapravo predstavljati dva ili više različitih [[genom]]a sadržanih u istom jedru. C-vrijednosti se odnose samo na [[genom]]sku DNK, isključuju vanjedarnu DNK.
*[[Citološka mapa]]
Mapa koja prikazuje precizna fizička  mjesta gena na [[hromosom]]u.
*[[Citozin]]
Skraćeno slovom (skr. C. )
Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. [[citozin]] formira bazni par sa [[guanin]]om. 
*[[cpDNK]]
Vidi: [[Plastidna DNK]] .

==Č==
*[[Čista linija]]  
Jedinke homozigotnog genotipa za sva promatranaposmatrana svojstva.

==Ć==
*[[Ćelijska dioba]]
Podjela jedne ćelije na dvije ili više novih kćeri ćelija. Osnovni oblici su [[mitoza]] (somatske ćelije), [[mejoza]] (reproduktivne ćelije) i binarna dioba (uglavnom kod jednoćelijskih organizama).
*[[Ćelijski ciklus]]
Slijed ćelijskih pojava u procesu diobe, od poćetkapočetka do kraja mitoze.
*[[Ćelijsko reprogramiranje]]
Pretvaranje ćelije iz jednog tipa ćelije specifičnog za tkivo u drugi. Ovo uključuje dediferencijaciju do pluripotentnog stanja; primjer je pretvaranje somatskih ćelija miša u nediferencirano embrijskoembrionalno stanje, koje se oslanja na transkripcijske faktore Oct4, Sox2, Myc i Klf4.

==D==
*[[Dalton (jedinica)|Dalton]]
Jedinica molekulske mase. 
*[[DarT]]
Diverzitet matričnih tehnologija (eng.  (engl. Diversity Arrays Technology) je oznaka tehnologije koja se primjenjuje u  molekulskoj genetici  za razvoj  markerskih sekvenci  u  genotipizaciji  i drugim  genetičkim analizama.DArT se temelji na hibridizacijama mikronizova (mikromatrica) za detekcujudetekciju prisustva ili nepostojanja pojedinih fragmenata u konstituciji  genoma. 
*[[De novo mutacija|''De novo'' mutacija]]
Spontana mutacija u [[genom]]u pojedinačnog organizma koja je nova za lozu tog organizma, koja se prvi put pojavila u zametnoj ćeliji jednog od roditelja ili u zigotu koji se razvija u organizam; mutacija koja nije bila prisutna u genomu nijednog od roditelja. 
*[[Degeneracija genetičkog koda]]
Izlišnost genetičkog koda, prikazana kao mnoštvo različitih kodona koji specificiraju istu aminokiselinu. Naprimjer, u standardnom genetičkom kodu, aminokiselina serin je specificirana putem šest jedinstvenih kodona (UCA, UCG, UCC, UCU, AGU i AGC). Degeneracija kodona objašnjava postojanje sinonimnih mutacija.
*[[Delecija (genetika)|Delecija (Δ)]] 
Označeno skraćeno simbolom Δ: Tip genetičke promjene koja uključuje odsutnost segmenta [[DNK]]; lom i gubitak hromosomskog segmenta. Može biti mala poput jedne baze ili hromosomskog segmenta, ali može značajno varirati u veličini.
*[[Demetilacija DNK]]: Faktor selektivne aktivacije gena tokom procesa diferencijacije.
*[[mejoza|Desinapsa]]
: Neuspjeh homolognih [[hromosom]]a koji su normalno sinapsirali tokom pahinena da ostanu upareni tokom diplotena. Desinapsa je obično uzrokovana nepravilnim formiranjem hijazme. Kontrast je asinapsa.
*[[Dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK]])
DNK je glavni, ali ne jedini genetički materijal: dugačka, polimerna molekula koja se sastoji od gradivnih podjedinica kojikoje se zovu nukleotidi. Svaki nukleotid sastoji se iz po tri komponente: fosforne kiseline, šećera sas pet atoma ugljika (pentoza), zvanog dezoksiriboza i jedne od četiri heterociklične baze: [[adenin]] (A) [[timin]] (T), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenca ovih baza u molekuli [[DNK]] je šifra za biosintezu proteina koji određuje datu osobinu. Sadrži genetičke informacije odgovorne za razvoj i funkcijskiranjefunkcioniranje organizma. DNK se najčešće nalazi u dvolančanom obliku, koji se sastoji od dva komplementarna  antiparalelna lanca nukleotida,  molekule u kojima je svaka od nukleobaza na svakom pojedinačnom lancu uparena s onima na suprotnom lancu. Ova struktura se obično javlja u obliku dvostruke spirale. Naziva se i [[DNK]].
*[[Dezoksiriboza]], Također  (2-dezoksiriboza.)
Monosaharidni šećer koji se dobija iz riboze, gubitkom jednog atoma kisika. D-dezoksiriboza, u svom obliku pentoznog prstena, jedna je od primarnih funkcijskalnihfunkcionalnih grupa dezoksiribonukleotida, a time i molekula dezoksiribonukleinske kiseline (DNK).
*[[centromera|Dicentričnost]] (linearnog hromosoma ili  fragmenta [[hromosom]]a) 
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Prisustvo dvije centromere umesto normalno jedne.
*[[tačkasta mutacija|Diferencirajuća tačka]] ([[tačkasta mutacija]])
Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta mutacija.
*[[Dihibridno ukrštanje|Dihibrid]]
[[Heterozigot]]ni organizam  za dva gena, koji kodiraju dva različita svojstva, od kojih svaki ima po dva [[alel]]a.
*[[Dihibridno ukrštanje]]
Ukrštanje dva heterozigota za dva gena; samooplodnja mendelovske F1 generacije (AaBb  x  AaBb)
*[[mejoza|Dijada]]
Vidi: [[Sestrinske hromatide]]
*[[mejoza|Dijakineza]]
Potfaza profaze mejoze I. 
*[[Diploidija]] (diploidna hromosomska garnitura)
Sadržaj dva haploidna kompleta hromosoma (po jedan od svakog roditelja): označava se sas 2n i predstavlja ukupan broj [[hromosom]]a u ćelijskom jedru. Ljudska vrsta ima 46 hromosoma, i to 23 od majke, 23 od oca. Parovi hromosoma nazivaju se [[homologni hromosom]]i. Pojava da ćelije ili organizmImajuorganizmi imaju dvije homologne kopije svakog hromosoma. Kontrast je haploidnog i poliploidnog.
*[[Diploidni hromosomski broj]] (2n)
Svaki [[hromosom]] predstavljen u dvije kopije; dva seta homolognih hromosoma (majčin i očev hromosom).
*[[mejoza|Diplonema]] ([[mejoza|diploten]], diplotenski stadij); Također diplotenski stadij
Potfaza mejoze I, tokom koje se sinaptonemski kompleks rastavlja i upareni  [[homologni hromosom]]i počinju da se međusobno odvajaju, iako ostaju čvrsto vezani na hijazmama gde je došlo do razmjene dijelova homolognih hromatida (krosongover|krosingoverom). 
*[[Direktno ponavljanje]]
Bilo koja dva ili više ponavljanja specifične nukleotidne sekvence koja se javljaju u istoj orijentaciji (tj. u potpuno istom redoslijedu, a ne obrnutimobrnutom) i na istom lancu, bilo razdvojenihrazdvojena interventnim nukleotidima ili ne. Primjer je sekvenca TACCGnnnnnnTACCG, u kojoj se TACCG pojavljuje dva puta, iako je odvojen sa šest nukleotida koji nisu dio ponovljene sekvence. Direktno ponavljanje u kojem su ponavljanja neposredno jedna uz drugu poznatapoznato je kao tandemsko ponavljanje.
*[[Disperzivna replikacija]]
Replikacija oko replikacijske viljuške čija  brzina ovisizavisi od replikatora. Bilo koja molekula ili regija [[DNK]] ili [[RNK]] koja se replicira iz jednog polulanca DNK.
*[[Divlji tip]] (WT)
Fenotip tipskog oblika vrste kakva se javlja u prirodi; proizvod standardnog &quot;“normalnog&quot;” alela na datom lokusu, za razliku od onog koji proizvodi nestandardni mutantni alel.
*[[vezani geni|Djelimična vezanost]]
Geni na istom hromosomu između kojih se tokom mejoze događa hromatidna razmjena (krosingover) što uzrokuje nastanak rekombinantnih potomaka
*[[DNK]]
Vidi: [[dezoksiribonukleinska kiselina]]; DNK  (engl. '' Deoxyribonucleic Acid'') – dvostruka uzvojnica koju čine dva polinukleotidna lanca omotana oko zajedničke osi.
*[[DNK dupleks]]
Vidi: Dvolančanadvolančana DNK. 
*[[DNK-mikromreža]]
Tehnologija visoke propusnosti koja se koristi za mjerenje nivoa ekspresije transkripata [[iRNK]] ili za otkrivanje određenih promjena u nukleotidnoj sekvenci. Sastoji se od niza hiljada mikroskopskih mrlja [[DNK]]  oligonukleotida, od kojih svaki sadrži pikomole specifične sekvence [[DNK]]. Ovo može biti kratak dio gena ili drugog DNK elementa koji se koristi kao sonda za hibridizaciju [[cDNK]], [[cRNK]] ili obrasca [[genom]]ske [[DNK]] (koji se naziva meta) pod visokim uvjetima. 
*[[DNK-otisak prsta]] (fingerprint) 
*[[DNK profiliranje je proces određivanja karakteristika individualnih [[DNK]]. DNK analiza namijenjena identifikaciji vrste, a ne pojedinca, naziva se DNK barkodiranje.
*[[DNK-polimeraza]]: Glavni enzim replikacije [[DNK]]. Bilo koji od klase enzima koji sintetizira molekule DNK iz pojedinačnih dezoksiribonukleotida. [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] su neophodne za replikaciju DNK i obično djeluju u parovima, kako bi stvorile identične kopije dva lanca originalne dvolančane molekule. Oni grade dugačke lance DNK dodavanjem nukleotida jedan po jedan na 3'- kraj lanca DNK, obično se oslanjajući na šablon koji daje komplementarni lanac, kako bi vjerno kopirali sekvencu nukleotida.
*[[DNK zametne linije]] (konstitutivna DNK)
[[DNK]] tkiva koje potiče iz reproduktivnih ćelija (jajne ćelije ili spermatozoida) koje se ugrađuju u [[DNK]] svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija klicinezametne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i konstitutivna DNK.
*[[Domaćinski gen]]
Svaki konstitutivni gen koji se transkribujetranskribira na relativno konstantnom nivou u mnogim ili svim poznatim uslovima. Proizvodi takvog gena obično služe funkcijama koje su ključne za održavanje organizma. Pretpostavlja da na njihovu ekspresiju ne utiču eksperimentalni uslovi.
*[[Domen (biologija)|Domen]]
Specifična fizička regija ili sekvenca aminokiselina u proteinu koja je povezana s određenom funkcijom ili odgovarajućim segmentom DNK.
*[[Dominantna letalnost]]
Prisustvo samo jednog alela u genotipu uzrokuje smrt jedinke.
*[[dominantbi gen|Dominantni alel]]
Alel koji se eksprimira u  fenotipu heterozigota.
*[[dominantni gen|Dominantnost alela]]
Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji nadjača ili &quot;maskira&quot; doprinos drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine kaže se da je dominantan. Često dominantni alel kodira funkcionalni protein, dok njegov recesivni pandan ne uspijeva kontrolirati ekspresiju do krajnjeg proizvoda dominantnog alela. Dominacija nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova; moguće je da jedan alel bude istovremeno dominantan nad drugim alelom, recesivan prema trećem i kodominatankodominantan prema četvrtom. Dominantni aleli su često predstavljeni jednim velikim slovom (npr. A, za razliku od recesivnog a).
*[[Društvo za funkcijske genomske podatke]] (FGED, ranije MGED)
Ranije poznat pod skraćenicom MGED.
Organizacija koja radi s drugima &quot;“na razvoju standarda za kvalitet podataka bioloških istraživanja, označavanje i razmjenu&quot;”, kao i softverske alate koji olakšavaju njihovu upotrebu. 
*[[dsDNK]]
Bilo koja molekula DNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna dezoksiribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako je moguće da DNK postoji kao jednostruki lanac,  općenito je stabilniji i češći u dvolančanom obliku. U većini slučajeva, komplementarno uparivanje baza uzrokuje da se komplementarni polulanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale.
*[[dsRNK]]
Bilo koja molekula RNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna ribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako se [[RNK]] obično javlja u jednolančanom obliku, također formira i duplekse na isti način kao i DNK; primjer je uparivanje transkripta iRNK sas antisens verzijom istog transkripta, koji efikasno utišava gen sas kojeg je iRNK transkribovanatranskribirana sprečavanjem translacije. Kao i kod dsDNK, uparivanje baza u dsRNK često uzrokuje da se lanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale.
*[[hromosom|Dugi krak]] (q)
U kondenzovanim [[hromosom]]ima gdje pozicioniranje centromere stvara dva segmenta ili &quot;“krake&quot;” nejednake dužine, duži od dva kraka hromatide. Kontrast je kratki krak (p) ).
*[[Duplikacija (genetika)|Duplikacija]]
Tip mutacije u kojoj se neki gen /genski/[[hromosom]]ski segment (sekvenca DNK) u diploidnom organizmu javlja više od dva puta.
*[[Dvostruka heterozigotnost]] ([[epigenetika|epigenetička]] varijanta, epimutacija)
Prisustvo dva različita mutirana alela kod dvije odvojene epigenetičke varijacije;  nasljedna promjena koja ne utječeutiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička varijanta i epimutacija.
*[[Dvostruka spirala]] (heliks)
Oblik koji najčešće imaju dvolančane  molekule nukleinske kiseline, nalik merdevinama koje su uvijene oko svoje dugačke ose, sa prečkama koje se sastoje od uparenih  [[nukleobaza]]. Ova sekundarna struktura je energetski najstabilnija konformacija dvolančanih oblika i DNK i [[RNK]] u najprirodnijim uslovima, koja nastaje kao posljedica primarne strukture fosfodiestarske kičme i slaganja nukleotida vezanih za nju. U B-DNK, najčešćoj varijanti DNK koja se nalazi u prirodi, dvostruka spirala ima desnu zavojnicu sas oko 10 parova baza po punom okretu, a molekulska geometrija rezultira naizmjeničnim uzorkom &quot;“žlijebova&quot;” različitih širina (glavni žlijeb i mali žljeb ) između paralelnih okosnica.
*[[Dvostruki hromosom]]
Hromosom sastavljen od dviju sestrinskih hromatida (svaka predstavlja jednu molekulu DNK), od S faze do metafaze (ili do metafaze II mejoze).
*[[Dvostruki prekid]](DSB)
Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u oba lanca dvolančane molekule DNK, posebno kada se dva prekida nastaju na mjestima koja su direktno preko putaprekoputa ili vrlo blizu jedno drugom na komplementarnim lancima. Kontrast: prekid jednog lanca (jednolančani prekid).&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==E==
*[[Egzom]]
Čitav skup egzona unutar određenog [[genom]]a, uključujući neprevedene regije (UTR) zrelih iRNK, kao i kodirajuće regije. Sekvenca DNK u zreloj glasničkoj RNK, od kojih neke kodiraju aminokiseline proteina. Većina gena ima više egzona s intronima između njih. Kodirajući dio DNK,  '''smisleni dio''' molekule DNK, koji je dio šifre za sintezu proteina. Slaganjem egzona i introna nastaje određeni gen. Egzoni ne postoje kod bakterija – njihova DNK ima kontinuiranu šifru, ali i nema mnogo gena. U procesu prepisivanja genetičke šifre, nekodirajući dijelovi DNK (introni) se izrezuju pa za  transkripciju  ostaje samo egzonska šifra. 
*[[Egzonukleaza]]
Svaki enzim čija je aktivnost cijepanje fosfodiestarskih veza unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju samo nakon prepoznavanja specifične sekvence (tzv. restrikcijske egzonukleaze). Egzonukleaze prave svoje rezove na 3' ili 5'- kraju sekvence (a ne u sredini, kao endonukleaze).
*[[Egzosomski kompleks]]
Unutarćelijski multiproteinski kompleks koji služi za razgradnju različitih tipova [[RNK]] molekula.
*[[Ekološka genetika]]
Grana genetike koja se odnosi na ekologiju i sposobnost ekološkog prilagođavanja  prirodnih populacija živih organizama.
*[[Ekspresija gena]]
Skup procesa u kojima se informacija kodirana u genu koristi u sintezi genskog proizvoda, kao što je protein ili nekodirajuća [[RNK]], ili se na drugi način utiče na jedan ili više fenotipova. Kanonski, prvi korak je transkripcija, koja proizvodi molekulu iRNK koja je komplementarna molekuli DNK u kojoj je gen kodiran. Za gene koji kodiraju proteine, drugi korak je translacija, u kojoj ribosom čita informacijsku RNK, kako bi proizveo protein. Informacije sadržane u sekvenci DNK ne moraju nužno biti transkribovanetranskribirane i prevedene da bi izvršile uticaj na molekulske događaje; šire definicije obuhvataju ogroman niz drugih modela na koje se genetičke informacije mogu eksprimirati.
*[[Ekspresivnost (genetika)|Espresivnost]]
Za dati genotip povezan s varijabilnim nebinarnim fenotipom, udio pojedinaca s tim genotipom koji pokazuju ili izražavaju fenotip u određenoj mjeri, obično se prikazuje u postocima. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti širok spektar mogućih fenotipova različitih kvaliteta ili stupnjevastepena kod različitih individua. U takvim slučajevima može se reći da i fenotip i genotip pokazuju promjenjivu ekspresivnost. Ekspresivnost pokušava kvantificirati raspon mogućih nivoa fenotipskih varijacija u populaciji osoba koje eksprimiraju fenotip od interesa. Uporedite: penetrabilnostPenetrabilnost.
*[[Ekstrahromosomska DNK]]
Također  (vanjedarna DNK ili [[citoplazmatska DNK]].)
Bilo koja DNK koja se ne nalazi u [[hromosom]]ima ili u ćelijskom jedru i stoga nije [[genomska DNK]]. To može uključivati DNK sadržanu u [[plazmid]]ima ili [[organela]]ma kao što su [[mitohondrije]] ili [[hloroplast]]i, ili, u najširem smislu, DNK unesenu [[virus]]nom infekcijom. [[Vanhromosomska DNK]] obično pokazuje značajne strukturne razlike u odnosu na  jedarnu DNK u istom organizmu.
*[[Element odgovora]]
Kratka sekvenca DNK unutar promotorske regije koja je u stanju da veže specifične transkripcijske faktore, kako bi regulirala transkripcija transkripciju specifičnih gena. 
*[[Emergeneza]]
Kvalitet genetičkih osobina koji je rezultat specifične konfiguracije gena u interakciji, a ne samo njihove kombinacije.
*[[Endonukleaza]]
Svaki [[enzim]] čija je aktivnost cijepanje [[fosfodiestarskih veza]] unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju relativno nespecifično (bez obzira na sekvencu) i one koji se cijepaju samo na vrlo specifičnim sekvencama (tzv. restrikcijske endonukleaze). Kada je potrebno prepoznavanje specifične sekvence, prave rezove u sredini sekvence. Kontrast egzonukleazeje egzonukleaza.
*[[Endosimbioza]]
*[[Endosimbiotska teorija]]
Pretpostavka da su mitohondrije i hloroplasti  potomci drevnih jednoćelijskih  simbiotskih organizama koji su se naselili u ćelijama drevnih eukariotskih domaćina.
*[[Epigenetička varijanta]] (alteracija), epimutacija
Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Naziva se i epigenetička alteracija i epimutacija.
*[[Epigenetika]]
Oblast  genetike koja objašnjava mehanizme koji vode promjeni ekspresije gena, a koji se nasljeđuju, reverzibilni su i nisu posljedica promjene DNK-sekvence. Nauka o uticaju elemenata i faktora unutarćelijske sredine na fenotipsku ekspresiju gena.
*[[Epimutacija]] (epigenetička promjena / varijanta)
Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička promjena i epigenetička varijanta.
*[[Episom]]
Drugi naziv za plazmid, posebno onaj koji je sposoban da se integriše u hromosom.
Kod eukariota, svaka neintegrirana vanhromosomska kružna molekula DNK koja se stabilno održava i replicira u jedru istovremeno sas ostatkom ćelije domaćina. Takve molekule mogu uključivati virusne genome, bakterijske plazmide i aberantne hromosomske fragmente.
*[[Epistaza]] 
Međudjelovanje alela različitih gena kada ekspresija jednog gena sas jednog lokusa u genomu maskira (modificira/inhibira) ekspresiju gena sas drugog mjesta u genomu.         
Kolektivno djelovanje više gena u interakciji tokom ekspresije gena. OblikKao oblik djelovanja gena, epistaza može biti ili aditivna ili multiplikativna u svojim učincima na specifične fenotipske  osobine.
*[[Ergosom]]
Vidi: [[Ribosom]]
*[[Eukarioti]] 
Organizmi čije ćelije imaju pravo jedro obavijeno jedarnom ovojnicom, a u citoplazmi ćelije nalaze se brojne organele s vlastitom membranom.
*[[Euploidija]]
Ploidija (ćelije ili organizma) koji imaju abnormalan broj kompletnih setova [[hromosom]]a, možda isključujući [[spolni hromosom|spolne hromosome]]. Razlikuje se od aneuploidije, u kojoj ćelija ili organizam ima abnormalan broj jednog ili više specifičnih pojedinačnih hromosoma.
*[[Evolucija]]
Promjena nasljednih obilježja bioloških [[populacija]] tokom niza uzastopnih [[generacija]]. U najtradicijskalnijemU najtradicionalnijem smislu, javlja zbog promjena u frekvencijama alela u genskom fondu populacije.

==F==
*[[Facijes]]
Prepoznatljiva crta lica ili izraz koji je karakterističan za određeno stanje.
*[[Fakultativna ekspresija]]
[[Transkripcija gena]] samo prema potrebi, za razliku od konstitutivne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira kontinuirano. Gen koji se transkribira po potrebi naziva se fakultativni gen.
*[[Fakultativni heterohromatin]] ili spolni hromatin
Inaktivirani X-hromosom ili Barrovo tjelešcetjelašce kod ženki sisara
*[[Farmakogenetika]]
Oblast genetike koja proučava učinak lijekova na genotip/ / fenotip pacijenata.
*[[Favizam]]: Tip hemolitske anemije uzrokovan nedostatkom ili smanjenom funkcijom enzima G6PD koji sudjeluje u ćelijskoj odbrani od oksidacijskih procesa.
*[[FDR]] (rođak prvog stepena)
Roditelj, brat ili sestra ili dijete posmatrane osobe. Također se naziva i rođak prvog stupnja.
*[[Fenokopija]]
Fenotipsko svojstvo ili bolest koja nalikuje svojstvu izraženom određenim genotipom, ali kod jedinke koja nije nositelj tog genotipa. Naprimjer, rak dojke kod člana porodice s nasljednim sindromom raka dojke/ / jajnika koji ne nosi mutaciju [[BRCA1]] ili [[BRCA]]2 smatrat će se fenokopijom. Takva osoba nema porodičnu mutaciju povezanu s rakom i stoga nema rizik od [[kancer]]a povezan s tom specifičnom mutacijom.
*[[fenotup|Fenotipsko zaostajanje]]
Kašnjenje u fenotipskoj ekspresija ekspresiji genetičke mutacije zbog vremena potrebnog za ispoljavanje promjena u zahvaćenim biohemijskim putevima.
*[[Fenotip]]
Kombinacija vidljivih morfoloških, fizioloških i etoloških osobina organizma koje su rezultat ekspresije njegovog genotipa, kao i uticaja faktora sredine i interakcija između njih; skup uočljivih svojstava pojedinoga organizma koji nastaje interakcijom genotipa i okruženja. Svako brojljivobrojivo i/ili opisivo svojstvo osim genetičke informacije.
*[[Fetusna eritroblastoza]]
Bolest inkompatibilnosti krvi majke i [[fetus]]a.
*[[Fiksacija gena]]
Proces kojim se jedan alel određenog gena s više različitih alela povećava u učestalosti u datoj populaciji tako da postaje trajno uspostavljen na 100% učestalosti – to jest,tj., jedini alel na tom lokusu unutar [[genski fond|genskog fonda]] populacije. U nedostatku mutacije i prednosti heterozigota, bilo koji dati alel je na kraju predodređen da postane ili trajno fiksiran u odnosu na sve druge varijante ili potpuno izgubljen iz populacije, iako to koliko dugo će to trajati ovisi o pritiskuzavisi od pritiska selekcije i slučajnim fluktuacijamaslučajnih fluktuacija (genetičkog drifta) u frekvencijama alela.
*[[Filogenetika]]
Filogeneza na osnovu genetičkih pokazatelja. Proučavanje evolucijske historije i odnosa između jedinki ili grupa organizama, kao što su vrste ili populacije, metodima kojimetodama koje procjenjuju uočene nasljedne  osobine, uključujući morfološke karakteristike i sekvence DNK. Rezultat takvih analiza poznat je kao filogenetsko stablo.
*[[Filogeneza]]
Evolucijski razvoj posmatrane grupe/ / populacije organizama.
*[[Filogenija]]
Nauka o filogenezi.
*[[FISH]]
Vidi: Fluorescentnafluorescentna hibridizacija  in situ.
*[[Fitnes]]
[[Adaptivna vrijednost]] [[genotip]]a; mjera reproduktivnog uspjeha.
*[[Fluorescentna in situ hibridizacija]]  ([[FISH]] 
Tehnika koja se koristi za identifikaciju specifičnih hromosoma ili [[hromosom]]skih regija putem hibridizacije (pričvršćivanja) fluorescentno obilježenih DNK sondi na denaturiranu hromosomsku DNK. Ispitivanje mikroskopom, pod fluorescentnim osvjetljenjem otkriva obojene hibridizirane signale (a time i prisustvo hromosomskog materijala) ili odsutnost hibridiziranog signala (a time i odsutnost [[hromosom]]skog materijala). Također  FISH.
*[[Frekvencija alela]]
Relativna učestalost s kojom se određeni alel datog gena (za razliku od drugih alela istog gena) javlja na određenom lokusu kod članova populacije; preciznije, to je udio svih hromosoma unutar populacije koji nose određeni alel, izražen kao dio, postotak ili proporcija. Frekvencija alela se razlikuje od učestalosti genotipa, iako su one povezane.
*[[Fuzija gena]]
Spajanje, bilo prirodnom mutacijom ili rekombinantnim laboratorijskim tehnikama, dva ili više prethodno nezavisnih gena koji kodiraju različite genske proizvode, tako da postaju predmet kontrole istih regulatornih sistema. Rezultirajuća hibridna sekvenca poznata je kao fuzijski gen.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==G==
*[[Gamet]]  
Spolna (ženska ili muška) ćelija; skupni naziv za muške i ženske spolne ćelije.
*[[gDNK]]
Vidi: [[Genomska DNK]].
*[[Gen]]
Svaki segment ili skup segmenata molekula nukleinske kiseline koji sadrži informacije potrebne za proizvodnju funkcijskalnogfunkcionalnog [[RNK]] transkripta na kontroliran način. U živim organizmima, geni se često smatraju osnovnim jedinicama naslijeđa i obično su kodirani u DNK. Određeni gen može imati više različitih verzija ili alela, a jedan gen može rezultirati genskim proizvodom koji utječeutiče na mnogo različitih fenotipova. 
Geni su kodirajuće sekvence. Gen je uputstvo za sitnezu tačno određenog proteina u nekom živom biću, neovisno o tomenezavisno od toga da li je taj protein gradivinigradivni (recimo miozin i/li hemoglobin)), ili ima ulogu katalize neke biohemijske reakcije, ili je svojevrstan oblik glasnika između ćelija. Geni ne sadrže kontinuiranu genetićkugenetičku informaciju, nego  se kompletiraju od dijelova zovanihzvanih egzoni (koji su razdvojeni intronima).
*[[Generacija]]
U bilo kom datom organizmu, jedan reproduktivni ciklus ili faza između dva uzastopna reproduktivna događaja, tj. između reprodukcije pojedinačnog organizma i potomstva te reprodukcije; ili stvarna ili prosječna dužina vremena potrebnog da se završi jedan reproduktivni ciklus, bilo za određenu lozu ili za populaciju ili vrstu u cjelini. U datoj populaciji, one jedinke (često, ali ne nužno kojikoje žive istovremeno) kojikoje su podjednako udaljeniudaljene od datog zajedničkog pretka, na osnovu istog broja reproduktivnih događaja koji su se desili između njih i pretka. 
*[[Genetička anticipacija]]
[[Fenomen]] u kojem znakovi i simptomi nekih genetičkih stanja postaju teži i/ili se pojavljuju u ranijoj dobi kako se poremećaj prenosi s jedne generacije na drugu. Huntingtonova bolest je primjer genetičkog poremećaja u kojem je biološki mehanizam za ovaj fenomen dobro dokumentiran. U drugim slučajevima to može biti posljedica faktora poput pojačanog nadzora ili drugih negenetičkih uzroka.
*[[Genetička asocijacija]]
Kopojava unutar populacije jednog ili više alela ili genotipova s određenim fenotipom  osobina češće nego što se može očekivati samo slučajno; takva statistička korelacija se može koristiti da se zaključi da su aleli ili genotipovi odgovorni za proizvodnju datog fenotipa.
*[[Genetička epidemiologija]]
Proučavanje uloge koju imaju genetički faktori u određivanju zdravlja i bolesti, posebno kroz interakciju genetičkih faktora sas faktorima okoline, i tipično kako se to opaža kod genetički povezanih pojedinaca, često porodica ili loza, ali i populacija i subpopulacija.
*[[Genetička genealogija]]
Upotreba genealoškog testiranja DNK u kombinaciji sa tradicijskims tradicionalnim genealoškim metodima za zaključivanje nivoa i tipa genetičkih odnosa između jedinki, pronalaženje predaka i konstruisanje porodičnih stabala, genograma ili drugih genealoških mapa.
*[[Genetička heterogenost]]
Termin koji se koristi za opisivanje različitih genetičkih mehanizama koji proizvode iste ili slične fenotipove. Postoje dva tipa genetičke heterogenosti: alelna heterogenost i heterogenost lokusa. Alelna heterogenost se događa kada različite varijante na jednom genskom lokusu uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. Heterogenost lokusa događa se kada varijante na različitim genskim lokusima uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja.
*[[Genetička osjetljivost]] (podložnost)), genetička i nasljedna predispozicija
Povećana šansa ili vjerojatnostvjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Genetička predispozicija ne znači da će osoba razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu uticati na rizik od bolesti jedinke. Također se naziva genetička predispozicija, nasljedna predispozicija i nasljedna predispozicija.
*[[Genetička predispozicija]]
Povećana šansa ili vjerojatnoćavjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Postojanje genetičke predispozicije ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni činioci također mogu uticati na rizik od bolesti.
*[[Genetička raznolikost]] (genetička varijacija)
Ponekad se koristi naizmenično sa genetičkom varijacijom.
Ukupan broj genetičkih osobina u genetičkom sastavu populacije, vrste ili druge grupe organizama. Često se koristi kao mjera prilagodljivosti grupe promjenjivim okruženjima. Genetička raznolikost je slična genetičkoj varijabilnosti, iako se razlikuje od nje.
*[[Genetička regulacijska mreža]] (GRN)
Grafikon koji predstavlja regulatornu složenost ekspresije gena. Vrhovi (pikovi) su predstavljeni raznim regulatornim elementima i genskim proizvodima, a ivice (veze) njihovim interakcijama. Ove mrežne strukture također predstavljaju funkcijskalnefunkcionalne odnose aproksimirajući brzinu kojom se geni transkribiraju.
*[[Genetička rekombinacija]]
Svaki rearanžman ili razmjena genetičkog materijala unutar pojedinačnog organizma ili između jedinki iste ili različite vrste, posebno ono što stvara genetičke varijacije. U najširem smislu, pojam obuhvata raznoliku klasu prirodnih mehanizama pomoću kojih se sekvence nukleinskih kiselina kopiraju ili fizički prenose u različita genetička okruženja, uključujući homolognu rekombinaciju tokom mejoze ili mitoze ili kao normalan dio popravke DNK; horizontalni događaji prijenosa gena kao što su bakterijska konjugacija, virusna transdukcija ili transformacija; ili greške u replikaciji DNK ili diobi ćelije. Vještačka rekombinacija je centralna za mnoge tehnike genetičkog inženjerstva koje proizvode rekombinantnu DNK.
*[[Genetička distanca]] (udaljenost)
Mjera genetičke divergencije između vrsta, populacija unutar vrste ili jedinki, koja se posebno koristi u filogenetici za izražavanje ili vremena proteklog od postojanja zajedničkog pretka ili stepena diferencijacije u sekvencama DNK koje sadrže [[genom]]e svake populacije ili pojedinacpojedinca.
*[[Genetička varijabilnost]]
Ponekad se koristi naizmenično sa terminom  (genetička varijacija.)
Formiranje ili prisustvo jedinki koje se razlikuju po genotipu unutar populacije ili druge grupe organizama, za razliku od jedinki sas razlikama uzrokovanim okolišem, koje izazivaju samo privremene, nenasljedne promjene fenotipa. Izuzimajući druga ograničenja, populacija sas visokom genetičkom varijabilnosti ima veći potencijal za uspješnu adaptaciju na promjenjive uvjete okoline od populacije sas niskom genetičkom varijabilnošću. GenetićkaGenetička varijabilnost je slična, iako se razlikuje od genetičke raznolikosti.
*[[Genetička varijacija]]
Ponekad se koristi naizmjenično s genetičkom raznolikošću i genetičkom varijabilnosti.
Genetičke razlike unutar i između populacija, vrsta ili drugih grupa organizama. Često se vizualizira kao raznolikost različitih alela u genskim fondovima različitih populacija.
*[[Genetički drift]] (alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta)
Također alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta, obično se Obično se javlja kada u formiranju genskog fonda naredne generacije ne učestvuje kompletna populacija nego samo njen manji ili večiveći dio. Promjena učestalosti s kojom se postojeći alel javlja u populaciji zbog nasumične varijacije u distribuciji alela iz jedne generacije u drugu. Genetički drift se često tumači kao posljedica slučajnosti u pojavi da li će dati alel postati više ili manje uobičajen sa svakom generacijom, bez obzira na uticaj prirodnog odabiranja. Takva slučajnost može uzrokovati da određeni aleli, čak i inače povoljni, potpuno nestanu iz genskog fonda, čime se smanjuju genetičke varijacije, ili može uzrokovati da u početku rijetki aleli, čak i neutralni ili štetni, postanu mnogo češći ili čak fiksirani.
*[[Genetički kod]]
Skup pravila po kojima se informacije kodirane unutar nukleinskih kiselina prevode u proteine u ribosomima živih ćelija. Ova pravila definiraju kako sekvence nukleotidnih tripleta koje se nazivaju kodoni određuju koja će aminokiselina biti sljedeća tokom sinteze proteina. Ogromna većina živih organizama ima isti genetički kod (koji se ponekad naziva i &quot;“standardni&quot;” genetički kod), ali postoje i varijantni kodovi.
*[[Genetički marker]]
Specifičan, lako prepoznatljiv i obično vrlo polimorfan dio  gena ili druge DNK sekvenca sekvence s poznatom lokacijom na [[hromosom]]u koja se može koristiti za identifikaciju jedinki ili vrste kojekoji ga posjeduju. Sekvenca DNK s poznatim fizičkim položajem na [[hromosom]]u. [[Genetički marker]]i i geni koji su blizu jedan drugome na hromosomu imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno. Razlikuju se individualno do te mjere da se mogu koristiti za pronalaženje obližnjeg gena koji uzrokuje određenu bolest ili osobinu unutar porodica. Primjeri genetičkih markera su jednonukleotidni  polimorfizammpolimorfizam (SNP), polimorfizmi dužine restrikcijskih fragmenata (RFLP), varijabilni broj tandemskih ponavljanja (VNTR), mikrosateliti i varijante broja kopija (CNV). Genetički markeri mogu, ali i ne moraju imati poznatu funkciju.]

*[[Genetički modificirani organizam]] (GMO)
Svaki organizam čiji je genetički materijal izmijenjen tehnikama genetičkog inženjerstva, posebno na način koji se ne javlja prirodno parenjem ili prirodnom genetičkom rekombinacijom.
*[[Genetički poremećaj]]
Nasljedno odstupanje od uobičajenog („(“normalnog“”) genotipa ili fenotipa)..
*[[Genetičko autostopiranje]]
Također  (efekt stopiranja.)
Tip povezane selekcije kojom pozitivna selekcija alela koji je podvrgnut selektivnom pritisku uzrokuje da aleli za različite gene na obližnjim lokusima također mijenjaju frekvenciju, omogućavajući im da &quot;“stopiraju&quot;” do fiksacije zajedno s pozitivno odabranim alelom. Ako je selekcija na prvom lokusu dovoljno jaka, neutralni ili čak blago štetni aleli unutar iste grupe veza mogu biti podvrgnuti istoj pozitivnoj selekciji jer je fizička udaljenost između obližnjih lokusa dovoljno mala da je malo vjerovatno da će se dogoditi rekombinacijski događaj između njih. 
*[[Genetičko inženjerstvo]]
Obuhvata sve metode manipulacije genetičkim materijalom jednog organizma u kojima se neki dio [[genom]]a uklanja, ubacuje ili zamjenjuje (gen, [[hromosom]], hromosomska garnitura). Također genetička modifikacija ili genetička manipulacija.
Direktna, namjenska manipulacija genetičkim materijalom organizma korištenjem bilo koje od raznih biotehnoloških metoda, uključujući umetanje ili uklanjanje gena, prijenos gena unutar i između vrsta, mutaciju postojećih sekvenci i izgradnju novih sekvenci korištenjem umjetnih sinteza gena. GenetičkiGenetičko inženjerstvo obuhvata širok skup tehnologija pomoću kojih se genetički sastav pojedinačnih ćelija, tkiva ili čitavih organizama može mijenjati u različite svrhe, obično kako bi se proučavale funkcije i ekspresija pojedinačnih gena, kako bi se proizveli hormoni, vakcine i druge droge i stvaranje genetički modificiranih organizama za upotrebu u istraživanju i poljoprivredi.
*[[Genetičko savjetovanje]]
Komunikacijski proces koji nastoji pomoći pogođenim ili rizičnim pojedincima i porodicama u razumijevanju prirodne povijesti, rizika od bolesti i načina prijenosa genetičkog poremećaja;. Treba olakšati informirani pristanak za genetičko testiranje kada je to prikladno;, raspravljati o mogućnostima upravljanja rizikom i planiranja porodice; te osigurati ili uputiti pojedince na psihosocijalnu podršku prema potrebi. Genetičko savjetovanje integrira genetičko testiranje, genetičku genealogiju i genetičku epidemiologiju.

*[[Genetičko testiranje]]
Također, DNK testiranje ili, genetički skrining.
Široka klasa različitih procedura koje se koriste za identifikaciju osobina pojedinih hromosoma, gena ili osobnihličnih proteina, kako bi se utvrdilo porijeklo ili  dijagnosticirala ranjivost na nasljedne bolesti ili otkriliotkrile mutantne alele povezane s povećanim rizikom od razvoja genetičkih poremećaja. Genetičko testiranje se široko koristi u medicini, poljoprivredi i biološkim istraživanjima.
Proces testiranja pojedinaca u određenoj populaciji kako bi se identificirali oni koji imaju povećani rizik od pojave ili razvoja određenog genetičkog poremećaja ili nositelja genetičke varijante za određeni poremećaj.
*[[Genetika]]
Oblast biologije koja proučava gene, genetičke varijacije i procese naslijeđivanjanasljeđivanja u živim organizmima.
*[[Genodermatoza]]
Nasljedni sindrom koji uključuje dermatološki (kožni) fenotip.
*[[Genom]]  
Obuhvata cjelokupnu nasljednu supstancu nekog organizma: jedarnu DNK, kodirajuće i nekodirajuće regije i genetički materijal mitohondrija i hloroplasta. 
Čitav komplet genetičkog materijala sadržan u hromosomima organizma, organele ili virusa. Termin se također koristi za označavanje kolektivnog skupa genskih lokusa koje dijeli svaki član populacije ili vrste, bez obzira na različite alele koji mogu biti prisutni na tim lokusima kod različitih jedinki.
*[[Genomika]]
Interdisciplinarno polje koje proučava strukturu, funkciju, evoluciju, mapiranje i uređivanje cijelih genoma, za razliku od pojedinačnih gena.
Genomika okoliša, ekogenomika i genomika zajednice 
Proučavanje genetičkog materijala dobivenog direktno iz uzoraka okoliša, za razliku od organizama uzgajanih u laboratorijskim kulturama.
*[[Genomska DNK]] (gDNK)), [[hromosomska DNK]]
Također hromosomska DNK.
DNK sadržana u hromosomima, za razliku od vanhromosomske DNK sadržane u zasebnim strukturama kao što su plazmidi ili organele kao što su mitohondrije ili hloroplasti.
*[[genom|Genomski ispis]]
koji rezultira inaktivacijom alela ovisno o tomezavisno od toga od kojeg je roditelja naslijeđen. Može imati kliničku važnost jer može utjecatiuticati na ekspresiju genske mutacije (tj. fenotipa) u potomstvu oboljelog roditelja, ovisno o tomezavisno od toga koji roditelj prenosi mutaciju.
*[[Genomsko utiskivanje]] (imprinting)
[[epigenetika|Epigenetički fenomen]]  koji uzrokuje ekspresiju gena na način koji ovisi o određenom roditeljuzavisi od određenog roditelja od kojeg je gen naslijeđen. Javlja se kada se epigenetički znakovi kao što su DNK ili metilacija histona uspostave ili &quot;“utisnu&quot; (uštapmaju” (uštampaju) u zametne ćelije roditeljskog organizma i zatim se održavaju kroz ćelijske diobe u somatskim ćelijama potomstva organizma; kao rezultat, gen u potomstvu koji je naslijeđen od oca može biti izražen drugačije od druge kopije istog gena koja je naslijeđena od majke.
*[[Genotip]]
Cjelokupni komplement alela prisutan u genomu određene individue, što, u međudejstvu  sameđudjelovanju s okolinskim faktorima i interakcijiinterakcijom gena dovodi do njenog fenotipa.
Na najširoj razini, genotip uključuje cjelokupnu genetičku konstituciju pojedinca. Često se primjenjuje uže na skup alela prisutnih na jednom ili više specifičnih lokusa.
*[[Genotip]]izacija
Proces utvrđivanja razlika u genotipu pojedinca ispitivanjem sekvenci DNK u genomu, pomoću biotestova i poređenjem sa sekvencama druge osobe ili referentnom sekvencom. Laboratorijski proces u kojem se DNK zametne linije analizira na specifične nukleotide ili baze kako bi se utvrdilo jesu li prisutne određene varijante. Genotipizacija se razlikuje od sekvenciranja, u kojem se procjenjuju svi nukleotidi koji čine određenu duljinu DNK (npr. unutar gena, egzoma ili genoma).
* [[Genotoksičnost]]
Sposobnost određenih hemijskih i/ili fizičkih i bioloških agenasa da prouzrokuju oštećenje genetičkog materijala u živoj ćeliji (npr. kroz jednolančane ili dvolančane prekide, umrežavanje ili tačkaste mutacije), što može, ali ne mora da dovede do trajne mutacije. Iako su svi mutageni genotoksični, nisu svi genotoksični spojevi mutageni.
*[[Genska doza]] 
Broj kopija određenog gena prisutnih u genomu. Doziranje gena direktno utiče na količinu genskog proizvoda koji ćelija može ekspromirati, iako su se razvile različite kontrole koje strogo regulišu  ekspresija gena. Promjene u doziranju gena uzrokovane mutacijama, uključuju varijacije u broju kopija 
*[[Genska ravnoteža]]
Mehanizam određivanja spola koji zavisi od omjera broja X-hromosoma (X) i broja skupova autosoma (A). Mužjaci se razvijaju kada je omjer X/A 0,5 ili manji, ženke kada je 1,0 ili više, a interseks se razvija kada je između 0,5 i 1,0. 
*[[Genska terapija]]
Umetanje funkcionalnog ili divljeg tipa gena ili dijela gena u organizam (posebno pacijenta) s namjerom ispravljanja genetičkog defekta, bilo direktnom zamjenom defektnog gena ili suplementacijom drugom, funkcijskalnomfunkcionalnom verzijom. 
*[[Genski fond]]
Zbir svih različitih alela koje dijele pripadnici jedne populacije.
*[[Genski lokus]]
Specifičan, fiksni položaj na [[hromosom]]u gdje se nalazi određeni gen ili genetički marker. 
*[[protein|Genski proizvod]]
Bilo koji biohemijski materijal koji je rezultat ekspresije gena, koji se najčešće tumači kao funkcionalni transkriptom [[iRNK]], proizveden transkripcijom gena ili potpuno izgrađeni protein proizveden primarnim transkriptom, iako nekodirajuće, molekule RNK kao što su transferne [[RNK]] mogu također se smatraju genskim proizvodima. Mjerenje količine datog genskog proizvoda koji se može otkriti u ćeliji ili tkivu ponekad se koristi da se zaključi koliko je odgovarajući gen aktivan.
*[[klicni list|Germ-ćelija]] (zametna ćelija)
Svaka biološka ćelija koja stvara spolne ćelije organizma koji se seksualno razmnožava. Spolne ćelije su međugeneracijske veze za genetički materijal koji će se na kraju prenijeti na potomke organizma i obično se razlikuju od somatskih ćelija, koje su potpuno odvojene od zametne linije.
*[[klicni list|Germ linija]] (zametna linija)
Također: Zametna linija
U višećelijskim organizmima, populacija ćelija koje su sposobne da prenesu svoj genetički materijal na potomstvo organizma i stoga se (barem teorijski) razlikuju od somatskih ćelija, koje ne mogu prenijeti svoj genetički materijal. Ćelije zametne linije nazivaju se zametne ćelije. Linija zametnih ćelija, koja se proteže kroz mnoge generacije, sadrži genetički materijal koji je na jedinku prenijet od njegovih predaka.
*[[Glasnička RNK]]
Vidi: [[Informacijsk RNK]].
*[[Goldberg-Hognessova kutija]]
Vidi:  [[TATA-kutija]].
*[[G-pruganje]]
Također  (Giemsa pruganje ili G-bendiranje)
Tehnika koja se koristi u citogenetici za proizvodnju vidljivog kariotipa, bojenjem kondenziranih hromosoma Giemsa bojom. Bojenje proizvodi dosljedne i prepoznatljive uzorke tamnih i svijetlih &quot;“traka&quot;” u regijama hromatina, što omogućava da se specifični [[hromosom]]i lako razlikuju.
[[gram pozitivna bakterija|Gram pozitivnost]] i [[gram negativna bakterija|Gram negativnost]]
Prijemčivost/neprijemčivost  [[mikroorganizam]]a (([[bakterija]]) ma Giemsa bojenje
*[[Guanin]]
Skraćeno slovom (skr. G.)
Jedna od četiri glavne nukleobaze prisutne u DNK i [[RNK]]. [[Guanin]] formira bazni par sas [[citozin]]om.
*[[Gubitak heterozigotnosti (LOH)
Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerojatnijevjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i LOH.
*[[GWAS]]
GWAS  (studija povezanosti cijelog genoma)
GWAS  (genome-wide associatijskassociation study) je način na koji se identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. 
Oval metod ispituje cijeli genom radi genetičkih polimorfizama, obično polimorfizama jednog nukleotida ([[SNP]]), koji se češće javljaju u slučajevima (ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje) nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine). Naziva se i studija povezanosti cijelog genoma.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==H==
*[[Haplodiploidija]]
Sistem određivanja spola u kojem je spol pojedinog organizma određen brojem hromosoma koje posjeduje: potomci koji se razvijaju iz oplođenih jaja su diploidni i ženski, dok su potomci koji se razvijaju iz neoplođenih jaja haploidni i muški, sas polovinom [[hromosom]]a koliko i žena. Haplodiploidija je zajednička za sve pripadnike reda insekata Hymenoptera i nekoliko drugih taksona insekata.
*[[Haplogrupa]]
Skupina sličnih  haplotipova  koji imaju zajedničkog pretka s istom  [[SNP]]  mutacijom. Pošto se sastoji od sličnih haplotipova, omogućava predviđanje haplogrupa prema haplotipovima. Haplogrupa se određuje i utvrđuje  SNP  testom.
*[[Haploid]]
(ćelije ili organizma) 
Imaju jednu kopiju svakog hromosoma, pri čemu svaka kopija nije dio para. Kontrast diploidnog i poliploidnog. Označava se stenografskim brojem n.
*[[[Haploidna garnitura]]
Jednostruka [[hromosomska garnitura]] označava se simbolom &lt;big&gt;''n''&lt;/big&gt;. Kada se spolne ćelije – jajna ćelija i sprematozoidspermatozoid spoje, novonastala – prva ćelija novog živog bića imaćeimat će diploidan broj hromosoma. 
*[[Haploidni broj hromosoma]] čovjeka iznosi 23.
*[[Haploinsuficijencija]]
Model dominantnog  djelovanja gena u  diploidnim  organizmima, u kojem je jedna kopija alel a alela divljeg tipa na  lokusu  u  heterozigotnoj  kombinaciji sas varijantnim alelom nije dovoljandovoljna za proizvodnju  fenotipa  divljeg tipa. Haploinsuficijencija može nastati zbog de novo ili naslijeđene  mutacije gubitka funkcije  u varijantnom alelu, tako da proizvodi malo ili nimalo genskog proizvoda (često  protein). 
Situacija koja se događa kada je jedna kopija gena inaktivirana ili izbrisana, a preostala funkcijskalnafunkcionalna kopija gena nije primjerena za proizvodnju potrebnog genskog proizvoda za očuvanje normalne funkcije.
*[[Haplotip]]
Sažeti termin za  haploidni  genotip. To je skup specifičnih  alela  (pojedinačnih  DNK  sekvenci) u klasteru usko povezanih  gena  na istom  hromosomu, koji se nasljeđuju zajedno. Jednostavnije rečeno, haplotip je grupa takvih gena koje potomstvo nasljeđuje od jednog roditelja. 
Skup usko povezanih genetičkih markera prisutnih na jednom [[hromosom]]u koji se nasljeđuju zajedno.
*[[Hardy-Weinbergov zakon]]
U velikoj populaciji u kojoj dolazi do slučajnog parenja, frekvencije gena i genotipova su stalne.
*[[Helikaza]]
Bilo koji iz klase motornih proteina zavisnih od ATP -a koji se kreću u smjeru duž DNK kičmu kičme i katalizuju razdvajanje dva[[komplementa RNK lanca dvostruke spirale, dozvoljavajući da se odvijajuodvija veliki broj vitalnih procesa, npr. transkripcija, replikacija i popravka. Enzim koji odmotava lance dvolančane uzvojnice.
*[[Hemizigot]]
U diploidnom organizmu, koji ima samo jedan alel na datom [[genski lokus|geneskom lokusu]] (gdje bi ih obično bilo dva). Hemizigotnost se može uočiti kada je samo jedna kopija [[hromosom]]a prisutna u normalno diploidnoj ćeliji ili organizmu, ili kada je obrisan segment [[hromosom]]a koji sadrži jednu kopiju alela, ili kada je gen lociran na [[spolni hromosomheterogamet]]nom spolu (u kojem polnispolni hromosomi ne postoje u parovima koji se podudaraju); naprimjer, kod muškaraca s normalnim hromosomima, za gotovo sve X-vezane gene se kaže da su hemizigoti jer postoji samo jedan X hromosom i nekoliko istih gena postoji na Y hromosomu. Muški spol koji samo na X-hromosomu nosi alel za spolno- vezano svojstvo i koji se uvijek eksprimira u [[fenotip]]u.
*[[Hemiziogot]]nost
Pojava samo jednog člana hromosomskog para ili segmenta hromosoma umjesto uobičajena dva. Hemizigotnost se često koristi za opisivanje X-vezanih gena kod muškaraca koji imaju samo jedan hromosom X. Ovaj se termin ponekad koristi u genetici somatskih ćelija gdje su ćelijske linije raka često hemizigotne za određene alele ili hromosomske regije.
*[[Heritabilnost]]
Također i  (nasljedivost)
Pohranjivanje, prijenos i izražavanje molekulskih informacija u biološkim organizmima,  što se manifestira prenošenjem fenotipskih osobine sa osobina s roditelja na potomstvo, bilo kroz seksualnu ili aseksualnu reprodukciju. Za ćelije ili organizmiorganizme potomaka se kaže da nasljeđuju genetičke informacije svojih roditelja.
*[[nasljeđivanje|Sposobnost nasljeđivanja]]:
[[Statistika]] koja se koristi u [[kvantitativna genetika|kvantitativnoj genetici]]. koja procjenjuje proporciju varijacije unutar date [[fenotip]]ske osobine koja je posljedica genetičke varijacije između pojedinaca u određenoj populaciji. Nasljednost se procjenjuje poređenjem individualnih fenotipova blisko srodnih jedinki u populaciji.
Udio varijacija u populacijskom svojstvu koji se može pripisati naslijeđenim genetičkim čniocimačiniocima. Procjene nasljednosti kreću se od 0 do 1 i često se izražavaju kao postotak. Broj blizak 1 može biti pokazatelj visoko nasljedne osobine unutar populacije. Ne smije se koristiti za procjenu rizika na individualnoj osnovi.
*[[Heterodupleksna analiza]]
Metod otkrivanja razlika u sekvencama između normalne DNK i DNK koja se testira. Obično se koristi kao metodmetoda za otkrivanje potencijalnih mutacija u genu.
*[[Heterogametnost]]
Stanje organizma koji stvara dva tipa gameta s obzirom na spolne hromosome (XY).
Heterogenost logaritama odds skora (HLOD rezultat)
Statistička procjena jesu li dva genetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili &quot;povezana&quot;) na određenom [[hromosom]]u da se vjerojatnovjerovatno nasljeđuju zajedno. Logaritam heterogenosti rezultata izgleda izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Naziva se i HLOD rezultat.
*[[Heterogenost lokusa]]
Prisustvo varijanti na različitim lokusima gena koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja.
*[[Heterohromatin]]
Kondenzirane regije hromatina koje najčešće nisu transkripcijski aktivne; mogu biti konstitutivne i fakultativne.
*[[Heterohromosom]]
Vidi: [[Alosom]]
*[[Heterologna ekspresija]] 
Ekspresija stranog gena ili bilo koje druge strane sekvence DNK unutar organizma domaćina koji prirodno ne sadrži isti gen. Insercija stranih transgena u heterologne domaćine pomoću rekombinantnog vektori je uobičajeni biotehnološki metod vektora uobičajena je biotehnološka metoda za proučavanje strukture i funkcije gena.
*[[Heteroplazmija]]
Pojava kada je u citoplazmi više tipova hloroplasta ili mitohondrija.
Heteroza, hibridna snaga i poboljšanje autbredinga
Također hibridna snaga i poboljšanje autbredinga.
Poboljšana ili povećana funkcija kvantiteta ili kvaliteta bilo koje biološke osobine u hibridu potomstvo potomstva, s obzirom na istu osobinu kod njegovih genetički različitih roditelja. Ako je bilo koja ili više osobina roditelja značajno poboljšana u potomstvu kao rezultat miješanja genetičkih doprinosa roditelja, potomstvo je heterotično.
*[[Heterozigot]]
U diploidnom organizmu, genotip koji ima dva različita alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, heterozigotni genotipovi su predstavljeni parom nepodudarnih slova ili simbola, često velikim slovom (kojikoje označava dominantni alel) i malim slovom (koje označava recesivni [[alel]]), kao što su Aa ili Bb itd. Kontrast je homozigot.
*[[heterozigot|Heterozigotni genotip]]
Prisustvo dva različita alela na određenom genskom lokusu. Heterozigotni genotip može uključivati jedan normalni i jedan mutirani alel ili dva različita mutirana alela (složeni heterozigot).
*[[Hibrid]]
Jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja iste vrste; npr. mendelovski F1-potomci graška dominantnog fenotipa nastali križanjem dominantnog homozigota i recesivnog homozigota ili potomak nastao križanjem jedinki koje pripadaju različitim vrstama.
Potomstvo koje nastaje spajanjem kvaliteta dvaju organizama različitih rodova, [[vrsta]], [[rasa]], [[sorta (botanika)|sorti]] ili varijeteta putem seksualnog razmnožavanja. Hibridi se mogu pojaviti prirodno ili umjetno, kao u toku selektivnog uzgoja domaćih životinja i biljaka. Reproduktivne barijere obično sprečavaju hibridizaciju između udaljenih organizama ili barem osiguravaju da hibridno potomstvo bude sterilno, ali plodni hibridi mogu dovesti do specijacije.
*[[Hibridizacija]]
Proces kojim se hibridni organizam proizvodi od dva organizma različitih rodova, vrsta, [[rasa{{ ili varijeteta.
Proces kojim se jednolančani DNK ili [[RNK]] preparat dodaje na površinu sekvence, u rastvoru, i potencijalno pretvara u komplementarnu sonda sondu. U odnosu na test ekspresije gena, hibridizacija se odnosi na korak u eksperimentalnoj paradigmi, dok se u molekulskoj biologiji ili genetici termin odnosi na hemijski proces.
*[[himera|Himerizam]]
Prisustvo dvedvije ili više populacija ćelija sas različitim genotipovima u pojedinačnom organizmu, poznatom kao himera, koja se razvila fuzijom ćelija koje potiču iz odvojenih zigota. Svaka populacija ćelija zadržava svoj genom, tako da je organizam kao cjelina mješavina genetički neidentičnih tkiva. Genetički himerizam može biti naslijeđen (npr. fuzijom više embrija tokom trudnoće) ili stečen nakon rođenja (npr. alogenom transplantacijom ćelija, tkiva ili organa od genetički neidentičnog donora). Kod biljaka može biti rezultat kalemljenja ili grešaka u diobi ćelija. Sličan je mozaicizmu, ali se razlikuje od njega.
*[[mutacija|Hipermorf]] 
Mutirani alel sas povećanom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni ([[divlji tip]]). 
*[[Hipomelanoza]]
Nedostatak melanina.
*[[Hipomorf]]
Mutirani alel sa smasnjenomsmanjenom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). 
*[[Histon]]
Dio klase posebnih proteina u [[hromosom]]ima oko kojih se omotava molekula DNK.
Bilo koji iz klase visoko alkalnih proteina odgovornih za pakovanje  jedarne DNK u strukturne jedinice koje se nazivaju nukleosomi u eukariotskim ćelijama. Histoni su glavne proteinske komponente hromatina, gdje se povezuju u komplekse koji djeluju kao &quot;kalemovi&quot;“kalemi” oko kojih se vijuga linearna molekula DNK. Imaju glavnu ulogu u regulaciji i ekspresiji gena.
*[[HLOD-rezultat]] ([[logaritam]] heterogenosti rezultata pojavljivanja)
Statistička procjena dajesu li su dva genska lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili &quot;povezana&quot;) na određenom [[hromosom]]u da se vjerovatno nasljeđuju zajedno. HLOD rezultat izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Također se naziva logaritam heterogenosti rezultata pojavljivanja.
*[[Hloroplastna DNK]] (cpDNK) 
Cirkularna molekula DNK u hloroplastima, nezavisna od jedarne, endosimbiotskog porijekla.
*[[Holandrični gen]]o
Geni na [[hromosom Y|Y-hromosomu]].
*[[hromosom|Holocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) 
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Bez jedne centromere, već više mjesta za sklapanje kinetohora raspoređenih duž cijele dužine [[hromosom]]a. Tokom diobe ćelije, hromatide holocentričnih hromosoma se paralelno pomiču i ne formiraju klasične strukture u obliku slova V, tipske za monocentrične [[hromosom]]e.
*[[Homogametnost]]
Organizam koji stvara jedan tip gameta s obzirom na [[spolni hromosom|spolne hromosome]] (XX)).
*[[Homologna rekombinacija]]
Tip genetičke rekombinacije u kojoj se nukleotidne sekvence razmjenjuju između dvije slične ili identične  (“homologne&quot;) molekule DNK, posebno one koja se događa između homolognih hromosoma. Termin se može odnositi na rekombinaciju koja se javlja kao dio bilo kojeg od brojnih različitih ćelijskih procesa, najčešće popravke DNK ili hromosomskog ukrštanja tokom mejoze kod eukariota i [[horizontalni prenos gena|horizontalnog prijenosa gena]] kod prokariota. Kontrastna nehomologna rekombinacija.
*[[Homologni hromosom]], homolozi
Također homolozi.
Skup od dva podudarna hromosoma, jednog majčinskog i jednog očinskog, koji se uparuju jedan s drugim unutar jedra tokom mejoze. Imaju iste gene na istim lokusima, ali mogu imati različite alele. 
*[[Homoplazmija]]
Pojava kada u citoplazmi nalazimo samo jedan tip [[hloroplast]]a ili [[mitohondrija]].
*[[Homozigot]]
U diploidnom organizmu, organizam koji ima dva identična alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, homozigotni genotipovi su predstavljeni parom odgovarajućih slova ili simbola, kao što su AA ili aa. Kontrast je heterozigot.
*[[homozigot|Homozigotni genotip]]
Jedinka koja nosi dva identična alela (AA  ili  aa).
Prisustvo dva identična alela na određenom lokusu gena. Homozigotni genotip može uključivati dva normalna alela ili dva alela koji imaju istu varijantu.
*[[Horizontalni transfer gena]] (HGT)
HGT ili lateralni prijenos gena (LGT) je kretanje genetičkog materijala između jednoćelijskih i/ili višećelijskih organizama osim (&quot;(“vertikalnim&quot;)”) prijenosom DNK, od roditelja do potomstva ([[razmnožavanje]]). HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama.
Horizontalni prijenos gena je i  izmjena genetičkog materijala između dvije homologne molekule DNK dviju različitih ćelija (jedinki) iste generacije.
*[[Hromatida]]
Jedna kopija novokopiranog [[hromosom]]a, koji je centromerom spojen sas originalnim hromosomom.
*[[Hromatidna razmjena]] 
Razmjena dijelova nesestrinskih hromatida homolognih hromosoma u profazi I mejoze.
*[[Hromatin]]
[[hromosom]]ski dio jedra sas pojačanom prijemčivošću  za boje koje se koriste za bojenje preparata za mikroskopiranje. 
:Kompleks DNK i proteina tzv. nukleoprotein; može biti euhromatin iIiili heterohromatin
Kompleks DNK, [[RNK]] i proteina koji se nalazi u eukariotskim ćelijama, koji je primarna supstanca koja se sastoji od hromosoma. Hromatin funkcioirafunkcionira kao sredstvo za pakiranje vrlo dugih molekula DNK u visoko organizirane i gusto zbijene oblike, što sprečava zapetljavanje niti, jača DNK tokom ćelijske diobe, pomaže u sprečavanju oštećenja DNK i ima važnu ulogu u regulaciji ekspresije gena i DNK replikacija.
*[[Hromosom]]
Jedarna supramolekulska struktura, vidljiva tek u ćelijama  koje se dijele. Tada se hromosomi kondenziraju i dobiju jasnije konture. Prije diobe liče na tanke niti sklupčane u jedru.
Sastoje se iz DNK i specifičnih proteina, [[histon]]a, koji služe kao prstenovi oko kojih se obmotavaomotava DNK. Oblik i debljina [[hromosom]]a ovise o tomezavise od toga koliko je čvrsto DNK obmotanaomotana oko proteina. Ako je obmotanaomotana jako, onda se hromosomi bolje vide i to se dešava nešto prije same diobe ćelije. Na hromosomu se mogu uočiti njegobvinjegovi kraci (kratki – p i dugi – q) krajevi ([[telomere]]), primarna RNK ([[centromere]]) i sekundarna RNK (drške satelita) suženja.  
[[Hromosom]]i se mogu smatrati svojevrsnim tipom molekulskog “paketa&quot; za  DNK unutar ćelijskog jedra. Kod većine eukariota, sastoje se od dugih lanaca DNK umotanih s proteinima koji se vežu za niti i kondenziraju, kako bi spriječili da postanu neupravljivo zapetljani. Najlakše se razlikuju i proučavaju u njihovim potpuno kondenziranim oblicima, koji se javljaju samo tokom ćelijske diobe. Neki jednostavni organizmi imaju samo jedan hromosom od kružne DNK, dok većina eukariota ima više hromosoma sastavljenih od linearne DNK. Sastoji se od proteina i DNK organiziranih u gene. Svaka ljudska ćelija normalno sadrži 23 para [[hromosom]]a.
*[[Hromosomska duplikacija]] 
Dvostrukost cijelog hromosoma ili njegovih određeni hsegmenataodređenih segmenata.
*[[Hromosomska nestabilnost]]
Genomska neravnoteža koja se javlja kada ćelija ima abnormalan broj hromosoma. Može biti uzrokovana neočekivanim hromosomskim križanjem ili prisutnošću malih, vanhromosomskih dijelova DNK.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==I==
*[[Idiohromosom]]
Vidi: [[Alosom]].
*[[Inbred linija]]
Bilo koja loza određene vrste u kojoj su jedinke gotovo ili potpuno genetički identične jedna drugoj zbog duge historije ponovljenih inbridinga, bilo prirodnim ili vještačkim putem. Linije se obično smatraju ukrštanimukrštenim nakon najmanje 20 generacija inbridinga (npr. samooplodnjom ili parenjem u srodstvu), kada su gotovo svi lokusi u genomu homozigotni i sve jedinke se stoga mogu  tretirati kao klonovi (uprkos činjenici da se još uvijek proizvode spolnom reprodukcijom).
*[[Inbriding]] 
Također ukrštanje u srodstvu
[[Spolno razmnožavanje]] između [[rasa]] ili jedinki koje su genetički blisko povezane. Inbriding rezultira [[homozigot|homosigotnošću]], što može povećati i vjerovatnoću da će potomstvo biti pogođeno štetnim recesivnim osobinama i vjerovatnoću fiksiranja korisnih osobina unutar reproduktivnog dijela populacije. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati ukrštanjem, a za potomstvo se kaže da je inbredno. Kontrast je autbriding.
*[[Incidencija]]
Učestalost nove pojave genetičkog poremećaja (ili šire bilo kojeg genetičkog stanja ili osobine, štetnog ili drugog) među članovima određene populacije i u određenom vremenskom periodu. 
*[[Indel]]
Termin koji se odnosi na inserciju ili deleciju jedne ili više baza u sekvenci [[nukleinske kiseline]].
*[[Inducibilni gen]]
Gen čija [[ekspresija gena|ekspresija]] ili reaguje na promjenu okoline ili ovisi o  položaji ćelije domaćina unutar [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]].
*[[protein|Induktor]]
Protein koji se vezuje za represor (da ga onemogući) ili za aktivator (da ga omogući).
*[[Informacijska RNK]]
[[RNK]] (iRNK, mRNK) su sve  molekule RNK  koje prenose genetičku informaciju iz njenog centra u [[ćelijsko jedro|jedru]], tj. u [[hromosom]]ima  ili u drugim nositeljima DNK ([[mitohondrijska DNK]] ([[mitohondrije]] i [[plastid]]i) – do mjesta njene realizacije. Genetička kontrola svih pojava i procesa u organizmu odvija se putem sinteze regulacijskih  ([[enzimi]]) i strukturnih  proteina. 
*[[genetičko testiranje|Informativnost]]
U [[genetičko testiranje|genetičkom testiranju]], rezultat testa koji definitivno otkriva prisustvo ili odsutnost genetičke promjene zametne linije povezane s nasljednim poremećajem koji se procjenjuje. U analizi povezanosti, sposobnost razlikovanja između majčinski  i očinski naslijeđenih DNK-markera (polimorfizama) unutar ili u blizini određenog gena od interesa.
*[[genetičko savjetovanje|Informirani pristanak]] (proces pristanka)
Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju [[informacija]]. Trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija [[genetička analiza|genetičke analize]], raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Naziva se i proces pristanka.
*[[Insercija (genetika)|Insercija]]
Umetanje jednog ili više [[nukleotid]]a u lanac DNK, odnosno hromosom. Tip mutacije u kojoj se jedna ili više baza dodaje sekvenci nukleinske kiseline; može značajno varirati u veličini.
*[[Inicijacijski kodon]]
Pogledajte: Početnipočetni kodon (startni kodon).
*[[Insercijska mutageneza]]
Promjena sekvence DNK umetanjem jednog ili više nukleotida u sekvencu, bilo prirodno ili vještački. Ovisno o preciznoj lokacijiZavisno od precizne lokacije umetanja unutar ciljne sekvence, insercije mogu djelomično ili potpuno inaktivirati ili čak povećati regulaciju genskog proizvoda ili biohemijskog puta, ili mogu biti neutralne, ne dovodeći do suštinskih promjena. Mnoge tehnike genetičkog inženjerstvoainženjerstva oslanjaju se na umetanje egzogenog genetičkog materijala u ćelije domaćina, kako bi se proučavala funkcija i ekspresija gena. 
*[[Insercijska sekvenca]] 
Također, insercijski ili jednostavno umetnuti element
Bilo koja nukleotidna sekvenca koja je prirodno ili umjetno umetnuta u drugu sekvencu. Termin se posebno koristi da se odnosi naza dio transpozibilnog elementa koji kodira one proteine koji su direktno uključeni u proces transpozicije, npr. enzim transpozaza. Kodirajuća regija u transposabilnoj sekvenci umetanja obično je flankirana kratkim obrnutim ponavljanjima, a struktura većih prenosivih elemenata obično uključuje par bočnih sekvenci umetanja koje su same invertirane.
*''[[In silico]]'' 
Odnosi se na eksperimente na živim jedinkama van i unutar organizma, odnosno i kako su i nađeni  in natura.
*[[''In situ]]'' 
Na datom mjestu
*[[Integron]]
Mobilni genetički element koji se sastoji od genske kasete koja kodira rekombinazu specifičnu za mjesto i uključuje mjesta za prepoznavanje specifična za integrazu i promotor koji upravlja ekspresijom jednog ili više gena za adaptivne osobine na ćeliju domaćina. Integroni obično postoje u obliku kružnih episomnih DNK fragmenata kao što su plazmidi, preko kojih pomažu brzu adaptaciju i evoluciju bakterija, omogućavajući horizontalni prijenos gena otpornosti na antibiotike između različitih bakterijskih vrsta i sojeva. 
*[[Intein]]
Bilo koja sekvenca jedne ili više aminokiselina unutar prekursorskog polipeptida koja je izrezana spajanjem proteina tokom posttranslacijske modifikacije i stoga je odsutna u zrelom proteinu, analogno intronima spojenim iz [[RNK]] transkripta. Kontrast je ekstein.
*[[Intercistronska regija]] / međugenska regija
Bilo koja sekvenca DNK koja se nalazi između stop kodona jednog gena i startnog kodona sljedećeg gena u policistronskoj transkripcijskoj jedinici.  Također: međugenska regija.
*[[Interfaza]]
Sve faze ćelijskog ciklusa isključujući ćelijsku diobu. Tipska ćelija većinu života provodi u interfazi, tokom koje obavlja svakodnevne metaboličke aktivnosti, kao i potpunu replikaciju svog genoma u pripremi za mitozu ili mejozu.
*[[Intergenski razmaknik]] (IGS)
Regija nekodirajuće DNK između gena. Termini intergeni spejser (IGS) ili netranskribovaninetranskribirani razmak (NTS) koriste se posebno za razmaknicu DNK između mnogih tandemski ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.
*[[Intergenska regija]] (IGR)
Bilo koja sekvenca nekodirajuće DNK koja se nalazi između funkcionalnih gena.
*[[Interkalirajući agens]]
Bilo koji hemijski spoj (npr. akridinske boje) kojekoji ometa poravnanje i uparivanje baza u komplementarnim lancima molekula DNK, umetanjem sesebe između baza. 
*[[Interkineza]]
Skraćena pauza u aktivnostima vezanim za ćelijsku diobu koja se javlja tokom mejoze kod nekih vrsta, između prve i druge mejotske diobe (tj. mejoze I i mejoze II). Tokom interkineze ne dolazi do replikacije DNK, za razliku od normalne interfaze koja prethodi mejozi I i mitozi. 
IntragenskiIntragenska regija
Vidi: Intronintron.
*[[Introgresija]]
Također, [[introgresivna hibridizacija]].
Premještanje gena iz genskog fonda jedne populacije ili vrste u onu druge populacije ponovnim ukrštanjem hibrida dvije populacije s jednom od roditeljskih populacija. Sveprisutan je i važan izvor genetičke varijacije u prirodnim populacijama, ali se također može namjerno izazvati u uzgoju pripitomljenih biljaka i životinja.
*[[Intron]]
Nekodirajuća sekvenca eukariotske DNK, između sekvenci DNK sa smislenom šifrom (egzonima). Sekvenca DNK između egzona koja se inicijalno kopira u RNK, ali je izrezana iz konačnog [[RNK]] prijepisa i stoga ne mijenja kodiranje aminokiseline. Poznato je da neke intronske sekvence utiču na ekspresiju gena.
*[[Intron]]ski upad
Rekombinacija posredovana intronom; tip abnormalnosti  [[hromosom]]a u kojem su krakovi hromosoma ogledalske slike jedan drugog. 
*[[inverzija (genetika)|Inverzija]]
[[Hromosomska mutacija]] u kojoj se segment hromosoma odlomi i ponovno pričvrsti u obrnutom smjeru.
*[[Inverzijska omča]]
Nastaje sparivanjem [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] kod inverzijskog [[heterozigot]]a.
*''[[In vitro]]''
U staklenci.
*''[[In vivo]]''
Uživo.
*[[iRNK]]
Vidi: [[Informacijska RNK]].
*[[Istosmislena mutacija]]
Vidi: Sinonimnasinonimna mutacija.
*[[Izohromosom]]
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) 
Hromosom sa s centromerom  u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatide približno jednake dužine. 
Formiranje izohromosoma je ekvivalentno je istovremenim događajima umnožavanja i [[delecija (genetika)|delecije]], tako da dvije kopije ili dugog ili kratkog kraka čine rezultirajući hromosom.
*[[Izolator]]
Specifična sekvenca DNK koja sprečava da gen bude pod uticajem aktivacije ili potiskivanja obližnjih gena.
*[[Izomerni gen]]i 
Dva ili više gena koji su ekvivalentni i redundantni u smislu da, uprkos [[kodon|kodiranju]] različitih genskih proizvoda, svaki od njih rezultira istim [[fenotip]]om kada je postavljen unutar iste genetičke pozadine. Ako je nekoliko izomernih gena prisutno u jednom genotipu, mogu biti kumulativni ili bez n-kumulativnog doprinosa fenotipu.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==J==
*[[Jedarce]] (nukleolus)
Jednostruka ili višestruka ćelijska [[organela]], odnosno jedrova suborganela. Glavna funkcija mu je stvaranje i organizacija  komponenti ribosoma ([[rRNK]] i [[ribosom]]skih proteina).
Organela jedra eukariotskih ćelija koja se sastoji od proteina, DNK i RNK i služi kao mjesto sinteze [[ribosom]]a. 
*[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP)
U genetici odrednica za pojavu zamjene mjesta jednog od [[nukleotid]]a nekim drugim nukleotidom. Naprimjer, ako je posmatrana sekvenca na određenoj lokaciji gena posmatrane vrste sastavljena od niza nukleotida AAGCCTA, pa zatim nastane promjena redoslijeda nukleotida, kao AAGCCAA, postaje uočljivo da se početna i novonastala sekvenca međusobno razlikuju u jednom nukleotidu.  Posljedice ovakvih izmjena (usljed ovakve &quot;[[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]“) mogu biti različitog obima i oblika u posmatranom [[genom]]u ili fenotipu.
*[[Jednosmjerna translokacija – [[nerecipročna translokacija]]
Premještanje segmenta jednog hromosoma, nakon loma, na drugi nehomologni hromosom.
*[[hromatida|Jednostruki hromosom]] 
Hromatida koja ima svoju vlastitu centromeru, jedna molekula DNK.
*[[ćelijsko jedro|Jedro]]
Ćelijska [[organela]] u kojoj je pohranjena (isključivo ili djelimično) genetička informacija u hromosomima.

==K==
*[[genom|Kanalizacija]]
Sposobnost populacije da dosljedno proizvodi isti fenotip bez obzira na varijabilnost okoline ili genetičke varijacije unutar njenog genoma. Koncept se najčešće koristi u razvojnoj biologiji za tumačenje zapažanja da su razvojni putevi često oblikovani prirodnom selekcijom, tako da se ćelijske loze u razvoju &quot;vode&quot; ili &quot;kanaliziraju&quot; prema jednoj, određenoj sudbini, postajući progresivno otpornijim na bilo kakve manje perturbacije. To može preusmjeriti razvoj ćelija dalje od njihovog početnog toka.
*[[Kandidatski gen]]
Gen čija je lokacija na hromosomu povezana s određenim fenotipom (često vezanim za bolest),) i za koji se stoga sumnja da uzrokuje ili doprinosi fenotipu. Geni kandidati se često biraju za proučavanje na osnovu prethodnog znanja ili prognoza o njihovoj funkcijskalnojfunkcionalnoj relevantnosti za osobinu ili bolest koja se istražuje.
*[[Kanonska sekvenca]]
Vidi: [[Konsenzusna sekvenca]].
*[[Kariogram]]
Prikaz hromosoma jedne vrste poredanih prema veličini i položaju centromera (primarnih suženja hromosoma).
*[[Kariotip]]
Kompletna [[hromosomska garnitura]] date vrste.
Broj i izgled hromosoma unutar jedra eukariotske ćelije, posebno kako je prikazan na organiziranoj mikrosnimci poznatoj kao [[kariogram]] ili u idealiziranom [[idiogram]]u (u parovima i poredani po veličini i položaju centromere). Termin se također koristi za označavanje kompletnog skupa hromosoma u vrsti ili pojedinačnom organizmu ili za bilo koji test koji otkriva ovaj komplement ili mjeri broj hromosoma. 
*[[kaskadno testiranje|Kaskadni skrining]] (kaskadno testiranje)
Sistemski postupak za identifikaciju osoba unutar porodice kod kojih postoji rizik od nasljednog stanja. Počinje pronalaskom [[patogen]]e/ vjerovatno patogene varijante, putem opsežnog testiranja (kao što je testiranje potpunog genoma ili multigenskog panela) kod jednog člana porodice, obično pogođenog ovim stanjem. Zatim se testiranje samo za određenu porodičnu varijantu proširuje na rizične biološke rođake. Ovaj se proces ponavlja kako se identificira više pogođenih pojedinaca ili nositelja patogene varijante. Kaskadni skrining  ponekad se naziva i kaskadno testiranje (preferirani termin).
Kaskadno ([[genetičko testiranje|genetičko]]) testiranje  (kaskadni skrining)
Proces proširenja genetičkog testiranja na pojedince s rizikom unutar porodice za [[nasljeđivanje]] patogene varijante prethodno identificirane kod  biološkog srodnika. Ovaj se proces ponavlja kako se unutar porodice identificira više nositelja [[patogen]]e varijante. Kaskadno [[genetičko testiranje]] ponekad se naziva i kaskadni probir, iako je preferirani izraz kaskadno genetičko testiranje. Naziva se i kaskadnim testiranjem.
*[[ekspresivnost (genetika)|Kasni ili varijabilni početak]]
Odnosi se na dob u kojoj se fenotip bolesti izražava kod osobe koja nosi patogenu varijantu. Stanja s kasnim ili promjenjivim početkom općenito se manifestiraju kasnije u životu ili u neko određeno doba tokom života.
*[[bazni par|Kilobaza]]
Jedinica molekulske mase/ dužine [[nukleinske kiseline]] jednaka 1.000 parova baza u dupleksnim molekulama, kao što je dvolančana DNK ili 1.000 baza u jednolančanim molekulama.
*[[Kinetohor]]
Troslojna laminarna proteinska struktura kojom se hromosom prihvata za mikrotubule [[diobeno vreteno|diobenog vretena]].
*[[Klasična genetika]]
Grana genetike koja se zasniva isključivo na posmatranju vidljivih rezultata reproduktivnih činova, za razliku od onoga što su omogućile moderne tehnike i metodimetode molekulske biologije. Kontrastna molekululskaKontrast je [[molekularna genetika|molekulska genetika]].
*[[genetičko testiranje|Klinička korisnost]]
Pojam koji se odnosi na vjerovatnoću da će test, podsticanjem intervencije, rezultirati poboljšanim zdravstvenim ishodom. Klinička korisnost genetičkog testa temelji se na zdravstvenim dobrobitima povezanim s intervencijama koje se nude osobama s pozitivnim rezultatima testa.
*[[genetičko testiranje|Klinička valjanost]]
Termin koji se odnosi na prediktivnu vrijednost testa za određeni klinički ishod (npr. [[vjerovatnoća]] da će se rak razviti kod nekoga s pozitivnim testom). Primarno je određena osjetljivošću i specifičnošću kojom test identificira pojedince s definiranim kliničkim stanjem unutar određene populacije. Klinička valjanost genetičkog testa je vjerovatnoća da će se rak razviti u nekoga s pozitivnim rezultatom testa.
*[[kloniranje|Klon]]
Genetički identične ćelije bakterija nastale [[binarna dioba|binarnim diobama]];  populacija ćelija ili [[organizam]]a koji su genetički identični, a nastali su binarnom diobom ([[prokarioti]]) ili mitozom iz jedne ćelije ili vegetativnim razmnožavanjem zajedničkog pretka ([[eukarioti]]).
*[[Kloniranje]] 
Proces proizvodnje, bilo prirodno ili umjetno, pojedinačnih organizama ili ćelija koje su genetički identične jedna drugoj. Klonovi su rezultat svih oblika aseksualne reprodukcije, a ćelije koje prolaze kroz mitozu proizvode ćelije kćeri koje su klonovi roditeljske ćelije i jedne druge. Kloniranje se također može odnositi na biotehnološke metode kojikoje vještački stvaraju kopije [[organizam]]a ili [[ćelija (biologija)|ćelija]], ili, u molekulskom kloniranju, kopije fragmenata DNK ili drugih molekula.
Metod manipulacije genetičkim materijalom u cilju dobijanja genetički istovjetnih jedinki. Jedinke koje imaju istovjetan genetički materijal se nazivaju se klonovima.  
*[[ekspresija gena|Koaktivator]]
Tip regulatora koji povećava ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem za aktivator.
*[[kodon|Kodiranje]]
Također  ([[smislenost (genetika)|smisleni lanac]], pozitivni (+) lanac i lanac bez šablona.)
Lanac dvolančane molekule DNK čija nukleotidna sekvenca direktno odgovara sekvenci [[RNK]] transkripta proizvedenog tokom transkripcije (osim što su baze [[timin]]a supstituirane [[uracil]]skim bazama u molekuli RNK). Iako sam po sebi nije transkribiran, kodirajući lanac je po konvenciji lanac koji se koristi kada se prikazuje sekvenca DNK zbog direktne analogije između njene sekvence i kodona [[RNK]] proizvoda. Kontrast šablonske niti; vidi i smislenost.
*[[kodominantnost|Kodominacija]]
Osobena varijacija sudominacije dvajudva alela nad trećim. Manifestira u pojavi dase kad su [[heterozigot]]ne jedinke istovremeno obilježene produktima oba prisutna alela; specifična supstanca koju kodira svaki od njih strukturno je istovjetna u oba moguća [[genotip]]a (primjer [[krvna grupa]] AB).
*[[Kodon]]
[[Triplet]] u mRNK komplementaran tripletu (kod) u DNK.
Serija od tri uzastopna nukleotida u kodirajućoj regiji sekvence nukleinske kiseline. Svaki od ovih tripleta kodira određenu aminokiselinu ili stop signal tokom sinteze proteina. Svaka molekula DNK i [[RNK]] napisana je jezikom nukleotida, koristeći četiri &quot;slova&quot; (četiri različite nukleobaze ), ali jezik koji se koristi za konstruiranje proteina uključuje 20 &quot;slova&quot; (20 različitih aminokiselina). [[Kodon]]i pružaju ključ koji omogućava da se ova dva jezika prevode jedan u drugi. Općenito, svaki kodon odgovara jednoj aminokiselini (ili stop signalu). Potpuni skup kodona naziva se [[genetički kod]].
*[[enzim|Kofaktor]]
Bilo koji neproteinski [[organski spoj]] koji je vezan za [[enzim]]. Kofaktori su potrebni za pokretanje [[kataliza]].
*[[Kompenzacija doze]]
Regulacijski sistem kojim se jedan X-hromosom kod ženki sisara inaktivira u ranom [[embriogeneza|embrijskom razvoju]] i ostaje inaktivan cijeli život
Svaki mehanizam kojim organizmi neutraliziraju veliku razliku u doziranju gena uzrokovanu prisustvom različitog broja [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]] kod različitih spolova, čime se izjednačava ekspresija spolno vezanih gena tako da pripadnici svakog spola primaju iste ili slične količine proizvoda takvih gena. Primjer je X-inaktivacija kod ženki sisara.
*[[osobina|Kompleksna osobina]]
Vidi: [[osobina|Kvantitativno svojstvo]].
*[[Komplementarna DNK]] (cDNK)
DNK koja se sintetizira iz jednolančanog šablona [[RNK]]  (obično [[iRNK]] ili [[miRNK]] ) u reakciji koju katalizira enzim [[reverzna transkriptaza]]. Proizvodi se i prirodno od strane [[retrovirus]]a i vještački u određenim laboratorijskim tehnikama, posebno molekulskim kloniranjem. 
U [[bioinformatika|bioinformatici]], termin se također može koristiti za označavanje sekvence transkripta [[iRNK]] izražene kao njegov dvojnik kodirajućeg lanca DNK (tj.[[timin]]om koji zamjenjuje [[uracil]]).
*[[Komplementarni gen]]i
Geni koji interakcijom daju učinak različit od učinka svakoga gena zasebno.
*[[nukleinska kiselina|Komplementarnost]]
Svojstvo biopolimernosti [[nukleinske kiseline]], pri čemu će dva [[polimer]]na lanca postavljena antiparalelno jedan prema drugom težiti formiranju parova baza koji se sastoje od [[vodikova veza|vodikovih veza]] između pojedinačnih [[nukleobaza]] koje čine svaki lanac. Pritom se svaki od četiri tipa nukleobaza uparuje isključivo s jednim drugim tipom nukleobaza; npr. u dvolančanoj  molekuli DNK, A se pari samo sas T, a C parovi samo sa G. Za polulance koji su upareni na takav način, kao i za same baze, kaže se da su komplementarni. Stepen komplementarnosti između dva lanca snažno utiče na stabilnost dupleksnih molekula; određene sekvence također mogu biti interno komplementarne, što može rezultirati vezivanjem jednog lanca za sebe. Komplementarnost je fundamentalna za mehanizme koji upravljaju [[replikacija DNK|replikacijom DNK]], transkripcijom i [[popravka DNM|popravkom DNK]].
*[[Kondenzacija DNK]]
Proces povećavanja stepena spiralizacije i približavanja namotaja dvostruke spirale DNK. 
*[[novorođenče|Kongenitalnost]]
Stanje ili osobina prisutna pri rođenju. Može biti posljedica genetičkih ili negeničkih faktora. [[Fenotip]] ili [[osobina]] koja se češće javlja u određenoj porodici nego u općoj populaciji; porodične osobine mogu imati genetičku i/ili negenetičku [[etiologija|etiologiju]].
*[[bakterijska konjugacija|Konjugacija]]
Prijenos DNK iz donora u recipijenta tokom spolnog razmnožavanja; mehanizam [[genetička rekombinacija|rekombinacije]] kod [[bakterija]].
*[[inbriding|Konsangvinitet]] 
Genetičko srodstvo između jedinki koje su potomci barem jednog zajedničkog pretka.
*[[Konsenzusna sekvenca]]
U  molekulskoj biologiji  i  [[bioinformatika|bioinformatici]], izračunati redoslijed najčešćih ostataka, bilo  nukleotida  ili  aminokiselina, pronađen na svakom položaju u  poravnanju sekvenci. Predstavlja rezultate više [[poravnavanje sekvenci|poravnavanja sekvenci]], u kojima se srodne međusobno uspoređuju i izračunavaju se slični sekvencni sekventni motivi.  
*[[vrsta|Konspecifičnost]]
Pripadnost istoj vrsti.
*[[Konstitucijska DNK]] (DNK zametne linije)
]]Odnosi se na tkivo koje potoče iz reproduktivnih ćelija (jajna ćelija|jajne ćelije ili [[spermatozoid]]a) i koje se ugrađujuugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija germinativne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i DNK zametne linije.
*[[Konstitutucijska ekspresija]]
Kontinuirana transkripcija gena, za razliku od fakultativne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira samo prema potrebi. Gen koji se kontinuirano transkribujetranskribira naziva se konstitutivni gen.
*Konsultant
Osoba koja se javlja na [[genetičko savjetovanje]].
*[[Kontrastni početni kodon]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) 
(linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Pozicioniranje centromere blizu, ali ne tačno u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatida neznatno različite dužine.   
*[[Konverzija DNK]] 
Bilo koji mehanizam pomoću kojeg se DNK  sekvence se razmjenjuju nerecipročno (npr. putem konverzije gena, transpozicije ili nejednakog križanja ) što uzrokuje stalne fluktuacije u broju kopija DNK motiva tokom života organizma. Takvi mehanizmi su često glavni pokretači specijacije među populacijama. 
*[[Konzervacijska genetika]]
Interdisciplinarna grana populacijske genetike koja primjenjuje genetičke metode i koncepte u nastojanju da se razumije dinamika gena u [[populacija]]ma, s glavnim ciljem izbjegavanja izumiranja i očuvanja i obnavljanja biodiverziteta.
*[[[Konzervativna replikacija]]
Jedna je od trinačinatri načina replikacije DNK. Tokom ovog procesa stvara dvije zavojnice DNK iz jedne izvorne. Od dvije formirane zavojnice, jedna z sadrži potpuno staru DNK, dok druga sadrži potpuno novu DNK.
*[[Konzervirana sekvenca]]
]]Sekvenca [[nukleinske kiseline]] ili proteina koji je vrlo sličan ili identičan u mnogim [[vrsta]]ma ili unutar [[genom]]a, što ukazuje na to da je ostao relativno nepromijenjen kroz dugi period evolucije.
*[[transkripcijski faktor|Koregulator]]
Protein koji djeluje zajedno sas jednim ili više faktora transkripcije, kako bi regulirao [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].
*[[ekspresija gena|Korepresor]]
Tip koregulatora koji smanjuje (potiskuje) ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem i aktiviranjem represora.
*[[vezabi geni|Kosegregacija]]
Prijenos, zajedno, dva ili više gena na istom hromosomu, kao rezultat toga što su u vrlo bliskoj fizičkoj blizini jedan drugome (tj. povezani).
*[[histon|Kovalentne modifikacije histona]]
*[[Postranslacijske modifikacije]] koje dovode do aktivacije gena ili pak [[utišavanja gena]].
*[[hromosom|Kratki krak (p)]]
Kraći [[hromosom]]ski krak, u odnosu na q krak datog hromosoma, prema položaju centromere.
*[[Kratko tandemsko ponavljanje]] (STR) ili jednostavno ponavljanje sekvence (SSR)
Tip satelitske DNK koja se sastoji od relativno kratke sekvence tandemskog ponavljanja, u kojoj se određeni motivi (u rasponu dužine od jedne do šest ili više baza) ponavljaju, obično 5–50 puta. [[Mikrosatelit]]i su široko rasprostranjeni u [[genom]]ima većine organizama i imaju tendenciju da imaju veće stope mutacija nego u drugim regijama. Klasifikovani su kao tandemsko ponavljanje DNK promenljivogpromjenljivog broja ([[VNTR]]), zajedno sas dužim minisatelitima.
*[[Krosingover]] (krosing over)
Vidi: Hromosomsko ukrštanje.
*[[inbriding|Krvno srodstvo]]
Genetički blisko srodne osobe koje dijele nedavnog zajedničkog pretka (obično udaljenog ne više od tri ili četiri generacije). Efekt srodnog parenja, takođetakođer poznatog kao inbriding, jest povećanje vjerovatnoće da će potomstvo biti [[homozigot]]no na bilo kom datom paru [[gemski lokus|genskih lokusa]]. 
*[[Kvantitativna genetika]]
Grana [[populacijska genetika|populacijske genetike]] koja proučava [[fenotip]]ove koji kontinuirano variraju (kao što su [[visina]] ili [[masa]]), za razliku od onih koji spadaju u kategorije koje se mogu diskretno identifikovati (kao što je [[boja očiju]] ili prisustvo ili odsustvo određene osobine). [[Kvantitativna genetika]] koristi statističke metode i koncepte za povezivanje kontinuirano distribuiranih fenotipskih vrijednosti sa specifičnim [[genotip]]ovima i genskim proizvodima.
*[[Kvantitativni PCR]]
[[PCR]] u realnom vremenu  ili  kvantitativna polimerazna lančana reakcija  (engengl.  ''Real-Time  Polymerase  Chain  Reaction''),, skraćeno  RTPCR, je) laboratorijska je tehnika u molekulskoj biologiji   koja je bazirana na polimeraznoj lančanoj reakciji  (PCR). Primjenjuje se za umnožavanje i simultanu detekciju ili kvantifikaciju  ciljane molekule  DNK. Postupak slijedi opći princip polimerazne lančane reakcije, a ključno obilježje je karakteristika je da se umnožena DNK otkriva kako reakcija napreduje, u  &quot;“realnom vremenu&quot;.  Ovo je novi pristup u odnosu na standardnu [[PCR]], gdje se detektira proizvod reakcije na svom kraju.
*[[osobina|Kvantitativno svojstvo]] 
Također: Složena osobina.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==L==
*[[Lac-operon|''Lac''-operon]]
Inducibilni sistem regulacije gena kod  Escherichia coli.
*[[PCR|Polimerazns lančana reakcija]] (PCR)
Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) anelinga i (3) elongacije. Lančana reakcija polimerazom je vrlo čest postupak u molekulskogenetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i PCR.
*[[Lateralni transfer gena]] (LGT)
Vidi: Horizontalni prijenos gena.
*[[lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno pozitivni rezultat]]
Rezultat testa koji pokazuje da je ispitanik zahvaćen i/ili ima određenu mutaciju gena kada on ili ona zapravo nije zahvaćen i/ili nema mutaciju; tj. pozitivan rezultat testa kod stvarno nepogođene osobe ili osobe s negativnom mutacijom.
*[[LD
*[[LD (neravnoteža povezivanja]])
Mjesto gdje se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može slučajno objasniti zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i neravnoteža povezivanja.
*[[Leptoten]]
Potfaza profaze mejoze I.
U mejozi, prviprva od pet podfazapotfaza profaze I, nakon interfaze i prethode zigonemu, tokom kojeg se replicirani hromosomi kondenzuju iz difuznog hromatina u duge, tanke niti koje su mnogo vidljivije unutar jedra.
*[[Letalna ekvivalentna vrijednost]]
Prosječan broj recesivnih štetnih gena koji postoje u heterozigotnom stanju koje nosi član populacije diploidnih organizama, pomnožen prosječnom vjerovatnoćom da će svaki takav gen uzrokovati preranu smrtnost kada je homosigotan. Naprimjer, za organizam koji nosi osam recesivnih semiletalnih alela, od kojih svaki proizvodi samo 50% vjerovatnoće prerane smrti kada je homozigotan, kaže se da nosi genetički teret od četiri &quot;smrtonosna ekvivalenta&quot;. 
*[[Letalna mutacija]]
Svaka mutacija koja rezultira preranom smrću organizma koji je nosi. Recesivne letalne mutacije su fatalne samo za homosigote, dok su dominantne letalne mutacije fatalne čak i za heterozigote. 
*[[Ligaza]]
Klasa [[enzim]]a koji kataliziraju spajanje velikih molekula kao što su [[nukleinske kiseline]], formiranjem jedne ili više [[hemijska veza|hemijskih veza]] između njih, tipski C–C, C–O, C–S ili C–N veza putem kondenzacijskih reakcija. Primjer je DNK-ligaza, koja katalizira stvaranje [[fosfodiesterska veza|fosfodiestarskih veza]] između susjednih [[nukleotid]]a na jednom ili oba lanca molekule DNK, reakcija poznata kao [[ligacija]]. 
*[[Lijonizacija]]
Vidi:  X-inaktivacija. 
*[[Lizogeni ciklus]]
Ciklus bakterijskih virusa koji nakon infekcije izazivaju lizu (razgradnju) [[bakterije]].
Ima bakterijski virus sa ugrađenom [[fag]]nom (virusnom) DNK u genom bakterije
*[[LOD-rezultat]] (Logaritamlogaritam kvotnih rezultata) 
Statistička procjena jesu li dva genetićkagenetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili “povezana&quot;)  na određenom [[hromosom]]u da se mogu zajedno naslijediti. Za LOD rezultat od 3 ili više općenito se podrazumijeva da znači da su dva gena smještena blizu jedan drugome na hromosomu. LOD rezultat od 3 znači da su izgledi 1000:1 da su dva gena povezana i stoga naslijeđena zajedno.
Također se naziva LOD skor.
*[[LOH]]
Gubitak [[heterozigot]]nosti
Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i gubitkom heterozigotnosti.
*[[genski lokus|Lokus]]
Fizičko mjesto ili mjesto specifičnog [[gen]]]a na hromosomu.
*[[Lyonska teorija]]
Teorija genetičarke Mary Lyon prema kojoj je inaktivacija hromosoma X kod ženki sisara slučajna i nasumična.

==M==
*[[MAGE]]
Grupa koja ima za cilj da obezbediobezbijedi standard za reprezentaciju [[DNK-mikromreža]] ; podaci o ekspresiji gena koji bi olakšali razmjenu informacija mikromreža između različitih sistema podataka. *[[Mikrohromosom]]
*[[Majčinski efekt]]
Učinak produkata majčinih gena na [[fenotip]] potomka.
*[[Majčinsko nasljeđivanje]]
Vidi: [[Citoplazmatskog nasljeđivanje]], nasljeđivanje DNK-organela jajnom ćelijom.
*[[Mala jedarna ribonukleinska kiselina]]  ([[miRNK]]/snRNK)
Općenito poznata kao  U-RNK, je klasa malih molekula  RNK  koje se nalaze u okviru  srastanja krajeva  [[egzon]]skih  tijela [[prerada RNK|prerade RNK]]  u  jedrima  [[eukariot]]skih  ćelija. Prosječna dužina [[miRNK]] je oko 150 [[nukleotid]]a.  
*[[Mapiranje gena]]
Bilo koja od različitih metoda koje se koriste za preciznu identifikaciju lokacije određenog gena unutar molekule DNK (kao što je hromosom) i/ili fizičke udaljenosti ili udaljenosti između njega i drugih gena.
*[[Mapna jedinica]]  (mu)
Vidi: [[Centimorgan]]
*[[Masivno paralelno sekvenciranje]] (sekvenciranje sljedeće generacije, NGS)
Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence genoma pojedinca. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva sekvenciranje sljedeće generacije i NGS.
*[[Matična ćelija]]
Svaka biološka ćelija koja se još nije diferencirala u specijalizirani tip ćelija i koja se može podijeliti mitozom, kako bi proizvela više matičnih ćelija. 
*[[Medicinska genetika]] 
Grana medicine i [[nedicina|medicinske nauke]] koja uključuje proučavanje, dijagnozu i liječenje nasljednih poremećaja, i te širu primjenu znanja o ljudskoj genetici na medicinsku obradu. 
*[[Međugenski razmak]] (IGS) ili netranskribirani razmak (NTS).)
Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće DNK koja razdvaja susjedne gene, bilo da su transkribovanitranskribirani ili ne. Termin se posebno koristi za označavanje nekodirajućih regija između mnogih ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.Viditakođer: Međugenska Vidi također: međugenska regija. 
*[[Mejoza]] 
Specijalizirana  [[ćelijska dioba]] koja se javlja isključivo u seksualnom razmnožavanju  eukariota, tokom kojeg replikaciju DNK prate dva uzastopna kruga diobe, kako bi se na kraju proizvele četiri genetički jedinstvene haploidne kćeri ćelije, svaka sa upola manjim brojem hromosoma od originalne diploidne roditeljske ćelije. Javlja se samo u ćelijama spolnih oragana i služi za stvaranje haploidnih [[gamet]]a, kao što su [[spermatozoid]]i, [[jajne ćelije]] ili [[spore]], koje se kasnije spajaju tokom [[oplodnja|oplodnje]].  Dvije mejotske podjele, poznate kao [[mejoza]] I i mejoza II, također mogu uključivati različite događaje genetičke rekombinacije između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]].  
*[[Mendelovsko nasljeđivanje]]
Teorija biološkog nasljeđivanja zasnovana na skupu principa koje je prvobitno predložio [[Gregor Mendel]] 1865. i 1866. Izveo je tri generalizirana zakona o genetičkoj osnovi nasljeđivanja koji se, zajedno s nekoliko teorija koje su razvili kasniji naučnici, smatraju temeljem [[klasična genetika|klasične genetike]]. Kontrast je nemendelovsko nasljeđivanje. 
*[[Merozigot]] ili parcijalni [[diploid]]
Bakterija koja ima duplicirane dijelove [[genom]]a.
*[[Metafaza]]
Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja nakon prometafaze i prije anafaze, tokom koje se centromere repliciranih hromosoma poravnavaju duž ekvatora ćelije, pri čemu je svaki kinetohor pričvršćen za mitotsko (diobeno) vreteno.
*[[Metilacija DNK]]
[[epigenetika|Epigenetička]] modifikacija DNK koja nastaje [[metiliranje]]m [[citozin]]a u CpG dinukleotidima, inhibira [[transkripcija gena|transkripciju gena]]
.
*[[Mikroevolucija]]
Promjena frekvencije alela ili genotipova u populaciji, odnosno promjena genetičke strukture populacije tokom velikog broja generacija.
*[[Mikrohromosom]]
Tip vrlo malog hromosoma, obično veličine manje od 20.000 parova baza, prisutan u kariotipovima nekih organizama.
*[[Mikromreža]] (MIAME)
Komercijalni standard koji je razvio FGED i zasnovan na MAGE – kako bi se olakšalo skladištenje i dijeljenje podataka o ekspresiji gena. 
*[[MikroRNK]] (miRNK)
Tip malih, jednolančanih, nekodirajućih molekula [[RNK]], koje funkcioniraju u posttranskripcijskim  regulacijama ekspresije gena, posebno utišavanja RNK, uparivanje baza sas komplementarnim sekvencama u iRNK transkriptima, što obično rezultira cijepanjem ili destabilizacijom transkripta ili inhibira njegovu translaciju u ribosomima.
*[[Mikrosatelit[[
Ponavljajući segmenti DNK razasuti po [[genom]]u u nekodirajućim regijama između gena ili unutar gena (introni). Često se koriste kao markeri za analizu povezanosti zbog njihove prirodne velike varijabilnosti u broju ponavljanja među jedinkama. Ove regije su inherentno genetički nestabilne i podložne mutacijama.
*[[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MSI)
Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnosti u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo nestabilnosti mikrosatelita može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak neusklađenosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. Mikrosatelitska nestabilnost također se može pojaviti sporadično. Naziva se i MSI.
*[[MINSEQE]]
Komercijalni standard koji je razvio FGED za skladištenje i dijeljenje visokopropusnih  sekvenciranje podataka.
*[[Misens mutacija]] (varijanta)
GenetićkaGenetička promjena u kojoj supstitucija jednog para baza mijenja genetikkigenetički kod tako da proizvodi aminokiselinu koja se razlikuje od uobičajene aminokiseline na datom položaju. Neke misens varijante (ili mutacije) promijenit će promijeniti funkciju proteina. Također se naziva misens varijanta.
*[[Mitohondrijska DNK]] (mDNK)
Zasebne molekule u genomu viših organizama, onih čije ćelije imaju organele. Prema teoriji endosimbioze, mitohondrije i hloroplasti su nastali od endosimbiontskihendosimbiotskih cijanobakterija. DNK koja se nalazi u ovim organelama ima više sličnosti sas bakterijskom DNK – cirkularna je, a geni su kontinuirani (nema introna). Međutim, i na ovoj DNK se nekada mogu dogoditi mutacije koje izazivaju ozbiljne poremećaje metabolizma. Nasljeđuje se mitohondrijsku DNK od majke, jer spermatozioidispermatozoidi pri oplodnji svoje mitohondrije, a time i mDNK, ostavljaju u repu, koji ne ulazi u jajnu ćeliju.
*[[Mjera udaljenosti]]
Bilo koja količina koja se koristi za mjerenje razlika između nivoa ekspresije gena različitih gena. 
*[[MLPA]]
Laboratorijski metod kojiMLPA (pojačanje sonde zavisno od multipleksne ligacije)
Laboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercijaainsercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Također se naziva pojačanje sonde ovisno o multipleksnoj ligaciji.
*[[Molekulsko kloniranje]]
Ugradnja stranog gena u [[genom]] prokariotske ili eukariotske ćelije uz pomoć vektora.
*[[Monohibrid]]
Heterozigotni organizam  za jedan gen koji kodira svojstvo koje određuju dva alela.
*[[Monohibridno ukrštanje]]
Križanje dva heterozigota za jedan gen; samooplodnja mendelovske F1 generacije (Aa  x  Aa).
*[[Monoploidi]]
Haploidni organizmi s jednim setovasetom hromosoma.
*[[Monosomija]]
Tip aneuploidije, manjak jednog hromosoma, 2n-1.
*[[Mozaicizam]]
Pojava dvije ili više ćelijskih linija s različitim genetičkim ili hromosomskim sastavom unutar jedne jedinke ili tkiva.
*[[MSI]]
*MSI (mikrosatelitska nestabilnost)
Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnost u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo MSI može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak nepodudarnosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. MSI se također može pojaviti sporadično. Naziva se mikrosatelitska nestabilnost.
*[[Multigenski test]] (multipanelski multigenski test, test više gena, višegenski test) 
Genetički testovi koji koriste sekvenciranje sljedeće generacije za testiranje više gena istovremeno. Naziva se još i test više gena i višegenski test.
Multipleks pojačanje sonde ovisno o ligacijizavisno od ligacije (MLPA)
Laboratorijski metod kojiLaboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Naziva se i MLPA.
*[[Multipleksno genomsko testiranje]]
Metod za otkrivanje višestrukih genetičkih promjena (tj. mutacija gena ili jednonukleotidnih polimorfizama u jednom genu ili u cijelom [[genom]]u) istovremeno.
*[[Multiplikacija gena]] (amplifikacija gena)
Također i amplifikacija gena.
Tip mutacije definiran kao bilo koja duplikacija regije DNK koja sadrži gen. UporediteUsporedite hromosomsku duplikaciju.
*[[Mutacija]]
Strukturna promjena u genetičkom materijalu. Može to biti promjena u samo jednom &quot;slovu&quot; genetičkog koda, a i promjena jednog većeg dijela genetičkog koda. Također, mutacije mogu biti [[genska mutacija|genske]], [[hromosomska mutacija|hromosomske]] i [[genomska mutacija|genomske]]. Obično su štetne, ali mogu imati velik evolucijski značaj kada ih  prirodna selekcija favorizira.  
Pojam varijanta se ponekad koristi kao sinonim za mutaciju. 
Mutacija de novo (de novo mutacija, de novo varijanta, nova varijanta)
Genetička promjena po prvi put u jednom članu porodice, kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Naziva se i de novo mutacija, de novo varijanta i nova varijanta.
*[[Mutacija osnivača]]
Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i  (varijanta osnivača.)
Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. 
*[[Mutacija pomaka okvira]]
Umetanje (insercija)  ili brisanje (delecija) koje uključuje broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i varijanta pomaka okvira.
Zbog tripletne prirode po kojoj nukleotidi kodiraju aminokiseline, mutacija ovog tipa  uzrokuje pomak u okviru čitanja nukleotidne sekvence, što rezultira time da je sekvenca kodona nizvodno od mjesta mutacije potpuno drugačija od originala.
*[[Mutacija zametne linije]] (klicina varijanta)
Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i klicina varijanta.
*[[Mutagen]]
Tvar iz okoliša (hemijska, fizička ili biološka) koja izaziva mutaciju.

==N==
*[[nasljeđivanje|Način nasljeđivanja]]
Način na koji se nasslljednanasljedna osobina, poremećaj ili rizik od poremećaja prenosi s jedne generacije na drugu. Postoje različiti načini nasljeđivanja, a svaki  može rezultirati karakterističnim obrascem pogođenih, nezahvaćenih ili rizičnih pojedinaca unutar porodice. Primjeri su autosomno dominantno, autosomno recesivno, X-vezano dominantno, X-vezano recesivno i multifaktorsko (poligensko) nasljeđivanje.
[[Naddominacija]] – selekcijska prednost
Fenomen da heterozigotni genotip ima bolji reproduktivni uspjeh od homozigotnog.
*[[interakcija gena|Naddominantnost]]
Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji je nadjačan ili &quot;maskiran&quot; doprinosom drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine se kaže da su recesivni, a za drugi i njegova povezana osobinanjegove povezane osobine se kaže da su dominantni. Često recesivni aleli kodiraju neefikasne ili nefunkcijskalnenefunkcionalne proteine. Kao i dominacija, recesivnost nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova. U genetičkoj stenografiji, recesivni aleli su često predstavljeni malim slovom (npr., za razliku od dominantnog A).
*[[Nasljedna predispozicija]]  (genetička predispozicija, genetička osjetljivost, nasljedna podložnost)
Povećana šansa ili vjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Nasljedna predispozicija ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu utjecatiuticati na rizik od bolesti osobe. 
*[[Nasljeđivanje]] Također se označava i kao genetička predispozicija, genetička osjetljivost i nasljedna podložnost.
Proces međugeneracijskog prenošenja genetičkih uputa  za sintezu gradivnih ili kontrolnih ([[enzim]]skih) proteina.
*[[genetičko testiranje|Neaficirana osoba]]
U genetici, opisuje osobu koja nema određenu fenotipsku osobinu ili bolest.
*[[genetičko savjetovanje|Negativna prediktivna vrijednost]] (NPV)
[[Vjerovatnoća]] da pojedinac s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođen i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Naziva se i NPV.
*[[genetičko savjetovanje|Neinformativni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat)
Negativan rezultat testa kod osobe kod koje nije jasno nije pronađena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat.
*[[Neklasificirana varijanta]] (varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja)
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se n
aziva varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja.
*[[nositelj (genetika)|Nenositelj]]
Osoba  koja ne nosi mutaciju prethodno identificiranu u njenoj ili njezinoj porodici.
*[[genetičko testiranje|Neodređeni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat, neinformativni rezultat)
Negativan rezultat testa kod nekoga bez jasno  uočene štetne mutacije ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neinformativni rezultat.
*[[genska mutacija|Neomorf]]
Mutirani alel sas novom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). 
*[[intermedijarnost|Nepotpuna dominantnost]]
Slučaj interakcije alelnih gena kada dva alela heterozigotnog genotipa daju novi fenotip.
Nepotpuna (smanjena) penetrabilnost
Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Stanje ima nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante izražavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva smanjena penetrabilnost.
*[[Neprobojnost]]
Primjer u kojem osoba ima genetičku varijantu povezanu s osobinom ili koja uzrokuje bolest, ali  nema fenotip ili stanje. Primjer nepenetracije je žena s [[patogen]]om varijantom BRCA1 koja doživi starost i nikad ne dobije rak dojke ili jajnikaNerazdvajanje jajnika
*[[Nerazdvajanje]] (engl.  nondisjunction) 
Nerazdvajanje homolognih hromosoma u anafazi I ili sestrinskih hromatida u anafazi II mejoze i sestrinskih hromatida u anafazi mitoze.
*[[Nerastvorljiva RNK]] (sRNK).)
Posebna klasa molekula RNK, tipski dužine 76 do 90 nukleotida, koja služi kao fizički adapter, omogućavajući transkriptima [[iRNK]] da se prevedu u sekvence aminokiselina tokom sinteze proteina. Svaka [[tRNK]] sadrži specifičan [[antikodon]]ski triplet koji odgovara]] aminokiselini koja je [[kovačentna veza|kovalentno vezana]] za suprotni kraj [[tRNK]]. Kako translacija napreduje, tRNK se regrutuju u [[ribosom]], gdje je svaki kodon iRNK uparen sas tRNK koja sadrži komplementarni antikodon. U zavisnosti od organizma, ćelije mogu koristiti čak 41 različitu tRNK sas jedinstvenim antikodonima. Zbog degeneracije kodona unutar genetičkog koda, nekoliko [[tRNK]] koje sadrže različite antikodone nose istu aminokiselinu.
*[[genetičko testiranje|Neuvjerljivi rezluau]] (neodređeni, neinformativni) rezultat
Negativan rezultat testa osoba kod kojih nije jasno utvrđena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neodređeni rezultat i neinformativni rezultat.
*[[NGS]]
*[[Nizvodnost (genetika)]]
Prema ili bliže 3'- kraju lanca nukleotida, ili C-kraju peptidnog lanca. Kontrast uzvodnoje uzvodnost.
*[[Nonsens mutacija]] 
Besmislena) mutacija (varijanta)
Genetička promjena koja uzrokuje prijevremeni završetak sinteze proteina. Promijenjeni protein može biti djelimično ili potpuno inaktiviran, što dovodi do promjene ili gubitka njegove funkcije. Također se naziva besmislena mutacija.
Metod (masivno paralelno sekvenciranje, sekvenciranje sljedeće generacije)
Metoda visoke propusnosti kojikoja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i sekvenciranje sljedeće generacije.
*[[Nokautiranje gena]] i  [[nokaut miš]]
Tehnika [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] u kojoj je organizam modificiran da nosi gene koji su postali neoperativni (“nokautirani“), tako da je njihova ekspresija poremećena u nekoj fazi na putu koji proizvodi njihove genske proizvode i organizam je lišen svog normalnog efekta. 
*[[nositelj (genetika)|Nositelj]]
Jedinka koja je naslijedila recesivnu recesivni alel za genetičku osobinu ili mutaciju, ali kod koje ta osobina obično nije izražena ili vidljiva u fenotipu. Obično su takvi heterozigotni za recesivni alel i stoga još uvijek mogu prenijeti alel na svoje potomstvo, gdje se povezani fenotip može ponovo pojaviti ako potomstvo naslijedi drugu kopiju alela. Termin se obično koristi u medicinskoj genetici u kontekstu recesivnog alela koji uzrokuje bolest. 
*[[Nesinonimna supstitucija]] ili zamjenska mutacija
Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom, nakon transkripcije i translacije, rezultira u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna je sinonimna mutacija. 
*[[frekvencija alela|Nosiva frekvencija]] (stopa nositelja)
Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su [[BRCA1]] i BRCA2. 
*[[Nova mutacija]] (varijanta)
Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili de novo varijanta (ili mutacija). 
*[[NPV]] (negativna prediktivna vrijednost)
[[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. 
*[[Nukleinska kiselina]]
Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i [[RNK]], koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i [[RNK]] sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život.
Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićima, odgovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za biosintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina s roditelja na potomke.
*[[Nukleobaza]]
Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa.
*[[Nukleoid]]
Slična jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetičkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom.
Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana s proteinima nalik histonima.
*[[Nukleosom]]
Osnovna gradivna jedinica hromatina, tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera.
*[[Nukleotid]]
Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili citozin). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili citozin (u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a).
*[[Nukleotidna sekvenca]] 
Precizan redoslijed uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili RNK. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetičke informacije i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina.
*[[Nukleozid]]
U nukleinskim kiselinama, šećer i baza.
*[[alel|Nulti alel]]
Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na [[fenotip]]skoj razini.
*[[Nutrigenomika]]
Proučavanje interakcije prehrambenih i genetičkih faktora i njen učinak na metabolizam, zdravstveno stanje i rizik od bolesti.
*[[NVC]] (varijanta broja kopije)
Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==O==
*[[Obrnuta genetika]] 
Metoda koja se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontrolira kao određene genetičke sekvence.
*[[mutacija|Oker]]
Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona zovu se amber i opal.
*[[Oligonukleotid]] 
Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. [Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih [[iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijske mikronizove za analizu sekvenci visoke propusnosti.
*[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO)
Baza podataka za ekspresiju gena kojom upravlja američki Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. 
*[[Onkogen]]
Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. 
*[[Operator (genetika)]]
Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein.
*[[Operon]]
Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora.
*[[Otvoreni okvir čitanja|ORF]]
Dio orvorenog okvira čitanja koji ima sposobnost da se prevede iz DNK ili [[RNK]] u protein; bilo koji kontinuirani dio kodona koji sadrži početni i stop kodon.
*[[ORI]]
Jedan od skupa gena (ili, općenito, bilo koje sekvence DNK koja pokazuje homologiju) u različitim [[genom]]ima, direktno povezanih jedan s drugim vertikalnim spuštanjem od jednog gena ili sekvence u posljednjem zajedničkom pretku tih [[genom]]a. Za takve gene ili sekvence se kaže da su ortologni. Ortolozi potiču iz iste predačke sekvence i može se zaključiti da su povezani jedni s drugima na osnovu sličnosti njihovih sekvenci. Iako su možda evoluirali nezavisno unutar odvojenih [[genom]]a mutacijom i prirodnom selekcijom, njihovi proizvodi mogu i dalje zadržati slične strukture, funkcije ili nivoe ekspresije među vrstama i populacijama. Identifikacija ortologa se pokazala važnom u zaključivanju o filogenetskim odnosima između različitih organizama. Kontrastni paralog.
*[[ekspresija gena|Osnovna linija]]
Mjera nivoa ekspresije jednog ili više gena prije perturbacije u eksperimentu, kao u negativnoj kontroli. Osnovna ekspresija se također može odnositi na očekivanu ili historijsku mjeru ekspresije za [[gen]].
*[[Osobina]], [[svojstvo]], značajka, karakter(istika)
Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.&lt;ref name=&quot;hadzirifat&quot;/&gt;

==P==
*[[Palindrom]](i)
Obrnuto ponavljajuće sekvence [[DNK]]
*[[Palindromska sekvenca]]
Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili RNK u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. 
*[[Panmiksija]] – slučajno parenje
Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola.
*[[Paracentrična inverzija]]                                                             
Inverzija koja ne uključuje [[centromera|centromeru]].
*[[Paradoks C-vrijednosti]]
Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi s ogromnim varijacijama u jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini [[[[genom]]]]a među                                                                                                                                          [[eukariot]]skim [[vrsta]]ma, posebno zapažanje da veličina [[genom]]a nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju [[genom]]e koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski [[genom]]i uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni s toliko nekodirajuće DNK i zašto neki [[genom]]i imaju veći sadržaj gena od drugih.
*[[Paralog]]
Jedan od skupa gena (ili, općenitije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju), koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog [[genom]]a, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog [[genom]]a, ili tokom specijacije, u različitim [[genom]]ima). Kontrast je ortolog. 
[[Parazitska DNK]]
Vidi: [[Sebični genetički element]].
*[[Autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding)
Parenje jedinki koje nisu u srodstvu.
*[[Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding)
Parenje genetički srodnih jedinki.
*[[Patogen]]a (štetna) [[mutacija]] (varijanta), predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. 
*[[Patognomoničnost]]
Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu.
*[[PCR]] ([[lančana polimerazna reakcija]], lančana reakcija polimeraze)
Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). 
PCR u realnom vremenu (rtPCR)
Vidi: kvantitativna PCR. 
*[[Genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]]
Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice, kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici.
Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, organizam ili vrstu s određenim potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme, i obuhvata bilo koji broj generacija; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braću i sestre. 
*[[Penetrabilnost (genetika)|Penetreabilnst]] 
Udio pojedinaca s datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv fenotip kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost.
*[[Penetrabilnost gena]]
Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije, on je 100% penetrabilan. 
*[[Peptid]] 
Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. 
*[[Pericentričnost hromosoma]]
Pozicioniranost blizu centromere hromosoma. 
*[[Pericentrična inverzija]]
Inverzija koja uključuje centromeru.
*[[Petočlana kapa]]
Vidi: 5' kraj.
*[[Pirimidin]]
Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]]). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao pirimidini. 
*[[Plazmid]]
Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. 
[[Plejotropija]]
Fenomen kojim jedan gen utiče na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama.
*[[plejotropija|Plejotropni učinak]]
Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke.
*[[Ploidija]] 
Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu.
*[[Početni kodon]]
[[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] ([[iRNK]]) prilikom translacije u [[ribosom]]u. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5' neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma.
*[[Podregulacija]]
Bilo koji proces, prirodni ili vještački, koji smanjuje nivo ekspresije određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih i[ transkripata) u policistronskoj [[iRNK]].
*[[Pogođeni srodni par]]
Bilo koji par organizama koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod uticajem alela koji kodira plave oči.
*[[Pojačivač (genetika)]]
Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije.
*[[poliadenilacija|Poli(A) rep]] ili [[poliadenilacija]]
Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3' kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično iRNK. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu [[iRNK]], spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju – umjesto toga promovira degradaciju RNK.
*[[Polidimerizacija]]
Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili RNK, pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj RNK. Dimeri pirimidina obično se brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. 
*[[Poligen]]
Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih gena koji kontroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku.
*[[Poligensko svojstvo]]
Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine.
*[[Polilinker]]
Lančana reakcija polimeraze (PCR). Vidi: višestruko kloniranje.
*[[Polimorfizam]]
Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju.
*[[Polipeptid]]
Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcionalan način.
*[[Poliploid]]
[[Organizam]] s tri ili više setova hromosoma.
*[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma)
Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može se pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog.
*[[Polisom]] (poliribosom ili ergosom)
Kompleks molekula iRNK i dva ili više ribosoma koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. 
*[[politenija|Politeni hromosom]]i 
Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji.
*Popravak/[[Popravka DNK]]
Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet [[genom]]a i normalnu funkcionalnost organizma.
*[[Populacijska genetika]]
Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama.
*[[Populacijski rizik]]
Udio osoba u općoj populaciji koje su pogođene određenim poremećajem ili koje nose određeni gen. Često se o njemu raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim ličnim rizikom s obzirom na njegovu ili njenu porodičnu povijest ili druge okolnosti.
*[[Posttranslacijska modifikacija]]
Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript RNK hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizvela zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama.
*[[Posttranskripcijska transformacija]]
Vidi: [[posttranslacijska modifikacija]].
*[[Potpomognuta reprodukcija]] (ART)
Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija in vitro. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT).
*[[letalnost|Potpuna letalnost]]
Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma.
*[[vezani geni|Potpuna vezanost]]
Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna razmjena ([[krosingover]]).
*[[Pozitivna prediktivna vrijednost]] (PPV)
[[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ.
*[[kodon|Pozitivni (+) lanac]]
Vidi: [[kodirajuća sekvenca]].
*[[PPV]] (pozitivna prediktivna vrijednost)
Vjerovatnoća da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. 
*[[Prajmer]]
Predisponirajuća (štetna) mutacija (mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta), mutacija gena za osjetljivost. Vidi: začetnica.
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran.
*[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija]] (nadekspresija)
Nenormalno visok nivo [[ekspresija gena]] koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji [[fenotip]] povezan s [[gen]]om.
*[[nositelj (genetika)|Prenositelj]]
U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji je predisponira za bolest.
*[[transpozon|Prenosivi element]] (transposable element – TE, transpozon ili skakajući gen)
Sekvenca DNK  koja može promijeniti svoju poziciju unutar [[genom]]a, ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i [[genom]]a veličine. Transponirani elementi čine veliki dio [[genom]]a i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji. Iako su TE sebični genetički elementi, mnogi su važni u funkciji i evoluciji [[genom]]a. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. 
*[[Presimptomsko testiranje]]
[[Genetičko testiranje]] koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja.
*[[Pretpostavljeni gen]]
Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcionalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je “potpostavljen” u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija.
*[[Primarni transkript]]
Neprocesuirana (“sirova”), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada; pretvara se u zreli RNK proizvod kao što je i[[RNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili pre-iRNK, naprimjer, tip je primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju.
*[[Primaza]]
Enzim koji sintetizira začetnicu ([[prajmer]]).
*[[genetička analiza|Pripisivi rizik]]
Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, “izloženost” je učestalost specifične genetičke varijante.
*[[Pristrasnost kodona]]
Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama.
*[[Proband]]
Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenog svojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava.
Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću.
*[[Penetrabilnost (genetika)|Probojnost]]
Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina.
*[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka (informirani pristanak)]]
Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. 
*[[genetičko savjetovanje|Procjena rizika]]
Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su lična zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo.
*[[Profag]]
Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom.
*[[Profaza]]
Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno.
*[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP)
Human Genome Project (HGP) bio je projekt čiji je cilj bilo utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski genom. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, s fizičkog i funkcionalnog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. 
*[[Prokariot]](i)
Jednoćelijski organizam bez pravog jedra.
*[[Prometafaza]]
Prelazna potfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I).
*[[Promotor (genetika)|Promotor]]
Sekvenca ili regija DNK na kojoj započinje gen na koju se veže [[RNK-polimeraza]], obično duga 100–1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije.
*[[sekvenciranje DNK|Propusnost]]
Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencioniranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju.
*[[Protein]]: Nesinonimna supstitucija ili zamjenska mutacija
Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom rezultira, nakon transkripcije i translacije, u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna sinonimna mutacija. 
*[[frekvencija|Nosiva frekvencija]]
Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i stopa nositelja.
*[[Nova mutacija]]
Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili ''[[de novo]]'' varijanta (ili mutacija). Također se zove nova varijanta.
*[[NPV]]
[[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Također se naziva negativna prediktivna vrijednost 
*[[Nukleinska kiselina]]
Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i RNK, koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i RNK sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život.
Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićim, odgoovorne su za  pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za bioseintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina sa roditelja na potomke.
*[[Nukleobaza]]
Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa 
*[[Nukleoid]] 
Znači sličan jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetićkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom.
Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana sa proteinima nalik histonima.
*[[Nukleosom]]
Osnovna građevna jedinica hromatina tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera.
*[[Nukleotid]]
Gradivni element  (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedno od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]; u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a).
*[[nukleotid|Nukleotidna sekvenca]] 
Precizan redosled uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili [[RNK]]. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetićke informacije, i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti, da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina.
*[[Nukleozid]]
U nukleoinskim kiselinama, šećer i baza.
*[[alel|Nulti alel]]
Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na fenotipskoj razini.
*[[NVC]]
Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije. Naziva se i varijanta broja kopije.
Metod u  koji se koristi za razumijevanje funkcija  gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontroliraju određene genetičke sekvence.
*[[kodon|Oker]]
Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona se zovu amber i opal.
*[[Oligonukleotid]] 
Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijskik mikronizova za analizu sekvenci visoke propusnosti.
*[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO)
[[Baza podataka]] za ekspresiju gena kojom upravlja američni Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. 
*[[Onkogen]]
Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. 
*[[Operator (genetika)]]
Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein.
*[[Operon]]
Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora.
*[[Osobina|Osobina, svojstvo, značajka, karakter(istika)]]
Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.
*[[Palindrom]](i)
Obrnuto ponavljajuće sekvencije DNK.
*[[Palindromska sekvenca]]
Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili [[RNK]] u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica.
*[[Panmiksija]] – slučajno parenje
Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola.
*[[Paracentrična inverzija]]
Inverzija koja ne uključuje centromeru.
*[[Paradoks C-vrijednosti]]
Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi sa ogromnim varijacijama jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini genoma među eukariotskim vrstama, posebno zapažanje da veličina genoma nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju genome koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski genomi uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni sa toliko nekodirajuće DNK i zašto neki genomi imaju veći sadržaj gena od drugih.
*[[Paralog]]
Jedan od skupa gena (ili, uopćenije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju, koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog genoma, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog genoma, ili, tokom specijacije, u različitim genomima). Kontrastno ortolog. 
*[[Parazitska DNK]]
Vidi: Sebični genetički element.
*[[autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding)
Parenje jedinki koje nisu u srodstvu.
*[[inbriding|Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding)
Parenje genetički srodnih jedinki.
Patogena mutacija (varijanta)
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili [[mutacija]]) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivost.
*[[Patognomoničnost]]
Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu.
*[[PCR]]
Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije,  (2) amplifikacije i (3) elongacije.  PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i lančana polimerazna reakcija i lančana reakcija polimeraze.
*[[PCR u realnom vremenu]] (rtPCR)
Vidi: kvantitativni PCR. 
*[[genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]]
Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici.
Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, [[organizam]] ili vrstu sa određenom potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme i obuhvata bilo koji broj [[generacija]]; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braća i sestre. 
*[[Penetrabilnost (genetika)|Penetrabilnost]] 
Udio pojedinaca sa datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv [[fenotip]] kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost.
*[[Penetrabilnost gena]]
Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije on je 100 % penetrabilan.  
*[[Peptid]] 
Kratki lanac aminokiselina;  monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. 
*[[centromera|Pericentričnost hromosoma]] 
Pozicionirano blizu centromere hromosoma. 
*[[Pericentrična inverzija]]
Inverzija koja uključuje centromeru.
*[[Petočlana kapa]]
Vidi: 5'-kraj.
*[[Pirimidin]]]
Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]] ). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao [[pirimidin]]i. 
*[[Plazmid]]
Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. 
*[[Plejotropija]]
Fenomen kojim jedan gen utječe na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama.
*Plejotropni učinak
Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke.
*[[Ploidija]] 
Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu.
*[[Početni kodon]]
[[Startni kodon]]  je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] (iRNK)  prilikom translacije u ribosomu. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5'neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma.
*[[Podregulacija]]
Bilo koji proces, prirodni ili veštački, koji smanjuje nivo ekspresije gena određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih [[iRK]] transkripata) u policistronskoj iRNK.
*Pogođeni srodni par
Bilo koji par [[organizam]]a koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji oboje imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod utjecajem alela koji kodira plave oči.
*[[Pojačivač (genetika)]]
Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije.
*[[poliadenilacija|Poli (A) rep]] ili [[poliadenilacija]]
Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3'-kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično [[iRNK]]. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poli|Poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu iRNK, spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju, umjesto toga promovira degradaciju RNK.
*[[Polidimerizacija]]
Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili [[RNK]], pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza  u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj [[RNK]]. Dimeri pirimidina se obično brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. 
*[[Poligen]]
Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih, gena koji kopntroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku.
*[[poligen|Poligensko svojstvo]]
Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine.
*[[kloniranje|Polilinker]]
Vidi: Višestruko kloniranje.
Lančana reakcija polimeraze (PCR).
*[[genetički polimorfizam|Polimorfizam]]
Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova ) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju.
*[[Polipeptid]]
Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcijskalan način.
*[[Poliploid]]
Organizam s tri ili više setova hromosoma.
*[[Poliploidija]]
(ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog.
*[[Polisom]]
Također poliribosom ili ergosom.
Kompleks molekula[[iRNK]] i dva ili više [[ribosom]]a koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. 
*[[Politeni hromosom]]i 
Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju  visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno.
Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji.
*[[Popravka DNK]]
Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet genoma i normalnu funkcijskalnost organizma.
*[[Populacijska genetika]]
Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama.
*[[genetičko savjetovanje|Populacijski rizik]]
Udio osoba u općoj populaciji koji su pogođeni određenim poremećajem ili koji nose određeni gen. Često se raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim osobnim rizikom s obzirom na njegovu ili njezinu porodičnu povijest ili druge okolnosti.
*[[Posttranskacijska modifikacija]]
Ove i  kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript [[RNK]] hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizveo zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji.  Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama.
*[[Posttranslacijska modifikacija|Posttranskripcijska transformacija]]
Vidi: [[Posttranslacijska modifikacija]]
*Potpomognuta reprodukcija
Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija ''[[in vitro]]''. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). Također se naziva ART.
*[[letalnost|Potpuna letalnost]]
Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma.
*[[vezani geni|Potpuna vezanost]]
Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna izmjena (krosingover).
*[[genetička konsultacija|Pozitivna prediktivna vrijednost]]
[[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Naziva se i PPV.
*[[kodon|Pozitivni (+) lanac]]
Vidi: [[Kodirajuća sekvenca]]
*[[PPV]]
[[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Također se naziva pozitivna prediktivna vrijednost.
*[[Prajmer]]
Vidi: Začetnica
*[[Predisponirajuća mutacija]]
Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta i mutacija gena za osjetljivost.
*[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija (nadekspresija)]]
Nenormalno visok nivo ekspresije gena koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji fenotip povezan s genom.
*[[Nositelj (genetika)|Prenositelj]]
U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji predisponira za bolest.
*[[transpozon|Prenosivi element]] 
Transposable element (TE, [[transpozon]]  ili skakajući gen) je sekvenca DNK  koja može promijeniti svoju poziciju unutar genoma , ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i genoma veličine . Transponirani elementi čine veliki dio genoma i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji . Iako su TE sebični genetički elementi , mnogi su važni u funkciji i evoluciji genoma.  Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. 
*[[genetičko testiranje|Presimptomsko testiranje]]
Genetičko testiranje koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja.
*[[Pretpostavljeni gen]]
Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcijskalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je „potpostavljen“ u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija.
*[[Primarni transkript]]
Neprocesuirana („sirova“), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada pretvara ga u zreli RNK proizvod kao što je [[iRNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili [[pre-iRNK]], naprimjer, je tip primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju.
*[[Primaza]]
Enzim koji sintetizira začetnicu (prajmer).
*[[genetičko testiranje|Pripisivi rizik]]
Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, „izloženost“ je učestalost specifične genetičke varijante.
*[[Pristranost kodona]]
Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno)  zastupljeni u različitim vrstama.
*[[Proband]]
Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta.
Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenogsvojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava.
Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću.
*[[penetrabilnost (genetika)|Probojnost (penetrabilnost)]]
Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina.
*[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka]]
Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Također se naziva informirani pristanak.
*[[genetičko testiranje|Procjena rizika]]
Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su osobna zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo.
*[[Profag]]
Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom.
*[[Profaza]]
Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi,  nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno.
*[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP)
Human Genome Project: HGP bio je projekt čiji je cilj utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski [[genom]]. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, sa fizičkog i funkcijskog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. 
*[[Prokariot]](i)
Jednoćelijski organizam bez pravog jedra.
*[[mejoza|Prometafaza]]
Prelazna podfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I).
*[[Promotor (genetika)|Promotor]]
Sekvenca ili regija DNK kojoj započinje gen na koju se veže RNK-polimeraza, obično duga 100-1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije.
*Propusnost
Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencijskiranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju.
*[[Protein]]
Linearna polimerna makromolekula sastavljena od niza aminokiselina povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija.
*[[Proteom]] 
Cjelokupni skup molekula [[iRNK]]  koje su prevedene u određenim [[gemom|genomima]], [[ćelija (biologija)|ćelijama]], tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput [[transkriptom]]a, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. 
*[[Protoonkogen]]i
Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju.
*[[divlji tip|Prototrof]] ili [[divlji tip]]
Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi.
*[[PRS]]
Linearna polimerna [[makromolekula]], sastavljena od niza [[aminokiselina]] povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija.
*[[Proteom]] 
Cjelokupni skup molekula iRNK koje su prevedene u određenim [[genom]]ima, ćelijama, tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput transkriptoma, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. 
*[[Protoonkogen]]i
Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju.
Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi.
*[[PRS]] (poligenski rezultat rizika)
Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. Može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su povezane s genima relevantnim za stanje. Također se naziva poligenski rezultat rizika.
*[[pseudogen|Pseudoalel]]
Bilo koji od dva ili više različitih  gena ili sekvenci koji imaju isti ili sličan doprinos fenotipu, pa se stoga čini da su pravi aleli, ali zapravo nisu strukturno alelni (tj. ne zauzimaju homologne lokuse na homolognim hromosomima ).
*[[Pseudoautosomna regija]] (pseudoautosomno [[nasljeđivanje]])
PAR1,  PAR2 , jesu međusobno  homologne  sekvence  nukleotida  na  ljudskom [[hromosom X|X]]  i  [[hromosom Y|Y-hromosomu]].
Pseudoautosomne regije su dobile ime jer se bilo koji gen u njima nasljeđuje kao i svi  [[autosom]]ni  geni. PAR1 kod ljudi obuhvata 2,6 Mbp vrhova kratkih krakova X i Y-hromosoma i ostalih  velikih majmuna  (X i Y imaju ukupno 155 Mbp i 59 Mbp). PAR2 je na vrhovima dugih krakova, u rasponu od 320 kbp. 
*[[Pseudogen]] 
Nefunkcionalna sekvenca DNK koja podsjeća na funkcionalni gen. Pseudogeni su tipski suvišne kopije funkcijskalnihfunkcionalnih gena koji su duplicirani prirodnim procesima, osim što nemaju regulatorne sekvence neophodne za pravilnu transkripciju ili translaciju ili sadrže druge defekte kao što su mutacije pomaka okvira, preuranjeni [[stop kodon]]i ili nedostajući introni. Sekvenca DNK koja nalikuje genu, ali je mutirana u neaktivan oblik tokom evolucije. Često mu nedostaju introni i druge bitne sekvence DNK potrebne za funkcijskiranje.funkcioniranje. Iako su genetički slični izvornom funkcionalnom genu, pseudogeni ne rezultiraju funkcijskalnimfunkcionalnim proteinima, iako neki mogu imati regulatorne učinke.
*[[Pseudopoliploidija]]
Stanje u kojem je broj hromosoma u hromosomskom skupu udvostručen (ili utrostručen, itd.), ali bez odgovarajućeg povećanja stvarne količine genetičkog materijala (tj. nivoa ploidnosti). Ovo se događa kada se hromosomi normalnog hromosomskog komplementa (npr. diploidi) fragmentiraju na manje komade, povećavajući ukupan broj pojedinačnih hromosoma, ali ne stvarajući dodatne homologne kopije tih hromosoma (tako da ćelija ostaje diploidna). 
Bilo koji brojčani odnos između hromosomskih skupova u grupama srodnih organizama koji sugeriše da su neki od tih organizama poliploidi drugih, a zapravo nisu. 
*[[Punnettov kvadrat]] (Panetov kvadrat)
Tabelarni dijagram koji se koristi za predviđanje mogućih [[genotip]]ova [[fenotip]]ova koje može naslijediti potomstvo određenog križanja ili uzgojnog eksperimenta sumiranjem svih različitih kombinacija majčinih s očevim alelima. Rezultirajuća tabela se zatim može koristiti za određivanje vjerovatnoće da će potomstvo imati određeni [[genotip]]. Korisnost Punnettovih kvadrata ograničena je na diskretne fenotipove naslijeđene prema jednostavnim mendelovskim obrascima. 
*[[Purin]]
Dvoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz pirimidin, jedna od dvije molekule iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući i one koje se koriste u DNK i RNK ). Kao purini klasifikuju se [[adenin]] (A) i [[guanin]] (G).

==Q==
*[[qPCR]] 
Također PCR u realnom vremenu (rtPCR).

==R==
*[[genetički marker|RAD]]
DNK markeri povezani sas restrikcijskim mjestom;  tip  genetičkih markera koj u asocijacijskom mapiranju,  QTL miranju,  populacijskogenetičkim,  ekogenetičkim  i  evolucijskim  istraživanjima.
*[[RAPD]] 
Nasumična amplifikacija polimorfne DNK (engleski:  (engl. Random  Amplified  Polymorphic  DNA/ / čita se &quot;rapid&quot;) jest vid  PCR  reakcije u kojoj su umnožavajući segmenti  DNK  slučajni. Za RAPD proceduru stvara se nekoliko proizvoljnih, kratkih prajmera (začetnica), sas 8-–12 nukleotida, a zatim se nastavlja [[PCR]] procesuiranje koristeći veliki predložak  [[genom]]ske  DNK, očekujući amplifikaciju fragmenta. Na završetku obrade nastalih uzoraka iz RAPD reakcije, mogu se prikupiti polujedinstveni profili.
*[[Rasa]] 
Nepriznata taksonomska kategorija pod kojom se podrazumijevaju populacije karakterističnog genetičkog sastava, koje se po njemu prepoznatljivo razlikuju od ostalih istovjernoi definiranih populacija. Uporedi sa [[sorta (botanika)|sorta]].
*[[Rastvorljiva RNK]] (sRNK)
Vidi: Transportnatransportna RNK.
*[[Razmnožavanje]] – reprodukcija  
Prokreacija ili propagacija je  biološki proces  u kojem  roditeljske  jedinke stvaraju  potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao  život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće  vrste. Svaki pojedinačni  organizam  postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: spolni  (seksualni) i bespolni  (aseksualni). 
*[[Recesivna letalnost]]
Letalnost samo kod homozigotnog genotipa.
*[[Recipročna balansirana translokacija]]
Translokacija bez delecije ili adicije genetičkog materijala.
*[[Recipročna nebalansirana translokacija]]
Translokacija koja uzrokuje delecije ili adicije genetičkog materijala.
*[[Recipročna translokacija]]
Razmjenjivanje hromosomskih segmenata dva nehomologna hromosoma.
*[[Regulacija gena]]
Širok spektar mehanizama koje ćelije koriste ćelije za povećanje ili smanjenje proizvodnje ili ekspresije specifičnih genskih proizvoda, kao što su RNK ili proteini. Regulacija gena povećava svestranost i prilagodljivost organizma dopuštajući njegovim ćelijama da eksprimiraju različite genske proizvode kada to zahtijevaju promjene u njegovom okruženju. Kod višećelijskih organizama, regulacija ekspresije gena također pokreće ćelijsku diferencijaciju i morfogenezu u embriju, omogućavajući stvaranje raznolikog niza tipova ćelija iz istog [[genom]]a.
*[[Rekombinantna DNK]]  (rDNK) 
Molekule [[DNK]] koje su nastale primjenom laboratorijskih metoda genetičke rekombinacije  genetičke rekombinacije (kao što je molekulsko kloniranje) molekulsko kloniranje) koje omogućavaju da se (genetičkim inženjerstvom) prikupi genetički materijal iz više izvora, stvarajući sekvence  sekvence koje se inače ne bi mogle naći u biološkim organizmima.
*[[generička rekombinacija|Rekombinantni vektor]] 
Vektor sas ugrađenom stranom DNK.
*[[Repetitivna sekvenca]]
Bilo koja ponavljajuća sekvenca nukleotida ili aminokiselina za koju se znaazna ili se pretpostavlja da je biološki značajna. Kod nukleinskih kiselina, motivi sekvenci su često kratki (tri do deset nukleotida dužine), visoko konzervirane sekvence koje se koriste kao mjesta prepoznavanja za enzime koji se vezuju za DNK ili RNK uključene u regulaciju ekspresije gena.  
*[[Replikacija DNK]] (autoreplikacija)
Proces u kojem od jedne molekule DNK nastanu dvije, sa s identičnim redoslijedom dušičnih baza kao u početnoj molekuli. U ovoj enzimski kataliziranoj reakciji u  polulanci DNK prvo se rastave, pa onda svaki od lanaca dogradi nedostajući komplementarni  polulanac.
*[[Replikacija RNK]]
Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline  DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije.
Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana. 
*[[Replikacijska viljuška]] 
Struktura koja se formira unutar dugačke spiralne DNK tokom njene replikacije. Stvaraju se helikaze, koje razbijaju vodikove veze koje drže dva lanca DNK zajedno u spirali. Rezultirajuća struktura ima dva granasta zupca, od kojih je svaki sastavljen od po jednog lanca DNK. Ova dva lanca služe kao predložak za vodeći i zaostali lanac, koji će se stvoriti (kako DNK polimeraza uskladi) komplementarne nukleotide sa šablonima. Šabloni se mogu ispravno nazvati predloškom vodećih niti i šablonom zaostalih niti.
*[[Replikon]]
Bilo koja molekula ili regija DNK ili RNK koji se replicira iz jednog izvora replikacije. 
*[[Reporterski gen]] 
Reporterski gen (često jednostavno reporter) je gen koji istraživači vezuju za regulatornu sekvencu drugog gena od interesa za bakterije, ćelijsku kulturu, životinje ili biljke. Takvi geni se nazivaju reporterima jer se karakteristike koje daju organizmima koji ih eksprimiraju mogu lako identificirati i mjeriti ili zato što su markeri koji se mogu odabrati. 
Restrikcijske endonukleaze 
Enzimi koje bakterijska ćelija koristi za razgradnju strane DNK (virusna DNK); prepoznaju restrikcijsko mjesto i cijepaju dvolančanu DNK; koriste se u genetičkom inženjerstvu.
*[[Restriktom]] 
Bilo koji fragment DNK koji je rezultat rezanja lanca DNK restrikcijskim enzimom, na jednom ili više restrikcijskih mjesta. 
*[[Retrotranspozon]]i  ili [[transpozon|pokretni genetički elementi]]
DNK sekvence koje se premještaju iz jednog mjesta u genomu na drugo preko RNK-intermedijara: DNK se kopira u RNK, a RNK se reverznom transkripcijom  uz pomoć enzima reverzne transkriptaze kopira u DNK koja se ugrađuje na drugo mjesto u genomu (mehanizam  copy/ / paste)).
*[[Reverzna mutacija]]
Mutacija koja preokreće učinak prethodne mutacije koja je inaktivirala gen, čime se vraća funkcija divljeg tipa. 
*Rezultat poligenskog rizika (PRS)
Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. To može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su Povezanepovezane s relevantnim genima za dato  stanje.
*[[RFLP]]
Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata  (Restriction  Fragment  Length  Polymorphism), u  molekulskoj biologiji, predstavlja varijaciju u homolognim sekvencama  DNK. Odnosi se na  polimorfizam  uzoraka homolognih  DNK  molekula  iz različitih restrikcijskih lokacija, a koje se dobiju primjenom laboratorijske tehnike koja omogućuje njihovu identifikaciju.
*[[RFLP|RFLP ograničenje]]
Mapa ili dijagram poznatih restrikcijskih mjesta unutar poznate sekvence DNK, kao što je [[plazmid]]ni  vektor, dobijen sistematskim izlaganjem sekvence različitim restrikcijskim enzimima, a zatim poređenjem dužina rezultujućih fragmenata, tehnika poznata kao restrikcijsko mapiranje. takođerTakođer prepoznavanje ograničenja na licu mjesta.
Kratka, specifična sekvenca nukleotida (obično 4 do 8 baza dužine) koju pouzdano prepoznaje određeni restrikcijski enzim. Budući da se restrikcijski enzimi obično vežu kao homodimeri, restrikcijska mjesta su općenito palindromske sekvence koje obuhvataju oba lanca dvolančane molekule DNK. Restrikcijske endonukleaze cijepaju fosfatnu kičmu između dva nukleotida unutar same prepoznate sekvence, ali drugi tipovi restrikcijskih enzima prave svoje rezove na jednom kraju sekvence ili na obližnjoj sekvenci. 
*[[Ribonukleinska kiselina]] (RNK)
Jednostruko spiralna makromolekula, građena od nukleotida. Sastoji se od  šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri dušične baze ([[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Na nju se prepisuje genetička informacija sas DNK u procesu zvanom transkripcija. Poslije se ta šifra na RNK prevodi na jezik aminokiselinskog sastava proteina u procesu zvanom translacija. Grupe dušičnih (heterocikličnih) baza u RNK su šifre za uspostavljanje sekvence aminokiselina, molekula od kojih su sačinjeni proteini. Postoji nekoliko različitih tipova RNK, poput informacijske RNK (iRNK), transportne RNK (tRNK) i ribosomske RNK (rRNK). Svaki od njih ima  posebnu funkciju u ćeliji.  
Ribonukleinska kiselina  (RNK) je biološki važan tip molekula koje imaju značajnu ulogu u kodiranju, dekodiranju, regulaciji i ekspresiji gena. RNK i  DNK  predstavljaju dva tipa  nukleinskih kiselina, koje sa s proteinima  spadaju u esencijalne makromolekule svih živih bića. Kao i DNK, molekule RNK se sastoje od dugih kovalentno vezanih jedinica –  nukleotida, s tim što su RNK molekule najčešće jednolančane.
Za razliku od DNK, RNK se češće nalazi kao jedan lanac presavijen sam na samu sebe, a ne upareni dvostruki lanac. Različiti ntipovitipovi RNK molekula služe u širokom spektru bitnih bioloških uloga, uključujući kodiranje, dekodiranje, regulaciju i ekspresiju geni gena, kao i funkcijskiranjefunkcioniranje kao signalne molekule i, u određenim virusnim genomima, kao primarni genetički materijal. 
*[[Ribosom]]
Ćelijske prganele – strukutre organele – strukture kojima se odvija biosinteza proteina.  
Molekulski kompleks koji služi kao mjesto sinteze proteina. Ribosomi se sastoje od dvije podjedinice (mala podjedinica, koja čita poruke kodirane u molekulama iRNK, i velika podjedinica, koja povezuje aminokiseline u nizu kako bi formirala polipeptidni lanac), od kojih se svaka sastoji od jednog ili više lanaca ribosomske RNK i raznih ribosomskih proteina. 
*[[nasljeđivanje|Rizik od ponavljanja]]
Vjerovatnoća da će se nasljedna osobina ili poremećaj prisutan kod jednog člana oporodiceporodice ponovno pojaviti kod drugih članova. Ovo se razlikuje od rizika od recidiva raka, što je šansa da će se rak koji je liječen ponovno pojaviti.
*[[RNK]]
Vidi: Ribonukleinskaribonukleinska kiselina
*[[RNK-polimeraza]]
Glavni enzim transkripcije.
*[[RNK-polimeraza I]]
*[[RNK-polimeraza II]]
*[[RNK-procesuiranje]]
[[Posttranslacijska modifikacija]] [[primarni transkript|primarnog transkripta]] koja uključuje RNK-prekrajanje (engl.  RNA-splicing) i zaštićivanje krajeva iRNK.
*[[RNKi]]  skraćeno RNKP ili RNKpol
Bilo koji od klase enzima koji sintetizira RNK molekule iz DNK šablona. RNK polimeraze su neophodne za transkripciju i nalaze se u svim živim organizmima i mnogim virusima. Grade dugačke jednolančane polimere zvane transkripti, dodavanjem ribonukleotida jedan po jedan u smjeru 5' -do- 3', oslanjajući se na šablon koji obezbjeđuje komplementarni lanac za vjernu transkripciju nukleotidne sekvence.
*[[hromosomska translokacija|ROB]]
Tip hromosomske translokacije kojom se dvostruki lanac prekida na centromeru ili blizu centromera dvanjega. Dva akrocentrična hromosomi hromosoma uzrokuju recipročnu razmjenu segmenata koja dovodi do jednog velikog metacentričnog hromosoma (sastavljenog od dugih krakova) i jednog ekstremno malog hromosoma (sastavljenog od kratkih krakova ), od kojih se potonji često kasnije gubi iz ćelije sas malim efektom jer sadrži vrlo malo gena. Rezultirajući kariotip pokazuje jedan manje od očekivanog ukupnog broja hromosoma, jer su se dva prethodno različita hromosoma u suštini spojila. Nositelji robertsonovske translokacije općenito nisu povezani s bilo kakvim fenotipskim abnormalnostima, ali imaju povećan rizik od stvaranja mejotski neuravnoteženih gameta. 
*[[Robertsonovska translokacija]]
Dva akrocentrična hromosoma recipročnom translokacijom dužih krakova (q) daju jedan metacentrični hromosom.
*[[porodica|Rodbina]]
Proširena porodica.
Rođak prvog stupnjastepena (FDR)
Roditelj, brat ili sestra ili dijete pojedinca. Također se zove FDR.
*[[rRNK]]
Ribosomska ribonukleinska kiselina (rRNK) je tip nekodirajuće RNK koja je primarna komponenta ribosoma, neophodna za sve ćelije. rRNK je ribozim koji vrši sintezu proteina u ribosomima. Transkribuje se  iz ribosomske DNK (rDNK) i zatim vezuje za ribosomske proteine da bi formirala male i velike podjedinice *[[Replikacija RNK]]
Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline  DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije.
Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana [[ribosom]]a.

==S==
*Sadržaj [[guanin]]a-[[citozin]]a
Također skraćeno  ([[GC-sadržaj]].)
Udio dušičnih baza u nukleinskoj kiselini koje su ili [[guanin]] (G) ili [[citozin]] (C), obično izražen kao postotak. Molekule DNK i RNK sas većim GC-sadržajem općenito su termostabilnije od onih sas nižim GC-sadržajem zbog molekulskih interakcija do kojih dolazi tokom slaganja baza. 
*[[Samoinkompatibilnost]] (autosterilnost)
Oblik genske kontrole samooplodnje kod biljaka.
*[[Sangerovsko sekvenciranje]]
Metod sekvenciranja DNK zasnovanzasnovana na ''[[in vitro]]'' replikaciji sekvence šablona DNK, tokom koje se didezoksinukleotidi koji završavaju lanac, označeni fluorohromom, nasumično ugrađuju u produžujući lanac. Rezultirajući fragmenti se zatim sortiraju po veličini pomoću elektroforeze, a određeni fluorohrom koji završava svaki od po veličini sortiranih fragmenata se detektuje se laserskom hromatografijom, otkrivajući tako sekvencu originalnog DNK šablona preko redosledaredoslijeda fluorohromnih oznaka kako se čita iz malih od fragmenata veličine do velikih fragmenata. Iako je sangerovsko sekvenciranje u nekim kontekstima zamijenjeno metodimametodama sljedeće generacije, i dalje je široko korišteno zbog sposobnosti da proizvede relativno dugačka očitavanja sekvence (500+ nukleotida ) i vrlo niske stope greške. 
*[[SCNT]] 
Metod molekulske biologije koji se koristi za otkrivanje specifične sekvence u uzorcima DNK. Tehnika kombinuje odvajanje fragmenata DNK gel elektroforezom, transfer DNK na sintetsku membranu i naknadnu identifikaciju ciljnih fragmenata radio-obilježenimradioobilježenim ili fluorescentnim hibridizacijskim sondama.
*[[scRNK]]
[[iRNK]] (snRNK) nRNK
. Vidi: [[mala jedarna RNK]]. 
*[[mala jedarna RNK|Sebični genetički element]] 
Povijesno također zvani sebičnimsebični geni, ultra-sebičnimultrasebični geni, sebična DNK, parazitska DNK i [[genom]]ska odmetnica, su genetički su segmenti koji mogu poboljšati vlastiti prijenos na račun drugih gena u [[genom]]u, čak i ako oni nemaju pozitivan ili neto negativan efekat na kondiciju organizma. [[genom]]i se tradicijskitradicionalno posmatraju kao kohezivne jedinice, pri čemu geni djeluju zajedno kako bi poboljšali adaptivnu vrijednost organizma. Međutim, kada geni imaju određenu kontrolu nad vlastitim prijenosom, pravila se mogu promijeniti, pa su, kao i sve društvene grupe, genomi ranjivi na sebično ponašanje svojih dijelova.
*[[Sekvenciranje DNK|Sekvenciranje]]
Određivanje redoslijeda baza [[adenin]]a, [[timin]]a, [[guanin]]a i [[citozin]]a, pomoću određenih tehnika, u cijelom genomu nekog organizma ili u samo jednom njegovom dijelu. Također, određivanje sekvenci aminokiselina u proteinima ili sastavnica ostalih složenih biomolekula.
*[[WXS|Sekvenciranje cijelog]] [[egzom]]a ([[WES]], WXS)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma osoba i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva WES i WXS.
*[[GWAS|Sekvenciranje cijelog genoma]] (GWAS, WGS)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuću sekvencu. Naziva se i WGS.
*[[Sekvenciranje DNK]] 
Proces određivanja, bilo kojom od niza različitih metoda i tehnologija, redoslijeda baza u dugom lancu nukleotida koji čini sekvencu DNK.
*[[Sekvenciranje naredne generacije]] (masivno paralelno sekvenciranje, NGS)
Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence individualnog  [[genom]]a. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i NGS.
*[[Sekvenciranje tumorske DNK]] 
Sekvenciranje somatskog tkiva, poput tumora, odnosi se na traženje varijanti u DNK koje se obično javljaju nakon začeća. Somatske mutacije mogu se pojaviti u bilo kojoj tjelesnoj ćeliji osim u zametnim ćelijama (spermatozoidu i jajnoj ćeliji) i stoga se ne prenose na djecu. Ove varijante mogu (ali ne uvijek) uzrokovati rak ili druge bolesti.
*[[mitohondrija|Semiautonomne organele]] 
Organele sas DNK (mitohondriji i hloroplasti) koje ne mogu samostalno živjeti izvan eukariotske ćelije.
*[[Semikonzervativna replikacija DNK]]
Dva roditeljska polulanca DNK se odvajaju i svaki služi kao kalup za sintezu novog komplementarnog lanca.
*[[Sestrinske hromatide]] 
Par identičnih kopija (hromatida) nastalih kao rezultat replikacije DNK hromosoma, posebno kada su obje kopije spojene zajedničkom centromerom; par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Dvije sestrinske hromatide su na kraju odvojene jedna od druge u dvije različite ćelije tokom mitoze ili mejoze. Identične podjedinice hromosoma prije anafaze mitoze ili anafaze II mejoze, nastaju semikonzervativnom replikacijom u S-fazi, imaju zajedničku centromeru.
*[[oligonukleotid|Set-sonda]]
Kolekcija od dvije ili više sondi dizajniranih za mjerenje jednog tipa  molekula, kao što je kolekcija [[oligonukleotid]]a [[dizaj]]niranih da se hibridiziraju s različitim dijelovima transkripta iRNK generiranih iz jednog gena. 
*[[SFP]]
Jednoosobinski polimorfizmi (eng.  (engl. Single  Feature  Polymorphism), polimorfne   sekvence DNK koje se odnose na varijaciju jednog svojstva. Vrijedni su genetički markeri  koji potencijalno nude neposrednije fizičke veze ka samim strukturama  gena. Međutim, većina aktulelnihaktuelnih SFP predikcijskih metoda su razvijene su za sekvenciranjemsekvenciranje DNK  proučavanih  vrsta, iako su posebno pogodnipogodne za vrste sa složenim i nesekvenciranim  [[genom]]ima. 
*[[transpozon|Skakanje gena]]
Vidi: [[transpozon|Prenosivi element]].
*[[heterozigot|Složena heterozigotnost]]
Prisustvo dva različita mutirana alela na određenom lokusu gena.
*[[penetrabilnost (genetika)|Smanjena (nepotpuna) penetrabilnost]]
Penetracija se odnosi na vjerojatnostvjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za stanje se kaže da pokazuje nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante ispoljavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva nepotpuna penetrabilnost.
*[[Smislenost (genetika)|Smislenost]]
U molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Ovisno o kontekstuU molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Zavisno od konteksta, smislenost može imati nešto različita značenja. Naprimjer, DNK je pozitivno smislena ako se RNK verzija iste sekvence prepiše ili prevede u protein, negativna ako nije.
SNP (engl.  single nucleotide polymorphism)
Jednonukleotidni polimorfizam  koji je posljedica supstitucije; tačkasta mutacija.
*[[SNP|SNP-označavanje]]
[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), koji se koristi za označavanje određenog haplotipa u regiji [[genom]]a. Kao podskup svih SNP-ova u genomu, označavanje SNP-ova može biti iznimno korisno za testiranje povezanosti markerskih lokusa s lokusom kvalitativne ili kvantitativne osobine. 
Somatska (mitotska) hromatidna izmjena
Hromatidna izmjena u somatskim ćelijama tokom mitoze.
*[[Somatska ćelija]] 
Bilo koja biološka ćelija koja formira tijelo organizma, ili, u višećelijskim organizmima, bilo koja ćelija osim gameta, zametne ćelije ili nediferencirane matične ćelije. Somatske ćelije se teorjskiteorijski razlikuju od ćelija zametne linije, što znači da se mutacije kojima su podvrgnute nikada ne mogu prenijeti na potomke organizma, iako u praksi postoje izuzeci. Tjelesne ćelije (diploidne, 2n)   ).
*[[Sonda]]
Reagens koji se koristi za jedno mjerenje u eksperimentu ekspresije gena. Uporedite reporter.
*[[Sorta (botanika)|Sorta]]
Biljni ili mikrobni organizmi sas dosljednim, predvidljivim i replicirjućimreplicirajućim osobinama u potomstvu koje su rezultat parenja bilo koja dva čistolinijska roditelja kojikoja pripadaju istojistom kultivaru ili varijetetu (a ne osobine drugih varijeteta koje su možda ranije ukrštane u lozu).  Kod životinja, takve grupe organizama označavaju se kao rase.
*[[SOS-odgovor]] 
Globalni odgovor na oštećenje DNK u kojem se zaustavlja ćelijski ciklus i inducira se popravak DNK i mutageneza. Sistem uključuje RecA protein (Rad51 kod eukariota). RecA protein, stimuliran jednolančanom DNK, uključen je u inaktivaciju represora (LexA) gena SOS odgovora i na taj način inducira odgovor. To je sistem popravke sklon greškama koji značajno doprinosi promjenama DNK uočenim u širokom spektru vrsta.
*[[Specijacija]]
Proces nastanka nove vrste.
*[[DNK|Spojna DNK]]
Bilo koja DNK sekvenca za koju se čini da nema poznatu biološku funkciju, ili koja služi svrsi koja nema pozitivan ili neto negativan učinak na sposobnost genoma u kojem se nalazi. Termin je još jednom bio šire korišten za označavanje svih nekodirajućih DNK, za koje je kasnije otkriveno da ih većina ima funkciju. U modernoj upotrebi tipski se odnosi na slomljene ili zaostale sekvence i sebične genetičke elemente, uključujući introne, pseudogene, intergensku DNK i fragmente [[transpozon]]a i [[retrovirus]]a, koji zajedno čine veliki dio [[genom]]a većine [[eukariot]]a. Uprkos tome što ne doprinose produktivno organizmu domaćina, ove sekvence mogu opstati neograničeno u genomima, jer su nedostaci njihovog nastavka kopiranja premali da bi na njih djelovala [[prirodna selekcija]]. 
*[[Spolni hromosom]]i
Hromosomi sa spolno- determinirajućim genima.
*[[Spolno ograničeno svojstvo]]
Svojstvo koje se pojavljuje kod samo jednoga od dvaju spolova.
*[[reverzija soila|Spolno-reverzne osobe]]
XX muškarci koji na X-hromosomu imaju gen  Sry  i XY žene koje na Y-hromosomu nemaju gen  [[SRY]].
*[[spolno uvjetovano nasljeđivanje|Spolno uvjetovano svojstvo]]
Svojstva čija je ekspresija alela koji su na autosomima uvjetovana spolom nositelja.
*[[Spolno-vezano nasljeđivanje]]
Nasljeđivanje gena na X-hromosomu (X-vezano nasljeđivanje).
*[[spolno vezani geni|Spolno vezano svojstvo]]
Kao i spolno vezano nasljeđivanje, to su termini koji se, u najširem smislu, odnose na pojavu da ispoljavanje određenih individualnih svojstava kontroliraju geni koji su smješteni na  spolnim  hromosomima. Pri tome se – u najužem smislu – u tom okviru  osobine  obično diferenciraju u: parcijalno (nekompletno) i kompletno spolno vezane. Parcijalno spolno vezani geni  nalaze se na homologimhomolognim segmentima  X hromosoma  i  Y hromosoma, pa je apriorna vjerovatnoća pojave rekombinacija u heterosomalnim i autosomalnim hromosomima (teorijski) podjednaka. Stvarna frekvencija hijazmi između X i Y  gonosoma  je, ipak, relativno niska jer su njihovi homologihomologni segmenti sasvim kratki.
*Srodnik trećeg koljena
Vidi: [[TOR]]
*[[SSB]]
Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u jednom lancu DNK dupleksa. 
*[[ssDNK]]
Bilo koja molekula DNK kojekoja se sastoji od jednog nukleotidnog polimera, ili lanca, za razliku od para komplementarnih lanaca koji se drže zajedno vodikovim vezama ( dvolančana DNK). U većini slučajeva, DNK je stabilnija i češća u dvolančanom obliku, ali visoke temperature, niske koncentracije rastvorenih soli i vrlo visok ili nizak pH mogu uzrokovati razlaganje dvolančanih molekula u dvije jednolančane molekule,  u procesu poznatom kao „“topljenje“;”; ovu reakciju koriste prirodni enzimi kao što su oni koji su uključeni u replikaciju DNK, kao i laboratorijske tehnike kao što je lančana reakcija polimeraze 
*[[SSLP]]
Polimorfizam dužine jednostavne sekvence ( (engl. Simple  Sequence  Lenght  Polimorphism) koristi se kao  genetički marker, uz primjenu  lančane polimerazne reakcije  (PCR).  SSLP  je oblik polimorfizma, koji se ispoljava kao razlika u dužini  DNK  sekvenci među  jedinkama.  SSLP se su ponavljajuće sekvence po različitim dužinama u intergenenskimintergenskim regijama dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). Varijanse u dužini  SSLP  mogu se koristiti za razumijevanje genetičke varijanse između dvije  jedinke  određene  vrste.
*Standardni [[genetički kod]]
Genetički kod velike većine živih organizama za prevođenje  sekvence nukleinskih kiselina u proteine. U ovom sistemu, od 64 moguće permutacije troslovnih kodona koji se mogu napraviti od četiri nukleotida, 61 kodira jednu od 20 aminokiselina, a preostale tri kodiraju stop signale. Naprimjer, [[kodon]] CAG kodira aminokiselinu [[glutamin]], a kodon TAA je [[stop kodon]]. Standardni genetički kod je opisan kao degenerisan ili suvišan jer jednu aminokiselinu može kodirati više od jednog kodona. 
To je prvi kodon  preveden [[ribosom]]om iz zrelog transkripta iRNK, koji se koristi kao signal za iniciranje sinteze proteina. U standardnom genetičkom kodu, početni kodon uvijek kodira istu aminokiselinu, [[metionin]], kod eukariota i za modificirani metionin kod prokariota. Najčešći startni kodon je [[triplet]] AUG. KontrastniKontrast je stop kodon. 
*[[Statistička genetika]]
Grana genetike koja se bavi razvojem statističkih metoda za izvlačenje zaključaka iz genetičkih podataka. Teorije i metodologije statističke genetike često podržavaju istraživanja u kvantitativnoj genetici, genetičkoj epidemiologiji i bioinformatici.
*[[frekvencija|Stopa prenositelja]] (noseća frekvencija)
Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genetičke varijante. Stopa nosivosti također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i noseća frekvencija.
*[[Studija neinferiornosti]]
Istraživačka studija koja je osmišljena kako bi se utvrdilo nije li jedna intervencija gora od druge kontrolne intervencije za unaprijed određenu granicu. Intervencija koja daje rezultate koji su jednaki ili bolji od kontrolne intervencije smatra se neinferiornom u odnosu na kontrolnu intervenciju. Studije neinferiornosti često se provode kako bi se ispitalo nije li novi, eksperimentalni tretman lošiji od utvrđenog standarda opskrbe.
*[[smrtnost|Subletalnost]]
Pojava da do letalnosti dolazi nakon reprodukcije.                                                                                         
*[[Supstitucija nukleotida]]
Zamjena jednog nukleotida drugim u molekuli DNK.
*[[SUV]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja)
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i varijanta nepoznatog značaja.
*[[Suvišni gen]]i
Različiti geni koji utječuutiču na isto svojstvo na isti način.

==Š==
[[Štetna mutacija]]
[[Mutacija]] koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerobatniji, ali nije siguran. Također se naziva mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivostvjerovatniji, ali nije siguran.

==T==
*[[Tačkasta mutacija]]
Mutacija kojom se jedna nukleotidna baza mijenja, ubacuje ili briše iz sekvence DNK ili RNK.
*[[Tačkasta-nonsens mutacija]]
Tačkaste mutacijeTačkasta mutacija koja rezultira preranim stop kodonom u transkribiranom transkribiranoj iRNK sekvencomsekvenci, uzrokujući na taj način prijevremeni završetak translacije, što rezultira skraćenim, nekompletnim i često nefunkcijskalnimnefunkcionalnim proteinom. 
*[[Tandemsko ponavljanje]]
Obrazac unutar sekvence nukleinske kiseline u kojoj se jedna ili više nukleobaza ponavlja, a ponavljanja su direktno susjedna (tj. tandemska) jedna uz drugu. Primjer je ATGACATGACATGAC, u kojem se sekvenca ATGAC ponavlja tri puta.
*[[TATA-kutija]]
Visoko konzervirana nekodirajuća DNK sekvenca koja sadrži konsenzus ponavljajućih parova baza T i A koji se obično nalazi u promotorskim regijama gena kod arheja i eukariota. TATA kutija često služi kao mjesto inicijacije transkripcije ili kao mjesto vezivanja za faktore transkripcije.
*[[centromera|Telocentrik]]  (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma)
Hromosom sa s centromerom na krajnjem kraju hromosoma (blizu ili unutar telomere), što rezultira samo jednim krakom. Uporedite akrocentrik.  
*[[Telofaza]] 
Završna faza ćelijske diobe u mitozi i mejozi, koja se javlja nakon anafaze i prije ili istovremeno sas citokinezom, tokom koje se oko svakog skupa hromatida sintetiše jedarna membrana. Jedra se ponovo sastavljaju, a mitotsko vreteno se rastavlja. Nakon citokineze, nove ćelije kćeri nastavljaju interfazu. 
*[[Telomera]]
Terminalna regija ponavljajućih nukleotidnih sekvenci na svakom kraju linearnog eukariotskog hromosoma koji štiti njegov kraj  od propadanja i spajanja sas drugim hromosomima. Budući da svaki krug replikacije rezultira skraćivanjem hromosoma, telomere se ponašaju kao puferi za jednokratnu upotrebu koji se žrtvuju trajnom skraćivanju umestoumjesto obližnjih gena. Telomere se također mogu produžiti enzimom, telomerazom. 
*[[Telomeraza]]
Enzim replikacije telomernih krajeva.
Terminacijska sekvenca
DNK-sekvence na kraju gena.
*[[Terminacijski kodon]]
Kodon koji signalizira prekid sinteze proteina tokom translacije transkripta informacijske RNK. U standardnom genetičkom kodu, tri različita stop kodona se koriste se za odvajanje ribosoma od rastućeg lanca aminokiselina, čime se završava prevod: UAG (nadimak „“ćilibar“,”, UAA („(“oker“)”) i UGA („opal“).
*[[Test-ukrštanje]]
Križanje jedinke dominantnog fenotipa s recesivnim homozigotom u svrhu otkrivanja njegovog genotipa (dominantni homozigot ili heterozigot)).
*[[Tiha mutacija]] 
Tip neutralne mutacije koja nema vidljiv učinak na fenotip organizma. Iako se termin tiha mutacija često koristi naizmjenično sa sinonimnom mutacijom, sinonimne mutacije nisu uvijek tihe, niti obrnuto. Misens mutacije koje rezultiraju različitim aminokiselinama, ali one sa sličnom funkcijskalnošćufunkcionalnošću (npr. leucin umjesto izoleucina), također se često klasifikuju kao tihe, budući da takve mutacije obično ne utiču značajno na funkciju proteina.
*[[Timin]]
Označen slovom  (T)
Jedna od pet primarnih ili kanonskih dušičnih baza – [[adenin]] (A), [[[[guanin]]n]] (G), [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) – koje formiraju nukleozide i nukleotide, od kojih su potonji temeljna građevina blokoviblokova nukleinskih kiselina. Sposobnost ovih nukleobaza da formiraju bazne parove putem vodikove veze, kao i njihovi ravni, kompaktni trodimenzijskalnitrodimenzionalni profili, omogućavaju im da se slažu  jedna na drugu i vode direktno do dugolančanih struktura DNK i RNK. 
*[[Tirozin]]
Skraćenica T, jedna od dvije purinske baze u strukturi DNK (u RNK, umjesto njega je [[uracil]]).
*[[Tirozinaza]]
Prvi enzim koji sudjeluje u biosintetskom putu pigmenta melanina.
*Tkivno specifična  [[ekspresija gena]] 
Funkcija gena i ekspresija koja je ograničena na određeno tkivo ili tip ćelija. Ekspresija specifična za tkivo je obično je rezultat pojačivača koji se aktivira samo u odgovarajućem tipu ćelije. 
*[[TNBC]]
TNBC (ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke)
Oznaka za nedostatak ekspresije estrogenog receptora (ER), progesteronskog receptora (PR) i receptora ljudskog epidermnog faktora rasta 2 (HER2/neu). Također se naziva ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke.
*[[TOR]]
Srodnik trećeg stepena)
Skraćenica za prvi rođak, prabaka, praujak/pradajdža, prastric/praamidža, pranećakinja, pranećak, praunuk, polutetkaprvog rođaka, prabaku, praujaka/pradajđu, prastrica, pranećakinju, pranećaka, praunuka, polutetku ili poluujakpoluujaka pojedinca. Naziva se i srodnik trećeg stupnja.
*[[Totipotentnost]]
KarakterakteristikaKarakteristika ćelije da zadrži embriogeni potencijal za stvaranje novog tkiva i organizma.
*[[Transdukcija]]
Prijenos DNK iz jedne bakterijske ćelije u drugu pomoću bakterijskih virusa (faga).
Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen drugim purinom ( A ↔ G ) ili je nukleotid pirimidina zamijenjen drugim pirimidinom ( C ↔ T ). Kontrast je transverzija.

*[[Transfekcija]]
MetodMetoda ubacivanja stranoga gena u eukariotsku ćeliju.
Transfer ''[[de novo]]'' (de novo varijanta, nova mutacija, nova varijanta)
Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Također se naziva de novo varijanta, nova mutacija i nova varijanta.
*[[Transferna tačka]] (tačkasta varijanta)
Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta varijanta.
*[[Transformacija]]
Mehanizam rekombinacije kod prokariota, izmjena genetičke informacije između gole DNK iz okoliša i DNK ćelije recipijenta (primatelj);  kod eukariota: preobrazba normalne ćelije u tumorsku.
*[[Transgen]] 
Bilo koji gen ili drugi segment genetičkog materijala koji je izolovan iz jednog organizma, a zatim prenijet bilo prirodno ili bilo kojom od niza tehnika genetičkog inženjerstva u drugi organizam, posebno u neku drugu vrstu. Transgeni se najčešće unose u zametnu liniju drugog organizma. Obično se koriste za proučavanje funkcije gena ili za davanje prednosti koja inače nije dostupna u nepromijenjenom organizmu.
*[[Transgeni organizam]]
Organizam s ugrađenim stranim [[genom]].
*[[Transkripcija (genetika)]]
Prepisivanje genetičke upute sas DNK, odnosno sinteza iRNK.
Proces sinteze informacijske RNK (iRNK) prema šablonu smislenog polulanca  DNK.

*[[Transkripcijski faktor]]
Bilo koji protein koji kontrolira brzinu transkripcije genetičkih informacija iz DNK u iRNK, tako što se vezuje za specifičnu sekvencu DNK i promoviše ili blokira regrutaciju RNK-polimeraze u obližnje gene. Transkripcijski faktori mogu efikasno uključiti i isključiti specifične gene kako bi bili sigurni da su eksprimirani u pravo vrijeme i na pravim mjestima; iz tog razloga, oni su fundamentalni i sveprisutni mehanizam regulacije gena.
*[[Transkriptom]]  
Set svih RNK molekula jednog organizma, kompletna RNK datog organizma.
*[[Translacija (genetika)]]
Ribosomsko prevođenje šifre sas iRNK na  rječnik redoslijeda aminokiselina u datoj proteinskoj sekvenci. 
Drugi korak u procesu ekspresije gena, u kojem se transkript RNK koji se proizvodi tokom transkripcije čita ribosom, kako bi proizveo funkcijskalnifunkcionalni protein.
Proces sintetiziranja aminokiselinske sekvence (proteinskog produkta) prema kodu informacijske RNK (iRNK).
*[[Translokacija (genetika)]]
Tip hromosomske mutacije uzrokovane strukturnim preuređenjem velikih dijelova jednog ili više hromosoma. Postoje dva glavna tipa: recipročna i robertsonovska. Hromosomska mutacija u kojoj se hromosom predidaprekida i njegov se dio ponovno pričvrsti na drugo mjesto u hromosomu.
*[[Transportna RNK]]
(tRNK, transfer  RNK)  
Ima specifičnu ulogu u procesu  translacije  genetičke šifre, odnosno njenog prevođenja sas jezika  iRNK  na jezik gradivnih jedinica  proteina, tj.  aminokiselina. Aktivnost molekula tRNK se zasniva na osobenoj sposobnosti dva aktivna mjesta. Na jedno od njih ona veže specifičnu aminokiselinu, a na drugom je  antikodon, koji je komplementaran odgovarajućem  kodonu  iRNK.
*[[Transpozon]]  
Vidi: Prenosivi element.
Mobilna sekvenca u [[genom]]u. Mogu „“skakati“  sa” s jednog mjesta na drugo i odgovorni su za pojavu određenih mutacija.  
Pokretni genetički elementi, DNK sekvence koje se premještaju po [[genom]]u mehanizmom izrezivanja i lijepljenja (mehanizam  cut/paste)). Vidi: prenosivi element.
*[[Transverzija]]
Mutacijska zamjena purinske baze pirimidinskom. Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen pirimidinskim nukleotidom, ili obrnuto (npr. A ↔ C ili A ↔ T ). Kontrast je translokacija. 
*[[Tranzicija]]
Zamjena jedne purinske baze drugom purinskom.
*[[Trihibridno ukrštanje]]
Ukrštanje u kojem se prate rezultati nasljeđivanjenasljeđivanja tri gena.
*[[Trinukleotidno ponavljanje]]
Sekvence od po tri nukleotida koji se ponavljaju u tandemu na istom susjednom dijelu hromosoma. Obično se javlja određena količina normalne (polimorfne) varijacije u broju ponavljanja bez kliničkog značaja; međutim, broj ponavljanja iznad određenog praga može, u nekim slučajevima, dovesti do štetnih učinaka na funkciju gena, što rezultira genetičkom bolešću.
*[[Triplet baza]]
Grupa od po tri dušične baze, npr. [[adenin]]-[[timin]]-[[adenin]] ili [[timin]]-[[guanin]]-[[citozin]] koja je šifra za jednu aminokiselinu. [[citozin]]-[[timin]]-[[timin]] (CTT) je tako triplet za aminokiselinu leucin, a [[guanin]]-[[timin]]-[[guanin]] (GTG) za valin.  
*[[Trisomija]]
Tip aneuploidije, višak jednog hromosoma, 2n+1.
*[[Tročlani kraj]]
Vidi: 3'- kraj.
*[[Trp-operon]]
Represivni sistem regulacije gena kod bakterija.
*[[TUF]] 
Cjelokupni skup RNK molekula (često se odnosi na sve tipove RNK, ali ponekad isključivo na iRNK) koji je ili može biti izražen određenim [[genom]]om, ćelijom, populacijom ćelija ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Transkriptom se razlikuje od egzoma i translatoma. 
*[[Tumor supresorski gen]]
Tip gena koji regulira rast ćelija. Kada je tumor supresorski gen mutiran, može doći do nekontroliranog rasta ćelija. To može pridonijeti razvoju raka.

==U==
*[[UAA]]
Kratke sekvence nukleotida koje se sintetiziraju diskontinuirano pomoću DNK polimeraze i kasnije povezuju zajedno pomoću DNK ligaze kako bi se stvorio lanac koji zaostaje tokom DNK replikacije. OkazakiOvakvi fragmenti su posljedica jednosmjernosti DNK polimeraze, koja djeluje samo u smjeru od 5' do 3'. 
*[[Ukrštanje]]
Uzgoj čistolinijskih roditelja koji pripadaju dvije različite rase, sorte, varijantedvjema različitim rasama, sortama, varijantama ili populacijepopulacijama, često namjerno kao metod selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva koje dijeledijeli osobine obje roditeljske loze ili koje pokazuju heterozu. U uzgoju životinja, potomstvo ukrštanja između rasa iste vrste naziva se križanci ili mulati, dok se potomstvo ukrštanja različitih vrsta naziva hibridima ili bastardima.
*[[autbriding|Ukrštanje van srodstva]] (autbriding)
Seksualna reprodukcija između različitih rasa ili osoba, koja ima potencijal da poveća genetičku raznolikost uvođenjem nepovezanog genetičkog materijala u populaciju za razmnožavanje. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati vanbridinškim, a potomstvo je vanbridinško.. Kontrast je inbriding. 
*[[Unakrsno povezivanje]]
Nenormalna veza između dvije ili više nukleobaza na suprotnim lancima dvolančane molekule DNK (međulanca) ili između baza na istom lancu (intralančana), posebno putem formiranja kovalentnih veza koje su jače od vodikove veze uparivanja baza. Unakrsne veze mogu biti generisane raznim egzogenim i endogenim agensima, i imaju tendenciju da ometaju normalne ćelijske procese kao što su replikacija i transkripcija DNK; oni su uobičajene mete puteva popravke DNK.
*[[Unatražno ukrštanje]]
Ukrštanje hibridnog organizma s jednim od roditelja ili jedinkom genetički sličnom jednom od roditelja, često namjerno kao vrsta selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva s genetičkim identitetom koji je bliži roditeljskom. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo se nazivaju povratnim ukrštanjem, često skraćeno u genetici sa simbolom BC.
*[[Uracil]]
Skraćeno slovom  (U.)
Jedna od četiri nukleobaze prisutne u molekulama RNK. [[uracil]] formira par baza sas [[adenin]]om. U DNK, [[uracil]] se uopće ne koristi, već je zamijenjen [[timin]]om.
*[[Uravnoteženost baza]]
Dvije baze (ili nukleotidi) koje sadržavaju dušik i koje se uparuju kako bi formirale strukturu DNK. Četiri baze u DNK su [[adenin]] (A), [[citozin]] (C), [[guanin]] (G) i [[timin]] (T). Ove baze tvore specifične parove (A-T i G-C). Par baza se također može odnositi na stvarni broj parova baza, kao što je osam parova baza, u nizu nukleotida.
*[[Uslovna ekspresija]]
Kontrolisana, inducibilna ekspresija transgena, bilo in vitro ili in vivo.
*[[Utišavanje gena]]
Svaki mehanizam regulacije gena koji drastično smanjuje ili potpuno sprečava ekspresiju određenog gena. Može se dogoditi prirodno tokom transkripcije ili translacije. Laboratorijske tehnike često iskorištavaju prirodne mehanizme utišavanja kako bi se postiglo uništavanje gena.
*[[Uzvodnost (genetika)]]
Prema ili bliže 5'- kraju lanca nukleotida, ili N-kraju peptidnog lanca. Kontrast nizvodno.
*[[Uzvodna sekvenca aktiviranja]] (UAS)
Uzvodna aktivacijska sekvenca (UAS) je regulatorna sekvenca koja djeluje u cis poziciji. Razlikuje se od promotora i povećava ekspresiju susjednog gena. Zbog svoje suštinske uloge u aktiviranju transkripcije, uzvodna aktivirajuća sekvenca se često se smatra analognom funkciji pojačivača kod višećelijskih eukariota. Uzvodne aktivacijske sekvence su ključni dio indukcije, poboljšavajući ekspresiju proteina od interesa kroz povećanu transkripcijsku aktivnost. Nalazi se uzvodno od minimalnog promotora (TATA kutija) i služi kao mjesto vezivanja za transaktivatore. Ako se transkripcijski transaktivator ne veže za UAS u pravilnoj orijentaciji, transkripcija ne može započeti.

==V==
*[[Varijabilna ekspresija]]  
Varijacije u načinu na koji se osobina manifestira. Kada postoji varijabilna ekspresivnost, značajka može varirati u kliničkom izražaju od blage do teške. Naprimjer,Npr., stanje neurofibromatoza tipa 1 može biti blago, manifestirajući se samo  u kožnim mrljama (zvanim café-au-lait), ili može biti teško, manifestirajući se neurofibromima i tumorima mozga.
*[[Varijabilna ekspresivnost gena]]
Način varijacije na koji se gen eksprimira u fenotipu.
*[[Varijacija broja kopija]] (CNV)
[[Fenomen]] u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja varira između jedinki u populaciji, obično kao rezultat događaja duplikacije ili delecije koji utičuutiče na cijele gene ili dijelove hromosoma. Varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju genetičkih varijacija unutar populacije.

*''[[Varijacija de novo]]'' (''[[de novo]]'' mutacija, nova mutacija, nova varijanta)                                                                                                                                                           
Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane briogeneze. Naziva se i de novo mutacija, nova mutacija i nova varijanta.
*[[Varijacija broja kopija]] (CNV)
Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena prisutnog u genomu pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju varijantama broja kopija. Varijante broja kopija čine značajan udio genetičke varijacije. Naziva se i CNV.
*[[Varijanta germ-linije (mutacija germinativne linije)
Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i mutacija germinativne linije.
*[[VUS|Varijanta nepoznatog / neizvjesnog značenja]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, VUS)
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nepoznatog značaja i VUS.
Varijanta nepoznatog značenja
Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i VUS.
*[[princip osnivača|Varijanta osnivača]]
(Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i osnivačka mutacija.)
Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. 
*[[Varirajući pomak okvira]] (mutacija pomaka okvira)
Insercija  ili delecija koje uključujujuključuju broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremeneprijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i mutacija pomaka okvira
*[[Vektor]]
Bilo koja molekula DNK koji se koristi kao sredstvo za umjetni transport stranog genetičkog materijala u drugu ćeliju, gdje se može replicirati i/ili eksprimirati. Vektori su tipično dizajnirane rekombinantne DNK sekvence koje se sastoje od inserta (često transgena) i duže &quot;kičmene&quot; sekvence koja sadrži ishodište replikacije, višestruko mjesto kloniranja i selektabilni marker. Vektori se široko koriste u laboratorijama molekulske biologije za izolaciju, kloniranje ili ekspresiju umetka u ciljnoj ćeliji.
*[[Vektor ekspresije]] (konstrukcija ekspresije)
Također konstrukcija ekspresije
Tip vektora, obično plazmid ili virusni vektor, dizajniran posebno za ekspresiju transgena umetnuti, umetnut u ciljnu ćeliju, umjesto u neku drugu svrhu kao što je kloniranje.
Plazmidna mapa od 3,756 bp  je ekspresijski vektor koji se koristi u ekspresiji transgena koji stvara zeleni fluorescentni protein (GFP). Vektor takođetakođer uključuje gen za lac represor (lacI) i gen koji daje rezistenciju na antibiotik kanamicin (KanR), kao i različite promotere za pokretanje ekspresije ovih gena.
*[[Veličina genoma]]
Ukupna količina DNK sadržana u jednoj kopiji genoma, obično se mjeri masom (u pikogramima ili daltonima) ili ukupnim brojem parova baza (u kilobazama ili megabazama). Za diploidne organizme, veličina genoma se često koristi naizmjenično sas C-vrijednošću.
*[[Vezani disekvilibrij]] (LD)
Pojava da se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može objasniti slučajnošću zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i 
*[[Vezani geni]] (osobine)
Geni za određene osobine,  na istom hromosomu.
Tendencija sekvenci DNK koje su fizički blizu jedna drugoj na istom hromosomu da se nasljeđuju zajedno tokom mejoze. Budući da je fizička udaljenost između njih relativno mala, šansa da će bilo koja dva obližnja dijela DNK sekvence (često lokusi ili genetički markeri ) biti razdvojena na različite hromatide tokom hromosomskog ukrštanja (krosingovera) je statistički vrlo mala, Tada se smatra da su takvi lokusi povezaniji od lokusa koji su udaljeniji i da su lokusi na potpuno različitim hromosomima savršeno nepovezani. Standardna jedinica za mjerenje genetičke povezanosti je centimorgan (cM).
*Vezanost
Tendencija da se geni ili segmenti DNK koji su usko smješteni duž hromosoma međusobno ne odvajaju u mejozi i stoga se zajedno nasljeđuju.
*[[Vještački hromosom kvasca]] (YAC)
YAC su genetički modificirani hromosomi izvedeni iz DNK kvasca, Saccharomyces cerevisiae, koji se zatim ligira u bakterijski plazmid. Insercijom velikih fragmenata DNK, od 100- do 1000 kb, umetnute sekvence se mogu klonirati i fizički mapirati korištenjem procesa koji se naziva hodanje hromosoma.
*[[VNTR]]
Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja (eng.  (engl. Variable  Number  Tandem  Repeat) ogleda se u varijaciji većeg broja lokacija sas kratkim  nukleotidnim  sekvencama  tandemskih ponavljanja, koje se u [[genom]]u višekratno ponavljaju. Mogu se naći na mnogim  hromosomima, a često pokazuju međuindividualne  varijacije  u dužini. Svaka varijanta djeluje kao naslijedni  nasljedni alel, što omogućava da se koristite za osobnuličnu ili roditeljsku identifikaciju. Njihova analiza je korisna u  genetičkim  i ostalim  biološkim  istraživanjima,  forenzici  i  DNK  profiliranju (fingerprinting).
*[[Vodeća sekvenca]]
Kod replikacije DNK, lanac u nastajanju za koji su i smjer sinteze DNK polimeraze i smjer cjelokupne elongacije lanca prema replikacijskoj viljušcviljušci, tj. oba se javljaju u smjeru 5' do 3', što rezultira jednim, kontinuiranim procesom elongacije sas malo ili bez prekida. Nasuprot tome, drugi lanac u nastajanju, poznat kao zaostali lanac, sastavlja se u diskontinuiranom procesu koji uključuje ligaciju kratkih fragmenata DNK koji se sintetiziraju u suprotnom smjeru, daleko od replikacijske viljuške. Također spoj za spajanje donatora ili mjesto za spajanje donatora. Granica između lijevog kraja (po konvenciji, 5' kraja ) introna i desnog ( 3' ) kraja susjednog egzona u pre-iRNK transkriptu.
*[[Vodeći lanac]]
Lanac nove DNK koji se sintetizira u istom smjeru kao rastuća replikacijska viljuška. Ovaj tip  replikacije DNK je kontinuiran.
*[[Vodikova veza]]
Veza dva [[vodik]]ova atoma u [[hemijski spoj|hemijskom spoju]]. međumolekulska veza koja nastaje između [[molekul]]a u kojima je [[vodik]] vezan za [[atom]] visoke [[elektronegativnost]]i (F,
O, N). Zajednički elektronski par u vezama H-F, H-O, H-N je toliko pomaknut na stranu elektronegativnog atoma, da dolazi do razdvajanja [[naboj]]a (dipol). Pozitivni dio molekule (H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) privlači negativan kraj druge molekule pritom stvarajući međumolekulske veze. Vodikova veza je slabija od [[ionska veza|ionske]] ili [[kovalentna veza|kovalentne]] veze.
==W==
*[[WES]] (sekvenciranje cijelog egzoma, WXS)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva sekvenciranje cijelog egzoma i WXS.
*[[WGS]] (sekvenciranje cijelog genoma)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuće sekvence. Također se naziva sekvenciranje cijelog [[genom]]a.
*[[WXS]]
WXS (WES, sekvenciranje cijelog egzoma)
Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekv encesekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija [[genom]]a osobe i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne DNK sekvence. Također se naziva WES i sekvenciranje cijelog egzoma.

==X==
*[[hromosom X|X-hromosom]]
Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima sas XY sistemom za određivanje spola i jedini spolni hromosom u sistemu X0. X hromosom se nalazi i kod muškaraca i kod žena i obično sadrži mnogo više gena nego njegov pandan, Y hromosom.
*[[X-inaktivacija]]
Zvana i  lajonizacija, ponegdje i  lionizacija (prema engleskoj genetičarki  Mary Lyon) je postupak kojim se jedna od kopija  X-hromosoma  inaktivira kod ženki  sisara sas placentom. Neaktivni hromosom X se utišava pakovanjem u transkripcijski neaktivnu strukturu zvanu  heterohromatin. Kako gotovo svi ženski sisari imaju dva X hromosoma, X-inaktivacija imih sprečava da imaju dvostruko više X-hromosomskih  genskih proizvoda  od  mužjaka, koji imaju samo jednu kopiju X hromosoma. Izbor X hromosoma koji će se inaktivirati slučajan je kod  placentnih sisara  kao što su  ljudi, ali nakon što se inaktivira, on će ostati neaktivan tokom života ćelije i njenih potomaka u organizmu (njegova ćelijska linija). Obično se javlja X-inaktivacija koja je neravnomjerno raspoređena po ćelijskim linijama unutar jednog organizma (slučajna X-inaktivacija).
*X-vezana osobina
Vidi: Spolnospolno vezana osobina.
*[[X-vezano nasljeđivanje]]
Nasljeđivanje genetičkih stanja povezanapovezanih s mutacijama u genima na X-hromosomu. Jedna kopija mutacije dovoljna je da izazove bolest i kod muškaraca (koji imaju jedan X hromosom) i kod žena (koje imaju dva X hromosoma). U nekim uvjetima, odsutnost funkcionalnog gena rezultira smrću oboljelih muškaraca.
*[[X-vezano recesivno nasljeđivanje]]
Nasljeđivanje koje se odnosi na genetička stanja povezana s mutacijama u genima na X-hromosomu. Muškarci koji nose takvu mutaciju će biti pogođeni, jer imaju samo jedan X-hromosom. Žena koja nosi mutaciju u jednom genu, s normalnim genom na drugom X-hromosomu, općenito je nepogođena.

==Y==
*[[hromosom Y|Y-hromosom]]
Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima koji imaju XY sistem za određivanje spola. Y hromosom se nalazi samo kod muškaraca i obično je mnogo manji od svog dvojnika, X hromosoma.
*[[Y-vezana osobina]]
Vidi: Holandričnajolandrična osobina i Spolno vazanospolno vezano svojstvo.

==Z==
*[[Zaostali lanac]]
Lanac nove DNK čiji je smjer sinteze suprotan smjeru rastuće replikacijske viljuške. Zbog svoje orijentacije, replikacija zaostalog lanca je složenija u odnosu na onu vodećeg niza. Kao posljedica toga, vidi se da DNK-polimeraza na ovom lancu zaostaje za onom na drugom lancu.
*[[Z-DNK]]
Jedna od mnogih mogućih dvostrukih spiralnih struktura DNK. To je ljevoruka dvostruka spiralna struktura u kojoj se spirala vijuga ulijevo u cik-cak obrascu, umjesto udesno, kao uobičajeni oblik B-DNK. Smatra se da je Z-DNK jedna od tri biološki aktivne dvostruke spiralne strukture zajedno sas A-DNK i B-DNK.
*[[Z-skor]]
Rezultat koji pokazuje koliko je standardnih odstupanja vrijednost iznad ili ispod srednje vrijednosti.
*[[Začetnica]]  (prajmer)
Kratka molekula RNK-nukleotida kojom započinje sinteza komplementarnog lanca DNK u replikaciji
*[[Zakon nezavisne segregacije]]
Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, prema kojem se tokom mejoze aleli svakog gena odvajaju jedan od drugog tako da svakasvaki rezultirajući gamet nosi samo jedan alel svakog gena. 
*[[Zakon segregacije]]
Pravilnost razdvajanjerazdvajanja jednoga para alela u anafazi mejoze.
*[[Zakon uniformnosti]]
Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, po kojem različiti aleli istog gena mogu biti dominantni ili recesivni u odnosu na druge, tes tim da će organizam s barem jednim dominantnim alelom ujednačeno imati fenotip povezan s dominantnim alelom. 
*[[Zamjenska mutacija]]
Vidi: Nesinonimnanesinonimna mutacija .
*[[Zigot]]
Tip eukariotske ćelije nastala kao direktan rezultat oplodnje između dva gameta. Kod višećelijskih organizama, zigot je najranija razvojna faza.
Prva ćelija novonastalog organizma, nastala oplodnjom, tj. spajanjem jajne ćelije i spermatozoida.
*[[Zigoten]]
Potfaza profaze mejoze I.
*[[Zigotnost]] 
Stepen do kojeg više kopija gena, hromosoma ili genoma imaju istu genetičku sekvencu; npr. u diploidnom organizmu sas dvije kompletne kopije njegovog genoma (jedna majčina i jedna očinska), stepen sličnosti alela prisutnih u svakoj kopiji. Za osobe koje nose dva različita alela za određeni gen smatra se da su heterozigoti za taj gen; osobe koje nose dva identična alela su homosigoti za taj gen. Zigositnost se takođe može posmatrati zajedno za grupu gena, ili za čitav skup gena i genetičkih lokusa koji čine [[genom]].
Preuzeto sa &lt;ref&gt;https://bastina.anubih.ba/items/a2e6e47d-5e00-4f99-9d52-eb91dafdb5dc&lt;/ref&gt;[[ANUBiH]]/[[Institut za genetičko inženjerstvo Sarajevo|Ingeb]]

==Također pogledajte==
*[[Genetika]]
==Reference==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Genetika]]
[[Kategorija:Genetika čovjeka]]</text>
      <sha1>s2yha4e261qkf7m2xwtrynpjswc0ytb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The WHO AWaRe (Access, Watch, Reserve) antibiotik knjiga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531541</id>
    <revision>
      <id>3908339</id>
      <parentid>3874596</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <origin>3908339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1919" sha1="tm10mk1fx2id0gtjuau8nlnxb6b54ja" xml:space="preserve">{{Infokutija knjiga
|veličina_slike   =
|alt              =
|jezik            =
|isbn             =
|naziv            =The Who are we antibiotik knjiga
}}

{{Preuređivanje}}{{Čišćenje}}{{Kategorizacija}}{{Standardi}}

'''''Knjiga o antibioticima WHO AWaRe (Access, Watch, Reserve)''''' (2022) je odrednica  [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]] o tome da li, kada i kako odabrati [[antibiotik]].&lt;ref name=&quot;Zanichelli2023&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zanichelli|first=Veronica|last2=Sharland|first2=Michael|last3=Cappello|first3=Bernadette|last4=Moja|first4=Lorenzo|last5=Getahun|first5=Haileyesus|last6=Pessoa-Silva|first6=Carmem|last7=Sati|first7=Hatim|last8=van Weezenbeek|first8=Catharina|last9=Balkhy|first9=Hanan|title=The WHO AWaRe (Access, Watch, Reserve) antibiotic book and prevention of antimicrobial resistance|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=1. 4. 2023|volume=101|issue=4|pages=290–296|doi=10.2471/BLT.22.288614|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10042089/|access-date=17. 11. 2023|issn=0042-9686|archive-date=7. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230507152504/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10042089/}}&lt;/ref&gt; Obuhvata uobičajene [[Infekcija|infekcije]] kod djece i odraslih, kako u primarnoj zdravstvenoj zaštiti tako i u bolničkim ustanovama.&lt;ref name=&quot;Zanichelli2023&quot; /&gt; Također su uključeni način primjene antibiotika, doze i trajanje.&lt;ref name=&quot;Zanichelli2023&quot; /&gt; Također sadrži upute o tome kako ublažiti simptome bez propisivanja antibiotika.&lt;ref name=&quot;Zanichelli2023&quot; /&gt;

Knjiga je pomoć pri izradi [[Spisak esencijalnih lijekova SZO-a|Model liste esencijalnih lijekova SZO]], Esencijalnih lijekova za djecu i klasifikacije antibiotika SZO AWaRe.&lt;ref name=&quot;Zanichelli2023&quot; /&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Translated from MDWiki]]</text>
      <sha1>tm10mk1fx2id0gtjuau8nlnxb6b54ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William McGregor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>532044</id>
    <revision>
      <id>3908337</id>
      <parentid>3822912</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8186" sha1="a5w65wq4u5l7biq4xmue5ojhqkyine6" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Kategorizacija}}

{{Infokutija osoba
| ime             = William McGregor
| slika           = Mcgregor.jpg
| opis            = William McGregor, osnivač Football Leaguea
| ime_pri_rođenju = William McGregor
| datum_rođenja   = 13. aprila 1846.
| mjesto_rođenja  = Braco, [[Perthshire]], [[Škotska]]
| datum_smrti     = 20. decembra 1911.
| mjesto_smrti    = [[Birmingham]], [[Engleska]]
| zanimanje       = Trgovac, nogometni administrator
| suprug_supruga  = 
| djeca           = 
| veb_sajt        = 
}}

'''William McGregor''' (13. aprila 1846. u Bracu, [[Perthshire]] – 20. decembra 1911. u [[Birmingham]]u) bio je škotski nogometni administrator viktorijanske ere i osnivač [[English Football League|Nogometne lige]] (eng. ''Football League''), prve organizirane profesionalne nogometne lige na svijetu. Po zanimanju draper, McGregor se doselio u Birmingham 1870. te se aktivno uključio u rad kluba [[Aston Villa FC|Aston Villa]], kojemu je služio više od 30 godina u raznim ulogama. Pismo koje je 2. marta 1888. uputio petorici vodećih engleskih klubova, s prijedlogom osnivanja stalnog ligaškog takmičenja, neposredno je rezultiralo osnivanjem Football Leaguea 17. aprila 1888. — mjerom koja je transformirala nogomet iz amaterske razonode u masovni profesionalni sport.&lt;ref name=&quot;britannica_wm&quot;&gt;{{Citiranje weba |url=https://www.britannica.com/biography/William-McGregor |title=William McGregor |website=Encyclopædia Britannica |date=25. 5. 2025 |access-date=21. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Rani život ==

William McGregor rođen je 13. aprila 1846. u selu [[Braco]], okrug [[Perthshire]] u [[Škotska|Škotskoj]], kao jedno od jedanaestero djece krojača Grigora McGrigora i njegove supruge Jean McNicol.&lt;ref name=&quot;perthshire_blog&quot;&gt;{{Citiranje weba |url=https://perthshirecrieffstrathearnlocalhistor.blogspot.com/2012/11/william-mcgregor-1846-1911-football_4.html |title=William McGregor (1846–1911), football pioneer |website=Perthshire, Crieff &amp; Strathearn Local History Blog |date=3. 11. 2012 |access-date=21. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; U mladosti se zaposlio kao drapar u Perthu, a 1870. se preselio u [[Birmingham]] gdje je zajedno s bratom otvorio prodavnicu platna i rublja na Summer Laneu, u neposrednoj blizini nogometnih terena u Aston Parku.&lt;ref name=&quot;undiscovered&quot;&gt;{{Citiranje weba |url=https://www.undiscoveredscotland.co.uk/usbiography/mac/williammcgregor.html |title=William McGregor |website=Undiscovered Scotland |access-date=21. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Angažman u Aston Villi ==

Ubrzo po dolasku u Birmingham McGregor je pozvan da postane član upravnog odbora [[Aston Villa FC|Aston Ville]], kluba koji je 1874. osnovan od strane članova lokalne metodističke crkve. Tokom narednih decenija obnašao je gotovo sve upravljačke funkcije u klubu: bio je predsjednik odbora, direktor, potpredsjednik, predsjednik i doživotni počasni član, te je u tom periodu nadgledao transformaciju kluba iz amaterske udruge u dioničko društvo.&lt;ref name=&quot;fl125&quot;&gt;{{Citiranje weba |url=https://fl125.co.uk/features/feature-articles/william-mcgregor |title=William McGregor – The Father of The League |website=Football League 125 |access-date=21. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; Bio je strastveni zagovornik profesionalizma u nogometu: na vanrednoj konferenciji Nogometnog saveza (FA) 1885. McGregor je, kao jedini delegat iz Midlandsa, javno govorio u korist legalizacije profesionalnih igrača i otvoreno priznavao da mu klub igrače plaća, čak i kada su drugi to nijekali.&lt;ref name=&quot;fl125&quot; /&gt;

== Osnivanje Football Leaguea ==

=== Pismo iz 1888. ===

Neposredan povod za osnivanje ligaškog takmičenja bio je hronični problem otkazivanja utakmica: ekipa Aston Ville jedne je sezone imala čak pet uzastopnih slobodnih subota jer su protivnički klubovi otkazali nastupe, što je narušavalo prihode od ulaznica u eri profesionalizma.&lt;ref name=&quot;fl125&quot; /&gt; Dana 2. marta 1888. McGregor je uputio pismo komitetima pet uglednih klubova — [[Aston Villa FC|Aston Ville]], [[Blackburn Rovers FC|Blackburn Roversa]], [[Bolton Wanderers FC|Bolton Wanderersa]], [[Preston North End FC|Preston North Enda]] i [[West Bromwich Albion FC|West Bromwich Albiona]] — predlažući osnivanje zatvorenog ligaškog takmičenja koje bi svakom klubu garantiralo stalni raspored utakmica.&lt;ref name=&quot;britannica_wm&quot; /&gt; U pismu je svjesno izbjegao naziv ''English League'', ostavljajući otvorenom mogućnost da se u budućnosti priključe i škotski klubovi, a u vlastite ime predložio je naziv ''Association Football Union'' — koji je na osnivačkoj skupštini odbijen jer je asocirao na [[Rugby Football Union]].&lt;ref name=&quot;fl125&quot; /&gt;

=== Osnivačka skupština i prva sezona ===

Dana 17. aprila 1888. u hotelu Royal u [[Manchester]]u održana je osnivačka skupština, na kojoj su uz prvobitnih pet klubova prisustvovali predstavnici još sedam: [[Notts County FC|Notts Countyja]], [[Stoke City FC|Stokea]], [[Derby County FC|Derby Countyja]], [[Everton FC|Evertona]], [[Wolverhampton Wanderers FC|Wolverhamptona]], [[Burnley FC|Burnleyja]] i [[Accrington FC|Accringtona]].&lt;ref name=&quot;scottish_museum&quot;&gt;{{Citiranje weba |url=https://www.scottishfootballmuseum.org.uk/news/the-founding-of-the-football-league/ |title=The Founding of the Football League |website=Scottish Football Museum |date=3. 8. 2017 |access-date=21. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; Naziv ''The Football League'' predložio je William Sudell iz Preston North Enda. McGregor je izabran za predsjednika prvog Upravnog odbora lige. Posebno je insistirao na pravilu da se prihodi od ulaznica dijele između domaćeg i gostujućeg kluba, što je manjim klubovima osiguravalo financijsku egzistenciju i sprječavalo dominaciju najbogatijih.&lt;ref name=&quot;scottish_museum&quot; /&gt; Prva ligaška sezona počela je u septembru 1888.; Aston Villa završila je na drugom mjestu iza [[Preston North End FC|Preston North Enda]].&lt;ref name=&quot;fl125&quot; /&gt;

=== Uloge u ligi i FA ===

McGregor je predsjedavao Upravnim odborom Football Leaguea od 1888. do 1892., a potom je bio počasni predsjednik lige od 1892. do 1894.&lt;ref name=&quot;undiscovered&quot; /&gt; Godine 1895. proglašen je prvim doživotnim članom Football Leaguea.&lt;ref name=&quot;undiscovered&quot; /&gt; Paralelno je od 1888. do 1894. obnašao dužnost predsjednika [[Nogometni savez Engleske|Engleskog nogometnog saveza (FA)]].&lt;ref name=&quot;undiscovered&quot; /&gt;

== Privatni život i smrt ==

McGregor je cijeli aktivni život ostao vezan za Birmingham, gdje je uz nogometni rad i dalje vodio svoju drapersku radnju. U godinama pred kraj života zdravlje mu se pogoršavalo. Preminuo je 20. decembra 1911. u Birminghamu, u dobi od 65 godina, i sahranjen je na gradskom groblju Witton Cemetery.&lt;ref name=&quot;johnhalley&quot;&gt;{{Citiranje weba |url=http://johnhalley.uk/Grave%20-%20William%20McGregor.htm |title=William McGregor (13th April 1846 to 20th December 1911) |website=johnhalley.uk |access-date=21. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Nasljeđe ==

McGregor je u historiji nogometa poznat kao '''„otac Football Leaguea&quot;''' (eng. ''Father of The Football League''). U septembru 2009. bronzana statua visokih 2,3 metra postavljena je ispred stadiona [[Villa Park]], a otkrio ju je Lord Mawhinney, tada predsjednik Football Leaguea.&lt;ref name=&quot;perthshire_blog&quot; /&gt; Aston Villa Supporters Trust 2017. organizirala je kampanju za obnovu i obilježavanje McGregorovog nadgrobnog spomenika na groblju Witton Cemetery.&lt;ref name=&quot;fairgaze&quot;&gt;{{Citiranje weba |url=https://fairgaze.com/fgnews/william-mcgregor-to-be-honoured-again-as-his-grave-is-redirected_71678.html |title=William McGregor to be Honoured again as his Grave is Redirected |website=FairGaze |date=20. 9. 2017 |access-date=21. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|William McGregor}}
* [https://www.avfc.co.uk/history/william-mcgregor William McGregor] na službenoj stranici Aston Ville (jezik: engleski)

{{DEFAULTSORT:McGregor, William}}
[[Kategorija:Rođeni 1846.]]
[[Kategorija:Umrli 1911.]]
[[Kategorija:Škotski sportski funkcioneri]]
[[Kategorija:Aston Villa FC]]
[[Kategorija:Football League]]
[[Kategorija:Historija nogometa]]
[[Kategorija:Biografije, Perthshire]]
[[Kategorija:Škoti u Engleskoj]]</text>
      <sha1>a5w65wq4u5l7biq4xmue5ojhqkyine6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aerospace Team Graz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535187</id>
    <revision>
      <id>3908340</id>
      <parentid>3897861</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T20:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Palapa premjestio je stranicu [[Zrakoplovni tim Graz]] na [[Vazduhoplovni tim Graz]]: Standardizacija</comment>
      <origin>3897861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2536" sha1="tq5chqn06jb4y46oth27i2on8am51zq" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}{{Čišćenje}}{{Afrikati}}{{Standardi}}{{Wiki}}


{{Infokutija organizacija
| naziv       = Aerospace Team Graz
| slika      = Logo Aerospace-Team-Graz-p-1080.png
| osnivanje = 2019.
| sjedište  = [[Graz]] (Austrija)
| svrha     = [[Raketna tehnika]]
| veb-sajt  = [https://astg.at astg.at]
}}
'''Aerospace Team Graz''' ('''ASTG''') je interdisciplinarno studentsko udruženje sa sjedištem u [[Graz]]u, [[Austrija]], specijalizirano za razvoj istraživačkih raketa i eksperimentalnih korisnih tereta. Njegovi članovi dolaze s različitih lokalnih univerziteta, uključujući [[Tehnički univerzitet u Grazu|Tehnički univerzitet u Grazu]].

Udruženje je osnovano 2019. godine radi učešća u takmičenju u lansiranju raketa. Tim podržava studente u dizajniranju, proizvodnji i testiranju opreme za letenje kako bi se takmičiti na međunarodnim dogadajima, kao što je Evropski izazov raketnog letenja (EuRoC).

Od 2023. godine, udruženje je dopisni član Federalnog udruzenja studentskih svemirskih prometu.

== Struktura kluba ==
Organizacija je podijeljena na poslovni tim i projektne timove. Poslovni tim upravlja organizacijom i predstavlja je prema van. Pojedinačni raketni projekti podijeljeni su na aerostrukturu, avioniku, pogon i oporavak.

== Projekti ==
Istraživačke rakete lansirane u okviru EuRoC takmičenja:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Godina
! raketa
! voziti
! Visina cilja
! vrh
! Cijene
|-
| 2021.
| Ptice
| čvrsta
| 3000 metara
| &gt; 1500 m*
| Tehnička nagrada
|-
| 2022.
| Aves II
| čvrsta
| 3000 metara
| 2530 m
| Nagrada za novi prostor, timska nagrada
|-
| 2023. godine
| Halcyon
| Hibrid
| 3000 metara
| 3471 m
| Nagrada EuRoC, nagrada za let H3 
|-
| 2024.
| Alcedo
| Hibrid
| 9000 m
| 6391 m
| Nagrada za dizajn, Tehnička nagrada, Nagrada za let H9
|-
| 2025.
| Ispida 
| Hibrid
| 9000 m
| 9366 m
| Nagrada EuRoC, nagrada za let H9
|-
| 2026. godine{{Ažuriraj poslije|2026|10}} (planirano)
| Harpija
| Fluid
| 9000 m
| –
| –
|}
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Podaci o letu nisu mogli biti preuzeti. Simulacije ukazuju na to da je raketa dostigla nadmorsku visinu veću od 1500 m.

== REXUS/BEXUS projekti ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Godina
! projekat
! Koncept misije
|-
| 2024–2026
| APEX (ISTRAŽIVAČ Auroralne Polarizacije)
| Mjerenje polarizacije [[Polarna svjetlost|aurore borealis]]
|}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.astg.at ASTG web stranica]

== Reference ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

[[Kategorija:Testovi]]
[[Kategorija:Tehnički univerzitet u Grazu]]</text>
      <sha1>tq5chqn06jb4y46oth27i2on8am51zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trijaža</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536015</id>
    <revision>
      <id>3908230</id>
      <parentid>3908212</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Preveden još jedan dio teksta sa Wikipedia en</comment>
      <origin>3908230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58613" sha1="fdw26x7feinb46xg9rw56fu0soo3jx0" xml:space="preserve">{{Izmjena u toku}}
[[Datoteka:Firstrespondersexercisetbayontarionov08.JPG|mini|desno|300px|Pregled i trijaža povrijeđenih osoba na mjestu događaja]]
[[Datoteka:DN-SD-04-12743.JPEG|mini|desno|300px|Trijažni punkt uspostavljen izvan Pentagona 11. septembra 2001.]]
U [[medicina|medicini]], '''trijaža''' predstavlja postupak kojim pružaoci zdravstvene zaštite, poput [[zdravstveni radnik|zdravstvenih radnika]] i osoba osposobljenih za pružanje [[prva pomoć|prve pomoći]], određuju redoslijed prioriteta za zbrinjavanje povrijeđenih osoba,&lt;ref name=&quot;Robertson_Steel_Triage_2006&quot;&gt;{{cite journal |last=Robertson-Steel |first=Iain |title=Evolution of triage systems |date=2006 |journal=Emergency Medicine Journal |volume=23 |issue=2 |pages=154–155 |doi=10.1136/emj.2005.030270 |pmid=16439754  |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2564046/pdf/154.pdf |publisher=BMJ Publishing Group |language=en |access-date=17. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; odnosno raspoređuju ograničene medicinske resurse kako bi oni bili dostupni onima koji od njih mogu imati najviše koristi.&lt;ref name=&quot;Muensterer_2021_Rationing&quot;&gt;{{cite web |last1=Muensterer |first1=OJ |last2=Gianicolo |first2=EA |last3=Paul |first3=NW |date=2021 |title=Rationing and triage of scarce, lifesaving therapy in the context of the COVID-19 pandemic: a cross-sectional, social media-driven, scenario-based online query of societal attitudes |url=https://www.ovid.com/jnls/ijsgh/fulltext/10.1097/gh9.0000000000000047~rationing-and-triage-of-scarce-lifesaving-therapy-in-the |website=IJS Global Health |publisher=Wolters Kluwer |doi=10.1097/GH9.0000000000000047 |issn=2576-3342 |s2cid=220847218 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Trijaža se primjenjuje u situacijama kada je broj povrijeđenih veći od broja raspoloživih zdravstvenih radnika (što se naziva [[incident s velikim brojem žrtava]]) ili kada nema dovoljno medicinskih sredstava za liječenje svih povrijeđenih.&lt;ref name=&quot;Iserson_2007_Triage1&quot;&gt;{{cite web |last1=Iserson |first1=Kenneth V. |last2=Moskop |first2=John C. |date=2007 |title=Triage in medicine, part I: Concept, history, and types |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-emergency-medicine_2007-03_49_3/page/274/mode/2up |website=Annals of Emergency Medicine |publisher=Elsevier. doi:10.1016/j.annemergmed.2006.05.019. PMID 17141139. |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Metode trijaže razlikuju se među ustanovama, regijama i državama, ali se svaka od njih zasniva na istim univerzalnim principima.&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot;&gt;{{cite book |author=World Health Organization |title=Triage and emergency assessment |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK143755/ |location=Geneva |publisher=World Health Organization |date=2008 |isbn=978-92-4-154765-9 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U većini sistema trijaže prednost imaju osobe s [[Teška trauma|najtežim povredama]] koje imaju najveće šanse za preživljavanje, dok se osobe s [[Neizlječiva bolest|neizlječivim (terminalnim) povredama]] svrstavaju u posljednju grupu prioriteta (osim u slučaju obrnute trijaže).&lt;ref name=&quot;vanRuler_2022_ShockingInjury&quot;&gt;{{cite web |last1=van Ruler |first1=Rick |last2=Eikendal |first2=Ties |last3=Kooij |first3=Fabian O. |last4=Tan |first4=Edward C. T. H. |date=2022 |title=A shocking injury: A clinical review of lightning injuries highlighting pitfalls and a treatment protocol |url=https://www.injuryjournal.com/action/showPdf?pii=S0020-1383%2822%2900586-1 |website=Injury |publisher=Elsevier |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Sistemi trijaže međusobno se znatno razlikuju te mogu biti zasnovani na unaprijed utvrđenim, mjerljivim kriterijima, poput sistema bodovanja traume, ili na stručnoj medicinskoj procjeni zdravstvenog radnika.&lt;ref name=&quot;Petridou_2008_Injuries&quot;&gt;{{cite book |last1=Petridou |first1=E.T. |last2=Antonopoulos |first2=C.N. |last3=Alexe |first3=D.M. |date=2008 |editor=Heggenhougen H.K. |title=International Encyclopedia of Public Health |chapter=Injuries, Epidemiology of |url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780123739605001866 |location=Oxford |publisher=Academic Press |page=609–625 |doi=10.1016/b978-012373960-5.00186-6 |isbn=978-0-12-373960-5 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Trijaža nije potpuno precizan postupak i može biti prilično subjektivna, naročito kada se zasniva na općem utisku umjesto na standardizovanom bodovanju.&lt;ref name=&quot;Xiang_2014_Undertriage&quot;&gt;{{cite web |last1=Xiang |first1=Huiyun |last2=Wheeler |first2=Krista Kurz |last3=Groner |first3=Jonathan Ira |last4=Shi |first4=Junxin |last5=Haley |first5=Kathryn Jo |date=2014 |title=Undertriage of major trauma patients in the US emergency departments |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0735675714004069?via%3Dihub |website=The American Journal of Emergency Medicine |publisher=Elsevier |volume=32 |issue=9 |pages=997-1004 |doi=10.1016/j.ajem.2014.05.038 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TureganoFuentes_2008_OverallAsessment&quot;&gt;{{cite web |last1=Turégano-Fuentes |first1=F |last2=Pérez-Díaz |first2=D |last3=Sanz-Sánchez |first3=M |last4=Ortiz Alonso |first4=J |date=2008 |title=Overall Asessment of the Response to Terrorist Bombings in Trains, Madrid, 11 March 2004 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00068-008-8805-2 |website=European Journal of Trauma and Emergency Surgery |publisher=Springer |volume=34 |issue=5 |pages=433–441 |doi=10.1007/s00068-008-8805-2 |pmid=26815987 |s2cid=13657747 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Razlog tome je što je pri donošenju odluka potrebno istovremeno uskladiti više, ponekad i međusobno suprotstavljenih ciljeva, uključujući vjerovatnoću preživljavanja, efikasnost liječenja, preostali životni vijek pacijenta te etička načela i religijska uvjerenja.

== Etimologija ==

Termin ''trijaža'' potječe iz [[francuski jezik|francuskog]] jezika, od riječi ''triage'', koja označava radnju odabiranja ili razvrstavanja,&lt;ref name=&quot;OED_Triage_Noun&quot;&gt;{{cite web |author=Oxford English Dictionary |date=2020 |title=Triage |url=https://www.oed.com/dictionary/triage_n?tl=true |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; a koja je izvedena je od [[Starofrancuski jezik|starofrancuskog]] glagola ''trier'', koji znači odvojiti, sortirati, razvrstati, prosijati ili odabrati. Glagol ''trier'' vuče korijene iz [[Kasni latinski jezik|kasnolatinskog]] izraza ''tritare'', što znači drobiti ili mljeti.&lt;ref name=&quot;MerriamWebster_Triage&quot;&gt;{{cite web |author=Merriam-Webster |date=2026 |title=Triage |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/triage |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Iako je sam koncept postojao mnogo ranije, najmanje još u vrijeme vladavine [[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijana I]],&lt;ref name=&quot;Cueni_2020_TriageCorona&quot;&gt;{{cite web |last1=Cueni |first1=Claude |date=2020 |title=Triage in Zeiten der Corona-Pandemie – Claude Cueni |url=https://www.blick.ch/meinung/kolumnen/kolumne-geschichte-ueber-die-triage-in-der-corona-pandemie-lizenz-zum-sterben-id16215543.html |website=Blick |publisher=Ringier |access-date=17. 7. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt; izraz ''trier'' počeo se koristiti za opisivanje postupka trijaže tek početkom 19. vijeka.&lt;ref name=&quot;Nakao_2017_HistoryTriage&quot;&gt;{{cite web |last1=Nakao |first1=H. |last2=Ukai |first2=I. |last3=Kotani |first3=J. |date=2017 |title=A review of the history of the origin of triage from a disaster medicine perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ams2.293 |website=Acute Medicine &amp; Surgery |publisher=Wiley |volume=4 |issue=4 |pages=379–384 |doi=10.1002/ams2.293 |pmc=5649292 |pmid=29123897 |doi-access=free |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U tom periodu [[Dominique-Jean Larrey]], glavni [[hirurg]] [[Napoléon Bonaparte|Napoleonove]] [[Carska garda (Napoleon I)|Carske garde]], postavio osnove onoga što će se razviti u savremenu trijažu,&lt;ref name=&quot;Robertson_Steel_Triage_2006&quot; /&gt; princip prema kojem se &quot;ranjenici zbrinjavaju u skladu s utvrđenom težinom njihovih povreda i hitnošću medicinske pomoći, bez obzira na njihov vojni čin ili nacionalnost&quot;.&lt;ref name=&quot;Skandalakis_2006_LarreyNapoleon&quot;&gt;{{cite web |last1=Skandalakis |first1=Panagiotis N. |last2=Lainas |first2=Panagiotis |last3=Zoras |first3=Odyseas |last4=Skandalakis |first4=John E. |last5=Mirilas |first5=Petros |date=2006 |title=&quot;To afford the wounded speedy assistance&quot;: Dominique Jean Larrey and Napoleon |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s00268-005-0436-8 |website=World Journal of Surgery |publisher=Springer |volume=30 |issue=8 |pages=1392-9 |doi=10.1007/s00268-005-0436-8 |pmid=16850154 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Koncepti u trijaži ==

=== Jednostavna trijaža ===

Jednostavna trijaža najčešće se primjenjuje na mjestu nesreće ili tokom [[incident s velikim brojem žrtava|incidenta s velikim brojem žrtava]] (MCI), s ciljem razvrstavanja pacijenata u nekoliko grupa: one kojima je za preživljavanje neophodna hitna medicinska pomoć i transport u ustanovu sekundarne ili tercijarne zdravstvene zaštite, one kojima za preživljavanje nije potrebna hitna medicinska pomoć, na nepovrijeđene, te na preminule ili one kod kojih je smrt neizbježna u kratkom roku.&lt;ref name=&quot;Ciottone_2015_DisasterMedicine&quot;&gt;{{cite book |last1=Hanfling |first1=D. |last2=Lang |first2=C.R. |chapter=Aircraft Crash Preparedness and Response |editor1-last=Ciottone |editor1-first=Gregory R. |editor2-last=Biddinger |editor2-first=Paul D |editor3-last=Darling |editor3-first=Robert G. |editor4-last=Fares |editor4-first=Saleh |editor5-last=Keim |editor5-first=Mark E |editor6-last=Molloy |editor6-first=Michael S |editor7-last=Suner |editor7-first=Selim |date=2015 |title=Ciottone's Disaster Medicine E-Book |edition=2. |url=https://books.google.ba/books/about/Ciottone_s_Disaster_Medicine_E_Book.html?id=6r6iCgAAQBAJ |location=Philadelphia |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-35846-0 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U Sjedinjenim Američkim Državama najčešće se primjenjuju modeli trijaže [[START trijaža|START]] i SALT, u Kanadi CTAS, a u Australiji ATS.&lt;ref name=&quot;Yancey_2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Yancey |first1=Charles C. |last2=O'Rourke |first2=Maria C. |date=2023 |title=Emergency Department Triage |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557583/ |location=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32491515 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CHEMM_SALT_Triage&quot;&gt;{{cite web |author=Chemical Hazards Emergency Medical Management |date=2026 |title=SALT Mass Casualty Triage Algorithm |url=https://chemm.hhs.gov/salttriage.htm |website=CHEMM |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Procjena obično započinje pozivom svim osobama koje mogu hodati da se udalje u označeni prostor, čime im se dodjeljuje najniži prioritet, nakon čega se pristupa pregledu ostalih pacijenata.&lt;ref name=&quot;Yancey_2023&quot; /&gt; Nakon početne procjene koju provodi zdravstveni radnik, zasnovane na [[ABC (medicina)|ABCDE pristupu]],&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Thim_2012_ABCDE&quot;&gt;{{cite web |last1=Thim |first1=Troels |last2=Krarup |first2=Niels Henrik Vinther |last3=Grove |first3=Erik Lerkevang |last4=Rohde |first4=Claus Valter |last5=Løfgren |first5=Bo |date=2012 |title=Initial assessment and treatment with the Airway, Breathing, Circulation, Disability, Exposure (ABCDE) approach |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3273374/ |website=International Journal of General Medicine |publisher=Dove Medical Press |volume=5 |pages=117–121 |doi=10.2147/IJGM.S28478 |pmc=3273374 |pmid=22319249 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; pacijenti se označavaju dostupnim podacima, što uključuje &quot;ime i prezime, spol, povrede, provedene medicinske intervencije, identifikaciju pružaoca pomoći, trijažni skor i jasno vidljivu opću kategoriju trijaže&quot;.

pacijenti se označavaju dostupnim identifikacijskim i medicinskim podacima, uključujući ime i prezime, spol, povrede, provedene medicinske intervencije, identifikacijske oznake zdravstvenog radnika, rezultat trijaže te jasno vidljivo označenu kategoriju trijaže.&lt;ref name=&quot;Ciottone_2015_DisasterMedicine1&quot;&gt;{{cite book |last1=Foley |first1=E. |last2=Reisner |first2=A.T. |chapter=Triage |editor1-last=Ciottone |editor1-first=Gregory R. |editor2-last=Biddinger |editor2-first=Paul D |editor3-last=Darling |editor3-first=Robert G. |editor4-last=Fares |editor4-first=Saleh |editor5-last=Keim |editor5-first=Mark E |editor6-last=Molloy |editor6-first=Michael S |editor7-last=Suner |editor7-first=Selim |date=2015 |title=Ciottone's Disaster Medicine E-Book |edition=2. |url=https://books.google.ba/books/about/Ciottone_s_Disaster_Medicine_E_Book.html?id=6r6iCgAAQBAJ |location=Philadelphia |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-35846-0 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ABCDE procjena ====
{{Glavni|ABC (medicina)}}

ABCDE procjena (čije su druge varijante ABC,&lt;ref name=&quot;ARC_ABC_vs_CAB&quot;&gt;{{cite web |author=American Red Cross |date=15. 7. 2024 |title=Why has the American Red Cross (ARC) retained the A-B-C (Airway – Breathing – Circulation) mnemonic and does the ARC use the mnemonic C-A-B (Circulation – Airway – Breathing)? |url=https://www.redcross.org/take-a-class/resources/articles/abc-vs-cab?srsltid=AfmBOor22jvyaDN4gRqeLXerqzwJNvFUNATrMsa2GquXBn-k3ZMQKMyZ |website=Red Cross Training Services |publisher=The American National Red Cross |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; ABCD,&lt;ref name=&quot;Livingston_1991_Resuscitation&quot;&gt;{{cite journal |last1=Livingston |first1=E.H. |last2=Passaro |first2=E.P. |date=1991 |title=Resuscitation. Revival should be the first priority |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/00325481.1991.11700789?needAccess=true |journal=Postgraduate Medicine |volume=89 |issue=1 |pages=117–120, 122 |doi=10.1080/00325481.1991.11700789 |pmid=1985304 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; ABCDEF&lt;ref name=&quot;UK_Ambulance_2013_Guidelines&quot;&gt;{{cite book |author=Association of Ambulance Chief Executives |date=2013 |title=UK ambulance services clinical practice guidelines 2013 : pocket book |url=https://archive.org/details/ukambulanceservi0000unse_s4r6 |location=Bridgwater |publisher=Class Professional Publishing |isbn=978-1-85959-365-3 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; i brojne druge, uključujući verzije prilagođene jezicima koji nisu engleski) predstavlja strukturirani algoritam za brzu procjenu stanja pacijenta. Dizajniran je za sistematski pregled vitalnih funkcija prema stepenu njihove važnosti za preživljavanje organizma.&lt;ref name=&quot;Thim_2012_ABCDE&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Primjer ABCDE procjene&lt;ref name=&quot;Thim_2012_ABCDE&quot; /&gt;
!Slovo
!Naziv
!Opis
|-
|A
|Disajni put (''Airway'')
|Provjera prohodnosti disajnog puta i postojanja opstrukcije
|-
|B
|Disanje (''Breathing'')
|Provjera da li pacijent diše i da li je disanje uredno
|-
|C
|Cirkulacija (''Circulation'')
|Procjena srčane frekvencije i vremena kapilarnog punjenja
|-
|D
|Neurološki status (''Disability'')
|Procjena stanja svijesti, budnosti i odgovora na bolne podražaje
|-
|E
|Skidanje odjeće i pregled (''Exposure'')
|Pregled pacijenta radi utvrđivanja povreda, krvarenja, tjelesne temperature i drugih promjena na koži
|}

==== Trijažna oznaka ====
{{Glavni|Trijažna oznaka}}
[[Datoteka:Triage 041105 big.jpg|mini|desno|300px|Mnogi sistemi trijaže koriste trijažne oznake standardizovanih oblika]]
[[Datoteka:ET Light Picture 352 X 240.jpg|mini|desno|300px|Svjetlosne oznake za hitnu trijažu (E/T), posebno korisne noću ili u nepovoljnim uslovima]]
[[Trijažna oznaka]] je unaprijed pripremljena oznaka koja se postavlja na svakog pacijenta i služi za:

* identifikacije pacijenta;
* evidentiranja rezultata početne procjene;
* označavanja prioriteta za pružanje medicinske pomoći i transport s mjesta događaja;
* praćenja pacijenta tokom postupka trijaže;
* označavanja dodatnih rizika, poput kontaminacije.

Trijažne oznake mogu imati različite oblike. U pojedinim državama koriste se nacionalno standardizovane trijažne oznake,&lt;ref name=&quot;Idoguchi_2006_TriageTag&quot;&gt;{{cite journal |last1=Idoguchi |first1=K. |last2=Mizobata |first2=Y. |date=2006 |title=Usefulness of Our Proposed Format of Triage Tag |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/jjaam1990/17/5/17_5_183/_article/-char/ja/ |journal=Journal of Japanese Association for Acute Medicine |volume=17 |issue=5 |pages=183–191 |doi=10.3893/jjaam.17.183 |doi-access=free |access-date=17. 7. 2026 |language=ja}}&lt;/ref&gt; dok se u drugima primjenjuju komercijalno dostupni modeli čiji se izgled i sadržaj razlikuju.&lt;ref name=&quot;Nocera_1999_DisasterTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nocera |first1=A. |last2=Garner |first2=A. |date=1999 |title=Australian disaster triage: a colour maze in the Tower of Babel |url=http://www.ema.gov.au/www/emaweb/rwpattach.nsf/VAP/(084A3429FD57AC0744737F8EA134BACB)~Australian_disaster_triage.pdf/$file/Australian_disaster_triage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314034438/http://www.ema.gov.au/www/emaweb/rwpattach.nsf/VAP/(084A3429FD57AC0744737F8EA134BACB)~Australian_disaster_triage.pdf/$file/Australian_disaster_triage.pdf |archive-date=14. 3. 2011 |journal=The Australian and New Zealand Journal of Surgery |volume=69 |issue=8 |pages=598–602 |doi=10.1046/j.1440-1622.1999.01643.x |pmid=10472919 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Neke međunarodne organizacije također koriste standardizovane trijažne oznake, kao što je slučaj s [[NATO]]-om.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot;&gt;{{cite web |author=United States Marine Corps |date=2026 |title=FMSO 107 CONDUCT TRIAGE |url=https://www.trngcmd.marines.mil/Portals/207/Docs/FMTB-E/FMSO/FMSO_107.pdf |website=Field Medical Training Battalion-East |publisher=U.S. Marine Corps, Camp Lejeune |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

Među najčešće korištenim komercijalnim sistemima nalaze se METTAG,&lt;ref name=&quot;METTAG_About_Products&quot;&gt;{{cite web |author=METTAG |title=About METTAG Products |url=https://mettag.com/#about |website=METTAG |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; SMARTTAG,&lt;ref name=&quot;TSG_SMARTTag&quot;&gt;{{cite web |author=TSG Associates |title=SmartTag - Triage &amp; Incident Management |url=https://www.tsgassociates.co.uk/products/smarttag/triage-incident-management |website=TSG Associates |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; E/T LIGHT&lt;ref name=&quot;Beidel_2010_MilitaryMedics&quot;&gt;{{cite journal |last1=Beidel |first1=E. |date=2010 |title=Military Medics, First Responders Guided By Simple Light |url=http://www.nationaldefensemagazine.org/archive/2010/December/Pages/MilitaryMedics,FirstRespondersGuidedBySimpleLight.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110131074100/http://www.nationaldefensemagazine.org/archive/2010/December/Pages/MilitaryMedics,FirstRespondersGuidedBySimpleLight.aspx |archive-date=31. 1. 2011 |journal=National Defense |publisher=National Defense Industrial Association |location=Arlington, VA |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; i CRUCIFORM.&lt;ref name=&quot;Tolley_Disaster_Management_2002&quot;&gt;{{cite book |last1=Rajapakse |first1=R. |last2=Bartholomew |first2=R. |date=2002 |title=Tolley's handbook of disaster and emergency management : principles and practice |url=https://archive.org/details/tolleyshandbooko0000unse |location=Croydon |publisher=Tolley |isbn=978-0-406-95709-2 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Napredniji modeli označavanja sadrže posebne indikatore koji pokazuju da li je pacijent kontaminiran opasnim materijama, kao i perforirane odvojive trake koje olakšavaju praćenje kretanja pacijenata tokom cijelog procesa.&lt;ref name=&quot;ASPR_START_Triage_2017&quot;&gt;{{cite web |author=Administration for Strategic Preparedness and Response |date=2017 |title=Mass Casualty START Triage and the SMART Tag System |url=https://www.blessinghealth.org/sites/default/files/users/user15/EMS_START_Triage_SMART_Tags_2017.pdf |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

=== Napredna trijaža ===

Naprednu trijažu provode zdravstveni radnici s višim stepenom stručne osposobljenosti, poput ljekara, medicinskih sestara i tehničara te paramedika. Na osnovu detaljnije kliničke procjene oni donose odluke o daljnjem liječenju, pri čemu se mogu koristiti i naprednim dijagnostičkim metodama, kao što je [[kompjuterizirana tomografija]] (CT).&lt;ref name=&quot;Jannat_2014_DisasterTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Jannat |first1=Forouzandeh |last2=Ardalan |first2=Ali |last3=Masoumi |first3=Gholamreza |last4=Vahid Dastjerdi |first4=Marzieh |last5=Alipour |first5=Sadaf |date=2014 |title=Simple and Advanced Triage in Occurrence of Natural Disasters and Examine the Role of Volunteers |url=https://www.academia.edu/attachments/49162373/download_file |journal=International Journal of Current Life Sciences |volume=4 |issue=5 |pages=2169–2171 |issn=2249-1465 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Napredna trijaža može predstavljati i oblik sekundarne trijaže, kada se procjena pacijenta obavlja na drugoj lokaciji, poput bolnice,&lt;ref name=&quot;Herndon_2012_TotalBurnCare&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Herndon |editor-first=David N. |date=2012 |title=Total burn care |url=https://archive.org/details/totalburncare0000unse_a5a7 |edition=4. |location=Edinburgh |publisher=Saunders Elsevier |isbn=978-1-4377-2786-9 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; ili nakon dolaska kvalifikovanijeg medicinskog osoblja na mjesto nesreće.

=== Obrnuta trijaža ===

Pod pojmom ''obrnute trijaže'' podrazumijevaju se tri osnovna koncepta. Prvi se odnosi na ubrzani otpust stabilnih pacijenata iz bolnice kako bi se oslobodili kapaciteti za prihvat velikog broja nastradalih u slučaju [[Incident s velikim brojem žrtava|incidenta s velikim brojem žrtava]].&lt;ref name=&quot;Pollaris_2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Pollaris |first1=Gwen |last2=Sabbe |first2=Marc |date=2016 |title=Reverse triage: more than just another method |url=https://lirias.kuleuven.be/retrieve/077efa3b-ee93-4196-8207-89d36074e316 |journal=European Journal of Emergency Medicine |volume=23 |issue=4 |pages=240–247 |doi=10.1097/MEJ.0000000000000339 |pmid=26479736 |s2cid=23551247 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Drugi koncept obrnute trijaže primjenjuje se kod specifičnih stanja, kao što su povrede izazvane udarom groma, kada se osobama koje na prvi pogled izgledaju kao da ne pokazuju znakove života može dati prednost u liječenju u odnosu na druge pacijente, jer postoji velika vjerovatnoća uspješne reanimacije.&lt;ref name=&quot;vanRuler_2022_ShockingInjury&quot; /&gt;

Treće koncept odnosi se na davanje prednosti liječenju lakše povrijeđenih osoba kako bi se one što prije osposobile za povratak svojim dužnostima. Ovaj pristup vuče korijene iz vojne medicine, gdje vraćanje boraca na ratište može presudno utjecati na ishod borbe, a time i na ukupnu stopu preživljavanja jedinice.&lt;ref name=&quot;Pollaris_2016&quot; /&gt;

=== Podtrijaža i nadtrijaža ===

'''Podtrijaža''' (''nedovoljna trijaža'') predstavlja potcjenjivanje ozbiljnosti bolesti ili povrede. Primjer ovakve procjene bio bi razvrstavanje pacijenta prioriteta 1 (hitni slučajevi) u prioritet 2 (odgođeno zbrinjavanje) ili prioritet 3 (minimalno zbrinjavanje). Stopa podtrijaže razlikuje se u zavisnosti od mjesta na kojem se provodi trijaža. Pregled trijažne prakse u službama hitne pomoći iz 2014. pokazao je da se u bolnicama u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] podtrijaža javlja u 34% slučajeva,&lt;ref name=&quot;Xiang_2014_Undertriage&quot; /&gt; dok su analize vanbolničke trijaže utvrdile znatno nižu stopu od 14%.&lt;ref name=&quot;Lokerman_2022_PrehospitalTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lokerman |first1=Robin D. |last2=Waalwijk |first2=Job F. |last3=van der Sluijs |first3=Rogier |last4=Houwert |first4=Roderick M. |last5=Leenen |first5=Luke P. H. |last6=van Heijl |first6=Mark |date=2022 |title=Evaluating pre-hospital triage and decision-making in patients who died within 30 days post-trauma: A multi-site, multi-center, cohort study |url=https://www.injuryjournal.com/action/showPdf?pii=S0020-1383%2822%2900161-9 |journal=Injury |volume=53 |issue=5 |pages=1699–1706 |doi=10.1016/j.injury.2022.02.047 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

'''Nadtrijaža''' (''pretjerana trijaža'') označava precjenjivanje ozbiljnosti bolesti ili povrede. Primjer bi bio kada se pacijent prioriteta 3 (minimalno zbrinjavanje) svrsta u prioritet 2 (odgođeno zbrinjavanje) ili prioritet 1 (hitni slučajevi). U cilju sprječavanja podtrijaže i njenih fatalnih posljedica, u praksi se toleriše stopa nadtrijaže čak i do 50%. Pojedine studije ukazuju na to da je pojava nadtrijaže rjeđa kada postupak provode bolnički medicinski timovi nego kada to čine paramedici ili tehničari hitne pomoći na terenu.&lt;ref name=&quot;TureganoFuentes_2008_OverallAsessment&quot; /&gt;

=== Telefonska trijaža ===

U telefonskoj trijaži zdravstveni radnici, poput kvalifikovani zdravstveni radnici (najčešće [[Zdravstvena njega|medicinske sestre i tehničari]]) procjenjuju simptome i i uzimaju anamnezu pacijenta te na osnovu tih informacija daju preporuku o daljnjem postupanju putem [[telefon]]a.&lt;ref name=&quot;Wheeler_2015_TelephoneTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wheeler |first1=Sheila Q |last2=Greenberg |first2=Mary E |last3=Mahlmeister |first3=Laura |last4=Wolfe |first4=Nicole |date=2015 |title=Safety of clinical and non-clinical decision makers in telephone triage: a narrative review |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1357633X15571650 |journal=Journal of Telemedicine and Telecare |volume=21 |issue=6 |pages=305–322 |doi=10.1177/1357633x15571650 |pmid=25761468 |s2cid=23049229 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Analiza dostupne naučne literature pokazala je da ovakve službe pružaju tačne i sigurne informacije u oko 90% slučajeva.&lt;ref name=&quot;Huibers_2011_TelephoneTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Huibers |first1=L |last2=Smits |first2=M |last3=Renaud |first3=V |last4=Giesen |first4=P |last5=Wensing |first5=M |date=2011 |title=Safety of telephone triage in out-of-hours care: a systematic review |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.3109/02813432.2011.629150?needAccess=true |journal=Scandinavian Journal of Primary Health Care |volume=29 |issue=4 |pages=198–209 |doi=10.3109/02813432.2011.629150 |pmc=3308461 |pmid=22126218 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Palijativna njega ===

U uslovima trijaže, [[Paliativna njega|paliativna njega]] dobija širu primjenu jer određena zdravstvena stanja – koja bi u redovnim okolnostima bila izlječiva – postaju fatalna zbog same prirode [[incident s velikim brojem žrtava|incidenta s velikim brojem žrtava]] i nedostatka resursa.&lt;ref name=&quot;Matzo_2009_PalliativeCare&quot;&gt;{{cite journal |last1=Matzo |first1=Marianne |last2=Wilkinson |first2=Anne |last3=Lynn |first3=Joan |last4=Galamaga |first4=Rosalind |last5=Phillips |first5=Sally |date=2009 |title=Palliative care considerations in mass casualty events with scarce resources |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1089/bsp.2009.0017 |journal=Biosecurity and Bioterrorism: Biodefense Strategy, Practice, and Science |volume=7 |issue=2 |pages=199–210 |doi=10.1089/bsp.2009.0017 |pmid=19635004 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Za ove pacijente, kao i za one kod kojih je procjenjeno da im se ne može pomoći, palijativna njega predstavlja razliku između bolne i relativno mirne smrti.&lt;ref name=&quot;Arya_2020_PandemicPalliative&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arya |first1=Amit |last2=Buchman |first2=Sandy |last3=Gagnon |first3=Bruno |last4=Downar |first4=James |date=2020 |title=Pandemic palliative care: beyond ventilators and saving lives |url=https://www.cmaj.ca/content/192/15/E400 |journal=CMAJ |volume=192 |issue=15 |pages=E400–E404 |doi=10.1503/cmaj.200465 |pmc=7162443 |pmid=32234725 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Tokom [[Pandemija COVID-19|pandemije bolesti COVID-19]] značaj palijativne njege u postupku trijaže postao je posebno izražen, jer su pojedine države, uslijed nedostatka medicinske opreme i [[respirator]]a, bile primorane ograničiti ili uskratiti liječenje određenim grupama pacijenata.&lt;ref name=&quot;Arya_2020_PandemicPalliative&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Misek_2022_InjusticeTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Misek |first1=Ryan |date=2022 |title=The Injustice of Categorical Exclusions during Triage |url=https://www.pdcnet.org/pdc/bvdb.nsf/purchase26?openform&amp;fp=ncbq&amp;id=ncbq_2022_0022_0003_0495_0507 |journal=The National Catholic Bioethics Quarterly |volume=22 |issue=3 |pages=495–507 |doi=10.5840/ncbq202222345 |issn=1532-5490 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Evakuacija ===

Konačni cilj rada na terenu jeste [[Evakuacija povrijeđenih|evakuacija]] svih povrijeđenih,&lt;ref name=&quot;Xie_2014_MilitaryMedicine&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tai |first1=Xie |last2=Xiao-Rong |first2=Liu |last3=Guo-Liang |first3=Chen |last4=Liang |first4=Qi |last5=Zhi-Yin |first5=Xu |last6=Xu-Dong |first6=Liu |date=2014 |title=Progress of military casualty triage technology |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/2054-9369-1-12.pdf |journal=Military Medical Research |volume=1 |issue=12 |pages=1–5 |doi=10.1186/2054-9369-1-12 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt; kako bi se mjesto nesreće u potpunosti ispraznilo, po potrebi istražilo i na kraju proglasilo sigurnim. Pri organizaciji evakuacije potrebno je voditi računa i o tome da se ne preopterete raspoloživi zdravstveni kapaciteti u lokalnoj zajednici,&lt;ref name=&quot;Pinkert_2008_PrimaryTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Pinkert |first1=Moshe |last2=Lehavi |first2=Ofer |last3=Benin Goren |first3=Odeda |last4=Raiter |first4=Yaron |last5=Shamis |first5=Ari |last6=Priel |first6=Zvi |last7=Schwartz |first7=Dagan |last8=Goldberg |first8=Avishay |last9=Levi |first9=Yehezkel |last10=Bar-Dayan |first10=Yaron |date=August 2008 |title=Primary Triage, Evacuation Priorities, and Rapid Primary Distribution between Adjacent Hospitals—Lessons Learned from a Suicide Bomber Attack in Downtown Tel-Aviv |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/abs/primary-triage-evacuation-priorities-and-rapid-primary-distribution-between-adjacent-hospitalslessons-learned-from-a-suicide-bomber-attack-in-downtown-telaviv/B485914CA6566BCC91CC30919737BC05 |journal=Prehospital and Disaster Medicine |volume=23 |issue=4 |pages=337–341 |doi=10.1017/S1049023X00005975 |pmid=18935948 |s2cid=10929982 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; što u izuzetnim okolnostima može podrazumijevati i evakuaciju pojedinih pacijenata u druge države.

=== Alternativne zdravstvene ustanove ===

Alternativni stacionari (improvizovane bolnice) su objekti namijenjeni zbrinjavanju većeg broja pacijenata ili prostori koji se mogu privremeno prilagoditi toj namjeni. To mogu biti škole, sportske dvorane, stadioni ili veliki kampovi koji se, prema potrebi, organizuju za prihvat, zbrinjavanje i privremeni smještaj velikog broja povrijeđenih ili drugim vanrednim situacijama.&lt;ref name=&quot;PHAC_SARS_Toronto_Chapter8&quot;&gt;{{cite web |author=Public Health Agency of Canada |title=Chapter 8 - Clinical and Public Health Systems Issues Arising from the Outbreak of Sars in Toronto |url=https://www.canada.ca/content/dam/phac-aspc/migration/phac-aspc/publicat/sars-sras/pdf/chapter8-e.pdf |publisher=Government of Canada |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt; Ovakve improvizovane ustanove obično se uspostavljaju u saradnji s lokalnim bolnicama, koje ih koriste kao strategiju za proširenje vlastitih kapaciteta u kriznim situacijama. Iako bolnice ostaju poželjno mjesto zbrinjavanja svih pacijenata, tokom incidenata s velikim brojem žrtava ovakvi objekti mogu se koristiti za prihvat pacijenata s lakšim povredama ili manje hitnim zdravstvenim stanjima, čime se sprječava preopterećenje bolničkih kapaciteta.

== Historija trijaže prije savremenog doba ==
[[Datoteka:Edwin Smith Papyrus v2.jpg|mini|desno|300px|Stranica Edwin Smithovog papirusa]]
=== Edwin Smithov papirus ===

Opći koncept trijaže prvi put je opisan u [[Stari Egipat|egipatskom]] dokumentu iz 17. vijeka p. n. e., poznatom kao [[Edwin Smithov papirus]].&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=van Middendorp |first1=Joost J. |last2=Sanchez |first2=Gonzalo M. |last3=Burridge |first3=Alwyn L. |date=2010 |title=The Edwin Smith papyrus: a clinical reappraisal of the oldest known document on spinal injuries |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00586-010-1523-6.pdf |journal=European Spine Journal |volume=19 |issue=11 |pages=1815–1823 |doi=10.1007/s00586-010-1523-6 |pmc=2989268 |pmid=20697750 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt; Papirus je otkriven 1862. u blizini današnjeg [[Luksor]]a u [[Egipat|Egiptu]],&lt;ref name=&quot;Stiefel_2006_EdwinSmith&quot;&gt;{{cite journal |last1=Stiefel |first1=Marc |last2=Shaner |first2=Arlene |last3=Schaefer |first3=Steven D. |date=2006 |title=The Edwin Smith Papyrus: The Birth of Analytical Thinking in Medicine and Otolaryngology |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1097/01.mlg.0000191461.08542.a3 |journal=The Laryngoscope |volume=116 |issue=2 |pages=182–188 |doi=10.1097/01.mlg.0000191461.08542.a3 |pmid=16467701 |s2cid=35256503 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; a sadrži opise pregleda i liječenja brojnih medicinskih stanja pri čemu povrede razvrstava u tri kategorije:
# &quot;Zdravstveno stanje koje mogu izliječiti.&quot;&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot; /&gt;
# &quot;Zdravstveno stanje s kojim se namjeravam boriti.&quot;&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot; /&gt;
# &quot;Zdravstveno stanje koje se ne može izliječiti.&quot;&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot; /&gt;

=== Sveto Rimsko Carstvo ===

Tokom vladavine cara [[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijana I]], u ratnim okolnostima uvedeno je pravilo prema kojem su vojnici imali prednost u bolničkom liječenju u odnosu na ostale pacijente, pri čemu su najteže povrijeđeni vojnici prvi dobijali medicinsku pomoć.&lt;ref name=&quot;Cueni_2020_TriageCorona&quot; /&gt;

== Savremena historija trijaže ==
[[Datoteka:Larrey's Flying Ambulance.jpg|mini|desno|300px|Nacrt Larreyevih ''letećih ambulantnih kola'']]
=== Napoleonova trijaža ===

Savremeni koncept trijaže razvijen je zahvaljujući radu vojnih hirurga [[Dominique Jean Larrey|Dominiquea-Jeana Larreya]] i [[Pierre-François Percy|Pierrea-Françoisa Percyja]] za vrijeme vladavine [[Napoleon I Bonaparta|Napoleona]]. Larrey je posebno zaslužan za uvođenje koncepta &quot;leteće [[Historija ambulante Vozilo hitne pomoći|hitne pomoći]]&quot;, pri čemu izraz &quot;leteće&quot; označava [[Vozilo hitne pomoći|prijevozno sredstvo]], a ne letjelicu.&lt;ref name=&quot;Robertson_Steel_Triage_2006&quot; /&gt;

=== Prvi svjetski rat ===

Godine 1914. [[Belgija|belgijski]] hirurg [[Antoine Depage]] razvio je peterostepeni sistem trijaže ''Ordre de Triage'', kojim su utvrđene smjernice za određivanje prioriteta liječenja i organizovani sistem evakuacije povrijeđenih.&lt;ref name=&quot;Hodge&quot;&gt;{{cite web |last=Hodge |first=Nathan |title=World War I Centenary: Triage |url=https://graphics.wsj.com/100-legacies-from-world-war-1/ |website=The Wall Street Journal |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pollock&quot;&gt;{{cite journal |last=Pollock |first=Richard A |title=Triage and management of the injured in world war I: the diuturnity of antoine de page and a belgian colleague |journal=Craniomaxillofacial Trauma &amp; Reconstruction |volume=1 |issue=1 |pages=63–70 |date=2008 |pmid=22110790 |pmc=3052731 |doi=10.1055/s-0028-1098965 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3052731/ |access-date=17. 7. 2026 }}&lt;/ref&gt; [[Francuska|Francuski]] i [[Belgija|belgijski]] ljekari počeli su primjenjivati ove principe pri zbrinjavanju ranjenika u poljskim [[Punkt prve pomoći|prihvatilištima za ranjenike]] iza linije fronta.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Thompson&quot;&gt;{{cite web |last=Thompson |first=George |title=Battlefield Medicine: Triage-Field Hospital Section |url=https://www.kumc.edu/school-of-medicine/academics/departments/history-and-philosophy-of-medicine/archives/wwi/essays/military-medical-operations/triage-field-hospital-section.html |website=Kansas University Medical Center |access-date=17. 7. 2026 |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

Osobe zadužene za izvlačenje ranjenika s ratišta i njihovo naknadno zbrinjavanje razvrstavale su žrtve u tri osnovne kategorije:&lt;ref name=&quot;Iserson_2007_Triage1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chipman_1980_Triage&quot;&gt;{{cite book |last1=Chipman |first1=M. |last2=Hackley |first2=B.E. |last3=Spencer |first3=T.S. |date=1980 |title=Triage of mass casualties: concepts for coping with mixed battlefield injuries |url=https://archive.org/details/sim_military-medicine_1980-02_145_2/page/98/mode/2up |location=Bethesda |publisher=Military Medicine, 145(2) |page=99–100 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

* one za koje se očekivalo da će preživjeti bez obzira na vrstu i obim pružene pomoći;
* one za koje se nije očekivalo da će preživjeti bez obzira na to kakva im se pomoć pruži;
* one kod kojih bi hitna medicinska intervencija mogla direktno i presudno utjecati na preživljavanje i pozitivan ishod liječenja.

Na osnovu ovih smjernica, medicinsko osoblje je provodilo dalji redoslijed zbrinjavanja (''Ordre de Triage''):

==== Prvi nivo trijaže ====
[[Datoteka:A ward in the 2nd Australian Casualty Clearing Station near Steenvoorde.jpg|mini|desno|300px|Organizacija prihvatilište za ranjenike u okviru drugog nivoa trijaže]]
U prvom nivou trijaže ranjenici su evakuisani do prihvatilišta za ranjenike tokom noći, kada je mrak pružao najveću zaštitu od djelovanja snaga [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]].&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot;&gt;{{cite web |last=Lewis |first=Carolyn Herbst |date=2013 |title=Triage and Trauma Medicine in United States Military History |url=https://lewiscar.sites.grinnell.edu/HistoryofMedicine/uncategorized/triage-and-trauma-medicine-in-united-states-military-history/ |website=Health &amp; Medicine in American History |publisher=Grinnell College |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Drugi nivo trijaže ====

Po dolasku u prihvatilište za ranjenike, rane su previjane,&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt; a ranjenici kojima je bio potreban hitan hirurški zahvat odmah su prevoženi do mjesta za prihvat sanitetskih vozila radi daljnjeg transporta. Oni čije je stanje dopuštalo odgađanje operativnog zahvata evakuisani su sanitetskim vozilima tokom noći.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;

==== Treći nivo trijaže ====

Sanitetska vozila, kojima su upravljali vozači obučeni u okviru organizacija [[YMCA]] i [[Američki Crveni krst|Američkog Crvenog krsta]], prevozila su ranjenike u mobilne hirurške centre, poznate kao ''postes avancés des hôpitaux du front'' (isturena odjeljenja bolnica na liniji fronta).&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt;

==== Četvrti nivo trijaže ====

U pokretnim hirurškim bolnicama prvenstveno su liječeni najteže ranjeni, posebno oni za koje se procjenjivalo da neće preživjeti transport do stalne, bolje opremljene bolnice. Ranjenici za koje se smatralo da mogu podnijeti put upućivani su u udaljenije, bolnice koje su se uglavnom nalazile uz obalu.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt;

==== Peti nivo trijaže ====

Po dolasku u stalnu bolnicu ranjenicima je pružano potpuno i odgovarajuće liječenje svih zadobijenih povreda.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt;

=== Drugi svjetski rat ===

Do početka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] američke i britanske oružane snage usvojile su i dodatno razvile sistem trijaže, što su učinile i druge svjetske sile.&lt;ref name=&quot;ScienceMuseum_2019&quot;&gt;{{cite web |author=Science Museum |date=2019 |title=Medicine in the war zone |url=https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/medicine/medicine-war-zone |website=Science Museum |publisher=Science Museum Group |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Katoch_2010&quot;&gt;{{cite book |last1=Katoch |first1=R. |last2=Rajagopalan |first2=S. |date=2010 |title=Warfare Injuries: History, Triage, Transport and Field Hospital Setup in the Armed Forces |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4919805/ |publisher=Medical Journal, Armed Forces India, 66(4) |page=304–308 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Šira primjena aviona omogućila je brzu evakuaciju povrijeđenih u bolnice izvan ratne zone, što je postalo sastavni dio trijažnog procesa.&lt;ref name=&quot;ScienceMuseum_2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Katoch_2010&quot; /&gt; Iako je osnovna praksa ostala ista kao u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] - početna evakuacija do prihvatilišta za ranjenike, zatim premještanje na više nivoe zdravstvene zaštite i na kraju prijem u stalnu bolnicu - na svakom nivou počela se pružati naprednija medicinska njega. Istovremeno je napušten dotadašnji pristup prema kojem se pružala isključivo najnužnija medicinska pomoć.&lt;ref name=&quot;Baker_2007_Creating&quot;&gt;{{cite book |last1=Baker |first1=Michael S. |date=2007 |title=Creating Order from Chaos: Part I: Triage, Initial Care, and Tactical Considerations in Mass Casualty and Disaster Response |url=https://doi.org/10.7205/MILMED.172.3.232 |publisher=Military Medicine, 172(3) |page=232–236 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Iako je gotovo sigurno da je trijaža provođena i neposredno nakon [[Atomsko bombardovanje Hirošime i Nagasakija|atomskih bombardovanja Hirošime i Nagasakija]], haos izazvan razmjerama razaranja onemogućio je vođenje pouzdane dokumentacije. Zbog toga ne postoje vjerodostojni zapisi o provođenju trijaže tokom prvih pet dana nakon napada, dok su kasniji izvori od ograničene historijske vrijednosti.&lt;ref name=&quot;Leaning_1986_Burn&quot;&gt;{{cite book |last1=Leaning |first1=Jennifer |editor1-last=Solomon |editor1-first=F. |editor2-last=Marston |editor2-first=R.Q. |date=1986 |chapter=Burn and Blast Casualties: Triage in Nuclear War |title=The Medical Implications of Nuclear War |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK219175/ |location=Washington (DC) |publisher=National Academies Press (US) |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Razvoj trijaže u Jugoslaviji ====

Na prostoru [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]] prva organizovana primjena trijaže povrijeđenih i ranjeničke (trijažne) karte započela je tokom Drugog svjetskog rata u okviru [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]].&lt;ref name=&quot;Nikolis_1962_Iskustva&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nikoliš |first1=Gojko |date=1962 |title=Iskustva iz evakuacije ranjenika iz Užica 1941. |journal=Vojnosanitetski pregled |url=https://www.vojnodelo.mod.gov.rs/pdf_clanci/vojnodelo110/vd-110-1962-14-5-7-Nikolis.pdf |volume=19 |issue=11 |pages=751–756 |access-date=17. 7. 2026 |language=sh}}&lt;/ref&gt; Krajem 1944. formirana je posebna grupa stručnjaka sa zadatkom da izradi prijedlog i organizuje primjenu jedinstvene vojnomedicinske doktrine za trijažu, zbrinjavanje i medicinsku evakuaciju sve većeg broja ranjenika tokom završnih operacija za oslobođenje Jugoslavije. U tu svrhu na tačkama glavnih evakuacijskih pravaca uspostavljene su sanitetske prijemno-otpremne stanice (SANPROST), u kojima su obavljani prijem, prikupljanje i trijaža ranjenika. Istovremeno su organi SOVŠ-a koordinisali angažovanje sanitetskih vozova i sanitetskih autokolona, raspoređivanje pokretnih poljskih bolnica i uspostavljanje novih evakuacijskih centara, čime je omogućena efikasnije provođenje planiranog sistema trijaže i medicinske evakuacije prema stepenu hitnosti.&lt;ref name=&quot;Cvetkovic&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cvetković |first1=Žarko |title=I. Evakacija i lečenje ranjenika i bolesnika u NOR-u |journal=Zbornik radova |url=https://znaci.org/00001/199_1.pdf |access-date=17. 7. 2026 |language=sr}}&lt;/ref&gt;

=== Katastrofa u Texas Cityju (1947) ===
[[Datoteka:Txcitydisaster5storybuilding.jpg|mini|desno|300px|Uništena tvornica gume nakon katastrofe u Texas Cityju]]
[[Katastrofa u Texas Cityju]] dogodila se 1947. kada je eksplodira teretni brod SS ''Grandcamp'' u [[Texas City, Texas|Texas Cityju]] u saveznoj državi [[Teksas]], pri čemu je poginulo oko 600 ljudi, a nekoliko hiljada je povrijeđeno.&lt;ref name=&quot;Barnes_2020_Texas&quot;&gt;{{cite web |last=Barnes |first=M. |date=2020 |title=Texas history: A witness to one of America's worst human-made disasters |url=https://www.statesman.com/story/news/history/2020/04/17/texas-history-witness-to-one-of-americas-worst-human-made-disasters/1335171007/ |website=Austin American-Statesman |publisher=Gannett |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U eksploziji su poginuli svi pripadnici gradske vatrogasne službe, nakon čega je uslijedila opsežna improvizovana trijaža velikog broja povrijeđenih.&lt;ref name=&quot;MannWall_2015&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mann Wall |first1=Barbra |date=2015 |title=Disasters, Nursing, and Community Responses: A Historical Perspective |journal=Nursing History Review |url=https://connect.springerpub.com/content/sgrnhr/23/1/11.full.pdf |volume=23 |issue=1 |pages=11–27 |doi=10.1891/1062-8061.23.11 |issn=1062-8061 |pmid=25272474 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Apoteke, ambulante i privatne kuće privremeno su pretvorene u punktove za trijažu. Budući da grad nije imao bolnicu, povrijeđeni su evakuirani u zdravstvene ustanove u okolnim područjima, uključujući [[Galveston, Texas|Galveston]] i [[Houston]].&lt;ref name=&quot;MannWall_2015&quot; /&gt; Najmanje jedan ljekar pri donošenju odluka o liječenju koristio je iskustva stečena tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].&lt;ref name=&quot;Barnes_2020_TexasCity&quot;&gt;{{cite web |last=Barnes |first=M. |date=2020 |title=Texas history: Readers relive the horrors of the 1947 Texas City Disaster |url=https://www.statesman.com/story/news/history/2020/05/08/texas-history-readers-relive-horrors-of-1947-texas-city-disaster/1227001007/ |website=Austin American-Statesman |publisher=Gannett |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Korejski rat ===

Tokom [[Korejski rat|Korejskog rata]] uveden je višestepeni sistem trijaže, u kojem su pacijenti razvrstavani u unaprijed definisane kategorije.&lt;ref name=&quot;Nocera_1999&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nocera |first1=Antony |last2=Garner |first2=Alan |date=1999 |title=An Australian Mass Casualty Incident Triage System for the Future Based Upon Triage Mistakes of the Past: The Homebush Triage Standard |journal=ANZ Journal of Surgery |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1046/j.1440-1622.1999.01644.x |volume=69 |issue=8 |pages=603–608 |doi=10.1046/j.1440-1622.1999.01644.x |issn=1445-1433 |pmid=10472920 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Kategorije ''hitno'', ''odgođeno'', ''minimalno'' i ''na samrti'' i danas čine osnovu većine savremenih sistema trijaže.&lt;ref name=&quot;Nocera_1999&quot; /&gt;

Ovaj period obilježio je i napredak u medicinskom razumijevanju stanja poput [[Šok (cirkulatorni)|šoka]], što je omogućilo raniju primjenu efikasnih intervencija tokom samog trijažnog postupka, a to je značajno poboljšalo ishode liječenja.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Glenn W. |date=2008 |title=A Brief History of Triage |journal=Disaster Medicine and Public Health Preparedness |url=https://www.cambridge.org/core/journals/disaster-medicine-and-public-health-preparedness/article/abs/brief-history-of-triage/7A06DA1AE46DBBF782BD741C5F5CF4B2 |volume=2 |issue=S1 |pages=S4–S7 |doi=10.1097/DMP.0b013e3181844d43 |issn=1935-7893 |pmid=18769265 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Istovremeno su uvedene [[pokretna vojna hirurška bolnica|pokretne vojne hirurške bolnice]] (MASH), a za medicinsku evakuaciju počeli su se koristiti helikopteri. Međutim, u tom periodu helikopteri su služili isključivo za transport ranjenika, dok se medicinska pomoć nije pružala tokom leta.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot; /&gt; Ovi pomaci smanjili su stopu smrtnosti među ranjenim vojnicima i do 30% i značajno promijenili način zbrinjavanja povrijeđenih na ratištu.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot; /&gt;

=== Vijetnamski rat ===

Specifični uslovi [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] potakli su dalji razvoj koncepata uspostavljenih tokom Korejskog rata. Napredak u primjeni helikoptera omogućio je uvođenje prvih medicinskih timova za zračni transport, koji su tokom leta mogli provoditi [[nadoknada tečnosti|nadoknadu tečnosti]] i druge hitne medicinske intervencije.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot; /&gt; Zahvaljujući tome, prosječno vrijeme od ranjavanja do pružanja konačnog odgovarajućeg liječenja skraćeno je na manje od dva sata.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot; /&gt;

Ovaj razvoj imao je utjecaj i na civilno zdravstvo, pa su se sredinom 1960-ih pojavljuju prve civilne helikopterske medicinske službe.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot; /&gt; Nakon toga je uslijedila i brza integracija trijažnih postupaka u rad bolničkih hitnih prijema i službi hitne medicinske pomoći.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot; /&gt;

=== Bombaški napad na Svjetski trgovinski centar (1993) ===

Godine 1993. izveden je [[Bombaški napad na Svjetski trgovinski centar 1993.|bombaški napad na sjeverni toranj Svjetskog trgovinskog centra]], s ciljem sličnim onome koji su napadači nastojali ostvariti tokom [[Napadi 11. septembra 2001.|napada 11. septembra 2001]].&lt;ref name=&quot;911Memorial_1993_Commemoration&quot;&gt;{{cite web |date=1993 |title=February 26, 1993 Commemoration |url=https://www.911memorial.org/connect/commemoration/February26-1993 |website=9/11 Memorial &amp; Museum |publisher=National September 11 Memorial &amp; Museum |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Iako su potraga, spašavanje i trijaža neposredno nakon eksplozije provedeni prema tadašnjim uobičajenim procedurama, napad je predstavljao jedan od prvih velikih napada na teritoriji Sjedinjenih Američkih Država. Spoznaja da Sjedinjene Američke Države više nisu pošteđene takvih prijetnji, zajedno s [[Bombaški napad u Oklahoma Cityju|bombaškim napadom u Oklahoma Cityju]] 1995. i napadima 11. septembra 2001, dovela je do dugoročnih promjena u organizaciji trijaže. Novi pristup stavlja veći naglasak na operativnu sigurnost spasilačkih timova i procjenu rizika od sekundarnih napada usmjerenih na zdravstvene radnike i druge pripadnike službi za hitno djelovanje.&lt;ref name=&quot;Eckstein_1999_Medical&quot;&gt;{{cite journal |last1=Eckstein |first1=Marc |date=1999 |title=The Medical Response to Modern Terrorism: Why the \&quot;Rules of Engagement\&quot; Have Changed |journal=Annals of Emergency Medicine |url=https://www.annemergmed.com/action/showPdf?pii=S0196-0644%2899%2970232-5 |volume=34 |issue=2 |pages=219–221 |doi=10.1016/S0196-0644(99)70232-5 |pmid=10424924 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Napad sarinom u Matsumotu (1994) ===

U junu 1994. službe za hitne službe počele su primati dojave o većem broju osoba sa simptomima izloženosti otrovnom plinu u jednom naselju grada [[Matsumoto]]. Zbog nedostatka odgovarajuće [[lična zaštitna oprema|lične zaštitne opreme]] evakuirano je više od 253 stanovnika, dok je 50 osoba hospitalizovano.&lt;ref name=&quot;Kulling_1999_KAMEDO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kulling |first1=Per E. J. |last2=Lorin |first2=Henry |date=1999 |title=KAMEDO — A Swedish Disaster Medicine Study Organization |journal=Prehospital and Disaster Medicine |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/abs/kamedo-a-swedish-disaster-medicine-study-organization/80E07A8E088DFA389AA4C5A076117F2F |volume=14 |issue=1 |pages=25–33 |doi=10.1017/S1049023X0002851X |issn=1049-023X |pmid=10537595 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na mjesto događaja upućeno je 20 vozila, a u neposrednoj blizini uspostavljen je mobilni operativni centar koji se vjerovatno nalazio unutar kontaminirane zone. Budući da prisustvo [[sarin]]a nije bilo prepoznato, trijaža je provedena prema tadašnjim standardnim postupcima. Kao posljedica toga, osam zdravstvenih radnika zadobilo je blaže trovanje sarinom, dok je nepoznat broj ostalih pripadnika interventnih službi imao opću slabost.&lt;ref name=&quot;Okudera_1997&quot;&gt;{{cite journal |last1=Okudera |first1=Hiroshi |last2=Morita |first2=Hiroshi |last3=Iwashita |first3=Tomomi |last4=Shibata |first4=Tatsuhiko |last5=Otagiri |first5=Tetsutaro |last6=Kobayashi |first6=Shigeaki |last7=Yanagisawa |first7=Nobuo |date=1997 |title=Unexpected nerve gas exposure in the city of Matsumoto: Report of rescue activity in the first sarin gas terrorism |journal=The American Journal of Emergency Medicine |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0735675797902011?via%3Dihub |volume=15 |issue=5 |pages=527–528 |doi=10.1016/S0735-6757(97)90201-1 |pmid=9270397 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U to vrijeme nisu postojali protokoli dekontaminacije niti zaštitne maske namijenjene za intervencije u slučajevima hemijske kontaminacije. Kao odgovor na ovaj događaj, [[Japanske snage za samoodbranu]] osnovale su tim za dekontaminaciju, koji je imao važnu ulogu u odgovoru na [[Napad sarinom u tokijskom metrou|napad sarinom u tokijskom metrou]] samo sedam mjeseci kasnije.&lt;ref name=&quot;Okudera_1997&quot; /&gt;

=== Savremena trijaža ===

Razvojem medicinske tehnologije razvijali su se i savremeni pristupi trijaži, koji se sve više zasnivaju na naučno zasnovanim modelima. Razvrstavanje pacijenata često se vrši na osnovu trijažnih bodova (skala) izvedenih iz specifičnih [[fiziologija|fizioloških]] parametara za procjenu težine stanja. Neki modeli, poput [[START trijaža|START]] trijaže, zasnovani su na definisanim protokolima. Kako bi se povećali sigurnost pacijenata i kvalitet zdravstvene zaštite, razvijeni su različiti sistemi za podršku odlučivanju koji pomažu zdravstvenim radnicima u standardizaciji i djelimičnoj automatizaciji postupka trijaže. Takvi sistemi, kao što su eCTAS i [[NHS 111]], primjenjuju se u [[bolnica]]ma i na terenu.&lt;ref name=&quot;HospitalNews_2020&quot;&gt;{{cite web |date=2020 |title=Digital tools and virtual care in emergency services |url=https://www.hospitalnews.com/digital-tools-and-virtual-care-in-emergency-services/ |website=Hospital News |publisher=Hospital News |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Najnoviji razvoj metoda [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] otvara mogućnost kreiranja optimalnih trijažnih protokola na osnovu analize podataka. U budućnosti bi takvi modeli mogli dopuniti ili unaprijediti sisteme koje su razvili stručnjaci.&lt;ref name=&quot;Buchard_2020_Learning&quot;&gt;{{cite journal |last1=Buchard |first1=Albert |last2=Bouvier |first2=Baptiste |last3=Prando |first3=Giulia |last4=Beard |first4=Rory |last5=Livieratos |first5=Michail |last6=Busbridge |first6=Dan |last7=Thompson |first7=Daniel |last8=Richens |first8=Jonathan |last9=Gourgoulias |first9=Kostis |last10=Zhang |first10=Yuanzhao |date=2020 |title=Learning medical triage from clinicians using Deep Q-Learning |journal=arXiv preprint arXiv:2003.12828v2 |url=https://arxiv.org/pdf/2003.12828 |doi=10.48550/arXiv.2003.12828 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Posebni sistemi i metode trijaže ==
[[Datoteka:Tabela medicinske trijaze - bs.png|mini|desno|300px|Vitalni znakovi koji određuju trijažne kategorije označene bojama. RR: [[respiratorna frekvencija]]; SpO2: [[Zasićenost krvi kisikom|periferna zasićenost krvi kisikom]] (pulsna oksimetrija); HR: [[srčana frekvencija]]; GCS: [[Glasgowska skala kome|rezultat na Glasgowskoj skali kome]]; Tp: tjelesna temperatura. Abnormalni vitalni znakovi snažni su prediktori prijema u jedinicu intenzivne njege i bolničke smrtnosti kod odraslih pacijenata trijažiranih u odjelima hitne medicine.]]

Osnovna svrha trijaže jeste razvrstavanje pacijenata prema težini njihovog zdravstvenog stanja kako bi se donijele odgovarajuće odluke o liječenju i spasio što veći broj ljudi.&lt;ref name=&quot;SaveTheChildren_2011_Leadership&quot;&gt;{{cite web |title=Leadership During a Pandemic: What your municipality can do |date=2011 |url=https://resourcecentre.savethechildren.net/pdf/leadership-during-a-pandemic.pdf |website=Save the Children Resource Centre |publisher=Save the Children US |type=pdf |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Iako postoji veliki broj sistema, oznaka bojama, kodova i kategorija, svi postupci trijaže zasnivaju se na istim osnovnim principima.&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MSF_2020_What&quot;&gt;{{cite web |date=2020 |title=What is the triage procedure? |url=https://www.msf-me.org/media-centre/news-and-stories/what-triage-procedure |website=Ljekari bez granica (MSF) |publisher=Médecins Sans Frontières |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U svim sistemima najprije se procjenjuju povrede pacijenta,&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hogan_2007_Disaster&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Hogan |editor1-first=David E. |editor2-last=Burstein |editor2-first=Jonathan L. |date=2007 |title=Disaster Medicine |url=https://books.google.com.jm/books?id=hgLccSb8DIUC |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6262-5 |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; nakon čega se pacijent razvrstava u odgovarajuću kategoriju prema težini povreda.&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot; /&gt; Iako se broj kategorija razlikuje između pojedinih sistema, svi oni imaju najmanje tri zajedničke kategorije: teško povrijeđeni, lakše povrijeđeni i umrli. Pojedini sistemi uključuju i metode bodovanja, kao što su [[Revidirani trauma skor|revidiranog trauma skora]],&lt;ref name=&quot;Petridou_2008_Injuries&quot; /&gt; [[Skor težine povrede|skora težine povrede]] i skora težine traume i povrede (TRISS), pri čemu se ovaj posljednji pokazao najefikasnijim u predviđanju konačnog ishoda liječenja.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Commons category-inline|Trijaža}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Trijaža| ]]
[[Kategorija:Hitna medicina]]
[[Kategorija:Upravljanje vanrednim situacijama]]
[[Kategorija:Prva pomoć]]</text>
      <sha1>fdw26x7feinb46xg9rw56fu0soo3jx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908258</id>
      <parentid>3908230</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T13:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Preveden još jedan dio teksta sa Wikipedia en</comment>
      <origin>3908258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61075" sha1="3g1qwqfb2svnswhngjavs3x5a7170z3" xml:space="preserve">{{Izmjena u toku}}
[[Datoteka:Firstrespondersexercisetbayontarionov08.JPG|mini|desno|300px|Pregled i trijaža povrijeđenih osoba na mjestu događaja]]
[[Datoteka:DN-SD-04-12743.JPEG|mini|desno|300px|Trijažni punkt uspostavljen izvan Pentagona 11. septembra 2001.]]
U [[medicina|medicini]], '''trijaža''' predstavlja postupak kojim pružaoci zdravstvene zaštite, poput [[zdravstveni radnik|zdravstvenih radnika]] i osoba osposobljenih za pružanje [[prva pomoć|prve pomoći]], određuju redoslijed prioriteta za zbrinjavanje povrijeđenih osoba,&lt;ref name=&quot;Robertson_Steel_Triage_2006&quot;&gt;{{cite journal |last=Robertson-Steel |first=Iain |title=Evolution of triage systems |date=2006 |journal=Emergency Medicine Journal |volume=23 |issue=2 |pages=154–155 |doi=10.1136/emj.2005.030270 |pmid=16439754  |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2564046/pdf/154.pdf |publisher=BMJ Publishing Group |language=en |access-date=17. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; odnosno raspoređuju ograničene medicinske resurse kako bi oni bili dostupni onima koji od njih mogu imati najviše koristi.&lt;ref name=&quot;Muensterer_2021_Rationing&quot;&gt;{{cite web |last1=Muensterer |first1=OJ |last2=Gianicolo |first2=EA |last3=Paul |first3=NW |date=2021 |title=Rationing and triage of scarce, lifesaving therapy in the context of the COVID-19 pandemic: a cross-sectional, social media-driven, scenario-based online query of societal attitudes |url=https://www.ovid.com/jnls/ijsgh/fulltext/10.1097/gh9.0000000000000047~rationing-and-triage-of-scarce-lifesaving-therapy-in-the |website=IJS Global Health |publisher=Wolters Kluwer |doi=10.1097/GH9.0000000000000047 |issn=2576-3342 |s2cid=220847218 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Trijaža se primjenjuje u situacijama kada je broj povrijeđenih veći od broja raspoloživih zdravstvenih radnika (što se naziva [[incident s velikim brojem žrtava]]) ili kada nema dovoljno medicinskih sredstava za liječenje svih povrijeđenih.&lt;ref name=&quot;Iserson_2007_Triage1&quot;&gt;{{cite web |last1=Iserson |first1=Kenneth V. |last2=Moskop |first2=John C. |date=2007 |title=Triage in medicine, part I: Concept, history, and types |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-emergency-medicine_2007-03_49_3/page/274/mode/2up |website=Annals of Emergency Medicine |publisher=Elsevier. doi:10.1016/j.annemergmed.2006.05.019. PMID 17141139. |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Metode trijaže razlikuju se među ustanovama, regijama i državama, ali se svaka od njih zasniva na istim univerzalnim principima.&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot;&gt;{{cite book |author=World Health Organization |title=Triage and emergency assessment |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK143755/ |location=Geneva |publisher=World Health Organization |date=2008 |isbn=978-92-4-154765-9 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U većini sistema trijaže prednost imaju osobe s [[Teška trauma|najtežim povredama]] koje imaju najveće šanse za preživljavanje, dok se osobe s [[Neizlječiva bolest|neizlječivim (terminalnim) povredama]] svrstavaju u posljednju grupu prioriteta (osim u slučaju obrnute trijaže).&lt;ref name=&quot;vanRuler_2022_ShockingInjury&quot;&gt;{{cite web |last1=van Ruler |first1=Rick |last2=Eikendal |first2=Ties |last3=Kooij |first3=Fabian O. |last4=Tan |first4=Edward C. T. H. |date=2022 |title=A shocking injury: A clinical review of lightning injuries highlighting pitfalls and a treatment protocol |url=https://www.injuryjournal.com/action/showPdf?pii=S0020-1383%2822%2900586-1 |website=Injury |publisher=Elsevier |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Sistemi trijaže međusobno se znatno razlikuju te mogu biti zasnovani na unaprijed utvrđenim, mjerljivim kriterijima, poput sistema bodovanja traume, ili na stručnoj medicinskoj procjeni zdravstvenog radnika.&lt;ref name=&quot;Petridou_2008_Injuries&quot;&gt;{{cite book |last1=Petridou |first1=E.T. |last2=Antonopoulos |first2=C.N. |last3=Alexe |first3=D.M. |date=2008 |editor=Heggenhougen H.K. |title=International Encyclopedia of Public Health |chapter=Injuries, Epidemiology of |url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780123739605001866 |location=Oxford |publisher=Academic Press |page=609–625 |doi=10.1016/b978-012373960-5.00186-6 |isbn=978-0-12-373960-5 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Trijaža nije potpuno precizan postupak i može biti prilično subjektivna, naročito kada se zasniva na općem utisku umjesto na standardizovanom bodovanju.&lt;ref name=&quot;Xiang_2014_Undertriage&quot;&gt;{{cite web |last1=Xiang |first1=Huiyun |last2=Wheeler |first2=Krista Kurz |last3=Groner |first3=Jonathan Ira |last4=Shi |first4=Junxin |last5=Haley |first5=Kathryn Jo |date=2014 |title=Undertriage of major trauma patients in the US emergency departments |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0735675714004069?via%3Dihub |website=The American Journal of Emergency Medicine |publisher=Elsevier |volume=32 |issue=9 |pages=997-1004 |doi=10.1016/j.ajem.2014.05.038 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TureganoFuentes_2008_OverallAsessment&quot;&gt;{{cite web |last1=Turégano-Fuentes |first1=F |last2=Pérez-Díaz |first2=D |last3=Sanz-Sánchez |first3=M |last4=Ortiz Alonso |first4=J |date=2008 |title=Overall Asessment of the Response to Terrorist Bombings in Trains, Madrid, 11 March 2004 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00068-008-8805-2 |website=European Journal of Trauma and Emergency Surgery |publisher=Springer |volume=34 |issue=5 |pages=433–441 |doi=10.1007/s00068-008-8805-2 |pmid=26815987 |s2cid=13657747 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Razlog tome je što je pri donošenju odluka potrebno istovremeno uskladiti više, ponekad i međusobno suprotstavljenih ciljeva, uključujući vjerovatnoću preživljavanja, efikasnost liječenja, preostali životni vijek pacijenta te etička načela i religijska uvjerenja.

== Etimologija ==

Termin ''trijaža'' potječe iz [[francuski jezik|francuskog]] jezika, od riječi ''triage'', koja označava radnju odabiranja ili razvrstavanja,&lt;ref name=&quot;OED_Triage_Noun&quot;&gt;{{cite web |author=Oxford English Dictionary |date=2020 |title=Triage |url=https://www.oed.com/dictionary/triage_n?tl=true |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; a koja je izvedena je od [[Starofrancuski jezik|starofrancuskog]] glagola ''trier'', koji znači odvojiti, sortirati, razvrstati, prosijati ili odabrati. Glagol ''trier'' vuče korijene iz [[Kasni latinski jezik|kasnolatinskog]] izraza ''tritare'', što znači drobiti ili mljeti.&lt;ref name=&quot;MerriamWebster_Triage&quot;&gt;{{cite web |author=Merriam-Webster |date=2026 |title=Triage |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/triage |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Iako je sam koncept postojao mnogo ranije, najmanje još u vrijeme vladavine [[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijana I]],&lt;ref name=&quot;Cueni_2020_TriageCorona&quot;&gt;{{cite web |last1=Cueni |first1=Claude |date=2020 |title=Triage in Zeiten der Corona-Pandemie – Claude Cueni |url=https://www.blick.ch/meinung/kolumnen/kolumne-geschichte-ueber-die-triage-in-der-corona-pandemie-lizenz-zum-sterben-id16215543.html |website=Blick |publisher=Ringier |access-date=17. 7. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt; izraz ''trier'' počeo se koristiti za opisivanje postupka trijaže tek početkom 19. vijeka.&lt;ref name=&quot;Nakao_2017_HistoryTriage&quot;&gt;{{cite web |last1=Nakao |first1=H. |last2=Ukai |first2=I. |last3=Kotani |first3=J. |date=2017 |title=A review of the history of the origin of triage from a disaster medicine perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ams2.293 |website=Acute Medicine &amp; Surgery |publisher=Wiley |volume=4 |issue=4 |pages=379–384 |doi=10.1002/ams2.293 |pmc=5649292 |pmid=29123897 |doi-access=free |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U tom periodu [[Dominique-Jean Larrey]], glavni [[hirurg]] [[Napoléon Bonaparte|Napoleonove]] [[Carska garda (Napoleon I)|Carske garde]], postavio osnove onoga što će se razviti u savremenu trijažu,&lt;ref name=&quot;Robertson_Steel_Triage_2006&quot; /&gt; princip prema kojem se &quot;ranjenici zbrinjavaju u skladu s utvrđenom težinom njihovih povreda i hitnošću medicinske pomoći, bez obzira na njihov vojni čin ili nacionalnost&quot;.&lt;ref name=&quot;Skandalakis_2006_LarreyNapoleon&quot;&gt;{{cite web |last1=Skandalakis |first1=Panagiotis N. |last2=Lainas |first2=Panagiotis |last3=Zoras |first3=Odyseas |last4=Skandalakis |first4=John E. |last5=Mirilas |first5=Petros |date=2006 |title=&quot;To afford the wounded speedy assistance&quot;: Dominique Jean Larrey and Napoleon |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s00268-005-0436-8 |website=World Journal of Surgery |publisher=Springer |volume=30 |issue=8 |pages=1392-9 |doi=10.1007/s00268-005-0436-8 |pmid=16850154 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Koncepti u trijaži ==

=== Jednostavna trijaža ===

Jednostavna trijaža najčešće se primjenjuje na mjestu nesreće ili tokom [[incident s velikim brojem žrtava|incidenta s velikim brojem žrtava]] (MCI), s ciljem razvrstavanja pacijenata u nekoliko grupa: one kojima je za preživljavanje neophodna hitna medicinska pomoć i transport u ustanovu sekundarne ili tercijarne zdravstvene zaštite, one kojima za preživljavanje nije potrebna hitna medicinska pomoć, na nepovrijeđene, te na preminule ili one kod kojih je smrt neizbježna u kratkom roku.&lt;ref name=&quot;Ciottone_2015_DisasterMedicine&quot;&gt;{{cite book |last1=Hanfling |first1=D. |last2=Lang |first2=C.R. |chapter=Aircraft Crash Preparedness and Response |editor1-last=Ciottone |editor1-first=Gregory R. |editor2-last=Biddinger |editor2-first=Paul D |editor3-last=Darling |editor3-first=Robert G. |editor4-last=Fares |editor4-first=Saleh |editor5-last=Keim |editor5-first=Mark E |editor6-last=Molloy |editor6-first=Michael S |editor7-last=Suner |editor7-first=Selim |date=2015 |title=Ciottone's Disaster Medicine E-Book |edition=2. |url=https://books.google.ba/books/about/Ciottone_s_Disaster_Medicine_E_Book.html?id=6r6iCgAAQBAJ |location=Philadelphia |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-35846-0 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U Sjedinjenim Američkim Državama najčešće se primjenjuju modeli trijaže [[START trijaža|START]] i SALT, u Kanadi CTAS, a u Australiji ATS.&lt;ref name=&quot;Yancey_2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Yancey |first1=Charles C. |last2=O'Rourke |first2=Maria C. |date=2023 |title=Emergency Department Triage |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557583/ |location=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32491515 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CHEMM_SALT_Triage&quot;&gt;{{cite web |author=Chemical Hazards Emergency Medical Management |date=2026 |title=SALT Mass Casualty Triage Algorithm |url=https://chemm.hhs.gov/salttriage.htm |website=CHEMM |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Procjena obično započinje pozivom svim osobama koje mogu hodati da se udalje u označeni prostor, čime im se dodjeljuje najniži prioritet, nakon čega se pristupa pregledu ostalih pacijenata.&lt;ref name=&quot;Yancey_2023&quot; /&gt; Nakon početne procjene koju provodi zdravstveni radnik, zasnovane na [[ABC (medicina)|ABCDE pristupu]],&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Thim_2012_ABCDE&quot;&gt;{{cite web |last1=Thim |first1=Troels |last2=Krarup |first2=Niels Henrik Vinther |last3=Grove |first3=Erik Lerkevang |last4=Rohde |first4=Claus Valter |last5=Løfgren |first5=Bo |date=2012 |title=Initial assessment and treatment with the Airway, Breathing, Circulation, Disability, Exposure (ABCDE) approach |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3273374/ |website=International Journal of General Medicine |publisher=Dove Medical Press |volume=5 |pages=117–121 |doi=10.2147/IJGM.S28478 |pmc=3273374 |pmid=22319249 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; pacijenti se označavaju dostupnim podacima, što uključuje &quot;ime i prezime, spol, povrede, provedene medicinske intervencije, identifikaciju pružaoca pomoći, trijažni skor i jasno vidljivu opću kategoriju trijaže&quot;.

pacijenti se označavaju dostupnim identifikacijskim i medicinskim podacima, uključujući ime i prezime, spol, povrede, provedene medicinske intervencije, identifikacijske oznake zdravstvenog radnika, rezultat trijaže te jasno vidljivo označenu kategoriju trijaže.&lt;ref name=&quot;Ciottone_2015_DisasterMedicine1&quot;&gt;{{cite book |last1=Foley |first1=E. |last2=Reisner |first2=A.T. |chapter=Triage |editor1-last=Ciottone |editor1-first=Gregory R. |editor2-last=Biddinger |editor2-first=Paul D |editor3-last=Darling |editor3-first=Robert G. |editor4-last=Fares |editor4-first=Saleh |editor5-last=Keim |editor5-first=Mark E |editor6-last=Molloy |editor6-first=Michael S |editor7-last=Suner |editor7-first=Selim |date=2015 |title=Ciottone's Disaster Medicine E-Book |edition=2. |url=https://books.google.ba/books/about/Ciottone_s_Disaster_Medicine_E_Book.html?id=6r6iCgAAQBAJ |location=Philadelphia |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-35846-0 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ABCDE procjena ====
{{Glavni|ABC (medicina)}}

ABCDE procjena (čije su druge varijante ABC,&lt;ref name=&quot;ARC_ABC_vs_CAB&quot;&gt;{{cite web |author=American Red Cross |date=15. 7. 2024 |title=Why has the American Red Cross (ARC) retained the A-B-C (Airway – Breathing – Circulation) mnemonic and does the ARC use the mnemonic C-A-B (Circulation – Airway – Breathing)? |url=https://www.redcross.org/take-a-class/resources/articles/abc-vs-cab?srsltid=AfmBOor22jvyaDN4gRqeLXerqzwJNvFUNATrMsa2GquXBn-k3ZMQKMyZ |website=Red Cross Training Services |publisher=The American National Red Cross |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; ABCD,&lt;ref name=&quot;Livingston_1991_Resuscitation&quot;&gt;{{cite journal |last1=Livingston |first1=E.H. |last2=Passaro |first2=E.P. |date=1991 |title=Resuscitation. Revival should be the first priority |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/00325481.1991.11700789?needAccess=true |journal=Postgraduate Medicine |volume=89 |issue=1 |pages=117–120, 122 |doi=10.1080/00325481.1991.11700789 |pmid=1985304 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; ABCDEF&lt;ref name=&quot;UK_Ambulance_2013_Guidelines&quot;&gt;{{cite book |author=Association of Ambulance Chief Executives |date=2013 |title=UK ambulance services clinical practice guidelines 2013 : pocket book |url=https://archive.org/details/ukambulanceservi0000unse_s4r6 |location=Bridgwater |publisher=Class Professional Publishing |isbn=978-1-85959-365-3 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; i brojne druge, uključujući verzije prilagođene jezicima koji nisu engleski) predstavlja strukturirani algoritam za brzu procjenu stanja pacijenta. Dizajniran je za sistematski pregled vitalnih funkcija prema stepenu njihove važnosti za preživljavanje organizma.&lt;ref name=&quot;Thim_2012_ABCDE&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Primjer ABCDE procjene&lt;ref name=&quot;Thim_2012_ABCDE&quot; /&gt;
!Slovo
!Naziv
!Opis
|-
|A
|Disajni put (''Airway'')
|Provjera prohodnosti disajnog puta i postojanja opstrukcije
|-
|B
|Disanje (''Breathing'')
|Provjera da li pacijent diše i da li je disanje uredno
|-
|C
|Cirkulacija (''Circulation'')
|Procjena srčane frekvencije i vremena kapilarnog punjenja
|-
|D
|Neurološki status (''Disability'')
|Procjena stanja svijesti, budnosti i odgovora na bolne podražaje
|-
|E
|Skidanje odjeće i pregled (''Exposure'')
|Pregled pacijenta radi utvrđivanja povreda, krvarenja, tjelesne temperature i drugih promjena na koži
|}

==== Trijažna oznaka ====
{{Glavni|Trijažna oznaka}}
[[Datoteka:Triage 041105 big.jpg|mini|desno|300px|Mnogi sistemi trijaže koriste trijažne oznake standardizovanih oblika]]
[[Datoteka:ET Light Picture 352 X 240.jpg|mini|desno|300px|Svjetlosne oznake za hitnu trijažu (E/T), posebno korisne noću ili u nepovoljnim uslovima]]
[[Trijažna oznaka]] je unaprijed pripremljena oznaka koja se postavlja na svakog pacijenta i služi za:

* identifikacije pacijenta;
* evidentiranja rezultata početne procjene;
* označavanja prioriteta za pružanje medicinske pomoći i transport s mjesta događaja;
* praćenja pacijenta tokom postupka trijaže;
* označavanja dodatnih rizika, poput kontaminacije.

Trijažne oznake mogu imati različite oblike. U pojedinim državama koriste se nacionalno standardizovane trijažne oznake,&lt;ref name=&quot;Idoguchi_2006_TriageTag&quot;&gt;{{cite journal |last1=Idoguchi |first1=K. |last2=Mizobata |first2=Y. |date=2006 |title=Usefulness of Our Proposed Format of Triage Tag |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/jjaam1990/17/5/17_5_183/_article/-char/ja/ |journal=Journal of Japanese Association for Acute Medicine |volume=17 |issue=5 |pages=183–191 |doi=10.3893/jjaam.17.183 |doi-access=free |access-date=17. 7. 2026 |language=ja}}&lt;/ref&gt; dok se u drugima primjenjuju komercijalno dostupni modeli čiji se izgled i sadržaj razlikuju.&lt;ref name=&quot;Nocera_1999_DisasterTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nocera |first1=A. |last2=Garner |first2=A. |date=1999 |title=Australian disaster triage: a colour maze in the Tower of Babel |url=http://www.ema.gov.au/www/emaweb/rwpattach.nsf/VAP/(084A3429FD57AC0744737F8EA134BACB)~Australian_disaster_triage.pdf/$file/Australian_disaster_triage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314034438/http://www.ema.gov.au/www/emaweb/rwpattach.nsf/VAP/(084A3429FD57AC0744737F8EA134BACB)~Australian_disaster_triage.pdf/$file/Australian_disaster_triage.pdf |archive-date=14. 3. 2011 |journal=The Australian and New Zealand Journal of Surgery |volume=69 |issue=8 |pages=598–602 |doi=10.1046/j.1440-1622.1999.01643.x |pmid=10472919 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Neke međunarodne organizacije također koriste standardizovane trijažne oznake, kao što je slučaj s [[NATO]]-om.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot;&gt;{{cite web |author=United States Marine Corps |date=2026 |title=FMSO 107 CONDUCT TRIAGE |url=https://www.trngcmd.marines.mil/Portals/207/Docs/FMTB-E/FMSO/FMSO_107.pdf |website=Field Medical Training Battalion-East |publisher=U.S. Marine Corps, Camp Lejeune |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

Među najčešće korištenim komercijalnim sistemima nalaze se METTAG,&lt;ref name=&quot;METTAG_About_Products&quot;&gt;{{cite web |author=METTAG |title=About METTAG Products |url=https://mettag.com/#about |website=METTAG |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; SMARTTAG,&lt;ref name=&quot;TSG_SMARTTag&quot;&gt;{{cite web |author=TSG Associates |title=SmartTag - Triage &amp; Incident Management |url=https://www.tsgassociates.co.uk/products/smarttag/triage-incident-management |website=TSG Associates |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; E/T LIGHT&lt;ref name=&quot;Beidel_2010_MilitaryMedics&quot;&gt;{{cite journal |last1=Beidel |first1=E. |date=2010 |title=Military Medics, First Responders Guided By Simple Light |url=http://www.nationaldefensemagazine.org/archive/2010/December/Pages/MilitaryMedics,FirstRespondersGuidedBySimpleLight.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110131074100/http://www.nationaldefensemagazine.org/archive/2010/December/Pages/MilitaryMedics,FirstRespondersGuidedBySimpleLight.aspx |archive-date=31. 1. 2011 |journal=National Defense |publisher=National Defense Industrial Association |location=Arlington, VA |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; i CRUCIFORM.&lt;ref name=&quot;Tolley_Disaster_Management_2002&quot;&gt;{{cite book |last1=Rajapakse |first1=R. |last2=Bartholomew |first2=R. |date=2002 |title=Tolley's handbook of disaster and emergency management : principles and practice |url=https://archive.org/details/tolleyshandbooko0000unse |location=Croydon |publisher=Tolley |isbn=978-0-406-95709-2 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Napredniji modeli označavanja sadrže posebne indikatore koji pokazuju da li je pacijent kontaminiran opasnim materijama, kao i perforirane odvojive trake koje olakšavaju praćenje kretanja pacijenata tokom cijelog procesa.&lt;ref name=&quot;ASPR_START_Triage_2017&quot;&gt;{{cite web |author=Administration for Strategic Preparedness and Response |date=2017 |title=Mass Casualty START Triage and the SMART Tag System |url=https://www.blessinghealth.org/sites/default/files/users/user15/EMS_START_Triage_SMART_Tags_2017.pdf |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

=== Napredna trijaža ===

Naprednu trijažu provode zdravstveni radnici s višim stepenom stručne osposobljenosti, poput ljekara, medicinskih sestara i tehničara te paramedika. Na osnovu detaljnije kliničke procjene oni donose odluke o daljnjem liječenju, pri čemu se mogu koristiti i naprednim dijagnostičkim metodama, kao što je [[kompjuterizirana tomografija]] (CT).&lt;ref name=&quot;Jannat_2014_DisasterTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Jannat |first1=Forouzandeh |last2=Ardalan |first2=Ali |last3=Masoumi |first3=Gholamreza |last4=Vahid Dastjerdi |first4=Marzieh |last5=Alipour |first5=Sadaf |date=2014 |title=Simple and Advanced Triage in Occurrence of Natural Disasters and Examine the Role of Volunteers |url=https://www.academia.edu/attachments/49162373/download_file |journal=International Journal of Current Life Sciences |volume=4 |issue=5 |pages=2169–2171 |issn=2249-1465 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Napredna trijaža može predstavljati i oblik sekundarne trijaže, kada se procjena pacijenta obavlja na drugoj lokaciji, poput bolnice,&lt;ref name=&quot;Herndon_2012_TotalBurnCare&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Herndon |editor-first=David N. |date=2012 |title=Total burn care |url=https://archive.org/details/totalburncare0000unse_a5a7 |edition=4. |location=Edinburgh |publisher=Saunders Elsevier |isbn=978-1-4377-2786-9 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; ili nakon dolaska kvalifikovanijeg medicinskog osoblja na mjesto nesreće.

=== Obrnuta trijaža ===

Pod pojmom ''obrnute trijaže'' podrazumijevaju se tri osnovna koncepta. Prvi se odnosi na ubrzani otpust stabilnih pacijenata iz bolnice kako bi se oslobodili kapaciteti za prihvat velikog broja nastradalih u slučaju [[Incident s velikim brojem žrtava|incidenta s velikim brojem žrtava]].&lt;ref name=&quot;Pollaris_2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Pollaris |first1=Gwen |last2=Sabbe |first2=Marc |date=2016 |title=Reverse triage: more than just another method |url=https://lirias.kuleuven.be/retrieve/077efa3b-ee93-4196-8207-89d36074e316 |journal=European Journal of Emergency Medicine |volume=23 |issue=4 |pages=240–247 |doi=10.1097/MEJ.0000000000000339 |pmid=26479736 |s2cid=23551247 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Drugi koncept obrnute trijaže primjenjuje se kod specifičnih stanja, kao što su povrede izazvane udarom groma, kada se osobama koje na prvi pogled izgledaju kao da ne pokazuju znakove života može dati prednost u liječenju u odnosu na druge pacijente, jer postoji velika vjerovatnoća uspješne reanimacije.&lt;ref name=&quot;vanRuler_2022_ShockingInjury&quot; /&gt;

Treće koncept odnosi se na davanje prednosti liječenju lakše povrijeđenih osoba kako bi se one što prije osposobile za povratak svojim dužnostima. Ovaj pristup vuče korijene iz vojne medicine, gdje vraćanje boraca na ratište može presudno utjecati na ishod borbe, a time i na ukupnu stopu preživljavanja jedinice.&lt;ref name=&quot;Pollaris_2016&quot; /&gt;

=== Podtrijaža i nadtrijaža ===

'''Podtrijaža''' (''nedovoljna trijaža'') predstavlja potcjenjivanje ozbiljnosti bolesti ili povrede. Primjer ovakve procjene bio bi razvrstavanje pacijenta prioriteta 1 (hitni slučajevi) u prioritet 2 (odgođeno zbrinjavanje) ili prioritet 3 (minimalno zbrinjavanje). Stopa podtrijaže razlikuje se u zavisnosti od mjesta na kojem se provodi trijaža. Pregled trijažne prakse u službama hitne pomoći iz 2014. pokazao je da se u bolnicama u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] podtrijaža javlja u 34% slučajeva,&lt;ref name=&quot;Xiang_2014_Undertriage&quot; /&gt; dok su analize vanbolničke trijaže utvrdile znatno nižu stopu od 14%.&lt;ref name=&quot;Lokerman_2022_PrehospitalTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lokerman |first1=Robin D. |last2=Waalwijk |first2=Job F. |last3=van der Sluijs |first3=Rogier |last4=Houwert |first4=Roderick M. |last5=Leenen |first5=Luke P. H. |last6=van Heijl |first6=Mark |date=2022 |title=Evaluating pre-hospital triage and decision-making in patients who died within 30 days post-trauma: A multi-site, multi-center, cohort study |url=https://www.injuryjournal.com/action/showPdf?pii=S0020-1383%2822%2900161-9 |journal=Injury |volume=53 |issue=5 |pages=1699–1706 |doi=10.1016/j.injury.2022.02.047 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

'''Nadtrijaža''' (''pretjerana trijaža'') označava precjenjivanje ozbiljnosti bolesti ili povrede. Primjer bi bio kada se pacijent prioriteta 3 (minimalno zbrinjavanje) svrsta u prioritet 2 (odgođeno zbrinjavanje) ili prioritet 1 (hitni slučajevi). U cilju sprječavanja podtrijaže i njenih fatalnih posljedica, u praksi se toleriše stopa nadtrijaže čak i do 50%. Pojedine studije ukazuju na to da je pojava nadtrijaže rjeđa kada postupak provode bolnički medicinski timovi nego kada to čine paramedici ili tehničari hitne pomoći na terenu.&lt;ref name=&quot;TureganoFuentes_2008_OverallAsessment&quot; /&gt;

=== Telefonska trijaža ===

U telefonskoj trijaži zdravstveni radnici, poput kvalifikovani zdravstveni radnici (najčešće [[Zdravstvena njega|medicinske sestre i tehničari]]) procjenjuju simptome i i uzimaju anamnezu pacijenta te na osnovu tih informacija daju preporuku o daljnjem postupanju putem [[telefon]]a.&lt;ref name=&quot;Wheeler_2015_TelephoneTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wheeler |first1=Sheila Q |last2=Greenberg |first2=Mary E |last3=Mahlmeister |first3=Laura |last4=Wolfe |first4=Nicole |date=2015 |title=Safety of clinical and non-clinical decision makers in telephone triage: a narrative review |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1357633X15571650 |journal=Journal of Telemedicine and Telecare |volume=21 |issue=6 |pages=305–322 |doi=10.1177/1357633x15571650 |pmid=25761468 |s2cid=23049229 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Analiza dostupne naučne literature pokazala je da ovakve službe pružaju tačne i sigurne informacije u oko 90% slučajeva.&lt;ref name=&quot;Huibers_2011_TelephoneTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Huibers |first1=L |last2=Smits |first2=M |last3=Renaud |first3=V |last4=Giesen |first4=P |last5=Wensing |first5=M |date=2011 |title=Safety of telephone triage in out-of-hours care: a systematic review |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.3109/02813432.2011.629150?needAccess=true |journal=Scandinavian Journal of Primary Health Care |volume=29 |issue=4 |pages=198–209 |doi=10.3109/02813432.2011.629150 |pmc=3308461 |pmid=22126218 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Palijativna njega ===

U uslovima trijaže, [[Paliativna njega|paliativna njega]] dobija širu primjenu jer određena zdravstvena stanja – koja bi u redovnim okolnostima bila izlječiva – postaju fatalna zbog same prirode [[incident s velikim brojem žrtava|incidenta s velikim brojem žrtava]] i nedostatka resursa.&lt;ref name=&quot;Matzo_2009_PalliativeCare&quot;&gt;{{cite journal |last1=Matzo |first1=Marianne |last2=Wilkinson |first2=Anne |last3=Lynn |first3=Joan |last4=Galamaga |first4=Rosalind |last5=Phillips |first5=Sally |date=2009 |title=Palliative care considerations in mass casualty events with scarce resources |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1089/bsp.2009.0017 |journal=Biosecurity and Bioterrorism: Biodefense Strategy, Practice, and Science |volume=7 |issue=2 |pages=199–210 |doi=10.1089/bsp.2009.0017 |pmid=19635004 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Za ove pacijente, kao i za one kod kojih je procjenjeno da im se ne može pomoći, palijativna njega predstavlja razliku između bolne i relativno mirne smrti.&lt;ref name=&quot;Arya_2020_PandemicPalliative&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arya |first1=Amit |last2=Buchman |first2=Sandy |last3=Gagnon |first3=Bruno |last4=Downar |first4=James |date=2020 |title=Pandemic palliative care: beyond ventilators and saving lives |url=https://www.cmaj.ca/content/192/15/E400 |journal=CMAJ |volume=192 |issue=15 |pages=E400–E404 |doi=10.1503/cmaj.200465 |pmc=7162443 |pmid=32234725 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Tokom [[Pandemija COVID-19|pandemije bolesti COVID-19]] značaj palijativne njege u postupku trijaže postao je posebno izražen, jer su pojedine države, uslijed nedostatka medicinske opreme i [[respirator]]a, bile primorane ograničiti ili uskratiti liječenje određenim grupama pacijenata.&lt;ref name=&quot;Arya_2020_PandemicPalliative&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Misek_2022_InjusticeTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Misek |first1=Ryan |date=2022 |title=The Injustice of Categorical Exclusions during Triage |url=https://www.pdcnet.org/pdc/bvdb.nsf/purchase26?openform&amp;fp=ncbq&amp;id=ncbq_2022_0022_0003_0495_0507 |journal=The National Catholic Bioethics Quarterly |volume=22 |issue=3 |pages=495–507 |doi=10.5840/ncbq202222345 |issn=1532-5490 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Evakuacija ===

Konačni cilj rada na terenu jeste [[Evakuacija povrijeđenih|evakuacija]] svih povrijeđenih,&lt;ref name=&quot;Xie_2014_MilitaryMedicine&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tai |first1=Xie |last2=Xiao-Rong |first2=Liu |last3=Guo-Liang |first3=Chen |last4=Liang |first4=Qi |last5=Zhi-Yin |first5=Xu |last6=Xu-Dong |first6=Liu |date=2014 |title=Progress of military casualty triage technology |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/2054-9369-1-12.pdf |journal=Military Medical Research |volume=1 |issue=12 |pages=1–5 |doi=10.1186/2054-9369-1-12 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt; kako bi se mjesto nesreće u potpunosti ispraznilo, po potrebi istražilo i na kraju proglasilo sigurnim. Pri organizaciji evakuacije potrebno je voditi računa i o tome da se ne preopterete raspoloživi zdravstveni kapaciteti u lokalnoj zajednici,&lt;ref name=&quot;Pinkert_2008_PrimaryTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Pinkert |first1=Moshe |last2=Lehavi |first2=Ofer |last3=Benin Goren |first3=Odeda |last4=Raiter |first4=Yaron |last5=Shamis |first5=Ari |last6=Priel |first6=Zvi |last7=Schwartz |first7=Dagan |last8=Goldberg |first8=Avishay |last9=Levi |first9=Yehezkel |last10=Bar-Dayan |first10=Yaron |date=August 2008 |title=Primary Triage, Evacuation Priorities, and Rapid Primary Distribution between Adjacent Hospitals—Lessons Learned from a Suicide Bomber Attack in Downtown Tel-Aviv |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/abs/primary-triage-evacuation-priorities-and-rapid-primary-distribution-between-adjacent-hospitalslessons-learned-from-a-suicide-bomber-attack-in-downtown-telaviv/B485914CA6566BCC91CC30919737BC05 |journal=Prehospital and Disaster Medicine |volume=23 |issue=4 |pages=337–341 |doi=10.1017/S1049023X00005975 |pmid=18935948 |s2cid=10929982 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; što u izuzetnim okolnostima može podrazumijevati i evakuaciju pojedinih pacijenata u druge države.

=== Alternativne zdravstvene ustanove ===

Alternativni stacionari (improvizovane bolnice) su objekti namijenjeni zbrinjavanju većeg broja pacijenata ili prostori koji se mogu privremeno prilagoditi toj namjeni. To mogu biti škole, sportske dvorane, stadioni ili veliki kampovi koji se, prema potrebi, organizuju za prihvat, zbrinjavanje i privremeni smještaj velikog broja povrijeđenih ili drugim vanrednim situacijama.&lt;ref name=&quot;PHAC_SARS_Toronto_Chapter8&quot;&gt;{{cite web |author=Public Health Agency of Canada |title=Chapter 8 - Clinical and Public Health Systems Issues Arising from the Outbreak of Sars in Toronto |url=https://www.canada.ca/content/dam/phac-aspc/migration/phac-aspc/publicat/sars-sras/pdf/chapter8-e.pdf |publisher=Government of Canada |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt; Ovakve improvizovane ustanove obično se uspostavljaju u saradnji s lokalnim bolnicama, koje ih koriste kao strategiju za proširenje vlastitih kapaciteta u kriznim situacijama. Iako bolnice ostaju poželjno mjesto zbrinjavanja svih pacijenata, tokom incidenata s velikim brojem žrtava ovakvi objekti mogu se koristiti za prihvat pacijenata s lakšim povredama ili manje hitnim zdravstvenim stanjima, čime se sprječava preopterećenje bolničkih kapaciteta.

== Historija trijaže prije savremenog doba ==
[[Datoteka:Edwin Smith Papyrus v2.jpg|mini|desno|300px|Stranica Edwin Smithovog papirusa]]
=== Edwin Smithov papirus ===

Opći koncept trijaže prvi put je opisan u [[Stari Egipat|egipatskom]] dokumentu iz 17. vijeka p. n. e., poznatom kao [[Edwin Smithov papirus]].&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=van Middendorp |first1=Joost J. |last2=Sanchez |first2=Gonzalo M. |last3=Burridge |first3=Alwyn L. |date=2010 |title=The Edwin Smith papyrus: a clinical reappraisal of the oldest known document on spinal injuries |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00586-010-1523-6.pdf |journal=European Spine Journal |volume=19 |issue=11 |pages=1815–1823 |doi=10.1007/s00586-010-1523-6 |pmc=2989268 |pmid=20697750 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt; Papirus je otkriven 1862. u blizini današnjeg [[Luksor]]a u [[Egipat|Egiptu]],&lt;ref name=&quot;Stiefel_2006_EdwinSmith&quot;&gt;{{cite journal |last1=Stiefel |first1=Marc |last2=Shaner |first2=Arlene |last3=Schaefer |first3=Steven D. |date=2006 |title=The Edwin Smith Papyrus: The Birth of Analytical Thinking in Medicine and Otolaryngology |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1097/01.mlg.0000191461.08542.a3 |journal=The Laryngoscope |volume=116 |issue=2 |pages=182–188 |doi=10.1097/01.mlg.0000191461.08542.a3 |pmid=16467701 |s2cid=35256503 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; a sadrži opise pregleda i liječenja brojnih medicinskih stanja pri čemu povrede razvrstava u tri kategorije:
# &quot;Zdravstveno stanje koje mogu izliječiti.&quot;&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot; /&gt;
# &quot;Zdravstveno stanje s kojim se namjeravam boriti.&quot;&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot; /&gt;
# &quot;Zdravstveno stanje koje se ne može izliječiti.&quot;&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot; /&gt;

=== Sveto Rimsko Carstvo ===

Tokom vladavine cara [[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijana I]], u ratnim okolnostima uvedeno je pravilo prema kojem su vojnici imali prednost u bolničkom liječenju u odnosu na ostale pacijente, pri čemu su najteže povrijeđeni vojnici prvi dobijali medicinsku pomoć.&lt;ref name=&quot;Cueni_2020_TriageCorona&quot; /&gt;

== Savremena historija trijaže ==
[[Datoteka:Larrey's Flying Ambulance.jpg|mini|desno|300px|Nacrt Larreyevih ''letećih ambulantnih kola'']]
=== Napoleonova trijaža ===

Savremeni koncept trijaže razvijen je zahvaljujući radu vojnih hirurga [[Dominique Jean Larrey|Dominiquea-Jeana Larreya]] i [[Pierre-François Percy|Pierrea-Françoisa Percyja]] za vrijeme vladavine [[Napoleon I Bonaparta|Napoleona]]. Larrey je posebno zaslužan za uvođenje koncepta &quot;leteće [[Historija ambulante Vozilo hitne pomoći|hitne pomoći]]&quot;, pri čemu izraz &quot;leteće&quot; označava [[Vozilo hitne pomoći|prijevozno sredstvo]], a ne letjelicu.&lt;ref name=&quot;Robertson_Steel_Triage_2006&quot; /&gt;

=== Prvi svjetski rat ===

Godine 1914. [[Belgija|belgijski]] hirurg [[Antoine Depage]] razvio je peterostepeni sistem trijaže ''Ordre de Triage'', kojim su utvrđene smjernice za određivanje prioriteta liječenja i organizovani sistem evakuacije povrijeđenih.&lt;ref name=&quot;Hodge&quot;&gt;{{cite web |last=Hodge |first=Nathan |title=World War I Centenary: Triage |url=https://graphics.wsj.com/100-legacies-from-world-war-1/ |website=The Wall Street Journal |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pollock&quot;&gt;{{cite journal |last=Pollock |first=Richard A |title=Triage and management of the injured in world war I: the diuturnity of antoine de page and a belgian colleague |journal=Craniomaxillofacial Trauma &amp; Reconstruction |volume=1 |issue=1 |pages=63–70 |date=2008 |pmid=22110790 |pmc=3052731 |doi=10.1055/s-0028-1098965 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3052731/ |access-date=17. 7. 2026 }}&lt;/ref&gt; [[Francuska|Francuski]] i [[Belgija|belgijski]] ljekari počeli su primjenjivati ove principe pri zbrinjavanju ranjenika u poljskim [[Punkt prve pomoći|prihvatilištima za ranjenike]] iza linije fronta.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Thompson&quot;&gt;{{cite web |last=Thompson |first=George |title=Battlefield Medicine: Triage-Field Hospital Section |url=https://www.kumc.edu/school-of-medicine/academics/departments/history-and-philosophy-of-medicine/archives/wwi/essays/military-medical-operations/triage-field-hospital-section.html |website=Kansas University Medical Center |access-date=17. 7. 2026 |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

Osobe zadužene za izvlačenje ranjenika s ratišta i njihovo naknadno zbrinjavanje razvrstavale su žrtve u tri osnovne kategorije:&lt;ref name=&quot;Iserson_2007_Triage1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chipman_1980_Triage&quot;&gt;{{cite book |last1=Chipman |first1=M. |last2=Hackley |first2=B.E. |last3=Spencer |first3=T.S. |date=1980 |title=Triage of mass casualties: concepts for coping with mixed battlefield injuries |url=https://archive.org/details/sim_military-medicine_1980-02_145_2/page/98/mode/2up |location=Bethesda |publisher=Military Medicine, 145(2) |page=99–100 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

* one za koje se očekivalo da će preživjeti bez obzira na vrstu i obim pružene pomoći;
* one za koje se nije očekivalo da će preživjeti bez obzira na to kakva im se pomoć pruži;
* one kod kojih bi hitna medicinska intervencija mogla direktno i presudno utjecati na preživljavanje i pozitivan ishod liječenja.

Na osnovu ovih smjernica, medicinsko osoblje je provodilo dalji redoslijed zbrinjavanja (''Ordre de Triage''):

==== Prvi nivo trijaže ====
[[Datoteka:A ward in the 2nd Australian Casualty Clearing Station near Steenvoorde.jpg|mini|desno|300px|Organizacija prihvatilište za ranjenike u okviru drugog nivoa trijaže]]
U prvom nivou trijaže ranjenici su evakuisani do prihvatilišta za ranjenike tokom noći, kada je mrak pružao najveću zaštitu od djelovanja snaga [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]].&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot;&gt;{{cite web |last=Lewis |first=Carolyn Herbst |date=2013 |title=Triage and Trauma Medicine in United States Military History |url=https://lewiscar.sites.grinnell.edu/HistoryofMedicine/uncategorized/triage-and-trauma-medicine-in-united-states-military-history/ |website=Health &amp; Medicine in American History |publisher=Grinnell College |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Drugi nivo trijaže ====

Po dolasku u prihvatilište za ranjenike, rane su previjane,&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt; a ranjenici kojima je bio potreban hitan hirurški zahvat odmah su prevoženi do mjesta za prihvat sanitetskih vozila radi daljnjeg transporta. Oni čije je stanje dopuštalo odgađanje operativnog zahvata evakuisani su sanitetskim vozilima tokom noći.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;

==== Treći nivo trijaže ====

Sanitetska vozila, kojima su upravljali vozači obučeni u okviru organizacija [[YMCA]] i [[Američki Crveni krst|Američkog Crvenog krsta]], prevozila su ranjenike u mobilne hirurške centre, poznate kao ''postes avancés des hôpitaux du front'' (isturena odjeljenja bolnica na liniji fronta).&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt;

==== Četvrti nivo trijaže ====

U pokretnim hirurškim bolnicama prvenstveno su liječeni najteže ranjeni, posebno oni za koje se procjenjivalo da neće preživjeti transport do stalne, bolje opremljene bolnice. Ranjenici za koje se smatralo da mogu podnijeti put upućivani su u udaljenije, bolnice koje su se uglavnom nalazile uz obalu.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt;

==== Peti nivo trijaže ====

Po dolasku u stalnu bolnicu ranjenicima je pružano potpuno i odgovarajuće liječenje svih zadobijenih povreda.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt;

=== Drugi svjetski rat ===

Do početka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] američke i britanske oružane snage usvojile su i dodatno razvile sistem trijaže, što su učinile i druge svjetske sile.&lt;ref name=&quot;ScienceMuseum_2019&quot;&gt;{{cite web |author=Science Museum |date=2019 |title=Medicine in the war zone |url=https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/medicine/medicine-war-zone |website=Science Museum |publisher=Science Museum Group |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Katoch_2010&quot;&gt;{{cite book |last1=Katoch |first1=R. |last2=Rajagopalan |first2=S. |date=2010 |title=Warfare Injuries: History, Triage, Transport and Field Hospital Setup in the Armed Forces |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4919805/ |publisher=Medical Journal, Armed Forces India, 66(4) |page=304–308 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Šira primjena aviona omogućila je brzu evakuaciju povrijeđenih u bolnice izvan ratne zone, što je postalo sastavni dio trijažnog procesa.&lt;ref name=&quot;ScienceMuseum_2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Katoch_2010&quot; /&gt; Iako je osnovna praksa ostala ista kao u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] - početna evakuacija do prihvatilišta za ranjenike, zatim premještanje na više nivoe zdravstvene zaštite i na kraju prijem u stalnu bolnicu - na svakom nivou počela se pružati naprednija medicinska njega. Istovremeno je napušten dotadašnji pristup prema kojem se pružala isključivo najnužnija medicinska pomoć.&lt;ref name=&quot;Baker_2007_Creating&quot;&gt;{{cite book |last1=Baker |first1=Michael S. |date=2007 |title=Creating Order from Chaos: Part I: Triage, Initial Care, and Tactical Considerations in Mass Casualty and Disaster Response |url=https://doi.org/10.7205/MILMED.172.3.232 |publisher=Military Medicine, 172(3) |page=232–236 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Iako je gotovo sigurno da je trijaža provođena i neposredno nakon [[Atomsko bombardovanje Hirošime i Nagasakija|atomskih bombardovanja Hirošime i Nagasakija]], haos izazvan razmjerama razaranja onemogućio je vođenje pouzdane dokumentacije. Zbog toga ne postoje vjerodostojni zapisi o provođenju trijaže tokom prvih pet dana nakon napada, dok su kasniji izvori od ograničene historijske vrijednosti.&lt;ref name=&quot;Leaning_1986_Burn&quot;&gt;{{cite book |last1=Leaning |first1=Jennifer |editor1-last=Solomon |editor1-first=F. |editor2-last=Marston |editor2-first=R.Q. |date=1986 |chapter=Burn and Blast Casualties: Triage in Nuclear War |title=The Medical Implications of Nuclear War |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK219175/ |location=Washington (DC) |publisher=National Academies Press (US) |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Razvoj trijaže u Jugoslaviji ====

Na prostoru [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]] prva organizovana primjena trijaže povrijeđenih i ranjeničke (trijažne) karte započela je tokom Drugog svjetskog rata u okviru [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]].&lt;ref name=&quot;Nikolis_1962_Iskustva&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nikoliš |first1=Gojko |date=1962 |title=Iskustva iz evakuacije ranjenika iz Užica 1941. |journal=Vojnosanitetski pregled |url=https://www.vojnodelo.mod.gov.rs/pdf_clanci/vojnodelo110/vd-110-1962-14-5-7-Nikolis.pdf |volume=19 |issue=11 |pages=751–756 |access-date=17. 7. 2026 |language=sh}}&lt;/ref&gt; Krajem 1944. formirana je posebna grupa stručnjaka sa zadatkom da izradi prijedlog i organizuje primjenu jedinstvene vojnomedicinske doktrine za trijažu, zbrinjavanje i medicinsku evakuaciju sve većeg broja ranjenika tokom završnih operacija za oslobođenje Jugoslavije. U tu svrhu na tačkama glavnih evakuacijskih pravaca uspostavljene su sanitetske prijemno-otpremne stanice (SANPROST), u kojima su obavljani prijem, prikupljanje i trijaža ranjenika. Istovremeno su organi SOVŠ-a koordinisali angažovanje sanitetskih vozova i sanitetskih autokolona, raspoređivanje pokretnih poljskih bolnica i uspostavljanje novih evakuacijskih centara, čime je omogućena efikasnije provođenje planiranog sistema trijaže i medicinske evakuacije prema stepenu hitnosti.&lt;ref name=&quot;Cvetkovic&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cvetković |first1=Žarko |title=I. Evakacija i lečenje ranjenika i bolesnika u NOR-u |journal=Zbornik radova |url=https://znaci.org/00001/199_1.pdf |access-date=17. 7. 2026 |language=sr}}&lt;/ref&gt;

=== Katastrofa u Texas Cityju (1947) ===
[[Datoteka:Txcitydisaster5storybuilding.jpg|mini|desno|300px|Uništena tvornica gume nakon katastrofe u Texas Cityju]]
[[Katastrofa u Texas Cityju]] dogodila se 1947. kada je eksplodira teretni brod SS ''Grandcamp'' u [[Texas City, Texas|Texas Cityju]] u saveznoj državi [[Teksas]], pri čemu je poginulo oko 600 ljudi, a nekoliko hiljada je povrijeđeno.&lt;ref name=&quot;Barnes_2020_Texas&quot;&gt;{{cite web |last=Barnes |first=M. |date=2020 |title=Texas history: A witness to one of America's worst human-made disasters |url=https://www.statesman.com/story/news/history/2020/04/17/texas-history-witness-to-one-of-americas-worst-human-made-disasters/1335171007/ |website=Austin American-Statesman |publisher=Gannett |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U eksploziji su poginuli svi pripadnici gradske vatrogasne službe, nakon čega je uslijedila opsežna improvizovana trijaža velikog broja povrijeđenih.&lt;ref name=&quot;MannWall_2015&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mann Wall |first1=Barbra |date=2015 |title=Disasters, Nursing, and Community Responses: A Historical Perspective |journal=Nursing History Review |url=https://connect.springerpub.com/content/sgrnhr/23/1/11.full.pdf |volume=23 |issue=1 |pages=11–27 |doi=10.1891/1062-8061.23.11 |issn=1062-8061 |pmid=25272474 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Apoteke, ambulante i privatne kuće privremeno su pretvorene u punktove za trijažu. Budući da grad nije imao bolnicu, povrijeđeni su evakuirani u zdravstvene ustanove u okolnim područjima, uključujući [[Galveston, Texas|Galveston]] i [[Houston]].&lt;ref name=&quot;MannWall_2015&quot; /&gt; Najmanje jedan ljekar pri donošenju odluka o liječenju koristio je iskustva stečena tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].&lt;ref name=&quot;Barnes_2020_TexasCity&quot;&gt;{{cite web |last=Barnes |first=M. |date=2020 |title=Texas history: Readers relive the horrors of the 1947 Texas City Disaster |url=https://www.statesman.com/story/news/history/2020/05/08/texas-history-readers-relive-horrors-of-1947-texas-city-disaster/1227001007/ |website=Austin American-Statesman |publisher=Gannett |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Korejski rat ===

Tokom [[Korejski rat|Korejskog rata]] uveden je višestepeni sistem trijaže, u kojem su pacijenti razvrstavani u unaprijed definisane kategorije.&lt;ref name=&quot;Nocera_1999&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nocera |first1=Antony |last2=Garner |first2=Alan |date=1999 |title=An Australian Mass Casualty Incident Triage System for the Future Based Upon Triage Mistakes of the Past: The Homebush Triage Standard |journal=ANZ Journal of Surgery |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1046/j.1440-1622.1999.01644.x |volume=69 |issue=8 |pages=603–608 |doi=10.1046/j.1440-1622.1999.01644.x |issn=1445-1433 |pmid=10472920 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Kategorije ''hitno'', ''odgođeno'', ''minimalno'' i ''na samrti'' i danas čine osnovu većine savremenih sistema trijaže.&lt;ref name=&quot;Nocera_1999&quot; /&gt;

Ovaj period obilježio je i napredak u medicinskom razumijevanju stanja poput [[Šok (cirkulatorni)|šoka]], što je omogućilo raniju primjenu efikasnih intervencija tokom samog trijažnog postupka, a to je značajno poboljšalo ishode liječenja.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Glenn W. |date=2008 |title=A Brief History of Triage |journal=Disaster Medicine and Public Health Preparedness |url=https://www.cambridge.org/core/journals/disaster-medicine-and-public-health-preparedness/article/abs/brief-history-of-triage/7A06DA1AE46DBBF782BD741C5F5CF4B2 |volume=2 |issue=S1 |pages=S4–S7 |doi=10.1097/DMP.0b013e3181844d43 |issn=1935-7893 |pmid=18769265 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Istovremeno su uvedene [[pokretna vojna hirurška bolnica|pokretne vojne hirurške bolnice]] (MASH), a za medicinsku evakuaciju počeli su se koristiti helikopteri. Međutim, u tom periodu helikopteri su služili isključivo za transport ranjenika, dok se medicinska pomoć nije pružala tokom leta.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot; /&gt; Ovi pomaci smanjili su stopu smrtnosti među ranjenim vojnicima i do 30% i značajno promijenili način zbrinjavanja povrijeđenih na ratištu.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot; /&gt;

=== Vijetnamski rat ===

Specifični uslovi [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] potakli su dalji razvoj koncepata uspostavljenih tokom Korejskog rata. Napredak u primjeni helikoptera omogućio je uvođenje prvih medicinskih timova za zračni transport, koji su tokom leta mogli provoditi [[nadoknada tečnosti|nadoknadu tečnosti]] i druge hitne medicinske intervencije.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot; /&gt; Zahvaljujući tome, prosječno vrijeme od ranjavanja do pružanja konačnog odgovarajućeg liječenja skraćeno je na manje od dva sata.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot; /&gt;

Ovaj razvoj imao je utjecaj i na civilno zdravstvo, pa su se sredinom 1960-ih pojavljuju prve civilne helikopterske medicinske službe.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot; /&gt; Nakon toga je uslijedila i brza integracija trijažnih postupaka u rad bolničkih hitnih prijema i službi hitne medicinske pomoći.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot; /&gt;

=== Bombaški napad na Svjetski trgovinski centar (1993) ===

Godine 1993. izveden je [[Bombaški napad na Svjetski trgovinski centar 1993.|bombaški napad na sjeverni toranj Svjetskog trgovinskog centra]], s ciljem sličnim onome koji su napadači nastojali ostvariti tokom [[Napadi 11. septembra 2001.|napada 11. septembra 2001]].&lt;ref name=&quot;911Memorial_1993_Commemoration&quot;&gt;{{cite web |date=1993 |title=February 26, 1993 Commemoration |url=https://www.911memorial.org/connect/commemoration/February26-1993 |website=9/11 Memorial &amp; Museum |publisher=National September 11 Memorial &amp; Museum |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Iako su potraga, spašavanje i trijaža neposredno nakon eksplozije provedeni prema tadašnjim uobičajenim procedurama, napad je predstavljao jedan od prvih velikih napada na teritoriji Sjedinjenih Američkih Država. Spoznaja da Sjedinjene Američke Države više nisu pošteđene takvih prijetnji, zajedno s [[Bombaški napad u Oklahoma Cityju|bombaškim napadom u Oklahoma Cityju]] 1995. i napadima 11. septembra 2001, dovela je do dugoročnih promjena u organizaciji trijaže. Novi pristup stavlja veći naglasak na operativnu sigurnost spasilačkih timova i procjenu rizika od sekundarnih napada usmjerenih na zdravstvene radnike i druge pripadnike službi za hitno djelovanje.&lt;ref name=&quot;Eckstein_1999_Medical&quot;&gt;{{cite journal |last1=Eckstein |first1=Marc |date=1999 |title=The Medical Response to Modern Terrorism: Why the \&quot;Rules of Engagement\&quot; Have Changed |journal=Annals of Emergency Medicine |url=https://www.annemergmed.com/action/showPdf?pii=S0196-0644%2899%2970232-5 |volume=34 |issue=2 |pages=219–221 |doi=10.1016/S0196-0644(99)70232-5 |pmid=10424924 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Napad sarinom u Matsumotu (1994) ===

U junu 1994. službe za hitne službe počele su primati dojave o većem broju osoba sa simptomima izloženosti otrovnom plinu u jednom naselju grada [[Matsumoto]]. Zbog nedostatka odgovarajuće [[lična zaštitna oprema|lične zaštitne opreme]] evakuirano je više od 253 stanovnika, dok je 50 osoba hospitalizovano.&lt;ref name=&quot;Kulling_1999_KAMEDO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kulling |first1=Per E. J. |last2=Lorin |first2=Henry |date=1999 |title=KAMEDO — A Swedish Disaster Medicine Study Organization |journal=Prehospital and Disaster Medicine |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/abs/kamedo-a-swedish-disaster-medicine-study-organization/80E07A8E088DFA389AA4C5A076117F2F |volume=14 |issue=1 |pages=25–33 |doi=10.1017/S1049023X0002851X |issn=1049-023X |pmid=10537595 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na mjesto događaja upućeno je 20 vozila, a u neposrednoj blizini uspostavljen je mobilni operativni centar koji se vjerovatno nalazio unutar kontaminirane zone. Budući da prisustvo [[sarin]]a nije bilo prepoznato, trijaža je provedena prema tadašnjim standardnim postupcima. Kao posljedica toga, osam zdravstvenih radnika zadobilo je blaže trovanje sarinom, dok je nepoznat broj ostalih pripadnika interventnih službi imao opću slabost.&lt;ref name=&quot;Okudera_1997&quot;&gt;{{cite journal |last1=Okudera |first1=Hiroshi |last2=Morita |first2=Hiroshi |last3=Iwashita |first3=Tomomi |last4=Shibata |first4=Tatsuhiko |last5=Otagiri |first5=Tetsutaro |last6=Kobayashi |first6=Shigeaki |last7=Yanagisawa |first7=Nobuo |date=1997 |title=Unexpected nerve gas exposure in the city of Matsumoto: Report of rescue activity in the first sarin gas terrorism |journal=The American Journal of Emergency Medicine |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0735675797902011?via%3Dihub |volume=15 |issue=5 |pages=527–528 |doi=10.1016/S0735-6757(97)90201-1 |pmid=9270397 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U to vrijeme nisu postojali protokoli dekontaminacije niti zaštitne maske namijenjene za intervencije u slučajevima hemijske kontaminacije. Kao odgovor na ovaj događaj, [[Japanske snage za samoodbranu]] osnovale su tim za dekontaminaciju, koji je imao važnu ulogu u odgovoru na [[Napad sarinom u tokijskom metrou|napad sarinom u tokijskom metrou]] samo sedam mjeseci kasnije.&lt;ref name=&quot;Okudera_1997&quot; /&gt;

=== Savremena trijaža ===

Razvojem medicinske tehnologije razvijali su se i savremeni pristupi trijaži, koji se sve više zasnivaju na naučno zasnovanim modelima. Razvrstavanje pacijenata često se vrši na osnovu trijažnih bodova (skala) izvedenih iz specifičnih [[fiziologija|fizioloških]] parametara za procjenu težine stanja. Neki modeli, poput [[START trijaža|START]] trijaže, zasnovani su na definisanim protokolima. Kako bi se povećali sigurnost pacijenata i kvalitet zdravstvene zaštite, razvijeni su različiti sistemi za podršku odlučivanju koji pomažu zdravstvenim radnicima u standardizaciji i djelimičnoj automatizaciji postupka trijaže. Takvi sistemi, kao što su eCTAS i [[NHS 111]], primjenjuju se u [[bolnica]]ma i na terenu.&lt;ref name=&quot;HospitalNews_2020&quot;&gt;{{cite web |date=2020 |title=Digital tools and virtual care in emergency services |url=https://www.hospitalnews.com/digital-tools-and-virtual-care-in-emergency-services/ |website=Hospital News |publisher=Hospital News |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Najnoviji razvoj metoda [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] otvara mogućnost kreiranja optimalnih trijažnih protokola na osnovu analize podataka. U budućnosti bi takvi modeli mogli dopuniti ili unaprijediti sisteme koje su razvili stručnjaci.&lt;ref name=&quot;Buchard_2020_Learning&quot;&gt;{{cite journal |last1=Buchard |first1=Albert |last2=Bouvier |first2=Baptiste |last3=Prando |first3=Giulia |last4=Beard |first4=Rory |last5=Livieratos |first5=Michail |last6=Busbridge |first6=Dan |last7=Thompson |first7=Daniel |last8=Richens |first8=Jonathan |last9=Gourgoulias |first9=Kostis |last10=Zhang |first10=Yuanzhao |date=2020 |title=Learning medical triage from clinicians using Deep Q-Learning |journal=arXiv preprint arXiv:2003.12828v2 |url=https://arxiv.org/pdf/2003.12828 |doi=10.48550/arXiv.2003.12828 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Posebni sistemi i metode trijaže ==
[[Datoteka:Tabela medicinske trijaze - bs.png|mini|desno|300px|Vitalni znakovi koji određuju trijažne kategorije označene bojama. RR: [[respiratorna frekvencija]]; SpO2: [[Zasićenost krvi kisikom|periferna zasićenost krvi kisikom]] (pulsna oksimetrija); HR: [[srčana frekvencija]]; GCS: [[Glasgowska skala kome|rezultat na Glasgowskoj skali kome]]; Tp: tjelesna temperatura. Abnormalni vitalni znakovi snažni su prediktori prijema u jedinicu intenzivne njege i bolničke smrtnosti kod odraslih pacijenata trijažiranih u odjelima hitne medicine.]]

Osnovna svrha trijaže jeste razvrstavanje pacijenata prema težini njihovog zdravstvenog stanja kako bi se donijele odgovarajuće odluke o liječenju i spasio što veći broj ljudi.&lt;ref name=&quot;SaveTheChildren_2011_Leadership&quot;&gt;{{cite web |title=Leadership During a Pandemic: What your municipality can do |date=2011 |url=https://resourcecentre.savethechildren.net/pdf/leadership-during-a-pandemic.pdf |website=Save the Children Resource Centre |publisher=Save the Children US |type=pdf |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Iako postoji veliki broj sistema, oznaka bojama, kodova i kategorija, svi postupci trijaže zasnivaju se na istim osnovnim principima.&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MSF_2020_What&quot;&gt;{{cite web |date=2020 |title=What is the triage procedure? |url=https://www.msf-me.org/media-centre/news-and-stories/what-triage-procedure |website=Ljekari bez granica (MSF) |publisher=Médecins Sans Frontières |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U svim sistemima najprije se procjenjuju povrede pacijenta,&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hogan_2007_Disaster&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Hogan |editor1-first=David E. |editor2-last=Burstein |editor2-first=Jonathan L. |date=2007 |title=Disaster Medicine |url=https://books.google.com.jm/books?id=hgLccSb8DIUC |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6262-5 |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; nakon čega se pacijent razvrstava u odgovarajuću kategoriju prema težini povreda.&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot; /&gt; Iako se broj kategorija razlikuje između pojedinih sistema, svi oni imaju najmanje tri zajedničke kategorije: teško povrijeđeni, lakše povrijeđeni i umrli. Pojedini sistemi uključuju i metode bodovanja, kao što su [[Revidirani trauma skor|revidiranog trauma skora]],&lt;ref name=&quot;Petridou_2008_Injuries&quot; /&gt; [[Skor težine povrede|skora težine povrede]] i skora težine traume i povrede (TRISS), pri čemu se ovaj posljednji pokazao najefikasnijim u predviđanju konačnog ishoda liječenja.

=== Sistemi trijaže prema metodologiji ===

==== Model S.T.A.R.T. ====
{{Glavni|START trijaža}}

S.T.A.R.T. ({{en|Simple Triage and Rapid Treatment}}, {{bs|jednostavna trijaža i brzo liječenje}}) predstavlja jednostavan sistem trijaže koji mogu primjenjivati i osobe s osnovnom obukom, kao i pripadnici hitnih službi u vanrednim situacijama.&lt;ref name=&quot;Hogan_2007_Disaster&quot; /&gt; Razvijen je 1983. u bolnici Hoag u [[Newport Beach, Kalifornija|Newport Beachu]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]] za potrebe službi hitne medicinske pomoći.&lt;ref name=&quot;CHEMM_START_Adult&quot;&gt;{{cite web |title=START Adult Triage Algorithm |url=https://chemm.hhs.gov/startadult.htm#more |website=Chemical Hazards Emergency Medical Management (CHEMM) |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prema ovom sistemu, povrijeđeni se razvrstavaju u četiri grupe:&lt;ref name=&quot;CHEMM_START_Adult&quot; /&gt;

* ''Pacijenti na samrti'' – oni kojima se više ne može pomoći.
* Povrijeđeni kojima je potreban ''hitan'' transport kako bi preživjeli.
* Povrijeđeni čiji se transport može ''odložiti''.
* Pacijenti s ''lakšim'' povredama kojima medicinska pomoć nije hitno potrebna.

Sistem također određuje prioritete za evakuaciju i transport:&lt;ref name=&quot;CHEMM_START_Adult&quot; /&gt;

* ''Preminuli'' – ostavljaju se na mjestu gdje su pronađeni. U ovu grupu spadaju osobe koje ne dišu ni nakon pokušaja uspostavljanja prohodnosti disajnog puta.
* ''Hitni'' ili ''Prioritet 1'' (crvena oznaka) – zahtijevaju hitan transport u zdravstvenu ustanovu jer im je potrebno napredno medicinsko zbrinjavanje odmah ili u roku od jednog sata. Riječ je o životno ugroženim osobama koje bez neposredne medicinske pomoći vjerovatno neće preživjeti.
* ''Odgođeni'' ili ''Prioritet 2'' (žuta oznaka) – njihov transport može se odgoditi dok se ne evakuiraju svi pacijenti iz grupe hitnih slučajeva. Njihovo stanje je stabilno, ali zahtijeva medicinsko zbrinjavanje.
* ''Lakše povrijeđeni'' ili ''Prioritet 3'' (zelena oznaka) – evakuiraju se tek nakon što budu zbrinuti svi pacijenti iz kategorija hitnih i odloženih. Obično im nije potrebna napredna medicinska njega tokom narednih nekoliko sati. Njihovo stanje treba periodično ponovno procjenjivati (ponovna trijaža) kako bi se uočilo eventualno pogoršanje. Ovi pacijenti uglavnom mogu hodati i često zahtijevaju samo osnovno zbrinjavanje, poput [[zavoj]]a i [[antiseptik]]a.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Commons category-inline|Trijaža}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Trijaža| ]]
[[Kategorija:Hitna medicina]]
[[Kategorija:Upravljanje vanrednim situacijama]]
[[Kategorija:Prva pomoć]]</text>
      <sha1>3g1qwqfb2svnswhngjavs3x5a7170z3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908318</id>
      <parentid>3908258</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Preveden još jedan dio teksta sa Wikipedia en</comment>
      <origin>3908318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65407" sha1="fm1ag7lw0n9qvntee0kkyk6y4ixjf5u" xml:space="preserve">{{Izmjena u toku}}
[[Datoteka:Firstrespondersexercisetbayontarionov08.JPG|mini|desno|300px|Pregled i trijaža povrijeđenih osoba na mjestu događaja]]
[[Datoteka:DN-SD-04-12743.JPEG|mini|desno|300px|Trijažni punkt uspostavljen izvan Pentagona 11. septembra 2001.]]
U [[medicina|medicini]], '''trijaža''' predstavlja postupak kojim pružaoci zdravstvene zaštite, poput [[zdravstveni radnik|zdravstvenih radnika]] i osoba osposobljenih za pružanje [[prva pomoć|prve pomoći]], određuju redoslijed prioriteta za zbrinjavanje povrijeđenih osoba,&lt;ref name=&quot;Robertson_Steel_Triage_2006&quot;&gt;{{cite journal |last=Robertson-Steel |first=Iain |title=Evolution of triage systems |date=2006 |journal=Emergency Medicine Journal |volume=23 |issue=2 |pages=154–155 |doi=10.1136/emj.2005.030270 |pmid=16439754  |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2564046/pdf/154.pdf |publisher=BMJ Publishing Group |language=en |access-date=17. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; odnosno raspoređuju ograničene medicinske resurse kako bi oni bili dostupni onima koji od njih mogu imati najviše koristi.&lt;ref name=&quot;Muensterer_2021_Rationing&quot;&gt;{{cite web |last1=Muensterer |first1=OJ |last2=Gianicolo |first2=EA |last3=Paul |first3=NW |date=2021 |title=Rationing and triage of scarce, lifesaving therapy in the context of the COVID-19 pandemic: a cross-sectional, social media-driven, scenario-based online query of societal attitudes |url=https://www.ovid.com/jnls/ijsgh/fulltext/10.1097/gh9.0000000000000047~rationing-and-triage-of-scarce-lifesaving-therapy-in-the |website=IJS Global Health |publisher=Wolters Kluwer |doi=10.1097/GH9.0000000000000047 |issn=2576-3342 |s2cid=220847218 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Trijaža se primjenjuje u situacijama kada je broj povrijeđenih veći od broja raspoloživih zdravstvenih radnika (što se naziva [[incident s velikim brojem stradalih]]) ili kada nema dovoljno medicinskih sredstava za liječenje svih povrijeđenih.&lt;ref name=&quot;Iserson_2007_Triage1&quot;&gt;{{cite web |last1=Iserson |first1=Kenneth V. |last2=Moskop |first2=John C. |date=2007 |title=Triage in medicine, part I: Concept, history, and types |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-emergency-medicine_2007-03_49_3/page/274/mode/2up |website=Annals of Emergency Medicine |publisher=Elsevier. doi:10.1016/j.annemergmed.2006.05.019. PMID 17141139. |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Metode trijaže razlikuju se među ustanovama, regijama i državama, ali se svaka od njih zasniva na istim univerzalnim principima.&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot;&gt;{{cite book |author=World Health Organization |title=Triage and emergency assessment |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK143755/ |location=Geneva |publisher=World Health Organization |date=2008 |isbn=978-92-4-154765-9 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U većini sistema trijaže prednost imaju osobe s [[Teška trauma|najtežim povredama]] koje imaju najveće šanse za preživljavanje, dok se osobe s [[Neizlječiva bolest|neizlječivim (terminalnim) povredama]] svrstavaju u posljednju grupu prioriteta (osim u slučaju obrnute trijaže).&lt;ref name=&quot;vanRuler_2022_ShockingInjury&quot;&gt;{{cite web |last1=van Ruler |first1=Rick |last2=Eikendal |first2=Ties |last3=Kooij |first3=Fabian O. |last4=Tan |first4=Edward C. T. H. |date=2022 |title=A shocking injury: A clinical review of lightning injuries highlighting pitfalls and a treatment protocol |url=https://www.injuryjournal.com/action/showPdf?pii=S0020-1383%2822%2900586-1 |website=Injury |publisher=Elsevier |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Sistemi trijaže međusobno se znatno razlikuju te mogu biti zasnovani na unaprijed utvrđenim, mjerljivim kriterijima, poput sistema bodovanja traume, ili na stručnoj medicinskoj procjeni zdravstvenog radnika.&lt;ref name=&quot;Petridou_2008_Injuries&quot;&gt;{{cite book |last1=Petridou |first1=E.T. |last2=Antonopoulos |first2=C.N. |last3=Alexe |first3=D.M. |date=2008 |editor=Heggenhougen H.K. |title=International Encyclopedia of Public Health |chapter=Injuries, Epidemiology of |url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/referencework/abs/pii/B9780123739605001866 |location=Oxford |publisher=Academic Press |page=609–625 |doi=10.1016/b978-012373960-5.00186-6 |isbn=978-0-12-373960-5 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Trijaža nije potpuno precizan postupak i može biti prilično subjektivna, naročito kada se zasniva na općem utisku umjesto na standardizovanom bodovanju.&lt;ref name=&quot;Xiang_2014_Undertriage&quot;&gt;{{cite web |last1=Xiang |first1=Huiyun |last2=Wheeler |first2=Krista Kurz |last3=Groner |first3=Jonathan Ira |last4=Shi |first4=Junxin |last5=Haley |first5=Kathryn Jo |date=2014 |title=Undertriage of major trauma patients in the US emergency departments |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0735675714004069?via%3Dihub |website=The American Journal of Emergency Medicine |publisher=Elsevier |volume=32 |issue=9 |pages=997-1004 |doi=10.1016/j.ajem.2014.05.038 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TureganoFuentes_2008_OverallAsessment&quot;&gt;{{cite web |last1=Turégano-Fuentes |first1=F |last2=Pérez-Díaz |first2=D |last3=Sanz-Sánchez |first3=M |last4=Ortiz Alonso |first4=J |date=2008 |title=Overall Asessment of the Response to Terrorist Bombings in Trains, Madrid, 11 March 2004 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00068-008-8805-2 |website=European Journal of Trauma and Emergency Surgery |publisher=Springer |volume=34 |issue=5 |pages=433–441 |doi=10.1007/s00068-008-8805-2 |pmid=26815987 |s2cid=13657747 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Razlog tome je što je pri donošenju odluka potrebno istovremeno uskladiti više, ponekad i međusobno suprotstavljenih ciljeva, uključujući vjerovatnoću preživljavanja, efikasnost liječenja, preostali životni vijek pacijenta te etička načela i religijska uvjerenja.

== Etimologija ==

Termin ''trijaža'' potječe iz [[francuski jezik|francuskog]] jezika, od riječi ''triage'', koja označava radnju odabiranja ili razvrstavanja,&lt;ref name=&quot;OED_Triage_Noun&quot;&gt;{{cite web |author=Oxford English Dictionary |date=2020 |title=Triage |url=https://www.oed.com/dictionary/triage_n?tl=true |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; a koja je izvedena je od [[Starofrancuski jezik|starofrancuskog]] glagola ''trier'', koji znači odvojiti, sortirati, razvrstati, prosijati ili odabrati. Glagol ''trier'' vuče korijene iz [[Kasni latinski jezik|kasnolatinskog]] izraza ''tritare'', što znači drobiti ili mljeti.&lt;ref name=&quot;MerriamWebster_Triage&quot;&gt;{{cite web |author=Merriam-Webster |date=2026 |title=Triage |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/triage |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Iako je sam koncept postojao mnogo ranije, najmanje još u vrijeme vladavine [[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijana I]],&lt;ref name=&quot;Cueni_2020_TriageCorona&quot;&gt;{{cite web |last1=Cueni |first1=Claude |date=2020 |title=Triage in Zeiten der Corona-Pandemie – Claude Cueni |url=https://www.blick.ch/meinung/kolumnen/kolumne-geschichte-ueber-die-triage-in-der-corona-pandemie-lizenz-zum-sterben-id16215543.html |website=Blick |publisher=Ringier |access-date=17. 7. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt; izraz ''trier'' počeo se koristiti za opisivanje postupka trijaže tek početkom 19. vijeka.&lt;ref name=&quot;Nakao_2017_HistoryTriage&quot;&gt;{{cite web |last1=Nakao |first1=H. |last2=Ukai |first2=I. |last3=Kotani |first3=J. |date=2017 |title=A review of the history of the origin of triage from a disaster medicine perspective |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ams2.293 |website=Acute Medicine &amp; Surgery |publisher=Wiley |volume=4 |issue=4 |pages=379–384 |doi=10.1002/ams2.293 |pmc=5649292 |pmid=29123897 |doi-access=free |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U tom periodu [[Dominique-Jean Larrey]], glavni [[hirurg]] [[Napoléon Bonaparte|Napoleonove]] [[Carska garda (Napoleon I)|Carske garde]], postavio osnove onoga što će se razviti u savremenu trijažu,&lt;ref name=&quot;Robertson_Steel_Triage_2006&quot; /&gt; princip prema kojem se &quot;ranjenici zbrinjavaju u skladu s utvrđenom težinom njihovih povreda i hitnošću medicinske pomoći, bez obzira na njihov vojni čin ili nacionalnost&quot;.&lt;ref name=&quot;Skandalakis_2006_LarreyNapoleon&quot;&gt;{{cite web |last1=Skandalakis |first1=Panagiotis N. |last2=Lainas |first2=Panagiotis |last3=Zoras |first3=Odyseas |last4=Skandalakis |first4=John E. |last5=Mirilas |first5=Petros |date=2006 |title=&quot;To afford the wounded speedy assistance&quot;: Dominique Jean Larrey and Napoleon |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s00268-005-0436-8 |website=World Journal of Surgery |publisher=Springer |volume=30 |issue=8 |pages=1392-9 |doi=10.1007/s00268-005-0436-8 |pmid=16850154 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Koncepti u trijaži ==

=== Jednostavna trijaža ===

Jednostavna trijaža najčešće se primjenjuje na mjestu nesreće ili tokom [[incident s velikim brojem stradalih|incidenta s velikim brojem stradalih]] (MCI), s ciljem razvrstavanja pacijenata u nekoliko grupa: one kojima je za preživljavanje neophodna hitna medicinska pomoć i transport u ustanovu sekundarne ili tercijarne zdravstvene zaštite, one kojima za preživljavanje nije potrebna hitna medicinska pomoć, na nepovrijeđene, te na preminule ili one kod kojih je smrt neizbježna u kratkom roku.&lt;ref name=&quot;Ciottone_2015_DisasterMedicine&quot;&gt;{{cite book |last1=Hanfling |first1=D. |last2=Lang |first2=C.R. |chapter=Aircraft Crash Preparedness and Response |editor1-last=Ciottone |editor1-first=Gregory R. |editor2-last=Biddinger |editor2-first=Paul D |editor3-last=Darling |editor3-first=Robert G. |editor4-last=Fares |editor4-first=Saleh |editor5-last=Keim |editor5-first=Mark E |editor6-last=Molloy |editor6-first=Michael S |editor7-last=Suner |editor7-first=Selim |date=2015 |title=Ciottone's Disaster Medicine E-Book |edition=2. |url=https://books.google.ba/books/about/Ciottone_s_Disaster_Medicine_E_Book.html?id=6r6iCgAAQBAJ |location=Philadelphia |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-35846-0 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U Sjedinjenim Američkim Državama najčešće se primjenjuju modeli trijaže [[START trijaža|START]] i SALT, u Kanadi CTAS, a u Australiji ATS.&lt;ref name=&quot;Yancey_2023&quot;&gt;{{cite book |last1=Yancey |first1=Charles C. |last2=O'Rourke |first2=Maria C. |date=2023 |title=Emergency Department Triage |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557583/ |location=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32491515 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CHEMM_SALT_Triage&quot;&gt;{{cite web |author=Chemical Hazards Emergency Medical Management |date=2026 |title=SALT Mass Casualty Triage Algorithm |url=https://chemm.hhs.gov/salttriage.htm |website=CHEMM |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Procjena obično započinje pozivom svim osobama koje mogu hodati da se udalje u označeni prostor, čime im se dodjeljuje najniži prioritet, nakon čega se pristupa pregledu ostalih pacijenata.&lt;ref name=&quot;Yancey_2023&quot; /&gt; Nakon početne procjene koju provodi zdravstveni radnik, zasnovane na [[ABC (medicina)|ABCDE pristupu]],&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Thim_2012_ABCDE&quot;&gt;{{cite web |last1=Thim |first1=Troels |last2=Krarup |first2=Niels Henrik Vinther |last3=Grove |first3=Erik Lerkevang |last4=Rohde |first4=Claus Valter |last5=Løfgren |first5=Bo |date=2012 |title=Initial assessment and treatment with the Airway, Breathing, Circulation, Disability, Exposure (ABCDE) approach |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3273374/ |website=International Journal of General Medicine |publisher=Dove Medical Press |volume=5 |pages=117–121 |doi=10.2147/IJGM.S28478 |pmc=3273374 |pmid=22319249 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; pacijenti se označavaju dostupnim podacima, što uključuje &quot;ime i prezime, spol, povrede, provedene medicinske intervencije, identifikaciju pružaoca pomoći, trijažni skor i jasno vidljivu opću kategoriju trijaže&quot;.

pacijenti se označavaju dostupnim identifikacijskim i medicinskim podacima, uključujući ime i prezime, spol, povrede, provedene medicinske intervencije, identifikacijske oznake zdravstvenog radnika, rezultat trijaže te jasno vidljivo označenu kategoriju trijaže.&lt;ref name=&quot;Ciottone_2015_DisasterMedicine1&quot;&gt;{{cite book |last1=Foley |first1=E. |last2=Reisner |first2=A.T. |chapter=Triage |editor1-last=Ciottone |editor1-first=Gregory R. |editor2-last=Biddinger |editor2-first=Paul D |editor3-last=Darling |editor3-first=Robert G. |editor4-last=Fares |editor4-first=Saleh |editor5-last=Keim |editor5-first=Mark E |editor6-last=Molloy |editor6-first=Michael S |editor7-last=Suner |editor7-first=Selim |date=2015 |title=Ciottone's Disaster Medicine E-Book |edition=2. |url=https://books.google.ba/books/about/Ciottone_s_Disaster_Medicine_E_Book.html?id=6r6iCgAAQBAJ |location=Philadelphia |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-35846-0 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ABCDE procjena ====
{{Glavni|ABC (medicina)}}

ABCDE procjena (čije su druge varijante ABC,&lt;ref name=&quot;ARC_ABC_vs_CAB&quot;&gt;{{cite web |author=American Red Cross |date=15. 7. 2024 |title=Why has the American Red Cross (ARC) retained the A-B-C (Airway – Breathing – Circulation) mnemonic and does the ARC use the mnemonic C-A-B (Circulation – Airway – Breathing)? |url=https://www.redcross.org/take-a-class/resources/articles/abc-vs-cab?srsltid=AfmBOor22jvyaDN4gRqeLXerqzwJNvFUNATrMsa2GquXBn-k3ZMQKMyZ |website=Red Cross Training Services |publisher=The American National Red Cross |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; ABCD,&lt;ref name=&quot;Livingston_1991_Resuscitation&quot;&gt;{{cite journal |last1=Livingston |first1=E.H. |last2=Passaro |first2=E.P. |date=1991 |title=Resuscitation. Revival should be the first priority |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/00325481.1991.11700789?needAccess=true |journal=Postgraduate Medicine |volume=89 |issue=1 |pages=117–120, 122 |doi=10.1080/00325481.1991.11700789 |pmid=1985304 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; ABCDEF&lt;ref name=&quot;UK_Ambulance_2013_Guidelines&quot;&gt;{{cite book |author=Association of Ambulance Chief Executives |date=2013 |title=UK ambulance services clinical practice guidelines 2013 : pocket book |url=https://archive.org/details/ukambulanceservi0000unse_s4r6 |location=Bridgwater |publisher=Class Professional Publishing |isbn=978-1-85959-365-3 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; i brojne druge, uključujući verzije prilagođene jezicima koji nisu engleski) predstavlja strukturirani algoritam za brzu procjenu stanja pacijenta. Dizajniran je za sistematski pregled vitalnih funkcija prema stepenu njihove važnosti za preživljavanje organizma.&lt;ref name=&quot;Thim_2012_ABCDE&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Primjer ABCDE procjene&lt;ref name=&quot;Thim_2012_ABCDE&quot; /&gt;
!Slovo
!Naziv
!Opis
|-
|A
|Disajni put (''Airway'')
|Provjera prohodnosti disajnog puta i postojanja opstrukcije
|-
|B
|Disanje (''Breathing'')
|Provjera da li pacijent diše i da li je disanje uredno
|-
|C
|Cirkulacija (''Circulation'')
|Procjena srčane frekvencije i vremena kapilarnog punjenja
|-
|D
|Neurološki status (''Disability'')
|Procjena stanja svijesti, budnosti i odgovora na bolne podražaje
|-
|E
|Skidanje odjeće i pregled (''Exposure'')
|Pregled pacijenta radi utvrđivanja povreda, krvarenja, tjelesne temperature i drugih promjena na koži
|}

==== Trijažna oznaka ====
{{Glavni|Trijažna oznaka}}
[[Datoteka:Triage 041105 big.jpg|mini|desno|300px|Mnogi sistemi trijaže koriste trijažne oznake standardizovanih oblika]]
[[Datoteka:ET Light Picture 352 X 240.jpg|mini|desno|300px|Svjetlosne oznake za hitnu trijažu (E/T), posebno korisne noću ili u nepovoljnim uslovima]]
[[Trijažna oznaka]] je unaprijed pripremljena oznaka koja se postavlja na svakog pacijenta i služi za:

* identifikacije pacijenta;
* evidentiranja rezultata početne procjene;
* označavanja prioriteta za pružanje medicinske pomoći i transport s mjesta događaja;
* praćenja pacijenta tokom postupka trijaže;
* označavanja dodatnih rizika, poput kontaminacije.

Trijažne oznake mogu imati različite oblike. U pojedinim državama koriste se nacionalno standardizovane trijažne oznake,&lt;ref name=&quot;Idoguchi_2006_TriageTag&quot;&gt;{{cite journal |last1=Idoguchi |first1=K. |last2=Mizobata |first2=Y. |date=2006 |title=Usefulness of Our Proposed Format of Triage Tag |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/jjaam1990/17/5/17_5_183/_article/-char/ja/ |journal=Journal of Japanese Association for Acute Medicine |volume=17 |issue=5 |pages=183–191 |doi=10.3893/jjaam.17.183 |doi-access=free |access-date=17. 7. 2026 |language=ja}}&lt;/ref&gt; dok se u drugima primjenjuju komercijalno dostupni modeli čiji se izgled i sadržaj razlikuju.&lt;ref name=&quot;Nocera_1999_DisasterTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nocera |first1=A. |last2=Garner |first2=A. |date=1999 |title=Australian disaster triage: a colour maze in the Tower of Babel |url=http://www.ema.gov.au/www/emaweb/rwpattach.nsf/VAP/(084A3429FD57AC0744737F8EA134BACB)~Australian_disaster_triage.pdf/$file/Australian_disaster_triage.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314034438/http://www.ema.gov.au/www/emaweb/rwpattach.nsf/VAP/(084A3429FD57AC0744737F8EA134BACB)~Australian_disaster_triage.pdf/$file/Australian_disaster_triage.pdf |archive-date=14. 3. 2011 |journal=The Australian and New Zealand Journal of Surgery |volume=69 |issue=8 |pages=598–602 |doi=10.1046/j.1440-1622.1999.01643.x |pmid=10472919 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Neke međunarodne organizacije također koriste standardizovane trijažne oznake, kao što je slučaj s [[NATO]]-om.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot;&gt;{{cite web |author=United States Marine Corps |date=2026 |title=FMSO 107 CONDUCT TRIAGE |url=https://www.trngcmd.marines.mil/Portals/207/Docs/FMTB-E/FMSO/FMSO_107.pdf |website=Field Medical Training Battalion-East |publisher=U.S. Marine Corps, Camp Lejeune |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

Među najčešće korištenim komercijalnim sistemima nalaze se METTAG,&lt;ref name=&quot;METTAG_About_Products&quot;&gt;{{cite web |author=METTAG |title=About METTAG Products |url=https://mettag.com/#about |website=METTAG |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; SMARTTAG,&lt;ref name=&quot;TSG_SMARTTag&quot;&gt;{{cite web |author=TSG Associates |title=SmartTag - Triage &amp; Incident Management |url=https://www.tsgassociates.co.uk/products/smarttag/triage-incident-management |website=TSG Associates |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; E/T LIGHT&lt;ref name=&quot;Beidel_2010_MilitaryMedics&quot;&gt;{{cite journal |last1=Beidel |first1=E. |date=2010 |title=Military Medics, First Responders Guided By Simple Light |url=http://www.nationaldefensemagazine.org/archive/2010/December/Pages/MilitaryMedics,FirstRespondersGuidedBySimpleLight.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110131074100/http://www.nationaldefensemagazine.org/archive/2010/December/Pages/MilitaryMedics,FirstRespondersGuidedBySimpleLight.aspx |archive-date=31. 1. 2011 |journal=National Defense |publisher=National Defense Industrial Association |location=Arlington, VA |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; i CRUCIFORM.&lt;ref name=&quot;Tolley_Disaster_Management_2002&quot;&gt;{{cite book |last1=Rajapakse |first1=R. |last2=Bartholomew |first2=R. |date=2002 |title=Tolley's handbook of disaster and emergency management : principles and practice |url=https://archive.org/details/tolleyshandbooko0000unse |location=Croydon |publisher=Tolley |isbn=978-0-406-95709-2 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Napredniji modeli označavanja sadrže posebne indikatore koji pokazuju da li je pacijent kontaminiran opasnim materijama, kao i perforirane odvojive trake koje olakšavaju praćenje kretanja pacijenata tokom cijelog procesa.&lt;ref name=&quot;ASPR_START_Triage_2017&quot;&gt;{{cite web |author=Administration for Strategic Preparedness and Response |date=2017 |title=Mass Casualty START Triage and the SMART Tag System |url=https://www.blessinghealth.org/sites/default/files/users/user15/EMS_START_Triage_SMART_Tags_2017.pdf |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

=== Napredna trijaža ===

Naprednu trijažu provode zdravstveni radnici s višim stepenom stručne osposobljenosti, poput ljekara, medicinskih sestara i tehničara te paramedika. Na osnovu detaljnije kliničke procjene oni donose odluke o daljnjem liječenju, pri čemu se mogu koristiti i naprednim dijagnostičkim metodama, kao što je [[kompjuterizirana tomografija]] (CT).&lt;ref name=&quot;Jannat_2014_DisasterTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Jannat |first1=Forouzandeh |last2=Ardalan |first2=Ali |last3=Masoumi |first3=Gholamreza |last4=Vahid Dastjerdi |first4=Marzieh |last5=Alipour |first5=Sadaf |date=2014 |title=Simple and Advanced Triage in Occurrence of Natural Disasters and Examine the Role of Volunteers |url=https://www.academia.edu/attachments/49162373/download_file |journal=International Journal of Current Life Sciences |volume=4 |issue=5 |pages=2169–2171 |issn=2249-1465 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Napredna trijaža može predstavljati i oblik sekundarne trijaže, kada se procjena pacijenta obavlja na drugoj lokaciji, poput bolnice,&lt;ref name=&quot;Herndon_2012_TotalBurnCare&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Herndon |editor-first=David N. |date=2012 |title=Total burn care |url=https://archive.org/details/totalburncare0000unse_a5a7 |edition=4. |location=Edinburgh |publisher=Saunders Elsevier |isbn=978-1-4377-2786-9 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; ili nakon dolaska kvalifikovanijeg medicinskog osoblja na mjesto nesreće.

=== Obrnuta trijaža ===

Pod pojmom ''obrnute trijaže'' podrazumijevaju se tri osnovna koncepta. Prvi se odnosi na ubrzani otpust stabilnih pacijenata iz bolnice kako bi se oslobodili kapaciteti za prihvat velikog broja nastradalih u slučaju [[Incident s velikim brojem stradalih|incidenta s velikim brojem stradalih]].&lt;ref name=&quot;Pollaris_2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Pollaris |first1=Gwen |last2=Sabbe |first2=Marc |date=2016 |title=Reverse triage: more than just another method |url=https://lirias.kuleuven.be/retrieve/077efa3b-ee93-4196-8207-89d36074e316 |journal=European Journal of Emergency Medicine |volume=23 |issue=4 |pages=240–247 |doi=10.1097/MEJ.0000000000000339 |pmid=26479736 |s2cid=23551247 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Drugi koncept obrnute trijaže primjenjuje se kod specifičnih stanja, kao što su povrede izazvane udarom groma, kada se osobama koje na prvi pogled izgledaju kao da ne pokazuju znakove života može dati prednost u liječenju u odnosu na druge pacijente, jer postoji velika vjerovatnoća uspješne reanimacije.&lt;ref name=&quot;vanRuler_2022_ShockingInjury&quot; /&gt;

Treće koncept odnosi se na davanje prednosti liječenju lakše povrijeđenih osoba kako bi se one što prije osposobile za povratak svojim dužnostima. Ovaj pristup vuče korijene iz vojne medicine, gdje vraćanje boraca na ratište može presudno utjecati na ishod borbe, a time i na ukupnu stopu preživljavanja jedinice.&lt;ref name=&quot;Pollaris_2016&quot; /&gt;

=== Podtrijaža i nadtrijaža ===

'''Podtrijaža''' (''nedovoljna trijaža'') predstavlja potcjenjivanje ozbiljnosti bolesti ili povrede. Primjer ovakve procjene bio bi razvrstavanje pacijenta prioriteta 1 (hitni slučajevi) u prioritet 2 (odgođeno zbrinjavanje) ili prioritet 3 (minimalno zbrinjavanje). Stopa podtrijaže razlikuje se u zavisnosti od mjesta na kojem se provodi trijaža. Pregled trijažne prakse u službama hitne pomoći iz 2014. pokazao je da se u bolnicama u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] podtrijaža javlja u 34% slučajeva,&lt;ref name=&quot;Xiang_2014_Undertriage&quot; /&gt; dok su analize vanbolničke trijaže utvrdile znatno nižu stopu od 14%.&lt;ref name=&quot;Lokerman_2022_PrehospitalTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lokerman |first1=Robin D. |last2=Waalwijk |first2=Job F. |last3=van der Sluijs |first3=Rogier |last4=Houwert |first4=Roderick M. |last5=Leenen |first5=Luke P. H. |last6=van Heijl |first6=Mark |date=2022 |title=Evaluating pre-hospital triage and decision-making in patients who died within 30 days post-trauma: A multi-site, multi-center, cohort study |url=https://www.injuryjournal.com/action/showPdf?pii=S0020-1383%2822%2900161-9 |journal=Injury |volume=53 |issue=5 |pages=1699–1706 |doi=10.1016/j.injury.2022.02.047 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

'''Nadtrijaža''' (''pretjerana trijaža'') označava precjenjivanje ozbiljnosti bolesti ili povrede. Primjer bi bio kada se pacijent prioriteta 3 (minimalno zbrinjavanje) svrsta u prioritet 2 (odgođeno zbrinjavanje) ili prioritet 1 (hitni slučajevi). U cilju sprječavanja podtrijaže i njenih fatalnih posljedica, u praksi se toleriše stopa nadtrijaže čak i do 50%. Pojedine studije ukazuju na to da je pojava nadtrijaže rjeđa kada postupak provode bolnički medicinski timovi nego kada to čine paramedici ili tehničari hitne pomoći na terenu.&lt;ref name=&quot;TureganoFuentes_2008_OverallAsessment&quot; /&gt;

=== Telefonska trijaža ===

U telefonskoj trijaži zdravstveni radnici, poput kvalifikovani zdravstveni radnici (najčešće [[Zdravstvena njega|medicinske sestre i tehničari]]) procjenjuju simptome i i uzimaju anamnezu pacijenta te na osnovu tih informacija daju preporuku o daljnjem postupanju putem [[telefon]]a.&lt;ref name=&quot;Wheeler_2015_TelephoneTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wheeler |first1=Sheila Q |last2=Greenberg |first2=Mary E |last3=Mahlmeister |first3=Laura |last4=Wolfe |first4=Nicole |date=2015 |title=Safety of clinical and non-clinical decision makers in telephone triage: a narrative review |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1357633X15571650 |journal=Journal of Telemedicine and Telecare |volume=21 |issue=6 |pages=305–322 |doi=10.1177/1357633x15571650 |pmid=25761468 |s2cid=23049229 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Analiza dostupne naučne literature pokazala je da ovakve službe pružaju tačne i sigurne informacije u oko 90% slučajeva.&lt;ref name=&quot;Huibers_2011_TelephoneTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Huibers |first1=L |last2=Smits |first2=M |last3=Renaud |first3=V |last4=Giesen |first4=P |last5=Wensing |first5=M |date=2011 |title=Safety of telephone triage in out-of-hours care: a systematic review |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.3109/02813432.2011.629150?needAccess=true |journal=Scandinavian Journal of Primary Health Care |volume=29 |issue=4 |pages=198–209 |doi=10.3109/02813432.2011.629150 |pmc=3308461 |pmid=22126218 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Palijativna njega ===

U uslovima trijaže, [[Paliativna njega|paliativna njega]] dobija širu primjenu jer određena zdravstvena stanja – koja bi u redovnim okolnostima bila izlječiva – postaju fatalna zbog same prirode [[incident s velikim brojem stradalih|incidenta s velikim brojem stradalih]] i nedostatka resursa.&lt;ref name=&quot;Matzo_2009_PalliativeCare&quot;&gt;{{cite journal |last1=Matzo |first1=Marianne |last2=Wilkinson |first2=Anne |last3=Lynn |first3=Joan |last4=Galamaga |first4=Rosalind |last5=Phillips |first5=Sally |date=2009 |title=Palliative care considerations in mass casualty events with scarce resources |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1089/bsp.2009.0017 |journal=Biosecurity and Bioterrorism: Biodefense Strategy, Practice, and Science |volume=7 |issue=2 |pages=199–210 |doi=10.1089/bsp.2009.0017 |pmid=19635004 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Za ove pacijente, kao i za one kod kojih je procjenjeno da im se ne može pomoći, palijativna njega predstavlja razliku između bolne i relativno mirne smrti.&lt;ref name=&quot;Arya_2020_PandemicPalliative&quot;&gt;{{cite journal |last1=Arya |first1=Amit |last2=Buchman |first2=Sandy |last3=Gagnon |first3=Bruno |last4=Downar |first4=James |date=2020 |title=Pandemic palliative care: beyond ventilators and saving lives |url=https://www.cmaj.ca/content/192/15/E400 |journal=CMAJ |volume=192 |issue=15 |pages=E400–E404 |doi=10.1503/cmaj.200465 |pmc=7162443 |pmid=32234725 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Tokom [[Pandemija COVID-19|pandemije bolesti COVID-19]] značaj palijativne njege u postupku trijaže postao je posebno izražen, jer su pojedine države, uslijed nedostatka medicinske opreme i [[respirator]]a, bile primorane ograničiti ili uskratiti liječenje određenim grupama pacijenata.&lt;ref name=&quot;Arya_2020_PandemicPalliative&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Misek_2022_InjusticeTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Misek |first1=Ryan |date=2022 |title=The Injustice of Categorical Exclusions during Triage |url=https://www.pdcnet.org/pdc/bvdb.nsf/purchase26?openform&amp;fp=ncbq&amp;id=ncbq_2022_0022_0003_0495_0507 |journal=The National Catholic Bioethics Quarterly |volume=22 |issue=3 |pages=495–507 |doi=10.5840/ncbq202222345 |issn=1532-5490 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Evakuacija ===

Konačni cilj rada na terenu jeste [[Evakuacija povrijeđenih|evakuacija]] svih povrijeđenih,&lt;ref name=&quot;Xie_2014_MilitaryMedicine&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tai |first1=Xie |last2=Xiao-Rong |first2=Liu |last3=Guo-Liang |first3=Chen |last4=Liang |first4=Qi |last5=Zhi-Yin |first5=Xu |last6=Xu-Dong |first6=Liu |date=2014 |title=Progress of military casualty triage technology |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/2054-9369-1-12.pdf |journal=Military Medical Research |volume=1 |issue=12 |pages=1–5 |doi=10.1186/2054-9369-1-12 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt; kako bi se mjesto nesreće u potpunosti ispraznilo, po potrebi istražilo i na kraju proglasilo sigurnim. Pri organizaciji evakuacije potrebno je voditi računa i o tome da se ne preopterete raspoloživi zdravstveni kapaciteti u lokalnoj zajednici,&lt;ref name=&quot;Pinkert_2008_PrimaryTriage&quot;&gt;{{cite journal |last1=Pinkert |first1=Moshe |last2=Lehavi |first2=Ofer |last3=Benin Goren |first3=Odeda |last4=Raiter |first4=Yaron |last5=Shamis |first5=Ari |last6=Priel |first6=Zvi |last7=Schwartz |first7=Dagan |last8=Goldberg |first8=Avishay |last9=Levi |first9=Yehezkel |last10=Bar-Dayan |first10=Yaron |date=August 2008 |title=Primary Triage, Evacuation Priorities, and Rapid Primary Distribution between Adjacent Hospitals—Lessons Learned from a Suicide Bomber Attack in Downtown Tel-Aviv |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/abs/primary-triage-evacuation-priorities-and-rapid-primary-distribution-between-adjacent-hospitalslessons-learned-from-a-suicide-bomber-attack-in-downtown-telaviv/B485914CA6566BCC91CC30919737BC05 |journal=Prehospital and Disaster Medicine |volume=23 |issue=4 |pages=337–341 |doi=10.1017/S1049023X00005975 |pmid=18935948 |s2cid=10929982 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; što u izuzetnim okolnostima može podrazumijevati i evakuaciju pojedinih pacijenata u druge države.

=== Alternativne zdravstvene ustanove ===

Alternativni stacionari (improvizovane bolnice) su objekti namijenjeni zbrinjavanju većeg broja pacijenata ili prostori koji se mogu privremeno prilagoditi toj namjeni. To mogu biti škole, sportske dvorane, stadioni ili veliki kampovi koji se, prema potrebi, organizuju za prihvat, zbrinjavanje i privremeni smještaj velikog broja povrijeđenih ili drugim vanrednim situacijama.&lt;ref name=&quot;PHAC_SARS_Toronto_Chapter8&quot;&gt;{{cite web |author=Public Health Agency of Canada |title=Chapter 8 - Clinical and Public Health Systems Issues Arising from the Outbreak of Sars in Toronto |url=https://www.canada.ca/content/dam/phac-aspc/migration/phac-aspc/publicat/sars-sras/pdf/chapter8-e.pdf |publisher=Government of Canada |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt; Ovakve improvizovane ustanove obično se uspostavljaju u saradnji s lokalnim bolnicama, koje ih koriste kao strategiju za proširenje vlastitih kapaciteta u kriznim situacijama. Iako bolnice ostaju poželjno mjesto zbrinjavanja svih pacijenata, tokom incidenata s velikim brojem stradalih ovakvi objekti mogu se koristiti za prihvat pacijenata s lakšim povredama ili manje hitnim zdravstvenim stanjima, čime se sprječava preopterećenje bolničkih kapaciteta.

== Historija trijaže prije savremenog doba ==
[[Datoteka:Edwin Smith Papyrus v2.jpg|mini|desno|300px|Stranica Edwin Smithovog papirusa]]
=== Edwin Smithov papirus ===

Opći koncept trijaže prvi put je opisan u [[Stari Egipat|egipatskom]] dokumentu iz 17. vijeka p. n. e., poznatom kao [[Edwin Smithov papirus]].&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=van Middendorp |first1=Joost J. |last2=Sanchez |first2=Gonzalo M. |last3=Burridge |first3=Alwyn L. |date=2010 |title=The Edwin Smith papyrus: a clinical reappraisal of the oldest known document on spinal injuries |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00586-010-1523-6.pdf |journal=European Spine Journal |volume=19 |issue=11 |pages=1815–1823 |doi=10.1007/s00586-010-1523-6 |pmc=2989268 |pmid=20697750 |access-date=17. 7. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt; Papirus je otkriven 1862. u blizini današnjeg [[Luksor]]a u [[Egipat|Egiptu]],&lt;ref name=&quot;Stiefel_2006_EdwinSmith&quot;&gt;{{cite journal |last1=Stiefel |first1=Marc |last2=Shaner |first2=Arlene |last3=Schaefer |first3=Steven D. |date=2006 |title=The Edwin Smith Papyrus: The Birth of Analytical Thinking in Medicine and Otolaryngology |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1097/01.mlg.0000191461.08542.a3 |journal=The Laryngoscope |volume=116 |issue=2 |pages=182–188 |doi=10.1097/01.mlg.0000191461.08542.a3 |pmid=16467701 |s2cid=35256503 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; a sadrži opise pregleda i liječenja brojnih medicinskih stanja pri čemu povrede razvrstava u tri kategorije:
# &quot;Zdravstveno stanje koje mogu izliječiti.&quot;&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot; /&gt;
# &quot;Zdravstveno stanje s kojim se namjeravam boriti.&quot;&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot; /&gt;
# &quot;Zdravstveno stanje koje se ne može izliječiti.&quot;&lt;ref name=&quot;vanMiddendorp_2010&quot; /&gt;

=== Sveto Rimsko Carstvo ===

Tokom vladavine cara [[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijana I]], u ratnim okolnostima uvedeno je pravilo prema kojem su vojnici imali prednost u bolničkom liječenju u odnosu na ostale pacijente, pri čemu su najteže povrijeđeni vojnici prvi dobijali medicinsku pomoć.&lt;ref name=&quot;Cueni_2020_TriageCorona&quot; /&gt;

== Savremena historija trijaže ==
[[Datoteka:Larrey's Flying Ambulance.jpg|mini|desno|300px|Nacrt Larreyevih ''letećih ambulantnih kola'']]
=== Napoleonova trijaža ===

Savremeni koncept trijaže razvijen je zahvaljujući radu vojnih hirurga [[Dominique Jean Larrey|Dominiquea-Jeana Larreya]] i [[Pierre-François Percy|Pierrea-Françoisa Percyja]] za vrijeme vladavine [[Napoleon I Bonaparta|Napoleona]]. Larrey je posebno zaslužan za uvođenje koncepta &quot;leteće [[Historija ambulante Vozilo hitne pomoći|hitne pomoći]]&quot;, pri čemu izraz &quot;leteće&quot; označava [[Vozilo hitne pomoći|prijevozno sredstvo]], a ne letjelicu.&lt;ref name=&quot;Robertson_Steel_Triage_2006&quot; /&gt;

=== Prvi svjetski rat ===

Godine 1914. [[Belgija|belgijski]] hirurg [[Antoine Depage]] razvio je peterostepeni sistem trijaže ''Ordre de Triage'', kojim su utvrđene smjernice za određivanje prioriteta liječenja i organizovani sistem evakuacije povrijeđenih.&lt;ref name=&quot;Hodge&quot;&gt;{{cite web |last=Hodge |first=Nathan |title=World War I Centenary: Triage |url=https://graphics.wsj.com/100-legacies-from-world-war-1/ |website=The Wall Street Journal |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pollock&quot;&gt;{{cite journal |last=Pollock |first=Richard A |title=Triage and management of the injured in world war I: the diuturnity of antoine de page and a belgian colleague |journal=Craniomaxillofacial Trauma &amp; Reconstruction |volume=1 |issue=1 |pages=63–70 |date=2008 |pmid=22110790 |pmc=3052731 |doi=10.1055/s-0028-1098965 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3052731/ |access-date=17. 7. 2026 }}&lt;/ref&gt; [[Francuska|Francuski]] i [[Belgija|belgijski]] ljekari počeli su primjenjivati ove principe pri zbrinjavanju ranjenika u poljskim [[Punkt prve pomoći|prihvatilištima za ranjenike]] iza linije fronta.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Thompson&quot;&gt;{{cite web |last=Thompson |first=George |title=Battlefield Medicine: Triage-Field Hospital Section |url=https://www.kumc.edu/school-of-medicine/academics/departments/history-and-philosophy-of-medicine/archives/wwi/essays/military-medical-operations/triage-field-hospital-section.html |website=Kansas University Medical Center |access-date=17. 7. 2026 |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

Osobe zadužene za izvlačenje ranjenika s ratišta i njihovo naknadno zbrinjavanje razvrstavale su žrtve u tri osnovne kategorije:&lt;ref name=&quot;Iserson_2007_Triage1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Chipman_1980_Triage&quot;&gt;{{cite book |last1=Chipman |first1=M. |last2=Hackley |first2=B.E. |last3=Spencer |first3=T.S. |date=1980 |title=Triage of mass casualties: concepts for coping with mixed battlefield injuries |url=https://archive.org/details/sim_military-medicine_1980-02_145_2/page/98/mode/2up |location=Bethesda |publisher=Military Medicine, 145(2) |page=99–100 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

* one za koje se očekivalo da će preživjeti bez obzira na vrstu i obim pružene pomoći;
* one za koje se nije očekivalo da će preživjeti bez obzira na to kakva im se pomoć pruži;
* one kod kojih bi hitna medicinska intervencija mogla direktno i presudno utjecati na preživljavanje i pozitivan ishod liječenja.

Na osnovu ovih smjernica, medicinsko osoblje je provodilo dalji redoslijed zbrinjavanja (''Ordre de Triage''):

==== Prvi nivo trijaže ====
[[Datoteka:A ward in the 2nd Australian Casualty Clearing Station near Steenvoorde.jpg|mini|desno|300px|Organizacija prihvatilište za ranjenike u okviru drugog nivoa trijaže]]
U prvom nivou trijaže ranjenici su evakuisani do prihvatilišta za ranjenike tokom noći, kada je mrak pružao najveću zaštitu od djelovanja snaga [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]].&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot;&gt;{{cite web |last=Lewis |first=Carolyn Herbst |date=2013 |title=Triage and Trauma Medicine in United States Military History |url=https://lewiscar.sites.grinnell.edu/HistoryofMedicine/uncategorized/triage-and-trauma-medicine-in-united-states-military-history/ |website=Health &amp; Medicine in American History |publisher=Grinnell College |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Drugi nivo trijaže ====

Po dolasku u prihvatilište za ranjenike, rane su previjane,&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt; a ranjenici kojima je bio potreban hitan hirurški zahvat odmah su prevoženi do mjesta za prihvat sanitetskih vozila radi daljnjeg transporta. Oni čije je stanje dopuštalo odgađanje operativnog zahvata evakuisani su sanitetskim vozilima tokom noći.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;

==== Treći nivo trijaže ====

Sanitetska vozila, kojima su upravljali vozači obučeni u okviru organizacija [[YMCA]] i [[Američki Crveni krst|Američkog Crvenog krsta]], prevozila su ranjenike u mobilne hirurške centre, poznate kao ''postes avancés des hôpitaux du front'' (isturena odjeljenja bolnica na liniji fronta).&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt;

==== Četvrti nivo trijaže ====

U pokretnim hirurškim bolnicama prvenstveno su liječeni najteže ranjeni, posebno oni za koje se procjenjivalo da neće preživjeti transport do stalne, bolje opremljene bolnice. Ranjenici za koje se smatralo da mogu podnijeti put upućivani su u udaljenije, bolnice koje su se uglavnom nalazile uz obalu.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt;

==== Peti nivo trijaže ====

Po dolasku u stalnu bolnicu ranjenicima je pružano potpuno i odgovarajuće liječenje svih zadobijenih povreda.&lt;ref name=&quot;Pollock&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis_2013&quot; /&gt;

=== Drugi svjetski rat ===

Do početka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] američke i britanske oružane snage usvojile su i dodatno razvile sistem trijaže, što su učinile i druge svjetske sile.&lt;ref name=&quot;ScienceMuseum_2019&quot;&gt;{{cite web |author=Science Museum |date=2019 |title=Medicine in the war zone |url=https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/medicine/medicine-war-zone |website=Science Museum |publisher=Science Museum Group |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Katoch_2010&quot;&gt;{{cite book |last1=Katoch |first1=R. |last2=Rajagopalan |first2=S. |date=2010 |title=Warfare Injuries: History, Triage, Transport and Field Hospital Setup in the Armed Forces |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4919805/ |publisher=Medical Journal, Armed Forces India, 66(4) |page=304–308 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Šira primjena aviona omogućila je brzu evakuaciju povrijeđenih u bolnice izvan ratne zone, što je postalo sastavni dio trijažnog procesa.&lt;ref name=&quot;ScienceMuseum_2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Katoch_2010&quot; /&gt; Iako je osnovna praksa ostala ista kao u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] - početna evakuacija do prihvatilišta za ranjenike, zatim premještanje na više nivoe zdravstvene zaštite i na kraju prijem u stalnu bolnicu - na svakom nivou počela se pružati naprednija medicinska njega. Istovremeno je napušten dotadašnji pristup prema kojem se pružala isključivo najnužnija medicinska pomoć.&lt;ref name=&quot;Baker_2007_Creating&quot;&gt;{{cite book |last1=Baker |first1=Michael S. |date=2007 |title=Creating Order from Chaos: Part I: Triage, Initial Care, and Tactical Considerations in Mass Casualty and Disaster Response |url=https://doi.org/10.7205/MILMED.172.3.232 |publisher=Military Medicine, 172(3) |page=232–236 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Iako je gotovo sigurno da je trijaža provođena i neposredno nakon [[Atomsko bombardovanje Hirošime i Nagasakija|atomskih bombardovanja Hirošime i Nagasakija]], haos izazvan razmjerama razaranja onemogućio je vođenje pouzdane dokumentacije. Zbog toga ne postoje vjerodostojni zapisi o provođenju trijaže tokom prvih pet dana nakon napada, dok su kasniji izvori od ograničene historijske vrijednosti.&lt;ref name=&quot;Leaning_1986_Burn&quot;&gt;{{cite book |last1=Leaning |first1=Jennifer |editor1-last=Solomon |editor1-first=F. |editor2-last=Marston |editor2-first=R.Q. |date=1986 |chapter=Burn and Blast Casualties: Triage in Nuclear War |title=The Medical Implications of Nuclear War |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK219175/ |location=Washington (DC) |publisher=National Academies Press (US) |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Razvoj trijaže u Jugoslaviji ====

Na prostoru [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]] prva organizovana primjena trijaže povrijeđenih i ranjeničke (trijažne) karte započela je tokom Drugog svjetskog rata u okviru [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]].&lt;ref name=&quot;Nikolis_1962_Iskustva&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nikoliš |first1=Gojko |date=1962 |title=Iskustva iz evakuacije ranjenika iz Užica 1941. |journal=Vojnosanitetski pregled |url=https://www.vojnodelo.mod.gov.rs/pdf_clanci/vojnodelo110/vd-110-1962-14-5-7-Nikolis.pdf |volume=19 |issue=11 |pages=751–756 |access-date=17. 7. 2026 |language=sh}}&lt;/ref&gt; Krajem 1944. formirana je posebna grupa stručnjaka sa zadatkom da izradi prijedlog i organizuje primjenu jedinstvene vojnomedicinske doktrine za trijažu, zbrinjavanje i medicinsku evakuaciju sve većeg broja ranjenika tokom završnih operacija za oslobođenje Jugoslavije. U tu svrhu na tačkama glavnih evakuacijskih pravaca uspostavljene su sanitetske prijemno-otpremne stanice (SANPROST), u kojima su obavljani prijem, prikupljanje i trijaža ranjenika. Istovremeno su organi SOVŠ-a koordinisali angažovanje sanitetskih vozova i sanitetskih autokolona, raspoređivanje pokretnih poljskih bolnica i uspostavljanje novih evakuacijskih centara, čime je omogućena efikasnije provođenje planiranog sistema trijaže i medicinske evakuacije prema stepenu hitnosti.&lt;ref name=&quot;Cvetkovic&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cvetković |first1=Žarko |title=I. Evakacija i lečenje ranjenika i bolesnika u NOR-u |journal=Zbornik radova |url=https://znaci.org/00001/199_1.pdf |access-date=17. 7. 2026 |language=sr}}&lt;/ref&gt;

=== Katastrofa u Texas Cityju (1947) ===
[[Datoteka:Txcitydisaster5storybuilding.jpg|mini|desno|300px|Uništena tvornica gume nakon katastrofe u Texas Cityju]]
[[Katastrofa u Texas Cityju]] dogodila se 1947. kada je eksplodira teretni brod SS ''Grandcamp'' u [[Texas City, Texas|Texas Cityju]] u saveznoj državi [[Teksas]], pri čemu je poginulo oko 600 ljudi, a nekoliko hiljada je povrijeđeno.&lt;ref name=&quot;Barnes_2020_Texas&quot;&gt;{{cite web |last=Barnes |first=M. |date=2020 |title=Texas history: A witness to one of America's worst human-made disasters |url=https://www.statesman.com/story/news/history/2020/04/17/texas-history-witness-to-one-of-americas-worst-human-made-disasters/1335171007/ |website=Austin American-Statesman |publisher=Gannett |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U eksploziji su poginuli svi pripadnici gradske vatrogasne službe, nakon čega je uslijedila opsežna improvizovana trijaža velikog broja povrijeđenih.&lt;ref name=&quot;MannWall_2015&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mann Wall |first1=Barbra |date=2015 |title=Disasters, Nursing, and Community Responses: A Historical Perspective |journal=Nursing History Review |url=https://connect.springerpub.com/content/sgrnhr/23/1/11.full.pdf |volume=23 |issue=1 |pages=11–27 |doi=10.1891/1062-8061.23.11 |issn=1062-8061 |pmid=25272474 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Apoteke, ambulante i privatne kuće privremeno su pretvorene u punktove za trijažu. Budući da grad nije imao bolnicu, povrijeđeni su evakuirani u zdravstvene ustanove u okolnim područjima, uključujući [[Galveston, Texas|Galveston]] i [[Houston]].&lt;ref name=&quot;MannWall_2015&quot; /&gt; Najmanje jedan ljekar pri donošenju odluka o liječenju koristio je iskustva stečena tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].&lt;ref name=&quot;Barnes_2020_TexasCity&quot;&gt;{{cite web |last=Barnes |first=M. |date=2020 |title=Texas history: Readers relive the horrors of the 1947 Texas City Disaster |url=https://www.statesman.com/story/news/history/2020/05/08/texas-history-readers-relive-horrors-of-1947-texas-city-disaster/1227001007/ |website=Austin American-Statesman |publisher=Gannett |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Korejski rat ===

Tokom [[Korejski rat|Korejskog rata]] uveden je višestepeni sistem trijaže, u kojem su pacijenti razvrstavani u unaprijed definisane kategorije.&lt;ref name=&quot;Nocera_1999&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nocera |first1=Antony |last2=Garner |first2=Alan |date=1999 |title=An Australian Mass Casualty Incident Triage System for the Future Based Upon Triage Mistakes of the Past: The Homebush Triage Standard |journal=ANZ Journal of Surgery |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1046/j.1440-1622.1999.01644.x |volume=69 |issue=8 |pages=603–608 |doi=10.1046/j.1440-1622.1999.01644.x |issn=1445-1433 |pmid=10472920 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Kategorije ''hitno'', ''odgođeno'', ''minimalno'' i ''na samrti'' i danas čine osnovu većine savremenih sistema trijaže.&lt;ref name=&quot;Nocera_1999&quot; /&gt;

Ovaj period obilježio je i napredak u medicinskom razumijevanju stanja poput [[Šok (cirkulatorni)|šoka]], što je omogućilo raniju primjenu efikasnih intervencija tokom samog trijažnog postupka, a to je značajno poboljšalo ishode liječenja.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Glenn W. |date=2008 |title=A Brief History of Triage |journal=Disaster Medicine and Public Health Preparedness |url=https://www.cambridge.org/core/journals/disaster-medicine-and-public-health-preparedness/article/abs/brief-history-of-triage/7A06DA1AE46DBBF782BD741C5F5CF4B2 |volume=2 |issue=S1 |pages=S4–S7 |doi=10.1097/DMP.0b013e3181844d43 |issn=1935-7893 |pmid=18769265 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Istovremeno su uvedene [[pokretna vojna hirurška bolnica|pokretne vojne hirurške bolnice]] (MASH), a za medicinsku evakuaciju počeli su se koristiti helikopteri. Međutim, u tom periodu helikopteri su služili isključivo za transport ranjenika, dok se medicinska pomoć nije pružala tokom leta.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot; /&gt; Ovi pomaci smanjili su stopu smrtnosti među ranjenim vojnicima i do 30% i značajno promijenili način zbrinjavanja povrijeđenih na ratištu.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot; /&gt;

=== Vijetnamski rat ===

Specifični uslovi [[Vijetnamski rat|Vijetnamskog rata]] potakli su dalji razvoj koncepata uspostavljenih tokom Korejskog rata. Napredak u primjeni helikoptera omogućio je uvođenje prvih medicinskih timova za zračni transport, koji su tokom leta mogli provoditi [[nadoknada tečnosti|nadoknadu tečnosti]] i druge hitne medicinske intervencije.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot; /&gt; Zahvaljujući tome, prosječno vrijeme od ranjavanja do pružanja konačnog odgovarajućeg liječenja skraćeno je na manje od dva sata.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot; /&gt;

Ovaj razvoj imao je utjecaj i na civilno zdravstvo, pa su se sredinom 1960-ih pojavljuju prve civilne helikopterske medicinske službe.&lt;ref name=&quot;Mitchell_2008&quot; /&gt; Nakon toga je uslijedila i brza integracija trijažnih postupaka u rad bolničkih hitnih prijema i službi urgentne medicine.&lt;ref name=&quot;USMC_FMSO107_Triage&quot; /&gt;

=== Bombaški napad na Svjetski trgovinski centar (1993) ===

Godine 1993. izveden je [[Bombaški napad na Svjetski trgovinski centar 1993.|bombaški napad na sjeverni toranj Svjetskog trgovinskog centra]], s ciljem sličnim onome koji su napadači nastojali ostvariti tokom [[Napadi 11. septembra 2001.|napada 11. septembra 2001]].&lt;ref name=&quot;911Memorial_1993_Commemoration&quot;&gt;{{cite web |date=1993 |title=February 26, 1993 Commemoration |url=https://www.911memorial.org/connect/commemoration/February26-1993 |website=9/11 Memorial &amp; Museum |publisher=National September 11 Memorial &amp; Museum |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Iako su potraga, spašavanje i trijaža neposredno nakon eksplozije provedeni prema tadašnjim uobičajenim procedurama, napad je predstavljao jedan od prvih velikih napada na teritoriji Sjedinjenih Američkih Država. Spoznaja da Sjedinjene Američke Države više nisu pošteđene takvih prijetnji, zajedno s [[Bombaški napad u Oklahoma Cityju|bombaškim napadom u Oklahoma Cityju]] 1995. i napadima 11. septembra 2001, dovela je do dugoročnih promjena u organizaciji trijaže. Novi pristup stavlja veći naglasak na operativnu sigurnost spasilačkih timova i procjenu rizika od sekundarnih napada usmjerenih na zdravstvene radnike i druge pripadnike službi za hitno djelovanje.&lt;ref name=&quot;Eckstein_1999_Medical&quot;&gt;{{cite journal |last1=Eckstein |first1=Marc |date=1999 |title=The Medical Response to Modern Terrorism: Why the \&quot;Rules of Engagement\&quot; Have Changed |journal=Annals of Emergency Medicine |url=https://www.annemergmed.com/action/showPdf?pii=S0196-0644%2899%2970232-5 |volume=34 |issue=2 |pages=219–221 |doi=10.1016/S0196-0644(99)70232-5 |pmid=10424924 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Napad sarinom u Matsumotu (1994) ===

U junu 1994. službe za urgentnu medicinu počele su primati dojave o većem broju osoba sa simptomima izloženosti otrovnom plinu u jednom naselju grada [[Matsumoto]]. Zbog nedostatka odgovarajuće [[lična zaštitna oprema|lične zaštitne opreme]] evakuirano je više od 253 stanovnika, dok je 50 osoba hospitalizovano.&lt;ref name=&quot;Kulling_1999_KAMEDO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kulling |first1=Per E. J. |last2=Lorin |first2=Henry |date=1999 |title=KAMEDO — A Swedish Disaster Medicine Study Organization |journal=Prehospital and Disaster Medicine |url=https://www.cambridge.org/core/journals/prehospital-and-disaster-medicine/article/abs/kamedo-a-swedish-disaster-medicine-study-organization/80E07A8E088DFA389AA4C5A076117F2F |volume=14 |issue=1 |pages=25–33 |doi=10.1017/S1049023X0002851X |issn=1049-023X |pmid=10537595 |url-access=subscription |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na mjesto događaja upućeno je 20 vozila, a u neposrednoj blizini uspostavljen je mobilni operativni centar koji se vjerovatno nalazio unutar kontaminirane zone. Budući da prisustvo [[sarin]]a nije bilo prepoznato, trijaža je provedena prema tadašnjim standardnim postupcima. Kao posljedica toga, osam zdravstvenih radnika zadobilo je blaže trovanje sarinom, dok je nepoznat broj ostalih pripadnika interventnih službi imao opću slabost.&lt;ref name=&quot;Okudera_1997&quot;&gt;{{cite journal |last1=Okudera |first1=Hiroshi |last2=Morita |first2=Hiroshi |last3=Iwashita |first3=Tomomi |last4=Shibata |first4=Tatsuhiko |last5=Otagiri |first5=Tetsutaro |last6=Kobayashi |first6=Shigeaki |last7=Yanagisawa |first7=Nobuo |date=1997 |title=Unexpected nerve gas exposure in the city of Matsumoto: Report of rescue activity in the first sarin gas terrorism |journal=The American Journal of Emergency Medicine |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0735675797902011?via%3Dihub |volume=15 |issue=5 |pages=527–528 |doi=10.1016/S0735-6757(97)90201-1 |pmid=9270397 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U to vrijeme nisu postojali protokoli dekontaminacije niti zaštitne maske namijenjene za intervencije u slučajevima hemijske kontaminacije. Kao odgovor na ovaj događaj, [[Japanske snage za samoodbranu]] osnovale su tim za dekontaminaciju, koji je imao važnu ulogu u odgovoru na [[Napad sarinom u tokijskom metrou|napad sarinom u tokijskom metrou]] samo sedam mjeseci kasnije.&lt;ref name=&quot;Okudera_1997&quot; /&gt;

=== Savremena trijaža ===

Razvojem medicinske tehnologije razvijali su se i savremeni pristupi trijaži, koji se sve više zasnivaju na naučno zasnovanim modelima. Razvrstavanje pacijenata često se vrši na osnovu trijažnih bodova (skala) izvedenih iz specifičnih [[fiziologija|fizioloških]] parametara za procjenu težine stanja. Neki modeli, poput [[START trijaža|START]] trijaže, zasnovani su na definisanim protokolima. Kako bi se povećali sigurnost pacijenata i kvalitet zdravstvene zaštite, razvijeni su različiti sistemi za podršku odlučivanju koji pomažu zdravstvenim radnicima u standardizaciji i djelimičnoj automatizaciji postupka trijaže. Takvi sistemi, kao što su eCTAS i [[NHS 111]], primjenjuju se u [[bolnica]]ma i na terenu.&lt;ref name=&quot;HospitalNews_2020&quot;&gt;{{cite web |date=2020 |title=Digital tools and virtual care in emergency services |url=https://www.hospitalnews.com/digital-tools-and-virtual-care-in-emergency-services/ |website=Hospital News |publisher=Hospital News |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Najnoviji razvoj metoda [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]] otvara mogućnost kreiranja optimalnih trijažnih protokola na osnovu analize podataka. U budućnosti bi takvi modeli mogli dopuniti ili unaprijediti sisteme koje su razvili stručnjaci.&lt;ref name=&quot;Buchard_2020_Learning&quot;&gt;{{cite journal |last1=Buchard |first1=Albert |last2=Bouvier |first2=Baptiste |last3=Prando |first3=Giulia |last4=Beard |first4=Rory |last5=Livieratos |first5=Michail |last6=Busbridge |first6=Dan |last7=Thompson |first7=Daniel |last8=Richens |first8=Jonathan |last9=Gourgoulias |first9=Kostis |last10=Zhang |first10=Yuanzhao |date=2020 |title=Learning medical triage from clinicians using Deep Q-Learning |journal=arXiv preprint arXiv:2003.12828v2 |url=https://arxiv.org/pdf/2003.12828 |doi=10.48550/arXiv.2003.12828 |access-date=17. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Posebni sistemi i metode trijaže ==
[[Datoteka:Tabela medicinske trijaze - bs.png|mini|desno|300px|Vitalni znakovi koji određuju trijažne kategorije označene bojama. RR: [[respiratorna frekvencija]]; SpO2: [[Zasićenost krvi kisikom|periferna zasićenost krvi kisikom]] (pulsna oksimetrija); HR: [[srčana frekvencija]]; GCS: [[Glasgowska skala kome|rezultat na Glasgowskoj skali kome]]; Tp: tjelesna temperatura. Abnormalni vitalni znakovi snažni su prediktori prijema u jedinicu intenzivne njege i bolničke smrtnosti kod odraslih pacijenata trijažiranih u službama urgentne medicine.]]

Osnovna svrha trijaže jeste razvrstavanje pacijenata prema težini njihovog zdravstvenog stanja kako bi se donijele odgovarajuće odluke o liječenju i spasio što veći broj ljudi.&lt;ref name=&quot;SaveTheChildren_2011_Leadership&quot;&gt;{{cite web |title=Leadership During a Pandemic: What your municipality can do |date=2011 |url=https://resourcecentre.savethechildren.net/pdf/leadership-during-a-pandemic.pdf |website=Save the Children Resource Centre |publisher=Save the Children US |type=pdf |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Iako postoji veliki broj sistema, oznaka bojama, kodova i kategorija, svi postupci trijaže zasnivaju se na istim osnovnim principima.&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MSF_2020_What&quot;&gt;{{cite web |date=2020 |title=What is the triage procedure? |url=https://www.msf-me.org/media-centre/news-and-stories/what-triage-procedure |website=Ljekari bez granica (MSF) |publisher=Médecins Sans Frontières |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U svim sistemima najprije se procjenjuju povrede pacijenta,&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hogan_2007_Disaster&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Hogan |editor1-first=David E. |editor2-last=Burstein |editor2-first=Jonathan L. |date=2007 |title=Disaster Medicine |url=https://books.google.com.jm/books?id=hgLccSb8DIUC |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6262-5 |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; nakon čega se pacijent razvrstava u odgovarajuću kategoriju prema težini povreda.&lt;ref name=&quot;WHO_2008_Triage&quot; /&gt; Iako se broj kategorija razlikuje između pojedinih sistema, svi oni imaju najmanje tri zajedničke kategorije: teško povrijeđeni, lakše povrijeđeni i umrli. Pojedini sistemi uključuju i metode bodovanja, kao što su [[Revidirani trauma skor|revidiranog trauma skora]],&lt;ref name=&quot;Petridou_2008_Injuries&quot; /&gt; [[Skor težine povrede|skora težine povrede]] i skora težine traume i povrede (TRISS), pri čemu se ovaj posljednji pokazao najefikasnijim u predviđanju konačnog ishoda liječenja.

=== Sistemi trijaže prema metodologiji ===

==== Model S.T.A.R.T. ====
{{Glavni|START trijaža}}

S.T.A.R.T. ({{en|Simple Triage and Rapid Treatment}}, {{bs|jednostavna trijaža i brzo liječenje}}) predstavlja jednostavan sistem trijaže koji mogu primjenjivati i osobe s osnovnom obukom, kao i pripadnici službi urgentne medicine u vanrednim situacijama.&lt;ref name=&quot;Hogan_2007_Disaster&quot; /&gt; Razvijen je 1983. u bolnici Hoag u [[Newport Beach, Kalifornija|Newport Beachu]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]] za potrebe službi urgentne medicine.&lt;ref name=&quot;CHEMM_START_Adult&quot;&gt;{{cite web |title=START Adult Triage Algorithm |url=https://chemm.hhs.gov/startadult.htm#more |website=Chemical Hazards Emergency Medical Management (CHEMM) |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prema ovom sistemu, povrijeđeni se razvrstavaju u četiri grupe:&lt;ref name=&quot;CHEMM_START_Adult&quot; /&gt;

* ''Pacijenti na samrti'' – oni kojima se više ne može pomoći.
* Povrijeđeni kojima je potreban ''hitan'' transport kako bi preživjeli.
* Povrijeđeni čiji se transport može ''odložiti''.
* Pacijenti s ''lakšim'' povredama kojima medicinska pomoć nije hitno potrebna.

Sistem također određuje prioritete za evakuaciju i transport:&lt;ref name=&quot;CHEMM_START_Adult&quot; /&gt;

* ''Preminuli'' – ostavljaju se na mjestu gdje su pronađeni. U ovu grupu spadaju osobe koje ne dišu ni nakon pokušaja uspostavljanja prohodnosti disajnog puta.
* ''Hitni'' ili ''Prioritet 1'' (crvena oznaka) – zahtijevaju hitan transport u zdravstvenu ustanovu jer im je potrebno napredno medicinsko zbrinjavanje odmah ili u roku od jednog sata. Riječ je o životno ugroženim osobama koje bez neposredne medicinske pomoći vjerovatno neće preživjeti.
* ''Odgođeni'' ili ''Prioritet 2'' (žuta oznaka) – njihov transport može se odgoditi dok se ne evakuiraju svi pacijenti iz grupe hitnih slučajeva. Njihovo stanje je stabilno, ali zahtijeva medicinsko zbrinjavanje.
* ''Lakše povrijeđeni'' ili ''Prioritet 3'' (zelena oznaka) – evakuiraju se tek nakon što budu zbrinuti svi pacijenti iz kategorija hitnih i odloženih. Obično im nije potrebna napredna medicinska njega tokom narednih nekoliko sati. Njihovo stanje treba periodično ponovno procjenjivati (ponovna trijaža) kako bi se uočilo eventualno pogoršanje. Ovi pacijenti uglavnom mogu hodati i često zahtijevaju samo osnovno zbrinjavanje, poput [[zavoj]]a i [[antiseptik]]a.

==== JumpSTART trijaža ====
{{Glavni|JumpSTART trijaža}}

JumpSTART je pedijatrijski sistem trijaže za incidente s velikim brojem stradalih (MCI) i predstavlja prilagođenu verziju modela S.T.A.R.T. Oba sistema služe za razvrstavanje pacijenata u trijažne kategorije tokom [[incident s velikim brojem stradalih|incidenata s velikim brojem stradalih]], ali je JumpSTART razvijen posebno za trijažu djece u uslovima katastrofa. Iako je namijenjen djeci od dojenačke dobi do osme godine života, koristi se kod svih pacijenata za koje se procijeni da su djeca, dok se osobe koje izgledaju kao [[Adolescencija|adolescent]]i ili mladi odrasli razvrstavaju prema modelu S.T.A.R.T.&lt;ref name=&quot;CHEMM_JumpSTART_Pediatric&quot;&gt;{{cite web |title=JumpSTART Pediatric Triage Algorithm |url=https://chemm-cms.beam.hhs.gov/startpediatric |website=Chemical Hazards Emergency Medical Management (CHEMM) |publisher=United States Department of Health and Human Services |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Indeks hitnosti stanja ====
{{Glavni|Indeks hitnosti stanja}}

Indeks hitnosti stanja ({{en|Emergency Severity Index}}, ESI) predstavlja petostepeni algoritam za trijažu u [[služba urgentne medicine|službama urgentne medicine]]. Razvili su ga 1998. ljekari urgentne medicine Richard Wurez i David Eitel, u saradnji s medicinskim sestrama urgentne medicine Nicki Gilboy, Taulom Tanabe i Debbie Travers.&lt;ref name=&quot;Wolf_2023_ESI&quot;&gt;{{cite book |last1=Wolf |first1=Lisa |last2=Ceci |first2=Katrina |last3=McCallum |first3=Danielle |last4=Brecher |first4=Deena |editor1-last=Zahn |editor1-first=Chris |date=2023 |title=Emergency Severity Index Handbook |edition=5. |url=https://media.emscimprovement.center/documents/Emergency_Severity_Index_Handbook.pdf |publisher=Emergency Nurses Association |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ESI se zasniva na procjeni težine zdravstvenog stanja pacijenta u okviru akutne zdravstvene zaštite, kao i na procjeni broja zdravstvenih resursa koji će vjerovatno biti potrebni za njegovo zbrinjavanje. Ovaj [[algoritam]] najčešće primjenjuju paramedici i [[medicinska sestra|medicinske sestre]] u bolničkim službama urgentne medicine.&lt;ref name=&quot;Visser_2018_Fast&quot;&gt;{{cite book |last1=Visser |first1=Lynn Sayre |last2=Montejano |first2=Anna Sivo |date=2018 |title=Fast Facts for the Triage Nurse: An Orientation and Care Guide |url=https://www.springerpub.com/fast-facts-for-the-triage-nurse-second-edition-9780826148292.html |edition=2. |publisher=Springer Publishing Company, LLC |location=New York, NY |isbn=978-0-8261-4829-2 |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Manchesterski sistem trijaže ====

Manchesterski sistem trijaže ({{en|Manchester Triage System}}, MTS) jeste sistem trijaže u [[služba urgentne medicine|službama urgentne medicine]] razvijen tokom 1990-ih u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Pacijenti se pri prvom kontaktu s medicinskim osobljem razvrstavaju u jednu od pet prioritetnih kategorija. MTS se zasniva na tzv. diskriminatorima, odnosno kliničkim indikatorima koji služe za potvrdu ili isključivanje određenih simptoma i kliničkih stanja. U okviru ovog algoritma odlučivanja koristi se 52 standardizovane kartice s najčešćim razlozima dolaska pacijenta u hitnu pomoć.&lt;ref name=&quot;Ingielewicz_2024&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ingielewicz |first1=Anna |last2=Rychlik |first2=Piotr |last3=Sieminski |first3=Mariusz |date=2024 |title=Drinking from the Holy Grail—Does a Perfect Triage System Exist? And Where to Look for It? |journal=Journal of Personalized Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=590 |doi=10.3390/jpm14060590 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11204574/ |doi-access=free |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Manchester Triage System (MTS)&lt;ref name=&quot;Ingielewicz_2024&quot; /&gt;
! colspan=&quot;3&quot; |Nivoi
!Prvi kontakt s ljekarom
|-
|Prioritet 1
|style=&quot;background: #FF0000; width: 20px;&quot; |
|Crveno
|Odmah
|-
|Prioritet 2
|style=&quot;background: #FFA500; width: 20px;&quot; |
|Narandžasto
|do 10 minuta
|-
|Prioritet 3
|style=&quot;background: #FFFF00; width: 20px;&quot; |
|Žuto
|do 60 minuta
|-
|Prioritet 4
|style=&quot;background: #008000; width: 20px;&quot; |
|Zeleno
|do 120 minuta
|-
|Prioritet 5
|style=&quot;background: #0000FF; width: 20px;&quot; |
|Plavo
|do 240 minuta
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Commons category-inline|Trijaža}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Trijaža| ]]
[[Kategorija:Urgentna medicina]]
[[Kategorija:Upravljanje vanrednim situacijama]]
[[Kategorija:Prva pomoć]]</text>
      <sha1>fm1ag7lw0n9qvntee0kkyk6y4ixjf5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Razgovor:Reyeov sindrom</title>
    <ns>1</ns>
    <id>536023</id>
    <revision>
      <id>3908348</id>
      <parentid>3908093</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T02:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tulum387</username>
        <id>155909</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pisanje */ odgovor</comment>
      <origin>3908348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="633" sha1="on1v4gwzddnu1owxi1z7ukezzqp1alu" xml:space="preserve">{{Stranica za razgovor}}

== Pisanje ==
Iako se prezime izgovara &quot;Rai / Raj&quot;, pa je &quot;Ra(i)jev sindrom&quot;, mora se pisati &quot;Reyeov&quot; radi disimilacije O i E jer sufiks nije &quot;-v&quot; nego &quot;-ov / -ev&quot;. – [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 12:02, 17 juli 2026 (CEST)

:Bio sam ubijeđen da se piše '''Reyev''', pa sam zato i napravio tu izmjenu nakon što sam se konsultovao s kolegom. Izgleda da smo na kraju obojica bili u krivu. Hvala na pojašnjenju. &lt;span style=&quot;font-family:Segoe print; color:Maroon; text-shadow:green 0.2em 0.2em 0.4em;&quot;&gt;[[Korisnik:Tulum387|Tulum387]]&lt;/span&gt; 04:39, 19 juli 2026 (CEST)</text>
      <sha1>on1v4gwzddnu1owxi1z7ukezzqp1alu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536032</id>
    <revision>
      <id>3908269</id>
      <parentid>3908219</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jugoslavenske državne željeznice */</comment>
      <origin>3908269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7637" sha1="9li0z7kmje1zvvj6nwb60e7ls8ionsu" xml:space="preserve">{{Izmjena u toku}}
{{Pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno}}
'''Željeznička pruga Lašva – Donji Vakuf – Jajce/Bugojno''' bila je 104,4&amp;nbsp;km duga pruga uskog kolosijeka – izgrađena prema [[Bosanski kolosikek|bosanskom kolosijeku]] – koja je koristila kombinaciju [[Adhezijska vuča|adhezijske]] i [[Zupčasta vuča|zupčaste vuče]]; protezala se od [[Lašva (Zenica)|Lašve]] u dolini rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] i kroz [[Donji Vakuf]], sve do [[Bugojno|Bugojna]] i [[Jajce|Jajca]]. Izgradile su je [[Bosanskohercegovačke državne željeznice]] (BHDŽ) u razdoblju od 1893. do 1895, a ta je tvrtka njome isprva i upravljala. Nakon 1918. pruga je pripojena [[Jugoslavenske željeznice|Jugoslavenskim državnim željeznicama]] (JDŽ/JŽ), koje su 1945. proširile mrežu uskog kolosijeka izgradnjom dionice duge 18,4&amp;nbsp;km između [[Bugojno|Bugojna]] i [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa]]. Željeznički promet na toj pruzi obustavljen je 1970-ih godina.

== Historija ==
=== Bosanskohercegovačke državne željeznice ===
[[Datoteka:Station Lašva.jpg|250px|mini|lijevo|Početna stanica Lašva]]
[[Datoteka:Travnik Bahnhof.jpg|mini|lijevo|Na stanici Travnik proizvodi drvne i tekstilne industrije utovarivani su u vlakove.]]
Već 1891, bosanskohercegovačka regionalna uprava, pod vodstvom [[Benjámin Kállay|Benjámina Kállaya]], planirala je izgradnju uskotračne željezničke pruge od [[Janjići (Zenica)|Janjića]] u dolini [[Bosna (rijeka)|Bosne]] preko [[Travnik]]a do [[Dalmacija|dalmatinske granice]]. Međutim, ti su planovi naišli na prepreke. Austrijska vlada [[Cislajtanija|Cislajtanije]] ograničila je izgradnju željezničke pruge na [[Bugojno]] i [[Jajce]]. Planirano proširenje željezničke pruge do [[Split]]a, poznato i kao [[Splitska željeznica]], spriječila je [[Zemlje mađarske krune|mađarska vlada]] ponovljenim zahtjevima za odštetom od Austrije, jer su se bojali da će veza Bugojno-Split konkurirati njihovoj [[Pruga Zagreb-Rijeka|željezničkoj pruzi Zagreb-Rijeka]].&lt;ref name=&quot;Berdan&quot;&gt; {{cite web | url =http://othes.univie.ac.at/417/1/02-12-2008_8606753.pdf | title =Die Machtpolitik Österreich-Ungarns und der Eisenbahnbau in Bosnien-Herzegowina 1872-1914  | authorlink =Helga Berdan  | last =Berdan  | first =Helga | date =2008 | website =othes.univie.ac.at | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language =de }}&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:Projekt Komartunnel.jpg|mini|lijevo|Čak i za vrijeme austro-ugarske okupacije planirana je nova trasa s vršnim tunelom dugim 3100&amp;nbsp;m i manje strmim prilaznim rampama bez pogona s letvama. Međutim, projekt nikada nije realiziran, a zubasti dijelovi ostali su na mjestu sve do ukidanja pruge.]]
Dana 26. oktobra 1893, [[Bosanske državne željeznice]] otvorile su 37&amp;nbsp;km dugu dionicu pruge u dolini [[Lašva (rijeka)|Lašve]] od čvorne stanice [[Lašva (Zenica)|Lašva]] na [[Bosanska željeznica|Bosanskoj željeznici]] do Travnika. Produženje, otvoreno 14. oktobra 1894, vodilo je iz Travnik i uz dolinu Lašve preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] kako bi stiglo do [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]] i Bugojna u dolini [[Vrbas]]a.

Preko prijevoja Komar, visokog 927&amp;nbsp;m, prolazio je vršni tunel dug 1362&amp;nbsp;m na nadmorskoj visini od 779,5&amp;nbsp;m. Za uspon i spust do vršnog tunela na dužini od 6,8&amp;nbsp;​​km korišten je sustav zubaste željeznice Abt, s maksimalnim nagibom od 45 promila. 

Dvije dionice zubaste željeznice vodile su od [[Goleš (Travnik)|Goleša]] do stanice Komar i od zapadnog portala tunela Komar do [[Oborci|Oboraca]]. Bosanskohercegovačka državna željeznica odlučila se za zubastu željeznicu iz financijskih razloga.

Dionica Donji Vakuf–Jajce duga 35&amp;nbsp;&amp;nbsp;km puštena je u promet 1. maja 1895. i osigurala je vezu sa [[Steinbeis–Šipadove pruge|Steinbeisovom željeznicom]]. Privatna Steinbeisova šumska željeznica, sa svojom stalnom mrežom između [[Knin]]a, Srnetice, [[Prijedor]]a i Srnetice–Jajca, stvorila je dodatnu vezu s [[Jadransko more|Jadranskim morem]], nadopunjujući postojeću [[Neretvanska pruga|Neretvansku željeznicu]]. Ovu vezu je intenzivno koristila [[austrougarska vojska]], posebno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]].

Planirana željeznička veza sa Splitom ostala je nedovršena. Na austrijskom teritoriju izgrađena je samo uskotračna [[Pruga Split–Sinj|željeznička pruga Split–Sinj]]. Važnost pruge na bosanskohercegovačkom tlu bila je prvenstveno u prijevozu drva.

=== Jugoslavenske državne željeznice ===
[[Datoteka:D.Vakuf-Jajce Attentat.jpg|mini|lijevo|Godine 1941, napad jugoslavenskih partizana na dionici pruge Donji Vakuf–Jajce izbacio je vlak iz tračnica.]]
[[Datoteka:RMU 740-108 banovici 2 20160609.jpg|mini|lijevo|Dizelske lokomotive serije JŽ izgrađene 1970. [[JŽ serija 740|740]] korištene su, između ostalog, na prugama zupčaste željeznice na sedlu Komar, gdje su radile u čistom adhezijskom načinu rada.] parne lokomotive nazubljene kotače zamijenile su ih.]]
Nakon raspada [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]], željeznička pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno postala je dio željeznica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] (SHS), a kasnije i [[Jugoslavenske državne željeznice|Jugoslavenskih državnih željeznica]] (JDŽ/JŽ). Postojeća odvojna pruga Donji Vakuf–Bugojno uz rijeku Vrbas produžena je 1940. kao uskotračna željeznica do Gornjeg Vakufa, gdje se vadi i prerađuje željezna ruda. Dionica je službeno otvorena i puštena u javni promet 3. oktobra 1945. Godine 1947. otvorena je odvojna pruga duga 7,3&amp;nbsp;km od Nove Bile do Trenice.

U tom razdoblju željeznica je u početku još uvijek imala veliku važnost. Međutim, sve je više patila od konkurencije cestovnog prijevoza. U voznom redu 1968/69. (od 26. maja 1968. do 31. maja 1969.) dva izravna putnička vlaka vozila su između Lašve i Jajca, te između Donjeg Vakufa i Gornjeg Vakufa. Najkraće vrijeme putovanja između Jajca i Lašve bilo je 4 sata i 11 minuta. Također su postojale tri dodatne linije između Lašve i Travnika, a na dionici Donji Vakuf–Jajce, još je jedan vlak opsluživao putnike ujutro i u suprotnom smjeru navečer.

Iako su sporedne pruge jugoslavenske uskotračne mreže postupno napuštane, u posljednjim godinama rada korištene su dizelske lokomotive JŽ klase 740. Strojevi koje je izgradio [[Đuro Đaković (tvrtka)|Đuro Đaković]] s [[Dizel-hidrauličkim pogonom|hidrauličkim prijenosom snage]] zamijenili su stare parne lokomotive s letvama serije [[BHStB IIIc5 701–721|97]] i vozili su na letvastim dionicama preko sedla Komar s nagibom od samo 45 promila u čistom [[adhezijskom radu|adhezijskim radom]]. Dana 28. maja 1972. godine obustavljen je promet na dionici Donji Vakuf–Bugojno–Gornji Vakuf i od 1. juna 1975. godine ne prometuju vlakovi od Lašve preko prijevoja Komar do Jajca.&lt;ref name=&quot;vremeplov&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2015/11/28/seme-stanica-uzane-pruge-lasva-gornji-vakuf-1960-godine/ | title =Šeme stanica uzane Pruge Lašva - Gornji Vakuf, 1960. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =28. 11. 2025 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

== Opis rute ==
{{sekcija}}

== Lietratura ==
{{sekcija}}

== Vanjski linkovi ==
{{sekcija}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Željezničke pruge u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Pruge širine kolosijeka 760 mm]]
[[Kategorija:Osnivanja u 1895.]]
[[Kategorija:Ukidanja u 1975]]</text>
      <sha1>9li0z7kmje1zvvj6nwb60e7ls8ionsu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908274</id>
      <parentid>3908269</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bosanskohercegovačke državne željeznice */</comment>
      <origin>3908274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8453" sha1="2wxgfmie0uomm2thsmwumrqfhs2n0dv" xml:space="preserve">{{Izmjena u toku}}
{{Pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno}}
'''Željeznička pruga Lašva – Donji Vakuf – Jajce/Bugojno''' bila je 104,4&amp;nbsp;km duga pruga uskog kolosijeka – izgrađena prema [[Bosanski kolosikek|bosanskom kolosijeku]] – koja je koristila kombinaciju [[Adhezijska vuča|adhezijske]] i [[Zupčasta vuča|zupčaste vuče]]; protezala se od [[Lašva (Zenica)|Lašve]] u dolini rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] i kroz [[Donji Vakuf]], sve do [[Bugojno|Bugojna]] i [[Jajce|Jajca]]. Izgradile su je [[Bosanskohercegovačke državne željeznice]] (BHDŽ) u razdoblju od 1893. do 1895, a ta je tvrtka njome isprva i upravljala. Nakon 1918. pruga je pripojena [[Jugoslavenske željeznice|Jugoslavenskim državnim željeznicama]] (JDŽ/JŽ), koje su 1945. proširile mrežu uskog kolosijeka izgradnjom dionice duge 18,4&amp;nbsp;km između [[Bugojno|Bugojna]] i [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa]]. Željeznički promet na toj pruzi obustavljen je 1970-ih godina.

== Historija ==
=== Bosanskohercegovačke državne željeznice ===
[[Datoteka:Station Lašva.jpg|250px|mini|lijevo|Početna stanica Lašva]]
[[Datoteka:Travnik Bahnhof.jpg|mini|lijevo|Na stanici Travnik proizvodi drvne i tekstilne industrije utovarivani su u vlakove.]]
Već 1891, bosanskohercegovačka regionalna uprava, pod vodstvom [[Benjámin Kállay|Benjámina Kállaya]], planirala je izgradnju uskotračne željezničke pruge od [[Janjići (Zenica)|Janjića]] u dolini [[Bosna (rijeka)|Bosne]] preko [[Travnik]]a do [[Dalmacija|dalmatinske granice]]. Međutim, ti su planovi naišli na prepreke. Austrijska vlada [[Cislajtanija|Cislajtanije]] ograničila je izgradnju željezničke pruge na [[Bugojno]] i [[Jajce]]. Planirano proširenje željezničke pruge do [[Split]]a, poznato i kao [[Splitska željeznica]], spriječila je [[Zemlje mađarske krune|mađarska vlada]] ponovljenim zahtjevima za odštetom od Austrije, jer su se bojali da će veza Bugojno-Split konkurirati njihovoj [[Pruga Zagreb-Rijeka|željezničkoj pruzi Zagreb-Rijeka]].&lt;ref name=&quot;Berdan&quot;&gt; {{cite web | url =http://othes.univie.ac.at/417/1/02-12-2008_8606753.pdf | title =Die Machtpolitik Österreich-Ungarns und der Eisenbahnbau in Bosnien-Herzegowina 1872-1914  | authorlink =Helga Berdan  | last =Berdan  | first =Helga | date =2008 | website =othes.univie.ac.at | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language =de }}&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:Projekt Komartunnel.jpg|mini|lijevo|Čak i za vrijeme austro-ugarske okupacije planirana je nova trasa s vršnim tunelom dugim 3100&amp;nbsp;m i manje strmim prilaznim rampama bez pogona s letvama. Međutim, projekt nikada nije realiziran, a zubasti dijelovi ostali su na mjestu sve do ukidanja pruge.]]
Dana 26. oktobra 1893, [[Bosanske državne željeznice]] otvorile su 37&amp;nbsp;km dugu dionicu pruge u dolini [[Lašva (rijeka)|Lašve]] od čvorne stanice [[Lašva (Zenica)|Lašva]] na [[Bosanska željeznica|Bosanskoj željeznici]] do Travnika. Produženje, otvoreno 14. oktobra 1894, vodilo je iz Travnik i uz dolinu Lašve preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] kako bi stiglo do [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]] i Bugojna u dolini [[Vrbas]]a.

Preko prijevoja Komar, visokog 927&amp;nbsp;m, prolazio je vršni tunel dug 1362&amp;nbsp;m na nadmorskoj visini od 779,5&amp;nbsp;m. Za uspon i spust do vršnog tunela na dužini od 6,8&amp;nbsp;​​km korišten je sustav zubaste željeznice Abt, s maksimalnim nagibom od 45 promila. 

Dvije dionice zubaste željeznice vodile su od [[Goleš (Travnik)|Goleša]] do stanice Komar i od zapadnog portala tunela Komar do [[Oborci|Oboraca]]. Bosanskohercegovačka državna željeznica odlučila se za zubastu željeznicu iz financijskih razloga.

Dionica Donji Vakuf–Jajce duga 35&amp;nbsp;&amp;nbsp;km puštena je u promet 1. maja 1895. i osigurala je vezu sa [[Steinbeis–Šipadove pruge|Steinbeisovom željeznicom]]. Privatna Steinbeisova šumska željeznica, sa svojom stalnom mrežom između [[Knin]]a, Srnetice, [[Prijedor]]a i Srnetice–Jajca, stvorila je dodatnu vezu s [[Jadransko more|Jadranskim morem]], nadopunjujući postojeću [[Neretvanska pruga|Neretvansku željeznicu]]. Ovu vezu je intenzivno koristila [[austrougarska vojska]], posebno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]].

Planirana željeznička veza sa Splitom ostala je nedovršena. Na austrijskom teritoriju izgrađena je samo uskotračna [[Pruga Split–Sinj|željeznička pruga Split–Sinj]]. Važnost pruge na bosanskohercegovačkom tlu bila je prvenstveno u prijevozu drva.

Na željezničku liniju Lašva–Travnik, ubrzo je priključeno nekoliko šumskih željeznica, koje su uglavnom korištene za transport oblovine iz okolnih šuma: erarne režijske pruge šukckih uprava u Busovači (9.980&amp;nbsp;m na&lt; parnu vuču i 26.360 m ostalih kolosijekam gravitacionih pruga i koturača); [[Pruga Han Kompanija–Krušćica]], isprva sa 4,7&amp;nbsp;km kolosijeka na parnu vuču i 11,5&amp;nbsp;km gravitacionih pruga i koturača.&lt;ref name=&quot;vremeplov1&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2023/06/25/o-historiji-sumske-zeljeznice-kruscica-kod-viteza/ | title =O historiji šumske željeznice &quot;Kruščica&quot; kod Viteza| authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =25. 7. 2023 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

=== Jugoslavenske državne željeznice ===
[[Datoteka:D.Vakuf-Jajce Attentat.jpg|mini|lijevo|Godine 1941, napad jugoslavenskih partizana na dionici pruge Donji Vakuf–Jajce izbacio je vlak iz tračnica.]]
[[Datoteka:RMU 740-108 banovici 2 20160609.jpg|mini|lijevo|Dizelske lokomotive serije JŽ izgrađene 1970. [[JŽ serija 740|740]] korištene su, između ostalog, na prugama zupčaste željeznice na sedlu Komar, gdje su radile u čistom adhezijskom načinu rada.] parne lokomotive nazubljene kotače zamijenile su ih.]]
Nakon raspada [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]], željeznička pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno postala je dio željeznica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] (SHS), a kasnije i [[Jugoslavenske državne željeznice|Jugoslavenskih državnih željeznica]] (JDŽ/JŽ). Postojeća odvojna pruga Donji Vakuf–Bugojno uz rijeku Vrbas produžena je 1940. kao uskotračna željeznica do Gornjeg Vakufa, gdje se vadi i prerađuje željezna ruda. Dionica je službeno otvorena i puštena u javni promet 3. oktobra 1945. Godine 1947. otvorena je odvojna pruga duga 7,3&amp;nbsp;km od Nove Bile do Trenice.

U tom razdoblju željeznica je u početku još uvijek imala veliku važnost. Međutim, sve je više patila od konkurencije cestovnog prijevoza. U voznom redu 1968/69. (od 26. maja 1968. do 31. maja 1969.) dva izravna putnička vlaka vozila su između Lašve i Jajca, te između Donjeg Vakufa i Gornjeg Vakufa. Najkraće vrijeme putovanja između Jajca i Lašve bilo je 4 sata i 11 minuta. Također su postojale tri dodatne linije između Lašve i Travnika, a na dionici Donji Vakuf–Jajce, još je jedan vlak opsluživao putnike ujutro i u suprotnom smjeru navečer.

Iako su sporedne pruge jugoslavenske uskotračne mreže postupno napuštane, u posljednjim godinama rada korištene su dizelske lokomotive JŽ klase 740. Strojevi koje je izgradio [[Đuro Đaković (tvrtka)|Đuro Đaković]] s [[Dizel-hidrauličkim pogonom|hidrauličkim prijenosom snage]] zamijenili su stare parne lokomotive s letvama serije [[BHStB IIIc5 701–721|97]] i vozili su na letvastim dionicama preko sedla Komar s nagibom od samo 45 promila u čistom [[adhezijskom radu|adhezijskim radom]]. Dana 28. maja 1972. godine obustavljen je promet na dionici Donji Vakuf–Bugojno–Gornji Vakuf i od 1. juna 1975. godine ne prometuju vlakovi od Lašve preko prijevoja Komar do Jajca.&lt;ref name=&quot;vremeplov&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2015/11/28/seme-stanica-uzane-pruge-lasva-gornji-vakuf-1960-godine/ | title =Šeme stanica uzane Pruge Lašva - Gornji Vakuf, 1960. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =28. 11. 2025 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

== Opis rute ==
{{sekcija}}

== Lietratura ==
{{sekcija}}

== Vanjski linkovi ==
{{sekcija}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Željezničke pruge u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Pruge širine kolosijeka 760 mm]]
[[Kategorija:Osnivanja u 1895.]]
[[Kategorija:Ukidanja u 1975]]</text>
      <sha1>2wxgfmie0uomm2thsmwumrqfhs2n0dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908277</id>
      <parentid>3908274</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <origin>3908277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9004" sha1="trwsza528m1hc5u1jixcyzk86b86i5j" xml:space="preserve">{{Izmjena u toku}}
{{Pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno}}
'''Željeznička pruga Lašva – Donji Vakuf – Jajce/Bugojno''' bila je 104,4&amp;nbsp;km duga pruga uskog kolosijeka – izgrađena prema [[Bosanski kolosikek|bosanskom kolosijeku]] – koja je koristila kombinaciju [[Adhezijska vuča|adhezijske]] i [[Zupčasta vuča|zupčaste vuče]]; protezala se od [[Lašva (Zenica)|Lašve]] u dolini rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] i kroz [[Donji Vakuf]], sve do [[Bugojno|Bugojna]] i [[Jajce|Jajca]]. Izgradile su je [[Bosanskohercegovačke državne željeznice]] (BHDŽ) u razdoblju od 1893. do 1895, a ta je tvrtka njome isprva i upravljala. Nakon 1918. pruga je pripojena [[Jugoslavenske željeznice|Jugoslavenskim državnim željeznicama]] (JDŽ/JŽ), koje su 1945. proširile mrežu uskog kolosijeka izgradnjom dionice duge 18,4&amp;nbsp;km između [[Bugojno|Bugojna]] i [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa]]. Željeznički promet na toj pruzi obustavljen je 1970-ih godina.

== Historija ==
=== Bosanskohercegovačke državne željeznice ===
[[Datoteka:Station Lašva.jpg|250px|mini|lijevo|Početna stanica Lašva]]
[[Datoteka:Travnik Bahnhof.jpg|mini|lijevo|Na stanici Travnik proizvodi drvne i tekstilne industrije utovarivani su u vlakove.]]
Već 1891, bosanskohercegovačka regionalna uprava, pod vodstvom [[Benjámin Kállay|Benjámina Kállaya]], planirala je izgradnju uskotračne željezničke pruge od [[Janjići (Zenica)|Janjića]] u dolini [[Bosna (rijeka)|Bosne]] preko [[Travnik]]a do [[Dalmacija|dalmatinske granice]]. Međutim, ti su planovi naišli na prepreke. Austrijska vlada [[Cislajtanija|Cislajtanije]] ograničila je izgradnju željezničke pruge na [[Bugojno]] i [[Jajce]]. Planirano proširenje željezničke pruge do [[Split]]a, poznato i kao [[Splitska željeznica]], spriječila je [[Zemlje mađarske krune|mađarska vlada]] ponovljenim zahtjevima za odštetom od Austrije, jer su se bojali da će veza Bugojno-Split konkurirati njihovoj [[Pruga Zagreb-Rijeka|željezničkoj pruzi Zagreb-Rijeka]].&lt;ref name=&quot;Berdan&quot;&gt; {{cite web | url =http://othes.univie.ac.at/417/1/02-12-2008_8606753.pdf | title =Die Machtpolitik Österreich-Ungarns und der Eisenbahnbau in Bosnien-Herzegowina 1872-1914  | authorlink =Helga Berdan  | last =Berdan  | first =Helga | date =2008 | website =othes.univie.ac.at | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language =de }}&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:Projekt Komartunnel.jpg|mini|lijevo|Čak i za vrijeme austro-ugarske okupacije planirana je nova trasa s vršnim tunelom dugim 3100&amp;nbsp;m i manje strmim prilaznim rampama bez pogona s letvama. Međutim, projekt nikada nije realiziran, a zubasti dijelovi ostali su na mjestu sve do ukidanja pruge.]]
Dana 26. oktobra 1893, [[Bosanske državne željeznice]] otvorile su 37&amp;nbsp;km dugu dionicu pruge u dolini [[Lašva (rijeka)|Lašve]] od čvorne stanice [[Lašva (Zenica)|Lašva]] na [[Bosanska željeznica|Bosanskoj željeznici]] do Travnika. Produženje, otvoreno 14. oktobra 1894, vodilo je iz Travnik i uz dolinu Lašve preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] kako bi stiglo do [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]] i Bugojna u dolini [[Vrbas]]a.

Preko prijevoja Komar, visokog 927&amp;nbsp;m, prolazio je vršni tunel dug 1362&amp;nbsp;m na nadmorskoj visini od 779,5&amp;nbsp;m. Za uspon i spust do vršnog tunela na dužini od 6,8&amp;nbsp;​​km korišten je sustav zubaste željeznice Abt, s maksimalnim nagibom od 45 promila. 

Dvije dionice zubaste željeznice vodile su od [[Goleš (Travnik)|Goleša]] do stanice Komar i od zapadnog portala tunela Komar do [[Oborci|Oboraca]]. Bosanskohercegovačka državna željeznica odlučila se za zubastu željeznicu iz financijskih razloga.

Dionica Donji Vakuf–Jajce duga 35&amp;nbsp;&amp;nbsp;km puštena je u promet 1. maja 1895. i osigurala je vezu sa [[Steinbeis–Šipadove pruge|Steinbeisovom željeznicom]]. Privatna Steinbeisova šumska željeznica, sa svojom stalnom mrežom između [[Knin]]a, Srnetice, [[Prijedor]]a i Srnetice–Jajca, stvorila je dodatnu vezu s [[Jadransko more|Jadranskim morem]], nadopunjujući postojeću [[Neretvanska pruga|Neretvansku željeznicu]]. Ovu vezu je intenzivno koristila [[austrougarska vojska]], posebno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]].

Planirana željeznička veza sa Splitom ostala je nedovršena. Na austrijskom teritoriju izgrađena je samo uskotračna [[Pruga Split–Sinj|željeznička pruga Split–Sinj]]. Važnost pruge na bosanskohercegovačkom tlu bila je prvenstveno u prijevozu drva.

Na željezničku liniju Lašva–Travnik, ubrzo je priključeno nekoliko šumskih željeznica, koje su uglavnom korištene za transport oblovine iz okolnih šuma: erarne režijske pruge šukckih uprava u Busovači (9.980&amp;nbsp;m na&lt; parnu vuču i 26.360 m ostalih kolosijekam gravitacionih pruga i koturača); [[Pruga Han Kompanija–Krušćica]], isprva sa 4,7&amp;nbsp;km kolosijeka na parnu vuču i 11,5&amp;nbsp;km gravitacionih pruga i koturača.&lt;ref name=&quot;vremeplov1&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2023/06/25/o-historiji-sumske-zeljeznice-kruscica-kod-viteza/ | title =O historiji šumske željeznice &quot;Kruščica&quot; kod Viteza| authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =25. 7. 2023 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

=== Jugoslavenske državne željeznice ===
[[Datoteka:D.Vakuf-Jajce Attentat.jpg|mini|lijevo|Godine 1941, napad jugoslavenskih partizana na dionici pruge Donji Vakuf–Jajce izbacio je vlak iz tračnica.]]
[[Datoteka:RMU 740-108 banovici 2 20160609.jpg|mini|lijevo|Dizelske lokomotive serije JŽ izgrađene 1970. [[JŽ serija 740|740]] korištene su, između ostalog, na prugama zupčaste željeznice na sedlu Komar, gdje su radile u čistom adhezijskom načinu rada.] parne lokomotive nazubljene kotače zamijenile su ih.]]
Nakon raspada [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]], željeznička pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno postala je dio željeznica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] (SHS), a kasnije i [[Jugoslavenske državne željeznice|Jugoslavenskih državnih željeznica]] (JDŽ/JŽ). Postojeća odvojna pruga Donji Vakuf–Bugojno uz rijeku Vrbas produžena je 1940. kao uskotračna željeznica do Gornjeg Vakufa, gdje se vadi i prerađuje željezna ruda. Dionica je službeno otvorena i puštena u javni promet 3. oktobra 1945. Godine 1947. otvorena je odvojna pruga duga 7,3&amp;nbsp;km od Nove Bile do Trenice. pruga je izgrađena dobrovoljnim omladinskim radom, a izgrađeno je 24 objekta, 10 propusta i pet mostova, od kojih su mostovi preko Lašve i [[Grovnica|Grovnice]] dugi 100&amp;nbsp;m.&lt;ref name=&quot;vremeplov2&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2019/05/05/seme-stanica-uzane-pruge-bila-trenica-1955-godine/ | title =Šeme stanica uzane ruge Bila - Trenica, 1955. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =5. 5. 2019 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

U tom razdoblju željeznica je u početku još uvijek imala veliku važnost. Međutim, sve je više patila od konkurencije cestovnog prijevoza. U voznom redu 1968/69. (od 26. maja 1968. do 31. maja 1969.) dva izravna putnička vlaka vozila su između Lašve i Jajca, te između Donjeg Vakufa i Gornjeg Vakufa. Najkraće vrijeme putovanja između Jajca i Lašve bilo je 4 sata i 11 minuta. Također su postojale tri dodatne linije između Lašve i Travnika, a na dionici Donji Vakuf–Jajce, još je jedan vlak opsluživao putnike ujutro i u suprotnom smjeru navečer.

Iako su sporedne pruge jugoslavenske uskotračne mreže postupno napuštane, u posljednjim godinama rada korištene su dizelske lokomotive JŽ klase 740. Strojevi koje je izgradio [[Đuro Đaković (tvrtka)|Đuro Đaković]] s [[Dizel-hidrauličkim pogonom|hidrauličkim prijenosom snage]] zamijenili su stare parne lokomotive s letvama serije [[BHStB IIIc5 701–721|97]] i vozili su na letvastim dionicama preko sedla Komar s nagibom od samo 45 promila u čistom [[adhezijskom radu|adhezijskim radom]]. Dana 28. maja 1972. godine obustavljen je promet na dionici Donji Vakuf–Bugojno–Gornji Vakuf i od 1. juna 1975. godine ne prometuju vlakovi od Lašve preko prijevoja Komar do Jajca.&lt;ref name=&quot;vremeplov&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2015/11/28/seme-stanica-uzane-pruge-lasva-gornji-vakuf-1960-godine/ | title =Šeme stanica uzane Pruge Lašva - Gornji Vakuf, 1960. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =28. 11. 2025 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

== Opis rute ==
{{sekcija}}

== Lietratura ==
{{sekcija}}

== Vanjski linkovi ==
{{sekcija}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Željezničke pruge u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Pruge širine kolosijeka 760 mm]]
[[Kategorija:Osnivanja u 1895.]]
[[Kategorija:Ukidanja u 1975]]</text>
      <sha1>trwsza528m1hc5u1jixcyzk86b86i5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908289</id>
      <parentid>3908277</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jugoslavenske državne željeznice */</comment>
      <origin>3908289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9534" sha1="0svav6iihj26il56rjkfz9i92l9ny7n" xml:space="preserve">{{Izmjena u toku}}
{{Pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno}}
'''Željeznička pruga Lašva – Donji Vakuf – Jajce/Bugojno''' bila je 104,4&amp;nbsp;km duga pruga uskog kolosijeka – izgrađena prema [[Bosanski kolosikek|bosanskom kolosijeku]] – koja je koristila kombinaciju [[Adhezijska vuča|adhezijske]] i [[Zupčasta vuča|zupčaste vuče]]; protezala se od [[Lašva (Zenica)|Lašve]] u dolini rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] i kroz [[Donji Vakuf]], sve do [[Bugojno|Bugojna]] i [[Jajce|Jajca]]. Izgradile su je [[Bosanskohercegovačke državne željeznice]] (BHDŽ) u razdoblju od 1893. do 1895, a ta je tvrtka njome isprva i upravljala. Nakon 1918. pruga je pripojena [[Jugoslavenske željeznice|Jugoslavenskim državnim željeznicama]] (JDŽ/JŽ), koje su 1945. proširile mrežu uskog kolosijeka izgradnjom dionice duge 18,4&amp;nbsp;km između [[Bugojno|Bugojna]] i [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa]]. Željeznički promet na toj pruzi obustavljen je 1970-ih godina.

== Historija ==
=== Bosanskohercegovačke državne željeznice ===
[[Datoteka:Station Lašva.jpg|250px|mini|lijevo|Početna stanica Lašva]]
[[Datoteka:Travnik Bahnhof.jpg|mini|lijevo|Na stanici Travnik proizvodi drvne i tekstilne industrije utovarivani su u vlakove.]]
Već 1891, bosanskohercegovačka regionalna uprava, pod vodstvom [[Benjámin Kállay|Benjámina Kállaya]], planirala je izgradnju uskotračne željezničke pruge od [[Janjići (Zenica)|Janjića]] u dolini [[Bosna (rijeka)|Bosne]] preko [[Travnik]]a do [[Dalmacija|dalmatinske granice]]. Međutim, ti su planovi naišli na prepreke. Austrijska vlada [[Cislajtanija|Cislajtanije]] ograničila je izgradnju željezničke pruge na [[Bugojno]] i [[Jajce]]. Planirano proširenje željezničke pruge do [[Split]]a, poznato i kao [[Splitska željeznica]], spriječila je [[Zemlje mađarske krune|mađarska vlada]] ponovljenim zahtjevima za odštetom od Austrije, jer su se bojali da će veza Bugojno-Split konkurirati njihovoj [[Pruga Zagreb-Rijeka|željezničkoj pruzi Zagreb-Rijeka]].&lt;ref name=&quot;Berdan&quot;&gt; {{cite web | url =http://othes.univie.ac.at/417/1/02-12-2008_8606753.pdf | title =Die Machtpolitik Österreich-Ungarns und der Eisenbahnbau in Bosnien-Herzegowina 1872-1914  | authorlink =Helga Berdan  | last =Berdan  | first =Helga | date =2008 | website =othes.univie.ac.at | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language =de }}&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:Projekt Komartunnel.jpg|mini|lijevo|Čak i za vrijeme austro-ugarske okupacije planirana je nova trasa s vršnim tunelom dugim 3100&amp;nbsp;m i manje strmim prilaznim rampama bez pogona s letvama. Međutim, projekt nikada nije realiziran, a zubasti dijelovi ostali su na mjestu sve do ukidanja pruge.]]
Dana 26. oktobra 1893, [[Bosanske državne željeznice]] otvorile su 37&amp;nbsp;km dugu dionicu pruge u dolini [[Lašva (rijeka)|Lašve]] od čvorne stanice [[Lašva (Zenica)|Lašva]] na [[Bosanska željeznica|Bosanskoj željeznici]] do Travnika. Produženje, otvoreno 14. oktobra 1894, vodilo je iz Travnik i uz dolinu Lašve preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] kako bi stiglo do [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]] i Bugojna u dolini [[Vrbas]]a.

Preko prijevoja Komar, visokog 927&amp;nbsp;m, prolazio je vršni tunel dug 1362&amp;nbsp;m na nadmorskoj visini od 779,5&amp;nbsp;m. Za uspon i spust do vršnog tunela na dužini od 6,8&amp;nbsp;​​km korišten je sustav zubaste željeznice Abt, s maksimalnim nagibom od 45 promila. 

Dvije dionice zubaste željeznice vodile su od [[Goleš (Travnik)|Goleša]] do stanice Komar i od zapadnog portala tunela Komar do [[Oborci|Oboraca]]. Bosanskohercegovačka državna željeznica odlučila se za zubastu željeznicu iz financijskih razloga.

Dionica Donji Vakuf–Jajce duga 35&amp;nbsp;&amp;nbsp;km puštena je u promet 1. maja 1895. i osigurala je vezu sa [[Steinbeis–Šipadove pruge|Steinbeisovom željeznicom]]. Privatna Steinbeisova šumska željeznica, sa svojom stalnom mrežom između [[Knin]]a, Srnetice, [[Prijedor]]a i Srnetice–Jajca, stvorila je dodatnu vezu s [[Jadransko more|Jadranskim morem]], nadopunjujući postojeću [[Neretvanska pruga|Neretvansku željeznicu]]. Ovu vezu je intenzivno koristila [[austrougarska vojska]], posebno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]].

Planirana željeznička veza sa Splitom ostala je nedovršena. Na austrijskom teritoriju izgrađena je samo uskotračna [[Pruga Split–Sinj|željeznička pruga Split–Sinj]]. Važnost pruge na bosanskohercegovačkom tlu bila je prvenstveno u prijevozu drva.

Na željezničku liniju Lašva–Travnik, ubrzo je priključeno nekoliko šumskih željeznica, koje su uglavnom korištene za transport oblovine iz okolnih šuma: erarne režijske pruge šukckih uprava u Busovači (9.980&amp;nbsp;m na&lt; parnu vuču i 26.360 m ostalih kolosijekam gravitacionih pruga i koturača); [[Pruga Han Kompanija–Krušćica]], isprva sa 4,7&amp;nbsp;km kolosijeka na parnu vuču i 11,5&amp;nbsp;km gravitacionih pruga i koturača.&lt;ref name=&quot;vremeplov1&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2023/06/25/o-historiji-sumske-zeljeznice-kruscica-kod-viteza/ | title =O historiji šumske željeznice &quot;Kruščica&quot; kod Viteza| authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =25. 7. 2023 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

=== Jugoslavenske državne željeznice ===
[[Datoteka:D.Vakuf-Jajce Attentat.jpg|mini|lijevo|Godine 1941, napad jugoslavenskih partizana na dionici pruge Donji Vakuf–Jajce izbacio je vlak iz tračnica.]]
[[Datoteka:RMU 740-108 banovici 2 20160609.jpg|mini|lijevo|Dizelske lokomotive serije JŽ izgrađene 1970. [[JŽ serija 740|740]] korištene su, između ostalog, na prugama zupčaste željeznice na sedlu Komar, gdje su radile u čistom adhezijskom načinu rada.] parne lokomotive nazubljene kotače zamijenile su ih.]]
Nakon raspada [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]], željeznička pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno postala je dio željeznica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] (SHS), a kasnije i [[Jugoslavenske državne željeznice|Jugoslavenskih državnih željeznica]] (JDŽ/JŽ). Postojeća odvojna pruga Donji Vakuf–Bugojno uz rijeku Vrbas produžena je 1940. kao uskotračna željeznica do Gornjeg Vakufa, gdje se vadi i prerađuje željezna ruda. Dionica je službeno otvorena i puštena u javni promet 3. oktobra 1945. 

==== Industrijske pruge ====
Godine 1947. otvorena je odvojna pruga duga 7,7&amp;nbsp;km od Nove Bile do Trenice. Pruga je izgrađena dobrovoljnim omladinskim radom, a izgrađeno je 24 objekta, 10 propusta i pet mostova, od kojih su mostovi preko Lašve i [[Grovnica|Grovnice]] dugi 100&amp;nbsp;m.&lt;ref name=&quot;vremeplov2&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2019/05/05/seme-stanica-uzane-pruge-bila-trenica-1955-godine/ | title =Šeme stanica uzane ruge Bila - Trenica, 1955. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =5. 5. 2019 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt; Godine 1948. započeta je izgradnja [[Šumska pruge &quot;Jasenica&quot;|šumske pruge &quot;Jasenica&quot;]].&lt;ref name=&quot;vremeplov3&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2022/11/20/uspomena-na-sumsku-zeljeznicu-jasenica-u-srezu-travnickom/ | title =Uspomena na šumsku željeznicu &quot;Jasenica&quot; u srezu travničkom | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =20. 11. 2022 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

==== Ukidanje ====
U tom razdoblju željeznica je u početku još uvijek imala veliku važnost. Međutim, sve je više patila od konkurencije cestovnog prijevoza. U voznom redu 1968/69. (od 26. maja 1968. do 31. maja 1969.) dva izravna putnička vlaka vozila su između Lašve i Jajca, te između Donjeg Vakufa i Gornjeg Vakufa. Najkraće vrijeme putovanja između Jajca i Lašve bilo je 4 sata i 11 minuta. Također su postojale tri dodatne linije između Lašve i Travnika, a na dionici Donji Vakuf–Jajce, još je jedan vlak opsluživao putnike ujutro i u suprotnom smjeru navečer.

Iako su sporedne pruge jugoslavenske uskotračne mreže postupno napuštane, u posljednjim godinama rada korištene su dizelske lokomotive JŽ klase 740. Strojevi koje je izgradio [[Đuro Đaković (tvrtka)|Đuro Đaković]] s [[Dizel-hidrauličkim pogonom|hidrauličkim prijenosom snage]] zamijenili su stare parne lokomotive s letvama serije [[BHStB IIIc5 701–721|97]] i vozili su na letvastim dionicama preko sedla Komar s nagibom od samo 45 promila u čistom [[adhezijskom radu|adhezijskim radom]]. Dana 28. maja 1972. godine obustavljen je promet na dionici Donji Vakuf–Bugojno–Gornji Vakuf i od 1. juna 1975. godine ne prometuju vlakovi od Lašve preko prijevoja Komar do Jajca.&lt;ref name=&quot;vremeplov&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2015/11/28/seme-stanica-uzane-pruge-lasva-gornji-vakuf-1960-godine/ | title =Šeme stanica uzane Pruge Lašva - Gornji Vakuf, 1960. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =28. 11. 2025 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

== Opis rute ==
{{sekcija}}

== Lietratura ==
{{sekcija}}

== Vanjski linkovi ==
{{sekcija}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Željezničke pruge u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Pruge širine kolosijeka 760 mm]]
[[Kategorija:Osnivanja u 1895.]]
[[Kategorija:Ukidanja u 1975]]</text>
      <sha1>0svav6iihj26il56rjkfz9i92l9ny7n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908290</id>
      <parentid>3908289</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bosanskohercegovačke državne željeznice */</comment>
      <origin>3908290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9563" sha1="35ylu3def310rxmg4m4511o2kx94ely" xml:space="preserve">{{Izmjena u toku}}
{{Pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno}}
'''Željeznička pruga Lašva – Donji Vakuf – Jajce/Bugojno''' bila je 104,4&amp;nbsp;km duga pruga uskog kolosijeka – izgrađena prema [[Bosanski kolosikek|bosanskom kolosijeku]] – koja je koristila kombinaciju [[Adhezijska vuča|adhezijske]] i [[Zupčasta vuča|zupčaste vuče]]; protezala se od [[Lašva (Zenica)|Lašve]] u dolini rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] i kroz [[Donji Vakuf]], sve do [[Bugojno|Bugojna]] i [[Jajce|Jajca]]. Izgradile su je [[Bosanskohercegovačke državne željeznice]] (BHDŽ) u razdoblju od 1893. do 1895, a ta je tvrtka njome isprva i upravljala. Nakon 1918. pruga je pripojena [[Jugoslavenske željeznice|Jugoslavenskim državnim željeznicama]] (JDŽ/JŽ), koje su 1945. proširile mrežu uskog kolosijeka izgradnjom dionice duge 18,4&amp;nbsp;km između [[Bugojno|Bugojna]] i [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa]]. Željeznički promet na toj pruzi obustavljen je 1970-ih godina.

== Historija ==
=== Bosanskohercegovačke državne željeznice ===
[[Datoteka:Station Lašva.jpg|250px|mini|lijevo|Početna stanica Lašva]]
[[Datoteka:Travnik Bahnhof.jpg|mini|lijevo|Na stanici Travnik proizvodi drvne i tekstilne industrije utovarivani su u vlakove.]]
Već 1891, bosanskohercegovačka regionalna uprava, pod vodstvom [[Benjámin Kállay|Benjámina Kállaya]], planirala je izgradnju uskotračne željezničke pruge od [[Janjići (Zenica)|Janjića]] u dolini [[Bosna (rijeka)|Bosne]] preko [[Travnik]]a do [[Dalmacija|dalmatinske granice]]. Međutim, ti su planovi naišli na prepreke. Austrijska vlada [[Cislajtanija|Cislajtanije]] ograničila je izgradnju željezničke pruge na [[Bugojno]] i [[Jajce]]. Planirano proširenje željezničke pruge do [[Split]]a, poznato i kao [[Splitska željeznica]], spriječila je [[Zemlje mađarske krune|mađarska vlada]] ponovljenim zahtjevima za odštetom od Austrije, jer su se bojali da će veza Bugojno-Split konkurirati njihovoj [[Pruga Zagreb-Rijeka|željezničkoj pruzi Zagreb-Rijeka]].&lt;ref name=&quot;Berdan&quot;&gt; {{cite web | url =http://othes.univie.ac.at/417/1/02-12-2008_8606753.pdf | title =Die Machtpolitik Österreich-Ungarns und der Eisenbahnbau in Bosnien-Herzegowina 1872-1914  | authorlink =Helga Berdan  | last =Berdan  | first =Helga | date =2008 | website =othes.univie.ac.at | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language =de }}&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:Projekt Komartunnel.jpg|mini|lijevo|Čak i za vrijeme austro-ugarske okupacije planirana je nova trasa s vršnim tunelom dugim 3100&amp;nbsp;m i manje strmim prilaznim rampama bez pogona s letvama. Međutim, projekt nikada nije realiziran, a zubasti dijelovi ostali su na mjestu sve do ukidanja pruge.]]
Dana 26. oktobra 1893, [[Bosanske državne željeznice]] otvorile su 37&amp;nbsp;km dugu dionicu pruge u dolini [[Lašva (rijeka)|Lašve]] od čvorne stanice [[Lašva (Zenica)|Lašva]] na [[Bosanska željeznica|Bosanskoj željeznici]] do Travnika. Produženje, otvoreno 14. oktobra 1894, vodilo je iz Travnik i uz dolinu Lašve preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] kako bi stiglo do [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]] i Bugojna u dolini [[Vrbas]]a.

Preko prijevoja Komar, visokog 927&amp;nbsp;m, prolazio je vršni tunel dug 1362&amp;nbsp;m na nadmorskoj visini od 779,5&amp;nbsp;m. Za uspon i spust do vršnog tunela na dužini od 6,8&amp;nbsp;​​km korišten je sustav zubaste željeznice Abt, s maksimalnim nagibom od 45 promila. 

Dvije dionice zubaste željeznice vodile su od [[Goleš (Travnik)|Goleša]] do stanice Komar i od zapadnog portala tunela Komar do [[Oborci|Oboraca]]. Bosanskohercegovačka državna željeznica odlučila se za zubastu željeznicu iz financijskih razloga.

Dionica Donji Vakuf–Jajce duga 35&amp;nbsp;&amp;nbsp;km puštena je u promet 1. maja 1895. i osigurala je vezu sa [[Steinbeis–Šipadove pruge|Steinbeisovom željeznicom]]. Privatna Steinbeisova šumska željeznica, sa svojom stalnom mrežom između [[Knin]]a, Srnetice, [[Prijedor]]a i Srnetice–Jajca, stvorila je dodatnu vezu s [[Jadransko more|Jadranskim morem]], nadopunjujući postojeću [[Neretvanska pruga|Neretvansku željeznicu]]. Ovu vezu je intenzivno koristila [[austrougarska vojska]], posebno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]].

Planirana željeznička veza sa Splitom ostala je nedovršena. Na austrijskom teritoriju izgrađena je samo uskotračna [[Pruga Split–Sinj|željeznička pruga Split–Sinj]]. Važnost pruge na bosanskohercegovačkom tlu bila je prvenstveno u prijevozu drva.

==== Industrijske pruge ====
Na željezničku liniju Lašva–Travnik, ubrzo je priključeno nekoliko šumskih željeznica, koje su uglavnom korištene za transport oblovine iz okolnih šuma: erarne režijske pruge šukckih uprava u Busovači (9.980&amp;nbsp;m na&lt; parnu vuču i 26.360 m ostalih kolosijekam gravitacionih pruga i koturača); [[Pruga Han Kompanija–Krušćica]], isprva sa 4,7&amp;nbsp;km kolosijeka na parnu vuču i 11,5&amp;nbsp;km gravitacionih pruga i koturača.&lt;ref name=&quot;vremeplov1&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2023/06/25/o-historiji-sumske-zeljeznice-kruscica-kod-viteza/ | title =O historiji šumske željeznice &quot;Kruščica&quot; kod Viteza| authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =25. 7. 2023 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

=== Jugoslavenske državne željeznice ===
[[Datoteka:D.Vakuf-Jajce Attentat.jpg|mini|lijevo|Godine 1941, napad jugoslavenskih partizana na dionici pruge Donji Vakuf–Jajce izbacio je vlak iz tračnica.]]
[[Datoteka:RMU 740-108 banovici 2 20160609.jpg|mini|lijevo|Dizelske lokomotive serije JŽ izgrađene 1970. [[JŽ serija 740|740]] korištene su, između ostalog, na prugama zupčaste željeznice na sedlu Komar, gdje su radile u čistom adhezijskom načinu rada.] parne lokomotive nazubljene kotače zamijenile su ih.]]
Nakon raspada [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]], željeznička pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno postala je dio željeznica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] (SHS), a kasnije i [[Jugoslavenske državne željeznice|Jugoslavenskih državnih željeznica]] (JDŽ/JŽ). Postojeća odvojna pruga Donji Vakuf–Bugojno uz rijeku Vrbas produžena je 1940. kao uskotračna željeznica do Gornjeg Vakufa, gdje se vadi i prerađuje željezna ruda. Dionica je službeno otvorena i puštena u javni promet 3. oktobra 1945. 

==== Industrijske pruge ====
Godine 1947. otvorena je odvojna pruga duga 7,7&amp;nbsp;km od Nove Bile do Trenice. Pruga je izgrađena dobrovoljnim omladinskim radom, a izgrađeno je 24 objekta, 10 propusta i pet mostova, od kojih su mostovi preko Lašve i [[Grovnica|Grovnice]] dugi 100&amp;nbsp;m.&lt;ref name=&quot;vremeplov2&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2019/05/05/seme-stanica-uzane-pruge-bila-trenica-1955-godine/ | title =Šeme stanica uzane ruge Bila - Trenica, 1955. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =5. 5. 2019 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt; Godine 1948. započeta je izgradnja [[Šumska pruge &quot;Jasenica&quot;|šumske pruge &quot;Jasenica&quot;]].&lt;ref name=&quot;vremeplov3&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2022/11/20/uspomena-na-sumsku-zeljeznicu-jasenica-u-srezu-travnickom/ | title =Uspomena na šumsku željeznicu &quot;Jasenica&quot; u srezu travničkom | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =20. 11. 2022 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

==== Ukidanje ====
U tom razdoblju željeznica je u početku još uvijek imala veliku važnost. Međutim, sve je više patila od konkurencije cestovnog prijevoza. U voznom redu 1968/69. (od 26. maja 1968. do 31. maja 1969.) dva izravna putnička vlaka vozila su između Lašve i Jajca, te između Donjeg Vakufa i Gornjeg Vakufa. Najkraće vrijeme putovanja između Jajca i Lašve bilo je 4 sata i 11 minuta. Također su postojale tri dodatne linije između Lašve i Travnika, a na dionici Donji Vakuf–Jajce, još je jedan vlak opsluživao putnike ujutro i u suprotnom smjeru navečer.

Iako su sporedne pruge jugoslavenske uskotračne mreže postupno napuštane, u posljednjim godinama rada korištene su dizelske lokomotive JŽ klase 740. Strojevi koje je izgradio [[Đuro Đaković (tvrtka)|Đuro Đaković]] s [[Dizel-hidrauličkim pogonom|hidrauličkim prijenosom snage]] zamijenili su stare parne lokomotive s letvama serije [[BHStB IIIc5 701–721|97]] i vozili su na letvastim dionicama preko sedla Komar s nagibom od samo 45 promila u čistom [[adhezijskom radu|adhezijskim radom]]. Dana 28. maja 1972. godine obustavljen je promet na dionici Donji Vakuf–Bugojno–Gornji Vakuf i od 1. juna 1975. godine ne prometuju vlakovi od Lašve preko prijevoja Komar do Jajca.&lt;ref name=&quot;vremeplov&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2015/11/28/seme-stanica-uzane-pruge-lasva-gornji-vakuf-1960-godine/ | title =Šeme stanica uzane Pruge Lašva - Gornji Vakuf, 1960. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =28. 11. 2025 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

== Opis rute ==
{{sekcija}}

== Lietratura ==
{{sekcija}}

== Vanjski linkovi ==
{{sekcija}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Željezničke pruge u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Pruge širine kolosijeka 760 mm]]
[[Kategorija:Osnivanja u 1895.]]
[[Kategorija:Ukidanja u 1975]]</text>
      <sha1>35ylu3def310rxmg4m4511o2kx94ely</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908291</id>
      <parentid>3908290</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrijske pruge */</comment>
      <origin>3908291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9565" sha1="ech0kezx6rq1xba26okjisacbawkpes" xml:space="preserve">{{Izmjena u toku}}
{{Pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno}}
'''Željeznička pruga Lašva – Donji Vakuf – Jajce/Bugojno''' bila je 104,4&amp;nbsp;km duga pruga uskog kolosijeka – izgrađena prema [[Bosanski kolosikek|bosanskom kolosijeku]] – koja je koristila kombinaciju [[Adhezijska vuča|adhezijske]] i [[Zupčasta vuča|zupčaste vuče]]; protezala se od [[Lašva (Zenica)|Lašve]] u dolini rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] i kroz [[Donji Vakuf]], sve do [[Bugojno|Bugojna]] i [[Jajce|Jajca]]. Izgradile su je [[Bosanskohercegovačke državne željeznice]] (BHDŽ) u razdoblju od 1893. do 1895, a ta je tvrtka njome isprva i upravljala. Nakon 1918. pruga je pripojena [[Jugoslavenske željeznice|Jugoslavenskim državnim željeznicama]] (JDŽ/JŽ), koje su 1945. proširile mrežu uskog kolosijeka izgradnjom dionice duge 18,4&amp;nbsp;km između [[Bugojno|Bugojna]] i [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa]]. Željeznički promet na toj pruzi obustavljen je 1970-ih godina.

== Historija ==
=== Bosanskohercegovačke državne željeznice ===
[[Datoteka:Station Lašva.jpg|250px|mini|lijevo|Početna stanica Lašva]]
[[Datoteka:Travnik Bahnhof.jpg|mini|lijevo|Na stanici Travnik proizvodi drvne i tekstilne industrije utovarivani su u vlakove.]]
Već 1891, bosanskohercegovačka regionalna uprava, pod vodstvom [[Benjámin Kállay|Benjámina Kállaya]], planirala je izgradnju uskotračne željezničke pruge od [[Janjići (Zenica)|Janjića]] u dolini [[Bosna (rijeka)|Bosne]] preko [[Travnik]]a do [[Dalmacija|dalmatinske granice]]. Međutim, ti su planovi naišli na prepreke. Austrijska vlada [[Cislajtanija|Cislajtanije]] ograničila je izgradnju željezničke pruge na [[Bugojno]] i [[Jajce]]. Planirano proširenje željezničke pruge do [[Split]]a, poznato i kao [[Splitska željeznica]], spriječila je [[Zemlje mađarske krune|mađarska vlada]] ponovljenim zahtjevima za odštetom od Austrije, jer su se bojali da će veza Bugojno-Split konkurirati njihovoj [[Pruga Zagreb-Rijeka|željezničkoj pruzi Zagreb-Rijeka]].&lt;ref name=&quot;Berdan&quot;&gt; {{cite web | url =http://othes.univie.ac.at/417/1/02-12-2008_8606753.pdf | title =Die Machtpolitik Österreich-Ungarns und der Eisenbahnbau in Bosnien-Herzegowina 1872-1914  | authorlink =Helga Berdan  | last =Berdan  | first =Helga | date =2008 | website =othes.univie.ac.at | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language =de }}&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:Projekt Komartunnel.jpg|mini|lijevo|Čak i za vrijeme austro-ugarske okupacije planirana je nova trasa s vršnim tunelom dugim 3100&amp;nbsp;m i manje strmim prilaznim rampama bez pogona s letvama. Međutim, projekt nikada nije realiziran, a zubasti dijelovi ostali su na mjestu sve do ukidanja pruge.]]
Dana 26. oktobra 1893, [[Bosanske državne željeznice]] otvorile su 37&amp;nbsp;km dugu dionicu pruge u dolini [[Lašva (rijeka)|Lašve]] od čvorne stanice [[Lašva (Zenica)|Lašva]] na [[Bosanska željeznica|Bosanskoj željeznici]] do Travnika. Produženje, otvoreno 14. oktobra 1894, vodilo je iz Travnik i uz dolinu Lašve preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] kako bi stiglo do [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]] i Bugojna u dolini [[Vrbas]]a.

Preko prijevoja Komar, visokog 927&amp;nbsp;m, prolazio je vršni tunel dug 1362&amp;nbsp;m na nadmorskoj visini od 779,5&amp;nbsp;m. Za uspon i spust do vršnog tunela na dužini od 6,8&amp;nbsp;​​km korišten je sustav zubaste željeznice Abt, s maksimalnim nagibom od 45 promila. 

Dvije dionice zubaste željeznice vodile su od [[Goleš (Travnik)|Goleša]] do stanice Komar i od zapadnog portala tunela Komar do [[Oborci|Oboraca]]. Bosanskohercegovačka državna željeznica odlučila se za zubastu željeznicu iz financijskih razloga.

Dionica Donji Vakuf–Jajce duga 35&amp;nbsp;&amp;nbsp;km puštena je u promet 1. maja 1895. i osigurala je vezu sa [[Steinbeis–Šipadove pruge|Steinbeisovom željeznicom]]. Privatna Steinbeisova šumska željeznica, sa svojom stalnom mrežom između [[Knin]]a, Srnetice, [[Prijedor]]a i Srnetice–Jajca, stvorila je dodatnu vezu s [[Jadransko more|Jadranskim morem]], nadopunjujući postojeću [[Neretvanska pruga|Neretvansku željeznicu]]. Ovu vezu je intenzivno koristila [[austrougarska vojska]], posebno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]].

Planirana željeznička veza sa Splitom ostala je nedovršena. Na austrijskom teritoriju izgrađena je samo uskotračna [[Pruga Split–Sinj|željeznička pruga Split–Sinj]]. Važnost pruge na bosanskohercegovačkom tlu bila je prvenstveno u prijevozu drva.

==== Industrijske pruge ====
Na željezničku liniju Lašva–Travnik, ubrzo je priključeno nekoliko šumskih željeznica, koje su uglavnom korištene za transport oblovine iz okolnih šuma
* erarne režijske pruge šukckih uprava u Busovači (9.980&amp;nbsp;m na parnu vuču i 26.360 m ostalih kolosijekam gravitacionih pruga i koturača);
* [[Pruga Han Kompanija–Krušćica]], isprva sa 4,7&amp;nbsp;km kolosijeka na parnu vuču i 11,5&amp;nbsp;km gravitacionih pruga i koturača.&lt;ref name=&quot;vremeplov1&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2023/06/25/o-historiji-sumske-zeljeznice-kruscica-kod-viteza/ | title =O historiji šumske željeznice &quot;Kruščica&quot; kod Viteza| authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =25. 7. 2023 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

=== Jugoslavenske državne željeznice ===
[[Datoteka:D.Vakuf-Jajce Attentat.jpg|mini|lijevo|Godine 1941, napad jugoslavenskih partizana na dionici pruge Donji Vakuf–Jajce izbacio je vlak iz tračnica.]]
[[Datoteka:RMU 740-108 banovici 2 20160609.jpg|mini|lijevo|Dizelske lokomotive serije JŽ izgrađene 1970. [[JŽ serija 740|740]] korištene su, između ostalog, na prugama zupčaste željeznice na sedlu Komar, gdje su radile u čistom adhezijskom načinu rada.] parne lokomotive nazubljene kotače zamijenile su ih.]]
Nakon raspada [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]], željeznička pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno postala je dio željeznica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] (SHS), a kasnije i [[Jugoslavenske državne željeznice|Jugoslavenskih državnih željeznica]] (JDŽ/JŽ). Postojeća odvojna pruga Donji Vakuf–Bugojno uz rijeku Vrbas produžena je 1940. kao uskotračna željeznica do Gornjeg Vakufa, gdje se vadi i prerađuje željezna ruda. Dionica je službeno otvorena i puštena u javni promet 3. oktobra 1945. 

==== Industrijske pruge ====
Godine 1947. otvorena je odvojna pruga duga 7,7&amp;nbsp;km od Nove Bile do Trenice. Pruga je izgrađena dobrovoljnim omladinskim radom, a izgrađeno je 24 objekta, 10 propusta i pet mostova, od kojih su mostovi preko Lašve i [[Grovnica|Grovnice]] dugi 100&amp;nbsp;m.&lt;ref name=&quot;vremeplov2&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2019/05/05/seme-stanica-uzane-pruge-bila-trenica-1955-godine/ | title =Šeme stanica uzane ruge Bila - Trenica, 1955. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =5. 5. 2019 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt; Godine 1948. započeta je izgradnja [[Šumska pruge &quot;Jasenica&quot;|šumske pruge &quot;Jasenica&quot;]].&lt;ref name=&quot;vremeplov3&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2022/11/20/uspomena-na-sumsku-zeljeznicu-jasenica-u-srezu-travnickom/ | title =Uspomena na šumsku željeznicu &quot;Jasenica&quot; u srezu travničkom | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =20. 11. 2022 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

==== Ukidanje ====
U tom razdoblju željeznica je u početku još uvijek imala veliku važnost. Međutim, sve je više patila od konkurencije cestovnog prijevoza. U voznom redu 1968/69. (od 26. maja 1968. do 31. maja 1969.) dva izravna putnička vlaka vozila su između Lašve i Jajca, te između Donjeg Vakufa i Gornjeg Vakufa. Najkraće vrijeme putovanja između Jajca i Lašve bilo je 4 sata i 11 minuta. Također su postojale tri dodatne linije između Lašve i Travnika, a na dionici Donji Vakuf–Jajce, još je jedan vlak opsluživao putnike ujutro i u suprotnom smjeru navečer.

Iako su sporedne pruge jugoslavenske uskotračne mreže postupno napuštane, u posljednjim godinama rada korištene su dizelske lokomotive JŽ klase 740. Strojevi koje je izgradio [[Đuro Đaković (tvrtka)|Đuro Đaković]] s [[Dizel-hidrauličkim pogonom|hidrauličkim prijenosom snage]] zamijenili su stare parne lokomotive s letvama serije [[BHStB IIIc5 701–721|97]] i vozili su na letvastim dionicama preko sedla Komar s nagibom od samo 45 promila u čistom [[adhezijskom radu|adhezijskim radom]]. Dana 28. maja 1972. godine obustavljen je promet na dionici Donji Vakuf–Bugojno–Gornji Vakuf i od 1. juna 1975. godine ne prometuju vlakovi od Lašve preko prijevoja Komar do Jajca.&lt;ref name=&quot;vremeplov&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2015/11/28/seme-stanica-uzane-pruge-lasva-gornji-vakuf-1960-godine/ | title =Šeme stanica uzane Pruge Lašva - Gornji Vakuf, 1960. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =28. 11. 2025 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

== Opis rute ==
{{sekcija}}

== Lietratura ==
{{sekcija}}

== Vanjski linkovi ==
{{sekcija}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Željezničke pruge u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Pruge širine kolosijeka 760 mm]]
[[Kategorija:Osnivanja u 1895.]]
[[Kategorija:Ukidanja u 1975]]</text>
      <sha1>ech0kezx6rq1xba26okjisacbawkpes</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908292</id>
      <parentid>3908291</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <comment>/* Industrijske pruge */</comment>
      <origin>3908292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9580" sha1="37bei0no67my96gjjva2jis73gt80nq" xml:space="preserve">{{Izmjena u toku}}
{{Pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno}}
'''Željeznička pruga Lašva – Donji Vakuf – Jajce/Bugojno''' bila je 104,4&amp;nbsp;km duga pruga uskog kolosijeka – izgrađena prema [[Bosanski kolosikek|bosanskom kolosijeku]] – koja je koristila kombinaciju [[Adhezijska vuča|adhezijske]] i [[Zupčasta vuča|zupčaste vuče]]; protezala se od [[Lašva (Zenica)|Lašve]] u dolini rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] i kroz [[Donji Vakuf]], sve do [[Bugojno|Bugojna]] i [[Jajce|Jajca]]. Izgradile su je [[Bosanskohercegovačke državne željeznice]] (BHDŽ) u razdoblju od 1893. do 1895, a ta je tvrtka njome isprva i upravljala. Nakon 1918. pruga je pripojena [[Jugoslavenske željeznice|Jugoslavenskim državnim željeznicama]] (JDŽ/JŽ), koje su 1945. proširile mrežu uskog kolosijeka izgradnjom dionice duge 18,4&amp;nbsp;km između [[Bugojno|Bugojna]] i [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa]]. Željeznički promet na toj pruzi obustavljen je 1970-ih godina.

== Historija ==
=== Bosanskohercegovačke državne željeznice ===
[[Datoteka:Station Lašva.jpg|250px|mini|lijevo|Početna stanica Lašva]]
[[Datoteka:Travnik Bahnhof.jpg|mini|lijevo|Na stanici Travnik proizvodi drvne i tekstilne industrije utovarivani su u vlakove.]]
Već 1891, bosanskohercegovačka regionalna uprava, pod vodstvom [[Benjámin Kállay|Benjámina Kállaya]], planirala je izgradnju uskotračne željezničke pruge od [[Janjići (Zenica)|Janjića]] u dolini [[Bosna (rijeka)|Bosne]] preko [[Travnik]]a do [[Dalmacija|dalmatinske granice]]. Međutim, ti su planovi naišli na prepreke. Austrijska vlada [[Cislajtanija|Cislajtanije]] ograničila je izgradnju željezničke pruge na [[Bugojno]] i [[Jajce]]. Planirano proširenje željezničke pruge do [[Split]]a, poznato i kao [[Splitska željeznica]], spriječila je [[Zemlje mađarske krune|mađarska vlada]] ponovljenim zahtjevima za odštetom od Austrije, jer su se bojali da će veza Bugojno-Split konkurirati njihovoj [[Pruga Zagreb-Rijeka|željezničkoj pruzi Zagreb-Rijeka]].&lt;ref name=&quot;Berdan&quot;&gt; {{cite web | url =http://othes.univie.ac.at/417/1/02-12-2008_8606753.pdf | title =Die Machtpolitik Österreich-Ungarns und der Eisenbahnbau in Bosnien-Herzegowina 1872-1914  | authorlink =Helga Berdan  | last =Berdan  | first =Helga | date =2008 | website =othes.univie.ac.at | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language =de }}&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:Projekt Komartunnel.jpg|mini|lijevo|Čak i za vrijeme austro-ugarske okupacije planirana je nova trasa s vršnim tunelom dugim 3100&amp;nbsp;m i manje strmim prilaznim rampama bez pogona s letvama. Međutim, projekt nikada nije realiziran, a zubasti dijelovi ostali su na mjestu sve do ukidanja pruge.]]
Dana 26. oktobra 1893, [[Bosanske državne željeznice]] otvorile su 37&amp;nbsp;km dugu dionicu pruge u dolini [[Lašva (rijeka)|Lašve]] od čvorne stanice [[Lašva (Zenica)|Lašva]] na [[Bosanska željeznica|Bosanskoj željeznici]] do Travnika. Produženje, otvoreno 14. oktobra 1894, vodilo je iz Travnik i uz dolinu Lašve preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] kako bi stiglo do [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]] i Bugojna u dolini [[Vrbas]]a.

Preko prijevoja Komar, visokog 927&amp;nbsp;m, prolazio je vršni tunel dug 1362&amp;nbsp;m na nadmorskoj visini od 779,5&amp;nbsp;m. Za uspon i spust do vršnog tunela na dužini od 6,8&amp;nbsp;​​km korišten je sustav zubaste željeznice Abt, s maksimalnim nagibom od 45 promila. 

Dvije dionice zubaste željeznice vodile su od [[Goleš (Travnik)|Goleša]] do stanice Komar i od zapadnog portala tunela Komar do [[Oborci|Oboraca]]. Bosanskohercegovačka državna željeznica odlučila se za zubastu željeznicu iz financijskih razloga.

Dionica Donji Vakuf–Jajce duga 35&amp;nbsp;&amp;nbsp;km puštena je u promet 1. maja 1895. i osigurala je vezu sa [[Steinbeis–Šipadove pruge|Steinbeisovom željeznicom]]. Privatna Steinbeisova šumska željeznica, sa svojom stalnom mrežom između [[Knin]]a, Srnetice, [[Prijedor]]a i Srnetice–Jajca, stvorila je dodatnu vezu s [[Jadransko more|Jadranskim morem]], nadopunjujući postojeću [[Neretvanska pruga|Neretvansku željeznicu]]. Ovu vezu je intenzivno koristila [[austrougarska vojska]], posebno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]].

Planirana željeznička veza sa Splitom ostala je nedovršena. Na austrijskom teritoriju izgrađena je samo uskotračna [[Pruga Split–Sinj|željeznička pruga Split–Sinj]]. Važnost pruge na bosanskohercegovačkom tlu bila je prvenstveno u prijevozu drva.

==== Industrijske pruge ====
Na željezničku liniju Lašva–Travnik, ubrzo je priključeno nekoliko šumskih željeznica, koje su uglavnom korištene za transport oblovine iz okolnih šuma:
* erarne režijske pruge šumskih uprava u [[Busovača|Busovači]] (9.980&amp;nbsp;m na parnu vuču i 26.360 m ostalih kolosijekam gravitacionih pruga i koturača);
* [[Pruga Han Kompanija–Krušćica]], isprva sa 4,7&amp;nbsp;km kolosijeka na parnu vuču i 11,5&amp;nbsp;km gravitacionih pruga i koturača.&lt;ref name=&quot;vremeplov1&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2023/06/25/o-historiji-sumske-zeljeznice-kruscica-kod-viteza/ | title =O historiji šumske željeznice &quot;Kruščica&quot; kod Viteza| authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =25. 7. 2023 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

=== Jugoslavenske državne željeznice ===
[[Datoteka:D.Vakuf-Jajce Attentat.jpg|mini|lijevo|Godine 1941, napad jugoslavenskih partizana na dionici pruge Donji Vakuf–Jajce izbacio je vlak iz tračnica.]]
[[Datoteka:RMU 740-108 banovici 2 20160609.jpg|mini|lijevo|Dizelske lokomotive serije JŽ izgrađene 1970. [[JŽ serija 740|740]] korištene su, između ostalog, na prugama zupčaste željeznice na sedlu Komar, gdje su radile u čistom adhezijskom načinu rada.] parne lokomotive nazubljene kotače zamijenile su ih.]]
Nakon raspada [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]], željeznička pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno postala je dio željeznica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] (SHS), a kasnije i [[Jugoslavenske državne željeznice|Jugoslavenskih državnih željeznica]] (JDŽ/JŽ). Postojeća odvojna pruga Donji Vakuf–Bugojno uz rijeku Vrbas produžena je 1940. kao uskotračna željeznica do Gornjeg Vakufa, gdje se vadi i prerađuje željezna ruda. Dionica je službeno otvorena i puštena u javni promet 3. oktobra 1945. 

==== Industrijske pruge ====
Godine 1947. otvorena je odvojna pruga duga 7,7&amp;nbsp;km od Nove Bile do Trenice. Pruga je izgrađena dobrovoljnim omladinskim radom, a izgrađeno je 24 objekta, 10 propusta i pet mostova, od kojih su mostovi preko Lašve i [[Grovnica|Grovnice]] dugi 100&amp;nbsp;m.&lt;ref name=&quot;vremeplov2&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2019/05/05/seme-stanica-uzane-pruge-bila-trenica-1955-godine/ | title =Šeme stanica uzane ruge Bila - Trenica, 1955. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =5. 5. 2019 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt; Godine 1948. započeta je izgradnja [[Šumska pruge &quot;Jasenica&quot;|šumske pruge &quot;Jasenica&quot;]].&lt;ref name=&quot;vremeplov3&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2022/11/20/uspomena-na-sumsku-zeljeznicu-jasenica-u-srezu-travnickom/ | title =Uspomena na šumsku željeznicu &quot;Jasenica&quot; u srezu travničkom | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =20. 11. 2022 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

==== Ukidanje ====
U tom razdoblju željeznica je u početku još uvijek imala veliku važnost. Međutim, sve je više patila od konkurencije cestovnog prijevoza. U voznom redu 1968/69. (od 26. maja 1968. do 31. maja 1969.) dva izravna putnička vlaka vozila su između Lašve i Jajca, te između Donjeg Vakufa i Gornjeg Vakufa. Najkraće vrijeme putovanja između Jajca i Lašve bilo je 4 sata i 11 minuta. Također su postojale tri dodatne linije između Lašve i Travnika, a na dionici Donji Vakuf–Jajce, još je jedan vlak opsluživao putnike ujutro i u suprotnom smjeru navečer.

Iako su sporedne pruge jugoslavenske uskotračne mreže postupno napuštane, u posljednjim godinama rada korištene su dizelske lokomotive JŽ klase 740. Strojevi koje je izgradio [[Đuro Đaković (tvrtka)|Đuro Đaković]] s [[Dizel-hidrauličkim pogonom|hidrauličkim prijenosom snage]] zamijenili su stare parne lokomotive s letvama serije [[BHStB IIIc5 701–721|97]] i vozili su na letvastim dionicama preko sedla Komar s nagibom od samo 45 promila u čistom [[adhezijskom radu|adhezijskim radom]]. Dana 28. maja 1972. godine obustavljen je promet na dionici Donji Vakuf–Bugojno–Gornji Vakuf i od 1. juna 1975. godine ne prometuju vlakovi od Lašve preko prijevoja Komar do Jajca.&lt;ref name=&quot;vremeplov&quot; &gt;{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2015/11/28/seme-stanica-uzane-pruge-lasva-gornji-vakuf-1960-godine/ | title =Šeme stanica uzane Pruge Lašva - Gornji Vakuf, 1960. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko  | date =28. 11. 2025 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}&lt;/ref&gt;

== Opis rute ==
{{sekcija}}

== Lietratura ==
{{sekcija}}

== Vanjski linkovi ==
{{sekcija}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Željezničke pruge u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Pruge širine kolosijeka 760 mm]]
[[Kategorija:Osnivanja u 1895.]]
[[Kategorija:Ukidanja u 1975]]</text>
      <sha1>37bei0no67my96gjjva2jis73gt80nq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536037</id>
    <revision>
      <id>3908270</id>
      <parentid>3908216</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <origin>3908270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3945" sha1="af0kxb5n4oiqx0fz2q7hqys70i90syd" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; font-size:80%&quot;
{{ŽP-zaglavlje|Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Gornji Vakuf}}
{{ŽP-podaci
| DUŽINA             = &lt;small&gt;1895–1945:&lt;/small&gt; 104,4 km &lt;!--93,8 km + 10,6 km--&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;1947–1972:&lt;/small&gt; 130,1 &lt;!--93,8 km + 10,6 km + 18,4 km + 7,3 km--&gt;
| ŠIRINA_KOLOSIJEKA  = 760
| ZAHNSTANGE         = [[Zupčasti pogon|Abt]] (2 lamele)
| NEIGUNGA           = 15
| NEIGUNG            = 45
| RADIJUS            = 125
| V-MAX              =
| LINK_FOTO          = Dampfbetrieb am Komarsattel.jpg
| PIXEL_FOTO         = 510px 
| TEKST_FOTO         = Parna lokomotiva JŽ 97-014 s teretnim vozom i potisnom lokomotivom
na ozubljenoj dionici na prijevoju Komar}}
{{ŽP-tabela}}
{{ŽP4-2|||exSTR+l|eABZg+r|||[[Merdani]], &amp;nbsp; &amp;nbsp;|||[[Željeznička pruga Bosanski Brod – Sarajevo|Bos. željeznica]] od [[Brod|Bosanskog Broda]]}}
{{ŽP4-2|||exHST|BHF|3,2|0,0|&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; [[Katići (Busovača)|Katići]]|Lašva||||358 [[Metara iznad Jadrana|m n. v.]]}}
{{ŽP4-2|||exBHF|STRl|6,7||[[Busovača]]|||[[Željeznička pruga Bosanski Brod – Sarajevo|Bos. željeznica]] prema [[Sarajevo|Sarajevu]]|375&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exHST||10,6||Selište}}
{{ŽP4-2|||exhKRZWae||||||[[Lašva (Zenica)|Lašva]]}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||{{ŽPkm|13,7|0,0}}||[[Vitez (općina)|Vitez]]||||401&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exABZgl|exSTR+r||||&lt;small&gt;[[Pruga Han Kompanija – Krušćica|Han Kompanija – Krušćica]]&lt;/small&gt;|}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exKBHFe||4,7||prema [[Krušćica (Vitez)|Krušćici]]||||-&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exHST|||||&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; Kremenik}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||20,5||[[Bila (Vitez)|Bila]]||||443&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||{{ŽPkm|21,7|0,0}}||[[Nova Bila]]||||443&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exABZgl|exSTR+r||}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exKBHFe||7,3||[[Trenica]]||||517&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||26,5||[[Dolac na Lašvi]]||||476&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exSTR||exBHF|||30,1||[[Travnik]]|[[Stenbeisova željeznica]]|||512&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exSTR||exBHF|||36,4||[[Turbe (Travnik)|Turbe]]|od [[Srnetica (Istočni Drvar)|Srnetice]]|||569&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exBHF||exBHF||93,8|42,2|[[Jajce]]|[[Goleš (Travnik)|Goleš]]|||363&amp;nbsp;m n. v.|645&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exhKRZWae||exSTR+Za||||||[[Pliva]]|početak zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exHST||exSTR+Ze||89,2||[[Bravnice (Jezero)|Bravnice]]|||kraj zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exBHF||exBHF||81,4|47,4|[[Vinac]]|[[Komar (planina)|Komar]]|||396&amp;nbsp;m n. v.|776&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exBHF||exTUNNEL1||||[[Doganovci]]|||Komar (1362 m)||780&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||exSTR+Za||74,9||[[Torlakovac]]|||početak zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exBHF||exSTR+Ze||70,1||[[Babino Selo]]|||kraj zupčaste vuče|478&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||exBHF||65,5|52,8|[[Barice (Donji Vakuf)|Barice]]|[[Oborci]]||||615&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exABZg+l|exhKRZWaeq|exSTRr|||||||[[Vrbas (rijeka)|Vrbas]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||60,2||[[Donji Vakuf]]||||514&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||64,6||[[Kopčić]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||{{ŽPkm|70,8|0,0}}||[[Bugojno]]||||593&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||3,0||[[Crniče]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||8,5||[[Odžak (Bugojno)|Odžak]]||||602&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||||&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; [[Humac (Gornji Vakuf-Uskoplje)|Humac]]||||}}
{{ŽP4-2|exHST||||13,0||[[Pajić Polje]]}}
{{ŽP4-2|exHST||||16,0||[[Trnovača]]}}
{{ŽP4-2|exKBHFe||||18,4||[[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]]||||650&amp;nbsp;m n. v.}}
&lt;!-- 
{{ŽP-tabela-kraj|Spalten=8|Quelle=&lt;small&gt;Strecke Lašva–Jajce: JŽ, ''Streckenprofil 66 Lašva–Jajce und Bila der  Nova–Trenica''&lt;br /&gt;Strecke Donji Vakuf–Gornji Vakuf: JŽ, ''Streckenprofil 66 Donji Vakuf–Gornji Vakuf''&lt;/small&gt;}} --&gt;
|-
|colspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Datoteka:Streckenprofil Lašva–Donji Vakuf–Bugojno und –Jajce.png|rahmenlos|zentriert|510px]]&lt;small&gt;
Profil trase željezničke pruge Lašva–Donji Vakuf–Gornji Vakuf/Jajce&lt;/small&gt;
|}
|}</text>
      <sha1>af0kxb5n4oiqx0fz2q7hqys70i90syd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908276</id>
      <parentid>3908270</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <origin>3908276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4029" sha1="sa6k42aqsqioo5tzm3kucn2r6d9qfne" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; font-size:80%&quot;
{{ŽP-zaglavlje|Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Gornji Vakuf}}
{{ŽP-podaci
| DUŽINA             = &lt;small&gt;1895–1945:&lt;/small&gt; 104,4 km &lt;!--93,8 km + 10,6 km--&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;1947–1972:&lt;/small&gt; 130,1 &lt;!--93,8 km + 10,6 km + 18,4 km + 7,3 km--&gt;
| ŠIRINA_KOLOSIJEKA  = 760
| ZAHNSTANGE         = [[Zupčasti pogon|Abt]] (2 lamele)
| NEIGUNGA           = 15
| NEIGUNG            = 45
| RADIJUS            = 125
| V-MAX              =
| LINK_FOTO          = Dampfbetrieb am Komarsattel.jpg
| PIXEL_FOTO         = 510px 
| TEKST_FOTO         = Parna lokomotiva JŽ 97-014 s teretnim vozom i potisnom lokomotivom
na ozubljenoj dionici na prijevoju Komar}}
{{ŽP-tabela}}
{{ŽP4-2|||exSTR+l|eABZg+r|||[[Merdani]], &amp;nbsp; &amp;nbsp;|||[[Željeznička pruga Bosanski Brod – Sarajevo|Bos. željeznica]] od [[Brod|Bosanskog Broda]]}}
{{ŽP4-2|||exHST|BHF|3,2|0,0|&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; [[Katići (Busovača)|Katići]]|Lašva||||358 [[Metara iznad Jadrana|m n. v.]]}}
{{ŽP4-2|||exBHF|STRl|6,7||[[Busovača]]|||[[Željeznička pruga Bosanski Brod – Sarajevo|Bos. željeznica]] prema [[Sarajevo|Sarajevu]]|375&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exHST||10,6||Selište}}
{{ŽP4-2|||exhKRZWae||||||[[Lašva (Zenica)|Lašva]]}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||{{ŽPkm|13,7|0,0}}||[[Vitez (općina)|Vitez]]||||401&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exABZgl|exSTR+r||||&lt;small&gt;[[Pruga Han Kompanija – Krušćica|Han Kompanija – Krušćica]]&lt;/small&gt;|}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exKBHFe||4,7||prema [[Krušćica (Vitez)|Krušćici]]||||-&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exHST|||||&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; Kremenik}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||20,5||[[Bila (Vitez)|Bila]]||||443&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||{{ŽPkm|21,7|0,0}}||[[Nova Bila]]||||443&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exABZgl|exSTR+r||}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exHST||-||[[Bučići (Novi Travnik)|Bučići]]||||-&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exKBHFe||7,3||[[Trenica]]||||517&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||26,5||[[Dolac na Lašvi]]||||476&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exSTR||exBHF|||30,1||[[Travnik]]|[[Stenbeisova željeznica]]|||512&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exSTR||exBHF|||36,4||[[Turbe (Travnik)|Turbe]]|od [[Srnetica (Istočni Drvar)|Srnetice]]|||569&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exBHF||exBHF||93,8|42,2|[[Jajce]]|[[Goleš (Travnik)|Goleš]]|||363&amp;nbsp;m n. v.|645&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exhKRZWae||exSTR+Za||||||[[Pliva]]|početak zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exHST||exSTR+Ze||89,2||[[Bravnice (Jezero)|Bravnice]]|||kraj zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exBHF||exBHF||81,4|47,4|[[Vinac]]|[[Komar (planina)|Komar]]|||396&amp;nbsp;m n. v.|776&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exBHF||exTUNNEL1||||[[Doganovci]]|||Komar (1362 m)||780&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||exSTR+Za||74,9||[[Torlakovac]]|||početak zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exBHF||exSTR+Ze||70,1||[[Babino Selo]]|||kraj zupčaste vuče|478&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||exBHF||65,5|52,8|[[Barice (Donji Vakuf)|Barice]]|[[Oborci]]||||615&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exABZg+l|exhKRZWaeq|exSTRr|||||||[[Vrbas (rijeka)|Vrbas]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||60,2||[[Donji Vakuf]]||||514&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||64,6||[[Kopčić]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||{{ŽPkm|70,8|0,0}}||[[Bugojno]]||||593&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||3,0||[[Crniče]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||8,5||[[Odžak (Bugojno)|Odžak]]||||602&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||||&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; [[Humac (Gornji Vakuf-Uskoplje)|Humac]]||||}}
{{ŽP4-2|exHST||||13,0||[[Pajić Polje]]}}
{{ŽP4-2|exHST||||16,0||[[Trnovača]]}}
{{ŽP4-2|exKBHFe||||18,4||[[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]]||||650&amp;nbsp;m n. v.}}
&lt;!-- 
{{ŽP-tabela-kraj|Spalten=8|Quelle=&lt;small&gt;Strecke Lašva–Jajce: JŽ, ''Streckenprofil 66 Lašva–Jajce und Bila der  Nova–Trenica''&lt;br /&gt;Strecke Donji Vakuf–Gornji Vakuf: JŽ, ''Streckenprofil 66 Donji Vakuf–Gornji Vakuf''&lt;/small&gt;}} --&gt;
|-
|colspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Datoteka:Streckenprofil Lašva–Donji Vakuf–Bugojno und –Jajce.png|rahmenlos|zentriert|510px]]&lt;small&gt;
Profil trase željezničke pruge Lašva–Donji Vakuf–Gornji Vakuf/Jajce&lt;/small&gt;
|}
|}</text>
      <sha1>sa6k42aqsqioo5tzm3kucn2r6d9qfne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908280</id>
      <parentid>3908276</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <origin>3908280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4163" sha1="58vmv0zkp3s9854hby8onfmswuumn7n" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; font-size:80%&quot;
{{ŽP-zaglavlje|Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Gornji Vakuf}}
{{ŽP-podaci
| DUŽINA             = &lt;small&gt;1895–1945:&lt;/small&gt; 104,4 km &lt;!--93,8 km + 10,6 km--&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;1947–1972:&lt;/small&gt; 130,1 &lt;!--93,8 km + 10,6 km + 18,4 km + 7,3 km--&gt;
| ŠIRINA_KOLOSIJEKA  = 760
| ZAHNSTANGE         = [[Zupčasti pogon|Abt]] (2 lamele)
| NEIGUNGA           = 15
| NEIGUNG            = 45
| RADIJUS            = 125
| V-MAX              =
| LINK_FOTO          = Dampfbetrieb am Komarsattel.jpg
| PIXEL_FOTO         = 510px 
| TEKST_FOTO         = Parna lokomotiva JŽ 97-014 s teretnim vozom i potisnom lokomotivom
na ozubljenoj dionici na prijevoju Komar}}
{{ŽP-tabela}}
{{ŽP4-2|||exSTR+l|eABZg+r|||[[Merdani]], &amp;nbsp; &amp;nbsp;|||[[Željeznička pruga Bosanski Brod – Sarajevo|Bos. željeznica]] od [[Brod|Bosanskog Broda]]}}
{{ŽP4-2|||exHST|BHF|3,2|0,0|&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; [[Katići (Busovača)|Katići]]|Lašva||||358 [[Metara iznad Jadrana|m n. v.]]}}
{{ŽP4-2|||exBHF|STRl|6,7||[[Busovača]]|||[[Željeznička pruga Bosanski Brod – Sarajevo|Bos. željeznica]] prema [[Sarajevo|Sarajevu]]|375&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exHST||10,6||Selište}}
{{ŽP4-2|||exhKRZWae||||||[[Lašva (rijeka)|Lašva]]}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||{{ŽPkm|13,7|0,0}}||[[Vitez (općina)|Vitez]]||||401&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exABZgl|exSTR+r||||&lt;small&gt;[[Pruga Han Kompanija – Krušćica|Han Kompanija – Krušćica]]&lt;/small&gt;|}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exKBHFe||4,7||prema [[Krušćica (Vitez)|Krušćici]]||||-&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exHST|||||&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; Kremenik}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||20,5||[[Bila (Vitez)|Bila]]||||443&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||{{ŽPkm|21,7|0,0}}||[[Nova Bila]]||||443&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exABZgl|exSTR+r||}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exhKRZWae||||&lt;small&gt;[[Lašva (rijeka)|Lašva]]&lt;/small&gt;}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exHST||-||[[Bučići (Novi Travnik)|Bučići]]||||-&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exhKRZWae||||&lt;small&gt;[[Grovnica]]&lt;/small&gt;}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exKBHFe||7,3||[[Trenica]]||||517&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||26,5||[[Dolac na Lašvi]]||||476&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exSTR||exBHF|||30,1||[[Travnik]]|[[Stenbeisova željeznica]]|||512&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exSTR||exBHF|||36,4||[[Turbe (Travnik)|Turbe]]|od [[Srnetica (Istočni Drvar)|Srnetice]]|||569&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exBHF||exBHF||93,8|42,2|[[Jajce]]|[[Goleš (Travnik)|Goleš]]|||363&amp;nbsp;m n. v.|645&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exhKRZWae||exSTR+Za||||||[[Pliva]]|početak zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exHST||exSTR+Ze||89,2||[[Bravnice (Jezero)|Bravnice]]|||kraj zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exBHF||exBHF||81,4|47,4|[[Vinac]]|[[Komar (planina)|Komar]]|||396&amp;nbsp;m n. v.|776&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exBHF||exTUNNEL1||||[[Doganovci]]|||Komar (1362 m)||780&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||exSTR+Za||74,9||[[Torlakovac]]|||početak zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exBHF||exSTR+Ze||70,1||[[Babino Selo]]|||kraj zupčaste vuče|478&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||exBHF||65,5|52,8|[[Barice (Donji Vakuf)|Barice]]|[[Oborci]]||||615&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exABZg+l|exhKRZWaeq|exSTRr|||||||[[Vrbas (rijeka)|Vrbas]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||60,2||[[Donji Vakuf]]||||514&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||64,6||[[Kopčić]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||{{ŽPkm|70,8|0,0}}||[[Bugojno]]||||593&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||3,0||[[Crniče]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||8,5||[[Odžak (Bugojno)|Odžak]]||||602&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||||&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; [[Humac (Gornji Vakuf-Uskoplje)|Humac]]||||}}
{{ŽP4-2|exHST||||13,0||[[Pajić Polje]]}}
{{ŽP4-2|exHST||||16,0||[[Trnovača]]}}
{{ŽP4-2|exKBHFe||||18,4||[[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]]||||650&amp;nbsp;m n. v.}}
&lt;!-- 
{{ŽP-tabela-kraj|Spalten=8|Quelle=&lt;small&gt;Strecke Lašva–Jajce: JŽ, ''Streckenprofil 66 Lašva–Jajce und Bila der  Nova–Trenica''&lt;br /&gt;Strecke Donji Vakuf–Gornji Vakuf: JŽ, ''Streckenprofil 66 Donji Vakuf–Gornji Vakuf''&lt;/small&gt;}} --&gt;
|-
|colspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Datoteka:Streckenprofil Lašva–Donji Vakuf–Bugojno und –Jajce.png|rahmenlos|zentriert|510px]]&lt;small&gt;
Profil trase željezničke pruge Lašva–Donji Vakuf–Gornji Vakuf/Jajce&lt;/small&gt;
|}
|}</text>
      <sha1>58vmv0zkp3s9854hby8onfmswuumn7n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908283</id>
      <parentid>3908280</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnToni</username>
        <id>2325</id>
      </contributor>
      <origin>3908283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4163" sha1="68f4fk497v8ndiht6iovicaieejnyvt" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; font-size:80%&quot;
{{ŽP-zaglavlje|Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Gornji Vakuf}}
{{ŽP-podaci
| DUŽINA             = &lt;small&gt;1895–1945:&lt;/small&gt; 104,4 km &lt;!--93,8 km + 10,6 km--&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;1947–1972:&lt;/small&gt; 130,1 &lt;!--93,8 km + 10,6 km + 18,4 km + 7,3 km--&gt;
| ŠIRINA_KOLOSIJEKA  = 760
| ZAHNSTANGE         = [[Zupčasti pogon|Abt]] (2 lamele)
| NEIGUNGA           = 15
| NEIGUNG            = 45
| RADIJUS            = 125
| V-MAX              =
| LINK_FOTO          = Dampfbetrieb am Komarsattel.jpg
| PIXEL_FOTO         = 510px 
| TEKST_FOTO         = Parna lokomotiva JŽ 97-014 s teretnim vozom i potisnom lokomotivom
na ozubljenoj dionici na prijevoju Komar}}
{{ŽP-tabela}}
{{ŽP4-2|||exSTR+l|eABZg+r|||[[Merdani]], &amp;nbsp; &amp;nbsp;|||[[Željeznička pruga Bosanski Brod – Sarajevo|Bos. željeznica]] od [[Brod|Bosanskog Broda]]}}
{{ŽP4-2|||exHST|BHF|3,2|0,0|&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; [[Katići (Busovača)|Katići]]|Lašva||||358 [[Metara iznad Jadrana|m n. v.]]}}
{{ŽP4-2|||exBHF|STRl|6,7||[[Busovača]]|||[[Željeznička pruga Bosanski Brod – Sarajevo|Bos. željeznica]] prema [[Sarajevo|Sarajevu]]|375&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exHST||10,6||Selište}}
{{ŽP4-2|||exhKRZWae||||||[[Lašva (rijeka)|Lašva]]}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||{{ŽPkm|13,7|0,0}}||[[Vitez (općina)|Vitez]]||||401&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exABZgl|exSTR+r||||&lt;small&gt;[[Pruga Han Kompanija – Krušćica|Han Kompanija – Krušćica]]&lt;/small&gt;|}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exKBHFe||4,7||prema [[Krušćica (Vitez)|Krušćici]]||||-&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exHST|||||&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; Kremenik}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||20,5||[[Bila (Vitez)|Bila]]||||443&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||{{ŽPkm|21,7|0,0}}||[[Nova Bila]]||||443&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exABZgl|exSTR+r||}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exhKRZWae||||&lt;small&gt;[[Lašva (rijeka)|Lašva]]&lt;/small&gt;}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exHST||-||[[Bučići (Novi Travnik)|Bučići]]||||-&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exhKRZWae||||&lt;small&gt;[[Grovnica]]&lt;/small&gt;}}
{{ŽP4-2|||exSTR|exKBHFe||7,7||[[Trenica]]||||517&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|||exBHF|||26,5||[[Dolac na Lašvi]]||||476&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exSTR||exBHF|||30,1||[[Travnik]]|[[Stenbeisova željeznica]]|||512&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exSTR||exBHF|||36,4||[[Turbe (Travnik)|Turbe]]|od [[Srnetica (Istočni Drvar)|Srnetice]]|||569&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exBHF||exBHF||93,8|42,2|[[Jajce]]|[[Goleš (Travnik)|Goleš]]|||363&amp;nbsp;m n. v.|645&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exhKRZWae||exSTR+Za||||||[[Pliva]]|početak zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exHST||exSTR+Ze||89,2||[[Bravnice (Jezero)|Bravnice]]|||kraj zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exBHF||exBHF||81,4|47,4|[[Vinac]]|[[Komar (planina)|Komar]]|||396&amp;nbsp;m n. v.|776&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exBHF||exTUNNEL1||||[[Doganovci]]|||Komar (1362 m)||780&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||exSTR+Za||74,9||[[Torlakovac]]|||početak zupčaste vuče}}
{{ŽP4-2|exBHF||exSTR+Ze||70,1||[[Babino Selo]]|||kraj zupčaste vuče|478&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||exBHF||65,5|52,8|[[Barice (Donji Vakuf)|Barice]]|[[Oborci]]||||615&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exABZg+l|exhKRZWaeq|exSTRr|||||||[[Vrbas (rijeka)|Vrbas]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||60,2||[[Donji Vakuf]]||||514&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||64,6||[[Kopčić]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||{{ŽPkm|70,8|0,0}}||[[Bugojno]]||||593&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||3,0||[[Crniče]]}}
{{ŽP4-2|exBHF||||8,5||[[Odžak (Bugojno)|Odžak]]||||602&amp;nbsp;m n. v.}}
{{ŽP4-2|exHST||||||&lt;small&gt;kasnije&lt;/small&gt; [[Humac (Gornji Vakuf-Uskoplje)|Humac]]||||}}
{{ŽP4-2|exHST||||13,0||[[Pajić Polje]]}}
{{ŽP4-2|exHST||||16,0||[[Trnovača]]}}
{{ŽP4-2|exKBHFe||||18,4||[[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]]||||650&amp;nbsp;m n. v.}}
&lt;!-- 
{{ŽP-tabela-kraj|Spalten=8|Quelle=&lt;small&gt;Strecke Lašva–Jajce: JŽ, ''Streckenprofil 66 Lašva–Jajce und Bila der  Nova–Trenica''&lt;br /&gt;Strecke Donji Vakuf–Gornji Vakuf: JŽ, ''Streckenprofil 66 Donji Vakuf–Gornji Vakuf''&lt;/small&gt;}} --&gt;
|-
|colspan=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |[[Datoteka:Streckenprofil Lašva–Donji Vakuf–Bugojno und –Jajce.png|rahmenlos|zentriert|510px]]&lt;small&gt;
Profil trase željezničke pruge Lašva–Donji Vakuf–Gornji Vakuf/Jajce&lt;/small&gt;
|}
|}</text>
      <sha1>68f4fk497v8ndiht6iovicaieejnyvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cis-trans izomernost</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536042</id>
    <revision>
      <id>3908221</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JULI-2026</username>
        <id>183728</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: [[Slika:Cis-2-butene.svg| class=skin-invert-image|thumb|''cis''-ali-2-en]]  [[Slika:Trans-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''trans''-but-2-en]] '''''Cis''–''trans'' Izomerizam''', također poznat kao '''[[geometrijski izomerizam]]''', opisuje određene rasporede atoma unutar molekula. Prefiksi '''''cis''''' i '''''trans''''' potiču iz latinskog: &quot;ova strana od&quot;, odnosno  &quot;druga strana od&quot;.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.00...</comment>
      <origin>3908221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16760" sha1="5uvke6wazux6wh27z3mqiua2xvcy7hn" xml:space="preserve">[[Slika:Cis-2-butene.svg| class=skin-invert-image|thumb|''cis''-ali-2-en]] 
[[Slika:Trans-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''trans''-but-2-en]]
'''''Cis''–''trans'' Izomerizam''', također poznat kao '''[[geometrijski izomerizam]]''', opisuje određene rasporede atoma unutar molekula. Prefiksi '''''cis''''' i '''''trans''''' potiču iz latinskog: &quot;ova strana od&quot;, odnosno  &quot;druga strana od&quot;.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=cis Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary (Clarendon Press, 1879)] Entry for ''cis''&lt;/ref&gt; U kontekstu hemije, ''cis'' označava da se funkcionalne grupe (supstituenti) nalaze na istoj strani neke ravni, dok ''trans'' označava da se nalaze na suprotnim (poprečnim) stranama. ''Cis''–''trans'' izomeri su stereoizomeri, odnosno parovi molekula koji imaju istu formulu, ali čije su funkcionalne grupe u različitim orijentacijama u trodimenzionalnom prostoru. ''Cis'' i ''trans'' [[izomeri]] se javljaju i u organskim molekulama i u neorganskim koordinacionim kompleksima. ''Cis'' i ''trans'' [[Descriptor (Hemija)|deskriptori]] se ne koriste za slučajeve konformacionog izomerizma gdje se dva geometrijska oblika lako međusobno pretvaraju, kao što je većina struktura otvorenog lanca sa jednostrukom vezom; umjesto toga, koriste se termini &quot;'''sin'''&quot; i &quot;'''anti'''&quot;.
Prema [[IUPAC]], &quot;geometrijski izomerij&quot; je zastarjeli sinonim za &quot;cis&quot;–&quot;trans&quot; izomerij&quot;.&lt;ref&gt;{{GoldBookRef|file=G02620|title=geometric isomerism}}&lt;/ref&gt;

''Cis–trans'' ili geometrijski izomerizam se klasificira kao jedna vrsta '''konfiguracijskog izomerizma'''.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hunt|first=Ian|title=Stereochemistry|url=http://www.chem.ucalgary.ca/courses/350/Carey5th/Ch07/ch7-1.html|work=University of Calgary|access-date=3 November 2023}}&lt;/ref&gt;

== Organska hemija ==
Vrlo često, ''cis''–''trans'' stereoizomeri sadrže [[dvostruka veza|dvostruke veze]] ili prstenaste strukture. U oba slučaja rotacija veza je ograničena ili spriječena.&lt;ref name=&quot;Reusch10&quot;&gt;{{cite web|first=William |last=Reusch |date=2010 |title=Stereoisomers Part I |website=Virtual Textbook of Organic Chemistry |publisher=Michigan State University |url=http://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/sterisom.htm#start |access-date=7 April 2015}}&lt;/ref&gt; Kada su [[supstituent|supstituentske grupe]] orijentisani u istom smjeru, [[dijastereomer]] naziva se ''cis'', dok kada su supstituenti orijentisani u suprotnim smjerovima, dijastereomer se naziva ''trans''. Primjer malog [[ugljikovodik]]a koji pokazuje ''cis''–''trans'' izomerizam je [[2-buten|but-2-en]]. 1,2-dihlorociloheksan je još jedan primjer.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot;
|[[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]]
 [[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] || [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| ''trans''-1,2-dihlorocikloheksan || ''cis''-1,2-dihlorocikloheksan
|}
=== Poređenje fizičkih svojstava ===
''Cis'' i ''trans'' [[izomer]]i imaju različita fizička svojstva.  Njihovi različiti oblici utiču na dipolni moment veze, [[tačka ključanja|tačku ključanja]] i posebno [[tačka topljenja|topljenja]].
{| class=&quot;wikitable skin-invert-image&quot;  style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|[[File:Cis-2-pentene.svg|150px]]||[[File:Trans-2-pentene.svg|150px]]
|- 
|''cis''-2-penten||''trans''-2-penten
|-
|[[File:Cis-1,2-dichloroethene.svg|110px]]||[[File:Trans-1,2-dichloroethene.svg|110px]]
|- 
|''cis''-1,2-dihloroeten||''trans''-1,2-dihloroeten
|}
Ove razlike mogu biti vrlo male, kao u slučaju tačke ključanja alkena ravnog lanca, kao što je [[Penten|pent-2-en]], koja je 37°C u ''cis'' [[izomer]]u i 36°C u ''trans'' izomeru.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chemicalland21.com/info/Alkene%20Compound%20Boiling%20Points.htm |title=Chemicalland values |publisher=Chemicalland21.com |access-date=2010-06-22}}&lt;/ref&gt; Razlike između ''cis'' i ''trans'' izomera mogu biti veće ako su prisutne polarne veze, kao kod [[1,2-dikloroeten]]a. ''Cis'' izomer u ovom slučaju ima tačku ključanja od 60,3°C, dok ''trans'' izomer ima tačku ključanja od 47,5°C.&lt;ref&gt;{{cite book|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=60th|date=1979–1980|page=C-298}}&lt;/ref&gt; U ''cis'' izomeru, dva polarna C-Cl [[dipolni moment veze]] kombiniraju se i daju ukupni molekularni dipol, tako da postoje intermolekularne [[intermolekularne sile|dipol-dipol sile]] (ili Keesomove sile), koje se sabiraju sa [[Londonove disperzione silame|Londonovim disperzionim silama]] i podižu tačku ključanja. S druge strane, u ''trans'' izomeru, ovo se ne dešava, jer se dva C-Cl momenta veze poništavaju i molekula ima neto nulti [[dipolni moment]] (međutim, ima nenulti [[kvadrupolni moment]]).
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|[[File:Maleic-acid-3D-balls-A.png|150px]]||[[File:Fumaric-acid-3D-balls.png|150px]]
|-
|''cis''-butendioinska kiselina &lt;br&gt; ([[maleinska kiselina]])|| ''trans''-butendioinska kiselina &lt;br&gt; ([[fumarna kiselina]])
|-
|[[File:Oleic-acid-3D-vdW.png|270px]]||[[File:Elaidic-acid-3D-vdW.png|270px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|''cis''-9-oktadecenoinska kiselina &lt;br&gt; ([[oleinska kiselina]]) || ''trans''-9-oktadecenoinska kiselina &lt;br&gt; ([[elaidinska kiselina]])
|}
Različita svojstva dva izomera butendioinske kiseline često su vrlo različita.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Svojstva izomera ''cis''- i ''trans''-{{chem2|HO2CH\dCHCO2H}}
|-
! !! maleinska kiselina !! fumarna kiselina
|-
| boja || bijela || bijela
|-
| tačka topljenja, °C || 130 || 286
|-
| rastvorljivost u vodi, g/L || 788 || 7
|-
| [[Konstanta disocijacije kiseline]], pK&lt;sub&gt;a1&lt;/sub&gt; || 1,90 || 3,03
|}

Polarnost je ključna u određivanju relativne tačke ključanja jer jake unutarmolekulske sile podižu tačku ključanja. Na isti način, simetrija je ključna u određivanju relativne tačke topljenja jer omogućava bolje pakovanje u čvrstom stanju, čak i ako ne mijenja polarnost molekule. Drugi primjer ovoga je odnos između [[oleinska kiselina|oleinske]] i [[elaidinska kiselina|elaidinske kiseline]]; oleinska kiselina, ''cis'' izomer, ima tačku topljenja od 13,4°C, što je čini tečnošću na sobnoj temperaturi, dok ''trans'' izomer elaidinske kiseline ima mnogo višu tačku topljenja od 43°C, zbog toga što se ravniji ''trans'' izomer može čvršće pakovati i čvrst je na sobnoj temperaturi.

Dakle, ''trans'' [[alken]]i, koji su manje polarni i simetričniji, imaju niže tačke ključanja i više tačke topljenja, a ''cis'' alkeni, koji su uglavnom polarniji i manje simetrični, imaju više tačke ključanja i niže tačke topljenja.

U slučaju geometrijskih izomera, koji su posljedica dvostrukih veza, a posebno kada su oba supstituenta ista, obično se održavaju neki opći trendovi. Ovi trendovi mogu se pripisati činjenici da se dipoli supstituenata u ''cis'' izomeru zbrajaju i daju ukupni molekulski dipol. U ''trans'' izomeru, dipoli supstituenata će se poništiti,&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802444-7.00004-5 |chapter=Alkenes and Alkynes |title=Principles of Organic Chemistry |year=2015 |last1=Ouellette |first1=Robert J. |last2=Rawn |first2=J. David |pages=95–132 |isbn=978-0-12-802444-7 }}&lt;/ref&gt; zbog toga što se nalaze na suprotnim stranama molekule. ''Trans'' izomeri također imaju tendenciju da imaju niže gustoće od svojih ''cis'' pandana.
Kao opći trend, ''trans'' alkeni imaju tendenciju da imaju više [[tačke topljenja]] i nižu [[rastvorljivost]] u inertnim [[rastvarač]]ima, jer su ''trans'' alkeni, općenito, simetričniji od ''cis'' alkena.&lt;ref name=&quot;march&quot;&gt;{{cite book|title=Advanced Organic Chemistry, Reactions, Mechanisms and structure |edition=3rd |page=111 |first=Jerry |last=March |year=1985 |isbn=978-0-471-85472-2 }}&lt;/ref&gt;

[[Vicinalnost (hemija)|Vicinalno]] [[J-spajanje|konstanta spajanja]] (&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''J''&lt;sub&gt;HH&lt;/sub&gt;), mjereno [[NMR-spektroskopija|NMR-spektroskopijom]], veće su za ''trans'' (raspon: 12–18 Hz; tipično: 15 Hz) nego za ''cis'' (raspon: 0–12 Hz; tipično: 8 Hz) [[izomer]]e.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Spectroscopic Methods in Organic Chemistry|first1=Dudley H.|last1=Williams|first2=Ian|last2=Fleming|edition=4th rev.|publisher=McGraw-Hill |date=1989|chapter=Table 3.27|isbn=978-0-07-707212-4}}&lt;/ref&gt;

==== Stabilnost ====
Obično su za aciklične sisteme ''trans'' izomeri stabilniji od ''cis'' izomera. Ova razlika se pripisuje nepovoljnoj [[Sterni efekt|sternoj interakciji]] supstituenata u ''cis'' izomeru. Stoga, ''trans'' izomeri imaju manje egzotermnu [[toplota sagorijevanja|toplotu sagorijevanja]], što ukazuje na veću [[termohemija|termohemijsku]] stabilnost.&lt;ref name=&quot;march&quot;/&gt; U Bensonovom skupu podataka [[aditivnost grupe toplote formiranja]], ''cis'' izomeri pate od gubitka stabilnosti od 1,10 kcal/mol. Postoje izuzeci od ovog pravila, kao što su [[1,2-difluoroetilen]], [[1,2-difluorodiazen]] (FN=NF) i nekoliko drugih [[etilen]]a supstituiranih halogenom i kisikom. U ovim slučajevima, ''cis'' izomer je stabilniji od ''trans'' izomera.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The stereochemical consequences of electron delocalization in extended π systems. An interpretation of the ''cis'' effect exhibited by 1,2-disubstituted ethylenes and related phenomena|first=Richard C.|last=Bingham|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|date=1976|volume=98|issue=2|pages=535–540|doi=10.1021/ja00418a036}}&lt;/ref&gt; Ovaj [[fenomen]] naziva se [[cis efekat (organska hemija)|''cis'' efekat]].&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Craig | first1 = N. C. | last2 = Chen | first2 = A. | last3 = Suh | first3 = K. H. | last4 = Klee | first4 = S. | last5 = Mellau | first5 = G. C. | last6 = Winnewisser | first6 = B. P. | last7 = Winnewisser | first7 = M. | title = Contribution to the Study of the Gauche Effect. The Complete Structure of the ''Anti'' Rotamer of 1,2-Difluoroethane | journal = J. Am. Chem. Soc. | volume = 119 | issue = 20 | pages = 4789 | year = 1997 | doi = 10.1021/ja963819e}}&lt;/ref&gt;

=== ''E''–''Z'' notacija ===
{{Glavni|E–Z notacija}} 
[[Slika:(Z)-1-Bromo-1,2-dichloroethene.svg|class=skin-invert-image|thumb| Brom ima viši [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|CIP-priornost]] od [[hlor]]a, tako da je ovaj alken ''Z'' izomer]]

U principu, notacija ''cis''–''trans'' ne bi se trebala koristiti za alkene s dva ili više različitih supstituenata. Umjesto toga, koristi se notacija ''E''–''Z'', na osnovu polarnosti supstituenata, koristeći [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|Cahn-Ingold-Prelogova (CIP) pravila polarnosti]] za apsolutnu konfiguraciju. [[IUPAC]]-ove standardne oznake ''E'' i ''Z'' su nedvosmislene u svim slučajevima i stoga su posebno korisne za tri–  i tetrasupstituirane alkene, kako bi se izbjegla bilo kakva zabuna oko toga koje se grupe identificiraju kao ''cis'' ili ''trans'' jedna u odnosu na drugu.

''Z'' (od [[njemački|de]] zusammen, što znači &quot;zajedno&quot;. ''E'' (od njemačkog entgegen znači &quot;suprotstavljen&quot; u smislu &quot;suprotan&quot;. To jest, ''Z'' ima grupe višeg prioriteta ''cis'' jedna u odnosu na drugu, a ''E'' ima grupe višeg prioriteta ''trans'' jedna u odnosu na drugu. Da li je molekularna konfiguracija označena kao ''E'' ili ''Z'' određuje se CIP pravilima; višim [[atomski broj|atomskim brojevima]] dat je veći prioritet. Za svaki od dva atoma u dvostrukoj vezi, potrebno je odrediti prioritet svakog supstituenta. Ako su oba supstituenta višeg prioriteta na istoj strani, raspored je ''Z''; ako su na suprotnim stranama, raspored je ''E''.
Budući da sistemi ''cis''–''trans'' i ''E''–''Z'' porede različite grupe na alkenu, nije striktno tačno da ''Z'' odgovara ''cis'', a ''E'' odgovara ''trans''. Naprimjer, ''trans''-2-klorobut-2-en (dvije [[metilna grupa|metilne grupe]], C1 i C4, na [[2-Buten|but-2-en]] lancu su ''trans'' jedna u odnosu na drugu) je (''Z'')-2-klorobut-2-en (hlor i C4 su zajedno jer su C1 i C4 suprotni).

==== Nedefinirana stereohemija alkena ====
Valasove [[jednostruka veza|jednostruke veze]] standardni su način za predstavljanje nepoznate ili neodređene [[stereohemija|stereohemije]] ili smjese izomera (kao kod tetraedarskih stereocentara). Ponekad se koristi ukrštena dvostruka veza; [[IUPAC]] je više ne smatra prihvatljivim stilom za opću upotrebu, ali je i dalje može zahtijevati [[računar]]ski softver.&lt;ref name=&quot;IUPAC-2006&quot;&gt;{{cite journal |first=Jonathan |last=Brecher |title=Graphical representation of stereochemical configuration (IUPAC Recommendations 2006) |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2006 |volume=78 |issue=10 |pages=1897–1970 |url=http://www.iupac.org/publications/pac/pdf/2006/pdf/7810x1897.pdf |doi=10.1351/pac200678101897 |s2cid=97528124 }}&lt;/ref&gt;

[[Slika:E-Z notation in alkenes.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|center| Stereohemija alkena]]

== Neorganska hemija ==
''Cis''–''trans'' izomerizam se može javiti i u neorganskim spojevima.

=== Diazeni ===
[[Diazen]]i (i srodni [[difosfen]]i) također mogu pokazivati ''cis''–''trans'' izomerizam. Kao i kod organskih spojeva, ''cis'' izomer je uglavnom reaktivniji od ta dva, budući da je jedini izomer koji može reducirati [[alken]]e i [[alkin]]e u [[alkan]]e, ali iz drugog razloga: ''trans'' izomer ne može odgovarajuće poravnati svoje vodikove atome da bi reducirao alken, ali ''cis'' izomer, budući da je drugačijeg oblika, može.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot;
|[[Image:Trans-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Trans-diazene-2D.svg|class=skin-invert-image|150px]] || [[Image:Cis-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Cis-diazene-2D.png|class=skin-invert-image|150px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| ''trans''-diazen || ''cis''-diazen
|}

=== Koordinacijski kompleksi ===
[[Koordinacijski kompleksi]] s [[oktaedar]]skom ili [[kvadrat]]nom planarnom geometrijom također mogu pokazivati ''cis-trans'' izomeriju. 
[[Slika:Cisplatin and transplatin.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|320px| Dva izomerna kompleksa, [[cisplatin]] i transplatin]]
Naprimjer, postoje dva izomera [[vvadrat|kvadratno planarnog]] Pt(NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, kako je objasnio [[Alfred Werner]] 1893. godine. ''cis'' izomer, čiji je puni naziv ''cis''-diamindihloroplatin(II), pokazao je 1969. godine [[Barnett Rosenberg]] da ima antitumorsku aktivnost, a sada je to [[hemoterapija|hemoterapijski lijek]] poznat pod kratkim nazivom [[cisplatin]]. Nasuprot tome, ''trans'' izomer ([[transplatin]]) nema korisnu antikancerogenu aktivnost. Svaki izomer se može sintetizirati korištenjem [[trans-efekat|trans-efekta]], kako bi se kontrolisalo koji se izomer proizvodi.
{{multiple image
| align = right
| image1 = Cis-dichlorotetraamminecobalt(III).png
| width1 = 160
| alt1 = 
| caption1 = 
| image2 = Trans-dichlorotetraamminecobalt(III).png
| width2 = 160
| alt2 = 
| caption2 = 
| footer = ''cis''-[Co(NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; i ''trans''-[Co(NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;}}
Za [[oktaedarski kompleks|oktaedarske komplekse]] formule MX&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Y&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, postoje i dva izomera. (Ovdje je M atom metala, a X i Y su dvije različite vrste [[ligand]]a). U ''cis'' izomeru, dva Y liganda su jedan pored drugog pod uglom od 90°, kao što je slučaj i sa dva atoma hlora prikazana zelenom bojom u ''cis''-[Co(NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, lijevo. U ''trans'' izomeru prikazanom desno, dva atoma Cl su na suprotnim stranama centralnog atoma Co.
Srodna vrsta izomerizma u oktaedarskim MX&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Y&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; kompleksima je
[[fac–mer izomerizam|facijalno-meridionalni]] (ili ''fac''–''mer'') izomerizam, u kojem su različiti brojevi liganada ''cis'' ili ''trans'' jedan u odnosu na drugi. [[Metal]]ni karbonilni spojevi mogu se okarakterizirati kao ''fac'' ili ''mer'' korištenjem [[Metal-karbonil|infracrvene spektroskopije]].
== Također pogledajte ==
* [[Hiralnost (hemija)]]
* [[Deskriptor (hemija)]]
* [[E-Z notacija|''E''–''Z'' notacija]]
* [[Izomer]]
* [[Strukturni izomerizam]]
* [[Trans-masti]]

== Reference ==
{{refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
* [http://goldbook.iupac.org/S05983.html IUPAC definition of &quot;stereoisomerism&quot;]
* [http://goldbook.iupac.org/G02620.html IUPAC definition of &quot;geometric isomerism&quot;]
* [http://goldbook.iupac.org/C01093.html IUPAC definition of &quot;''cis''–''trans'' isomers&quot;]

{{Navkutija stereohemija}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Cis-trans isomerism}}
[[Kategorija:Stereohemija]]
[[Kategorija:Izomerija]]
[[Kategorija:Orijentacija (geometrija)]]</text>
      <sha1>5uvke6wazux6wh27z3mqiua2xvcy7hn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908223</id>
      <parentid>3908221</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T12:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JULI-2026</username>
        <id>183728</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16756" sha1="4uimqxbdaoom0lhhh39ts422c94vl6d" xml:space="preserve">[[Slika:Cis-2-butene.svg| class=skin-invert-image|thumb|''cis''-ali-2-en]] 
[[Slika:Trans-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''trans''-but-2-en]]
'''''Cis''–''trans'' Izomerizam''', također poznat kao '''geometrijski izomerizam''', opisuje određene rasporede atoma unutar molekula. Prefiksi '''''cis''''' i '''''trans''''' potiču iz latinskog: &quot;ova strana od&quot;, odnosno  &quot;druga strana od&quot;.&lt;ref&gt;[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=cis Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary (Clarendon Press, 1879)] Entry for ''cis''&lt;/ref&gt; U kontekstu hemije, ''cis'' označava da se funkcionalne grupe (supstituenti) nalaze na istoj strani neke ravni, dok ''trans'' označava da se nalaze na suprotnim (poprečnim) stranama. ''Cis''–''trans'' izomeri su stereoizomeri, odnosno parovi molekula koji imaju istu formulu, ali čije su funkcionalne grupe u različitim orijentacijama u trodimenzionalnom prostoru. ''Cis'' i ''trans'' [[izomeri]] se javljaju i u organskim molekulama i u neorganskim koordinacionim kompleksima. ''Cis'' i ''trans'' [[Descriptor (Hemija)|deskriptori]] se ne koriste za slučajeve konformacionog izomerizma gdje se dva geometrijska oblika lako međusobno pretvaraju, kao što je većina struktura otvorenog lanca sa jednostrukom vezom; umjesto toga, koriste se termini &quot;'''sin'''&quot; i &quot;'''anti'''&quot;.
Prema [[IUPAC]], &quot;geometrijski izomerij&quot; je zastarjeli sinonim za &quot;cis&quot;–&quot;trans&quot; izomerij&quot;.&lt;ref&gt;{{GoldBookRef|file=G02620|title=geometric isomerism}}&lt;/ref&gt;

''Cis–trans'' ili geometrijski izomerizam se klasificira kao jedna vrsta '''konfiguracijskog izomerizma'''.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hunt|first=Ian|title=Stereochemistry|url=http://www.chem.ucalgary.ca/courses/350/Carey5th/Ch07/ch7-1.html|work=University of Calgary|access-date=3 November 2023}}&lt;/ref&gt;

== Organska hemija ==
Vrlo često, ''cis''–''trans'' stereoizomeri sadrže [[dvostruka veza|dvostruke veze]] ili prstenaste strukture. U oba slučaja rotacija veza je ograničena ili spriječena.&lt;ref name=&quot;Reusch10&quot;&gt;{{cite web|first=William |last=Reusch |date=2010 |title=Stereoisomers Part I |website=Virtual Textbook of Organic Chemistry |publisher=Michigan State University |url=http://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/sterisom.htm#start |access-date=7 April 2015}}&lt;/ref&gt; Kada su [[supstituent|supstituentske grupe]] orijentisani u istom smjeru, [[dijastereomer]] naziva se ''cis'', dok kada su supstituenti orijentisani u suprotnim smjerovima, dijastereomer se naziva ''trans''. Primjer malog [[ugljikovodik]]a koji pokazuje ''cis''–''trans'' izomerizam je [[2-buten|but-2-en]]. 1,2-dihlorociloheksan je još jedan primjer.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot;
|[[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]]
 [[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] || [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| ''trans''-1,2-dihlorocikloheksan || ''cis''-1,2-dihlorocikloheksan
|}

=== Poređenje fizičkih svojstava ===
''Cis'' i ''trans'' [[izomer]]i imaju različita fizička svojstva.  Njihovi različiti oblici utiču na dipolni moment veze, [[tačka ključanja|tačku ključanja]] i posebno [[tačka topljenja|topljenja]].
{| class=&quot;wikitable skin-invert-image&quot;  style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|[[File:Cis-2-pentene.svg|150px]]||[[File:Trans-2-pentene.svg|150px]]
|- 
|''cis''-2-penten||''trans''-2-penten
|-
|[[File:Cis-1,2-dichloroethene.svg|110px]]||[[File:Trans-1,2-dichloroethene.svg|110px]]
|- 
|''cis''-1,2-dihloroeten||''trans''-1,2-dihloroeten
|}
Ove razlike mogu biti vrlo male, kao u slučaju tačke ključanja alkena ravnog lanca, kao što je [[Penten|pent-2-en]], koja je 37°C u ''cis'' [[izomer]]u i 36°C u ''trans'' izomeru.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chemicalland21.com/info/Alkene%20Compound%20Boiling%20Points.htm |title=Chemicalland values |publisher=Chemicalland21.com |access-date=2010-06-22}}&lt;/ref&gt; Razlike između ''cis'' i ''trans'' izomera mogu biti veće ako su prisutne polarne veze, kao kod [[1,2-dikloroeten]]a. ''Cis'' izomer u ovom slučaju ima tačku ključanja od 60,3°C, dok ''trans'' izomer ima tačku ključanja od 47,5°C.&lt;ref&gt;{{cite book|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=60th|date=1979–1980|page=C-298}}&lt;/ref&gt; U ''cis'' izomeru, dva polarna C-Cl [[dipolni moment veze]] kombiniraju se i daju ukupni molekularni dipol, tako da postoje intermolekularne [[intermolekularne sile|dipol-dipol sile]] (ili Keesomove sile), koje se sabiraju sa [[Londonove disperzione sile|Londonovim disperzionim silama]] i podižu tačku ključanja. S druge strane, u ''trans'' izomeru, ovo se ne dešava, jer se dva C-Cl momenta veze poništavaju i molekula ima neto nulti [[dipolni moment]] (međutim, ima nenulti [[kvadripolni moment]]).
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
|[[File:Maleic-acid-3D-balls-A.png|150px]]||[[File:Fumaric-acid-3D-balls.png|150px]]
|-
|''cis''-butendioinska kiselina &lt;br&gt; ([[maleinska kiselina]])|| ''trans''-butendioinska kiselina &lt;br&gt; ([[fumarna kiselina]])
|-
|[[File:Oleic-acid-3D-vdW.png|270px]]||[[File:Elaidic-acid-3D-vdW.png|270px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|''cis''-9-oktadecenoinska kiselina &lt;br&gt; ([[oleinska kiselina]]) || ''trans''-9-oktadecenoinska kiselina &lt;br&gt; ([[elaidinska kiselina]])
|}
Različita svojstva dva izomera butendioinske kiseline često su vrlo različita.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Svojstva izomera ''cis''- i ''trans''-{{chem2|HO2CH\dCHCO2H}}
|-
! !! maleinska kiselina !! fumarna kiselina
|-
| boja || bijela || bijela
|-
| tačka topljenja, °C || 130 || 286
|-
| rastvorljivost u vodi, g/L || 788 || 7
|-
| [[Konstanta disocijacije kiseline]], pK&lt;sub&gt;a1&lt;/sub&gt; || 1,90 || 3,03
|}

Polarnost je ključna u određivanju relativne tačke ključanja jer jake unutarmolekulske sile podižu tačku ključanja. Na isti način, simetrija je ključna u određivanju relativne tačke topljenja jer omogućava bolje pakovanje u čvrstom stanju, čak i ako ne mijenja polarnost molekule. Drugi primjer ovoga je odnos između [[oleinska kiselina|oleinske]] i [[elaidinska kiselina|elaidinske kiseline]]; oleinska kiselina, ''cis'' izomer, ima tačku topljenja od 13,4°C, što je čini tečnošću na sobnoj temperaturi, dok ''trans'' izomer elaidinske kiseline ima mnogo višu tačku topljenja od 43°C, zbog toga što se ravniji ''trans'' izomer može čvršće pakovati i čvrst je na sobnoj temperaturi.

Dakle, ''trans'' [[alken]]i, koji su manje polarni i simetričniji, imaju niže tačke ključanja i više tačke topljenja, a ''cis'' alkeni, koji su uglavnom polarniji i manje simetrični, imaju više tačke ključanja i niže tačke topljenja.

U slučaju geometrijskih izomera, koji su posljedica dvostrukih veza, a posebno kada su oba supstituenta ista, obično se održavaju neki opći trendovi. Ovi trendovi mogu se pripisati činjenici da se dipoli supstituenata u ''cis'' izomeru zbrajaju i daju ukupni molekulski dipol. U ''trans'' izomeru, dipoli supstituenata će se poništiti,&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802444-7.00004-5 |chapter=Alkenes and Alkynes |title=Principles of Organic Chemistry |year=2015 |last1=Ouellette |first1=Robert J. |last2=Rawn |first2=J. David |pages=95–132 |isbn=978-0-12-802444-7 }}&lt;/ref&gt; zbog toga što se nalaze na suprotnim stranama molekule. ''Trans'' izomeri također imaju tendenciju da imaju niže gustoće od svojih ''cis'' pandana.
Kao opći trend, ''trans'' alkeni imaju tendenciju da imaju više [[tačke topljenja]] i nižu [[rastvorljivost]] u inertnim [[rastvarač]]ima, jer su ''trans'' alkeni, općenito, simetričniji od ''cis'' alkena.&lt;ref name=&quot;march&quot;&gt;{{cite book|title=Advanced Organic Chemistry, Reactions, Mechanisms and structure |edition=3rd |page=111 |first=Jerry |last=March |year=1985 |isbn=978-0-471-85472-2 }}&lt;/ref&gt;

[[Vicinalnost (hemija)|Vicinalno]] [[J-spajanje|konstanta spajanja]] (&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''J''&lt;sub&gt;HH&lt;/sub&gt;), mjereno [[NMR-spektroskopija|NMR-spektroskopijom]], veće su za ''trans'' (raspon: 12–18 Hz; tipično: 15 Hz) nego za ''cis'' (raspon: 0–12 Hz; tipično: 8 Hz) [[izomer]]e.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Spectroscopic Methods in Organic Chemistry|first1=Dudley H.|last1=Williams|first2=Ian|last2=Fleming|edition=4th rev.|publisher=McGraw-Hill |date=1989|chapter=Table 3.27|isbn=978-0-07-707212-4}}&lt;/ref&gt;

==== Stabilnost ====
Obično su za aciklične sisteme ''trans'' izomeri stabilniji od ''cis'' izomera. Ova razlika se pripisuje nepovoljnoj [[Sterni efekt|sternoj interakciji]] supstituenata u ''cis'' izomeru. Stoga, ''trans'' izomeri imaju manje egzotermnu [[toplota sagorijevanja|toplotu sagorijevanja]], što ukazuje na veću [[termohemija|termohemijsku]] stabilnost.&lt;ref name=&quot;march&quot;/&gt; U Bensonovom skupu podataka [[aditivnost grupe toplote formiranja]], ''cis'' izomeri pate od gubitka stabilnosti od 1,10 kcal/mol. Postoje izuzeci od ovog pravila, kao što su [[1,2-difluoroetilen]], [[1,2-difluorodiazen]] (FN=NF) i nekoliko drugih [[etilen]]a supstituiranih halogenom i kisikom. U ovim slučajevima, ''cis'' izomer je stabilniji od ''trans'' izomera.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The stereochemical consequences of electron delocalization in extended π systems. An interpretation of the ''cis'' effect exhibited by 1,2-disubstituted ethylenes and related phenomena|first=Richard C.|last=Bingham|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|date=1976|volume=98|issue=2|pages=535–540|doi=10.1021/ja00418a036}}&lt;/ref&gt; Ovaj [[fenomen]] naziva se [[cis efekat (organska hemija)|''cis'' efekat]].&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Craig | first1 = N. C. | last2 = Chen | first2 = A. | last3 = Suh | first3 = K. H. | last4 = Klee | first4 = S. | last5 = Mellau | first5 = G. C. | last6 = Winnewisser | first6 = B. P. | last7 = Winnewisser | first7 = M. | title = Contribution to the Study of the Gauche Effect. The Complete Structure of the ''Anti'' Rotamer of 1,2-Difluoroethane | journal = J. Am. Chem. Soc. | volume = 119 | issue = 20 | pages = 4789 | year = 1997 | doi = 10.1021/ja963819e}}&lt;/ref&gt;

=== ''E''–''Z'' notacija ===
{{Glavni|E–Z notacija}} 
[[Slika:(Z)-1-Bromo-1,2-dichloroethene.svg|class=skin-invert-image|thumb| Brom ima viši [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|CIP-priornost]] od [[hlor]]a, tako da je ovaj alken ''Z'' izomer]]

U principu, notacija ''cis''–''trans'' ne bi se trebala koristiti za alkene s dva ili više različitih supstituenata. Umjesto toga, koristi se notacija ''E''–''Z'', na osnovu polarnosti supstituenata, koristeći [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|Cahn-Ingold-Prelogova (CIP) pravila polarnosti]] za apsolutnu konfiguraciju. [[IUPAC]]-ove standardne oznake ''E'' i ''Z'' su nedvosmislene u svim slučajevima i stoga su posebno korisne za tri–  i tetrasupstituirane alkene, kako bi se izbjegla bilo kakva zabuna oko toga koje se grupe identificiraju kao ''cis'' ili ''trans'' jedna u odnosu na drugu.

''Z'' (od [[njemački|de]] zusammen, što znači &quot;zajedno&quot;. ''E'' (od njemačkog entgegen znači &quot;suprotstavljen&quot; u smislu &quot;suprotan&quot;. To jest, ''Z'' ima grupe višeg prioriteta ''cis'' jedna u odnosu na drugu, a ''E'' ima grupe višeg prioriteta ''trans'' jedna u odnosu na drugu. Da li je molekularna konfiguracija označena kao ''E'' ili ''Z'' određuje se CIP pravilima; višim [[atomski broj|atomskim brojevima]] dat je veći prioritet. Za svaki od dva atoma u dvostrukoj vezi, potrebno je odrediti prioritet svakog supstituenta. Ako su oba supstituenta višeg prioriteta na istoj strani, raspored je ''Z''; ako su na suprotnim stranama, raspored je ''E''.
Budući da sistemi ''cis''–''trans'' i ''E''–''Z'' porede različite grupe na alkenu, nije striktno tačno da ''Z'' odgovara ''cis'', a ''E'' odgovara ''trans''. Naprimjer, ''trans''-2-klorobut-2-en (dvije [[metilna grupa|metilne grupe]], C1 i C4, na [[2-Buten|but-2-en]] lancu su ''trans'' jedna u odnosu na drugu) je (''Z'')-2-klorobut-2-en (hlor i C4 su zajedno jer su C1 i C4 suprotni).

==== Nedefinirana stereohemija alkena ====
Valasove [[jednostruka veza|jednostruke veze]] standardni su način za predstavljanje nepoznate ili neodređene [[stereohemija|stereohemije]] ili smjese izomera (kao kod tetraedarskih stereocentara). Ponekad se koristi ukrštena dvostruka veza; [[IUPAC]] je više ne smatra prihvatljivim stilom za opću upotrebu, ali je i dalje može zahtijevati [[računar]]ski softver.&lt;ref name=&quot;IUPAC-2006&quot;&gt;{{cite journal |first=Jonathan |last=Brecher |title=Graphical representation of stereochemical configuration (IUPAC Recommendations 2006) |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2006 |volume=78 |issue=10 |pages=1897–1970 |url=http://www.iupac.org/publications/pac/pdf/2006/pdf/7810x1897.pdf |doi=10.1351/pac200678101897 |s2cid=97528124 }}&lt;/ref&gt;

[[Slika:E-Z notation in alkenes.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|center| Stereohemija alkena]]

== Neorganska hemija ==
''Cis''–''trans'' izomerizam se može javiti i u neorganskim spojevima.

=== Diazeni ===
[[Diazen]]i (i srodni [[difosfen]]i) također mogu pokazivati ''cis''–''trans'' izomerizam. Kao i kod organskih spojeva, ''cis'' izomer je uglavnom reaktivniji od ta dva, budući da je jedini izomer koji može reducirati [[alken]]e i [[alkin]]e u [[alkan]]e, ali iz drugog razloga: ''trans'' izomer ne može odgovarajuće poravnati svoje vodikove atome da bi reducirao alken, ali ''cis'' izomer, budući da je drugačijeg oblika, može.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot;
|[[Image:Trans-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Trans-diazene-2D.svg|class=skin-invert-image|150px]] || [[Image:Cis-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Cis-diazene-2D.png|class=skin-invert-image|150px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| ''trans''-diazen || ''cis''-diazen
|}

=== Koordinacijski kompleksi ===
[[Koordinacijski kompleksi]] s [[oktaedar]]skom ili [[kvadrat]]nom planarnom geometrijom također mogu pokazivati ''cis-trans'' izomeriju. 
[[Slika:Cisplatin and transplatin.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|320px| Dva izomerna kompleksa, [[cisplatin]] i transplatin]]
Naprimjer, postoje dva izomera [[vvadrat|kvadratno planarnog]] Pt(NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, kako je objasnio [[Alfred Werner]] 1893. godine. ''cis'' izomer, čiji je puni naziv ''cis''-diamindihloroplatin(II), pokazao je 1969. godine [[Barnett Rosenberg]] da ima antitumorsku aktivnost, a sada je to [[hemoterapija|hemoterapijski lijek]] poznat pod kratkim nazivom [[cisplatin]]. Nasuprot tome, ''trans'' izomer ([[transplatin]]) nema korisnu antikancerogenu aktivnost. Svaki izomer se može sintetizirati korištenjem [[trans-efekat|trans-efekta]], kako bi se kontrolisalo koji se izomer proizvodi.
{{multiple image
| align = right
| image1 = Cis-dichlorotetraamminecobalt(III).png
| width1 = 160
| alt1 = 
| caption1 = 
| image2 = Trans-dichlorotetraamminecobalt(III).png
| width2 = 160
| alt2 = 
| caption2 = 
| footer = ''cis''-[Co(NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; i ''trans''-[Co(NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;}}
Za [[oktaedarski kompleks|oktaedarske komplekse]] formule MX&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Y&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, postoje i dva izomera. (Ovdje je M atom metala, a X i Y su dvije različite vrste [[ligand]]a). U ''cis'' izomeru, dva Y liganda su jedan pored drugog pod uglom od 90°, kao što je slučaj i sa dva atoma hlora prikazana zelenom bojom u ''cis''-[Co(NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, lijevo. U ''trans'' izomeru prikazanom desno, dva atoma Cl su na suprotnim stranama centralnog atoma Co.
Srodna vrsta izomerizma u oktaedarskim MX&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Y&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; kompleksima je
[[fac–mer izomerizam|facijalno-meridionalni]] (ili ''fac''–''mer'') izomerizam, u kojem su različiti brojevi liganada ''cis'' ili ''trans'' jedan u odnosu na drugi. [[Metal]]ni karbonilni spojevi mogu se okarakterizirati kao ''fac'' ili ''mer'' korištenjem [[Metal-karbonil|infracrvene spektroskopije]].

== Također pogledajte ==
* [[Hiralnost (hemija)]]
* [[Deskriptor (hemija)]]
* [[E-Z notacija|''E''–''Z'' notacija]]
* [[Izomer]]
* [[Strukturni izomerizam]]
* [[Trans-masti]]

== Reference ==
{{refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
* [http://goldbook.iupac.org/S05983.html IUPAC definition of &quot;stereoisomerism&quot;]
* [http://goldbook.iupac.org/G02620.html IUPAC definition of &quot;geometric isomerism&quot;]
* [http://goldbook.iupac.org/C01093.html IUPAC definition of &quot;''cis''–''trans'' isomers&quot;]

{{Navkutija stereohemija}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Cis-trans isomerism}}
[[Kategorija:Stereohemija]]
[[Kategorija:Izomerija]]
[[Kategorija:Orijentacija (geometrija)]]</text>
      <sha1>4uimqxbdaoom0lhhh39ts422c94vl6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Geometrijski izomerizam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536043</id>
    <redirect title="Cis-trans izomernost" />
    <revision>
      <id>3908222</id>
      <timestamp>2026-07-18T12:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JULI-2026</username>
        <id>183728</id>
      </contributor>
      <comment>Preusmjereno na [[Cis-trans izomernost]]</comment>
      <origin>3908222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="em9i07mnzxmhvdjge6a47jtptrcsf9r" xml:space="preserve">#Preusmjeri [[Cis-trans izomernost]]</text>
      <sha1>em9i07mnzxmhvdjge6a47jtptrcsf9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Jct</title>
    <ns>828</ns>
    <id>536044</id>
    <revision>
      <id>3908226</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: local p = {} -- Change to &quot;&quot; upon deployment. local moduleSuffix = &quot;&quot;  local parserModuleName = &quot;Module:Road data/parser&quot; .. moduleSuffix local statenameModuleName = &quot;Module:Jct/statename&quot; .. moduleSuffix -- TODO transition local cityModuleName = &quot;Module:Jct/city&quot; .. moduleSuffix  local concat = table.concat local insert = table.insert local format = mw.ustring.format local trim = mw.text.trim  local parserModule = require(parserModuleName) local parser = parserModule.parser...</comment>
      <origin>3908226</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="12555" sha1="8zdtprrw0y52l3zpnas8jeju9hx0cog" xml:space="preserve">local p = {}
-- Change to &quot;&quot; upon deployment.
local moduleSuffix = &quot;&quot;

local parserModuleName = &quot;Module:Road data/parser&quot; .. moduleSuffix
local statenameModuleName = &quot;Module:Jct/statename&quot; .. moduleSuffix -- TODO transition
local cityModuleName = &quot;Module:Jct/city&quot; .. moduleSuffix

local concat = table.concat
local insert = table.insert
local format = mw.ustring.format
local trim = mw.text.trim

local parserModule = require(parserModuleName)
local parser = parserModule.parser
local util = require(&quot;Module:Road data/util&quot;)


-- Shields
local defaultShieldSize = 24

local function addContextBanner(route, name, suffix, bannerSpec)
	local bannerModule = 'Module:Road data/banners/' .. string.upper(route.country)
	local shieldfield = name .. 'shield'
	local shield = parser(route, shieldfield)
	if shield == nil then
		-- This route type does not define shield.
		-- Find shield in the default banner table.
		shield = parser(route, 'shield', name, bannerModule)
		if shield and shield ~= '' then
			if suffix == nil then
				suffix = parser(route, 'shield', 'suffix', bannerModule)
			end
			if suffix and suffix ~= '' then
				shield = shield .. &quot; &quot; .. suffix
			end
			shield = shield .. &quot;.svg&quot;
		end
	end
	if shield and shield ~= '' then
		local shieldSize = defaultShieldSize
		-- Add banner plate.
		insert(bannerSpec, {shield, shieldSize})
	end
end

local function bannerSpec(banner, bannerSize, bannerSuffix, route)
	local banners = {}
	if type(banner) == &quot;table&quot; then
		local bannerSizeIsNotTable = type(bannerSize) ~= &quot;table&quot;
		for i,filename in ipairs(banner) do
			local bannersize = bannerSizeIsNotTable and bannerSize or bannerSize[i] or defaultShieldSize
			insert(banners, {filename, bannersize})
		end
	elseif banner ~= '' then
		insert(banners, {banner, bannerSize})
	end

	if route.dir then
		addContextBanner(route, 'dir', bannerSuffix, banners)
	end
	if route.to then
		addContextBanner(route, 'to', bannerSuffix, banners)
	end

	return banners
end

local function shieldSpec(route, mainShield, shieldList)
	local shieldSpec = {}

	local shield
	local shieldto = parser(route, 'shieldto')
	
	if route.to then
		if not shield then shield = shieldto or parser(route, 'shield') or '' end
	else
		if not shield then shield = parser(route, 'shield') or '' end
	end
	if shield == '' then return shieldSpec end
	local orientation = parser(route, 'orientation')

	local function size(route)
		if orientation == &quot;upright&quot; then
			return defaultShieldSize
			else return &quot;x&quot; .. defaultShieldSize
		end
	end
	
	local shieldsize = size(route)
	
	local banner = parser(route, 'banner') or {}
	local bannersize = defaultShieldSize
	local bannersuffix = parser(route, 'bannersuffix')

	local bannerIsNotTable = type(banner) ~= &quot;table&quot;
	local bannersizeIsNotTable = type(bannersize) ~= &quot;table&quot;
	local bannersuffixIsNotTable = type(bannersuffix) ~= &quot;table&quot;

	if type(shield) == &quot;table&quot; then
		for i,filename in ipairs(shield) do
			local size = shieldsize or shieldsize[i]
			if size == &quot;&quot; then size = nil end
			-- banner.all describes banners that apply to all multiple shields.
			local shieldBanner = bannerIsNotTable and banner or (banner[i] or banner.all or {})
			-- Banner size is default if the corresponding entry
			-- in bannerSize table is not set.
			local shieldBannerSize =
				bannersizeIsNotTable and bannersize
				or (bannersize[i] or bannersize.all or defaultShieldSize)
			local shieldBannerSuffix = bannersuffix and (bannersuffixIsNotTable and bannersuffix or bannersuffix[i])
			insert(shieldSpec, {
				shield = {filename, size},
				banners = bannerSpec(shieldBanner, shieldBannerSize, shieldBannerSuffix, route)
			})
		end
	elseif shield ~= '' then
		if shieldsize == &quot;&quot; then shieldsize = nil end
		insert(shieldSpec, {
			shield = {shield, shieldsize},
			banners = bannerSpec(banner, bannersize,  bannersuffix, route)
		})
	end

	return shieldSpec
end

local missingShields

local shieldExistsCache = {}

local function render(shieldEntry, scale, showLink)
	local shield = shieldEntry.shield
	local banners = shieldEntry.banners

	local size
	if shield[2] then
		local width, height = mw.ustring.match(shield[2], &quot;(%d*)x?(%d*)&quot;)
		width = tonumber(width)
		height = tonumber(height)
		local sizeparts = {}
		if width then
			insert(sizeparts, format(&quot;%d&quot;, width * scale))
		end
		if height then
			insert(sizeparts, format(&quot;x%d&quot;, height * scale))
		end
		size = concat(sizeparts)
	else
		size = format(&quot;%s%d&quot;, landscape and &quot;x&quot; or &quot;&quot;, defaultShieldSize * scale)
	end
	local shieldCode = format(&quot;[[File:%s|%spx|link=|alt=]]&quot;, shield[1], size)
	if not banners[1] then return shieldCode end

	for _,banner in ipairs(banners) do
		shieldCode = format(&quot;[[File:%s|%spx|link=|alt=]]&lt;br&gt;%s&quot;,
			banner[1],
			defaultShieldSize,
			shieldCode)
	end
	return '&lt;span style=&quot;display: inline-block; vertical-align: baseline; line-height: 0; text-align: center;&quot;&gt;' .. shieldCode .. '&lt;/span&gt;'
end

function p.shield(route, scale, showLink, mainShield, shieldList)
	missingShields = {}

	scale = scale or 1

	local rendered = {}
	for _,entry in ipairs(shieldSpec(route, mainShield, shieldList)) do
		insert(rendered, render(entry, scale, showLink))
	end
	return concat(rendered), missingShields
end

-- Links/abbreviations
function p.link(route)
	local nolink = route.nolink
	local abbr = parser(route, 'abbr')
	if nolink then
		return abbr
	else
		local link = parser(route, 'link')
		if not link or link == '' then
			return abbr
		else
			return format(&quot;[[%s|%s]]&quot;, link, abbr)
		end
	end
end
-------------------------------------------

-- Links/abbreviations
local function routeText(route, jctname, frame)
	local link
	local type = route.type
	if not type or type == '' then
		link = route.route
	else
		link = p.link(route)
	end

	local dir = route.dir and ' ' .. string.lower(route.dir) or ''
	local routeText = link .. dir

	local name = route.name
	if name and name ~= '' then
		local mainText = jctname and name or routeText
		local parenText = jctname and routeText or name
		
		return format('%s (%s)', mainText, parenText)
	else
		return routeText
	end
end

local function extra(args)
	local extraTypes = mw.loadData('Module:Road data/extra')
	local extraIcon = extraTypes[string.lower(args.extra or '')]
	if not extraIcon then return '' end
	local size = defaultShieldSize .. 'px'
	local countryIcon = extraIcon[args.country] or extraIcon.default
	if type(countryIcon) == 'table' then
		local localIcon = countryIcon[args.state] or countryIcon.default
		return string.format(&quot;[[File:%s|%s|alt=|link=]]&quot;, localIcon, size)
	else
		return string.format(&quot;[[File:%s|%s|alt=|link=]]&quot;, countryIcon, size)
	end
end

local function parseArgs(args)
	local state = args.state or args.province or ''
	args.state = state
	local country
	if args.country and args.country ~= '' then
		country = string.upper(args.country)
	else
		local countryModule = mw.loadData(&quot;Module:Road data/countrymask&quot;)
		country = countryModule[state] or 'UNK'
	end
	args.country = country

	local params = {'denom', 'county', 'township', 'dab', 'nolink', 'noshield', 'to', 'dir', 'name'}
	local routes = {}
	local routeCount = 1
	local seenTo = false
	while true do
		local routeType = args[routeCount * 2 - 1]
		if not routeType then break end
		local route = {type = routeType, route = args[routeCount * 2]}
		for _,v in pairs(params) do
			route[v] = args[v .. routeCount]
		end
		
		if args.nolink then
			route.nolink = args.nolink
		end
		
		route.country = country
		route.state = state

		-- Set the first .to to true.
		-- Set all following .to to ''.
		if seenTo then
			if route.to then
				-- Report duplicate to flag.
				route.toerror = true
			end
			route.to = ''
		elseif route.to then
			route.to = true
			seenTo = true
		end

		insert(routes, route)
		routeCount = routeCount + 1
	end
	return routes
end

local function prefix(to, num)
	if to and to ~= '' then
		return num == 1 and 'To ' or ' to '
	end
	return num == 1 and '' or '&amp;nbsp;/ '
end

local function addErrorMsg(catCode, msg, errorMsg)
	errorMsg.code = errorMsg.code or catCode
	insert(errorMsg, format('&lt;span style=&quot;display: none;&quot;&gt;Module:Jct %s&lt;/span&gt;', msg))
end

function p._jct(args, frame)
	local routes = parseArgs(args)
	local shields = {}
	local links = {}
	local allMissingShields = {}
	local typeErr = false
	local toErr = false
	frame = frame or mw.getCurrentFrame()
	for num,route in ipairs(routes) do
		if not (args.noshield or route.noshield) then
			local shield, missingShields = p.shield(route)
			insert(shields, shield)
			if missingShields[1] then
				insert(allMissingShields, concat(missingShields, ' / '))
			end
		end
		local prefix = prefix(route.to, num)
		if prefix ~= '' then insert(links, prefix) end
		insert(links, routeText(route, args.jctname, frame))
		typeErr = typeErr or route.typeerror or false
		toErr = toErr or route.toerror or false
	end
	local graphics = concat(shields) .. extra(args) .. ' '
	local linkText = concat(links)
	local cities = ''
	if args.city1 or args.location1 then
		local citiesPrefix
		if args.citiesprefix then
			citiesPrefix = args.citiesprefix ~= '' and format(&quot; %s &quot;, args.citiesprefix) or ''
		else
			citiesPrefix = '&amp;nbsp;'
		end
		local cityModule = require(cityModuleName)
		cities = citiesPrefix .. cityModule.city(args)
	end

	local errorMsg = {}
	-- Errors must be reported by the level of severity, most severe first.
	if typeErr then
		-- Report invalid type errors.
		addErrorMsg(&quot;§&quot;, 'error: Invalid route type', errorMsg)
	end
	if #allMissingShields &gt; 0 then
		-- Report missing shield error.
		-- shieldExists() would have populated missingShields if shields are missing.
		addErrorMsg(&quot;¶&quot;, 'error: Missing route marker graphics: ' .. concat(allMissingShields, ' / '), errorMsg)
	end
	if toErr then
		-- Report invalid to errors.
		addErrorMsg(&quot;&amp;&quot;, 'error: Invalid &quot;to&quot; argument', errorMsg)
	end
	if args.road then
		-- Report deprecated &quot;road&quot; warning.
		addErrorMsg(&quot;∆&quot;, 'warning: &quot;road&quot; parameter is deprecated', errorMsg)
	end
	if args.rdt then
		-- Report deprecated &quot;rdt&quot; warning.
		addErrorMsg(&quot;£&quot;, 'warning: &quot;rdt&quot; parameter is deprecated', errorMsg)
	end
	if #errorMsg &gt; 0 then
		local page = mw.title.getCurrentTitle().prefixedText -- Get transcluding page's title
		-- Add a category for the first, most severe error.
		insert(errorMsg, format('[[Category:Jct template errors|%s %s]]', errorMsg.code, page))
		errorMsg = concat(errorMsg)
	else
		errorMsg = ''
	end

	return graphics .. linkText .. cities .. errorMsg
end

function p.jct(frame)
	-- Import module function to work with passed arguments
	local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
	local args = getArgs(frame, {removeBlanks = false})
	return p._jct(args, frame)
end

function p._roadlink(args, frame)
	local routes = parseArgs(args)
	local links = {}
	local typeErr = false
	local toErr = false
	frame = frame or mw.getCurrentFrame()
	for num,route in ipairs(routes) do
		local prefix = prefix(route.to, num)
		if prefix ~= '' then insert(links, prefix) end
		insert(links, routeText(route, args.jctname, frame))
		typeErr = typeErr or route.typeerror or false
		toErr = toErr or route.toerror or false
	end
	local linkText = concat(links)
	local cities = ''
	if args.city1 or args.location1 then
		local citiesPrefix
		if args.citiesprefix then
			citiesPrefix = args.citiesprefix ~= '' and format(&quot; %s &quot;, args.citiesprefix) or ''
		else
			citiesPrefix = '&amp;nbsp;'
		end
		local cityModule = require(cityModuleName)
		cities = citiesPrefix .. cityModule.city(args)
	end

	local errorMsg = {}
	-- Errors must be reported by the level of severity, most severe first.
	if typeErr then
		-- Report invalid type errors.
		addErrorMsg(&quot;2&quot;, 'error: Invalid route type', errorMsg)
	end
	if toErr then
		-- Report invalid to errors.
		addErrorMsg(&quot;3&quot;, 'error: Invalid &quot;to&quot; argument', errorMsg)
	end
	if args.road then
		-- Report deprecated &quot;road&quot; warning.
		addErrorMsg(&quot;W&quot;, 'warning: &quot;road&quot; parameter is deprecated', errorMsg)
	end
	if #errorMsg &gt; 0 then
		local page = mw.title.getCurrentTitle().prefixedText -- Get transcluding page's title
		-- Add a category for the first, most severe error.
		insert(errorMsg, format('[[Category:Jct template errors|%s %s]]', errorMsg.code, page))
		errorMsg = concat(errorMsg)
	else
		errorMsg = ''
	end

	return linkText .. cities
end

function p.roadlink(frame)
	-- Import module function to work with passed arguments
	local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
	local args = getArgs(frame, {removeBlanks = true})
	return p._roadlink(args, frame)
end

return p</text>
      <sha1>8zdtprrw0y52l3zpnas8jeju9hx0cog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Jct/statename</title>
    <ns>828</ns>
    <id>536045</id>
    <revision>
      <id>3908227</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: local p = {AL = &quot;Alabama&quot;,            AK = &quot;Alaska&quot;,            AZ = &quot;Arizona&quot;,            AR = &quot;Arkansas&quot;,            CA = &quot;California&quot;,            CO = &quot;Colorado&quot;,            CT = &quot;Connecticut&quot;,            DE = &quot;Delaware&quot;,            DC = &quot;District of Columbia&quot;,            FL = &quot;Florida&quot;,            GA = &quot;Georgia&quot;,            HI = &quot;Hawaii&quot;,            ID = &quot;Idaho&quot;,            IL = &quot;Illinois&quot;,            IN = &quot;Indiana&quot;,            IA = &quot;Iowa&quot;,            KS = &quot;Kansas&quot;,...</comment>
      <origin>3908227</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2651" sha1="mog5mr8b9ud6yx67nt6dmwn97zupfr0" xml:space="preserve">local p = {AL = &quot;Alabama&quot;,
           AK = &quot;Alaska&quot;,
           AZ = &quot;Arizona&quot;,
           AR = &quot;Arkansas&quot;,
           CA = &quot;California&quot;,
           CO = &quot;Colorado&quot;,
           CT = &quot;Connecticut&quot;,
           DE = &quot;Delaware&quot;,
           DC = &quot;District of Columbia&quot;,
           FL = &quot;Florida&quot;,
           GA = &quot;Georgia&quot;,
           HI = &quot;Hawaii&quot;,
           ID = &quot;Idaho&quot;,
           IL = &quot;Illinois&quot;,
           IN = &quot;Indiana&quot;,
           IA = &quot;Iowa&quot;,
           KS = &quot;Kansas&quot;,
           KY = &quot;Kentucky&quot;,
           LA = &quot;Louisiana&quot;,
           ME = &quot;Maine&quot;,
           MD = &quot;Maryland&quot;,
           MA = &quot;Massachusetts&quot;,
           MI = &quot;Michigan&quot;,
           MN = &quot;Minnesota&quot;,
           MS = &quot;Mississippi&quot;,
           MO = &quot;Missouri&quot;,
           MT = &quot;Montana&quot;,
           NE = &quot;Nebraska&quot;,
           NV = &quot;Nevada&quot;,
           NH = &quot;New Hampshire&quot;,
           NJ = &quot;New Jersey&quot;,
           NM = &quot;New Mexico&quot;,
           NY = &quot;New York&quot;,
           NC = &quot;North Carolina&quot;,
           ND = &quot;North Dakota&quot;,
           OH = &quot;Ohio&quot;,
           OK = &quot;Oklahoma&quot;,
           OR = &quot;Oregon&quot;,
           PA = &quot;Pennsylvania&quot;,
           RI = &quot;Rhode Island&quot;,
           SC = &quot;South Carolina&quot;,
           SD = &quot;South Dakota&quot;,
           TN = &quot;Tennessee&quot;,
           TX = &quot;Texas&quot;,
           UT = &quot;Utah&quot;,
           VT = &quot;Vermont&quot;,
           VA = &quot;Virginia&quot;,
           WA = &quot;Washington&quot;,
           WV = &quot;West Virginia&quot;,
           WI = &quot;Wisconsin&quot;,
           WY = &quot;Wyoming&quot;,
           PR = &quot;Puerto Rico&quot;,
           VI = &quot;U.S. Virgin Islands&quot;,
           AB = &quot;Alberta&quot;,
           BC = &quot;British Columbia&quot;,
           MB = &quot;Manitoba&quot;,
           NB = &quot;New Brunswick&quot;,
           NL = &quot;Newfoundland and Labrador&quot;,
           NS = &quot;Nova Scotia&quot;,
           NT = &quot;Northwest Territories&quot;,
           NU = &quot;Nunavut&quot;,
           ON = &quot;Ontario&quot;,
           PE = &quot;Prince Edward Island&quot;,
           QC = &quot;Quebec&quot;,
           SK = &quot;Saskatchewan&quot;,
           YT = &quot;Yukon&quot;,
           AS = &quot;American Samoa&quot;,
           GU = &quot;Guam&quot;,
           MP = &quot;Northern Marianas&quot;,
           ACT = &quot;Australian Capital Territory&quot;,
           NSW = &quot;New South Wales&quot;,
           QLD = &quot;Queensland&quot;,
           SA = &quot;South Australia&quot;,
           TAS = &quot;Tasmania&quot;,
           VIC = &quot;Victoria&quot;,
           fr = &quot;France&quot;,
           de = &quot;Germany&quot;,
           gb = &quot;United Kingdom&quot;,
           es = &quot;Spain&quot;,
           ie = &quot;Ireland&quot;,
           it = &quot;Italy&quot;,
           se = &quot;Sweden&quot;,
           no = &quot;Norway&quot;,
           fi = &quot;Finland&quot;,
           dk = &quot;Denmark&quot;,
           nl = &quot;Netherlands&quot;,
           be = &quot;Belgium&quot;,
           lu = &quot;Luxembourg&quot;,
           pt = &quot;Portugal&quot;,
}

return p</text>
      <sha1>mog5mr8b9ud6yx67nt6dmwn97zupfr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Jct/city</title>
    <ns>828</ns>
    <id>536046</id>
    <revision>
      <id>3908228</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: local p = {}  local concat = table.concat local insert = table.insert  local state  local function stateName(args) 	local AUSabbrs = {NT = &quot;Northern Territory&quot;, WA = &quot;Western Australia&quot;} 	 	local data = mw.loadData(&quot;Module:Jct/statename&quot;) 	local abbr = args.state or args.province 	local country = args.country 	if country == 'AUS' then 		return AUSabbrs[abbr] or data[abbr] 	else 		return data[abbr] 	end end  local function location(args, num) 	local city = args[&quot;city&quot; .. num]...</comment>
      <origin>3908228</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1384" sha1="rcmtweu7jtj3pmsd5z1d1jh87y0gu0s" xml:space="preserve">local p = {}

local concat = table.concat
local insert = table.insert

local state

local function stateName(args)
	local AUSabbrs = {NT = &quot;Northern Territory&quot;, WA = &quot;Western Australia&quot;}
	
	local data = mw.loadData(&quot;Module:Jct/statename&quot;)
	local abbr = args.state or args.province
	local country = args.country
	if country == 'AUS' then
		return AUSabbrs[abbr] or data[abbr]
	else
		return data[abbr]
	end
end

local function location(args, num)
	local city = args[&quot;city&quot; .. num]
	local location = args[&quot;location&quot; .. num]
	local areadab = args[&quot;areadab&quot; .. num]
	local countydab = args[&quot;countydab&quot; .. num]
	
	if not(city or location) then
		return ''
	end
	
	local parts
	if num == 1 then
		parts = {&quot;– &quot;}
	else
		parts = {&quot;, &quot;}
	end
	
	if location then
		insert(parts, location)
		return concat(parts)
	end
	
	insert(parts, &quot;[[&quot; .. city)
	if areadab then
		insert(parts, &quot; (&quot; .. areadab .. &quot;)&quot;)
	end
	if countydab then
		insert(parts, &quot;, &quot; .. countydab .. &quot; County&quot;)
	end
	if state then
		insert(parts, &quot;, &quot; .. state)
	end
	
	insert(parts, &quot;|&quot; .. city .. &quot;]]&quot;)
	return concat(parts)
end

function p.city(args)
	state = stateName(args)
	local cities = {}
	local locationCount = 1
	repeat
		local location = location(args, locationCount)
		insert(cities, location)
		local empty = (location == '')
		locationCount = locationCount + 1
	until empty
	return concat(cities)
end

return p</text>
      <sha1>rcmtweu7jtj3pmsd5z1d1jh87y0gu0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Jct</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536047</id>
    <revision>
      <id>3908229</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: &lt;includeonly&gt;{{safesubst:#invoke:Jct|jct}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{Dokumentacija}} &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3908229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="djlnjx2t04ihycrbfi1thuq3pbrmbvw" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{safesubst:#invoke:Jct|jct}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Dokumentacija}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>djlnjx2t04ihycrbfi1thuq3pbrmbvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/BIH</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536048</id>
    <redirect title="Šablon:Poznaka/BA" />
    <revision>
      <id>3908232</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Z1KA premjestio je stranicu [[Šablon:Poznaka/BIH]] na [[Šablon:Poznaka/BA]]: ISO kod: BA</comment>
      <origin>3908232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="40gdayyo8s2jpqnxamflatpo40vxxcv" xml:space="preserve">#PREUSMJERI [[Šablon:Poznaka/BA]]</text>
      <sha1>40gdayyo8s2jpqnxamflatpo40vxxcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/CG</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536049</id>
    <redirect title="Šablon:Poznaka/ME" />
    <revision>
      <id>3908234</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Z1KA premjestio je stranicu [[Šablon:Poznaka/CG]] na [[Šablon:Poznaka/ME]]: ISO kod: ME</comment>
      <origin>3908234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="cxq21l2r2wnhi0f7irt3v82q45kl8hy" xml:space="preserve">#PREUSMJERI [[Šablon:Poznaka/ME]]</text>
      <sha1>cxq21l2r2wnhi0f7irt3v82q45kl8hy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/HRV</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536050</id>
    <redirect title="Šablon:Poznaka/HR" />
    <revision>
      <id>3908239</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Z1KA premjestio je stranicu [[Šablon:Poznaka/HRV]] na [[Šablon:Poznaka/HR]]: ISO kod: HR</comment>
      <origin>3908239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="miqesnvrischmdlha7verntinkb5a5o" xml:space="preserve">#PREUSMJERI [[Šablon:Poznaka/HR]]</text>
      <sha1>miqesnvrischmdlha7verntinkb5a5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/SRB</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536051</id>
    <redirect title="Šablon:Poznaka/RS" />
    <revision>
      <id>3908242</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Z1KA premjestio je stranicu [[Šablon:Poznaka/SRB]] na [[Šablon:Poznaka/RS]]: ISO kod: RS</comment>
      <origin>3908242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="f42jgl487j6cxo3a08w62u1tz0dzrrd" xml:space="preserve">#PREUSMJERI [[Šablon:Poznaka/RS]]</text>
      <sha1>f42jgl487j6cxo3a08w62u1tz0dzrrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Autoputevi u Srbiji</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536052</id>
    <redirect title="Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji" />
    <revision>
      <id>3908244</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Z1KA premjestio je stranicu [[Autoputevi u Srbiji]] na [[Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji]]: Uobičajen naziv</comment>
      <origin>3908244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="lbgbk5vsix5qyt49egszt1raneza0c6" xml:space="preserve">#PREUSMJERI [[Spisak autoputeva i brzih cesta u Srbiji]]</text>
      <sha1>lbgbk5vsix5qyt49egszt1raneza0c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/EU</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536053</id>
    <revision>
      <id>3908249</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}} | slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg | link                = Saobraćaj u Evropskoj uniji | link-E              = Evropski put E{{{broj}}} | veličina            = {{{veličina|}}} | s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt; | vrsta               = {{{vrsta|}}} | broj                = {{{broj|}}} | tekst               = {{{tekst|}}} &lt;noinclude&gt;  &lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt; | alias               = EU | v...</comment>
      <origin>3908249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="545" sha1="au0vnsj6mmltlr73a3hvxjzmxv7r2x8" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Evropskoj uniji
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = EU
| vrsta1              = E
| broj1               = 65
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>au0vnsj6mmltlr73a3hvxjzmxv7r2x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/GR</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536054</id>
    <revision>
      <id>3908261</id>
      <timestamp>2026-07-18T13:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}} | slika-A             = Autokinetodromos A{{{broj}}} number.svg | slika-N             = GR-EO-{{{broj}}}.svg | slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg | link                = Saobraćaj u Grčkoj | link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Grčka) | link-N              = Nacionalni put {{{broj}}} (Grčka) | link-E              = Evropski put E{{{broj}}} | veličina            = {{{veličina|}}} | s_veličina...</comment>
      <origin>3908261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="862" sha1="9wu0tvfq6vxeapyj17zs3hdtqv5hp7x" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Autokinetodromos A{{{broj}}} number.svg
| slika-N             = GR-EO-{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Grčkoj
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Grčka)
| link-N              = Nacionalni put {{{broj}}} (Grčka)
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = GR
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = N
| broj2               = 2
| vrsta3              = E
| broj3               = 65
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>9wu0tvfq6vxeapyj17zs3hdtqv5hp7x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908272</id>
      <parentid>3908261</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="966" sha1="fr2rshnnt0natwtxaeimwr1etzrq7y2" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Autokinetodromos A{{{broj}}} number.svg
| slika-N             = GR-EO-{{{broj}}}.svg
| slika-EO            = GR-EO-{{{broj}}}.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Grčkoj
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Grčka)
| link-N              = Nacionalni put {{{broj}}} (Grčka)
| link-EO             = Nacionalni put {{{broj}}} (Grčka)
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = GR
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = N
| broj2               = 2
| vrsta3              = E
| broj3               = 65
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>fr2rshnnt0natwtxaeimwr1etzrq7y2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/HU</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536055</id>
    <revision>
      <id>3908267</id>
      <timestamp>2026-07-18T14:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}} | slika-M             = M{{{broj}}} (Hu) Otszogletu kek tabla.svg | slika-MA            = M{{{broj}}} (Hu) Otszogletu kek tabla.svg | slika-R             = R{{{broj}}} (Hu) Otszogletu kek tabla.png | slika-F             = {{{broj}}} (Hu) Otszogletu zold tabla.svg | slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg | link                = Saobraćaj u Mađarskoj | link-M              = Autoput M{{{broj}}} (Mađarska) | link...</comment>
      <origin>3908267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1254" sha1="ino9tzfz6z9fmcjqzrkkcczcldr6vuu" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-M             = M{{{broj}}} (Hu) Otszogletu kek tabla.svg
| slika-MA            = M{{{broj}}} (Hu) Otszogletu kek tabla.svg
| slika-R             = R{{{broj}}} (Hu) Otszogletu kek tabla.png
| slika-F             = {{{broj}}} (Hu) Otszogletu zold tabla.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Mađarskoj
| link-M              = Autoput M{{{broj}}} (Mađarska)
| link-MA             = Autoput M{{{broj}}} (Mađarska)
| link-R              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Mađarskoj
| link-F              = Spisak glavnih puteva u Mađarskoj
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = HU
| vrsta1              = M
| broj1               = 1
| vrsta2              = MA
| broj2               = 0
| vrsta3              = R
| broj3               = 67
| vrsta4              = F
| broj4               = 10
| vrsta5              = E
| broj5               = 73
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>ino9tzfz6z9fmcjqzrkkcczcldr6vuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908271</id>
      <parentid>3908267</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1379" sha1="6f5ghy3we96ydkuqfxq662vs5b0sznc" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-M             = M{{{broj}}} (Hu) Otszogletu kek tabla.svg
| slika-MA            = M{{{broj}}} (Hu) Otszogletu kek tabla.svg
| slika-R             = R{{{broj}}} (Hu) Otszogletu kek tabla.png
| slika-F             = {{{broj}}} (Hu) Otszogletu zold tabla.svg
| slika-EF            = {{{broj}}} (Hu) Otszogletu zold tabla.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Mađarskoj
| link-M              = Autoput M{{{broj}}} (Mađarska)
| link-MA             = Autoput M{{{broj}}} (Mađarska)
| link-R              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Mađarskoj
| link-F              = Spisak glavnih puteva u Mađarskoj
| link-EF             = Spisak glavnih puteva u Mađarskoj
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = HU
| vrsta1              = M
| broj1               = 1
| vrsta2              = MA
| broj2               = 0
| vrsta3              = R
| broj3               = 67
| vrsta4              = F
| broj4               = 10
| vrsta5              = E
| broj5               = 73
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>6f5ghy3we96ydkuqfxq662vs5b0sznc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/SE</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536056</id>
    <revision>
      <id>3908273</id>
      <timestamp>2026-07-18T14:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}} | slika-E             = E{{{broj}}} (Sverige).svg | slika-R             = Riksväg {{{broj}}}.svg | slika-L             = Lansväg {{{broj}}}.png | link                = Saobraćaj u Grčkoj | link-E              = Evropski put E{{{broj}}} (Švedska) | link-R              = Autoput {{{broj}}} (Švedska) | veličina            = {{{veličina|}}} | s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt; | vrsta               = {{{vr...</comment>
      <origin>3908273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="804" sha1="ok36yf9gdf2fonyq7697gqz5czuuqbe" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-E             = E{{{broj}}} (Sverige).svg
| slika-R             = Riksväg {{{broj}}}.svg
| slika-L             = Lansväg {{{broj}}}.png
| link                = Saobraćaj u Grčkoj
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}} (Švedska)
| link-R              = Autoput {{{broj}}} (Švedska)
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = SE
| vrsta1              = E
| broj1               = 4
| vrsta2              = R
| broj2               = 20
| vrsta3              = L
| broj3               = 100
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>ok36yf9gdf2fonyq7697gqz5czuuqbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908275</id>
      <parentid>3908273</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="803" sha1="cwnmzxwqsstb4ddigpbu7jj1gibjz1d" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-E             = E{{{broj}}} (Sverige).svg
| slika-R             = Riksväg {{{broj}}}.svg
| slika-L             = Lansväg {{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Grčkoj
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}} (Švedska)
| link-R              = Autoput {{{broj}}} (Švedska)
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = SE
| vrsta1              = E
| broj1               = 4
| vrsta2              = R
| broj2               = 9
| vrsta3              = L
| broj3               = 100
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>cwnmzxwqsstb4ddigpbu7jj1gibjz1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908278</id>
      <parentid>3908275</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="805" sha1="gvxodkhqa9hkpv112060592r1bogwfv" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-E             = E{{{broj}}} (Sverige).svg
| slika-R             = Riksväg {{{broj}}}.svg
| slika-L             = Lansväg {{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Švedskoj
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}} (Švedska)
| link-R              = Autoput {{{broj}}} (Švedska)
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = SE
| vrsta1              = E
| broj1               = 4
| vrsta2              = R
| broj2               = 9
| vrsta3              = L
| broj3               = 100
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>gvxodkhqa9hkpv112060592r1bogwfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/PL</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536057</id>
    <revision>
      <id>3908279</id>
      <timestamp>2026-07-18T14:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}} | slika-A             = {{{vrsta}}}{{{broj}}}-PL.svg | slika-S             = {{{vrsta}}}{{{broj}}}-PL.svg | slika-D             = DK{{{broj}}}-PL.svg | slika-K             = DK{{{broj}}}-PL.svg | slika-DK            = DK{{{broj}}}-PL.svg | slika-DW            = DW{{{broj}}}-PL.svg | slika-W             = DW{{{broj}}}-PL.svg | slika-E             = {{{vrsta}}}{{{broj}}}-PL.svg | link                = Saobraćaj u Poljskoj...</comment>
      <origin>3908279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1369" sha1="dfeojgt7a2goum5so59by8vck06xov9" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = {{{vrsta}}}{{{broj}}}-PL.svg
| slika-S             = {{{vrsta}}}{{{broj}}}-PL.svg
| slika-D             = DK{{{broj}}}-PL.svg
| slika-K             = DK{{{broj}}}-PL.svg
| slika-DK            = DK{{{broj}}}-PL.svg
| slika-DW            = DW{{{broj}}}-PL.svg
| slika-W             = DW{{{broj}}}-PL.svg
| slika-E             = {{{vrsta}}}{{{broj}}}-PL.svg
| link                = Saobraćaj u Poljskoj
| link-A              = Autoput A{{{broj}}} (Poljska)
| link-S              = Brza cesta S{{{broj}}} (Poljska)
| link-D              = Državna cesta {{{broj}}} (Poljska)
| link-K              = Državna cesta {{{broj}}} (Poljska)
| link-DK             = Državna cesta {{{broj}}} (Poljska)
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = PL
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = S
| broj2               = 1
| vrsta3              = D
| broj3               = 1
| vrsta4              = DW
| broj4               = 142
| vrsta5              = E
| broj5               = 65
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>dfeojgt7a2goum5so59by8vck06xov9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/CZ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536058</id>
    <revision>
      <id>3908281</id>
      <timestamp>2026-07-18T14:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}} | slika-D             = CZ traffic sign IS16a - D{{{broj}}}.svg | slika-S             = SilniceI{{{broj}}}.svg | slika-E             = CZ traffic sign IS17 - E{{{broj}}}.svg | link                = Saobraćaj u Češkoj | link-D              = Autoput D{{{broj}}} (Češka) | link-S              = Državna cesta S{{{broj}}} (Češka) | link-E              = Evropski put E{{{broj}}} | veličina            = {{{veličina|}}...</comment>
      <origin>3908281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="882" sha1="5gn56s5gi3ojg25h50h2vfzcm4zgz8s" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-D             = CZ traffic sign IS16a - D{{{broj}}}.svg
| slika-S             = SilniceI{{{broj}}}.svg
| slika-E             = CZ traffic sign IS17 - E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Češkoj
| link-D              = Autoput D{{{broj}}} (Češka)
| link-S              = Državna cesta S{{{broj}}} (Češka)
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = CZ
| vrsta1              = D
| broj1               = 1
| vrsta2              = S
| broj2               = 10
| vrsta3              = E
| broj3               = 55
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>5gn56s5gi3ojg25h50h2vfzcm4zgz8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908282</id>
      <parentid>3908281</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T14:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="990" sha1="76gfzxnj8o3ttz227xnvesxc9fhyxpj" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-D             = CZ traffic sign IS16a - D{{{broj}}}.svg
| slika-S             = SilniceI{{{broj}}}.svg
| slika-I             = SilniceI{{{broj}}}.svg
| slika-E             = CZ traffic sign IS17 - E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj u Češkoj
| link-D              = Autoput D{{{broj}}} (Češka)
| link-S              = Državna cesta S{{{broj}}} (Češka)
| link-I              = Državna cesta I{{{broj}}} (Češka)
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = CZ
| vrsta1              = D
| broj1               = 1
| vrsta2              = S
| broj2               = 10
| vrsta3              = E
| broj3               = 55
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>76gfzxnj8o3ttz227xnvesxc9fhyxpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/SK</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536059</id>
    <revision>
      <id>3908286</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}} | slika-D             = D{{{broj}}}-SVK-2020.svg | slika-R             = R{{{broj}}}-SVK-2020.svg | slika-I             = I{{{broj}}}-SVK-2020.svg | slika-II            = II{{{broj}}}-SVK-2020.svg | slika-E             = E{{{broj}}}-SVK-2020.svg | link                = Saobraćaj u Slovačkoj | link-D              = Autoput D{{{broj}}} (Slovačka) | link-R              = Brza cesta R{{{broj}}} (Slovačka) | link-I...</comment>
      <origin>3908286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1166" sha1="qrsjg81rwhvjhl8j1d3wpwp9uqaa4vn" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-D             = D{{{broj}}}-SVK-2020.svg
| slika-R             = R{{{broj}}}-SVK-2020.svg
| slika-I             = I{{{broj}}}-SVK-2020.svg
| slika-II            = II{{{broj}}}-SVK-2020.svg
| slika-E             = E{{{broj}}}-SVK-2020.svg
| link                = Saobraćaj u Slovačkoj
| link-D              = Autoput D{{{broj}}} (Slovačka)
| link-R              = Brza cesta R{{{broj}}} (Slovačka)
| link-I              = Put I/{{{broj}}} (Češka)
| link-II             = Put II/{{{broj}}} (Češka)
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = SK
| vrsta1              = D
| broj1               = 1
| vrsta2              = R
| broj2               = 1
| vrsta3              = I
| broj3               = 11
| vrsta4              = II
| broj4               = 425
| vrsta5              = E
| broj5               = 50
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>qrsjg81rwhvjhl8j1d3wpwp9uqaa4vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/XK</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536060</id>
    <revision>
      <id>3908288</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}} | slika-R             = {{{vrsta}}}{{{broj}}}-Kosovo.svg | slika-M             = {{{vrsta}}}{{{broj}}}-Kosovo.svg | slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg | link                = Saobraćaj na Kosovu | link-R              = Spisak autoputeva i brzih cesta na Kosovu | link-M              = Spisak autoputeva i brzih cesta na Kosovu | link-E              = Evropski put E{{{broj}}} | veličina            = {{{velič...</comment>
      <origin>3908288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="0tguod2llei5v2addwqr2ux8m8eaqzu" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-R             = {{{vrsta}}}{{{broj}}}-Kosovo.svg
| slika-M             = {{{vrsta}}}{{{broj}}}-Kosovo.svg
| slika-E             = Tabliczka E{{{broj}}}.svg
| link                = Saobraćaj na Kosovu
| link-R              = Spisak autoputeva i brzih cesta na Kosovu
| link-M              = Spisak autoputeva i brzih cesta na Kosovu
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = XK
| vrsta1              = R
| broj1               = 7
| vrsta2              = M
| broj2               = 2
| vrsta3              = E
| broj3               = 65
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>0tguod2llei5v2addwqr2ux8m8eaqzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šablon:Poznaka/MK</title>
    <ns>10</ns>
    <id>536061</id>
    <revision>
      <id>3908295</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}} | slika-A             = Motorway-A{{{broj}}}-Hex-Green.svg | slika-M             = M{{{broj}}}-MKD.svg | slika-P             = M{{{broj}}}-MKD.svg | slika-R             = M{{{broj}}}-MKD.svg | slika-E             = E{{{broj}}}-MKD.svg | link                = Saobraćaj u Sjevernoj Makedoniji | link-A              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Sjevernoj Makedoniji | link-M              = Spisak autoputeva i brzih ce...</comment>
      <origin>3908295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1211" sha1="41et2fcl0x1r94ap7ic3m8k2ce6ol2a" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|Poznaka/dokumentacija&lt;/noinclude&gt;}}}
| slika-A             = Motorway-A{{{broj}}}-Hex-Green.svg
| slika-M             = M{{{broj}}}-MKD.svg
| slika-P             = M{{{broj}}}-MKD.svg
| slika-R             = M{{{broj}}}-MKD.svg
| slika-E             = E{{{broj}}}-MKD.svg
| link                = Saobraćaj u Sjevernoj Makedoniji
| link-A              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Sjevernoj Makedoniji
| link-M              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Sjevernoj Makedoniji
| link-P              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Sjevernoj Makedoniji
| link-R              = Spisak autoputeva i brzih cesta u Sjevernoj Makedoniji
| link-E              = Evropski put E{{{broj}}}
| veličina            = {{{veličina|}}}
| s_veličina          = x19px &lt;!-- default --&gt;
| vrsta               = {{{vrsta|}}}
| broj                = {{{broj|}}}
| tekst               = {{{tekst|}}}
&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- ** Dokumentacija ** --&gt;
| alias               = MK
| vrsta1              = A
| broj1               = 1
| vrsta2              = P
| broj2               = 5к
| vrsta3              = R
| broj3               = 101
| vrsta4              = E
| broj4               = 75
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>41et2fcl0x1r94ap7ic3m8k2ce6ol2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorija:Putevi na Kosovu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>536062</id>
    <revision>
      <id>3908297</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{Putevi po državama|Kosovo}} {{Commonscat|Roads in Kosovo}}</comment>
      <origin>3908297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="02zdrvic1ddqyac560duasriumm160w" xml:space="preserve">{{Putevi po državama|Kosovo}}
{{Commonscat|Roads in Kosovo}}</text>
      <sha1>02zdrvic1ddqyac560duasriumm160w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908298</id>
      <parentid>3908297</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="pb02ykpx6o962roaradwr7hdkeh5m1k" xml:space="preserve">{{Putevi po državama|Kosovu}}
{{Commonscat|Roads in Kosovo}}</text>
      <sha1>pb02ykpx6o962roaradwr7hdkeh5m1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908299</id>
      <parentid>3908298</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kategorija:Saobraćajna infrastruktura na Kosovu]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a)</comment>
      <origin>3908299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="rj7c14ou3psci48rl2rffdih3e6h2ve" xml:space="preserve">{{Putevi po državama|Kosovu}}
{{Commonscat|Roads in Kosovo}}

[[Kategorija:Saobraćajna infrastruktura na Kosovu]]</text>
      <sha1>rj7c14ou3psci48rl2rffdih3e6h2ve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorija:Saobraćajna infrastruktura na Kosovu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>536063</id>
    <revision>
      <id>3908300</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{Saobraćajna infrastruktura u|Kosovu}} {{Commonscat|Transport infrastructure in Kosovo}}</comment>
      <origin>3908300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="12ak5b2afpyrnyrnwsl1s78qx721cs7" xml:space="preserve">{{Saobraćajna infrastruktura u|Kosovu}}
{{Commonscat|Transport infrastructure in Kosovo}}</text>
      <sha1>12ak5b2afpyrnyrnwsl1s78qx721cs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908302</id>
      <parentid>3908300</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+[[Kategorija:Saobraćaj na Kosovu]]; +[[Kategorija:Građevine i strukture na Kosovu]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a)</comment>
      <origin>3908302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="gljr7bjj5remfqtkzxgxr59ur9w43sg" xml:space="preserve">{{Saobraćajna infrastruktura u|Kosovu}}
{{Commonscat|Transport infrastructure in Kosovo}}

[[Kategorija:Saobraćaj na Kosovu]]
[[Kategorija:Građevine i strukture na Kosovu]]</text>
      <sha1>gljr7bjj5remfqtkzxgxr59ur9w43sg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorija:Saobraćaj na Kosovu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>536064</id>
    <revision>
      <id>3908303</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{Commonscat|Transport in Kosovo}} {{Saobraćaj po državama|Kosovo}}  [[Kategorija:Saobraćaj u Evropi|Kosovo]]</comment>
      <origin>3908303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="3sya5bthrdo0gepgpckki9su1mm0fmc" xml:space="preserve">{{Commonscat|Transport in Kosovo}}
{{Saobraćaj po državama|Kosovo}}

[[Kategorija:Saobraćaj u Evropi|Kosovo]]</text>
      <sha1>3sya5bthrdo0gepgpckki9su1mm0fmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorija:Građevine i strukture na Kosovu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>536065</id>
    <revision>
      <id>3908305</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{Commonscat|Buildings in Kosovo}} {{Građevine i strukture u|Kosovu}}</comment>
      <origin>3908305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="qcwqnyh0xiiwu790dtg2pf6ic0ygk50" xml:space="preserve">{{Commonscat|Buildings in Kosovo}}
{{Građevine i strukture u|Kosovu}}</text>
      <sha1>qcwqnyh0xiiwu790dtg2pf6ic0ygk50</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908306</id>
      <parentid>3908305</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T15:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kategorija:Arhitektura na Kosovu]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a)</comment>
      <origin>3908306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="f2d02ezt0twkczagh2nn1rx9go5q2sk" xml:space="preserve">{{Commonscat|Buildings in Kosovo}}
{{Građevine i strukture u|Kosovu}}

[[Kategorija:Arhitektura na Kosovu]]</text>
      <sha1>f2d02ezt0twkczagh2nn1rx9go5q2sk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorija:Arhitektura na Kosovu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>536066</id>
    <revision>
      <id>3908308</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{Arhitektura po državama|Kosova}} {{Commonscat|Architecture of Kosovo}}  [[Kategorija:Arhitektura u Evropi|Kosovo]]</comment>
      <origin>3908308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="grha7ygbtcatlx9hzlovluvssi4x9ds" xml:space="preserve">{{Arhitektura po državama|Kosova}}
{{Commonscat|Architecture of Kosovo}}

[[Kategorija:Arhitektura u Evropi|Kosovo]]</text>
      <sha1>grha7ygbtcatlx9hzlovluvssi4x9ds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorija:Kultura Kosova</title>
    <ns>14</ns>
    <id>536067</id>
    <revision>
      <id>3908310</id>
      <timestamp>2026-07-18T15:35:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z1KA</username>
        <id>87045</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: {{Commonscat|Culture of Kosovo}} {{Kultura po državama|Kosovo}}</comment>
      <origin>3908310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="lwp0zfa35swv9e6e8svo717ke7go3k2" xml:space="preserve">{{Commonscat|Culture of Kosovo}}
{{Kultura po državama|Kosovo}}</text>
      <sha1>lwp0zfa35swv9e6e8svo717ke7go3k2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Korisnik:Tamara Mjesečeva kći/Pijesak</title>
    <ns>2</ns>
    <id>536068</id>
    <revision>
      <id>3908313</id>
      <timestamp>2026-07-18T17:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tamara Mjesečeva kći</username>
        <id>183734</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: Književnica Tamara Dragić  Tamara Dragić&lt;nowiki&gt;''' (Banja Luka, 1987) bosanskohercegovačka je književnica, pjesnikinja, prozna spisateljica i lektorica. Autorica je zbirke poezije ''Sam u gomili'' (2016) i romana ''Božići u vremenu''&lt;/nowiki&gt; (2020). Piše poeziju, prozu, književnost za djecu, haiku poeziju, književne recenzije i bavi se lektorisanjem.   Biografija  Rođena je 1987. godine u Banjoj Luci. Prvu zbirku poezije &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Sam u gomili&lt;nowiki&gt;''&lt;...</comment>
      <origin>3908313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2076" sha1="gsl31k7xuxuw66f4s08xt4g0hafo4jl" xml:space="preserve">Književnica Tamara Dragić

Tamara Dragić&lt;nowiki&gt;''' (Banja Luka, 1987) bosanskohercegovačka je književnica, pjesnikinja, prozna spisateljica i lektorica. Autorica je zbirke poezije ''Sam u gomili'' (2016) i romana ''Božići u vremenu''&lt;/nowiki&gt; (2020). Piše poeziju, prozu, književnost za djecu, haiku poeziju, književne recenzije i bavi se lektorisanjem. 

Biografija

Rođena je 1987. godine u Banjoj Luci. Prvu zbirku poezije &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Sam u gomili&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; objavila je u decembru 2016. godine. Roman &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Božići u vremenu&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; objavila je u septembru 2020. godine. Objavljivala je poeziju i prozu za djecu, a priprema i zbirku haiku poezije. [1][2][3]

Sarađivala je kao spoljni saradnik sa Narodnom i univerzitetskom bibliotekom Republike Srpske. Piše književne recenzije, lektoriše književne tekstove i učestvuje kao moderator i voditelj književnih promocija. 

Književni rad

Njeni književni radovi objavljivani su u zbornicima, časopisima, antologijama i na regionalnim književnim portalima. Dobitnica je više književnih nagrada i priznanja. 

Bibliografija

Sam u gomili&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; – zbirka poezije (2016)

Božići u vremenu&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; – roman (2020)

Reference

1. [Pokazivač – biografija autorice](&lt;nowiki&gt;https://www.pokazivac.com/tamara-dragic-do-tebe/?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)

2. [Enheduana – biografski podaci](&lt;nowiki&gt;https://www.enheduana.com/post/tamara-dragic-svim-evama-za-festival-krik-zene?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)

3. [Enheduana – „Plesati kroz život“](&lt;nowiki&gt;https://www.enheduana.com/post/tamara-dragic-plesati-kroz-zivot-za-konkurs-tajna-andriceve-kutije?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)


Izvori:

1. pokazivac.com: www.pokazivac.com/tamara-dragic-do-tebe/?utm_source=chatgpt.com

2. enheduana.com: www.enheduana.com/post/tamara-dragic-svim-evama-za-festival-krik-zene?utm_source=chatgpt.com

3. casopis enheduana: www.enheduana.com/post/tamara-dragic-plesati-kroz-zivot-za-konkurs-tajna-andriceve-kutije?utm_source=chatgpt.com</text>
      <sha1>gsl31k7xuxuw66f4s08xt4g0hafo4jl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908316</id>
      <parentid>3908313</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tamara Mjesečeva kći</username>
        <id>183734</id>
      </contributor>
      <origin>3908316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2067" sha1="d1jf0vix41yk40cj36br2s4td5kpt58" xml:space="preserve">Tamara Dragić (književnica)

Tamara Dragić&lt;nowiki&gt;''' (Banja Luka, 1987.) bosanskohercegovačka je književnica, pjesnikinja, prozna spisateljica i lektorica. Autorica je zbirke poezije ''Sam u gomili'' (2016) i romana ''Božići u vremenu''&lt;/nowiki&gt; (2020). Piše poeziju, prozu, književnost za djecu, haiku poeziju, književne recenzije i bavi se lektorisanjem. 

Biografija

Rođena je 1987. godine u Banjoj Luci. Prvu zbirku poezije &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Sam u gomili&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; objavila je u decembru 2016. godine. Roman &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Božići u vremenu&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; objavila je u septembru 2020. godine. Objavljivala je poeziju i prozu za djecu, a priprema i zbirku haiku poezije. [1][2][3]

Sarađivala je kao spoljni saradnik sa Narodnom i univerzitetskom bibliotekom Republike Srpske. Piše književne recenzije, lektoriše književne tekstove i učestvuje kao moderator i voditelj književnih promocija. 

Književni rad

Njeni književni radovi objavljivani su u zbornicima, časopisima, antologijama i na regionalnim književnim portalima. Dobitnica je više književnih nagrada i priznanja. 

Bibliografija

Sam u gomili&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; – zbirka poezije (2016)

Božići u vremenu&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; – roman (2020)

Reference

1. [Pokazivač – biografija autorice](&lt;nowiki&gt;https://www.pokazivac.com/tamara-dragic-do-tebe/?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)

2. [Enheduana – biografski podaci](&lt;nowiki&gt;https://www.enheduana.com/post/tamara-dragic-svim-evama-za-festival-krik-zene?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)

3. [Enheduana – „Plesati kroz život“](&lt;nowiki&gt;https://www.enheduana.com/post/tamara-dragic-plesati-kroz-zivot-za-konkurs-tajna-andriceve-kutije?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)


Izvori:

1. pokazivac.com: www.pokazivac.com/tamara-dragic-do-tebe/?utm_source=chatgpt.com

2. enheduana.com: www.enheduana.com/post/tamara-dragic-svim-evama-za-festival-krik-zene?utm_source=chatgpt.com

3. casopis enheduana: www.enheduana.com/post/tamara-dragic-plesati-kroz-zivot-za-konkurs-tajna-andriceve-kutije?utm_source</text>
      <sha1>d1jf0vix41yk40cj36br2s4td5kpt58</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908321</id>
      <parentid>3908316</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tamara Mjesečeva kći</username>
        <id>183734</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3908321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="chwebbznqs387u7n5cfvxsgtmd04duu" xml:space="preserve">Tamara Dragić (književnica)

Tamara Dragić&lt;nowiki&gt;''' (Banja Luka, 1987.) bosanskohercegovačka je književnica, pjesnikinja, prozna spisateljica i lektorica. Autorica je zbirke poezije ''Sam u gomili'' (2016.) i romana ''Božići u vremenu''&lt;/nowiki&gt; (2020.). Piše poeziju, prozu, književnost za djecu, haiku poeziju, književne recenzije i bavi se lektorisanjem. 

Biografija

Rođena je 1987. godine u Banjoj Luci. Prvu zbirku poezije &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Sam u gomili&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; objavila je u decembru 2016. godine. Roman &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Božići u vremenu&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; objavila je u septembru 2020. godine. Objavljivala je poeziju i prozu za djecu, a priprema i zbirku haiku poezije. [1][2][3]

Sarađivala je kao spoljni saradnik sa Narodnom i univerzitetskom bibliotekom Republike Srpske. Piše književne recenzije, lektoriše književne tekstove i učestvuje kao moderator i voditelj književnih promocija. 

Književni rad

Njeni književni radovi objavljivani su u zbornicima, časopisima, antologijama i na regionalnim književnim portalima. Dobitnica je više književnih nagrada i priznanja. 

Bibliografija

Sam u gomili&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; – zbirka poezije (2016.)

Božići u vremenu&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; – roman (2020.


Izvori:

1. pokazivac.com: www.pokazivac.com/tamara-dragic-do-tebe/?utm_source=chatgpt.com

2. enheduana.com: www.enheduana.com/post/tamara-dragic-svim-evama-za-festival-krik-zene?utm_source=chatgpt.com

3. casopis enheduana: www.enheduana.com/post/tamara-dragic-plesati-kroz-zivot-za-konkurs-tajna-andriceve-kutije?utm_source


Reference

1. [Pokazivač – biografija autorice](&lt;nowiki&gt;https://www.pokazivac.com/tamara-dragic-do-tebe/?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)

2. [Enheduana – biografski podaci](&lt;nowiki&gt;https://www.enheduana.com/post/tamara-dragic-svim-evama-za-festival-krik-zene?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)

3. [Enheduana – „Plesati kroz život“](&lt;nowiki&gt;https://www.enheduana.com/post/tamara-dragic-plesati-kroz-zivot-za-konkurs-tajna-andriceve-kutije?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)</text>
      <sha1>chwebbznqs387u7n5cfvxsgtmd04duu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908324</id>
      <parentid>3908321</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tamara Mjesečeva kći</username>
        <id>183734</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3908324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2063" sha1="3i1wqky1pcmy2xnipup3lprecf0dx6h" xml:space="preserve">Tamara Dragić (književnica)

Tamara Dragić (Banja Luka, 1987.) bosanskohercegovačka je književnica, pjesnikinja, priznata spisateljica i lektorica. Autorica je zbirke poezije &lt;nowiki&gt;''Sam u gomili'' (2016.) i romana ''Božići u vremenu''&lt;/nowiki&gt; (2020.). Piše poeziju, prozu, književnost za djecu, haiku poeziju, književne recenzije i bavi se lektorisanjem. 

Biografija

Rođena je 1987. godine u Banjoj Luci. Prvu zbirku poezije &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Sam u gomili&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; objavila je u decembru 2016. godine. Roman &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Božići u vremenu&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; objavila je u septembru 2020. godine. Objavljivala je poeziju i prozu za djecu, a priprema i zbirku haiku poezije. 

Sarađivala je kao spoljni saradnik sa Narodnom i univerzitetskom bibliotekom Republike Srpske. Piše književne recenzije, lektoriše književne tekstove i učestvuje kao moderator i voditelj književnih promocija. 

Književni rad

Njeni književni radovi objavljivani su u zbornicima, časopisima, antologijama i na regionalnim književnim portalima. Dobitnica je više književnih nagrada i priznanja. 

Bibliografija

Sam u gomili&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; – zbirka poezije (2016.)

Božići u vremenu&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; – roman (2020.)


Izvori:

1. pokazivac.com: www.pokazivac.com/tamara-dragic-do-tebe/?utm_source=chatgpt.com

2. enheduana.com: www.enheduana.com/post/tamara-dragic-svim-evama-za-festival-krik-zene?utm_source=chatgpt.com

3. casopis enheduana: www.enheduana.com/post/tamara-dragic-plesati-kroz-zivot-za-konkurs-tajna-andriceve-kutije?utm_source


Reference

1. [Pokazivač – biografija autorice](&lt;nowiki&gt;https://www.pokazivac.com/tamara-dragic-do-tebe/?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)

2. [Enheduana – biografski podaci](&lt;nowiki&gt;https://www.enheduana.com/post/tamara-dragic-svim-evama-za-festival-krik-zene?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)

3. [Enheduana – „Plesati kroz život“](&lt;nowiki&gt;https://www.enheduana.com/post/tamara-dragic-plesati-kroz-zivot-za-konkurs-tajna-andriceve-kutije?utm_source=chatgpt.com&lt;/nowiki&gt;)</text>
      <sha1>3i1wqky1pcmy2xnipup3lprecf0dx6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zrakoplovni tim Graz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536069</id>
    <redirect title="Vazduhoplovni tim Graz" />
    <revision>
      <id>3908341</id>
      <timestamp>2026-07-18T20:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Palapa</username>
        <id>383</id>
      </contributor>
      <comment>Palapa premjestio je stranicu [[Zrakoplovni tim Graz]] na [[Vazduhoplovni tim Graz]]: Standardizacija</comment>
      <origin>3908341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="opv4e81lp6r80vmy4qbi4uk9ee78dk8" xml:space="preserve">#PREUSMJERI [[Vazduhoplovni tim Graz]]</text>
      <sha1>opv4e81lp6r80vmy4qbi4uk9ee78dk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>JumpSTART trijaža</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536070</id>
    <revision>
      <id>3908343</id>
      <timestamp>2026-07-18T22:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Nova stranica: '''JumpSTART''' je jedan od najčešće korištenih pedijatrijskih sistema [[trijaža|trijaže]] u [[medicina katastrofa|medicini katastrofa]] i [[urgentna medicina|urgentnoj medicini]], namijenjen razvrstavanju djece u [[incident s velikim brojem stradalih|incidentima s velikim brojem stradalih]] radi određivanja prioriteta liječenja u uslovima ograničenih medicinskih resursa. Razvio ga je 1995. američki ljekar Lou Romig kao prilagođenu verziju sistema START trijaža|...</comment>
      <origin>3908343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14775" sha1="ruahq3jygr7ir8inhe07zizx0pq9tpt" xml:space="preserve">'''JumpSTART''' je jedan od najčešće korištenih pedijatrijskih sistema [[trijaža|trijaže]] u [[medicina katastrofa|medicini katastrofa]] i [[urgentna medicina|urgentnoj medicini]], namijenjen razvrstavanju djece u [[incident s velikim brojem stradalih|incidentima s velikim brojem stradalih]] radi određivanja prioriteta liječenja u uslovima ograničenih medicinskih resursa. Razvio ga je 1995. američki ljekar Lou Romig kao prilagođenu verziju sistema [[START trijaža|START]], koji je razvijen za odrasle osobe. JumpSTART omogućava brzu procjenu prioriteta liječenja djece uzimajući u obzir njihove [[anatomija|anatomske]], [[Fiziologija|fiziološke]] i [[Razvoj djeteta|razvojne]] specifičnosti. Primjena standardnog START algoritma na pedijatrijskoj populaciji može dovesti do pogrešne procjene težine stanja, prvenstveno zbog toga što djeca češće doživljavaju primarni respiratorni zastoj uz očuvanu cirkulaciju, te imaju drugačije normalne vrijednosti vitalnih parametara u odnosu na odrasle.&lt;ref name=&quot;Romig_2002&quot;&gt;{{cite journal |last1=Romig |first1=Lou E. |date=2002 |title=Pediatric triage. A system to JumpSTART your triage of young patients at MCIs |journal=JEMS: A Journal of Emergency Medical Services |volume=27 |issue=7 |pages=52–58, 60–63 |pmid=12141119 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12141119/ |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Razvoj i karakteristike ==

JumpSTART je 1995. razvio dr. Lou Romig, specijalista pedijatrijske [[Urgentna medicina|urgentne medicine]] i [[Medicina katastrofa|medicine katastrofa]] iz [[Dječija bolnica Nicklaus|Dječije bolnica u Miamiju]], kao pedijatrijsko prilagođavanje sistema [[START trijaža|START]] namijenjeno za trijažu djece mlađe od osam godina.&lt;ref name=&quot;Romig_2002&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bazyar_2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bazyar |first1=Jafar |last2=Farrokhi |first2=Mehrdad |last3=Khankeh |first3=Hamidreza |date=2019 |title=Triage Systems in Mass Casualty Incidents and Disasters: A Review Study with A Worldwide Approach |journal=Open Access Macedonian Journal of Medical Sciences |volume=7 |issue=3 |pages=482–494 |doi=10.3889/oamjms.2019.119 |pmid=30834023 |pmc=6390156 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6390156/ |doi-access=free |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ideja za razvoj sistema proizašla je iz iskustava stečenih tokom zbrinjavanja djece nakon [[Uragan Andrew|uragana Andrew]] 1992, kada je Romig uočio da postojeći START sistem nije dovoljno prilagođen fiziološkim i razvojnim karakteristikama djece. Algoritam je dodatno unaprijeđen 2001, pri čemu su zadržani osnovni principi START sistema, ali su uvedene izmjene prilagođene pedijatrijskim pacijentima.&lt;ref name=&quot;Romig_2002&quot; /&gt;

Prilagođavanja su zasnovane na tri osnovne razlike između djece i odraslih:
* kod djece je respiratorna insuficijencija znatno češći uzrok srčanog zastoja nego kod odraslih;
* normalna respiratorna frekvencija razlikuje se u zavisnosti od dobi djeteta;
* mlađa djeca često nisu u stanju razumjeti niti izvršavati verbalne naredbe koje se koriste u START sistemu.&lt;ref name=&quot;Bazyar_2019&quot;/&gt;

Zbog toga se u JumpSTART algoritmu procjena neurološkog statusa ne zasniva na sposobnosti izvršavanja naredbi, već se koristi [[AVPU]] skala za procjenu nivoa svijesti. Takav pristup omogućava pouzdaniju procjenu djece različitog uzrasta u uslovima incidenata s velikim brojem žrtava.&lt;ref name=&quot;Bazyar_2019&quot;/&gt;

Iako je JumpSTART prvobitno razvijen za djecu od rođenja do osme godine života, odnosno za slučajeve u kojima dob nije moguće odmah procijeniti, u praksi se primjenjuje kod svih pacijenata za koje se procijeni da su djeca. Pacijenti koji izgledaju kao mlađi odrasli razvrstavaju se primjenom START sistema.&lt;ref name=&quot;CHEMM_JumpSTART&quot;&gt;{{cite web |title=JumpSTART Pediatric Triage Algorithm |url=https://chemm-cms.beam.hhs.gov/startpediatric |website=Chemical Hazards Emergency Medical Management (CHEMM) |publisher=United States Department of Health and Human Services |access-date=18. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Kategorije trijaže ==

Kao i START, JumpSTART razvrstava pacijente u četiri kategorije:&lt;ref name=&quot;CHEMM_JumpSTART&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Kategorija
!Boja
!Stepen hitnosti
!Opis povreda i zbrinjavanja
|-
|style=&quot;background: #FF0000; width: 30px;&quot; |
|Crvena
|Hitno
|Životno ugrožavajuće povrede; medicinska pomoć potrebna u roku od jednog sata.
|-
|style=&quot;background: #FFFF00; width: 30px;&quot; |
|Žuta
|Odgođeno
|Povrede koje nisu neposredno životno ugrožavajuće; liječenje je potrebno, ali se može odgoditi nekoliko sati.
|-
|style=&quot;background: #008000; width: 30px;&quot; |
|Zelena
|Lakše povrede
|Lakše povrede; medicinska pomoć može biti potrebna u narednim danima (''hodajući povrijeđeni'').
|-
|style=&quot;background: #000000; width: 30px;&quot; |
|Crna
|Preminuli ili bez izgleda za preživljavanje
|Preminuli ili pacijenti s povredama toliko teškim da se, zbog ograničenih raspoloživih resursa, ne može pružiti terapija koja bi im spasila život.
|}

== JumpSTART algoritam ==

JumpSTART koristi slijed procjena kojim se utvrđuju mogućnost samostalnog kretanja, disanje, respiratorna frekvencija, prisustvo perifernog pulsa i neurološki status djeteta. Na osnovu tih indikatora pacijent se razvrstava u jednu od četiri kategorije prioriteta liječenja.

=== Korak 1: Prepoznavanje pokretnih pacijenata ===

Kao i kod START sistema, zdravstveni radnik najprije upućuje sve osobe koje mogu hodati da se premjeste na unaprijed određeno mjesto za zbrinjavanje. Svi pacijenti koji mogu samostalno hodati odmah se označavaju &lt;span style=&quot;color:#008000&quot;&gt;'''zelenom bojom (lakše povrede)'''&lt;/span&gt;. Nakon toga zdravstveni radnik zadužen za zelenu zonu provodi detaljniju procjenu (''sekundarna trijaža'').

Specifičnost sistema JumpSTART odnosi se na [[Dojenje|dojenčad]] i djecu sa smetnjama u razvoju koja još uvijek nisu prohodala. Budući da ova djeca ne mogu hodati zbog svoje dobi ili osnovnog stanja, a ne nužno zbog povreda zadobijenih u incidentu, ona se odmah prenose na mjesto zbrinjavanja (zelena ili žuta zona) gdje se nad njima prioritetno provodi kompletan JumpSTART algoritam u okviru sekundarne trijaže.&lt;ref name=&quot;CHEMM_JumpSTART&quot; /&gt;

=== Korak 2: Da li pacijent diše? ===

==== Da ====

Ako pacijent diše, prelazi se na treći korak.

==== Ne ====

Kao i kod START sistema, prvo se pokušava uspostaviti prohodnost disajnog puta primjenom [[manevar zabacivanja glave i podizanja brade|manevra zabacivanja glave i podizanja brade]]. Ako dijete nakon toga spontano počne disati, razvrstava se u &lt;span style=&quot;color:#FF0000&quot;&gt;'''crvenu kategoriju (hitno)'''.&lt;ref name=&quot;CHEMM_JumpSTART&quot; /&gt;

Za razliku od START sistema, pacijenti kod kojih se nakon otvaranja disajnog puta ne uspostavi spontano disanje ne svrstavaju se odmah u crnu kategoriju, već se provjerava prisustvo perifernog pulsa (palpacija pulsa na radijalnoj ili brahijalnoj arteriji). Ako dijete ima [[apneja|apneju]] i nema opipljiv periferni puls, razvrstava se u '''crnu kategoriju (preminuli ili bez izgleda za preživljavanje)'''.&lt;ref name=&quot;CHEMM_JumpSTART&quot; /&gt;

Ako je periferni puls prisutan, djetetu se daje pet potpomognutih udisaja. Ukoliko i nakon toga ostane u apneji, razvrstava se u '''crnu kategoriju'''. Ako se uspostavi spontano disanje, razvrstava se u &lt;span style=&quot;color:#FF0000&quot;&gt;'''crvenu kategoriju'''&lt;/span&gt;.&lt;ref name=&quot;CHEMM_JumpSTART&quot; /&gt;

=== Korak 3: Procjena respiratorne frekvencije, perfuzije i mentalnog statusa ===

Dijete se razvrstava u &lt;span style=&quot;color:#FF0000&quot;&gt;'''crvenu kategoriju'''&lt;/span&gt; ako:&lt;ref name=&quot;CHEMM_JumpSTART&quot; /&gt;
* [[Respiratorna frekvencija|respiratorna frekvencija]] iznosi manje od 15 ili više od 45 udisaja u minuti; ili
* nema periferni puls; ili
* ima [[Izmijenjeno stanje svijesti|mentalni status koji nije primjeren dobi]].
** [[Procjena mentalnog statusa|Mentalni status]] procjenjuje se primjenom [[AVPU]] skale. Mentalni status koji nije primjeren dobi uključuje neadekvatan odgovor na bolni podražaj ili odsustvo odgovora.
** U ovu kategoriju spada i [[Abnormalno držanje tijela|patološko držanje tijela (posturing)]].

Da bi dijete bilo razvrstano u &lt;span style=&quot;color:#FFFF00&quot;&gt;'''žutu kategoriju'''&lt;/span&gt;, mora ispunjavati sljedeće kriterije istovremeno:&lt;ref name=&quot;CHEMM_JumpSTART&quot; /&gt;
* respiratorna frekvencija između 15 i 45 udisaja u minuti;
* prisutan periferni puls;
* mentalni status primjeren dobi, što prema AVPU skali podrazumijeva da je dijete budno (A - ''Alert''), reaguje na glas (V - ''Verbal'') ili pokazuje adekvatan, svrsishodan odgovor na bolni podražaj (P - ''Pain'', npr. tačno lokalizuje mjesto bola).

== Pregled naučnih istraživanja ==

Do 2016. nije objavljeno nijedno istraživanje koje bi procijenilo [[Valjanost (statistika)|valjanost]] ili [[Pouzdanost (statistika)|pouzdanost]] sistema JumpSTART u stvarnim incidentima s velikim brojem stradalih, iako je potvrđena njegova [[diskriminantna valjanost]].&lt;ref name=&quot;Jenkins_2008&quot;&gt;{{cite journal |last1=Jenkins |first1=J. L. |last2=McCarthy |first2=M. L. |date=2008 |title=Mass-Casualty Triage: Time for an Evidence-Based Approach |journal=Prehospital and Disaster Medicine |volume=23 |issue=1 |pages=3–8 |doi=10.1017/s1049023x00005471 |pmid=18491654 |url=http://c.guionnet.free.fr/M%C3%A9moire%202012/Biblio/jenkins.pdf |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Većina dostupnih istraživanja odnosila se na primjenu JumpSTART-a u edukaciji ili u simuliranim incidentima s velikim brojem stradalih.

Više istraživanja pokazalo je da zdravstveni radnici relativno lako usvajaju JumpSTART algoritam. Na primjer, studija koja je uključila vanbolničko i medicinsko osoblje pokazala je da su učesnici unaprijedili svoju sposobnost trijaže pedijatrijskih pacijenata, a to poboljšanje se održalo i tri mjeseca nakon završetka obuke.&lt;ref name=&quot;Sanddal_2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sanddal |first1=Teri L. |last2=Loyacono |first2=Tommy |last3=Sanddal |first3=Nels D. |date=2004 |title=Effect of JumpSTART Training on Immediate and Short-term Pediatric Triage Performance |journal=Pediatric Emergency Care |volume=20 |issue=11 |pages=749–753 |doi=10.1097/01.pec.0000144917.62877.8f |pmid=15502656 |url=https://journals.lww.com/pec-online/abstract/2004/11000/effect_of_jumpstart_training_on_immediate_and.5.aspx |url-access=subscription |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Slično tome, istraživanje iz 2013. pokazalo je da su [[Specijalizacija (medicina)|ljekari na specijalizaciji]] svih godina specijalističkog usavršavanja uspješno savladali JumpSTART algoritam te postigli visok stepen [[Pouzdanost među procjenjivačima|pouzdanosti među procjenjivačima]] pri donošenju odluka o trijaži pojedinačnih pacijenata. Pouzdanost je bila naročito visoka kod pacijenata s povredama glave, dok je bila nešto niža kod pokretnih pacijenata.&lt;ref name=&quot;Cicero_2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cicero |first1=Mark X. |last2=Riera |first2=Antonio |last3=Northrup |first3=Veronika |last4=Auerbach |first4=Marc |last5=Pearson |first5=Kevin |last6=Baum |first6=Carl R. |date=2013 |title=Design, Validity, and Reliability of a Pediatric Resident JumpSTART Disaster Triage Scoring Instrument |journal=Academic Pediatrics |volume=13 |issue=1 |pages=48–54 |doi=10.1016/j.acap.2012.09.002 |pmid=23153602 |url=https://www.academicpedsjnl.net/article/S1876-2859(12)00240-9/fulltext |doi-access=free |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U simuliranim incidentima s velikim brojem stradale djece JumpSTART je pokazao jednaku uspješnost kao i sistem [[SALT trijaža|SALT]], koji je predložen kao novi standard za trijažu u [[Incident s velikim brojem stradalih|incidentima s velikim brojem stradalih]] u Sjedinjenim Američkim Državama. Međutim, JumpSTART je bio značajno brži, pri čemu je za procjenu svakog pacijenta bilo potrebno približno osam sekundi manje.&lt;ref name=&quot;Jones_2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Jones |first1=Nicole |last2=White |first2=Marjorie Lee |last3=Tofil |first3=Nancy |last4=Pickens |first4=MeKeisha |last5=Youngblood |first5=Amber |last6=Zinkan |first6=Lynn |last7=Baker |first7=Mark D. |date=2014 |title=Randomized trial comparing two mass casualty triage systems (JumpSTART versus SALT) in a pediatric simulated mass casualty event |journal=Prehospital Emergency Care |volume=18 |issue=3 |pages=417–423 |doi=10.3109/10903127.2014.882997 |pmid=24601857 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.3109/10903127.2014.882997 |url-access=subscription |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nasuprot tome, istraživanje koje su 2006. provela dva ljekara iz hitne službe u Južnoafričkoj Republici kritički je ocijenilo sistem JumpSTART. U istraživanju je analizirano kako bi četiri različita sistema funkcionisala pri trijaži djece koja su zbrinuta u njihovoj hitnoj službi. Autori su uporedili START i JumpSTART sa sistemima ''Pediatric Triage Tape'' i ''Care Flight''.&lt;ref name=&quot;Wallis_2006&quot;&gt;{{cite journal |last1=Wallis |first1=L. A. |last2=Carley |first2=S. |date=juni 2006 |title=Comparison of paediatric major incident primary triage tools |journal=Emergency Medicine Journal |volume=23 |issue=6 |pages=475–478 |doi=10.1136/emj.2005.032672 |pmid=16714518 |pmc=2564353 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2564353/ |doi-access=free |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U zaključku istraživanja navedeno je:

{{Citat|Nijedan od analiziranih sistema nije pokazao visoku osjetljivost i specifičnost... JumpSTART i START imali su vrlo nisku osjetljivost, što znači da nisu uspijevali prepoznati pacijente s teškim povredama te bi u modelima incidenata s velikim brojem stradalih propustili većinu teško povrijeđenih osoba.&lt;ref name=&quot;Wallis_2006&quot; /&gt;}}

Potrebna su dodatna istraživanja radi procjene valjanosti i pouzdanosti sistema JumpSTART, posebno u stvarnim uslovima zbrinjavanja pacijenata.&lt;ref name=&quot;Jenkins_2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sanddal_2004&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cicero_2013&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
* [[AVPU]]
* [[Incident s velikim brojem stradalih]]
* [[START trijaža]]
* [[Trijaža]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjske poveznice ==
* [http://www.jumpstarttriage.com Službena mrežna stranica sistema JumpSTART]
** Materijali o sistemu JumpSTART dostupni su na [http://www.jumpstarttriage.com/uploads/GUIA_RAPIDA-FAST_GUIDE.pdf španskom (Španija)], [http://www.jumpstarttriage.com/uploads/Spanish_algorithm_doc.doc španskom (Dominikanska Republika)], [http://www.jumpstarttriage.com/uploads/Quebec_French_JS_algorithm.jpg francuskom (Quebec)], [http://www.jumpstarttriage.com/uploads/Italian_JS_lecture.pdf italijanskom] i [http://www.jumpstarttriage.com/uploads/Japanese_JumpSTART.jpg japanskom jeziku].

[[Kategorija:Trijaža]]</text>
      <sha1>ruahq3jygr7ir8inhe07zizx0pq9tpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manevar zabacivanja glave i podizanja brade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536071</id>
    <revision>
      <id>3908346</id>
      <timestamp>2026-07-19T02:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Napravljen prvi dio članka</comment>
      <origin>3908346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7073" sha1="pfjd1vxvc57w7fgogu9fvbuvwcyoldz" xml:space="preserve">{{Infokutija
|naslov         = 
|tijelostil     = 
|iznad          = Manevar zabacivanja glave i podizanja brade
|iznadstil      = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em;
|slika          = [[Datoteka:Tongue blocking airway.svg|250px]]
|slikastil      = padding-top: 0.5em;
|tekst          = Prikaz prohodnosti disajnog puta
|captionstyle   = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em;
|zaglavljestil  = 
|oznakastil     = background-color: #f0f8ff; width: 40%;
|podacistil     = 
|zaglavlje1     = 
|oznaka1        = ICD10
|podaci1        = 5A1935Z
|zaglavlje2     = 
|oznaka2        = ICD9
|podaci2        = 
|zaglavlje3     = 
|oznaka3        = ICD9 
|podaci3        = 96.05
|zaglavlje4     = 
|oznaka4        = MeshID
|podaci4        = D058109
|zaglavlje5     = 
|oznaka5        = LOINC
|podaci5        = 
|zaglavlje6     = 
|oznaka6        = ostali_kodovi
|podaci6        = 
|zaglavlje7     = 
|oznaka7        = MedlinePlus
|podaci7        = 000047
|zaglavlje8     = 
|oznaka8        = eMedicine
|podaci8        = emed/3194
|ispodstil      = 
|ispod          = 
}}
'''Zabacivanje glave i podizanje brade''' ({{en|head tilt–chin lift maneuver}}) predstavlja osnovni postupak održavanja prohodnosti [[Disajni putevi|disajnog puta]] kojim se sprječava [[Opstrukcija disajnih puteva|opstrukcija gornjih disajnih puteva]] kod osobe bez svijesti.&lt;ref name=&quot;Hagberg_2012_Benumof&quot;&gt;{{cite book |last1=Hagberg |first1=Carin A. |date=2012 |title=Benumof and Hagberg's Airway Management |edition=3. |publisher=Saunders (Elsevier) |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4377-2764-7 |url=https://books.google.ba/books?id=RQ0qfOuDA4EC&amp;printsec=frontcover |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Tehnika se primjenjuje u [[Prva pomoć|prvoj pomoći]], [[Kardiopulmonalna reanimacija|kardiopulmonalnoj reanimaciji]] (KPR), [[Osnovno održavanje života|osnovnom održavanju života]] (BLS) te u [[Urgentna medicina|urgentnoj]] i [[Bolnička medicina|bolničkoj medicini]] kao najjednostavniji način uspostavljanja prolaska zraka kroz gornje disajne puteva (American Heart Association [AHA], 2020).

Zabacivanje glave i podizanje brade smatra se standardnom tehnikom otvaranja disajnog puta kod pacijenata kod kojih ne postoji sumnja na povredu [[Vratni pršljenovi|vratne kičme]]. Zajedno s manevrom potiskivanja donje vilice ({{en|jaw-thrust maneuver}}), ova tehnika čini osnovu neinvazivnog održavanja prohodnosti disajnog puta u vanbolničkim i bolničkim uslovima.&lt;ref name=&quot;Habrat_2025_How&quot;&gt;{{cite web |last1=Habrat |first1=Dorothy |date=2025 |title=How To Do Head Tilt–Chin Lift and Jaw-Thrust Maneuvers |url=https://www.msdmanuals.com/professional/critical-care-medicine/how-to-do-basic-airway-procedures/how-to-do-head-tilt-chin-lift-and-jaw-thrust-maneuvers |website=MSD Manual Professional Edition |publisher=Merck &amp; Co., Inc. |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Perkins_2021_European&quot;&gt;{{cite journal |last1=Perkins |first1=Gavin D. |last2=Gräsner |first2=Jan-Thorsen |last3=Semeraro |first3=Federico |last4=Olasveengen |first4=Theresa |last5=Soar |first5=Jasmeet |last6=Lott |first6=Carsten |last7=Van de Voorde |first7=Patrick |last8=Madar |first8=John |last9=Zideman |first9=David |last10=Mentzelopoulos |first10=Spyridon |last11=Bossaert |first11=Leo |last12=Greif |first12=Robert |last13=Monsieurs |first13=Koen |last14=Svavarsdóttir |first14=Hildigunnur |last15=Nolan |first15=Jerry P. |date=2021 |title=European Resuscitation Council Guidelines 2021: Executive summary |journal=Resuscitation |volume=161 |pages=1–60 |doi=10.1016/j.resuscitation.2021.02.003 |url=https://www.resuscitationjournal.com/article/S0300-9572(21)00055-1/fulltext |access-date=19. 7. 2026 |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Historija i razvoj ==

Savremeni koncept održavanja disajnog puta razvio se tokom pedesetih godina 20. vijekazahvaljujući radu austrijsko-američkog [[Anesteziologija|anesteziologa]] [[Peter Safar|Petera Safara]], jednog od pionira moderne [[Kardiopulmonalna reanimacija|kardiopulmonalne reanimacije]]. Do tog perioda, održavanje prohodnosti uglavnom se zasnivalo na različitim metodama pozicioniranja tijela, pri čemu uzrok opstrukcije kod osoba bez svijesti nije bio u potpunosti razjašnjen; smatralo se da je blokada prvenstveno posljedica spuštanja [[epiglotis]]a ili prisustva stranog tijela, dok je uloga [[Jezik (anatomija)|jezik]]a bila nedovoljno prepoznata.&lt;ref name=&quot;Safar_1959&quot;&gt;{{cite journal |last1=Safar |first1=Peter |last2=Escarraga |first2=Lourdes A. |last3=Chang |first3=Francis |date=septembar 1959 |title=Upper airway obstruction in the unconscious patient |journal=Journal of Applied Physiology |volume=14 |issue=5 |pages=760–764 |doi=10.1152/jappl.1959.14.5.760 |url=https://journals.physiology.org/doi/abs/10.1152/jappl.1959.14.5.760 |url-access=subscription |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Safar i saradnici su 1959. proveli istraživanje analizirajući prohodnost disajnog puta kod 80 anesteziranih pacijenata koji su spontano disali. Istraživanje i prateće radiološke analize pokazali su da fleksija (savijanje) [[vrat]]a dovodi do opstrukcije kod svih ispitanika, dok je samo zabacivanje glave omogućilo ponovno uspostavljanje prohodnosti kod približno polovine pacijenata. Kod preostalih ispitanika bilo je potrebno dodatno pomjeranje [[Donja vilica|donje vilice]] prema naprijed ili primjena [[Orofaringealni tubus|orofaringealnog tubusa]]. Ovi rezultati ponudili su prvi eksperimentalni dokaz da je najčešći uzrok opstrukcije zapadanje baze jezika prema stražnjem zidu ždrijela uslijed gubitka mišićnog tonusa, te da se to stanje može efikasno otkloniti pravilnim postavljanjem glave i donje vilice bez upotrebe posebne opreme.&lt;ref name=&quot;Safar_1959&quot; /&gt;

Na osnovu ovih nalaza, Peter Safar je s [[James Elam (ljekar)|Jamesom Elamom]] razvio savremeni algoritam [[Osnovno održavanje života|osnovnog održavanja života]] ([[ABC (medicina)|ABC postupak]]), u kojem korak &quot;A&quot; (''Airway'' – disajni put) nalaže obaveznu primjenu ovog manevra kao prvog i nezaobilaznog koraka prije procjene disanja i započinjanja reanimacije.&lt;ref name=&quot;Safar_1988_Cardiopulmonary&quot;&gt;{{cite book |last1=Safar |first1=Peter |date=1988 |title=Cardiopulmonary cerebral resuscitation: basic and advanced cardiac and trauma life support: an introduction to resuscitation medicine |edition=3. |publisher=W.B. Saunders |location=London; Philadelphia |isbn=978-0-7216-2156-2 |url=https://archive.org/details/cardiopulmonaryc0000safa_h3m8 |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Tokom narednih decenija, tehnika je potvrđena brojnim anatomskim i kliničkim studijama te je integrisana u međunarodne smjernice koje objavljuju vodeća reanimacijska tijela.

== Također pogledajte ==
* [[Disajni put]]
* [[Održavanje disajnog puta]]
* [[Kardiopulmonalna reanimacija]]
* [[Prva pomoć]]
* [[Potisak donje vilice]]

== Reference ==
{{Reflist}}

[[Kategorija:Urgentna medicina]]
[[Kategorija:Prva pomoć]]
[[Kategorija:Anesteziologija]]</text>
      <sha1>pfjd1vxvc57w7fgogu9fvbuvwcyoldz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908357</id>
      <parentid>3908346</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T08:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3908357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7032" sha1="8dbgezft077j4ea0dp3rtwu4yt4v4ri" xml:space="preserve">{{Infokutija
|naslov         = 
|tijelostil     = 
|iznad          = Manevar zabacivanja glave i podizanja brade
|iznadstil      = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em;
|slika          = [[Datoteka:Tongue blocking airway.svg|250px]]
|slikastil      = padding-top: 0.5em;
|tekst          = Prikaz prohodnosti disajnog puta
|captionstyle   = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em;
|zaglavljestil  = 
|oznakastil     = background-color: #f0f8ff; width: 40%;
|podacistil     = 
|zaglavlje1     = 
|oznaka1        = ICD10
|podaci1        = 5A1935Z
|zaglavlje2     = 
|oznaka2        = ICD9
|podaci2        = 
|zaglavlje3     = 
|oznaka3        = ICD9 
|podaci3        = 96.05
|zaglavlje4     = 
|oznaka4        = MeshID
|podaci4        = D058109
|zaglavlje5     = 
|oznaka5        = LOINC
|podaci5        = 
|zaglavlje6     = 
|oznaka6        = ostali_kodovi
|podaci6        = 
|zaglavlje7     = 
|oznaka7        = MedlinePlus
|podaci7        = 000047
|zaglavlje8     = 
|oznaka8        = eMedicine
|podaci8        = emed/3194
|ispodstil      = 
|ispod          = 
}}
'''Zabacivanje glave i podizanje brade''' ({{en|head tilt–chin lift maneuver}}) predstavlja osnovni postupak održavanja prohodnosti [[Disajni putevi|disajnog puta]] kojim se sprječava [[Opstrukcija disajnih puteva|opstrukcija gornjih disajnih puteva]] kod osobe bez svijesti.&lt;ref name=&quot;Hagberg_2012_Benumof&quot;&gt;{{cite book |last1=Hagberg |first1=Carin A. |date=2012 |title=Benumof and Hagberg's Airway Management |edition=3. |publisher=Saunders (Elsevier) |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4377-2764-7 |url=https://books.google.ba/books?id=RQ0qfOuDA4EC&amp;printsec=frontcover |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Tehnika se primjenjuje u [[Prva pomoć|prvoj pomoći]], [[Kardiopulmonalna reanimacija|kardiopulmonalnoj reanimaciji]] (KPR), [[Osnovno održavanje života|osnovnom održavanju života]] (BLS) te u [[Urgentna medicina|urgentnoj]] i [[Bolnička medicina|bolničkoj medicini]] kao najjednostavniji način uspostavljanja prolaska zraka kroz gornje disajne puteva.

Zabacivanje glave i podizanje brade smatra se standardnom tehnikom otvaranja disajnog puta kod pacijenata kod kojih ne postoji sumnja na povredu [[Vratni pršljenovi|vratne kičme]]. Zajedno s manevrom potiskivanja donje vilice ({{en|jaw-thrust maneuver}}), ova tehnika čini osnovu neinvazivnog održavanja prohodnosti disajnog puta u vanbolničkim i bolničkim uslovima.&lt;ref name=&quot;Habrat_2025_How&quot;&gt;{{cite web |last1=Habrat |first1=Dorothy |date=2025 |title=How To Do Head Tilt–Chin Lift and Jaw-Thrust Maneuvers |url=https://www.msdmanuals.com/professional/critical-care-medicine/how-to-do-basic-airway-procedures/how-to-do-head-tilt-chin-lift-and-jaw-thrust-maneuvers |website=MSD Manual Professional Edition |publisher=Merck &amp; Co., Inc. |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Perkins_2021_European&quot;&gt;{{cite journal |last1=Perkins |first1=Gavin D. |last2=Gräsner |first2=Jan-Thorsen |last3=Semeraro |first3=Federico |last4=Olasveengen |first4=Theresa |last5=Soar |first5=Jasmeet |last6=Lott |first6=Carsten |last7=Van de Voorde |first7=Patrick |last8=Madar |first8=John |last9=Zideman |first9=David |last10=Mentzelopoulos |first10=Spyridon |last11=Bossaert |first11=Leo |last12=Greif |first12=Robert |last13=Monsieurs |first13=Koen |last14=Svavarsdóttir |first14=Hildigunnur |last15=Nolan |first15=Jerry P. |date=2021 |title=European Resuscitation Council Guidelines 2021: Executive summary |journal=Resuscitation |volume=161 |pages=1–60 |doi=10.1016/j.resuscitation.2021.02.003 |url=https://www.resuscitationjournal.com/article/S0300-9572(21)00055-1/fulltext |access-date=19. 7. 2026 |doi-access=free |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Historija i razvoj ==

Savremeni koncept održavanja disajnog puta razvio se tokom pedesetih godina 20. vijekazahvaljujući radu austrijsko-američkog [[Anesteziologija|anesteziologa]] [[Peter Safar|Petera Safara]], jednog od pionira moderne [[Kardiopulmonalna reanimacija|kardiopulmonalne reanimacije]]. Do tog perioda, održavanje prohodnosti uglavnom se zasnivalo na različitim metodama pozicioniranja tijela, pri čemu uzrok opstrukcije kod osoba bez svijesti nije bio u potpunosti razjašnjen; smatralo se da je blokada prvenstveno posljedica spuštanja [[epiglotis]]a ili prisustva stranog tijela, dok je uloga [[Jezik (anatomija)|jezik]]a bila nedovoljno prepoznata.&lt;ref name=&quot;Safar_1959&quot;&gt;{{cite journal |last1=Safar |first1=Peter |last2=Escarraga |first2=Lourdes A. |last3=Chang |first3=Francis |date=septembar 1959 |title=Upper airway obstruction in the unconscious patient |journal=Journal of Applied Physiology |volume=14 |issue=5 |pages=760–764 |doi=10.1152/jappl.1959.14.5.760 |url=https://journals.physiology.org/doi/abs/10.1152/jappl.1959.14.5.760 |url-access=subscription |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Safar i saradnici su 1959. proveli istraživanje analizirajući prohodnost disajnog puta kod 80 anesteziranih pacijenata koji su spontano disali. Istraživanje i prateće radiološke analize pokazali su da fleksija (savijanje) [[vrat]]a dovodi do opstrukcije kod svih ispitanika, dok je samo zabacivanje glave omogućilo ponovno uspostavljanje prohodnosti kod približno polovine pacijenata. Kod preostalih ispitanika bilo je potrebno dodatno pomjeranje [[Donja vilica|donje vilice]] prema naprijed ili primjena [[Orofaringealni tubus|orofaringealnog tubusa]]. Ovi rezultati ponudili su prvi eksperimentalni dokaz da je najčešći uzrok opstrukcije zapadanje baze jezika prema stražnjem zidu ždrijela uslijed gubitka mišićnog tonusa, te da se to stanje može efikasno otkloniti pravilnim postavljanjem glave i donje vilice bez upotrebe posebne opreme.&lt;ref name=&quot;Safar_1959&quot; /&gt;

Na osnovu ovih nalaza, Peter Safar je s [[James Elam (ljekar)|Jamesom Elamom]] razvio savremeni algoritam [[Osnovno održavanje života|osnovnog održavanja života]] ([[ABC (medicina)|ABC postupak]]), u kojem korak &quot;A&quot; (''Airway'' – disajni put) nalaže obaveznu primjenu ovog manevra kao prvog i nezaobilaznog koraka prije procjene disanja i započinjanja reanimacije.&lt;ref name=&quot;Safar_1988_Cardiopulmonary&quot;&gt;{{cite book |last1=Safar |first1=Peter |date=1988 |title=Cardiopulmonary cerebral resuscitation: basic and advanced cardiac and trauma life support: an introduction to resuscitation medicine |edition=3. |publisher=W.B. Saunders |location=London; Philadelphia |isbn=978-0-7216-2156-2 |url=https://archive.org/details/cardiopulmonaryc0000safa_h3m8 |access-date=19. 7. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Tokom narednih decenija, tehnika je potvrđena brojnim anatomskim i kliničkim studijama te je integrisana u međunarodne smjernice koje objavljuju vodeća reanimacijska tijela.

== Također pogledajte ==
* [[Disajni put]]
* [[Održavanje disajnog puta]]
* [[Kardiopulmonalna reanimacija]]
* [[Prva pomoć]]
* [[Potisak donje vilice]]

== Reference ==
{{Reflist}}

[[Kategorija:Urgentna medicina]]
[[Kategorija:Prva pomoć]]
[[Kategorija:Anesteziologija]]</text>
      <sha1>8dbgezft077j4ea0dp3rtwu4yt4v4ri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Razgovor:Aerospace Team Graz</title>
    <ns>1</ns>
    <id>536072</id>
    <revision>
      <id>3908353</id>
      <timestamp>2026-07-19T06:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GoodBosnian</username>
        <id>170315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Standardizacija? */ novi odlomak</comment>
      <origin>3908353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="nnq3wb1ma3kotaiwa57cs5tzym967j6" xml:space="preserve">== Standardizacija? ==

Zašto je ovo premješteno? [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 08:56, 19 juli 2026 (CEST)</text>
      <sha1>nnq3wb1ma3kotaiwa57cs5tzym967j6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3908354</id>
      <parentid>3908353</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T06:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GoodBosnian</username>
        <id>170315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Standardizacija? */</comment>
      <origin>3908354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237" sha1="qyj4gvjhf68ytubghavnuhhclpxgfcw" xml:space="preserve">== Standardizacija? ==

Zašto je ovo premješteno? Vidim da na de wiki koriste engleski naziv, vjerovatno jer je zvanični. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 08:56, 19 juli 2026 (CEST)</text>
      <sha1>qyj4gvjhf68ytubghavnuhhclpxgfcw</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>