Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 106 3914890 3894916 2026-07-26T17:41:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914890 wikitext text/x-wiki '''Muhamed Hadžijahić''' ([[Sarajevo]], 6. februara 1918 - 21. juna 1986), bosanskohercegovački historičar, doktor [[Pravo|prava]] te stručnjak za političku historiju [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. == Biografija == Rođen je 6. februara 1918. u Sarajevu. Osnovnu i srednju školu je završio u Sarajevu, a na Pravnom fakultetu u [[Zagreb]]u je diplomirao i 1965. doktorirao disertacijom ''Pravni položaj Sarajeva u Otomanskoj Carevini do 1850.'' Poslije završenog fakulteta radio je kao cenzor u Glavnom ravnateljstvu za promičbu NDH. U toku [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] surađivao je sa NOP-om i zagrebačkim komunističkim pokretom. Nakon rata radio je u uredu za informacije Predsjedništva Vlade NRH, pravnik u Generalnoj direkciji ugljena u Zagrebu, zatim godinu dana je bio pravnik u Generalnoj direkciji ugljena u Zagrebu, pa kao pravni referent u istarskim ugljenokopima u Raši. Od 1951. je u BiH u kotarskom sudu i Državnom sekretarijatu za pravosudnu upravu NRBiH u Sarajevu, nakon čega je radio kao sudac u više bh. gradova. Od 1964. pravnik na fakultetskim ustanovama i institutima u Sarajevu. Od 1967. je u privredi u poduzeću »Tito« u [[Vogošća|Vogošći]], no nakon godine dana je u Gradskom zavodu za zaštitu i uređenje spomenika kulture u Sarajevu. Zatim je sve do mirovine u Akademiji znanosti BiH gdje je obavljao dužnosti. Predsjedavao vijećem [[Gazi Husrev-begova biblioteka|Gazi Husrev-begove biblioteke]] u Sarajevu 1971. Napisao više stotina članaka, rasprava i studija. U svojim radovima bavio se [[Alhamijado književnost|alhamijado književnošću]], bosansko-hercegovačkom historijom ranog srednjeg vijeka i perioda osmanlijske vladavine, položajem gradova u Osmanskom Carstvu, [[Crkva bosanska|Crkvom bosanskom]] i širenjem islama u Bosni, hamzevijskim pokretom, a napisao je i više bibliografskih priloga.<ref>{{Cite web|url=https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=7060|title=Hrvatski biografski leksikon|website=hbl.lzmk.hr|access-date=2. 7. 2022|archive-date=2. 7. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702114843/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=7060|url-status=dead}}</ref> U javnom životu javlja se još 1934. sa svojim radom o narodnim pjesmama o [[Alija Đerzelez|Aliji Đerzelezu]] u listu "[[Novi behar]]". Prve javne radove, nakon pauze od tridesetak godina, objavljuje polovinom 1970-ih (Od tradicije do identiteta; Geneza nacionalnog pitanja bosanskih Muslimana, 1974). Njegovi radovi su prevođeni na [[engleski jezik|engleski]], [[njemački jezik|njemački]], [[francuski jezik|francuski]],[[češki jezik|češki]] i [[italijanski jezik]]. Veliki broj njegovih članaka, kao i iscrpnijih radova se danas čuvaju u mnogim međunarodnim [[biblioteka]]ma, Orientalističkom Muzeju Bosne i Hercegovine, [[Bošnjački institut|Bošnjačkom Institutu]] u Sarajevu, kao i u [[UNESCO]]-ovoj zbirci Historije Jugoistočne Evrope. Preminuo je 21. juna 1986. u Sarajevu. == Djela == * Narodne pjesme o Đerzelez Aliji. Priredio: Muhamed Hadžijahić. Sarajevo: Štamparija Omer Šehić, 1934 * Gradja za povijest narodne poezije muslimana iz Bosne u XVI, XVII. i XVIII. stoljeću, 1935. * Hrvatska muslimanska književnost prije 1878. godine''.'', 1938. * Posebnost Bosne i Hercegovine i stradanja Muslimana. Rukopis dostavljen savezničkim snagama 1944 * Prvi pokušaji štampanja radova bosanskih muslimana, 1963. (Osman Sokolović i Muhamed Hadžijahić) * Pravni položaj Sarajeva u Otomanskom carstvu do 1850 godine, 1964. (doktorska disertacija na Pravnom fakultetu u Zagrebu) * Die Kämpfe der Ajane in Mostar bis zum Jahre 1833, 1969. * Pitanje vjerodostojnosti Sabora na Duvanjskom polju, 1970. * Italija i bosanski muslimani u proljeće 1920, 1972. * Prilog Skarićevoj hipotezi o porijeklu stećaka, 1971. * Neki tipovi povlaštenih gradova u turskom feudalizmu, 1974. * O progonu Hamzevija u Bosni 1573. godine, 1974. (Adem Handžić i Muhamed Hadžijahić) * Od tradicije do identiteta; geneza nacionalnog pitanja bosanskih Muslimana, Svjetlost, Sarajevo, 1974. * Islam i muslimani u Bosni i Hercegovini, botimi I, Sarajevo, 1977. * Sinkretistički elementi u islamu u Bosni i Hercegovini dio I * Sinkretistički elementi u islamu u Bosni i Hercegovini dio II * Uloga Gazi-Husrevbega i njegova vakufa. Anali GHB 1983. * Porijeklo bosanskih muslimana; izdavač Bosna, Sarajevo 1990. == Reference == {{DEFAULTSORT:Hadžijahić, Muhamed}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački historičari]] [[Kategorija:Historiografija srednjovjekovne Bosne]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1918.]] [[Kategorija:Umrli 1986.]] tmc48oon0u7cw8h7xhekx1k68g4zbfa 0 746 3914859 3903745 2026-07-26T17:25:05Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914859 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Psihologija''' je nauka koja se bavi proučavanjem psihičkih procesa i ponašanja.<ref name="OED">{{cite web |url=https://www.oed.com |title=psychology |publisher=Oxford English Dictionary. Oxford University Press |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="Fernald">{{cite book |last=Fernald |first=Dodge |title=Psychology: Six Perspectives |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |publisher=SAGE Publications |year=2008 |isbn=978-1-4129-3867-9 |language=engleski}}</ref> Njen predmet istraživanja obuhvata ponašanje ljudi i životinja, svjesne i nesvjesne fenomene, te mentalne procese kao što su misli, osjećanja i motivi. Psihologija je nauka širokog opsega koja objedinjuje principe prirodnih i društvenih nauka. Kao [[Prirodne nauke|prirodna nauka]], ona se manifestuje kroz oblasti poput biološke psihologije, gdje istraživači teže razumijevanju emergentnih svojstava mozga povezujući disciplinu sa neuronaukom. S druge strane, psihologija djeluje kao [[Društvene nauke|društvena nauka]] kada se fokusira na analizu i razumijevanje složenih obrazaca ponašanja pojedinaca i društvenih grupa.<ref name="Hockenbury">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=D. |last2=Hockenbury |first2=S. |title=Psychology |url=https://archive.org/details/psychology05edhock |publisher=Worth Publishers |year=2010 |language=engleski}}</ref><ref name="APA">{{cite web |url=https://www.apa.org |title=Frequently asked questions about APA |publisher=American Psychological Association |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> == Etimologija i definicije == Riječ ''psihologija'' potječe od grčke riječi ''psyche'' (grč. ψυχή), što znači duh ili duša. Drugi dio riječi, ''-logija'', potječe od sufiksa ''-λογία'' (-logia), što označava nauku, izučavanje ili istraživanje.<ref name="Etymonline">{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/psychology |title=Psychology |publisher=Online Etymology Dictionary |accessdate=15. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Riječ psihologija prvi put se pojavljuje u doba renesanse.<ref name="dIsa">{{cite journal |last1=d’Isa |first1=R. |last2=Abramson |first2=C. I. |year=2023 |title=The origin of the phrase comparative psychology: An historical overview |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |pages=1174115 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1174115 |language=engleski}}</ref> U svom latinskom obliku, ''psychiologia'', prvi ju je upotrijebio hrvatski humanista i latinista Marko Marulić u svojoj knjizi ''Psichiologia de ratione animae humanae'' (Psihologija, o prirodi ljudske duše) u periodu između 1510. i 1520.<ref name="dIsa" /><ref name="Krstic1964">{{cite journal |last=Krstić |first=K. |year=1964 |title=Marko Marulic – The author of the term "psychology" |journal=Acta Instituti Psychologici Universitatis Zagrabiensis |volume=36 |pages=7–13 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm |language=engleski}}</ref> Najraniji poznati spomen riječi ''psychology'' u engleskom jeziku potječe iz 1694., kada ju je Steven Blankaart naveo u djelu ''The Physical Dictionary''. U tom rječniku se navodi da se "anatomija bavi tijelom, a psihologija dušom."<ref name="Colman2009">{{cite book |last=Colman |first=A. M. |year=2009 |title=A dictionary of psychology |url=https://archive.org/details/dictionaryofpsyc0000colm_s3f2 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953406-7 |language=engleski}}</ref> Slovo Ψ (psi), prvo slovo grčke riječi ''psyche'' iz koje je izveden termin psihologija, općenito se povezuje sa psihologijom kao naukom i koristi se kao njen simbol. Godine 1890, William James definisao je psihologiju kao "nauku o mentalnom životu, kako u pogledu njegovih pojava, tako i u pogledu njihovih uslova."<ref name="James1983">{{cite book |last=James |first=W. |year=1983 |title=The principles of psychology |publisher=Harvard University Press |language=engleski}}</ref> Ova definicija bila je široko prihvaćena tokom više decenija. Međutim, njeno značenje je osporavano, naročito od strane Johna B. Watsona, koji je 1913. iznio stavove metodološkog biheviorizma, posmatrajući psihologiju kao isključivo objektivnu eksperimentalnu granu prirodne nauke, čiji je teorijski cilj "predviđanje i kontrola ponašanja."<ref name="Watson1913">{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |year=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1913-03_20_2/page/158 |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428 |language=engleski}}</ref> Od trenutka kada je James definisao pojam "psihologija", ovaj termin se sve snažnije povezuje s naučnim eksperimentisanjem.<ref name="Watson1913" /><ref name="Davis2004">{{cite book |last=Davis |first=D. R. |year=2004 |chapter=Psychology |editor-last=Gregory |editor-first=R. L. |title=The Oxford companion to the mind |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3 |edition=2. |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_b9g3/page/762 763]–764 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866224-2 |language=engleski}}</ref> Pod pojmom narodna psihologija (eng. ''folk psychology'') podrazumijeva se razumijevanje mentalnih stanja i ponašanja ljudi kakvo imaju obični ljudi, za razliku od stručnog razumijevanja kojeg imaju profesionalni psiholozi.<ref name="Hutto2007">{{cite book |editor1-last=Hutto |editor1-first=D. D. |editor2-last=Ratcliffe |editor2-first=M. |year=2007 |title=Folk psychology re-assessed |url=https://archive.org/details/isbn_9781402055577 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-5557-7 |language=engleski}}</ref> == Historija == Razvoj psihološke misli može se pratiti još od najstarijih civilizacija, u kojima su pitanja o prirodi ljudskog uma i ponašanja bila predmet filozofskih i medicinskih razmatranja. Drevne civilizacije [[Egipat|Egipta]], [[Grčka|Grčke]], [[Kina|Kine]], [[Indija|Indije]] i [[Perzija|Perzije]] razvijale su rane koncepte o psihološkim fenomenima i odnosu između tijela i uma. U starom Egiptu, medicinski tekstovi poput [[Ebersov papirus|Ebersovog papirusa]] svjedoče o prepoznavanju stanja koja se danas povezuju s [[Depresija (raspoloženje)|depresijom]] i poremećajima mišljenja.<ref name="Okasha_Egypt_2005">{{cite journal |last=Okasha |first=Ahmed |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116–125 |pmid=16342608 |url=https://www.researchgate.net/publication/7426670_Mental_health_in_Egypt |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Ovi zapisi predstavljaju jedan od najranijih pokušaja da se [[mentalni poremećaj]]i objasne u okviru medicinskog pristupa. Značajniji teorijski razvoj bilježi se u [[Antička Grčka|antičkoj Grčkoj]], gdje su filozofi poput [[Tales|Talesa iz Mileta]], [[Platon]]a i [[Aristotel]]a (posebno u djelu ''De Anima'') razmatrali funkcionisanje ljudskog uma.<ref name="Green_Groff_2003">{{cite book |last1=Green |first1=Christopher D. |last2=Groff |first2=Philip R. |date=2003 |title=Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul |url=https://archive.org/details/earlypsychologic0000gree |location=Westport, Connecticut |publisher=Praeger |isbn=978-0275979201 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Važan pomak u razumijevanju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] načinio je grčki ljekar [[Hipokrat]], koji je u 4. vijeku p. n. e. zastupao stav da mentalni poremećaji imaju fizičke uzroke, čime se udaljio od dotadašnjih nadnaravnih objašnjenja.<ref name="Brink_Psychology_2008">{{cite book |last=Brink |first=T. L. |date=2008 |title=Psychology: A Student Friendly Approach |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |pages=9 |publisher=Saylor Academy |access-date=23. april 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724142236/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf |archive-date=24. juli 2012 |url-status=live |language=en}}</ref> U pogledu lokalizacije mentalnih funkcija, među antičkim misliocima nisu postojali jedinstveni stavovi. Oko 387. p. n. e., Platon je iznio mišljenje da se mentalni procesi odvijaju u [[mozak|mozgu]], dok je Aristotel oko 335. p. n. e. zastupao mišljenje da je [[srce]] središte mentalnih funkcija.<ref name="MNT_Psychology_2018">{{cite web |last=Brazier |first=Yvette |date=2018 |title=Psychology: Definitions, branches, history, and how to become one |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |website=Medical News Today |access-date=23. april 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320030424/https://www.medicalnewstoday.com/articles/154874 |archive-date=20. mart 2021 |url-status=live |language=en}}</ref> U Kini su temelji psihološke misli razvijeni u okviru filozofskih učenja drevnih mislioca poput [[Laozi]]ja i [[Konfucije|Konfucija]], kao i pod utjecajem [[Budizam|budizma]].<ref name="FinancialExpress_Taoism_2018">{{cite web |last=Redakcija |date=15. januar 2018 |title=Natural harmony in Taoism — a cornerstone of Chinese society |url=https://thefinancialexpress.com.bd/views/views/natural-harmony-in-taoism-a-cornerstone-of-chinese-society-1516031957 |website=The Financial Express |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Ova tradicija oslanjala se na [[Introspekcija|introspekciju]], [[opažanje]] i različite tehnike usmjeravanja [[mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]], pri čemu se svijet posmatrao kao jedinstvo fizičkog i mentalnog aspekta i njihove međusobne povezanosti.<ref name="Shi_China_Psychology_2019">{{cite book |last=Shi |first=Y. |editor-last=Bringmann |editor-first=Wolfgang G. |date=2019 |title=The dawn of psychology in China |book-title=A Pictorial History of Psychology |url=https://archive.org/details/pictorialhistory0000unse_y5p4 |pages=22–27 |publisher=Quintessence Publishing Co. Ltd. |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Kineska filozofija posebno je naglašavala potrebu ″pročišćavanja uma″ radi razvoja [[moral|moralnih vrlina]] i unutrašnje snage. Jedan od najznačajnijih medicinsko-filozofskih tekstova, ''[[Huangdi Neijing]]'' (''Klasik interne medicine Žutog cara''), identifikuje mozak kao središte [[mudrost]]i i osjeta, razvija teorije ličnosti zasnovane na ravnoteži principa [[yin i yang]], te mentalne poremećaje objašnjava kroz fiziološke i društvene neravnoteže. Dalji razvoj proučavanja mozga i mentalnih funkcija u kineskoj tradiciji intenziviran je tokom [[Dinastija Qing|dinastije Qing]], posebno kroz radove učenjaka pod utjecajem zapadne nauke, kao što su Fang Yizhi (1611–1671), Liu Zhi (1660–1730) i Wang Qingren (1768–1831). Wang Qingren je naglašavao ulogu mozga kao središta nervnog sistema, povezao mentalne poremećaje s bolestima mozga, istraživao uzroke snova i [[Nesanica|nesanice]], te razvio ranu teoriju funkcionalne lateralizacije [[Moždana hemisfera|moždanih hemisfera]].<ref name="Baker_2012">{{cite book |editor-last=Baker |editor-first=David B. |date=2012 |title=The Oxford Handbook of the History of Psychology |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780199710652_A23608123/preview-9780199710652_A23608123.pdf |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0195366556 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Pod utjecajem [[Hinduizam|hinduizma]], [[indijska filozofija]] razvila je složena razmatranja o prirodi i vrstama svijesti. U tekstovima poput ''[[Upanišade|Upanišada]]'' i drugih [[Vedski period|vedskih]] spisa, koji čine osnov hinduističke tradicije, posebno se ističe razlikovanje između prolaznog, svakodnevnog aspekta ličnosti i [[atman]]a (trajnog, nepromjenjivog sebstva). Različite hinduističke filozofske škole, kao i [[budizam]], preispitivale su ovakvo shvatanje sebstva, ali su pritom naglašavale značaj postizanja viših stanja svijesti i samospoznaje. U tom kontekstu, [[joga]] obuhvata skup praksi i tehnika usmjerenih ka razvoju svijesti, samodiscipline i unutrašnje ravnoteže. Utjecaj ovih ideja proširio se i izvan indijskog kulturnog prostora. Tako je [[teozofija]], religijsko-filozofski pokret koji je utemeljila [[Helena Blavatsky]], bila inspirisana indijskim učenjima tokom njenog boravka u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]].<ref name="Paranjpe_India_2006">{{cite book |last=Paranjpe |first=Anand C. |editor-last=Brock |editor-first=Adrian C. |date=2006 |title=From Tradition through Colonialism to Globalization: Reflections on the History of Psychology in India |book-title=Internationalizing the History of Psychology |url=https://www.cambridge.org/core/books/internationalizing-the-history-of-psychology/D695536F2C86208B1C8819A293E5D48B |publisher=Cambridge University Press |access-date=23. april 2026 |isbn=978-0521835992 |language=en}}</ref><ref name="Raju_Indian_Thought_1985">{{cite book |last=Raju |first=P. T. |date=1985 |title=Structural Depths of Indian Thought |url=https://archive.org/details/structuraldepths0000raju |publisher=State University of New York Press |location=Albany |pages=35–36 |isbn=978-0887061394 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Psihologija je bila predmet interesovanja mislioca [[Prosvjetiteljstvo]] u [[Evropa|Evropi]]. U [[Njemačka|Njemačkoj]] je [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (1646–1716) razvio filozofsko shvatanje prema kojem se mentalni procesi odvijaju kontinuirano, bez naglih prekida između različitih stanja svijesti. Oslanjajući se na svoje radove iz [[Matematika|matematike]], posebno na razvoj diferencijalnog i integralnog računa, Leibniz je smatrao da se promjene u svijesti dešavaju postepeno, u vidu neprekidnog niza manjih promjena. U tom okviru uveo je pojam ″malih percepcija″ ([[Latinski jezik|lat.]] ''petites perceptions''), kojim je označio nesvjesne ili jedva primjetne mentalne procese koji, iako pojedinačno nisu dostupni svijesti, zajedno utječu na svjesno iskustvo. Prema njegovom shvatanju, razlika između svjesnih i nesvjesnih sadržaja nije kvalitativna (nije riječ o potpuno različitim vrstama pojava), već kvantitativna (zasniva se na intenzitetu i jasnoći percepcije).<ref name="Hatfield_1990">{{cite book |last=Hatfield |first=Gary |date=1990 |title=The Natural and the Normative: Theories of Spatial Perception from Kant to Helmholtz |url=https://archive.org/details/naturalnormative0000hatf |publisher=MIT Press |location=Cambridge, MA |isbn=978-0262081863 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref><ref name="Leibniz_1989">{{cite book |last=Leibniz |first=Gottfried Wilhelm |editor-last1=Ariew |editor-first1=Roger |editor-last2=Garber |editor-first2=Daniel |date=1989 |title=Philosophical Essays |url=https://archive.org/details/philosophicaless0000leib |publisher=Hackett Publishing |location=Indianapolis |isbn=978-0872200623 |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> [[Christian Wolff]] je psihologiju nastojao utemeljiti kao posebnu nauku. U djelima ''Psychologia Empirica'' (1732) i ''Psychologia Rationalis'' (1734) sistematski je razradio empirijski i racionalni pristup proučavanju psihičkih pojava.<ref name="Hatfield_1990" /> [[Immanuel Kant]] je psihologiju posmatrao u okviru [[antropologija|antropologije]], ali je bio skeptičan prema mogućnosti njenog razvoja kao eksperimentalne nauke. Smatrao je da se unutrašnja iskustva ne mogu proučavati na način analogan prirodnim naukama poput hemije, jer se sadržaji svijesti ne mogu izdvojiti, kontrolisati i ponovo kombinovati po volji istraživača. Također je isticao da sam čin posmatranja mijenja stanje posmatranog mentalnog procesa, čime se otežava njegovo objektivno ispitivanje.<ref name="Hatfield_1990" /> Krajem 18. stoljeća, Ferdinand Ueberwasser (1752–1812) uveo je naziv ''empirijska psihologija'' u akademski kontekst, te je 1783. na Univerzitetu u Münsteru nosio titulu profesora empirijske psihologije i [[Logika|logike]]. Njegova predavanja predstavljaju jedan od ranih pokušaja institucionalizacije psihologije kao nauke. Međutim, dalji razvoj ovih inicijativa bio je prekinut uslijed političkih i društvenih previranja izazvanih [[Napoleonski ratovi|napoleonskim ratovima]].<ref name="Schwarz_Pfister_2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |date=2016 |title=Scientific psychology in the 18th century: A historical rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery |access-date=23. april 2026 |language=en}}</ref> Nakon tog perioda, vlasti u [[Pruska|Pruskoj]] su reformisale obrazovni sistem, pa je psihologija 1825. uvedena kao obavezan predmet, čemu su podršku dali filozofi [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] i [[Johann Friedrich Herbart]]. Iako je time dobila svoje mjesto u obrazovanju, psihologija se u to vrijeme još uvijek nije razvila kao eksperimentalna nauka.<ref name="Baker_2012" /> U [[Engleska|Engleskoj]] su rana razmišljanja o psihologiji bila povezana s teorijom [[Fenologija|frenologije]], koja je pokušavala objasniti osobine ličnosti na osnovu oblika [[Lobanja|lobanje]]. Istovremeno, interes za psihološka pitanja bio je povezan s društvenim problemima, poput [[Alkoholizam|alkoholizma]], [[Nasilje|nasilja]] i uslova u ustanovama za osobe s psihičkim poteškoćama.<ref name="Baker_2012" /> == Najvažniji pravci == * [[Biheviorizam]], pravac koji se počeo prepoznavati kao jedinstven početkom 20. stoljeća. Njegovim osnivačem se smatra [[John Watson]], poznati [[Sjedinjene Američke Države|američki]] psiholog. Korijen imena je zapravo u [[engleski jezik|engleskoj]] riječi "''behaviour''", što znači ponašanje, i to je centar zanimanja i proučavanja ovoga pravca. Osnivač biheviorizma je smatrao, kao i njegovi sljedbenici, da bi psihologija trebala proučavati ponašanje kao nuspojavu svih unutrašnjih psihičkih dešavanja. Ovaj pravac karakteriše zanemarivanje svega što je subjektivno tj. svih unutrašnjih procesa i osjećaja i samo se koncentriše na ponašanje, odnosno na ono što je vanjsko i vidljivo. * [[Kognitivna psihologija]] se još naziva i strukturalističkom. Nastala je početkom [[20. vijek|20. stoljeća]]. Predmet njenog zanimanja je sve ono što se dešava od ulaska informacije, odnosno od registrovanja, preko shvatanja i povratka informacije. Značajan predstavnik ovog pravca je Ž. Pijaže. * [[Psihoanaliza]] je jedan od najpoznatijih dinamičkih pravaca u psihologiji. Njegov osnivač i najvažniji predstavnik je [[Sigmund Freud]]. Sljedbenici ovog pravca vjeruju da nama upravljaju podsvjesni nagoni, najčešće [[seks]]ualne prirode. Cilj [[psihoanaliza|psihoanalize]] je da nam pomogne da spoznamo unutrašnje potrebe, podsvjesne osjećaje te da ih se spoznajom oslobodimo u cilju vođenja zdravijeg i kvalitetnijeg života. * [[Geštalt]] je pravac koji je nastao kao odgovor na pretjerano cjepkanje psiholoških pravaca. Geštalt na [[njemački jezik|njemačkom jeziku]] znači ''cjelina'', što je nastalo jer se ovaj pravac zalaže da se sve proučava kao jedna cjelina, dakle i procesi i reakcija, jer tako i doživljavamo sve u našem organizmu, kao cjelinu. * [[Humanistička psihologija]] je pravac u kojem su najpoznatija i najzvučnija imena Abraham Maslow i Rogers, američki psiholozi. == Discipline == Povezane discipline su: * [[eksperimentalna psihologija]] - koja se bavi proučavanjem reakcija čovjeka na namjerno inducirane podražaje, bilo fizičke, bilo socijalne. Najčešće primjenjivana metoda u ovom pravcu je eksperiment. * [[socijalna psihologija]] - koja proučava ljude i njihovo ponašanje u međuzavisnosti s njihovom (ljudskom) okolinom, sve oblike međuljudskih odnosa, te ponašanje grupe kao cjeline. * [[klinička psihologija]] - koja proučava (i traži [[lijek]] za) patološke oblike ponašanja * [[ergonomija]] - koja proučava odnos čovjeka prema radu, te nastoji pronaći načine što boljeg prilagođavanja rada čovjeku. * [[životinjska psihologija|životinjska ili ZOO psihologija]] koja postaje sve popularnija u svijetu, pa i kod nas. Dolazi do zaključaka izvodeći eksperimente na životinjama, a zatim te zaključke primjenjuje na ljude i ljudsko ponašanje. * [[razvojna psihologija]] proučava razne periode u razvoju čovjeka, od rođenja do [[smrt]]i, te uticaje hormona na određeni period npr. uticaj hormona na ponašanje u klimaksu ili u adolescenciji. * [[pedagoška psihologija]] bavi se proučavanjem procesa učenja, te podizanjem motivacije u toku učenja.Također se zanima za saradnju roditelja i škole u cilju postizanja boljih rezultata kod učenika. == Etika i etički principi == Etički principi i pravila u domenu psihologije mijenjali su se tokom vremena. Neka poznata istraživanja iz prošlosti danas se smatraju neetičkim i suprotnim važećim kodeksima (npr. Kanadski kodeks ponašanja za istraživanja koja uključuju ljude i Belmontov izvještaj). Američko psihološko udruženje (APA) razvilo je skup etičkih principa i kodeks ponašanja za ovu profesiju.<ref name="APA2016">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2016 |title=Ethical principles of psychologists and code of conduct |url=https://www.apa.org/ethics/code |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Savremeni standardi uključuju informisani i dobrovoljni pristanak. Nakon Drugog svjetskog rata, uspostavljen je Nürnberški kodeks zbog zloupotreba ispitanika koji učestvuju u eksperimentu od strane nacista. Nakon toga je većina zemalja (i naučnih časopisa) usvojila Helsinšku deklaraciju. U SAD-u su Nacionalni instituti za zdravlje (NIH) 1966. osnovali Institucionalni odbor za reviziju (''Institutional Review Board''), a 1974. je usvojen Nacionalni zakon o istraživanju. Ove mjere su potaknule istraživače da obavezno dobiju informisani pristanak od učesnika. Do uspostavljanja ovih pravila doveo je određeni broj etički upitnih istraživanja, među kojima su radioizotopske studije u školi Fernald (MIT–Harvard), tragedija s talidomidom, istraživanje hepatitisa u Willowbrooku, Milgramova istraživanja o poslušnosti autoritetu i Stanfordski zatvorski eksperiment. === Etika u radu s ljudima === Kodeks etike Američkog psihološkog udruženja nastao je 1951. pod nazivom „Etički standardi psihologa“. Ovaj kodeks je usmjeravao donošenje zakona o licenciranju u većini američkih saveznih država. Tokom decenija više puta je mijenjan i sadrži i opće principe i obavezujuće etičke standarde. Etički principi psihologa i kodeks ponašanja APA sastoje se od pet općih principa, koji imaju zadatak da usmjere psihologe ka višem nivou etičke prakse u situacijama kada se ne primjenjuje određeni standard. Ti principi su: * ''A. Dobrobit i neškodljivost'' – Psiholozi moraju djelovati u korist onih s kojima rade i „ne nanositi štetu“. * ''B. Vjernost i odgovornost'' – Svijest o povjerenju javnosti u profesiju i pridržavanje etičkih standarda. * ''C. Integritet'' – Promovisanje iskrenosti i tačnosti, uz izbjegavanje obmana i prevara. * ''D. Pravednost'' – Razumijevanje da psihologija mora biti na dobrobit svima. * ''E. Poštivanje prava i dostojanstva ljudi'' – Zaštita prava osoba u radu s psiholozima, uključujući povjerljivost, privatnost i autonomiju. APA je 2010. dodatno revidirala kodeks kako bi spriječila njegovu upotrebu za opravdavanje kršenja ljudskih prava, što je bio odgovor na učešće članova APA u ispitivanjima tokom administracije predsjednika SAD-a Georgea W. Busha.<ref name="APA2010">{{cite web |title=American Psychological Association amends ethics code |url=https://www.apa.org/news/press/releases/2010/02/ethics-code |publisher=APA.org |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Kanadsko psihološko udruženje (CPA) i Evropska federacija udruženja psihologa (EFPA) koriste slične modele zasnovane na principima dostojanstva, odgovornosti i integriteta.<ref name="CPA2017">{{cite web |title=Canadian Code of Ethics for Psychologists |url=https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf |year=2017 |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref><ref name="EFPA2015">{{cite web |title=Model Code of Ethics |url=http://www.efpa.eu |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |year=2015 |accessdate=13. februar 2026 |language=engleski}}</ref> Među etičkim pitanjima koja se smatraju naročito značajnim su obaveza rada isključivo u okviru vlastite stručnosti, čuvanje povjerljivosti podataka o pacijentima i izbjegavanje seksualnih odnosa s njima. Neke od najčešćih pritužbi protiv kliničkih psihologa odnose se na seksualno neprimjereno ponašanje<ref name="Jones2003">{{cite book |last=Jones |first=S. E. |year=2003 |chapter=Ethical issues in clinical psychology |editor-last=Weiner |editor-first=I. B. |title=Handbook of psychology: Vol. 8. Forensic psychology |pages=145–164 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-33157-5 |language=engleski}}</ref> i povrede povjerljivosti ili privatnosti. === Etika u radu sa životinjama === Istraživanja na životinjama, također, regulišu univerzitetski etički odbori. Etičke smjernice navode da je upotreba životinja u naučne svrhe prihvatljiva samo kada je šteta nanesena životinjama manja od koristi koje proizlaze iz istraživanja.<ref name="Sherwin2003">{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C. M. |last2=Christiansen |first2=S. B. |last3=Duncan |first3=I. J. |last4=Erhard |first4=H. W. |last5=Lay |first5=D. C. |last6=Mench |first6=J. A. |last7=O’Connor |first7=C. E. |last8=Petherick |first8=J. C. |year=2003 |title=Guidelines for the ethical use of animals in applied ethology studies |journal=Applied Animal Behaviour Science |volume=81 |issue=3 |pages=291–305 |doi=10.1016/S0168-1591(02)00288-5 |language=engleski}}</ref> == Također pogledajte == * [[Pažnja i poremećaji pažnje]] * [[Zaboravljanje]] * [[Lucidni snovi]] * [[Psihoterapija UNM metod]] * [[Parafilija]] * [[Hans-Štaufenov sindrom]] == Psiholozi == * [[Robert Sternberg]] * [[Savremeni psiholozi]] == Reference == {{refspisak}} == Izvori == {{Refbegin}} * Blum, D. (1994). ''The Monkey Wars''. Oxford University Press. * Blum, D. (2002). ''Love at Goon Park: Harry Harlow and the science of affection''. Perseus Pub. * Canadian Psychological Association. (2017). ''Canadian Code of Ethics for Psychologists''.Preuzeto sa https://cpa.ca/docs/File/Ethics/CPA_Code_2017_4thEd.pdf. Pristupljeno 13. februar 2026. * Cina, Carol. (1981). "Social Science for Whom? A Structural History of Social Psychology." Doctoral dissertation, accepted by the State University of New York at Stony Brook. * Cocks, Geoffrey. (1997). ''Psychotherapy in the Third Reich: The Göring Institute'', second edition. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. {{ISBN|1-56000-904-7}} * Forgas, Joseph P., Kipling D. Williams, & Simon M. Laham. (2005). ''Social Motivation: Conscious and Unconscious Processes''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-83254-3}} * Guthrie, Robert. (1998). ''Even the Rat was White: A Historical View of Psychology''. Second edition. Boston, Allyn and Bacon (Viacon). {{ISBN|0-205-14993-6}} * Herman, Ellen. (1993). "Psychology as Politics: How Psychological Experts Transformed Public Life in the United States 1940–1970." Doctoral dissertation accepted by Brandeis University. * Morgan, Robert D., Tara L. Kuther, & Corey J. Habben. (2005). ''Life After Graduate School in Psychology: Insider's Advice from New Psychologists''. New York: Psychology Press (Taylor & Francis Group). {{ISBN|1-84169-410-X}} * Severin, Frank T. (ed.). (1965). ''Humanistic Viewpoints in Psychology'': A Book of Readings. New York: McGraw Hill. ISBN * Shah, James Y., and Wendi L. Gardner. (2008). ''Handbook of Motivation Science''. New York: The Guilford Press. {{ISBN|978-1-59385-568-0}} * Wallace, Edwin R., IV, & John Gach (eds.). (2008). ''History of Psychiatry and Medical Psychology''; New York: Springer. {{ISBN|978-0-387-34708-0}} * Weiner, B. (2013). ''Human Motivation''. Hoboken, NJ: Taylor and Francis. {{ISBN|978-0-8058-0711-0}} * Weiner, I. B. (2003). ''Handbook of Psychology''. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. {{ISBN|0-471-17669-9}} ** Volume 1: ''History of Psychology''. Donald K. Freedheim, ed. {{ISBN|0-471-38320-1}} ** Volume 2: ''Research Methods in Psychology''. John A. Schinka & Wayne F. Velicer, eds. {{ISBN|0-471-38513-1}} ** Volume 3: ''Biological Psychology''. Michela Gallagher & Randy J. Nelson, eds. {{ISBN|0-471-38403-8}} ** Volume 4: ''Experimental Psychology''. Alice F. Healy & Robert W. Proctor, eds. {{ISBN|0-471-39262-6}} ** Volume 8: ''Clinical Psychology''. George Stricker, Thomas A. Widiger, eds. {{ISBN|0-471-39263-4}} {{Refend}} === Dalje čitanje === * {{cite book|last1=Badcock|first1=Christopher R.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=340–344|chapter=Nature-Nurture Controversy, History of|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03136-6}} * {{cite book|last1=Cascio|first1=Wayne F.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=879–884|chapter=Industrial–Organizational Psychology: Science and Practice|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.22007-2}} * {{cite book|last1=Chryssochoou|first1=Xenia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=532–537|chapter=Social Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24095-6}} * {{cite book|last1=Deakin|first1=Nicholas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=31–36|chapter=Philosophy, Psychiatry, and Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.27049-9}} * {{cite book|last1=Demetriou|first1=Andreas|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=313–322|chapter=Intelligence in Cultural, Social and Educational Context|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92147-0}} * {{cite book|last1=Gelso|first1=Charles J.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=69–72|chapter=Counseling Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21073-8}} * {{cite book|last1=Henley|first1=Tracy B.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=406–411|chapter=Psychology, History of (Early Period)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03235-9}} * {{cite book|last1=Knowland|first1=Victoria C.P.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Purser|first2=Harry|last3=Thomas|first3=Michael S.C.|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=354–360|chapter=Cross-Sectional Methodologies in Developmental Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.23235-2}} * {{cite book|last1=Louw|first1=Dap|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=351–356|chapter=Forensic Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21074-X}} * {{cite book|last1=McWilliams|first1=Spencer A.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=412–417|chapter=Psychology, History of (Twentieth Century)|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03046-4}} * {{cite book|last1=Pe-Pua|first1=Rogelia|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=788–794|chapter=Indigenous Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24067-1}} * {{cite book|last1=Peterson|first1=Roger L.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Peterson|first2=Donald R.|last3=Abrams|first3=Jules C.|last4=Stricker|first4=George|last5=Ducheny|first5=Kelly|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=517–523|chapter=Training in Clinical Psychology in the United States: Practitioner Model|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.21086-6}} * {{cite book|last1=Poortinga|first1=Ype H.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=311–317|chapter=Cross-Cultural Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24011-7}} * {{cite book|last1=Spinath|first1=Frank M.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last2=Spinath|first2=Birgit|last3=Borkenau|first3=Peter|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=320–325|chapter=Developmental Behavioral Genetics and Education|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.92009-9}} * {{cite book|last1=Smith|first1=Edward E.|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=103–109|chapter=Cognitive Psychology: History|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.03028-2}} * {{cite book|last1=Staerklé|first1=Christian|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=427–433|chapter=Political Psychology|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.24079-8}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Psychology}} * [http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr International PSY Congresses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051015201117/http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr |date=15. 10. 2005 }} * [http://free-zd.t-com.hr/psih Psihologija, linkovi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216170940/http://free-zd.t-com.hr/psih/ |date=16. 12. 2005 }} * [http://www.iltuobenessere.com/ansia/Default.htm Ansia] University of Milan Psychology Research {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihologija| ]] [[Kategorija:Društvene nauke]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] 3iwofe5bqp1oykht1euka08t5eeo8fd 0 1135 3914647 3902674 2026-07-26T15:43:51Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914647 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = Ankara | naselje_vrsta = Grad | slika = Metropolis of Ankara.png | opis_slike = Ankara | pushpin_karta = Turska | pushpin_karta_opis = Lokaciju u Turskoj | koordinate = {{coord|39|55|15|N|32|51|14|E}} | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|Turska}} | podjela_vrsta1 = [[Regije Turske|Regija]] | podjela_ime1 = [[Srednja Anadolija]] | podjela_vrsta2 = [[Turske pokrajine|Pokrajina]] | podjela_ime2 = [[Ankara (pokrajina)|Ankara]] | nadmorska_visina = 938 | površina_urban = 4130.2 | površina_metro = 25632 | stanovništvo = 5864049 | stanovništvo_datum = 31. decembar 2024 | stanovništvo_urban = 5246281 | stanovništvo_urban_datum = | gradonačelnik = [[Mansur Yavaş]] | gradonačelnik_partija = [[Republikanska narodna stranka (Turska)|CHP]] | poštanski_broj = 06xxx | pozivni_broj = +90 312 | registarske_tablice = 06 | veb-sajt = {{URL|www.ankara.bel.tr}}<br />{{URL|www.ankara.gov.tr}}<!-- http://ankara.ankaram.net/en/ --> | vremenska_zona = [[Vrijeme u Turskoj|TRT]] | utc_ofset = +03:00 }} '''Ankara''' je [[glavni grad|glavni]] i poslije [[Istanbul]]a [[Spisak gradova u Turskoj|drugi]] najmnogoljudniji grad [[Turska|Turske]]. Nalazi se u [[Centralna Anadolija|centralnoj Anadoliji]], [[Azija|azijskom dijelu]] Turske a prema podacima iz 2014. godine u njenom urbanom dijelu je živjelo 4.587.558 stanovnika dok [[Ankara (provincija)|istoimena provincija]] broji 5.150.072 stanovnika.<ref>[http://citypopulation.de/Turkey-C20.html Veliki gradovi i provincije Turske]</ref> Od 1920. godine je bila [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürkovo]] sjedište a od 1923. godine i glavni grad Turske, nakon pada [[Osmanlijsko carstvo|Osmanlijskog carstva]]. U Ankari se nalazi sjedište turske Vlade kao i sjedišta mnogih državnih institucija te predstavlja važan komercijalni i industrijski grad. Važno je trgovačko središte, strateški smješteno u centru turske mreže željeznica i autoputeva. Leži na prosječnoj nadmorskoj visini od 938 metra.<ref>[http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html Ankara, Turkey: Latitude, Longitude and Altitude]</ref> == Historija == Historija regije seže do u [[bronzano doba]] i perioda Hatske civilizacije (2. milenij p. n. e.). Područje su naseljavali i Frigijci (10. vijek p. n. e.) a kasnije i Lidijci, Perzijanci, Grci, Galati, Rimljani, Bizantijci i na kraju Turci. === Antička historija === Najstarije naselje u području današnje Ankare datira još iz perioda Hatske civilizacije koja je postojala tokom bronzanog doba a koju su postepeno apsorbirali [[Hetiti]] u periodu između 2000. i 1700. godine p. n. e. Grad se značajnije razvio tokom perioda kada se nalazio pod vlašću [[Frigija]]ca (oko 1000. p. n. e.). Masovniji priliv stanovništva u grad se dogodio nakon velikog priliva stanovništva iz Gordiuma, (glavni grad Frigije), nakon zemljotresa koji je teško oštetio grad i područje oko grada. U tradiciji Frigijaca, kralj Midas je poštovan kao osnivač Ankare iako geograf [[Pausanias]] spominje da je grad zapravo mnogo stariji, što je i potvrđeno zahvaljujući arheološkim nalazima. Frigijce su potom naslijedili [[Lidija|Lidijci]] a potom i Perzijanci iako je stanovništvo u velikoj mjeri zadržalo snažni frigijski karakter o čemu svjedoče i nadgrobni spomenici iz kasnijeg, rimskog doba. Perzijski suverenitet nad područjem je trajao do poraza Perzijanaca i pada područja u ruke [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]], koji je osvojio grad 333. godine p. n. e. Aleksandar se nakratko zadržao u gradu a nakon njegove smrti i kasnije podjele njegovog carstva među njegovim generalima, Ankara i područje oko grada je pripalo [[Antigon I Monoftalmos|Antigonu I Monoftalmosu]]. Još jedna značajnija ekspanzija stanovništva na područje [[Pont]]a se desila oko 300. p. n. e., kada se razvio grad koji će postati važan trgovački centar za razmjenu robe između crnomorskih luka i Krima na sjeveru, Asirije, Kipra, i Libana na jugu kao i Gruzije, Armenije i Perzije na istoku. Tada je grad dobio naziv Ἄγκυρα (Ankyra, što znači sidro na starogrčkom) koji, u nešto izmijenjenom obliku predstavlja moderni naziv Ankare. == Stanovništvo == [[Datoteka:Ankara road map.png|250px|mini|desno|[[Metropolitansko područje]] Ankare]] 1927. godine, Ankara je imala 75.000 stanovnika da bi 2013. godine, [[Ankara (provincija)|Provincija Ankara]] brojala populaciju od 5.045.083. stanovnika.<ref>[http://www.tuik.gov.tr/jsp/duyuru/upload/adnks_Harita_TR/HaritaTR.html ''Turski zavod za statistiku''] Pristupljno 4.4.2016.</ref> Kada je postala glavni grad Republike Turske 1923. godine, planom je bilo predviđeno da se Ankara proširi i postane grad s oko 500.000 stanovnika. Tokom prve dvije decenije razvoja, grad je rastao i razvijao se u skladu s tim planom. Međutim, od 1950tih godina, grad je rastao mnogo brže nego je predviđeno usljed velike migracije stanovništva sa sela u gradove. Kao rezultat toga, grad je postao veći i površinski i po broju stanovnika. Tokom vremena, neplanska naselja izgrađena u predgrađima Ankare su zamijenjena velikim stanbenim blokovima tokom realizacije velikih javnih projekata stanbene izgradnje. Iako su takvi projekti još uvijek aktuelni, slobodnih lokacija za nove građevinske projekte skoro da je nemoguće pronaći. == Znamenitosti == === Džamije === {{multiple image | align = center | direction = horizontal | image1 = ANKARA KOCATEPE CAMİİ.jpg | width1 = 350 | caption1 = <center>[[Džamija Kocatepe]]</center> | image2 = Ahmedhamdiaksekicami.jpg | width2 = 148 | caption2 = <center>Džamija Ahmed Hamdi Akseki</center> | image3 = Haci Bayram Mosque 01.jpg | width3 = 287 | caption3 = <center>Džamija Hacı Bayram</center> | alt3 = }} === Muzeji === U Ankari se nalazi mauzolej turskog generala i državnika [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafe Kemala Atatürka]]. [[Mauzolej]] je monumentalni spomenik sagrađen [[1953]]. godine, u kome se nalazi Atatürkov grob. U kompleksu mauzoleja se nalazi i grob njegovog velikog saradnika i nasljednika Ismeta Inenija. == Također pogledajte == [[Spisak glavnih gradova]] == Galerija slika == <gallery> File:Ankara Overview From Citadel.JPG|Ulus File:Sıhhiye Square, Ankara.jpg|Sıhhiye File:Ankara asv2021-10 img70 Kızılay Square.jpg|Kızılay File:Ankara asv2021-10 img58 Ankara State Theatre.jpg|[[Tursko državno pozorište|Zgrada Turskog državnog pozorišta u Ankari]] File:Ankara asv2021-10 img75 Yenimahalle metro.jpg|[[Ankara metro]] File:Ankara asv2021-10 img48 Opera.jpg|Ankara opere i baleta Hall File:Dikmen Vadisi, Çankaya, Ankara.jpg|Dikmen File:Ankara asv2021-10 img10 Atakule.jpg|Aatakule File:Ankara Castle.jpg|Dvorac Ankara </gallery> == Reference == {{Portal|Turska}} {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{commons|Ankara}} * [https://web.archive.org/web/20070106180339/http://www.ankara.gov.tr/turkce/index.aspx Zvanična stranica] {{Stub-grad}} {{Glavni_gradovi_azijskih_država}} {{Glavni gradovi evropskih država}} [[Kategorija:Ankara]] [[Kategorija:Glavni gradovi evropskih država]] [[Kategorija:Glavni gradovi azijskih država]] [[Kategorija:Gradovi u Turskoj]] 2di4y1dn97encm1dc9142a05ijhh7vv 0 1145 3914756 3902642 2026-07-26T17:00:31Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914756 wikitext text/x-wiki {{Mjesec zaglavlje}} [[Datoteka:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|mini]] {{JanuarKalendar}} '''Januar''' je prvi mjesec godine po [[Julijanski kalendar|julijanskom]] i [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] i ujedno je prvi od sedam mjeseci koji i ima 31 dan. ''Januar'' je dobio ime po [[Janus (mitologija)|Janusu]], [[Rimsko Carstvo|starorimskom]] bogu vremena, vrata i ulaza.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/story/why-does-the-new-year-start-on-january-1|title=Why does the year start on January 1|publisher=Britannica|access-date=6. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190906134927/https://www.britannica.com/story/why-does-the-new-year-start-on-january-1|archive-date=6. 9. 2019|url-status=live}}</ref> U [[Bosanski jezik|bosanskom jeziku]] je u upotrebi i slavenski naziv '''siječanj''', nazvan tako jer se u tom hladnom periodu sijeku drva. To je u prosjeku najhladniji mjesec u godini u većem dijelu [[Sjeverna hemisfera|sjeverne hemisfere]] (gdje je drugi mjesec [[Zima|zime]]) i najtopliji mjesec u godini u većem dijelu [[Južna hemisfera|južne hemisfere]] (gdje je drugi mjesec ljeta ). Na [[Južna hemisfera|južnoj hemisferi]] januar je sezonski ekvivalent julu na [[Sjeverna hemisfera|sjevernoj hemisferi]] i obrnuto. [[Datoteka:Joachim von Sandrart - Der Monat Januar.jpg|mini|left|150px|Joachim von Sandrart, ''Januar'', 1642]] Prvi rimski kalendar je imao samo deset mjeseci (304 dana). Rimljani su u to doba smatrali da je zima period bez mjeseci. Oko 700. p. n. e. Romulov nasljednik, [[Numa Pompilije]], je dodao mjesece januar i [[februar]] i tako je napravio da je rimski kalendar jednak standardnoj [[Lunarna godina|lunarnoj godini]] (354 dana). Iako je [[mart]] prvobitno bio prvi mjesec u godini, zamijenjen je januarom,<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/January|title=January {{!}} Meaning & Facts {{!}} Britannica|date=1. 12. 2023|website=www.britannica.com|language=en|access-date=27. 1. 2024}}</ref> jer su po običaju tada izabirani konzuli. Starorimski praznici tokom ovog mjeseca uključuju Cervulu i Juvenaliju, koje se obilježavaju 1. januara, kao i jednu od tri Agonalije, koja se slavi 9. januara, i Karmentaliju, koja se slavi 11. januara. Ovi datumi ne odgovaraju modernom gregorijanskom kalendaru. [[Horoskop]]ski znakovi u mjesecu januaru su [[Jarac (znak)|jarac]] (22. decembar-19. januar) i [[Vodenjak (znak)|vodenjak]] (20. januar-18. februar). == Historija == Tradicionalno, originalni rimski kalendar sastojao se od 10 mjeseci ukupno 304 dana, a [[zima]] se smatrala periodom bez mjeseca. Oko 713. godine p. n. e., polu-mitski Romulov nasljednik, kralj [[Numa Pompilije]], navodno je dodao mjesece januar i februar, tako da je kalendar pokrivao standardnu [[Lunarni kalendar|lunarnu godinu]] (354 dana). Iako je mart prvobitno bio prvi mjesec u starom rimskom kalendaru, januar je postao prvi mjesec kalendarske godine ili pod [[Numa Pompilije|Numom]] ili pod ''Decemvirom'' oko 450. godine p. n. e.. Nasuprot tome, svaka određena kalendarska godina bila je identificirana imenima dva konzula, koji su stupili na dužnost 15. marta do 153. godine p. n. e., kada su počeli da stupaju na dužnost 1. januara. Za Novu godinu u [[Evropa|Evropi]] tokom srednjeg vijeka korišteni su različiti hrišćanski datumi praznika, uključujući 25. mart (praznik Blagovijesti) i 25. decembar. Međutim, srednjovekovni kalendari su i dalje bili izloženi na rimski način sa dvanaest stupaca od januara do decembra. Počevši od 16. vijeka, evropske zemlje su počele da zvanično ponovo proglašavaju 1. januar početkom [[Nova godina|Nove godine]] – koji se ponekad naziva stil obrezivanja jer je to bio datum praznika obrezivanja, koji je bio sedmi dan poslije 25. decembra. Historijski nazivi za januar uključuju njegovu originalnu rimsku oznaku ''Ianuarius'', saksonski izraz ''Wulf-monath'' (što znači "vučji mjesec") i oznaku [[Karlo Veliki|Karla Velikog]] ''Wintarmanoth'' ("zimski/hladni mjesec"). Prema [[Theodor Mommsen|Theodoru Mommsenu]],<ref>''The History of Rome'', volume 4, The Revolution, {{ISBN|1-4353-4597-5}}, strana 4</ref> 1. januar je postao prvi dan u godini u 600 AUC rimskog kalendara (153. p. n. e.), zbog katastrofa u [[Luzitanski rat|Luzitanskom ratu]]. Luzitanski poglavica po imenu Punik napao je rimsku teritoriju, porazio dva rimska guvernera i ubio njihove trupe. Rimljani su odlučili da pošalju konzula u Hispaniju, a da bi ubrzali slanje pomoći, "čak su natjerali nove konzule da stupe na dužnost dva i po mjeseca prije zakonskog roka" (15. mart). == Reference == {{Refspisak}} {{Mjeseci}} {{Commonscat|January}} [[Kategorija:Januar| ]] 1tianq3r3ixgbwoxhfgb931fg86oqr9 0 1434 3914528 3904929 2026-07-26T12:17:44Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914528 wikitext text/x-wiki '''Pravo''' je skup pravila koja određuju odnos između osoba i organizacija kao i kazne za one koji ta pravila prekrše.<ref>{{Cite book|url=https://law.uok.edu.in/Files/5ce6c765-c013-446c-b6ac-b9de496f8751/Custom/jurisprudence-Unit-I.pdf|title=Topic: - Meaning, Nature and Functions of Law}}</ref> [[Datoteka:1964 Congo Constitution - Table of Contents 01.JPG|mini|Ustav Konga, sadržaj]] '''Pravo''' je skup pravila koja su kreirane i koje mogu provoditi [[Vlada|vladine]] ili društvene institucije radi regulisanja ponašanja,{{Sfn|Robertson|2006}} a njegova precizna definicija je predmet dugogodišnje debate.{{Sfn|Willis|1926}}<ref>{{Cite journal|last=Gibbs|first=Jack P.|date=1968|title=Definitions of Law and Empirical Questions|journal=Law & Society Review|volume=2|issue=3|pages=429–446|doi=10.2307/3052897|issn=0023-9216|jstor=3052897}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Akers|first=Ronald L.|date=1965|title=Toward a Comparative Definition of Law|url=http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5313&context=jclc|journal=Journal of Criminal Law and Criminology|volume=56|issue=3|pages=301–306|doi=10.2307/1141239|issn=0022-0205|jstor=1141239|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719212013/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5313&context=jclc|archive-date=19. 7. 2018|access-date=3. 1. 2020}}</ref> Različito je opisivan kao [[Društvene nauke|nauka]]<ref>{{Cite book|last=Spooner|first=Lysander|url=https://en.wikisource.org/wiki/Natural_Law;_or_The_Science_of_Justice:_A_Treatise_on_Natural_Law,_Natural_Justice,_Natural_Rights,_Natural_Liberty,_and_Natural_Society;_Showing_that_All_Legislation_Whatsoever_is_an_Absurdity,_a_Usurpation,_and_a_Crime._Part_First.|title=Natural Law; or The Science of Justice: A Treatise on Natural Law, Natural Justice, Natural Rights, Natural Liberty, and Natural Society; Showing that All Legislation Whatsoever is an Absurdity, a Usurpation, and a Crime. Part First.|date=1882|publisher=A. Williams & Co.|author-link=Lysander Spooner|access-date=31. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231072121/https://en.wikisource.org/wiki/Natural_Law;_or_The_Science_of_Justice:_A_Treatise_on_Natural_Law,_Natural_Justice,_Natural_Rights,_Natural_Liberty,_and_Natural_Society;_Showing_that_All_Legislation_Whatsoever_is_an_Absurdity,_a_Usurpation,_and_a_Crime._Part_First.|archive-date=31. 12. 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Núñez Vaquero|first=Álvaro|date=10. 6. 2013|title=Five Models of Legal Science|url=https://journals.openedition.org/revus/2449|journal=Revus. Journal for Constitutional Theory and Philosophy of Law / Revija za ustavno teorijo in filozofijo prava|language=en|issue=19|pages=53–81|doi=10.4000/revus.2449|issn=1581-7652|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231075003/https://journals.openedition.org/revus/2449|archive-date=31. 12. 2019|access-date=31. 12. 2019}}</ref> i kao umjetnost pravde.{{Sfn|Cohen|1992}}<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/basharubin/2015/01/13/is-law-an-art-or-a-science-a-bit-of-both/|title=Is Law an Art or a Science?: A Bit of Both|last=Rubin|first=Basha|date=13. 1. 2015|website=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103170800/https://www.forbes.com/sites/basharubin/2015/01/13/is-law-an-art-or-a-science-a-bit-of-both/|archive-date=3. 11. 2018|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Berger|1953}} Zakone koje provodi država može donijeti [[zakonodavna vlast]], što rezultira [[statut]]ima; izvršna vlast putem [[Uredba|uredbi]] i [[propis]]a; ili sudske odluke, koje čine [[presedan]] u jurisdikcijama [[Običajno pravo|običajnog prava]]. [[Autokratija|Autokrata]] može vršiti te funkcije unutar svoje oblasti. Na stvaranje samih zakona može utjecati [[ustav]], pisani ili prećutni, i [[prava]] koja su u njemu kodirana. Pravo oblikuje [[Politika|politiku]], [[Ekonomija|ekonomiju]], [[Historija|historiju]] i [[društvo]] na različite načine, a također služi kao posrednik u odnosima među ljudima. Pravni sistemi se razlikuju među [[Nadležnost|jurisdikcijama]], a njihove razlike analizirane su u [[Komparativno pravo|komparativnom pravu]] . U jurisdikcijama [[Civil law (legal system)|kontinentalnog prava]], zakonodavno tijelo ili drugo centralno tijelo [[Kodifikacija (zakon)|kodificira i konsoliduje]] zakon. U sistemima običajnog prava, sudije mogu donijeti [[Pravno obavezivanje|obavezujuću]] sudsku praksu putem presedana,<ref>{{Cite journal|last=Mason|first=Anthony|date=1996|title=The Judge as Law-maker|url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/JCULRev/1996/2.pdf|journal=James Cook University Mayo Lecture|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231082120/http://www.austlii.edu.au/au/journals/JCULRev/1996/2.pdf|archive-date=31. 12. 2019|access-date=31. 12. 2019}}</ref> iako to ponekad može poništiti viši sud ili zakonodavno tijelo.<ref>{{Cite encyclopedia}}</ref> [[Vjersko pravo]] se koristi u nekim vjerskim zajednicama i državama i historijski je uticalo na sekularno pravo.<ref>{{Cite journal|last=Berman|first=Harold J.|date=1983|title=Religious Foundations of Law in the West: An Historical Perspective|url=https://archive.org/details/journal-of-law-and-religion_summer-1983_1_1/page/3|journal=Journal of Law and Religion|publisher=Cambridge University Press|volume=1|issue=1|pages=3–43|doi=10.2307/1051071|jstor=1051071}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Fox|first=Jonathan|last2=Sandler|first2=Shmuel|date=1. 4. 2005|title=Separation of Religion and State in the Twenty-First Century: Comparing the Middle East and Western Democracies|url=https://archive.org/details/sim_comparative-politics_2005-04_37_3/page/316|journal=Comparative Politics|volume=37|issue=3|pages=317|doi=10.2307/20072892|jstor=20072892}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cox|first=Noel|date=2001|title=Ecclesiastical Jurisdiction in the Church of the Province of Aotearoa, New Zealand and Polynesia|url=http://www5.austlii.edu.au/au/journals/DeakinLawRw/2001/14.html|journal=Deakin Law Review|volume=6|issue=2|page=262|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152654/http://www5.austlii.edu.au/au/journals/DeakinLawRw/2001/14.html|archive-date=31. 12. 2019|access-date=31. 12. 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=Sharia incorporated: a comparative overview of the legal systems of twelve Muslim countries in past and present|url=https://archive.org/details/shariaincorporat0000unse|publisher=Leiden University Press|year=2010|isbn=9789087280574|editor-last=Otto|editor-first=Jan Michiel}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nyulawglobal.org/globalex/Religious_Legal_Systems1.html|title=Religious Legal Systems in Comparative Law: A Guide to Introductory Research – GlobaLex|last=Raisch|first=Marylin Johnson|publisher=New York University School of Law|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231153027/https://www.nyulawglobal.org/globalex/Religious_Legal_Systems1.html|archive-date=31. 12. 2019|url-status=live|access-date=31. 12. 2019}}</ref> == Kodifikacija zakona == Postoje nepisani zakoni, ali takvi su previše arbitrarni, pa svaka država na svijetu posjeduje zakonodavno tijelo čija je glavna funkcija donošenje zakona. == Pravo kao akademska disciplina ili kao zvanje == Provođenjem zakona se bavi sudska vlast, a ako se neko želi time baviti, potrebno je završiti odgovarajuću visoku školu (Pravni fakultet), te položiti pravosudni ispit. Pored sudske vlasti, zakone provode i tijela državne uprave koja se tijela uređuju propisima o sistemu državne uprave. == Grane prava == [[Upravno pravo]] je grana prava koja se bavim organizacijom i djelatnošću upravnih organa. [[Kanonsko pravo]] je skup pravila koja vrijede za dotičnu crkvu. Postoji Rimsko katoličko pravo, Pravoslavno i Anglikansko pravo. [[Građansko pravo]] - je grana prava koja uređuje imovinske i lične odnose između građansko-pravnih lica. [[Trgovačko pravo]] - u primjeni na trgovačkim sudovima, bavi se statusnim položajm subjekata poslovnog prava i njihovim odnosima. [[Kazneno pravo]] - ako se radi o povredama zakona koji se spominju u Kaznenom zakonu, radi se o kaznenom pravu. [[Radno pravo]] - je skup pravnih pravila kojim se uređuje sklapanje i prestanak radnih odnosa, prava i obveze subjekata u radnom odnosu, te ostala važna pitanja i modaliteti u radnom odnosu i u vezi s njim. [[Međunarodno pravo]] - uređuje međudržavne odnose kao i odnose između privatnih pravih i fizičkih osoba iz različitih zemalja [[Proceduralno pravo]] - bavi se 'sitnim' detaljima pravnog postupka. == Također pogledajte == * [[Stečaj]] * [[Actio negatoria]] * [[Austrijski građanski zakonik]] * [[Deklaracija o pravu (1689)]] * [[Francuski građanski zakonik]] * [[Gortinski zakonik]] * [[Koncepcija pravde]] * [[Konosman]] * [[Međunarodno krivično pravo]] * [[Zaklada]] * [[Metodologija pravnih nauka]] {{Wikicitat}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Law}} * [http://www.nyls.edu/library/research_tools_and_sources/dragnet/ DRAGNET: Pretraga besplatnih pravnih baza podataka Pravnog fakulteta New York]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903005743/http://www.nyls.edu/library/research_tools_and_sources/dragnet/|datum=3. septembar 2013.}}. * [http://www.worldlii.org/ Svjetski institut za pravne informacije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922075055/http://www.worldlii.org/ |date=22. 9. 2020 }} * [http://www.commonlii.org/ Institut za pravne informacije Commonwealtha]{{Mrtav link}} * [http://www.asianlii.org/ Azijski institut za pravne informacije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417174626/http://www.asianlii.org/ |date=17. 4. 2021 }} * [http://www.austlii.edu.au/ Australazijsko-azijski institut za pravne informacije] * [http://www.bailii.org/ Britansko-irski institut za pravne informacije] * [https://web.archive.org/web/20061004021144/http://canlii.org/ Kanadski institut za pravne informacije] (arhivirano 4. oktobra 2006.) * [http://www.nzlii.org/ Institut za pravne informacije Novog Zelanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417174640/http://www.nzlii.org/ |date=17. 4. 2021 }} * [http://www.paclii.org/ Institut za pravne informacije Pacifičkih ostrva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103005659/http://www.paclii.org/ |date=3. 1. 2004 }} * [http://www.saflii.org/ Južnoafrički institut za pravne informacije] {{Društvene nauke}} {{Teme iz prava}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pravo]] k3gty69ujeluxr27iq657w6vriob8l5 0 1669 3914926 3896090 2026-07-27T07:27:27Z CommonsDelinker 1478 Zamjenjujem datoteku Alija_Izetbegović_signature.gif datotekom [[:File:Alija_Izetbegović_signature.png|Alija_Izetbegović_signature.png]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: Use transparent background for signature image). 3914926 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Alija Izetbegović | slika = Alija Izetbegovic (cropped).jpg | redoslijed = 1. [[predsjedavajući Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 14. februar 2000 – 14. oktobar 2000. | prethodnik = [[Ante Jelavić]] | nasljednik = [[Živko Radišić]] | vrijeme_na_vlasti2 = 5. oktobar 1996 – 13. oktobar 1998. | prethodnik2 = ''Funkcija osnovana'' | nasljednik2 = [[Živko Radišić]] | redoslijed3 = 1. [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|predsjednik Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti3 = 8. april 1992 – 15. oktobar 1996. | prethodnik3 = ''Funkcija osnovana'' | nasljednik3 = ''Funkcija ukinuta'' {{Small|([[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo BiH]])}} | redoslijed4 = 9. [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti4 = 20. decembar 1990 – 8. april 1992. | prethodnik4 = [[Obrad Piljak]] | nasljednik4 = ''Funkcija ukinuta'' {{Small|([[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo Republike BiH]])}} | redoslijed5 = 1. [[Stranka demokratske akcije#Spisak predsjednika|predsjednik Stranke demokratske akcije]] | vrijeme_na_vlasti5 = 26. maj 1990 – 13. oktobar 2001. | prethodnik5 = ''Funkcija osnovana'' | nasljednik5 = [[Sulejman Tihić]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1925|8|8}} | mjesto_rođenja = [[Šamac|Bosanski Šamac]], [[Kraljevina SHS]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2003|10|19|1925|08|08}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | puno_ime = | etnicitet = [[Bošnjaci|Bošnjak]] | politička_stranka = [[Stranka demokratske akcije]] | supruga = Halida Izetbegović | djeca = Troje, uključujući [[Bakir Izetbegović|Bakira]] | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]] ([[Pravni fakultet u Sarajevu|Pravo]]) | zanimanje = Političar, aktivista, pisac, filozof, pravnik | vjera = [[Sunitski islam]] | potpis = Alija Izetbegović signature.png | web_stranica = | nagrade = | pripadnost = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | vojska = [[Datoteka:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|15px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] | godine_službe = 1992 – 1996. | čin = [[Datoteka:20-Član Predsjedništva ARBiH 1992.png|15px]] [[Vrhovni komandant]] | komandovao = [[Datoteka:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|15px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] | ratovi = {{unbulleted list | {{Tree list}} * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] ** [[Bošnjačko-hrvatski sukob]] ** [[Unutarbošnjački sukob u Bosanskoj krajini]] {{Tree list/end}} | [[Rat u Hrvatskoj]] }} | ordeni = [[Datoteka:Ribbon of a Grand Order of Queen Jelena.png|20px]] [[Veliki orden kraljice Jelene]] <br> [[Datoteka:Order of the State of Republic of Turkey.png|20px]] [[Orden Republike Turske]] <br> [[Datoteka:Order of Independence (Qatar) - ribbon bar.gif|20px]] [http://www.medals.org.uk/qatar/qatar001.htm Orden nezavisnosti Države Katar] }} '''Alija Izetbegović''' ([[Šamac|Bosanski Šamac]], 8. august 1925 – [[Sarajevo]], 19. oktobar 2003) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Bošnjaci|bošnjački]] [[političar]], pravnik, [[islam]]ski aktivista, deveti [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine#Spisak Predsjednika|Predsjednik]] [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosne i Hercegovine]] od 1990. do 1992, zatim prvi i jedini [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjednik Predsjedništva]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] od 1992. do 1996, te prvi član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz reda [[Bošnjaci|bošnjačkog naroda]] od 1996. do 2000. Bio je osnivač [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] 1990. i njen prvi predsjednik sve do 2001. Jedan je od najznačajnijih i najutjecajnijih bošnjačkih ličnosti 20. vijeka. Nakon prvih višestranačkih [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Predsjedništvo SR BiH|Općih izbora u Bosni i Hercegovini 1990. godine]], izabran je za predsjednika Predsjedništva [[SR Bosna i Hercegovina|SR Bosne i Hercegovine]] kao predstavnik [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] iz redova [[Bošnjaci|bošnjačkog]] (tada [[Muslimani (narod)|muslimanskog]]) naroda, do 1992. godine. Najviše glasova na izborima osvojio je [[Fikret Abdić]], ali je konsenzusom za predsjednika Predsjedništva odabran Alija Izetbegović Od 1992. do 2000. kao i predsjednik sedmočlanog [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]]. Kao predsjednik Predsjedništva [[SR Bosna i Hercegovina|SR Bosne i Hercegovine]] proglasio je, nakon [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti]] 1992, nezavisnost i [[otcjepljenje]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]]. Govorio je [[Njemački jezik|njemački]], [[Francuski jezik|francuski]] i [[engleski jezik]]. Autor je većeg broja izdavačkih radova i studija, te knjiga među kojima su najpoznatije "''Islam između Istoka i Zapada''", "''Problemi islamskog preporoda''" i "''Islamska deklaracija''". Ove knjige prevedene su na nekoliko svjetskih jezika i objavljene u više zemalja. ==Mladost i obrazovanje== Izetbegović je rođen 8. augusta 1925. u [[Bosanski Šamac|Bosanskom Šamcu]].{{sfn|Hamilton|2014|p=150}} Bio je treće od petero djece—dva sina i tri kćerke—oca Mustafe i majke Hibe Izetbegović. Njegova porodica je bila ugledna, ali osiromašena, a potekla je od nekadašnjeg [[Aristokratija (klasa)|aristokrate]] Izet-bega Jahića iz [[Beograd]]a koji se preselio u [[Bosanski pašaluk|Bosanski ejalet]] 1861, nakon povlačenja [[Osmansko Carstvo|osmanlijskih]] trupa iz [[Kneževina Srbija|Kneževine Srbije]]. Porodica Jahić je živjela u Beogradu stotinama godina.<ref>{{cite web|url=http://depo.ba/clanak/134526/izetbegovic-moja-porodica-je-posjedovala-adu-ciganliju-a-dedo-je-tokom-prvog-svjetskog-rata-spasio-niz-srba|title=Izetbegović: Moja porodica je posjedovala Adu Ciganliju, a dedo je tokom Prvog svjetskog rata spasio niz Srba}}</ref> Dok je služio vojsku u [[Üsküdar]]u, Izetbegovićev djed Alija oženio je [[Turci|Turkinju]] imena Sıdıka Hanım.<ref>{{citation |last=Carmichael|first=Cathie|year=2015|title=A Concise History of Bosnia|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-1-316-39529-5|page=178}}</ref> Par se eventualno preselio u Bosanski Šamac i dobio petero djece. Izetbegovićev djed je kasnije postao gradonačelnik, kada je spasio 40 [[Srbi|Srba]] od strijeljanja od strane vlasti Austro-Ugarske nakon što je [[Gavrilo Princip]] [[Sarajevski atentat|izvršio atentat na prijestolonasljednika]] u junu 1914. godine.{{sfn|Shay|2007|p=40}} Izetbegovićev otac, računovođa, borio se u [[Vojska Austro-Ugarske|Austrougarskoj vojsci]] na [[Italijanski front (Prvi svjetski rat)|Italijanskom frontu]] tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] gdje je dobio ozbiljne povrede koje su ga ostavilo u polu-paraliziranom stanju najmanje deceniju. Proglasio je bankrot 1927. godine. Narednu godinu, porodica se preselila u [[Sarajevo]], gdje je Izetbegović prošao kroz sekularno obrazovanje.<ref>{{cite web|publisher=Alija Izetbegović Museum|title=Alija Izetbegović: Introduction|url=http://www.muzejalijaizetbegovic.ba/en/page.php?id=30|access-date=15. 1. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209084024/http://www.muzejalijaizetbegovic.ba/en/page.php?id=30|archive-date=9. 12. 2017|url-status=dead}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Izetbegović se pridružio islamskoj organizaciji "[[Mladi muslimani]]". Kada su Mladi muslimani postali rastrgani između podrške većinski muslimanskoj ''[[Waffen-SS]]'' [[13. SS oružana brdska divizija "Handžar" (hrvatska br. 1)|Handžar diviziji]] sa jedne strane i [[komunizam|komunističkim]] [[Jugoslavenski partizani|jugoslavenskim partizanima]] sa druge, postoje tvrdnje da je Izetbegović pristupio SS Handžaru, uprkos nedostatku dokaza.<ref name=Nytimes20031020>{{cite news|last=Binder|first=David|title=Alija Izetbegovic, Muslim Who Led Bosnia, Dies at 78|url=https://www.nytimes.com/2003/10/20/obituaries/20IZET.html?pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=20. 10. 2003}}</ref><ref name=BakirDeniesThis>{{cite news|last=Jukic|first=Elvira|url=https://balkaninsight.com/2014/11/28/bosniak-presidency-member-might-sue-serb-leader/|title=Bosniak Leader Rejects 'Nazi Father' Claims|date=28. 11. 2014|newspaper=Balkan Insight}}</ref> Izetbegovićeva porodica negira tvrdnje te navodi da je on bio u komunističkim partizanima.<ref name=BakirDeniesThis/> Izetbegovića su uhapsili [[četnici]] sredinom 1944, ali ga je otpustio četnički vojvoda [[Dragutin Keserović]]<ref>{{harv|Izetbegović|2005|p=23}}:"Međutim, jedna grupa Srba je došla da intervenira kod tadašnjeg komandanta pukovnika Keserovića. On je bio načelnik Glavnog Štaba. Tad su mi izneli taj podatak da je moj djed spasio 40 Srba i da bi bio dužan da vrati milo za drago. I zahvaljujući toj okolnosti ja sam bio oslobođen."</ref> zbog zahvalnosti na ulozi njegovog djeda koji je osigurao puštanje četrdeset srpskih zarobljenika 1914. godine.{{sfn|Shay|2007|p=40}} Nakon završetka Drugog svjetskog rata uhapsili su ga jugoslavenski komunisti i osudili na tri godine zatvora 1946. zbog kolaboracije s nacistima.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=TfQEAQAAQBAJ&pg=PA12 | author-link = Marko Attila Hoare | first = Marko Attila | last = Hoare | title = Bosnian Muslims in the Second World War | page = 12 | publisher = Oxford University Press | year = 2014 | isbn = 978-0-19-932785-0}}</ref> Prije zatvaranja je završio pravo na [[Pravni fakultet u Sarajevu|Pravnom fakultetu]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref>{{cite book | chapter-url = https://books.google.com/books?id=BleF7tl_rbUC&pg=PA140 | author-link = Paul R. Bartrop | first = Paul R. | last = Bartrop | title = A Biographical Encyclopedia of Contemporary Genocide: Portraits of Evil and Good | chapter = Izetbegović, Alija (1925–2003) | page = 140 | publisher = ABC-CLIO | year = 2012 | isbn = 978-0-313-38678-7}}</ref> Ostaje uključen u politiku nakon služenja kazne.<ref name="Nedžad Latić, Boja povijesti">Nedžad Latić, Boja povijesti, ISBN COBISS.BH-ID</ref> ==Aktivizam== {{Također pogledajte|Islamska deklaracija}} Izetbegović je 1970, objavio manifest naziva ''[[Islamska deklaracija]]'', izražavajući poglede na veze između islama, države i društva. Manifest je zabranila tadašnja vlada.<ref name="BBC obituary">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3133038.stm|title=Obituary: Alija Izetbegović|publisher=BBC|date=19. 10. 2003|access-date=1. 1. 2010}}</ref> U ''Deklaraciji'', on je pokušao izmiriti zapadnjački napredak sa islamskom tradicijom.<ref name=Ivo>[[Ivo Banac|Banac, Ivo]]. [https://books.google.com/books?id=Yl3TAkJmztYC&pg=PA148&vq=islamic+declaration&dq=The+Muslims+of+Bosnia-Herzegovina&source=gbs_search_s&sig=ACfU3U0tdhgWt6bYMK-8u_64XEnHuzBf7g ''Bosnian Muslims: From Religious Community to Sohttps://www.youtube.com/watch?v=025OldWcmbQcialist Nationhood and Post communist Statehood, 1918-1992''], str. 147-148.</ref> Rad je uputio poziv za "islamskom obnovom", bez naročitog spominjanja Jugoslavije. Ipak, on i njegovi podržavaoci su optuženi od komunističke vlasti za oživljavanje organizacije "Mladih muslimana" i za zavjeru uspostave "islamski čiste" Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIlCCwAAQBAJ&pg=PA118|title=The A to Z of Bosnia and Herzegovina|author=Ante Čuvalo|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Toronto, and Plymouth|year=2001|isbn=978-0-8108-7647-7|page=118}}</ref> Deklaracija je označila [[Pakistan]] kao državu model koji bi trebali oponašati muslimanski revolucionari širom svijeta.<ref name=Perica>{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=jIoKMGRHxn4C&pg=PA77|title=Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States|author=Vjekoslav Perica|year=2002|publisher=Oxford University Press|page=77|isbn=9780195174298|author-link=Vjekoslav Perica}}</ref> Jedan od odlomaka koji su posebno izabrali njegovi protivnici tokom suđenja bio je, "Nema mira ni koegzistencije između “islamske vjere” i neislamskih društvenih i političkih institucija... a država treba da bude izraz i da podržava moralne koncepte religije."<ref name=BenFowkes>{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=bRZaCwAAQBAJ&pg=PA88|title=Ethnicity and Ethnic Conflict in the Post-Communist World|author=Ben Fowkes|date=6. 3. 2002|publisher=Springer Science+Business Media|page=88|isbn=9781403914309}}</ref> Deklaracija je ostala izvor kontroverzi. Srbi, koji su se protivili Izetbegoviću, često citiraju deklaraciju kao indikaciju namjere za kreiranjem [[Islamska republika|islamske republike]] [[iran]]skog stila u Bosni.<ref name="BBC obituary"/> On je sam kasnije insistirao više puta da su tvrdnje oko kreiranja islamske države hipotetičke i da nisu primjenjive na situaciju u Bosni. Uprkos tome, bosansko nemuslimansko stanovništvo uznemirilo je nekoliko njegovih izjava u njegovim spisima.<ref name=Takeyh>{{cite news|url=https://books.google.com/books?id=85BTay8abYsC&pg=PA87|title=The Receding Shadow of the Prophet: The Rise and Fall of Radical Political Islam|author1= Ray Takeyh|author2-link=Nikolas Gvosdev|author2=Nikolas Gvosdev|year=2004|publisher=Greenwood Publishing|pages=87–88|isbn=9780275976293|author1-link=Ray Takeyh}}</ref> Izetbegovićevi protivnici tokom devedesetih često su citirali dijelove deklaracije, smatrajući da je to otvorena izjava [[islamski fundamentalizam|islamskog fundamentalizma]].<ref>[https://www.nytimes.com/2003/10/20/world/alija-izetbegovic-muslim-who-led-bosnia-dies-at-78.html "Alija Izetbegović, Muslim Who Led Bosnia, Dies at 78"], ''The New York Times'', 20 October 2003</ref> Ovo mišljenje je dijelilo i nekoliko zapadnih autora.<ref name="Ambrosio2002">{{cite book|author=Thomas Ambrosio|title=Ethnic Identity Groups and U.S. Foreign Policy|url=https://books.google.com/books?id=0bsHGrl9p4sC&pg=PA108|year=2002|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-97532-6|pages=108–}}</ref> Izetbegović je energično negirao ove optužbe.<ref name="BBC obituary"/> ===Zatvor=== Izetbegović je prvi put uhapšen 1946. u 21. godini života. Osuđen je na zatvor u različitim slučajevima na ukupno 8 godina zbog članstva u organizaciji koja se bori za ljudska prava i vjerska prava.<ref>{{Cite web|url=https://www.globalviews360.com/articles/alija-izetbegovic-journey-from-prison-to-bosnian-presidency|title=Alija Izetbegović: Journey from prison to Bosnian Presidency|last=Nalawala|first=Inshiya|publisher=Global Views 360|date=11. 7. 2020|access-date=11. 3. 2021|archive-date=16. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416224535/https://www.globalviews360.com/articles/alija-izetbegovic-journey-from-prison-to-bosnian-presidency|url-status=dead}}</ref> U aprilu 1983, Izetbegoviću i dvanaest ostalih [[Bošnjaci|bošnjačkih]] aktivista (među kojima su bili i Melika Salihbegović, Edhem Bičakčić, [[Omer Behmen]], Mustafa Spahić i [[Hasan Čengić]]) suđeno je pred sarajevskim sudom zbog raznih optužbi zvanih "krivična djela kao uglavnom neprijateljska aktivnost inspirisana [[Bosanski nacionalizam|bosanskim nacionalizmom]], udruživanje u svrhu neprijateljske aktivnosti i neprijateljske propagande". Izetbegović je dalje optužen za organizaciju posjete muslimanskom kongresu u [[Iran]]u. Svi kojima je suđeno su na kraju osuđeni, a Izetbegović je osuđen na četrnaest godina zatvora.{{Citation needed|date=juli 2013}} Zapadne organizacije za ljudska prava oštro su kritizirale [[Presuda|presudu]], među kojima i [[Amnesty International]] i [[Human Rights Watch|Helsinki Watch]], koje su tvrdile da je slučaj zasnovan na "komunističkoj propagandi", a optuženi nisu optuženi ni za korištenje ni za zagovaranje nasilja. Sljedećeg maja, Vrhovni sud Bosne i Hercegovine priznao je to saopćenjem da "neke radnje optuženog nisu imale karakteristike krivičnih djela" i smanjio Izetbegovićevu kaznu na dvanaest godina. 1988, kada je komunistička vladavina padala, on je pomilovan i pušten nakon skoro pet godina zatvora. Njegovo zdravlje pretrpjelo je ozbiljnu štetu.<ref name="Nedžad Latić, Boja povijesti"/> ==Politička karijera== ===Osnivanje Stranke demokratske akcije=== {{Glavni|Stranka demokratske akcije}} 1990. Izetbegović, sa [[Fikret Abdić|Fikretom Abdićem]], [[Adil Zulfikarpašić|Adilom Zulfikarpašićom]] i još nekolicinom političara osniva [[Stranka demokratske akcije|Stranku demokratske akcije]] (SDA). Zbog tadašnjeg prijedloga zakona o zabrani političkih partija sa nacionalnim predznakom, SDA nema nacionalno definisani naziv, za razliku od druge dvije novoosnovane partije u SR Bosni i Hercegovini [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine]] (HDZ BiH) i [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] (SDS). Na izborima 1990. za [[Skupština Socijalističke republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu SR BiH]] izborima za člana sedmočlanog [[Predsjedništvo Socijalističke republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] [[Socijalistička republika Bosna i Hercegovina|SR BiH]], Stranka demokratske akcije osvaja 35,85 % i time najveći broj glasova. Prvo mjesto na predsjedničkim izborima osvaja Fikret Abdić, ali nakon internih diskusija u partiji, Abdić ustupa mjesto [[Predsjednik predsjedništva Socijalističke republike Bosne i Hercegovine|Üredsjednika Predsjedništva SR BiH]] Izetbegoviću. Nakon otcjepljenja i proglašavanja samostalnosti [[Slovenija|Slovenije]] i [[Hrvatska|Hrvatske]] od Jugoslavije 1991, Izetbegović vidi mjesto Bosne i Hercegovine u ostatku Jugoslavije, u jednoj tzv. ''zdravoj federaciji'', koja bi političkom reorganizacijom, naslijedila bivšu državu. Sve do odluka nekoliko vlada evropskih država Evropske Unije 15. januara 1992, o političkom priznanju Slovenije i Hrvatske, Izetbegović pokušava izbjeći kritiku srpske politike prema Bosni i Hercegovini. ===Rat u Bosni i Hercegovini=== {{Glavni|Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Datoteka:Bosnian President Alija Izetbegovic and Croatian President Franjo Tudjman sign the Croat-Muslim Federation Peace Agreement - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|mini|desno|Izetbegović i [[Franjo Tuđman]] potpisuju [[Vašingtonski sporazum]] 1994.]] Politički nespretno ignorisanje sukoba i razaranja sela [[Ravno|Ravna]] kod [[Trebinje|Trebinja]], izjavom "...da to nije naš rat...", Predsjedništvo RBiH pokušava izbjeći otvorene sukobe sa JNA i srpskim političarima iz tadašnjeg [[Predsjedništvo SFRJ|Predsjedništva Jugoslavije]]. Ratom u Sloveniji i [[Domovinski rat|Hrvatskoj]], te jačanjem vojnih aktivnosti [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA) i na teritoriju Bosne i Hercegovine, dolazi do odluke o [[Referendum o nezavisnosti BiH|referendumu za nezavisnost Bosne i Hercegovine]]. Na referendumu održanom 29. februara i 1. marta 1992. oko 90% stanovništva u općinama gdje je na izborima pobijedila stranka SDA ili HDZ BiH, glasa za samostalnost, dok se u općinama gdje je nakon izbora 1990. pobijedila Srpska demokratska stranka ili [[Srpski pokret obnove]] (SPO), referendum bojkotuju. Skupština BiH objavila je deklaraciju o nezavisnosti Bosne i Hercegovine isti mjesec. Potom je uslijedilo međunarodno priznanje Bosne i Hercegovine. Kao odgovor na to, Bosanski Srbi proglašavaju tzv. ''Srpsku Republiku Bosnu i Hercegovinu'', sa ciljem zauzimanja i podjele čitave Bosne i Hercegovine. U aprilu 1992, srpski ekstremisti potpomognuti vojnim i paravojnim snagama Srbije i JNA, počinju incidente, blokade gradova i premještanja naoružanja. Kao odgovor, Izetbegović formira [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalnu odbranu Bosne i Hercegovine]] (TO BiH) i nastavlja sa pregovorima. Po povratku sa konferencije u [[Lisabon]]u 1992, na [[Međunarodni aerodrom Sarajevo|aerodromu Sarajevo]] jedinice JNA ga zarobljavaju i traže da naredi svojim jedinicama da iz obruča u centru grada pusti generala [[Milutin Kukanjac|Milutina Kukanjca]] sa vojskom. Do sporazuma dolazi, nakon čega je konvoju dopušten prolaz do Sarajeva, kada dolazi do [[Incident u Dobrovoljačkoj 1992.|Incident u Dobrovoljačkoj ulici]]. Srbijanski predsjednik [[Slobodan Milošević]] isposlovao je kod UN-a da uvede embargo na uvoz oružja zemljama bivše Jugoslavije u sukobu, nakon čega je embargo i postavljen. Embargo na uvoz oružja išao je samo u korist srpskim vojnim i paravojnim formacijama koje su imale na raspolaganju čitav vojni arsenal JNA. U bošnjačkom narodu stvara se otpor iz kojeg izniče [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]], a Alija Izetbegović kao njen vrhovni komandant. Čitav period rata, Izetbegović provodi u Sarajevu. Tokom rata, Izetbegović biva prisiljen predati Srebrenicu i Žepu pod kontrolu UN-a kao "zaštićene zone", gdje se UN obavezao da će ih, ako zatreba, i vojno štititi. Ove dvije enklave, koje su se skoro čitavog rata odupirale srpskim napadima, kapitulirale su pred sam kraj rata, kada su razoružane jedinice ARBiH ostavljene na odluku trupa [[UNPROFOR]]-a. Ishodi nakon kapitulacije "zaštićenih zona" UN-a je bio preko 8.000 ubijenih bošnjačkih civila. Vidjevši ishod ove izdaje, Izetbegović nije dozvolio snagama UN-a da istu stvar urade i sa Goraždom, gdje su najzad jedinice ARBiH uspjele odbraniti ovaj grad. [[Datoteka:DaytonAgreement.jpg|mini|lijevo|Izetbegović potpisuje [[Dejtonski sporazum]], čime je formalno okončan rat u BiH, 1995.]] Tokom rata, Sarajevo postaje glavni grad sa najdužom vojnom opsadom u modernoj evropskoj historiji. Razna pregovaranja dovode strane u sukobu do [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]]. U njemu nova država biva administrativno uređena kao cjelovita država u čijem se sklopu nalaze dva politička entiteta: [[Federacija BiH]], sa 51%, i [[Republika Srpska]] sa 49% teritorija. Izetbegović nikada nije bio zadovoljan ovim uređenjem. U memoarima [[Richard Holbrooke|Richarda Holbrooka]] (To End A War) i [[David Owen|Davida Owena]] (Balkan Odyssey) opisan je Izetbegovićev tvrdokorni stav u pregovaranjima i njegova protivljenja nametnutim administrativnim uređenjem Bosne i Hercegovine koje biva primoran potpisati u zadnjem času. Umjesto njega, u [[Dayton (Ohio)|Daytonu]], na pregovore sa Slobodanom Miloševićem i Franjom Tuđmanom lice-u-lice prisustvuje [[Haris Silajdžić]], koji je učesnik u formiranju granica današnje Federacije. Prvenstveno ishodom pregovora Harisa Silajdžića sa Slobodanom Miloševićem u Daytonu, Izetbegović biva prisiljen od strane američkih državnika da po cijenu mira stavi svoj potpis na finalni mirovni sporazum. Vidljivo nezadovoljan, na ceremoniji potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma izjavio je: "Ovo nije pravedan mir, ali je pravedniji od nastavka rata." te dodaje: "U ovakvoj situaciji kao što jeste, i ovakvom svijetu kakav je, bolji mir i nije mogao biti postignut." Dejtonskim sporazumom rat biva završen, a Bosna i Hercegovina počinje put ka reformama. Prema najnovijim procjenama, u ratu je prema objavljenim podacima [[Istraživačko dokumentacioni centar Sarajevo|Istraživačkog dokumentacionog centra Sarajevo]] (ICD), u Bosni i Hercegovini je od 1992. do 1995. poginulo 93.837 ljudi, što je 2,2 posto predratnog stanovništva. Prema rezultatima javno predstavljenima u 16. 12. 2005. u Banjoj Luci, poginula su 30.154 bošnjačka civila, te 30.173 bošnjačka vojnika, 1.973 srpska civila i 21.399 vojnika, te 2.076 hrvatskih civila i 2.619 vojnika.{{Izvor}} ===Poslijeratni period=== [[Datoteka:President Clinton meeting with Bosnian President Alija Izetbegovic in Tuzla, Bosnia - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|mini|desno|Izetbegović sa američkim predsjednikom [[Bill Clinton|Billom Clintonom]] u [[Tuzla|Tuzli]] 1997. godine.]] Nakon prvih poslijeratnih višestranačkih izbora 1996, Izetbegović je izabran za člana, a potom i za [[Predsjedavajući Predsjedništva Bosne i Hercegovine|predsjedavajućeg]] [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]]. Nakon deset godina obavljanja funkcije člana Predsjedništva BiH, iz zdravstvenih razloga, u oktobru 2000. podnio je ostavku na mjesto Predsjedništva Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://www.predsjednistvobih.ba/hron/default.aspx?id=10074&langTag=bs-BA |title=Hronologija Predsjedništva Bosne i Hercegovine |work=predsjednistvobih.ba |access-date=30. 1. 2016 |archive-date=9. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210409174048/http://www.predsjednistvobih.ba/hron/default.aspx?id=10074&langTag=bs-BA |url-status=dead }}</ref> Godine 1999. objavio je knjigu "Moj bijeg u slobodu", a 2000. knjigu "Sjećanja" (autobiografski zapis). Dobitnik je niza priznanja i nagrada među kojima su i medalje Centra za demokratiju iz [[Washington, D.C.|Washingtona]] (SAD); titula počasnog doktora pravnih nauka za doprinos zaštiti ljudskih prava i uspostavu mira Istanbulskog Marmara univerziteta (Turska); prestižnu nagradu za unapređenje ljudskih prava foruma u Kran Montani i brojne druge. Na Trećem kongresu SDA 13. oktobra 2001. Izetbegović je donio odluku da se ne kandiduje za predsjednika stranke nakon čega je proglašen počasnim predsjednikom. Zbog srčanih tegoba, 2002 godine mu je bio ugrađen pacemaker. ==Smrt i ostavština== [[Datoteka:Sarajevo Alija Izetbegović Grave.jpg|mini|desno|Mezar Alije Izetbegovića na [[Sarajevo|sarajevskom]] šehidskom mezarju Kovači.]] Izetbegović je umro 19. okrobra 2003. od [[Srčani udar|srčanog udara]] tokom oporavka na [[Klinički centar Univerziteta u Sarajevu|Kliničkom centru Univerziteta u Sarajevu]] od povreda zbog pada kod kuće. U toku je bila straga Izetbegovića u [[Haški tribunal|Haškom tribunalu]] , ali je prekinuta njegovom smrću.<ref>{{cite news|title=Bosnia leader was war crimes suspect|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3203323.stm|newspaper=BBC|date=22. 10. 2003}}</ref><ref>{{cite news|title=Dead Bosnia Hero Focus of War Crimes Inquiry|url=https://www.nytimes.com/2003/10/23/world/dead-bosnia-hero-focus-of-war-crimes-inquiry.html?ref=alijaizetbegovic|newspaper=New York Times|date=23. 10. 2003}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2004/bosnia-and-herzegovina|title = Bosnia and Herzegovina|date = 13. 1. 2012|access-date = 11. 3. 2021|archive-date = 28. 4. 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190428031628/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2004/bosnia-and-herzegovina|url-status = dead}}</ref> Njegova dženaza, održana tri dana nakon njegove smrti, na 22. oktobar, sabrala je veliki broj bosanskohercegovačkih dužnosnika, uglednih osoba iz 44 strane zemlje, 105 članova [[Velika narodna skupština Turske|Velike narodne skupštine Turske]] i između 100.000 i 150.000 ljudi, dok je njegova porodica primila preko 4.000 telegrama.<ref name="cazin">{{cite web|url=https://www.cazin.net/vijesti/pogledajte-snimak-dzenaze-alije-izetbegovica|title=Pogledajte snimak dženaze Alije Izetbegovića: Prisustvovalo 150.000 ljudi (VIDEO)|date=19. 10. 2019|access-date=19. 10. 2019|author=Azra L.|publisher=cazin.net}}</ref> Preko 400 [[novinar]]a prisustvovao je dženazi tokom programa uživo na TV-u sa 37 kamera.<ref name="cazin"/> Nakon Izetbegovićeve smrti postojala je inicijativa za preimenovanje dijela glavne ulice u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Ulica Maršala Tita (Sarajevo)|Ulice Maršala Tita]] i [[Međunarodni aerodrom Sarajevo|Sarajevskog aerodroma]] u njegovu čast. Nakon uslijeđenih prigovora od političara iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]], međunarodne zajednice i UN-ovog izaslanika [[Paddy Ashdown|Paddyja Ashdowna]], obje su inicijative propale.<ref>{{cite news|last=Bajramovic|first=Dino|title=Street Name Change Splits Bosnian Capital|url=http://iwpr.net/report-news/street-name-change-splits-bosnian-capital|newspaper=Institute for War & Peace Reporting|date=21. 2. 2005|access-date=11. 3. 2021|archive-date=29. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192524/http://iwpr.net/report-news/street-name-change-splits-bosnian-capital|url-status=dead}}</ref> Iza njega ostali su sin [[Bakir Izetbegović|Bakir]], koji je također ušao u politiku, kao i dvije unuke (J. Izetbegović i Mirzela. E. Izetbegović).<ref name="Nytimes20031020" /> Na 11. august 2006, Izetbegovićev mezar na mezarju Kovači u Sarajevu je pretrpio ozbiljnu štetu od bačene bombe. Identitet bombaša ili više njih nikad nije otkriven.<ref name="BBC Europe">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4783333.stm|title=Izetbegović grave damaged|work=BBC News|date=11. 8. 2006|access-date=1. 1. 2010}}</ref> ==Nagrade i priznanja== *1993. Nagrada "Kralj Fejsal" za služenje [[islam]]u, *1995. Odlikovanje Republike Hrvatske "Velered kraljice Jelene", *1995. Ličnost godine u anketi španskog lista "El Mundo", *1996. Plaketa Hrvatske akademije nauka i umjetnosti, *1996. Diploma počasnog doktora nauka Univerziteta u Tuzli, *1996. Nagrada "Mislilac godine" Fondacije "Ali Osman Hafiz" iz Medine, *1997. Državni orden Republike Turske, *1997. Međunarodno priznanje za demokratiju Centra za demokratiju [[SAD]], *1997. Titula počasnog doktora pravnih nauka Marmara univerziteta u [[Istanbul]]u, *1997. Počasni doktorat Univerziteta u [[Rijad]]u, *1998. "Orden nezavisnosti", odlikovanje države [[Katar]], *1998. Priznanje Foruma Crans Montana za razvoj demokratije, *2000. Ličnost stoljeća u Bosni i Hercegovini, izbor lista "[[Dnevni avaz]]", *2001. Islamska ličnost godine, nagrada Ujedinjenih Arapskih Emirata.<ref>{{Cite web |url=http://sdatravnik.ba/?page_id=202 |title=Alija (Mustafe) Izetbegović – Biografija |work=sdatravnik.ba |access-date= 30. 1. 2016}}</ref> *2017. Nagrada mira Kadesh<ref>{{cite web |url=http://aa.com.tr/ba/dnevni-naslovi/turska-aliji-izetbegovi%C4%87u-posthumno-dodijeljena-nagrada-mira-kadesh/921819 |work=Anadolu Ajansı |title=Turska: Aliji Izetbegoviću posthumno dodijeljena "Nagrada mira Kadesh" |date=28. 9. 2017 |access-date= 1. 10. 2017}}</ref> == Odlikovanja i dekoracije == === Međunarodna odlikovanja === {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! colspan="2" |Nagrada !Država !Dodijelio/-la !Godina !Mjesto |- |[[Datoteka:Ribbon_of_a_Grand_Order_of_Queen_Jelena.png|80x80piksel]] |[[Veliki orden kraljice Jelene]] |{{ZID|Hrvatska}} |[[Franjo Tuđman]] |1995. |[[Zagreb]] |- |[[Datoteka:Order_of_the_State_of_Republic_of_Turkey.png|80x80piksel]] |[[Orden Republike Turske]] |{{ZID|Turska}} |[[Süleyman Demirel]] |1997. |[[Ankara]] |- |[[Datoteka:Order of Independence (Qatar) - ribbon bar.gif|80x80piksel]] |[http://www.medals.org.uk/qatar/qatar001.htm Orden nezavisnosti Države Katar] |{{ZID|Katar}} |[[Hamad bin Khalifa al-Thani]] |1998. |[[Doha]] |} == U popularnoj kulturi == === Muzika === * "Da te nije Alija" ([[Dino Merlin]], 1993) === Serije === * [[Alija (TV-serija)]] (turska TV serija, 2018) ==Bibliografija== *''[[Islamska deklaracija]]'' , 1970. godine *''[[Islam između Istoka i Zapada]]'', 1980. godine *''[[Govori i pisma]]'' , SDA, 1994. *''[[Rat i mir u Bosni i Hercegovini]]'', biblioteka Posebna izdanja, vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, 1998. godine *''[[Moj bijeg u slobodu: Bilješke iz zatvora 1983-1988]]'', Biblioteka Refleksi, Svjetlost, 1999. godine *''[[Sjećanja]]'', autobiografski zapis, 2000. godine ==Također pogledajte== *[[Spisak mjesta imenovanih po Aliji Izetbegoviću]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Wikicitat|Alija Izetbegović}} {{Commonscat|Alija Izetbegović}} *[http://archive.serbianunity.net/politics/papers/Islamic_Declaration_1990_reprint_English.pdf Islamska deklaracija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611211939/http://archive.serbianunity.net/politics/papers/Islamic_Declaration_1990_reprint_English.pdf |date=11. 6. 2011 }} {{Simboli jezika|en|engleski}} *[http://www.scribd.com/doc/14683785/Islamska-deklaracija-Alija-Izetbegovi ''Islamska deklaracija'', originalna verzija] {{Predsjednici SR Bosne i Hercegovine}} {{Predsjednici Bosne i Hercegovine}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Izetbegović, Alija}} [[Kategorija:Alija Izetbegović]] [[Kategorija:Rođeni 1925.]] [[Kategorija:Umrli 2003.]] [[Kategorija:Biografije, Šamac]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački državnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Bošnjački nacionalizam]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Pripadnici Mladih muslimana]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] 3exjri7p5sfldqa4b53sd1viie0h6wb 0 2443 3914732 3901136 2026-07-26T16:04:03Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914732 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Hipoksija''' - smanjena opskrba TKIVA kisikom unatoč adekvatnoj opskrbi krvlju. U širem smislu ovaj izraz obuhvata i sniženje PaO₂ u arterijskoj i venskoj krvi i u organima, tkivima i ćelijama tako da se govori o cerebralnoj hipoksiji, kardijalnoj hipoksiji, tkivnoj hipoksiji itd. Kada je zasićenje krvi kisikom smanjeno ispod 90% govorimo o '''hipoksigenaciji''' (SpO₂) koja se može posebnim uređajem - ''pulsoksimetrom'' izmjeriti. Normalno zasićenje iznosi preko 95% (SpO₂>95%). Hipoksija i hipoksigenacija su izrazi koji se u svakodnevnoj kliničkoj praksi upotrebljavaju kao sinonomi. '''Hipoksemija''' je stanje smanjenog parcijalnog pritiska kisika arterijske [[krv]]i (PaO₂) ispod 60 mmHg. Normalne vrijednosti PaO₂ iznose 75-95 mmHg. Vrlo važan znak kod ovih stanja je pojava cijanoze koja pod izvjesnim okolnostima može u potpunosti izostajati. Zato se danas uzima kao pravilo upotreba uređaja - pulsoksimetra kao prvi korak u detekciji stanja oksigenacije organizma. U laboratoriji se određuju parcijalni pritisak kisika u krvi (PaO₂) i mjerenje koncentracije hemoglobina i njegovih patoloških formi kao dodatni dijagnostički postupci. == Uzroci == Uzroci hipoksije su mnogobrojni: *Poremećaji oksigenacije pluća (pneumonije, plućni edem) *Poremećaji ventilacije pluća (bronhijalna [[astma]], dekompenzovana hronična obstruktivna plućna bolest - HOPB) *Poremećaji ventilacije pluća usled dejstva ekstrapulmonalnih faktora (klateći nestabilan grudni koš kod preloma više rebara, poremećaji centra za disanje) *Udisanje zraka sa niskim koncentarcijama kisika ili mješavine raznih hipoksičnih gasova u zraku (kod požara u zatvorenim prostorijama, nesreće u tunelima, rudarskim jamama). Uzroci hipoksemije dijele hipoksemiju na definisanja stanja: *'''Hipoksična hipoksemija''' – snižena količina kisika u krvi uslijed smanjenog parcijalnog pritiska kisika (PaO₂), odnosno zbog smanjenog zasićenja zraka kisikom. Opasnost za bolesnika postoji kod vrijednosti ispod 150 ml/L. *'''Toksična hipoksemija''' – snižena količina kisika zbog smanjenog afiniteta hemoglobina za kisikom, npr. dishemoglobinemije uslijed prisustva ''methemoglobina'' ili ''trovanja ugljen-monoksidom'' (CO-Hb). Opasnost za bolesnika postoji kod vrijednosti ispod 150 ml/L. *'''Anemična hipoksemija''' – snižena količine kisika uslijed smanjene koncentracije hemoglobina. Manifestna opasnost za bolesnika postoji kada je sadržaj kisika u krvi manji od 100 ml/L. Kao što se vidi klinički posmatrano anemična hipoksemija uz normovolemiju se bolje toleriše nego toksična i hipoksička hipoksemija. U vanbolničkim uslovima toksična i anemična hipoksemija se teže dijagnostikuju. Iz ovih razloga potrebna je hitna hospitalizacija bolesnika. == Simptomi == Znaci i simptomi hipoksije i hipoksemije su cijanoza, uznemirenost, grčevi, agitiranost, smušenost, pospanost i [[koma]]. == Posljedice == Posljedice za [[organ]]e i čitav [[organizam]] su raznovrsne, jer zbog nedovoljne koncentracije kisika izumiru ćelije, dolazi do raspada tkiva sa poremećajem funkcija mnogih organa: mozga, [[pluća]], srca i krvnih sudova, jetre, bubrega. == Terapija == Terapija se sastoji pored eventuelne mogućnosti uklanjanja uzroka koji su doveli do hipoksije i hipoksemije u primjeni slijedećih mjera: *Uvijek ordinirati po mogućnosti 100% [[kisik]]. *Kod prestanka disanja usled poremećene ventilacije primjenjuje se intubacija i kardiopulmonalna reanimacija. *Kod teških poremećaja oksigenacije primjenjuje se terapija kisikom, intubacija, kardiopulmonalna reanimacija uz primjenu aparata za disanje sa pozitivnim pritiskom. *Kod toksične hipoksemije: **'''methemoglobinemija''' - oksidacija dvovalentnog željeza u trovalentno željezo uzrokovana dejstvom nitrata, nitrita, hloralhidrata i perhlorata i time pretvaranje hemoglobina u methemoglobin, koji više ne može da veže kisik. Ako je prisutno 10% metheboglobina bolesnik je cijanotičan i ima glavobolju, vrtoglavicu. Veće koncentracije dovode do ubrzanja rada srca i disanja. Kada preko 50% ukupnog hemoglobona čini methemoglobin bolesnik pada u komu. Prisustvo methemoglobina više od 60% dovodi do smrti. Antidot je toluidin plavo (metilensko plavo). **'''trovanje ugljen-monoksidom''' – primjena 100% kisika ili hiperbarična oksigenacija u specijalnim komorama. *Kod anemične hipoksije – transfuzija koncentratima eritrocita, kada je vrijednost hemoglobina ispod granice od 70 gr./L. [[Kategorija:Medicina]] [[da:Hypoxia]] [[pl:Hipoksemia]] [[uk:Гіпоксемія]] c50o2gj3oiul7j9of81u2m92bxpvcfh 0 3016 3914581 3904457 2026-07-26T12:35:42Z WumpusBot 120674 /* Projekt "Velika Srbija" u Drugom svjetskom ratu */ razne ispravke 3914581 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} {{Nedostaju_izvori}}{{Neutralnost}}[[Datoteka:Map of Greater Serbia (in Yugoslavia).svg|mini|desno|250px|Karta Velike Srbije definisana hipotetičkom granicom Virovitica-Karlovac-Karlobag (zapadna granica) je samo jedna od vizija granica Velike Srbije koju zagovara [[Vojislav Šešelj]]]] '''Velika Srbija''' je često korišteni naziv za [[Srpski nacionalizam|srpski nacionalistički]] politički projekt i [[Iredentizam|iredentističku]] [[Ideologija|ideologiju]] čiji korijeni se javljaju u 19. vijeku. Pobornici ovog nacionalističkog projekta smatraju da bi granice Velike Srbije trebale obuhvatati sve regije i teritorije od tradicionalnog značaja za Srbe, uključujući i teriteorije izvan današnje Srbije a koje u nekoj mjeri naseljavaju Srbi. Glavna ideologija početnog pokreta (Pansrbizam) bila je ujediniti sve Srbe (ili sve teritorije koje su tokom historije naseljavali Srbi) u jednu državu, polažući pravo, u zavisnosti od verzije, na različite oblasti mnogih država u okruženju. Velikosrpska ideologija, ovjekovječena u projektu Velike Srbije, polaže pravo na teritorije koje se danas nalaze u nezavisnim državama Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori i Makedoniji a koje su nekada bile u sastavu Jugoslavije. Tokom pojedinih perioda razvoja ove ideje, težnje velikosrpskih ideologa uključivale su i teritorijalnu ekspanziju Srbije prema dijelovima Albanije, Bugarske, Mađarske i Rumunije. Inspiracija za održavanje i jačanje ideje o Velikoj Srbiji, njeni zagovornici u velikoj mjeri crpe iz emocionalnih sjećanja na nekadašnje relativno veliko i moćnog srpsko carstvo koje je postojalo u jugoistočnoj Evropi tokom 14. vijeka. Pokušaj ostvarivanja ideje Velike Srbije je u velikoj mjeri uticala na razbuktavanje ratnih dešavanja tokom [[Raspad SFRJ|raspada Jugoslavije]], pri čemu su počinjeni mnogi zločini. == Pozadina == Pojam projekta velike Srbije (iako ne pod tim imenom) se javlja u vrijeme i nakon Prvog srpskog ustanka [[1804]]. Esencijalno, uobičajeni program nacionalne integracije i stvaranje nacionalne države u maksimalnim granicama je pojava ranog 19. vijeka i nije nikakva rijetkost među evropskim narodima koji su nacionalno buđenje doživjeli u periodu tokom i poslije [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] i Napoleonskih ratova. Prvi formulator srpskog nacionalnog projekta (iako u maglovitom obliku) bio je srpski prosvjetiteljski pisac i jezički reformator [[Dositej Obradović]]. [[Datoteka:Shtokavian Subdialect en.png|mini|[[Vuk Karadžić]] je smatrao sve [[Štokavski dijalekti|štokavce]] [[Srbi]]ma, što je kasnije nazvano ''jezički pansrbizam''.]] Geopolitički dio srpske nacionalne ideologije koji se temelji na problematičnim interpretacijama kulture i historijskog nasljeđa je radikalizirao najznačajniji srpski jezični i kulturni reformator [[Vuk Karadžić]]. Njegov jezični pansrbizam se može svesti na jednostavnu tvrdnju: svi izvorni govornici bilo kojeg dijelekta štokavskog narječje su etnički Srbi, tj. štokavsko narječje je ''per se'' nacionalno srpsko. Ta je tvrdnja, kojoj on nije bio tvorcem, nego samo nasljednikom zabluda, pa i svjesnih političkih krivotvorevina rane slavistike ([[Josef Dobrovsky]], [[Pavel Šafaržik]], [[Jernej Kopitar]], [[Franc Miklošič]], ...) u neku ruku odgovarala duhu vremena, međutim, sama faktografija ju je dovela u nepremostive poteškoće. Naime, u doba nacionalnog romantizma jezik je izjednačavan s "duhom naroda", pa su književno dobro izgrađena tri zapadna narječja južnoslavenskih jezika ([[Štokavsko narječje|štokavsko]], [[Čakavsko narječje|čakavsko]] i [[Kajkavsko narječje|kajkavsko]]) romaničarsku filologiju stavljala pred velike idejne muke: kako je moguće da jedan narod ima "tri duha" ? Još veća "nevolja" za ideologe jezičkog pansrpstva bila je činjenica da je već četiri vijeka prije pojave Vuka Karadžića opstojala štokavski pisana književnost koja je etnički, od samih autora djela, identificirana s bosanskim i hrvatskim imenom i jezikom, ali nikad srpskim. Stoga su privrženici te ideologije (naročito Šafaržik) bili prisiljeni pribjeći raznim krivotvorinama i bizarnim izgovorima da štokavski pisci koji su pisali u 17. ili 18. stoljeću, i sebe identificirali s drugim slavenskim nacionalnim idejama - to nisu "ozbiljno mislili". Osim uobičajenih geostrateških planova, imao je ključnu ulogu u oblikovanju ciljeva potencijalne srpske ekspanzije: iako je obnova idealiziranog Dušanovog carstva bila jednim od emocionalno-ideoloških pokretača, u praksi je ta obnova bila odbačena, u prvom redu zbog nastanka grčke države i podrške koju je imala. Ideolozi srpskog ekspanzionizma su se usmjerili, osim zemalja u kojima je stara srpska država (12-14. vijek) ostala snažan civilizacijski pečat ([[Kosovo]], [[Makedonija]]) na zapad, u smjeru [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i [[Hrvatska|Hrvatske]]- u kojim nije bilo drevne srpske nacionalne državne i kulturne tradicije, ali, koje su dobile značajan priljev [[Vlasi|vlaških]] useljenika (poslije posrbljenih) tokom osmanskog širenja u Hrvatskoj i BiH (15-18. vijek). == Historija ideologije == Prvu i najvažniju formulaciju ideja Velike Srbije dobija u djelu srbijanskog ministra [[Ilija Garašanin|Ilije Garašanina]] "[[Načertanije]]", nastalom [[1844]]. Esencijalno, radi se o planu promocije srpskog imena, kulture i nacionalnog identiteta, ponajviše među [[Bošnjaci]]ma i [[Hrvati]]ma, te u čekanju pogodnog trenutka raspada [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], kako bi se stvorilo moćno srpsko carstvo. Neki od citata to ilustriraju: [[Datoteka:Balkans in 1350 (134038106).jpg|mini|desno|Karta [[Dušanovo Carstvo|Dušanovog Carstva]], prema historiografiji 19. vijeka]] :"''Srpska država koja je već srećno počela, ali koja se rasprostirati i ojačati mora, ima svoj osnov i temelj tvrdi u carstvu srpskom 13-ga i 14-ga stoljetija i u bogatoj i slavnoj srpskoj istoriji. Po istoriji ovoj zna se da su srpski carevi počeli bili grčkom carstvu mah otimati i skoro bi mu konac učinili te bi tako na mesto propadšeg istočno-rimskog carstva srbsko-slavensko carstvo postavili i ovo naknadili...... Nova srbska država na jugu podavala bi Evropi sve garancije da ce ona biti vrsna i krepka država i koja će se moći među Austrijom i Rusijom održati..... Da bi se narod katoličeskog ispovedanija od Austrije i njenog upliva odvraćali i Srbiji većma priljubili nužno je na to osobito vnimanije obraćati. Ovo bi se najbolje postići moglo posredsvom fratera ovdašnjih, između kojih najglavnije trebalo bi za ideju sojedinjenja Bosne sa Srbijom zadobiti''.." Gore navedeni dijelovi teksta govore o cilju da se stvori velika srpska država na razvalinama [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. Glavni ''modus operandi'' nije navedeno nasilje nego političko-nacionalna propaganda. Značajno je da je osnovni nacrt, koji je nastao na ideji češkog političkog idealista Franje Zacha i poljskog grofa Czartoryskog, bitno izmijenjen u Garašaninovom "Načertaniju": dok su prvobitne formulacije bile u duhu panslavizma južnoslavenske provenijencije, Garašaninov tekst je općesrpski program u kojem je pojam "južni Slaveni" sistemski i do kraja zamijenjem srpskim imenom. Od proto-južnoslavenskog projekta stvoren je velikosrpski. Otprilike u isto vrijeme ([[1849]]) objavljen je drugi osnovni spis velikosrpske ideologije, napis "Srbi svi i svuda" srpskog jezikoslovca i nacionalnog ideologa [[Vuk Stefanović Karadžić|Vuka Karadžića]]. U ovom Karadžićevom tekstu jezički pansrbizam je dobio konačnu formulu. [[Datoteka:Serbian greater expansion 1913.png|mini|Ekspanzija Srbije 1913. godine (na karti prikazana i [[Srbijanska okupacija Albanije]]), tokom balkanskih ratova.]] Na Garašaninov tekst nije bilo osvrta jer je objavljen znatno kasnije u odnosu na trenutak nastanka, dok je Karadžićev članak izazvao buru nezadovoljstva pogotovo među hrvatskim kulturnim radnicima. Iako je već sljedeće godine upriličen sastanak u [[Beč]]u između hrvatskih [[Ilirci|Iliraca]] i Karadžića kojeg je pratio njegov učenik [[Đuro Daničić]], [[Bečki dogovor]] o pitanjima jezika je ostao bez stvarnog utjecaja (a i nije se direktno ticao jezičko-nacionalnih protivrječnosti), u sljedećim godinama su objelodanjeni opsežniji osvrti više autora u kojim se pobija Karadžićev jezički pansrbizam (spisi [[Bogoslav Šulek|Bogoslava Šuleka]], [[Ante Starčević]]a, [[Mirko Bogović|Mirka Bogovića]], [[Adolf Veber Tkalčević|Adolfa Vebera Tkalčevića]]). Iako je poslije Karadžićeve smrti najugledniji srpski filolog Đuro Daničić odustao od učiteljevih teza i čak ih pobijao, činjenica je da je u drugoj polovini srpski jezički nacionalizam ostao dominantom u srbijanskoj i prječanskoj srpskoj kulturnoj javnosti (primjeri su pisci i historičari Stojan Novaković, Stanoje Stanojević, Ljubomir Stojanović). S druge strane, najaktivniji građansko-liberalni srpski političari u [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] su se suprotstavili samoj ideji Velike Srbije ([[Mihailo Polit Desančić]], [[Svetozar Miletić]]), a tu su ih slijedili srbijanski socijalisti, od Svetozara Markovića do Dimitrija Tucovića. Većina srpske inteligencije (npr. svjetski ugledni [[geograf]] [[Jovan Cvijić]] i [[slavist]] [[Aleksandar Belić]]) je stajala na velikosrpskim pozicijama, tj. težila je stvoriti srpsku nacionalnu državu na područjima Makedonije, Kosova, Bosne i Hercegovine i Hrvatske. Protagonisti tih ideja nijekali su nacionalnu opstojnost Hrvata i Makedonaca, upravo se rasistički odnosili prema Albancima na Kosovu i Makedoniji, a Bošnjake muslimane su nakanili raseliti ili prevesti na pravoslavlje. Sistemski planovi su rađeni za širenje srpskog pravoslavlja, potiskivanje katoličanstva i islama, gušenje ili iskorijenjivanje svih inonacionalnih tradicija, dok je najbrutalnija politika bila namijenjena Albancima, za koje se smatralo da im nema mjesta u bilo kakvoj srpskoj državi (što je vidljivo iz kasnijih planova za teror i raseljavanje Albanaca, autorima kojih su bili [[Vasa Čubrilović]] i pisac, kasniji nobelovac [[Ivo Andrić]]). Tu ideologiju podržavala je i vladajuća srbijanska političko-novčarska elita, a naročito [[Radikalna stranka]] na čelu s [[Nikola Pašić|Nikolom Pašićem]]. === Balkanski ratovi === [[Datoteka:Serbian aspirations 1912.jpg|mini|lijevo|Velikosrpske pretenzije prije Balkanskih ratova (1912-1913), prema [[Izvještaj međunarodne komisije o Balkanskim ratovima|Izvještaju međunarodne komisije o Balkanskim ratovima]].<ref name="Report">{{cite book |title=Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan War |author=Carnegie Endowment for International Peace |year=1914 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |url=https://archive.org/details/reportofinternat00inteuoft}}</ref>]] Ideja o vraćanju u posjed proklamovane historijske srpske teritorije je pokretana više puta tokom 19. i 20. vijeka, naročito tokom teritorijalnog širenja Srbije prema jugu za vrijeme kolapsa Osmanskog Carstva, tj za vrijeme balkanskih ratova. Srbija je proklamovala ''historijska prava'' na teritoriju Makedonije, koja je dijelom bila u sastavu države cara Dušana tokom 14. vijeka.<ref name="Report"/> Prema [[Jovan Cvijić|Jovanu Cvijiću]], etnografu i geografu: ''u cilju ekonomske nezavisnosti, Srbija mora osigurati pristup Jadranskom moru i jednom dijelu albanske obale, okupacijom teritorije ili sticanjem ekonomskih i transportnih prava na taj kraj. Ovo, dakle, podrazumijeva okupiranje etnografski strane (nesrpske) teritorije, zbog naročito važnih ekonomskih interesa i vitalnih potreba.''<ref>{{cite web |author=Danijela Nadj |url=http://www.hic.hr/books/greatserbia/cvijic.htm |title=Jovan Cvijić, Selected statements |publisher=Hic.hr |date= |access-date=4. 8. 2010 |archive-date=31. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231233639/http://www.hic.hr/books/greatserbia/cvijic.htm |url-status=dead }}</ref> === Projekt "Velika Srbija" i Jugoslavija === Međutim, sama je ideologija Velike Srbije vremenski koincidirala s raznim nadnacionalnim ili pseudonacionalnim programima nastalima na području bivše Jugoslavije: prvo [[Ilirski pokret|Ilirskom pokretu]], a zatim ideji [[Jugoslavija|Jugoslavije]] ili [[jugoslaven]]stva. Ova posljednja, koja je smatrala da su [[Slovenci]], [[Hrvati]], [[Srbi]], a katkad i [[Bugari]] (te uglavnom izričito nespominjani, ali nerijetko posredno referencirani [[Bošnjaci]] i [[Makedonci]]) samo dijelovi jednog, "jugoslavenskog" naroda, a ne zasebne nacije, snažno je djelovala naročito na inteligenciju, a i na određen broj praktičnih političara (hrvatski političar [[Fran Supilo]], pisci [[Tin Ujević]] i [[Miroslav Krleža]] u ranoj fazi, [[Ivo Andrić]] cijeli život, najugledniji srpski kulturni djelatnik na prijelazu iz 19. u 20. vijek, [[Jovan Skerlić]]). Historija je dvije ideje najčešće suprotstavljala, a katkad i spajala. Primjer je stvaranje Države Srba, Hrvata i Slovenaca ([[1918]]), nakon Prvog svjetskog rata, kada je tokom nekoliko desetljeća državnom hijerarhijom dominirala ideja "Jugoslavena" kao nacije sastavljene od tri "plemena": Slovenaca, Hrvata i Srba. Historičari se razlikuju u ocjeni jugoslavenstva, kako u Kraljevini SHS/Jugoslaviji ([[1918]]-[[1941]]), tako i u socijalističkoj Jugoslaviji ([[1945]]-[[1991]]). Među politolozima nalazimo dva stava: po jednima je [[jugoslavenska ideologija]] (bilo "tvrđa", kakva je bila kod [[Karađorđevići|Karađorđevića]], bilo "mekša" u doba [[Titoizam|titoizma]]) grobnica srpskih aspiracija, jer se srpstvo definira preko tradicionalnih vrijednosti (svetosavlje, Kosovski mit itd.). Činjenica je da je jugoslavenska ideologija tokom stare Jugoslavije ([[1918]]-[[1941]]) bila uglavnom krinkom za velikosrpsku, što je i istaknuto osnutkom [[ORJUNA|ORJUNE]] (organizacije jugoslavenskih nacionalista), protivfašističke monarhističke grupe koja je upletene u niz ubistava hrvatskih i slovenskih političkih i kulturnih djelatnika, te u gušenje radničkog pokreta. Značajno je da je ORJUNA djelovala često u savezu sa [[SRNAO]] (Srpskom nacionalnom omladinom) a protiv [[HANAO]] (Hrvatske nacionalne omladine), otkrivajući time da se ne radi o nadnacionalnoj, pa i antinacionalnoj ideologiji, nego o modifikaciji velikosrpske idejne platforme. Gledano iz toga ugla koji insistira na istovjetnosti srpstva i specifično srpskih nacionalnih tradicija, srpska ideologija je poražena u obje Jugoslavije jer nije uspjela asimilirati i/ili protjerati Hrvate i Bošnjake, nego su i Srbi svedeni na oko jedne trećine stanovništva, pa iako su dobili 49 % Bosne i Hercegovine poslije ratova u 1990-ima, bitno je da su dobrim dijelom etnički rasrbljeni, od pisma do etničkovjerskih vrijednosti, pa ne mogu djelovati kao asimilacijski magnet prema ostalim. Po tom gledanju [[srpstvo]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]] je ili potpuno izgubilo, ili toliko reducirano da više nije presudan činilac u politici zapadno od [[Drina|Drine]]. Ostaje važnim i nezaobilaznim faktorom, ali bez šanse za dominacijom kakva je postojala [[1880]]. === Projekt "Velika Srbija" u Drugom svjetskom ratu === Tokom međunacionalnog istrebljivačkog rata u Jugoslaviji, [[1941]]-[[1945]], a posebno u [[NDH]] (Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini), progam Velike Srbije je dobio konačnu formulaciju u spisu srpskog banjalučkog advokata, [[Stevan Moljević|Stevana Moljevića]], naslovljenog "Homogena Srbija". U tekstu objavljenom u [[Nikšić]]u [[30. juni|30. juna]] [[1941]], kamo je pobjegao pred ustaškim progonima, taj ideolog, savjetnik četničkog vođe [[Dragoljub-Draža Mihailović|Draže Mihailovića]], piše: “....''Osnovna greška u našem državnom uređenju bila je što [[1918]]. g. nisu bile udarene granice Srbije. Ta greška se mora ispraviti, danas ili nikad. Te granice se danas moraju udariti, i one moraju da uhvate celo etničko područje na kome [[Srbi]] žive sa slobodnim izlazima na more za sve srpske oblasti koje su na domak mora.''<ref>{{Cite book|last=Miočević|first=Ivo Rendić|url=https://books.google.ba/books?id=sYHiAAAAMAAJ&dq=Osnovna+gre%C5%A1ka+u+na%C5%A1em+dr%C5%BEavnom+ure%C4%91enju+bila+je+%C5%A1to+1918.+g.+nisu+bile+udarene+granice+Srbije.&focus=searchwithinvolume&q=%22Osnovna+gre%C5%A1ka+u+na%C5%A1em+dr%C5%BEavnom+ure%C4%91enju+bila+je+%C5%A1to+1918.+g.+nisu+bile+udarene+granice+Srbije%22|title=Zlo velike jetre: povijest i nepovijest Crnogoraca, Hrvata, Muslimana i Srba|date=1996|publisher=Književni krug|isbn=978-953-163-062-7|language=hr}}</ref> #''Na istoku i jugoistoku ([[Srbija]] i Južna Srbija) srpske granice su obeležene ishodom ratova za oslobođenje, i njih valja samo pojačati Vidinom i Custendilom.'' #''Na jugu ([[Crna Gora]] i [[Hercegovina]]) valja da u Jugozapadnu srpsku oblast uđu pored teritorija Zetske banovine: a) sva istočna Hercegovina sa železničkom prugom od [[Konjic]]a pa do [[Ploče|Ploča]], uključivo sa pojasom koji bi tu prugu zaštićivao, tako da bi u nju ušao srez konjički cijeli; od mostarskog sreza opštine: [[Mostar]] grad, [[Bijelo Polje]], [[Blagaj (Mostar)|Blagaj]] i [[Žitomislići]]; srez stolački cijeli; a od metkovićkog sreza [[Ploče]] i sve područje južno od Ploče; te [[Dubrovnik]] kome bi se imao dati poseban status. b) severni dio Albanije, ukoliko [[Albanija]] ne bi dobila autonomiju.'' #''Na zapadu valja da u Zapadnu srpsku oblast uđu, pored Vrbaske banovine, Severna [[Dalmacija]], srpski dio [[Lika|Like]], [[Kordun]]a, [[Banija|Banije]] i dio [[Slavonija|Slavonije]], tako da toj oblasti pripadnu lička železnička pruga od Plaškog do [[Šibenik]]a i severna železnička pruga od Okučana preko Sunje do Kostajnice. U tu oblast ušao bi na jednoj strani srez bugojanski osim [[Gornji Vakuf|Gornjeg Vakufa]] a od sreza lijevanjskog opštine: [[Livno|Lijevno]] i Donje Polje, a na drugoj strani od sreza šibeničkog opštine: [[Šibenik]] i [[Skradin]]; od kninskog sreza; opština [[Knin]] i srpski dio opštine [[Drniš]] sa svom teritorijom preko koje prelazi žel. pruga Knin-Šibenik, te eventualno srpskim delom opštine [[Vrlika]] u sinjskom srezu; srez benkovački cijeli; srez biogradski cijeli; srez Preko cijeli; tako do granica Zapadne srpske oblasti ide Velebitskim Kanalom i obuhvata [[Zadar]] sa svim ostrvima pred njim, od sreza gospićkog opštine: [[Gospić]], Lički Osik i Medak; od sreza perušićkog istočni dio, preko koga prelazi žel. pruga; od sreza otočačkog opštine: Dabar, Škare i Vrhovine; od sreza ogulinskog opštine; Drežnica, Gomirje, Gor. Dubrava i Plaški; srez vojnićki osim opštine Barilović; srez Vrginmost cijeli; srez glinski osim opština Bučice i Stankovac; od sreza petrinjskog opštine: Blinja, Graduša, Jabukovac i Sunja; srez kostajnički osim opštine Bobovac; od sreza Novske opštine: [[Jasenovac]] i Vanjska Novska, ali ove opštine valja porušiti tako da žel. pruga ostane na teritoriji ovih dveju opština; srez okučanski cijeli; srez pakrački osim opština: Antunovac, Gaj i Poljana; od sreza požeškog opština Velić Selo; srez [[Daruvar]], Grubišno Polje i Slatina; zatim bosanski srezovi [[Derventa]] i [[Gradačac]]. Razume se da u ovu oblast ulaze i svi drugi srezovi unutar navedenih granica. Za ovu zapadnu srpsku oblast, koja bi imala 46 srezova sa blizu milion i po duša, na kojoj je celo preduzeće Šipada, i veliki gvozdeni rudnik [[Ljubija]], preko koje prelazi [[Jadranska pruga]] [[Valjevo]] - [[Banja Luka]] - [[Šibenik]], valjalo bi obezbediti [[Zadar]] s okolinom i ostrva koja su pred njim radi zaštite njenog izlaska na more.'' #''Severnoj srpskoj oblasti valja dati, uz teritoriju [[Dunavska banovina|Dunavske banovine]], oduzete joj srpske srezove [[Vukovar]], [[Šid]] i [[Ilok]], i od vinkovačkog sreza opštine: [[Vinkovci]], Laze, [[Mirkovci]] i Novi Jankovci; srez i grad [[Osijek]] cijeli; Ovoj oblasti valja obezbediti [[Baranja|Baranju]] s Pečujom i istočni [[Banat]] s [[Temišvar]]om i Resicama.'' #''Središnjoj srpskoj oblasti - [[Drinska banovina|Drinskoj banovini]] - imaju se povratiti oduzeti joj bosanski srezovi: [[Brčko]], [[Travnik]] i [[Fojnica]]. [[Dalmacija]], koja bi obuhvatala Jadransku obalu od [[Ploče|Ploča]] pa do Šibenika, te od bos. herc. srezova: [[Prozor]], [[Ljubuški]], [[Duvno]]; zapadne delove mostarskog i livanjskog sreza, te delove kninskog i šibeničkog sreza na severu, ima da uđe u sastav Srbije i da dobije zaseban autonoman položaj. Rimokatolička crkva u Dalmaciji biće priznata i od države pomagana, ali rad crkve i rimokatoličkog sveštenstva u narodu mora biti na korist države i pod njenom kontrolom''.” Iz gore navedenog je jasno da se radi o otkidanju oko 70% područja [[Hrvatska|Hrvatske]], inkorporiranju istog u Veliku Srbiju, te s ostacima okljaštrene Hrvatske i sa Slovenijom napraviti Jugoslaviju po velikosrpskim planovima. Čisto etnički bošnjački i hrvatski krajevi, uključuju se u Veliku Srbiju kao autonomne oblasti, ali samo vjerski tolerirane (bar u teoriji), ali ne i nacionalno. Realniji sadržaj svega toga je vidljiv iz dolje navedenih citata. Početkom [[1942]]. godine, Moljević piše Dragiši Vasiću, drugom savjetniku četničkog zapovjednika [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]]: „''Što se tiče našeg razgraničenja sa Hrvatima, tu držimo da treba odmah, čim se ukaže prilika, prikupiti sve snage i stvoriti sebi svršen čin:'' ''a) zaposesti na karti označenu teritoriju,'' ''b) očistiti je prije nego li se iko pribere.'' ''Zaposedanje bi se moglo izvršiti samo tako ako bi se jakim odredima zaposela cijela glavna čvorišta, i to: Osijek, Vinkovci, Slav. Brod, Sunja, Karlovac, Knin, Šibenik, te Mostar, [[Metković]], a onda iznutra pristupiti čišćenju zemlje od svih nesrpskih elemenata. Krivcima bi trebalo otvoriti put - Hrvatima u Hrvatsku, a Bošnjacima u Tursku (ili Albaniju)...''" Neke dileme koje su se javljale u jesen [[1941]]. godine, u četničkim štabovima, nastale pod uticajem prokomunističkih elemenata, Draža Mihailović je otklonio posebnom instrukcijom [[20. decembar|20. decembra]] [[1941]]. godine. Ona je upućena, ne slučajno, komandantu četničkih odreda u Crnoj Gori i komandantu limsko-četničkih odreda Đorđiju Lasicu i kapetanu Pavlu Đurišiću, četničkim starješinama područja na kojem se nalazio velik broj Bošnjaka muslimana. U tom dokumentu, između ostalog, naglašavaju se i ovi zadaci četničkog pokreta: # Stvoriti veliku Jugoslaviju i u njoj veliku Srbiju, etnički čistu u granicama Srbije-Crne-Gore-Bosne i Hercegovine-Srema-Banata i Bačke. # Borba za uključenje u naš državni život i svih još neoslobođenih teritorija pod Italijanima i Njemcima ([[Trst]]-[[Gorica]]-[[Istra]] i [[Koruška]]) kao i [[Bugarska|Bugarske]], sjeverne [[Albanija|Albanije]] sa [[Skadar|Skadrom]]. # Čišćenje državne teritorije od svih narodnih manjina i nenacionalnih elemenata. # Stvoriti neposredne zajedničke granice između Srbije i Crne Gore, kao i Srbije i Slovenačke, čišćenjem [[Sandžak]]a od muslimanskog življa, a Bosne od muslimanskog i katoličkog življa... # U krajevima očišćenim od narodnih manjina i ne-nacionalnih elemenata, naselili Crnogorce (u obzir dolaze siromašne i nacionalno ispravne i poštene porodice)... (Arhiv VII, Ča, k. 1, reg, br. 10/1.) Uzme li se u obzir da je Moljević bio glavni "kartograf" u Mihailovićevom štabu, može se zaključiti da je velikosrpski geopolitički plan bio političko-nacionalnim temeljem četničkog pokreta. Tvrdnje koje se katkad javljaju da je Mihailovićev četnički pokrat bio za obnovu Jugoslavije u unutrašnjim granicama kakve su bile uoči rata [[1941]]. nema potkrjepe u stvarnosti. Projekt Velike Srbije u Drugom svjetskom ratu doživio je katastrofu i slom pobjedom komunističkih partizana i uspostavom šest federalnih republika, te stvaranjem dvije autonomne pokrajine u samoj Srbiji. == Današnja situacija == === Uloga ideje u raspadu SFRJ === {{Također pogledajte|Sastanak u Karađorđevu}} U doba socijalističke Jugoslavije velikosrpski program je zamro, jer su srpski nacionalni interesi bili uglavnom zadovoljeni u ondašnjoj [[FNRJ]]/[[SFRJ]], dok su ekstremistički planovi uglavnom svedeni na retoriku četničke i rojalističke emigracije. Međutim, poslije smrti [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] ([[1980]]) i izbijanja albanske iredentističke pobune na [[Kosovo|Kosovu]], te neuspjeha da se ta pobuna uguši mješavinom mjera "mrkve i batine", srpski nacionalni pokret jača sredinom 1980-ih. Izvori su mu bili srpska intelektualna elita ([[Srpska akademija nauka i umetnosti]] - [[SANU]], [[Udruženje književnika Srbije]]). Među prominentnijim intelektualcima koji su oblikovali novi velikosrpski projekt bili su uglavnom pisci, ekonomisti, historičari, filozofi i politolozi: [[Dobrica Ćosić]]-Gedža, [[Ljubomir Tadić]] (otac Borisa Tadića, bivšeg predsjednika Srbije), [[Mihailo Marković]], [[Dejan Medaković]], Antonije Isaković-Lule, Miodrag Bulatović-Bule, Milorad Ekmečić, Zagorka Golubović, Kosta Mihailović, [[Vojislav Koštunica]] (bivši premijer Srbije), [[Radmilo Marojević]]... Najznačajniji dokument koji potječe iz toga perioda je tzv. "[[Memorandum SANU]]", tj. šapirografirani tekst nacionalno-političkog projekta iz [[1986]]. Osnovne teze Memoranduma bile su: [[Datoteka:Former Yugoslavia durning war.svg|mini|desno|Teritorije pod srpskom kontrolom za vrijeme ratova 1991-95]] * SFRJ kao "tamnica srpskog naroda"; * Srbi potlačeni i izvrgnuti denacionalizaciji i eksploataciji; * Granice među republikama umjetne tvorevine koje su iscrtali dominantni hrvatski i slovenski komunisti, kao i njihovi srpski anacionalni poslušnici. Te teze bile su u opticaju posebno nakon razmaha [[pansrpski mitingaški pokret|pansrpskog mitingaškog pokreta]]. Velikosrpski pokret (prema tekstu akademika [[Dušan Bilandžić|Dušana Bilandžića]]), koji su organizirale srpska naučna i kulturna udruženja stalno je podgrijavao situaciju u zemlji, ali nije uspio preoblikovati Jugoslaviju sve dok [[Slobodan Milošević]], na valu masovnih srpskih mitinga i protesta, nije zasjeo na čelo srbijanskih komunista i nizom različitih mjera (mitinzi, partijski pučevi, policijsko nasilje) srušio vodstva vojvođanskih i crnogorskih komunista, te nasilno ponovo "inkorporirao" Kosovo u Srbiju, kao pokrajinu bez realne autonomije. To je, uz glumljenu neutralnost [[JNA]], bio snažan korak prema pretvaranju Jugoslavije u Srboslaviju, zemlju koja ne bi mijenjala vanjske granice, a možda ni unutrašnje, ali u kojoj bi [[Srbi]] bili apsolutno dominantan narod u svim republikama, ponajviše preko represivnog vojno-policijskog aparata i centralizirane privrede koje bi isisavalo kapital iz ekonomski razvijenijih republika poput Hrvatske ili Slovenije. Raspadom Saveza komunista Jugoslavije, demokratskim višestranačkim izborima u Jugoslaviji, kao i slomom komunizma i Sovjetskog Saveza, pokazalo se da su te težnje nerealne, tj. da se "ostalim" ne može vladati preko jednopartijskog sistema. Stoga je nakon kratkog rata u Sloveniji u junu [[1991]]. velikosrpski pokret krenuo u totalni rat za ostvarenje granica koje su uglavnom odgovarale onim iscrtanim na Moljevićevoj karti. Međutim, nakon neočekivanog otpora u Republici Hrvatskoj i Republici Bosni i Hercegovini, plan Velike Srbije doživljava korekciju, na način da [[Srbija]] sa [[Hrvatska|Hrvatskom]] podijeli [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]]. Dogovor o podjeli sklopljen je između Franje Tuđmana i Slobodana Miloševića u [[Sastanak u Karađorđevu|Karađorđevu]]. O tom sastanku pred Tribunalom u Haagu svjedočili su [[Stjepan Mesić]] i [[Ante Marković]].<ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/proswitness/bcs/mil-wit-markovic.htm|title=Predmet Milosevic (IT-02-54) - Skraceni sazetak svjedocenja Ante Markovica|website=www.icty.org|at=20. DOKAZNI PREDMET BROJ : Jovićeva knjiga, str. 81 (engleski)|access-date=15. 3. 2021}}</ref> [[Ante Marković]] je tokom svog glavnog svjedočenja rekao da je [[1991]]. godine iz više izvora čuo za [[Sastanak u Karađorđevu|sastanak Milošević-Tuđman]] u [[Karađorđevo (Bačka Palanka)|Karađorđevu]], na kojem je dogovorena podjela BiH. Obojica su mu priznala da je istina šta se govori za Karađorđevo. "''Tražio sam da razgovaram s obojicom i sreli smo se odvojeno, u Beogradu i Zagrebu. Ja sam im otvoreno rekao šta sam doznao. I jedan i drugi su potvrdili da su se dogovorili da podijele BiH. Milošević mi je to odmah rekao, a Tuđmanu je trebalo mnogo više vremena''", kazao je Marković. Prema riječima svjedoka, Milošević je tvrdio da je "''BiH i onako vještačka Titova tvorevina i da ne može opstati", kao i da su muslimani ([[Bošnjaci]], op. a.) i onako pravoslavci koji su silom prilika prihvatili [[Islam]]. Hrvatski predsjednik Tuđman je, po iskazu svjedoka, dijelio Miloševićevo mišljenje, rekavši da je "Bosna šaptom pala''" i da će [[Evropa]] to podržati, jer neće dozvoliti da ima "muslimansku državu" u svom srcu. Tuđman je tvrdio da su muslimani zapravo katolici koji su primorani da promijene vjeru.<ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/bcs/content/ante-markovi%C4%87|title=Ante Marković {{!}} Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|website=www.icty.org|access-date=15. 3. 2021}}</ref> "Na moje pitanje zar misli da se to može uraditi bez krvi do koljena, Milošević je odgovorio da ne vjeruje da će biti rata zato što većinu stanovništva u BiH čine [[Srbi]] i [[Hrvati]], a da su on i Tuđman predvidjeli enklavu za muslimane. Kad sam pitao šta ćemo ako ipak bude rata, rekao je samo: 'Onda ćemo vidjeti šta ćemo'", ispričao je Marković. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Greater Serbia}} * [https://pescanik.net/wp-content/PDF/memorandum_sanu.pdf MEMORANDUM SRPSKE AKADEMIJE NAUKA I UMETNOSTI], pescanik.net {{Iredentizam}} [[Kategorija:Srpski iredentizam|*]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Crnoj Gori]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam na Kosovu]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Sjevernoj Makedoniji]] gwyomnfqbfnqqq4bunwcadnvfx5y64y 0 3841 3914813 3901082 2026-07-26T17:16:19Z WumpusBot 120674 /* Biografija */ razne ispravke 3914813 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Nedžad Ibrišimović | slika = | opis_slike = | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1940|10|20}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2011|09|15|1940|10|20}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]] | zanimanje = književnik | jezik = [[Bosanski jezik|Bosanski]] | nacionalnost = [[Bošnjak]] | obrazovanje = | period = | poznata_djela = | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | web_stranica = }} '''Nedžad Ibrišimović''' ([[Sarajevo]], 20. oktobar 1940 – Sarajevo, 15. septembar 2011) bio je [[bosanskohercegovački]] književnik, vajar i akademik.<ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/ibrisimovic-nedzad|title=Ibrišimović, Nedžad - Hrvatska enciklopedija|website=www.enciklopedija.hr|access-date=22. 4. 2024}}</ref> Od 1993. do 2001. bio je predsjednik [[Društvo pisaca Bosne i Hercegovine|Društva pisaca Bosne i Hercegovine]]. Najpoznatiji je po romanima ''Ugursuz'' (1968) i Vječnik (2005). Bio je jedan od osnivača [[Bošnjačka akademija nauka i umjetnosti|Bošnjačke akademije nauka i umjetnosti]] 2011. Ibrišimovićevi romani prevođeni su na [[Češki jezik|češki]], [[Turski jezik|turski]], [[Albanski jezik|albanski]], [[Engleski jezik|engleski]], [[Francuski jezik|francuski]], [[Španski jezik|španski]], [[Njemački jezik|njemački]] i [[italijanski jezik]]. == Biografija == Rođen je 20. oktobra 1940. u Sarajevu. U trećoj godini života ostao je bez oca i s majkom odlazi u [[Žepče]], gdje završava osnovnu školu. Nakon jednogodišnjeg pohađanja tehničke škole u [[Zenica|Zenici]], a 1957. odlazi u Sarajevo i pohađa srednju školu za primijenjene umjetnosti, Odsjek za [[vajarstvo]], i završava je 1961. Nakon godinu dana nastavničkog rada u Žepču, upisuje se na studij [[Filozofija|filozofije]] u Sarajevu i diplomira 1977. godine. Bio je predsjednik Društva pisaca BiH 1993–2001. i glavni i odgovorni urednik časopisa za književnost ''Život'' 1995–1998. godine Bio je urednik u listovima ''[[Naši dani]]'' i ''[[Oslobođenje]]'', te je jedno vrijeme bio i nastavnik u [[Goražde|Goraždu]], ali je uglavnom bio profesionalni književnik. Za vrijeme rata u BiH, direktno se uključio u odbranu zemlje. U sarajevskom naselju Dobrinja, organizovao je KZB ”Preporod” koja je radila i u doba blokade ovog dijela Sarajeva. Bio je i član Udruženja likovnih umjetnika BiH od 1982. godine. Bio je član [[Udruženja likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine]] od 1982. Od te godine do 2000. imao je deset samostalnih izložbi. Bio je predsjednik [[Društvo pisaca Bosne i Hercegovine|Društva pisaca Bosne i Hercegovine]], od 1993. do 2001, a od 1995. do 1998. glavni i odgovorni urednik časopisa za književnost ''[[Život (časopis)|Život]]''. Prevođen je na [[Češki jezik|češki]], [[Turski jezik|turski]], [[Albanski jezik|albanski]], [[Engleski jezik|engleski]], [[Francuski jezik|francuski]], [[Španski jezik|španski]], [[Njemački jezik|njemački]] i [[Italijanski jezik]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.anubih.ba/nedzad-ibrisimovic/|title=Nedžad Ibrišimović (1940-2011) – ANUBIH|website=www.anubih.ba|access-date=28. 6. 2026}}</ref> Nakon izlaska iz štampe remek djela “Vječnik” (2005.), Društvo pisaca BiH ga je kandidiralo za [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelovu nagradu]]. Roman “Vječnik” je oborio sve rekorde u izdavačkoj kući Svjetlost iz Sarajeva, uključujući i Selimovićevo djelo “[[Derviš i smrt]]”. U januaru 2009. godine u izdanju IKD “Šahinpašić” objavljeno je osmo izdanje “Vječnika”, a ukupan tiraž svih izdanja je 12.000 primjeraka.<ref>{{Cite web|url=https://focanskidani.wordpress.com/2015/09/15/nedzad-ibrisimovic-20-oktobar-1940-sarajevo-15-septembar-2011-sarajevo/|title=Nedžad Ibrišimović (20. oktobar 1940, Sarajevo – 15. septembar 2011, Sarajevo)|last=focanskidani|date=15. 9. 2015|website=focanskidani|language=bs-BA|access-date=28. 6. 2026}}</ref> Umro je 15. septembra 2011. u Sarajevu u 71. godini.<ref>{{cite web |url=http://www.jergovic.com/subotnja-matineja/ibrisimovic-pisac-koji-je-klesao-sjene/ |title=Ibrišimović, pisac koji je klesao sjene |work=jergovic.com |access-date= 19. 4. 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/umro-pisac-nedzad-ibrisimovic/110915028 |title=Umro pisac Nedžad Ibrišimović |work=klix.ba |date=15. 9. 2011 |access-date= 19. 4. 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.mojalektira.com/biografija/nedzad-ibrisimovic/ |title=Nedžad Ibrišimović |work=mojalektira.com |access-date= 19. 4. 2017}}</ref> == Nagrade == *1975. [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] za roman ''Ugursuz''; *1970. za televizijsku adaptaciju Ugursuza prvu nagradu za dramski tekst na Bledskom festivalu; *1971. za roman ''Karabeg'' godišnju nagradu Izdavačkog preduzeća "Svjetlost"; *1989. za roman ''Braća i veziri'' godišnju nagradu Izdavačkog preduzeća "Veselin Masleša"; *1992. [[Nagrada Društva pisaca BiH]] za knjigu ''Knjiga Adema Kahrimana''; *2004. [[Nagrada "Skender Kulenović"]] za ''Izabrana djela I - X''; *2005, za roman "Vječnik" nagrada Bošnjačke zajednice "Preporod"; *2005, za roman "Vječnik" Udruženje izdavača i knjižara BiH godišnja nagradu; *2006, za roman "Vječnik" nagrada Hasan Kaimija. == Bibliografija<ref name=":0" /> == {{Refbegin|2}} * ''Kuća zatvorenih vrata'' (Sarajevo, 1964) * ''Najbolji časovničar na svijetu" (radio drama), 1967. * ''Pisac i njegova kreatura" (radio drama), 1968. * ''Zlatni most" (radio drama), 1968. * ''Ugursuz'' (Sarajevo, 1968) * ''Karabeg'' (Sarajevo, 1971) * ''Priče'' (Sarajevo, 1972) * ''Glas koji je pukao o Egidiju" (radio drama), 1974. * ''Živo i mrtvo'' (radio drama), 1978 * ''Zmaj od Bosne'' (Sarajevo, 1980) * ''Car si ove hevte'' (Sarajevo, 1980) * ''Šamili tubakovi'' (Sarajevo, 1984) * ''Nakaza i vila'' (Sarajevo, 1986) * ''Drame'' (Sarajevo, 1988) * ''Kuća bez vrata i druge priče'' (Sarajevo, 1989) * ''Braća i veziri'' (Sarajevo, 1989) * ''Dva dana u Al-Akru'' (Sarajevo, 1989) * ''Knjiga Adema Kahrimana napisana Nedžadom Ibrišimovićem Bosancem'' (Sarajevo, 1992) * ''Zambaci moje duše'' (Sarajevo, 1994) * ''Vječnik'' (Sarajevo, 2005) * ''El-Hidrova knjiga'' (Sarajevo, 2011) {{Refend}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Wikicitat|Nedžad Ibrišimović}} {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Ibrišimović, Nedžad}} [[Kategorija:Rođeni 1940.]] [[Kategorija:Umrli 2011.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Članovi BANU]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade Društva pisaca Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Jugoslavenski pisci]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Skender Kulenović"]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Članovi P.E.N. Centra Bosne i Hercegovine]] imgo0qog7yw3f5v81g5vu1t92vy9ook 0 3923 3914547 3904778 2026-07-26T12:25:30Z WumpusBot 120674 /* Nestanak kopije za SRJ i BiH */ razne ispravke 3914547 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Dejtonski sporazum | puno_ime = Opći okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini | slika = DaytonAgreement.jpg | veličina_slike = 200px | alt = Sjede sa lijeva na desno: [[Slobodan Milošević]], [[Alija Izetbegović]] i [[Franjo Tuđman]] parafiraju Dejtonski mirovni sporazum na vojnom aerodromu Wright-Patterson 21. novembra 1995. | opis_slike = Sjede sa lijeva na desno: [[Slobodan Milošević]], [[Alija Izetbegović]] i [[Franjo Tuđman]] parafiraju Dejtonski mirovni sporazum na vojnom aerodromu Wright-Patterson 21. novembra 1995. | vrsta = [[Mirovni sporazum]] | kontekst = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | datum_izrade = {{početni datum|1995|8|10}} | datum_potpis = {{početni datum|1995|12|14}}<ref>{{cite news|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_69290.htm|title=15 years ago, Dayton Peace Accords: a milestone for NATO and the Balkans|publisher=NATO|date=14. 12. 2010|access-date=18. 7. 2015|archive-date=17. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217163011/https://www.nato.int/cps/en/natolive/news_69290.htm|url-status=live}}</ref> | mjesto_potpis = [[Vazduhoplovna baza Wright-Patterson]], [[Dayton (Ohio)|Dayton]], [[Ohio]], [[Sjedinjene Američke Države]]<br>[[Pariz]], [[Francuska]] | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | stupio_na_snagu = | uslov_aktivacije = | amandman = | aneks = | datum_isteka = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = <!-- format this as a bullet list --> | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = {{ZD|SAD}} [[Bill Clinton]]<br>{{ZD|Republika Bosna i Hercegovina}} [[Alija Izetbegović]]<br>{{ZD|Hrvatska}} [[Franjo Tuđman]]<br>{{ZD|SRJ}} [[Slobodan Milošević]]<br>{{ZD|Francuska}} [[Jacques Chirac]]<br>{{ZD|UK}} [[John Major]]<br>{{ZD|Njemačka}} [[Helmut Kohl]]<br>{{ZD|Rusija}} [[Viktor Černomirdin]]<br>{{ZD|EU}} [[Felipe González]] | strane = {{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}}<br>{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}<br>{{ZID|Hrvatska}}<hr />Svjedočili:<br>{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br>{{ZID|Francuska}}<br>{{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}}<br>{{ZID|Njemačka}}<br>{{ZID|Rusija}}<br>{{ZID|Evropska unija}}<ref>{{cite web |url=https://www1.umn.edu/humanrts/icty/dayton/daytonsum.html |title=Summary of the Dayton Peace Agreement on Bosnia-Herzegovina|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=30. 11. 1995 |website=www1.umn.edu |access-date=16. 1. 2016}}</ref> | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = <!-- OR: --> | depozitari = <!-- format this as a bullet list --> | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = <!-- OR: --> | jezici = {{hlist|[[Bosanski jezik|bosanski]]|[[Hrvatski jezik|hrvatski]]|[[Engleski jezik|engleski]]|[[Srpski jezik|srpski]]}}<ref>{{Cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/e/0/126173.pdf|title=The General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Herzegovina|date=14. 12. 1995|website=osce.org|publisher=[[OSCE]]|access-date=23. 11. 2024}}</ref> | wikizvor = <!-- OR: --> | wikizvor1 = <!-- Up to 5 wikizvorN variables may be specified --> | wikizvor2 = | wikizvor3 = | wikizvor4 = | wikizvor5 = | fusnote = }}'''Opći okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini''', poznat i kao '''Dejtonski mirovni sporazum''' ili '''Dejtonski sporazum''', kolokvijalno poznat kao '''Dejton''' ('''Dayton'''), mirovni je sporazum postignut u [[Vazduhoplovna baza Wright-Patterson|vazduhoplovnoj bazi Wright-Patterson]] blizu [[Dayton (Ohio)|Daytona (Ohio)]], [[Sjedinjene Američke Države]], a finaliziran 21. novembra 1995. i formalno potpisan u [[Pariz]]<nowiki/>u, 14. decembra 1995.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://1997-2001.state.gov/www/regions/eur/bosnia/bosagree.html|title=Dayton Peace Accords on Bosnia|date=30. 3. 1996|publisher=US Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522194450/http://1997-2001.state.gov/www/regions/eur/bosnia/bosagree.html|archive-date=22. 5. 2011|url-status=live|access-date=19. 3. 2006}}</ref> Ovim sporazumima okončan je [[rat u Bosni i Hercegovini]], koji je trajao tri i po godine, koji je bio dio mnogo većih [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|jugoslavenskih ratova]]. Zaraćene strane pristale su na mir i jedinstvenu suverenu državu poznatu kao [[Bosna i Hercegovina]] koja se sastoji od dva dijela (entiteta), [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastanjene većinom [[Srbi]]ma i [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] nastanjene uglavnom [[Hrvati]]ma i [[Bošnjaci]]ma. Sporazum se naročito bavio budućim upravnim i ustavnim uređenjem Bosne i Hercegovine. Sporazum je kritikovan zbog stvaranja neefikasnih i nezgrapnih političkih struktura i učvršćivanja [[Etničko čišćenje u ratu u Bosni i Hercegovini|etničkog čišćenja iz prethodnog rata]].<ref>{{Cite journal|last=Levene|first=Mark|date=2000|title=The Limits of Tolerance: Nation–State Building and What It Means for Minority Groups|url=https://archive.org/details/sim_patterns-of-prejudice_2000-04_34_2/page/18|journal=Patterns of Prejudice|volume=34|issue=2|pages=19–40|doi=10.1080/00313220008559138|quote=Consider, instead, one contemporary parallel, Bosnia: the degree to which the international community via the Owen-Vance plan, or even the later Dayton accord, actively promoted or endorsed the destruction of a multi-ethnic society; the degree to which it helped to facilitate the creation of a greater Serbia or an enlarged Croatia; the degree to which it was, at the very least, an [[accessory after the fact]] to both 'ethnic cleansing' and sub-genocide.}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Malik|first=John|date=2000|title=The Dayton Agreement and Elections in Bosnia: Entrenching Ethnic Cleansing through Democracy|journal=Stanford Journal of International Law|volume=36|pages=303}}</ref> == Pregovori i potpisivanje == [[Datoteka:Balkan_Peace_Agreement_Signing_(1995)_Clinton_Library.webm|desno|mini|212x212piksel|Video potpisivanja Dejtonskog sporazuma.]] Iako su osnovni elementi Dejtonskog sporazuma predloženi u međunarodnim pregovorima još 1992,<ref>[https://web.archive.org/web/20090923145619/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,976369,00.html Munich All Over Again?]</ref> ovi su pregovori započeti nakon [[Mirovni planovi prije i tokom rata u Bosni i Hercegovini|neuspješnih prethodnih mirovnih napora i dogovora]], hrvatske vojne [[Operacija "Oluja"|operacije Oluja]] u augustu 1995. i njezinih posljedica, vojne ofanzive na [[Republika Srpska (1992–1995)|Republiku Srpsku]], koja se sprovodila paralelno sa [[NATO]] [[Operacija "Namjerna sila"|operacijom "Namjerna sila"]]. Tokom septembra i oktobra 1995, svjetske sile (posebno [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Rusija]]), okupljene u [[Kontakt grupa|Kontakt grupi]], vršile su pritisak na lidere triju strana da prisustvuju pregovorima o nagodbi; Dejton (Ohio), na kraju je izabran za mjesto održavanja.<ref>{{Cite web|url=https://studies.aljazeera.net/en/reports/2015/12/201512161661175248.html|title=''What was achieved and what to expect?''|last=Ferid Muhic|date=16. 12. 2015|publisher=[[Al Jazeera Media Network#Al Jazeera Center for Studies|Al Jazeera Studies]]|language=en|access-date=1. 5. 2024}}</ref> Pregovori su započeli nacrtom ključnih tačaka koje su SAD predstavile u timu koji je predvodio savjetnik za nacionalnu sigurnost [[Anthony Lake]] u posjeti [[London]]<nowiki/>u, [[Bonn]]<nowiki/>u, [[Pariz]]<nowiki/>u i drugim evropskim stanicama od 10. do 14. augusta 1995. Među njima je i [[Soči]], da se konsultuje sa ruskim ministrom vanjskih poslova [[Andrej Kozirjev|Andrejem Kozirjevom]]. Lakeov tim predan je odvojenoj američkoj međuagencijskoj grupi, koju je predvodio pomoćnik državnog sekretara [[Richard Holbrooke]], koji je nastavio da pregovara sa liderima u njihovim prijestonicama.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/ab9925485fb1a8a292948474dc179657|title=U.S. Envoy Presses Ahead With Balkan Shuttle Diplomacy|last=Latal|first=Srecko|date=1. 10. 1995|website=Associated Press|access-date=14. 6. 2021}}</ref> Posada Holbrookea izvela je pet rundi intenzivne šatl diplomatije od augusta do oktobra,<ref>{{Cite journal|last=Hartwell|first=Leon|date=15. 10. 2019|title=Conflict Resolution: Lessons from the Dayton Peace Process|journal=Negotiation Journal|volume=35|issue=4|pages=443–469|doi=10.1111/nejo.12300}}</ref> uključujući kratke konferencije u [[Ženeva|Ženevi]] i [[New York|Njujorku]] koje su rezultirale usvajanjem principa za nagodbu od strane strana 8. odnosno 26. septembra.<ref>{{Cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/e/0/126173.pdf/|title=The General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Herzegovina. Annex 4|publisher=[[Organization for Security and Co-operation in Europe]]|language=en|access-date=1. 5. 2024|archive-date=24. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224033413/https://www.osce.org/files/f/documents/e/0/126173.pdf|url-status=dead}}</ref> Dejtonska konferencija održana je od 1. do 21. novembra 1995. Glavni učesnici iz regiona bili su [[Predsjednik Srbije|predsjednik]] [[Republika Srbija (1992–2006)|Republike Srbije]] (federalna jedinica [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]]) [[Slobodan Milošević]] (kojeg je Republika Srpska ranije ovlastila da zastupa njihove interese), [[Predsjednik Republike Hrvatske|predsjednik Hrvatske]] [[Franjo Tuđman]] i predsjednik [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]] [[Alija Izetbegović]] sa ministrom vanjskih poslova [[Muhamed Šaćirbeg|Muhamedom Šaćirbegom]].<ref>{{Cite web|url=https://www.spiritofbosnia.org/volume-11-no-1-2016january/the-dayton-agreement/|title=''The Dayton Agreement.'' Chapter from the author's The Survived Country – Dividing Bosnia and Herzegovina: Who, When, Where (Zagreb: Synopsis, 2013)|last=Ivo Komšić|year=2016|publisher=Spirit of Bosnia|language=en|access-date=1. 5. 2024}}</ref> [[Datoteka:Signing_the_Dayton_Agreement_Milosevic_Tudjman_Izetbegovic.jpg|mini|209x209piksel|Potpisivanje punog i formalnog sporazuma u Parizu.]] Mirovnu konferenciju vodili su američki državni sekretar [[Warren Christopher]], te pregovarač Richard Holbrooke sa dva kopredsjedavajućeg u vidu specijalnog predstavnika EU [[Carl Bildt|Carla Bildta]] i prvog zamjenika ministra vanjskih poslova Rusije [[Igor Ivanov|Igora Ivanova]]. Ključni učesnik američke delegacije bio je general [[Wesley Clark]]. Šef [[Velika Britanija|britanskog]] tima bila je [[Pauline Neville-Jones]], politički direktor [[Ured za vanjske poslove, Commonwealth i razvoj|Ministarstva vanjskih poslova i Commonwealtha]]. Vojni predstavnik [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] bio je [[David Leakey|pukovnik Arundell David Leakey]]. [[Paul Williams (profesor)|Paul Williams]], preko [[Grupa za javno međunarodno pravo i politiku|Grupe za javno međunarodno pravo i politiku]] (PILPG), služio je kao pravni savjetnik delegaciji [[Vlada Republike Bosne i Hercegovine|Vlade Republike BiH]] tokom pregovora. Holbrooke je govorio o "ogromnoj teškoći uključivanja bosanskohercegovačke vlade u ozbiljne pregovore".<ref>{{Cite book|last=Pinfari|first=Marco|title=Peace Negotiations and Time Deadline Diplomacy in Territorial Disputes|date=2013|publisher=Routledge|page=124}}</ref> Sigurno mjesto odabrano je kako bi se sve strane uklonile iz njihove zone komforta, bez koje bi imale malo poticaja za pregovore; smanjiti njihovu sposobnost pregovaranja putem medija; i da sigurno smjesti preko 800 osoblja i pratilaca. Obuzdavanje sposobnosti učesnika da pregovaraju putem medija bilo je posebno važno pitanje. Holbrooke je želio spriječiti rano curenje informacija u štampu. Nakon što je parafiran u Daytonu, 21. novembra 1995.<ref name=":12"/>, potpuni i formalni sporazum potpisan je u Parizu 14. decembra 1995.<ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/p/eur/rls/or/dayton|title=Dayton Accords|date=30. 3. 1996|publisher=US Department of State|access-date=5. 5. 2014}}</ref> a svjedočili su [[Premijer Španije|španski premijer]] [[Felipe González]] (kao EU predstavnik), [[Predsjednik Francuske|francuski predsjednik]] [[Jacques Chirac]], [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|američki predsjednik]] [[Bill Clinton]], [[Premijer Ujedinjenog Kraljevstva|britanski premijer]] [[John Major]], [[njemački kancelar]] [[Helmut Kohl|Helmut Kol]] i [[Premijer Rusije|ruski premijer]] [[Viktor Černomirdin]]. == Sadržaj == Glavna svrha sporazuma je promoviranje mira i stabilnosti u Bosni i Hercegovini i podržavanje regionalne ravnoteže u i oko bivše [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]] (Član V, Aneks 1-B).<ref name="ReferenceA">Cannon, P., The Third Balkan War and Political Disunity: Creating A Cantonal Constitutional System for Bosnia-Herzegovina, Jrnl.</ref> Dogovorene su sadašnje [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|političke podjele Bosne i Hercegovine]] i njena [[Politika Bosne i Hercegovine|struktura vlasti]] (Aneks 4). Ključna komponenta ovoga bila je razgraničenje [[Međuentitetska linija razgraničenja|međuentitetske linije]] na koju su se odnosili mnogi zadaci navedeni u Aneksima.<ref>[https://www.osce.org/bih/126173 Dayton Peace Agreement]</ref> Bosna i Hercegovina se sastoji od entiteta [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Bosna i Hercegovina je cjelovita država, za razliku od konfederacije; nijedan entitet ili entiteti se nikada ne bi mogli odvojiti od Bosne i Hercegovine osim u skladu sa zakonom. Iako visoko decentralizovan u svojim entitetima, i dalje bi zadržao centralnu vladu, sa rotirajućim državnim predsjedništvom, centralnom bankom i ustavnim sudom.<ref name="ReferenceA"/><ref>[https://www.theguardian.com/global/2015/nov/10/bosnia-bitter-flawed-peace-deal-dayton-agreement-20-years-on Bosnia's bitter, flawed peace deal, 20 years on]</ref> Sporazum je naložio širokom spektru međunarodnih organizacija da prate, nadgledaju i implementiraju komponente sporazuma. [[IFOR]] (Snage za implementaciju) pod vodstvom [[NATO]]-a bio je odgovoran za implementaciju vojnih aspekata sporazuma i raspoređen je 20. decembra 1995, preuzimajući snage [[UNPROFOR]]-a. [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Ured visokog predstavnika]] je bio zadužen za civilnu provedbu. [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju]] bila je zadužena za organizaciju [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.|prvih poslijeratnih općih izbora 1996]].<ref name="ReferenceA"/> === Odluka Ustavnog suda === [[Hrvatska stranka prava 1861]] i [[Bosanskohercegovačka stranka prava 1861]] su 13. oktobra 1997. zatražile od [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine|Ustavnog suda Bosne i Hercegovine]] da poništi nekoliko odluka i potvrdi jednu odluku [[Vrhovni sud Republike Bosne i Hercegovine|Vrhovnog suda Republike Bosne i Hercegovine]] i, što je još važnije, za ocjenu ustavnosti Dejtonskog sporazuma od kada je navodi se da je sporazum prekršio [[Ustav Bosne i Hercegovine]] na način da je narušio integritet države i mogao uzrokovati raspad Bosne i Hercegovine. Sud je došao do zaključka da nije nadležan za rješavanje spora u vezi sa navedenim odlukama, budući da podnosioci predstavke nisu bili subjekti koji su navedeni u članu VI/3 (a) Ustava o onima koji mogu upućivati sporove Sudu. Sud je odbio i drugi zahtjev: {{Citat|U vezi sa zahtjevom za ocjenjivanje ustavnosti Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini Ustavni sud ističe daje Ustav Bosne i Hercegovine donesen kao Aneks IV Općem okvirnom sporazumu za mir u Bosni i Hercegovini. Iz tog proizlazi da ne može postojati sukob i mogućnost spora između tog Sporazuma i Ustava Bosne i Hercegovine.<br>Ustavni sud, također, nije nadležan da ocjenjuje ustavnost Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini u odnosu na Ustav Republike Bosne i Hercegovine jer je ovaj Sud ustanovljen prema Ustavu Bosne i Hercegovine sa isključivim zadatkom da podržava ovaj ustav.<ref>{{Cite web|url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/documents/bilten-usbih-1997_1614689214.pdf|title=Bilten Ustavnog suda BiH 1997.|date=1999.|website=ustavnisud.ba|publisher=[[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]]|access-date=23. 11. 2024}}</ref>}}Bio je to jedan od ranih predmeta u kojima se Sud morao pozabaviti pitanjem pravne prirode Ustava. Primjedbom na način ''[[obiter dictum]]'' u vezi s Aneksom IV (Ustav) i ostatkom mirovnog sporazuma, Sud je zapravo „ustanovio osnov za ''pravno jedinstvo'' “<ref>Vehabović, Faris (2006).</ref> cjelokupnog mirovnog sporazuma, što je dalje impliciralo da su svi aneksi u hijerarhijskoj jednakosti. U kasnijim odlukama Sud je to potvrdio korištenjem drugih aneksa mirovnog sporazuma kao direktne osnove za analizu, ne samo u kontekstu sistematskog tumačenja Aneksa IV. Međutim, budući da je Sud odbio izneseni zahtjev apelanta, nije ulazio u detalje u vezi sa spornim pitanjima zakonitosti procesa u kojem je novi Ustav (Aneks IV) stupio na snagu i zamijenio dosadašnji [[Ustav Republike Bosne i Hercegovine]]. Sud je koristio isto obrazloženje da odbaci sličan zahtjev u kasnijem predmetu.<ref>{{Cite web|url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/documents/bilten-usbih-2003_1614688575.pdf|title=Bilten Ustavnog suda BiH 2003.|date=2004.|website=ustavnisud.ba|publisher=[[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]]|access-date=23. 11. 2024}}</ref> == Teritorijalne promjene == [[Datoteka:BeforeDayton.png|mini|Područja pod vojnom kontrolom 1995. prije potpisivanja Dejtonskog sporazuma:{{Legenda|#017B3E|[[Armija Republike Bosne i Hercegovine|ARBiH]]}}{{Legenda|#003561|[[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO]]}}{{Legenda|#A00F14|[[Vojska Republike Srpske|VRS]]}}]] [[Datoteka:Dayton.png|mini|Teritorijalne promjene nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma:{{Colorbox|#017B3E}}{{Colorbox|#21FF6C}} [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|ARBiH]]<br>{{Colorbox|#003561}}{{Colorbox|#71FFFF}} [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO]]<br>{{Colorbox|#A00F14}}{{Colorbox|#FD691F}}{{Colorbox|#FFF309}} [[Vojska Republike Srpske|VRS]]]] Prije sporazuma, [[Srbi]] živjeli su na oko 46% Bosne i Hercegovine (23.687&nbsp;km²), [[Bošnjaci]] 28% (14.505&nbsp;km²) i [[Hrvati]] 25% (12.937&nbsp;km²). Srbi su imali velike dijelove planinskih teritorija (4% od Hrvata u BiH i nešto manje od Bošnjaka), ali su predali [[Sarajevo]] i neke vitalne položaje u [[Podrinje|istočnoj Bosni]]. Njihov procenat je porastao na 49% (48% bez [[Brčko distrikt]]<nowiki/>a, 24.526&nbsp;km²). Bošnjaci su dobili veći dio Sarajeva i neke važne položaje u Podrinju, dok su izgubili samo nekoliko lokacija na planini [[Ozren (planina u Bosni i Hercegovini)|Ozren]] i u zapadnoj Bosni. Njihov je postotak porastao na 30%, a uveliko su poboljšali kvalitet zemljišta. Veliki dijelovi predratne zemlje nastanjenih Bošnjacima i bosanskohercegovačkim Hrvatima ostali su pod kontrolom Srba.<ref>{{Cite web|url=http://demo.paragraf.rs/demo/combined/Old/t/t2003_02/t02_0030.htm|title=THE LAW ON THE CONFIRMATION OF THE GENERAL FRAMEWORK AGREEMENT FOR PEACE IN BOSNIA AND HERZEGOVINA|website=demo.paragraf.rs|access-date=13. 12. 2022}}</ref> Hrvati su većinu (4% teritorija BiH) vratili Srbima (9% današnje RS), a nakon toga su se povukli iz [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskog kantona]] i [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]] (u [[Srednja Bosna|Srednjoj Bosni]]). Malo proširenje [[Posavina|Posavine]] ([[Odžak]] i dijelovi [[Domaljevac-Šamac|Domaljevca]]) nije promijenilo činjenicu da su nakon Dejtona Hrvati imali samo 21% Bosne i Hercegovine (10.640&nbsp;km²), u poređenju sa više od 25% prije Dejtona. Jedna od najvažnijih teritorija Hrvata ([[Posavina]] sa [[Brod (općina)|Bosanskim Brodom]], [[Šamac|Bosanskim Šamcem]] i [[Derventa|Derventom]]) izostavljena je van kontrole Hrvata.<ref name="ReferenceA"/> [[Datoteka:Bih_dayton_sh.png|desno|mini|[[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine]] nakon uspostave entiteta.]] === Republika Srpska === * Oko 89,5% (22.059&nbsp;km²) teritorije bilo je pod kontrolom VRS-a; * Oko 9% (2.117&nbsp;km²) današnje teritorije [[Republika Srpska|Republike Srpske]] kontrolisale su snage HVO-a; uglavnom u općinama [[Šipovo]], [[Bosanski Petrovac|Petrovac]], [[Istočni Drvar]], [[Jezero (općina)|Jezero]], [[Kupres (Republika Srpska)|Kupres]] i dio grada [[Banja Luka]]; * Oko 1,5% (350&nbsp;km²) današnje teritorije Republike Srpske kontrolisale su snage ARBiH, uglavnom neka sela na [[Ozren (planina u Bosni i Hercegovini)|Ozrenu]] ([[Doboj]] i [[Petrovo]]), zapadnoj Bosni ([[Krupa na Uni]] i dijelovi [[Novi Grad|Bosanskog Novog]] i [[Oštra Luka|Oštre Luke]]). === Federacija Bosne i Hercegovine === * Oko 53% (13.955&nbsp;km²) Federacije Bosne i Hercegovine bilo je pod kontrolom ARBiH; * Oko 41% (10.720&nbsp;km²) Federacije Bosne i Hercegovine bilo je pod kontrolom HVO-a; * Oko 6% (1.435&nbsp;km²) bilo je pod kontrolom VRS-a. ==== Unsko-sanski kanton ==== * Bio gotovo potpuno pod kontrolom ARBiH (3.925&nbsp;km²); * HVO kontrolisao neke planinske prijevoje u južnim dijelovima općina [[Bosanski Petrovac]] i [[Bihać]] (200&nbsp;km²). ==== Posavski kanton ==== * Bio uglavnom pod kontrolom HVO-a (205&nbsp;km²); * VRS kontrolisala [[Odžak]] i dijelove općine [[Domaljevac-Šamac]] (120&nbsp;km²). ==== Tuzlanski kanton ==== * Bio najvećim dijelom pod kontrolom ARBiH (2.544&nbsp;km²); * Nekoliko naselja u općini [[Gradačac]] pod kontrolom HVO-a (5&nbsp;km²); * Nekoliko naselja u općinama [[Doboj]] i [[Gračanica]] pod kontrolom VRS-a (100&nbsp;km²). ==== Zeničko-dobojski kanton ==== * Bio najvećim dijelom pod kontrolom ARBiH (2.843&nbsp;km²); * Postojale su male enklave poput [[Žepče|Žepča]] i [[Usora (općina)|Usore]] pod kontrolom HVO-a (400&nbsp;km²); * Istočne planine bile su pod kontrolom VRS-a (100&nbsp;km²). ==== Bosansko-podrinjski kanton Goražde ==== * Bio uglavnom pod kontrolom ARBiH (405&nbsp;km²); * Područja koja su ga povezivala sa Sarajevom bila pod kontrolom VRS-a (100&nbsp;km²). ==== Srednjobosanski kanton ==== * Bio podijeljen, nešto više od trećine bilo je pod kontrolom HVO-a (1.099&nbsp;km²); * Ostatak je bio pod kontrolom ARBiH (2.090&nbsp;km²). ==== Hercegovačko-neretvanski kanton ==== * Bio podijeljen, više od polovine je bilo pod kontrolom HVO-a (2.525&nbsp;km²); * sjeverni i središnji dijelovi bili su pod kontrolom ARBiH (1.666&nbsp;km²); * istočne planine bile su pod kontrolom VRS-a (210&nbsp;km²). ==== Zapadnohercegovački kanton ==== * bio u potpunosti pod kontrolom HVO-a (1.362&nbsp;km²). ==== Kanton Sarajevo ==== * bio uglavnom pod kontrolom VRS-a (800&nbsp;km²); * ARBiH kontrolisala neka južna prigradska naselja i veći dio samog grada (477&nbsp;km²). ==== Kanton 10 ==== * Bio gotovo potpuno pod kontrolom HVO-a (4.924&nbsp;km²); * ARBiH kontrolisala neke dijelove istočno od [[Kupres (Federacija Bosne i Hercegovine)|Kupresa]] (10&nbsp;km²). === Brčko distrikt === * ARBiH kontrolisala većinu južnog dijela (200&nbsp;km²);<ref name=":0">{{Cite web|url=https://inslav.ru/event/engelgardt-georgiy-nikolaevich-respublika-serbskaya-v-bosnii-i-gercegovine-vozniknovenie-i|title=Энгельгардт Георгий Николаевич. Республика Сербская в Боснии и Герцеговине. Возникновение и эволюция (1990–2006 гг.)|date=4. 12. 2015|website=Институт славяноведения Российской академии наук (ИСл РАН)|access-date=13. 12. 2022|archive-date=13. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221213205608/https://inslav.ru/event/engelgardt-georgiy-nikolaevich-respublika-serbskaya-v-bosnii-i-gercegovine-vozniknovenie-i|url-status=dead}}</ref> * VRS kontrolisala sjeverni dio (193&nbsp;km²);<ref name=":0" /> * HVO kontrolisao ostatak, dio kod općine [[Orašje]] i dvije enklave na južnim dijelovima općine (100&nbsp;km²). == Mišljenja o sporazumu == Neposredna svrha sporazuma je bila zamrzavanje vojne konfrontacije i sprečavanje njenog nastavka. Stoga je definirana kao "nužna konstrukcija".<ref>Rory Keane, ''Reconstructing sovereignty. ''</ref> Dejtonski sporazum je imao za cilj da omogući Bosni i Hercegovini da prijeđe iz rane postkonfliktne faze kroz rekonstrukciju i konsolidaciju, usvajajući [[Konsocijalizam|konsocijacijski pristup podjele vlasti]].<ref>{{Cite book|last=Bose|first=Sumantra|title=Bosnia After Dayton: Nationalist Partition and International Intervention|url=https://archive.org/details/bosniaafterdayto0000bose|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=1-85065-585-5|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/bosniaafterdayto0000bose/page/n233 216]}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Stroschein|first=Sherrill|year=2014|title=Consociational Settlements and Reconstruction: Bosnia in Comparative Perspective (1995–Present)|journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=656|pages=97–115|doi=10.1177/0002716214544459}}</ref> Naučnici kao što je [[Kanada|kanadski]] profesor Charles-Philippe David nazivaju Dejton "najimpresivnijim primjerom rješavanja sukoba".<ref>Charles-Philippe David, "Alice in Wonderland meets Frankenstein: Constructivism, Realism and Peacebuilding in Bosnia", ''Contemporary Security Policy'' 22, No.1, 2001</ref><ref>{{Cite book|last=Raphael Israeli|url=https://books.google.com/books?id=eAV-AgAAQBAJ&pg=PA380|title=Savagery in the Heart of Europe: The Bosnian War (1992–1995) Context, Perspectives, Personal Experiences, and Memoirs|last2=Albert Benabou|publisher=Strategic Book|year=2013|isbn=9781628570151|page=380}}</ref> Američki naučnik Howard M. Hensel navodi da "Dejton predstavlja primjer pregovora o rješavanju sukoba koji su bili uspješni.<ref>{{Cite book|last=Howard M. Hensel|url=https://books.google.com/books?id=4pxADwAAQBAJ&pg=PT208|title=Sovereignty and the Global Community: The Quest for Order in the International System|publisher=Taylor & Francis|year=2017|isbn=9781351148702|page=208}}</ref> Međutim, Patrice C. McMahon i Jon Western pišu da "koliko god Dejton bio uspješan u okončanju nasilja, on je također sijao sjeme nestabilnosti stvaranjem decentraliziranog političkog sistema koji je potkopavao autoritet države."<ref>{{Cite journal|last=McMahon|first=Patrice C.|last2=Western|first2=Jon|year=2009|title=The Death of Dayton: How to Stop Bosnia From Falling Apart|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/bosnia-herzegovina/2009-08-17/death-dayton|journal=Foreign Affairs|volume=88|issue=September/October}}</ref> [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik]] [[Wolfgang Petritsch]] ustvrdio je 2006. da je Dejtonski okvir omogućio [[Međunarodna zajednica|međunarodnoj zajednici]] da prijeđe "od izgradnje države preko institucija i izgradnje kapaciteta do izgradnje identiteta", stavljajući Bosnu i Hercegovinu "na put prema [[Evropska unija|Briselu]]".<ref>[[Wolfgang Petritsch]], "My lessons learnt in Bosnia and Herzegovina", Sarajevo, 2006</ref> Dejtonski sporazum je bio predmet kritika od svog početka: * ''Komplikovani sistem vlasti'' – Kao dio Dejtonskog sporazuma, BiH je regionalno podijeljena između dva "entiteta" u okviru konsocijacijske demokratije, koja je uspostavljena da osigura političko predstavljanje i moć svih strana. Ovo može dovesti do neproduktivne vlade u kojoj je svako važno pitanje u ćorsokaku unutar središnje vlade, jer svaka stranka zagovara suprotstavljene prioritete koji su zasnovani na etničkoj politici, a ne na zajedničkim idealima.<ref>{{Cite journal|last=Yourdin|first=C|date=2003|title=Society Building in Bosnia: A Critique of Post-Dayton Peacebuilding Efforts'|journal=Journal of Diplomacy and International Relations|volume=4|issue=2|pages=59–74}}</ref> * ''Ovisnost i kontrola međunarodnih aktera'' – Dejton je u velikoj mjeri bio međunarodna vizija, koju su predvodile Sjedinjene Američke Države koje su podržavale prekid rata, ali to nije omogućilo liderima da pregovaraju o okončanju rata, te stoga nije ostavljao nikakav poticaj u nastavku proces izgradnje mira i nema prostora za lidere da razgovaraju o osnovnim uzrocima sukoba. Međunarodni akteri su također odigrali veliku ulogu u oblikovanju poslijeratne agende u BiH. Međunarodna zajednica ulaže milione eura u BiH godišnje preko nevladinih organizacija. Međutim, to guši uticaj lokalnih aktera i razvoj civilnog društva. Umjesto toga, međunarodna zajednica bi trebala ulagati u lokalne aktere, omladinske aktiviste i projekte demokratizacije.<ref>{{Cite journal|last=Chandler|first=David|date=2005|title=From Dayton to Europe|url=https://archive.org/details/international-peacekeeping_autumn-2005_12_3/page/336|journal=International Peacekeeping|volume=12|issue=3|pages=336–349|doi=10.1080/13533310500074077}}</ref> Priliv nevladinih organizacija i međunarodnih aktera da pokrenu ulaganja u zemlju nakon rata također nije uspio pokrenuti ekonomiju, pri čemu je BiH patila od slabog ekonomskog rasta (2% u 2015.). Nedostatak ekonomskog razvoja pripisuje se slaboj koordinaciji između međunarodnih aktera i nedostatku pažnje o lokalnim kapacitetima.<ref>{{Cite journal|last=Kell, Kudlenko|first=S, A|year=2015|title=Bosnia and Herzegovina 20 years after Dayton, complexity born of paradoxes|url=http://create.canterbury.ac.uk/13993/3/Keil_and_Kudlenko_2015_Bosnia_and_Herzegovina_Twenty_Years_after_Dayton.pdf|journal=International Peacekeeping|volume=22|issue=5|pages=471–489|doi=10.1080/13533312.2015.1103651|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029220017/http://create.canterbury.ac.uk/13993/3/Keil_and_Kudlenko_2015_Bosnia_and_Herzegovina_Twenty_Years_after_Dayton.pdf|archive-date=29. 10. 2020|access-date=19. 4. 2019}}</ref> * ''Završetak rata, ali ne i promicanje mira'' – Primarni cilj Dejtona je bio da se zaustavi rat, ali je sporazum trebao biti samo privremena mjera dok je razvijen dugoročni plan. Dejtonski sporazum je bio 35. pokušaj prekida vatre nakon 34 druga neuspješna pokušaja. Dok je Dejton zaustavio sukob i nije došlo do ponovnog izbijanja nasilja, stabilnost u sukobu ne daje tačnu procjenu mira. U BiH vlada negativan mir, što znači da nema otvorenog sukoba ili nasilja. Međutim, pozitivnog mira nema, jer nisu postignuti uslovi koji otklanjaju uzroke nasilja. Još uvijek postoji međunarodno vojno prisustvo, [[Operacija Altea (EUFOR)|EUFOR Althea]], odgovorno za nadgledanje poštivanja aspekata Dejtonskog sporazuma. Dejtonski sporazum je osigurao mir ponovnim uspostavljanjem i kodifikacijom podjele. Nametanje takvog mira može se smatrati isticanjem još uvijek duboko ukorijenjenih tenzija u zemlji, pri čemu Dejton pokriva pukotine polomljenog društva koje bi moglo biti ponovo uvučeno u sukob čim vojne snage odu.<ref>{{Cite journal|last=Berdal|first=M|last2=Collantes-Celador|first2=G|title=Post-War Violence in Bosnia and Herzegovina|journal=Conflict, Development and Peacebuilding|pages=75–94}}</ref> * ''Konsocijacijska demokratija'' – Dejtonskim sporazumom uspostavljena je konsocijacijska demokratija u Bosni i Hercegovini. To znači da je svakoj grupi osigurana zastupljenost i moć. Ovo je potaknulo kraj rata u BiH, ali prvo zahtijeva saradnju ili pomirenje da bi vlada funkcionirala. Bosna i Hercegovina djeluje sa tročlanom ulogom predsjednika. Postoji bošnjački, hrvatski i srpski član predsjednišva. Slične kvote i pravila važe za dva zakonodavna tijela. * ''Učvršćivanje teritorijalizirane etničke pripadnosti'' - Sporazum je bio podržan teritorijaliziranom definicijom etničke pripadnosti koja je podijelila Bosnu i Hercegovinu na tri konstitutivna naroda i dva različita entiteta zasnovana na etnonacionalističkim identitetima.<ref>{{Cite book|last=Rutar|first=Sabine|title=The Oxford Handbook of the History of Nationalism|date=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-876820-3|editor-last=Breuilly|editor-first=John|location=Oxford|page=528|chapter=Nationalism in Southeastern Europe, 1970-2000}}</ref> Prema rezultatima istraživanja iz studije iz 2020, "u svakoj od tri glavne etničke grupe u BiH više ljudi bi glasalo za Dejton nego protiv."<ref>{{Cite journal|last=Morgan-Jones|first=Edward|last2=Stefanovic|first2=Djordje|last3=Loizides|first3=Neophytos|date=21. 10. 2020|title=Citizen endorsement of contested peace settlements: public opinion in post-Dayton Bosnia|url=https://doi.org/10.1080/13510347.2020.1828356|journal=Democratization|volume=28|issue=2|pages=434–452|doi=10.1080/13510347.2020.1828356|issn=1351-0347}}</ref> == Dejtonski sporazum danas == Dejtonski sporazum danas je po mnogima prevaziđen i kritiziraju ga uglavnom sve tri strane, mada se službena politika iz [[Banja Luka|Banje Luke]] protivi njegovoj promjeni, videći u njima rušenje [[Republika Srpska|Republike Srpske]], koja je kao pojam sporazumom i formalno potvrđena. U svakodnevnom praktičnom životu savremene Bosne 21. vijeka vidljivo je da Dejtonski sporazum spriječava svaki imalo smjeliji i življi napredak zemlje u pravcu reintegracije i rekonstrukcije građanskog društva, kakvo je Bosna i Hercegovina znala do 1992, a Dejton se djelimično pokazuje i kao smetnja na putu Bosne i Hercegovine ka euroatlantskim integracijama, koji predviđa efikasniji, jednostavniji i transparentniji upravni aparat, kojeg Bosna i Hercegovina, sastavljena od dva entiteta i jednog distrikta, odnosno deset kantona na daljnjem nivou vlasti, nikako nema. Nekoliko internacionalnih konferencija zadnjih godina pokazalo je neodrživost promjene Dejtona, koja se kao težak, mučan, ali i efikasan proces već dešava na djelu u zemlji, čime će Bosna i Hercegovina jednog dana preći iz tzv. Dejtonske u tzv. Briselsku fazu, fazu aktivnih euroatlantskih integracija. === Nestanak kopije za SRJ i BiH === Vjeruje se da je primjerak koji je pripadao Saveznoj Republici Jugoslaviji (danas Srbiji) nestao ili izgorio tokom [[NATO-ovo bombardiranje SR Jugoslavije|NATO bombardovanja 1999. godine]], ili u oktobru 2000. godine, kada je navodno nestao usred haotičnih protesta i narodnog svrgavanja režima Slobodana Miloševića, tokom kojih su opljačkane vladine zgrade i arhivi.<ref>{{Cite web|url=https://www.ihrc.org.uk/peace-is-still-holding/|title=Peace is still holding - IHRC|date=10. 1. 2021|language=en-GB|access-date=2. 7. 2026}}</ref> Iako je izvorni tekst fizički izgubljen, Savezna skupština Jugoslavije zvanično je ratifikovala Dejtonski mirovni sporazum u decembru 2002. godine, sedam godina nakon njegovog potpisivanja u Parizu, kako bi formalno pokazala da Beograd nema teritorijalnih pretenzija prema Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/bosnia-and-herzegovina/yugoslavia-approves-dayton-agreement|title=https://reliefweb.int/report/bosnia-and-herzegovina/yugoslavia-approves-dayton-agreement|first=https://reliefweb.int/report/bosnia-and-herzegovina/yugoslavia-approves-dayton-agreement|website=https://reliefweb.int/report/bosnia-and-herzegovina/yugoslavia-approves-dayton-agreement}}</ref> [[Predsjedavajući Predsjedništva Bosne i Hercegovine|Presjedavajući]] [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Željko Komšić]] je 13. februara 2008. izjavio da je originalni Dejtonski sporazum izgubljen iz arhive Predsjedništva. [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu]] [[Miroslav Lajčák]] izjavio je: "Ne znam da li je vijest tužna ili smiješna".<ref>{{Cite news|title=Izgubljen original Dejtonskog sporazuma|url=http://www.blic.rs/Vesti/Republika-Srpska/30394/Izgubljen-original-Dejtonskog-sporazuma|work=[[Blic]]|date=13. 2. 2008|language=sr|access-date=21. 11. 2012}}</ref> Dana 16. novembra 2009. [[Ministarstvo vanjskih poslova Francuske]] dostavilo je [[Ambasada Francuske u Sarajevu|francuskoj ambasadi u Sarajevu]] ovjerenu kopiju sporazuma. Kopija je kasnije proslijeđena [[Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine|Ministarstvu vanjskih poslova Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite news|title=Francuska dostavila BiH kopiju Dejtonskog sporazuma|url=http://www.politika.rs/vesti/najnovije-vesti/FRANCUSKA-DOSTAVILA-BiH-KOPIJU-DEJTONSKOG-SPORAZUMA-i112057.lt.html|work=[[Politika]]|date=16. 11. 2009|language=sr|access-date=21. 11. 2012}}</ref> Ukradeni original pronađen je 2017. u privatnom domu na [[Pale (Republika Srpska)|Palama]], što je rezultiralo hapšenjem osobe koja je pokušavala da ga proda.<ref>{{Cite web|url=https://www.b92.net/eng/news/region.php?yyyy=2017&mm=11&dd=01&nav_id=102695|title=Man arrested in possession of original Dayton Agreement|date=1. 11. 2017|website=b92.net|access-date=13. 4. 2018}}</ref> == Također pogledajte == * [[Mirovni planovi prije i tokom rata u Bosni i Hercegovini]] * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Rat u Hrvatskoj]] * [[Vašingtonski sporazum]] * [[Splitska deklaracija]] * [[Predlog secesije Republike Srpske]] * [[Ustavne reforme u Bosni i Hercegovini]] * [[Erdutski sporazum]] == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == * Allcock, John B., Marko Milivojevic, et al. ''Conflict in the Former Yugoslavia: An Encyclopedia'' (1998) * {{cite journal|last=Belloni|first=Roberto|year=2009|title=Bosnia: Dayton is dead! long live dayton!|journal=Nationalism and Ethnic Politics|volume=15|issue=3–4|pages=355–375|doi=10.1080/13537110903372367|s2cid=143858915|hdl=11572/76874|hdl-access=free}} * {{cite journal|last=Bieber|first=Florian|year=2001|title=Croat Self-Government in Bosnia: A Challenge for Dayton?|url=https://edoc.vifapol.de/opus/volltexte/2009/1991/pdf/brief_5.pdf|journal=ECMI Brief|publisher=[[European Centre for Minority Issues]]}} * Caplan, R., 2000. "Assessing the Dayton Accord: The structural weaknesses of the general framework agreement for peace in Bosnia and Herzegovina". ''Diplomacy and Statecraft'', 11(2), pp.&nbsp;213–232. * {{cite book|last=Chandler|first=David|url=https://books.google.com/books?id=bLXq7a2CoxoC|title=Bosnia: Faking Democracy After Dayton|publisher=Pluto Press|year=2000|isbn=978-0-7453-1689-5}} * {{cite journal|last=Chivvis|first=Christopher S.|year=2010|title=The Dayton Dilemma|url=https://archive.org/details/sim_survival_october-november-2010_52_5/page/47|journal=Survival|volume=52|issue=5|pages=47–74|doi=10.1080/00396338.2010.522096|s2cid=153915349}} * Chollet, Derek. ''The Road to the Dayton Accords'' (Palgrave Macmillan, New York, 2005). [https://www.amazon.com/Road-Dayton-Accords-American-Statecraft/dp/1403965005/ excerpt] * Chollet, Derek H., and Samantha Power. ''The unquiet American: Richard Holbrooke in the world'' (Public Affairs, 2011). * Curran, Daniel, James K. Sebenius, and Michael Watkins. "Two Paths to Peace: Contrasting George Mitchell in Northern Ireland with Richard Holbrooke in Bosnia–Herzegovina". ''Negotiation Journal'' 20.4 (2004): 513–537. [http://www.people.hbs.edu/jsebenius/articles_scans/04_NJ_TwoPathsToPeace_Mitchell-Holbrooke.pdf online] * Daalder, I.H., 2014. ''Getting to Dayton: the making of America's Bosnia policy''. Brookings Institution Press. * {{cite journal|last=Donais|first=Timothy|year=2002|title=The politics of privatization in post-Dayton Bosnia|journal=Southeast European Politics|volume=3|issue=1|pages=3–19}} * Goodby, J.E., 1996. "When war won out: Bosnian peace plans before Dayton". ''International Negotiation'', 1(3), pp.&nbsp;501–523. * Parish, M., 2007. "The Demise of the Dayton protectorate. Inside the Bosnian Crisis: Documents and Analysis". ''Journal of Intervention and Statebuilding'', 1, pp.&nbsp;11–23. * {{cite journal|last1=Tuathail|first1=Gearóid Ó.|last2=O'Loughlin|first2=John|last3=Djipa|first3=Dino|year=2006|title=Bosnia-Herzegovina ten years after Dayton: Constitutional change and public opinion|url=https://archive.org/details/eurasian-geography-and-economics_2006_47_1/page/61|journal=Eurasian Geography and Economics|volume=47|issue=1|pages=61–75|doi=10.2747/1538-7216.47.1.61|s2cid=43955186}} * {{cite journal|last=Woodward|first=Susan L.|year=1996|title=Implementing Peace in Bosnia and Herzegovina: a post-Dayton primer and memorandum of warning|journal=Foreign Policy Studies Program|publisher=Brookings Institution}} * {{cite web|url=http://ocw.tufts.edu/data/12/244825.pdf|title=An Analysis of the Dayton Negotiations and Peace Accords|year=2005|publisher=The Fletcher School of Law and Diplomacy|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808230216/http://ocw.tufts.edu/data/12//244825.pdf|archive-date=8. 8. 2017|url-status=dead|access-date=14. 4. 2017|author=Adriana Camisar, Boris Diechtiareff, Bartol Letica, Christine Switzer}} == Vanjski linkovi == {{Wikicitat}} {{Commonscat|Dayton Agreement}} * [https://www.osce.org/files/f/documents/e/0/126173.pdf Opći okvirni Sporazum za mir u Bosni i Hercegovini] {{ En simbol }} *[https://propisi.ks.gov.ba/sites/propisi.ks.gov.ba/files/opci_okvirni_sporazum_za_mir_u_bosni_i_hercegovini.pdf Opći okvirni Sporazum za mir u Bosni i Hercegovini] {{Bs simbol}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} {{Bosna i Hercegovina po temama}} [[Kategorija:Sporazumi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Sporazumi Hrvatske]] [[Kategorija:Sporazumi SR Jugoslavije]] [[Kategorija:Mirovni planovi Bosne i Hercegovine|Dejtonski sporazum]] [[Kategorija:Mirovni sporazumi|Dejtonski sporazum]] [[Kategorija:Rat u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1995.]] [[Kategorija:Historija Daytona (Ohio)]] [[Kategorija:Historija Pariza]] [[Kategorija:1995. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1995. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1995. u Francuskoj]] [[Kategorija:1995. u SR Jugoslaviji]] [[Kategorija:1995. u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Hrvatska]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Savezna Republika Jugoslavija]] [[Kategorija:Odnosi Hrvatska–Srbija]] [[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Politička historija Francuske]] [[Kategorija:Politička historija Hrvatske]] [[Kategorija:Politička historija SR Jugoslavije]] [[Kategorija:Politička historija Sjedinjenih Američkih Država]] qbdkq6saxxlaof67c5rss25evebyarq 0 4370 3914749 3903648 2026-07-26T16:57:44Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914749 wikitext text/x-wiki [[File:Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg|thumb|253px|[[Parna mašina]], glavni pokretač [[Industrijska revolucija|industrijske revolucije]], naglašava važnost inženjerstva u modernoj historiji. Ova parna mašina izložena je na [[Tehnički univerzitet u Madridu|Tehničkom univerzitetu u Madridu]].]] '''Inženjerstvo''' ili '''inžinjerstvo''' je praksa korišćenja [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]], matematike i procesa inženjerskog projektovanja<ref name=EngineeringMethod>{{cite web |url=https://issues.org/penumbra-engineering-perspective-hammack-anderson/ |title=Working in the Penumbra of Understanding |last1=Hammack |first1=William |last2=Anderson |first2=John |date=16. 2. 2022 |website=[[Issues in Science and Technology]] |publisher=[[National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine]] and [[Arizona State University]] |access-date=3. 8. 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803142849/https://issues.org/penumbra-engineering-perspective-hammack-anderson/ |archive-date=3. 8. 2023 |quote=The method used by engineers to create artifacts and systems—from cellular telephony, computers and smartphones, and GPS to remote controls, airplanes, and biomimetic materials and devices—isn’t the same method scientists use in their work. The scientific method has a prescribed process: state a question, observe, state a hypothesis, test, analyze, and interpret. It doesn’t know what will be discovered, what truth will be revealed. In contrast, the engineering method aims for a specific goal and cannot be reduced to a set of fixed steps that must be followed. }}</ref> za rješavanje tehničkih problema, povećanja efikasnosti i produktivnosti i poboljšanja sistema. Savremeno inženjerstvo obuhvata mnoge podoblasti koje uključuju projektovanje i poboljšanje [[Infrastruktura|infrastrukture]], [[mašina]], [[Vozilo|vozila]], [[Elektronika|elektronike]], materijala i energetskih sistema.<ref>definition of "engineering" from the https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210216234801/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/ |date=16. 2. 2021 }} Cambridge Academic Content Dictionary © Cambridge University</ref> Inženjerska disciplina obuhvata širok spektar specijalizovanijih oblasti inženjerstva, svaka sa specifičnijim naglaskom na određene oblasti primenjene [[Matematika|matematike]], [[primenjene nauke]] i vrste primjene. Ljudi obrazovani i primijenjeni u inženjerstvu se zovu [[inženjer]]i. Inženjerstvo je disciplina, vještina i profesija dobijanja i primjene tehničkog, naučnog i matematskog znanja u dizajniranju i upotrebi materijala, struktura, [[mašina]], uređaja, [[sistem]]a i procesa da bi se sigurno realizovao željeni cilj ili sačinio [[izumi|izum]]. Koncept inženjerstva postoji od veoma ranih vremena, kako je čovječanstvo razvijalo temeljne izume kotur, polugu i točak. Svaki od ovih izuma je u skladu sa modernim definicijama inženjerstva iskorištavajući osnovne mehaničke principe da razvije korisne alate i predmete. Termin inženjering je izveden iz latinskog ''ingenium'', što znači "urođena kvaliteta".<ref>{{cite web|title=About IAENG|url=http://www.iaeng.org/about_IAENG.html|website=iaeng.org|publisher=International Association of Engineers|access-date=17. 12. 2016|archive-date=26. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126145541/http://www.iaeng.org/about_IAENG.html|url-status=live}}</ref> == Definicija == [[Američko inženjersko vijeće za profesionalni razvoj]] (ECPD, prethodnik ABET-a)<ref name="ABET History">{{Cite web |url=https://www.abet.org/about-abet/history/ |title=About ABET - History |access-date=27. 4. 2024 |archive-date=26. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326113804/https://www.abet.org/about-abet/history/ |url-status=live}}</ref> definisalo je "inženjerstvo" kao: {{Citat|Kreativna primjena naučnih principa za projektovanje ili razvoj struktura, mašina, aparata ili proizvodnih procesa, ili radova koji ih koriste pojedinačno ili u kombinaciji; ili da ih konstruišu ili rade uz potpuno poznavanje njihovog dizajna; ili da predvidi njihovo ponašanje u specifičnim uslovima rada; sve u pogledu predviđene funkcije, ekonomičnosti rada i sigurnosti života i imovine.<ref name="ECPD Canons">{{Cite web |url=https://www.worldcatlibraries.org/oclc/26393909 |title=Engineers' Council for Professional Development. (1947). Canons of ethics for engineers |access-date=10. 8. 2021 |archive-date=29. 9. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929123703/http://www.worldcatlibraries.org/oclc/26393909%26referer%3Dbrief_results |url-status=live }}</ref><ref name="ECPD Definition on Britannica">{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |last=Smith |first=Ralph J. |title=engineering |url=https://www.britannica.com/technology/engineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425073917/https://www.britannica.com/technology/engineering |archive-date=25. 4. 2024 |date=29. 3. 2024}}</ref>}} == Glavne grane inženjerstva == [[File:Hoover dam from air.jpg|thumb|upright=1.15|[[Hooverova brana]]]] Inženjerstvo je široka disciplina koja se često dijeli na nekoliko poddisciplina. Iako će inženjer obično biti obučen u određenoj disciplini, on ili ona mogu postati multidisciplinirani kroz iskustvo. Inženjerstvo se često karakteriše kao da ima četiri glavne grane:<ref>[https://books.google.com/books?id=Hy9WAAAAMAAJ&q=In+most+universities+it+should+be+possible+to+cover+the+main+branches+of+engineering,+ie+civil,+mechanical,+electrical+and+chemical+engineering+in+this+way. Journal of the British Nuclear Energy Society: Volume 1 British Nuclear Energy Society – 1962 – Snippet view] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921052200/https://books.google.com/books?id=Hy9WAAAAMAAJ&q=In+most+universities+it+should+be+possible+to+cover+the+main+branches+of+engineering,+ie+civil,+mechanical,+electrical+and+chemical+engineering+in+this+way.&dq=In+most+universities+it+should+be+possible+to+cover+the+main+branches+of+engineering,+ie+civil,+mechanical,+electrical+and+chemical+engineering+in+this+way.&hl=en&ei=2UkYTff0MZL-ngfesbGMDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA|date=21. 9. 2015}} Quote: In most universities it should be possible to cover the main branches of engineering, i.e. civil, mechanical, electrical and chemical engineering in this way. More specialized fields of engineering application, of which [[nuclear power]] is&nbsp;...</ref><ref name="UK Council">[https://web.archive.org/web/20070810194330/http://www.engc.org.uk/documents/Hamilton.pdf The Engineering Profession] by Sir James Hamilton, UK Engineering Council Quote: "The Civilingenior degree encompasses the main branches of engineering civil, mechanical, electrical, chemical." (From the Internet Archive)</ref><ref name="Ramchandani2000">{{cite book|author=Indu Ramchandani|title=Student's Britannica India,7vol.Set|url=https://books.google.com/books?id=g37xOBJfersC&pg=PA146|access-date=23. 3. 2013|year=2000|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-0-85229-761-2|page=146|quote=Branches: There are traditionally four primary engineering disciplines: civil, mechanical, electrical and chemical.|archive-date=5. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205220547/http://books.google.com/books?id=g37xOBJfersC&pg=PA146|url-status=live}}</ref> hemijsko inženjerstvo, građevinarstvo, elektrotehniku ​​i mašinstvo. === Hemijsko-procesno inženjerstvo === [[Hemijsko inženjerstvo]] je primjena [[Fizika|fizike]], ''hemije'', [[Biologija|biologije]] i inženjerskih principa u cilju izvođenja hemijskih procesa na komercijalnom nivou, kao što je proizvodnja robnih hemikalija, specijalnih hemikalija, rafiniranje nafte, mikrofabrikacija, fermentacija i proizvodnja biomolekula. === Građevinarstvo === Građevinarstvo je projektovanje i izgradnja javnih i privatnih radova, kao što su [[infrastruktura]] (aerodromi, putevi, željeznice, vodosnabdijevanje itd.), [[most]]ovi, [[tunel]]i, [[Brana|brane]] i [[Zgrada|zgrade]].<ref>{{cite web |title=History and Heritage of Civil Engineering |work=[[ASCE]] |url=http://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true |access-date=8. 8. 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216235716/http://live.asce.org/hh/index.mxml?versionChecked=true |archive-date=16. 2. 2007 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ice.org.uk/careers-and-professional-development/what-is-civil-engineering|title=What is Civil Engineering|date= |publisher=[[Institution of Civil Engineers]]|access-date=15. 5. 2017|archive-date=30. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130040347/https://www.ice.org.uk/careers-and-professional-development/what-is-civil-engineering|url-status=live}}</ref> Građevinarstvo je tradicionalno podijeljeno na brojne poddiscipline, uključujući [[strukturno inženjerstvo]], [[inženjerstvo zaštite okoline]] i [[geodetsko mjerenje]]. Tradicionalno se smatra odvojenim od [[Vojni inženjering|vojnog inženjeringa]].<ref name=eb>{{cite encyclopedia|encyclopedia = Encyclopaedia Britannica|url = https://www.britannica.com/technology/civil-engineering|title = Civil Engineering|last = Watson|first = J. Garth|access-date = 11. 4. 2018|archive-date = 31. 3. 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180331191056/https://www.britannica.com/technology/civil-engineering|url-status = live}}</ref> === Elektrotehnika === [[Elektrotehnika]] je projektovanje, proučavanje i proizvodnja različitih električnih i elektronskih sistema, kao što su inženjering radiodifuzije, električna kola, generatori, motori, elektromagnetni/elektromehanički uređaji, elektronski uređaji, elektronska kola, optička vlakna, optoelektronski uređaji, računarski sistemi, telekomunikacije , instrumentacija, kontrolni sistemi i elektronika. === Mašinstvo === Mašinstvo je projektovanje i proizvodnja fizičkih ili mehaničkih sistema, kao što su energetski i [[energetski sistemi]], proizvodi za [[Avijacija|vazduhoplovstvo]]/[[avion]]i, [[sistemi oružja]], [[transport]]ni proizvodi, [[motor]]i, [[kompresor]]i, [[pogonski agregati]], [[Kinematički lanac|kinematičke lance]], [[vakuumska tehnologija]], oprema za izolaciju vibracija, [[Manufaktura|proizvodnja]], [[robotika]] , [[turbine]], [[audio oprema]] i mehatronika. === Bioinženjering === [[Bioinženjering]] jest inženjering bioloških sistema u korisne svrhe. Primjeri bioinženjerskih istraživanja uključuju [[Bakterija|bakterije]] dizajnirane za proizvodnju kemikalija, novu tehnologiju medicinske slike, prijenosne uređaje za brzu dijagnostiku bolesti, protetiku, biofarmaceutike i organe napravljene od tkiva. == Interdisciplinarno inženjerstvo == Interdisciplinarno inženjerstvo crpi iz više od jedne od glavnih grana prakse. Historijski gledano, [[pomorsko inženjerstvo]] i [[rudarsko inženjerstvo]] su bile glavne grane. Ostale inženjerske oblasti su [[Proizvodno inženjerstvo|proizvodno]], [[Akustično inženjerstvo|akustično]] , [[inženjerstvo korozije]], [[Instrumentacijski i kontrolni inženjering]], [[avijacija]], [[Automobilsko inženjerstvo|automobilsko]], [[Računarsko inženjerstvo|računarstvo]], [[Elektroničko inženjerstvo|elektroničko]], [[Informacioni inženjering|informaciono]], [[Naftno inženjerstvo|nafta]], [[Inženjerstvo zaštite životne sredine|zaštita životne sredine]], [[Sistemski inženjering|sistemsko]], [[Inženjerstvo zvuka|audio]], [[Softversko inženjerstvo|softversko]], [[Arhitektonsko inženjerstvo|arhitektonsko]], [[Poljoprivredno inženjerstvo|poljoprivredno]], [[Inženjerstvo bioloških sistema|biosistemsko]], [[Biomedicinski inženjering|biomedicinsko]],<ref>Bronzino JD, ed., The Biomedical Engineering Handbook, CRC Press, 2006, {{ISBN|0-8493-2121-2}}</ref> [[Geološko inženjerstvo|geološko]] , [[Proizvodnja tekstila|tekstilno]], [[Industrijsko inženjerstvo|industrijsko]], [[Nauka o materijalima|materijale]],<ref>{{cite journal|last1=Bensaude-Vincent|first1=Bernadette|title=The construction of a discipline: Materials science in the United States|journal=Historical Studies in the Physical and Biological Sciences|date=mart 2001|volume=31|issue=2|pages=223–48|doi=10.1525/hsps.2001.31.2.223}}</ref> i [[nuklearno inženjerstvo]].<ref>{{cite web |url=http://www.careercornerstone.org/pdf/nuclear/nuceng.pdf |title=Nuclear Engineering Overview |website=Career Cornerstone Center |access-date=2. 8. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929162436/http://www.careercornerstone.org/pdf/nuclear/nuceng.pdf |archive-date=29. 9. 2011 }}</ref> Ove i druge grane inženjerstva zastupljene su u 36 licenciranih institucija članica Inženjerskog savjeta Ujedinjenog Kraljevstva. Nove specijalnosti se ponekad kombinuju sa tradicionalnim oblastima i formiraju nove grane – na primer, inženjering i upravljanje zemaljskim sistemima obuhvataju širok spektar predmetnih oblasti uključujući inženjerske studije, nauku o životnoj sredini, inženjersku etiku i [[Filozofija|filozofiju]] inženjerstva. == Ostale grane inžinjerstva == === Vazduhoplovstvo === Vazduhoplovstvo pokriva dizajn, razvoj, proizvodnju i operativno ponašanje [[avion]]a, [[Vještački satelit|satelita]] i [[raketa]]. === Pomorski inženjering === [[Pomorski inženjering]] pokriva dizajn, razvoj, proizvodnju i operativno ponašanje plovila i stacionarnih struktura kao što su [[naftna platforma|naftne platforme]] i [[luka|luke]]. === Računarsko inženjerstvo === [[Računarsko inženjerstvo]] (CE) je grana inženjerstva koja integriše nekoliko oblasti računarske nauke i elektronskog inženjerstva potrebnih za razvoj računarskog hardvera i softvera. Računarski inženjeri obično imaju obuku u elektronskom inženjerstvu (ili [[elektrotehnika|elektrotehnici]]), dizajnu softvera i integraciji hardvera i softvera umjesto samo [[Softversko inženjerstvo|softverskog inženjeringa]] ili elektroničkog inženjeringa. === Geološko inženjerstvo === [[Geološko inženjerstvo]] je povezan sa svime što je izgrađeno na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] ili unutar nje. Ova disciplina primjenjuje geološke nauke i inženjerske principe da usmjerava ili podržava rad drugih disciplina kao što su [[građevinarstvo]], inženjerstvo zaštite okoliša i rudarsko inženjerstvo. Inženjeri geologije su uključeni u studije uticaja za objekte i operacije koje utiču na površinsko i podzemno okruženje, kao što su iskopavanja stijena (npr. tuneli), konsolidacija temelja zgrada, stabilizacija nagiba i nasipa, procjena rizika od klizišta, praćenje podzemnih voda, sanacija podzemnih voda, rudarski iskopi i istraživanje prirodnih resursa. == Društveni kontekst == [[File:Kismet-IMG 6007-gradient.jpg|thumb|left|[[Robot Kismet]] može simulirati niz izraza lica]] Inženjerska struka se bavi nizom aktivnosti, od saradnje na društvenom nivou, do manjih individualnih projekata. Gotovo svi inženjerski projekti su vezani uz izvor finansiranja: kompaniju, grupu investitora ili vladu. Tipovi inženjeristva koji su manje ograničeni takvim izvorom finansiranja su [[pro bono]] i inženjerstvo [[Pokret otvorenog dizajna|otvorenog dizajna]]. Inženjerstvo je povezano sa društvom, kulturom i ljudskim ponašanjem. Većina proizvoda i konstrukcija koje koristi savremeno društvo, pod utjecajem su inženjerstva. Inženjerske aktivnosti imaju uticaj na [[Životna sredina|životnu sredinu]], [[društvo]], [[Privreda|privredu]] i [[Javna bezbjednost|javnu bezbjednost]]. Inženjerski projekti mogu biti kontroverzni. Primjeri iz različitih inženjerskih disciplina uključuju: razvoj [[Nuklearno oružje|nuklearnog oružja]], [[Brana Tri sutjeske|branu Tri sutjeske]], dizajn i korištenje [[SUV|sportskih terenskih vozila]] i vađenje nafte. Kao odgovor, neke inženjerske kompanije su usvojile ozbiljne politike korporativne i društvene odgovornosti. Postizanje mnogih [[Milenijski ciljevi razvoja|Milenijskih ciljeva razvoja]] zahtijeva postizanje dovoljnih inženjerskih kapaciteta za razvoj infrastrukture i održivog tehnološkog razvoja.<ref name="MDG">{{cite web|url =http://www.sistech.co.uk/media/ICEBrunelLecture2006.pdf?Docu_id=1420&faculty=14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061006054029/http://www.sistech.co.uk/media/ICEBrunelLecture2006.pdf?Docu_id=1420&faculty=14 |archive-date=6. 10. 2006|url-status=dead|title = Engineering Civilisation from the Shadows|last = Jowitt|first = Paul W.|date = 2006 }}</ref> Nevladine organizacije za razvoj i pomoć u inostranstvu u velikoj mjeri koriste inženjere za primjenu rješenja u scenarijima katastrofe i razvoja. Neke dobrotvorne organizacije koriste inženjering direktno za razvoj: * [[Inženjeri bez granica]] * [[Inženjeri protiv siromaštva]] * Registrirani inženjeri za pomoć u katastrofama * [[Inženjeri za održivi svijet]] * [[Inženjerstvo za promjene]] * Međunarodna ministarstva inženjeringa<ref name="EMI">[http://www.emiusa.org/index.html Home page for EMI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414014038/http://emiusa.org/index.html |date=14. 4. 2012 }}</ref> Inženjerske kompanije u razvijenijim ekonomijama suočavaju se sa izazovima u pogledu broja inženjera koji se obučavaju, u poređenju sa onima koji odlaze u penziju. Ovaj problem je istaknut u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] gdje inženjering ima loš imidž i nizak status.<ref>{{cite web|url=http://www.engineeringuk.com/About_us/|title=engineeringuk.com/About_us|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530210132/http://www.engineeringuk.com/About_us/|archive-date=30. 5. 2014}}</ref> Postoje negativni ekonomski i politički problemi koje to može uzrokovati, kao i etička pitanja.<ref>{{cite web |url=http://www.georgededwards.co.uk/policy/why-does-it-matter-why-are-engineering-skills-important |title=Why Does It Matter? – why are engineering skills important? |author= George Edwards |access-date=19. 6. 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140619142335/http://www.georgededwards.co.uk/policy/why-does-it-matter-why-are-engineering-skills-important |archive-date=19. 6. 2014 }}</ref> == Odnosi sa drugim disciplinama == === Nauka === {{Citat|Naučnici proučavaju svijet kakav jeste; inženjeri stvaraju svijet kakav nikada nije bio. — Theodore von Kármán<ref name=Caltech>{{cite web |title=Chair's Message, Caltech. |last=Rosakis |first=Ares |url=http://www.eas.caltech.edu/about/chair |access-date=15. 10. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104130716/http://www.eas.caltech.edu/about/chair |archive-date=4. 11. 2011 }}</ref><ref name=Ryschkewitsch>{{cite web|title=Improving the capability to Engineer Complex Systems – Broadening the Conversation on the Art and Science of Systems Engineering|last=Ryschkewitsch|first=M.G. NASA Chief Engineer|page=8 of 21|url=http://sdm.mit.edu/conf09/presentations/ryschkewitsch.pdf|access-date=15. 10. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814075607/http://sdm.mit.edu/conf09/presentations/ryschkewitsch.pdf|archive-date=14. 8. 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last=American Society for Engineering Education|title=Engineering education|year=1970|publisher=American Society for Engineering Education|volume=60|quote=The great engineer Theodore von Karman once said, "Scientists study the world as it is, engineers create the world that never has been." Today, more than ever, the engineer must create a world that never has been&nbsp;...|url=https://books.google.com/books?id=frZVAAAAMAAJ&q=Scientists+study+the+world+as+it+is;+engineers+create+the+world+that+has+never+been|page=467|access-date=27. 6. 2015|archive-date=16. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416122644/https://books.google.com/books?id=frZVAAAAMAAJ&q=Scientists+study+the+world+as+it+is;+engineers+create+the+world+that+has+never+been|url-status=live}}</ref>}} [[File:Worker inside the target chamber of the National Ignition Facility.jpg|thumb|upright=1.2|left|Inženjeri, naučnici i tehničari na radu na pozicioneru mete unutar ciljne komore [[National Ignition Facility]] (NIF)]] Postoji preklapanje između [[Nauka|nauke]] i inženjerske prakse; u inženjerstvu se primjenjuje nauka. Obje oblasti nastojanja se oslanjaju na precizno posmatranje materijala i pojava. I jedni i drugi koriste [[Matematika|matematiku]] i kriterije klasifikacije za analizu i prenošenje zapažanja. Naučnici će možda morati da završe i inženjerske zadatke, kao što je dizajniranje eksperimentalnih aparata ili izgradnja prototipova. Nasuprot tome, u procesu razvoja tehnologije, inženjeri se ponekad zateknu u istraživanju novih fenomena, postajući tako, za sada, naučnici ili tačnije "inženjerski naučnici".<ref>{{cite web |url=https://www.esm.psu.edu/academics/undergraduate/what-is-engineering-science.aspx |title=What is Engineering Science? |website=esm.psu.edu |access-date=7. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516163509/https://www.esm.psu.edu/academics/undergraduate/what-is-engineering-science.aspx |archive-date=16. 5. 2022 |url-status=live}}</ref> [[File:The station pictured from the SpaceX Crew Dragon 5 (cropped).jpg|thumb|upright=1.2|[[Međunarodna svemirska stanica]] se koristi za izvođenje naučnih eksperimenata u svemiru.]] U knjizi Šta inženjeri znaju i kako to znaju,<ref name="vincenti">{{cite book|last=Vincenti|first=Walter G. |title=What Engineers Know and How They Know It: Analytical Studies from Aeronautical History|url=https://archive.org/details/whatengineerskno0000vinc|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1993|isbn=978-0-8018-3974-0}}</ref> [[Walter Vincenti]] tvrdi da inženjersko istraživanje ima karakter drugačiji od karaktera naučnog istraživanja. Prvo, često se bavi oblastima u kojima se osnovna [[fizika]] ili [[hemija]] dobro razumiju, ali su sami problemi previše složeni da bi se riješili na tačan način. Postoji "stvarna i važna" razlika između inženjerstva i fizike kao što bilo koja naučna oblasti ima razlike s [[Tehnologija|tehnologijom]].<ref>Walter G Whitman; August Paul Peck. ''Whitman-Peck Physics''. American Book Company, 1946, [https://books.google.com/books?id=gPRLAQAAMAAJ&pg=PA06 p. 06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801101650/https://books.google.com/books?id=gPRLAQAAMAAJ&pg=PA06 |date=1. 8. 2020 }}. {{OCLC|3247002}}</ref><ref>Ateneo de Manila University Press. Philippine Studies, vol. 11, no. 4, 1963. [https://books.google.com/books?id=WKgSAAAAIAAJ&pg=PA600 p. 600]</ref> Fizika je istraživačka nauka koja traži znanje o principima, dok inženjerstvo koristi znanje za praktičnu primjenu principa. Prvi izjednačava razumijevanje sa matematičkim principom, dok drugi mjeri uključene varijable i stvara tehnologiju.<ref>{{Cite journal | doi=10.1109/JAIEE.1927.6534988|title = Relationship between physics and electrical engineering|journal = Journal of the A.I.E.E.| volume=46| issue=2| pages=107–108|year = 1927|s2cid = 51673339}}</ref><ref>Puttaswamaiah. [https://books.google.com/books?id=lkitoDyVWG0C&pg=PA208 ''Future Of Economic Science''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026144027/https://books.google.com/books?id=lkitoDyVWG0C&pg=PA208 |date=26. 10. 2018 }}. Oxford and IBH Publishing, 2008, p. 208.</ref><ref>Yoseph Bar-Cohen, Cynthia L. Breazeal. ''Biologically Inspired Intelligent Robots''. SPIE Press, 2003. {{ISBN|978-0-8194-4872-9}}. [https://books.google.com/books?id=5SZiAKpFwgC&pg=PA190 p. 190]</ref> Za tehnologiju, fizika je pomoćna i na neki način se tehnologija smatra primijenjenom fizikom.<ref>C. Morón, E. Tremps, A. García, J.A. Somolinos (2011) The Physics and its Relation with the Engineering, INTED2011 Proceedings [https://library.iated.org/view/MORON2011THE pp. 5929–34] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220101632/https://library.iated.org/view/MORON2011THE |date=20. 12. 2016 }}. {{ISBN|978-84-614-7423-3}}</ref> Iako su fizika i inženjerstvo međusobno povezane, to ne znači da je fizičar obučen da radi inženjerski posao. Fizičar bi obično zahtijevao dodatnu i relevantnu obuku.[89] Fizičari i inženjeri se bave različitim poslovima.<ref>R Gazzinelli, R L Moreira, W N Rodrigues. [https://books.google.com/books?id=sJLsCgAAQBAJ&pg=PA110 ''Physics and Industrial Development: Bridging the Gap''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801102853/https://books.google.com/books?id=sJLsCgAAQBAJ&pg=PA110 |date=1. 8. 2020 }}. World Scientific, 1997, p. 110.</ref> Ali doktori fizike koji se specijalizuju za sektore inženjerske fizike i primenjene fizike zovu se kao tehnološki službenici, inženjeri za istraživanje i razvoj i inženjeri sistema.<ref>Steve Fuller. Knowledge Management Foundations. Routledge, 2012. {{ISBN|978-1-136-38982-5}}. [https://books.google.com/books?id=ScgJBAAAQBAJ&pg=PA92 p. 92] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801095210/https://books.google.com/books?id=ScgJBAAAQBAJ&pg=PA92 |date=1. 8. 2020 }}</ref> Primjer za to je korištenje numeričkih aproksimacija [[Navier–Stokesove jednačine|Navier–Stokesovih jednačina]] za opisivanje aerodinamičkog strujanja preko [[avion]]a, ili korištenje metode konačnih elemenata za izračunavanje napona u složenim komponentama. Drugo, inženjerska istraživanja koriste mnoge polu-empirijske metode koje su strane čistom naučnom istraživanju, jedan primjer je metoda varijacije parametara.<ref>{{Cite book |last=Baofu |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=Pu8YBwAAQBAJ&dq=engineering+research+employs+many+semi-empirical+methods+that+are+foreign+to+pure+scientific+research,+one+example+being+the+method+of+parameter+variation&pg=PA141 |title=The Future of Post-Human Engineering: A Preface to a New Theory of Technology |date=26. 3. 2009 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-0813-2 |pages=141 |language=en}}</ref> Kako navode Fung i ostali u reviziji klasičnog inženjerskog teksta ''Osnove mehanike čvrstog materijala'': {{Citat|Inženjering se prilično razlikuje od nauke. Naučnici pokušavaju razumjeti prirodu. Inženjeri pokušavaju da naprave stvari koje ne postoje u prirodi. Inženjeri ističu inovacije i pronalaske. Da bi utjelovio izum, inženjer mora svoju ideju da konkretizira i dizajnira nešto što ljudi mogu koristiti. To nešto može biti složen sistem, uređaj, gadžet, materijal, metoda, računarski program, inovativni eksperiment, novo rješenje problema ili poboljšanje onoga što već postoji. Budući da dizajn mora biti realističan i funkcionalan, mora imati definisane podatke o svojoj geometriji, dimenzijama i karakteristikama. U prošlosti su inženjeri koji su radili na novim dizajnima otkrili da nemaju sve potrebne informacije za donošenje odluka o dizajnu. Najčešće su bili ograničeni nedovoljnim naučnim saznanjima. Tako su studirali matematiku, fiziku, hemiju, biologiju i mehaniku. Često su morali da dodaju nauke relevantne za njihovu profesiju. Tako su rođene inženjerske nauke.<ref name="Fung">{{cite book|title=Classical and Computational Solid Mechanics, YC Fung and P. Tong|publisher=World Scientific|year=2001}}</ref>}} Iako inženjerska rješenja koriste naučne principe, inženjeri također moraju uzeti u obzir sigurnost, efikasnost, ekonomičnost, pouzdanost i konstruktivnost ili lakoću proizvodnje, kao i okoliš, etička i pravna razmatranja kao što su kršenje patenta ili odgovornost u slučaju kvara. rješenja.<ref>{{Cite web|url=https://www.nspe.org/resources/ethics/code-ethics|title=Code of Ethics {{!}} National Society of Professional Engineers|website=www.nspe.org|access-date=10. 9. 2019|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218064318/https://www.nspe.org/resources/ethics/code-ethics|url-status=live}}</ref> === Medicina i biologija === [[File:Modern_3T_MRI.JPG|thumb|left|250px| Klinički [[MRI skener]] 3 tesla]] Proučavanje ljudskog tijela, iako iz različitih pravaca i u različite svrhe, važna je zajednička veza između [[Medicina|medicine]] i nekih inženjerskih disciplina. Medicina ima za cilj da održi, popravi, poboljša, pa čak i zamijeni funkcije ljudskog tijela, ako je potrebno, korištenjem [[Tehnologija|tehnologije]]. [[File:GFP Mice 01.jpg|thumb|right|Genetski modifikovani miševi koji ispoljavaju zeleni fluorescentni protein, koji svijetli zeleno pod plavim svjetlom. Centralni miš je [[divlji tip]].]] Moderna medicina može zamijeniti nekoliko tjelesnih funkcija korištenjem umjetnih organa i može značajno promijeniti funkciju ljudskog tijela pomoću umjetnih uređaja kao što su, na primjer, [[neuro implantati]] i [[Elektrostimulator srca|pacemakeri]].<ref name="Boston U">{{Cite web |url=http://www.bu.edu/wcp/Papers/Bioe/BioeMcGe.htm |title=Ethical Assessment of Implantable Brain Chips. Ellen M. McGee and G.Q. Maguire, Jr. from Boston University |access-date=30. 3. 2007 |archive-date=7. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407064911/http://www.bu.edu/wcp/Papers/Bioe/BioeMcGe.htm |url-status=live }}</ref><ref name="IEEE foreign parts">{{Cite journal |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/1204814 |title=Foreign parts (electronic body implants) | quote=Feeling threatened by cyborgs? |journal=IEE Review |date=maj 2003 |volume=49 |issue=5 |pages=30–33 |doi=10.1049/ir:20030503 |access-date=3. 3. 2020 |last1=Evans-Pughe |first1=C. |doi-broken-date=7. 12. 2024 }}</ref> Oblasti [[Bionika|bionike]] i [[Medicinska bionika|medicinske bionike]] posvećene su proučavanju sintetičkih implantata koji se odnose na prirodne sisteme. Nasuprot tome, neke inženjerske discipline gledaju na ljudsko tijelo kao na biološku mašinu koju vrijedi proučavati i posvećene su oponašanju mnogih njegovih funkcija zamjenom biologije tehnologijom. To je dovelo do polja kao što su [[umjetna inteligencija]], [[Neuronska mreža|neuronske mreže]], [[fuzzy logika]] i [[robotika]]. Postoje i značajne interdisciplinarne interakcije između inženjerstva i medicine.<ref name="IME">[http://www.uphs.upenn.edu/ime/mission.html Institute of Medicine and Engineering: Mission statement The mission of the Institute for Medicine and Engineering (IME) is to stimulate fundamental research at the interface between biomedicine and engineering/physical/computational sciences leading to innovative applications in biomedical research and clinical practice.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070317145554/http://www.uphs.upenn.edu/ime/mission.html |date=17. 3. 2007 }}</ref><ref name="IEEE">{{Cite web |url=https://ieeexplore.ieee.org/xpl/RecentIssue.jsp?punumber=51 |title=IEEE Engineering in Medicine and Biology: Both general and technical articles on current technologies and methods used in biomedical and clinical engineering ... |access-date=30. 3. 2007 |archive-date=13. 2. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213074931/http://ieeexplore.ieee.org/xpl/RecentIssue.jsp?punumber=51 |url-status=live }}</ref> Oba polja pružaju rješenja za probleme iz stvarnog svijeta. Ovo često zahtijeva kretanje naprijed prije nego što se pojave u potpunosti razumiju u rigoroznijem naučnom smislu i stoga su eksperimentiranje i empirijsko znanje sastavni dio oba. Medicina, dijelom, proučava funkciju ljudskog tijela. Ljudsko tijelo, kao biološka mašina, ima mnoge funkcije koje se mogu modelirati primjenom inženjerskih metoda.<ref name="Royal Academy">[http://www.acmedsci.ac.uk/images/pressRelease/1170256174.pdf Royal Academy of Engineering and Academy of Medical Sciences: Systems Biology: a vision for engineering and medicine in pdf: quote1: Systems Biology is an emerging methodology that has yet to be defined quote2: It applies the concepts of systems engineering to the study of complex biological systems through iteration between computational or mathematical modelling and experimentation.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070410011033/http://www.acmedsci.ac.uk/images/pressRelease/1170256174.pdf |date=10. 4. 2007 }}</ref> Srce na primjer funkcioniše slično kao pumpa,<ref name="Science Museum of Minnesota">{{Cite web |url=http://www.smm.org/heart/lessons/lesson5a.htm |title=Science Museum of Minnesota: Online Lesson 5a; The heart as a pump |access-date=27. 9. 2006 |archive-date=27. 9. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927073422/http://www.smm.org/heart/lessons/lesson5a.htm |url-status=live }}</ref> kostur je poput povezane strukture s polugama,<ref name="Minnesota State University emuseum">[http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/humananatomy/skeletal/skeletalsystem.html Minnesota State University emuseum: Bones act as levers] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220001131/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/humananatomy/skeletal/skeletalsystem.html |date=20. 12. 2008 }}</ref> mozak proizvodi električne signale itd.<ref name="UC Berkeley News">{{Cite web |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2005/02/23_brainwaves.shtml |title=UC Berkeley News: UC researchers create model of brain's electrical storm during a seizure |access-date=30. 3. 2007 |archive-date=2. 2. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202183307/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2005/02/23_brainwaves.shtml |url-status=live }}</ref> Ove sličnosti, kao i sve veći značaj i primjena inženjerskih principa u medicini, doveli su do razvoja oblasti biomedicinskog inženjerstva koje koristi koncepte razvijene u obje discipline. Nove grane nauke, kao što je [[sistemska biologija]], prilagođavaju analitičke alate koji se tradicionalno koriste za inženjering, kao što su modeliranje sistema i računarska analiza, opisu bioloških sistema.<ref name="Royal Academy"/> == Također pogledajte == {{multicol}} ;Spiskovi * [[Spisak osnovnih inženjerskih tema]] * [[Spisak inženjerskih tema]] * [[Spisak inženjera]] * [[Inženjersko društvo]] * [[Spisak aueronautičkih inženjerskih tema]] * [[Spisak osnovnih tema hemijskog inženjerstva]] * [[Spisak elektrotehničkih tema]] * [[Spisak tema genetskog inženjerstva]] * [[Spisak tema mašinskog inženjerstva]] * [[Spisak tema nanoinženjerstva]] * [[Spisak tema softverskog inženjerstva]] {{multicol-prekid}} {{Portal|Tehnologija}} ;Srodne teme * [[Dizajn]] * [[Zemljotresno inženjerstvo]] * [[Ekonomsko inženjerstvo]] * [[Inženjeri bez granica]] * [[Forenzičko inženjerstvo]] * [[Održivo inženjerstvo]] * [[Industrijski dizajn]] * [[Otvoreni hardver]] * [[Nauka i tehnologija]] * [[Žene u inženjerstvu]] {{multicol-kraj}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == {{Refbegin}} * {{cite book|last=Blockley|first=David|title=Engineering: a very short introduction|url=https://archive.org/details/engineeringverys0000bloc|year=2012|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-957869-6}} * {{cite book |editor=[[Richard C. Dorf|Dorf, Richard]] |title=The Engineering Handbook |url=https://archive.org/details/engineeringhandb0000unse_ed02 |edition=2 |year=2005 |publisher=CRC |location=Boca Raton |isbn=978-0-8493-1586-2 }} * {{cite book |last=Billington |first=David P. |title=The Innovators: The Engineering Pioneers Who Made America Modern |url=https://archive.org/details/innovatorsengine0000bill |date= 1996 |publisher=Wiley|edition= New |isbn=978-0-471-14026-9 }} * {{cite book |last=Madhavan |first=Guru |title=Applied Minds: How Engineers Think |url=https://archive.org/details/appliedmindshowe0000madh |date=2015 |publisher=W.W. Norton }} * {{cite book |last=Petroski |first=Henry |author-link=Henry Petroski |title=To Engineer is Human: The Role of Failure in Successful Design |date=1992 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-73416-1 |url=https://archive.org/details/toengineerishuma00petr |url-access=registration }} * {{cite book |last=Lord |first=Charles R. |title=Guide to Information Sources in Engineering |date=2000 |publisher=Libraries Unlimited |isbn=978-1-56308-699-1 |url=https://archive.org/details/guidetoinformati00lord |url-access=registration }} * {{cite book |last=Vincenti |first=Walter G. |title=What Engineers Know and How They Know It: Analytical Studies from Aeronautical History |date= 1993 |publisher=The Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-4588-8 |title-link=What Engineers Know and How They Know It }} {{Refend}} {{Commonscat|Engineering}} == Vanjski linkovi == {{Oblasti inženjerstva}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Inženjerstvo]] bidk2xdnxp1bg6vgv9vi7lsk99db6bg 0 4439 3914583 3901511 2026-07-26T12:35:59Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914583 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Emir Hadžihafizbegović | slika = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1961|08|20}} | mjesto_rođenja = [[Tuzla]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | alma_mater = [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu]] | zanimanje = [[Glumac]] | godine_aktivnosti = 1985– | pseudonim = | supružnik = Aida Hadžihafizbegović | djeca = 2 | veb-sajt = | nagrade = *[[71. Venecijanski filmski festival|Specijalna nagrada Orizzonti za najboljeg glumca]] (2014) *[[Zlatna arena za najbolju glavnu mušku ulogu]] (2007, 2015) }} '''Emir Hadžihafizbegović''' (rođen 20. augusta 1961. u [[Tuzla|Tuzli]]) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[Glumci|glumac]]. Diplomirao je na [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu]] 1986. Bio je ministar kulture i sporta [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] u mandatu Vlade Kantona Sarajevo od 2007. do 2011. Ostvario je više od 50 uloga u pozorištu i na TV-u. Njegove najpoznatije uloge su u filmovima koji su dobili i međunarodne nagrade: "[[Otac na službenom putu]]" reditelja [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]] ([[Zlatna Palma]] u [[Cannes]]u), "[[Remake (film)|Remake]]" reditelja [[Dino Mustafić|Dine Mustafića]] (Nagrada u [[Berlinale|Berlinu]]), "[[Gori vatra]]" reditelja [[Pjer Žalica|Pjera Žalice]] (Srebreni leopard u Locarnu), "[[Ljeto u zlatnoj dolini]]" reditelja [[Srđan Vuletić|Srđana Vuletića]] (Tigar u Rotterdamu), "[[Grbavica (film)|Grbavica]]" rediteljke [[Jasmila Žbanić|Jasmile Žbanić]] (Zlatni medvjed u Berlinu). Također, glumio je i u kultnoj "Audiciji", te u brojnim TV-serijama.<ref name="Emir">{{Cite web |url=http://www.slobodnaevropa.org/content/interview/2303769.html |title=Emir Hadžihafizbegović |work=slobodnaevropa.org |access-date= 9. 3. 2016}}</ref> == Privatni život == Ratne godine proveo je u [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armiji Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH) i [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskom vijeću odbrane]] (HVO).{{izvor}} Živi u Sarajevu i Tuzli, u braku je i ima dvoje djece. == Rane godine == Rođen je 1961.godine u Tuzli gdje je i odrastao. Odlazi u Sarajevo, na studij [[književnost]]i, re je izbačen je s Fakulteta i onda donosi odluku da postane novinar. Pošto je Akademija scenskih umjetnosti primala osam studenata. Pošto je volio književnost, znao je više od toga. Iz radoznalosti odlučuje da se prijavi i bio je od 250 prijavljenih među najboljima i tako ulazi u svijet glume. Diplomirao je 1986. u klasi tadašnjeg docenta Emira Kusturice.<ref name="Emir"/> == Citati == {{Citat|...Ja sam, ako baš hoćete, ambasador svoje zemlje već 25 godina, od kada sam zaigrao u filmu Otac na službenom putu...<ref name="Emir"/>}} == Filmografija == === Televizijske uloge === * ''[[Na rubu pameti (serija)|Na rubu pameti]]'' (2022–2023) * ''[[Konak kod Hilmije]]'' kao Hilmija Frlj (2017–danas) * ''[[Dobrodošli u Orient Express]]'' kao Hoki (2016) * ''[[Dva smo svijeta različita]]'' kao Fadil Opančić (2011) * ''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' kao Samir (2007–2021) * ''[[Turneja]]'' kao Danilo (2011) * ''[[Naša mala klinika]]'' kao Garo Tužibabić (2011) * ''[[Luda kuća]]'' kao Jozo Orlović (2010) * ''[[Večer s Emirom]]'' kao voditelj (2009–2010) * ''[[Najveći hrvatski misteriji]]'' kao Emir Hadžihafizbegović (2009) * ''[[Odmori se, zaslužio si]]'' kao Emir (2007) * ''[[Tata i zetovi]]'' kao Kamatar (2006) * ''[[Naša mala klinika]]'' kao Merinko Grčić (2006) * ''[[Večernja škola]]: Povratak upisanih'' kao glazbeni menadžer Mersed Đinđil (2005) * ''[[Bitange i princeze]]'' kao Esad (2005) * ''[[Crna hronika]]'' kao Zaim (2004) * ''[[Viza za budućnost]]'' kao Nadir (2003–2004) * ''[[Viza za budućnost]]'' Novogodišnji special kao Nadir (2003) * ''[[Obećana zemlja]]'' kao stražar (2002) * ''[[Specijalna redakcija]]'' kao Alen Dragojević (1989–1990) * ''[[Vrijeme prošlo – vrijeme sadašnje]]'' kao Metko Memić (1986) * ''[[Audicija (predstava)|Audicija]]'' kao Bogoljub Šaulić (1985) * ''[[Veliki talenat]]'' (1984) === Filmske uloge === * ''[[Lijepa večer, lijep dan]]'' ''(2024)'' * ''[[Praznik rada (film)|Praznik rada]]'' (2022) * [[Kuda ideš, Aida?|Quo vadis, Aida?]] kao Joka (2020) * ''[[Koncentriši se, baba]]'' kao Muhamed (2020) *''[[Sin]]'' (2019) * ''[[Žaba (film)|Žaba]]'' kao Zeko * ''[[Muškarci ne plaču]]'' kao Merim (2017) * ''[[Naša svakodnevna priča]]'' kao Muhamed (2015) * ''[[Deca na sonceto]]'' kao Furda (2014) * ''[[Takva su pravila]]'' kao Ivo (2014) * ''[[Markov trg]]'' kao Enver Hadzibajrić (2014) * ''[[Dječaci iz ulice Marksa i Engelsa]]'' kao Andrija Potpara (2014) * ''[[Cefurji raus!]]'' kao Radovan (2013) * ''[[Odumiranje]]'' kao Geometar (2013) * ''[[Falsifikator]]'' kao Suljo (2013) * ''[[Krugovi]]'' kao Esad (2013) * ''[[Šangaj|Sanghaj]]'' kao Šerif Salkanović (2012) * ''[[Led (film)|Led]]'' kao policajac na polaganju (2012) * ''[[Smrt čovjeka na Balkanu]]'' kao Aca (2012) * ''[[Ljudožder vegetarijanac]]'' (2012) * ''[[Stanje šoka]]'' kao psihijatar (2011) * ''[[Neke druge priče]]'' kao otac (2010) * ''[[Kenjac]]'' kao Pero (2009) * ''[[Metastaze]]'' kao Reuf (2009) * ''[[Crnci]]'' kao Lega (2009) * ''[[Turneja]]'' kao Danilo (2008) * ''[[Vidimo se u Sarajevu]]'' kao taksist (2008) * ''[[Snijeg (film)|Snijeg]]'' kao Dedo (2008) * ''[[Teško je biti fin]]'' kao Sejo (2007) * ''[[Armin Omerović|Armin]]'' kao Ibro (2007) * ''[[Sve džaba]]'' kao Ljubo (2006) * ''[[Put lubenica]]'' kao Gojko (2006) * ''[[Karaula (film)|Karaula]]'' kao Safet Pašić (2006) * ''[[Grbavica (film)|Grbavica]]'' kao Puška (2006) * ''[[Dobro uštimani mrtvaci]]'' kao veterinar Sead (2005) * ''[[Prva plata]]'' (2005) * ''[[Lopovi prve klase]]'' kao producent (2005) * ''[[Kod amidže Idriza]]'' kao Ekrem (2004) * ''[[Ljeto u zlatnoj dolini]]'' kao Hamid (2003) * ''[[Gori vatra]]'' kao Stanko (2003) * ''[[Remake (film)|Remake]]'' kao Željko (2003) * ''[[Borac]]'' (2001) * ''[[Nepitani]]'' (1999) * ''[[Prokleta je Amerika]]'' (segment "Ružina osveta") (1992) * ''[[Hajde da se volimo 3]]'' kao konobar (1990) * ''[[Stanica običnih vozova]]'' kao Mujaga (1990) * ''[[Hajde da se volimo 2]]'' kao konobar (1989) * ''[[Čao, čao, bambina!]]'' kao Mrki (1988) * ''[[Život radnika]]'' kao Sead Sokolović (1987) * ''[[Ada (film)|Ada]]'' kao Branko (1985) * ''[[Otac na službenom putu]]'' kao mlađi ujak (1985) * ''[[Ovni in mamuti]]'' (1985) == Nagrade == * 2006. Međunarodni filmski festival u Puli, Zlatna arena - najbolja sporedna muška uloga (Karaula) * 2007. Međunarodni filmski festival u Puli, Zlatna arena - najbolja glavna muška uloga (Armin) * 2007. Međunarodni filmski festival u Durbanu - najbolji glumac - (Armin) * 2007. Wiesbaden goEast - Počasna nagrada (Armin) * 2014. Filmski festival u Veneciji - najbolji glumac u programu Orizzonti (Takva su pravila)<ref>{{Cite web |url=http://www.slobodnaevropa.org/archive/news/20140906/500/500.html?id=26570202 |title=Hadžihafizbegović odnio nagradu na Filmskom festivalu u Veneciji |work=slobodnaevropa.org |access-date= 9. 3. 2016}}</ref> * 2018. [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.biografija.info/emir-hadzihafizbegovic/|title=Emir Hadžihafizbegović biografija {{!}} Biografija.info|website=www.biografija.info|access-date=29. 6. 2026}}</ref> * Nagrada “Andrej Tarkovski” za ulogu u filmu “Armin”, na poznatom festivalu Zerkalo. Emir Hadžihafizbegović je nagrađen i srpskom nagradom “Zoran Radmilović” za ulogu u predstavi “Žaba”.<ref name=":0" /> == Također pogledajte == * [[Spisak bosanskohercegovačkih glumaca]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://www.imdb.com/name/nm0352967/bio/?ref_=nm_ov_bio_sm] Emir Hadžihafizbegović mini biography iMDB {{Zlatna arena - najbolji glumac}} {{Zlatna arena - sporedni glumac}} {{DEFAULTSORT:Hadžihafizbegović, Emir}} [[Kategorija:Rođeni 1961.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] [[Kategorija:Jugoslavenski glumci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački glumci]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] f2nplrz57bisq3ug7u0yt0uhcnq2roy 0 4455 3914927 3906658 2026-07-27T08:34:23Z Omarius257 171101 /* Sunčev sistem */ 3914927 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{dvostruka slika |right|smjer = vertikalno |1e7m comparison Uranus Neptune Sirius B Earth Venus.png|300px|1e6m comparison Mars Mercury Moon Pluto Haumea - no transparency.png|300px|<small>Poređenje Urana, Neptuna, Sirius B, Zemlje, i Venere</small>|<small>Poređenje Merkura, Mjeseca, Plutona i Haumee</small> }} '''Planeta''' je nebesko tijelo znatne mase koja orbitira oko zvijezde<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/solar-system/planets/what-is-a-planet/|title=What is a Planet? - NASA Science|website=science.nasa.gov|language=en|access-date=18. 10. 2023}}</ref> i ne proizvodi nikakvu energiju tokom nuklearne fuzije. Planeta je veliko, zaobljeno astronomsko tijelo koje nije ni zvijezda ni njen ostatak. Najbolja dostupna teorija formiranja planeta je [[Nebularna teorija]], koja tvrdi da se [[međuzvjezdani oblak]] urušava iz magline kako bi stvorio mladu [[Protozvijezda|protozvijezdu]] oko koje kruži [[protoplanetarni disk]]. Planete rastu u ovom disku postepenim nagomilavanjem materijala koji pokreće [[gravitacija]], procesom koji se naziva akrecija. [[Sunčev sistem]] ima najmanje osam planeta: [[Terestrička planeta|terestričke planete]] [[Merkur]], [[Venera]], [[Zemlja (planeta)|Zemlja]] i [[Mars]] i [[divovske planete]] [[Jupiter]], [[Saturn]], [[Uran]] i [[Neptun]]. (Kada se pojam "planeta" primjenjuje šire, ovih osam nekontroverznih planeta može se razlikovati tako što ćemo ih nazvati "glavnim planetama"). Svaka od ovih planeta rotira oko ose nagnute u odnosu na svoj orbitalni pol. Sve glavne planete Sunčevog sistema osim Merkura posjeduju značajnu [[Atmosfera|atmosferu]], a neke dijele takve karakteristike kao što su [[ledene kape]], [[Godišnje doba|godišnja doba]], [[Vulkanizacija|vulkanizam]], [[Tropski ciklon|uragani]], [[Geotektonika|tektonika]], pa čak i [[hidrologija]]. Osim Venere i Marsa, planete Sunčevog sistema stvaraju [[Magnetno polje|magnetna polja]], a sve glavne planete osim Venere i Merkura imaju [[Prirodni satelit|prirodne satelite]]. [[Divovske planete]] nose [[Planetarni prsten|planetarne prstenove]], od kojih su najistaknutiji Saturnovi. Riječ ''planeta'' vjerovatno potječe od grčke riječi ''planḗtai'', što znači "lutalice". U antici se ta riječ odnosila na [[Sunce]], [[Mjesec]] i pet svjetlosnih tačaka vidljivih golim okom koje su se kretale po pozadini zvijezda – [[Merkur]], [[Venera|Veneru]], [[Mars]], [[Jupiter]] i [[Saturn]]. Planete su kroz historiju imale religijske asocijacije: više kultura poistovjećuje nebeska tijela s bogovima, a ove veze s [[Mitologija|mitologijom]] i [[folklor]]om opstaju u šemama za imenovanje novootkrivenih tijela Sunčevog sistema. Sama Zemlja prepoznata je kao planeta kada je [[Heliocentrični sistem|heliocentrizam]] istisnuo [[Geocentrični sistem|geocentrizam]] tokom 16. i 17. stoljeća. S razvojem [[teleskop]]a značenje planete proširilo se na objekte vidljive samo uz asistenciju: satelite planeta izvan Zemlje, [[Ledeni div|ledene divove]] Uran i Neptun, [[Cerera (patuljasta planeta)|Cereru]] i druga tijela kasnije prepoznata kao dio [[Asteroidni pojas|asteroidnog pojasa]] i [[Pluton]], za koji je kasnije utvrđeno da je najveći član kolekcije ledenih tijela poznate kao [[Kuiperov pojas]]. Otkriće drugih velikih objekata u Kuiperovom pojasu, posebno [[Erida (patuljasta planeta)|Eride]], potaklo je debatu o tome kako tačno definisati planetu. [[Međunarodna astronomska unija]] (IAU) usvojila je standard po kojem se kvalifikuju četiri zemaljske i četiri divovske, stavljajući Cereru, Pluton i Eridu u kategoriju [[Patuljasta planeta|patuljastih planeta]],<ref name="IAU">{{cite web |title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes |url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ |publisher=International Astronomical Union |date=2006 |access-date=30. 12. 2009 |archive-date=29. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429212224/http://iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ |url-status=live}}</ref><ref name="WSGESP">{{cite web|date=2001 |title=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union |work=IAU |url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html |access-date=23. 8. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060916161707/http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html |archive-date=16. 9. 2006}}</ref><ref name= planetarysociety>{{cite web |first=Emily |last=Lakdawalla |author-link=Emily Lakdawalla |url=https://www.planetary.org/worlds/what-is-a-planet |title=What Is A Planet? |website=The Planetary Society |date=21. 4. 2020 |access-date=3. 4. 2022 |archive-date=22. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122142140/https://www.planetary.org/worlds/what-is-a-planet |url-status=live}}</ref> iako su mnogi planetarni naučnici nastavili primjenjivati pojam ''planeta'' u širem smislu.<ref>{{Cite web |url= https://www.sciencenews.org/article/pluto-planet-vote-status-definition-demotion|title=The definition of planet is still a sore point – especially among Pluto fans|date=24. 8. 2021|first=Lisa|last=Grossman|website=[[Science News]]|access-date=10. 7. 2022|archive-date=10. 7. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710033107/https://www.sciencenews.org/article/pluto-planet-vote-status-definition-demotion|url-status=live}}</ref> == Historija i etimologija == [[File:1660 illustration of Claudius Ptolemy's geocentric model of the Universe.jpg|thumb|upright=1.5|Ilustracija geocentričnog modela [[Ptolemej|Klaudija Ptolemeja]] iz 1660.]] Ideja planeta evoluirala je tokom historije, od božanskih svjetala antike do zemaljskih objekata naučnog doba. Koncept se proširio na svjetove ne samo u Sunčevom sistemu nego i u mnoštvu drugih ekstrasolarnih sistema. Konsenzus o tome šta se smatra planetom, za razliku od drugih objekata, promijenio se nekoliko puta. Ranije je obuhvatao [[Asteroidi|asteroide]], [[Prirodni satelit|mjesece]] i [[Patuljasta planeta|patuljaste planete]] poput Plutona,<ref>{{Cite web |title=What is a Planet? {{!}} Planets |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/in-depth |access-date=2. 5. 2022 |website=NASA Solar System Exploration |archive-date=26. 4. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220426123245/https://solarsystem.nasa.gov/planets/in-depth/ |url-status=live}}</ref><ref name="asteroids" /><ref name=metzger22/> a danas i dalje postoje neka neslaganja.<ref name=metzger22/> Pet klasičnih planeta Sunčevog sistema, koje su vidljive golim okom, poznate su od davnina i znatno su utjecale na [[Mitologija|mitologiju]], [[Religijska kosmologija|religijsku kosmologiju]] i antičku [[Astronomija|astronomiju]]. U davna vremena [[astronom]]i su primijetili kako se određena svjetla kreću po nebu, za razliku od "fiksnih zvijezda", koje su održavale konstantan relativni položaj na nebu.<ref>{{cite web|title=Ancient Greek Astronomy and Cosmology|publisher=[[The Library of Congress]]|url=https://www.loc.gov/collections/finding-our-place-in-the-cosmos-with-carl-sagan/articles-and-essays/modeling-the-cosmos/ancient-greek-astronomy-and-cosmology|access-date=19. 5. 2016|archive-date=1. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501051354/https://www.loc.gov/collections/finding-our-place-in-the-cosmos-with-carl-sagan/articles-and-essays/modeling-the-cosmos/ancient-greek-astronomy-and-cosmology|url-status=live}}</ref> Stari Grci nazivali su ova svjetla ({{Jez-grc|πλάνητες ἀστέρες}}, ''planētes asteres'', "zvijezde lutalice") ili jednostavno ({{jez-grc|πλανῆται}}, ''planētai'', "lutalice"),<ref>{{LSJ|pla/nhs|πλάνης}}, {{LSJ|planh/ths|πλανήτης|ref}} preuzeto: 11. 7. 2022.</ref> od čega je nastala današnja riječ "planeta".<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/planet |title=Definition of planet |publisher=Merriam-Webster OnLine |access-date=23. 7. 2007 |archive-date=1. 6. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601063256/http://www.merriam-webster.com/dictionary/planet |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=http://dictionary.reference.com/browse/planet|title=''Planet'' Etymology|dictionary=[[dictionary.com]]|access-date=29. 6. 2015|archive-date=2. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151908/http://dictionary.reference.com/browse/planet|url-status=live}}</ref><ref name="oed" /> U [[Antička Grčka|staroj Grčkoj]], [[Kina|Kini]], [[Babilon]]u i svim predmodernim civilizacijama<ref>{{cite journal |first=Otto E. |last=Neugebauer |date=1945 |title=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=4 |issue=1 |pages=1–38 |doi=10.1086/370729|s2cid=162347339}}</ref><ref>{{cite book |first=Colin |last=Ronan |title=Astronomy in China, Korea and Japan |editor=Walker, Christopher |chapter=Astronomy Before the Telescope |publisher=British Museum Press |pages=264–265 |date=1996}}</ref> gotovo se univerzalno vjerovalo da je Zemlja centar svemira i da sve "planete" kruže oko Zemlje. Razlozi za ovu percepciju bili su to što se činilo da se zvijezde i planete okreću oko Zemlje svakog dana<ref>{{cite book |first=Thomas S. |last=Kuhn |title=The Copernican Revolution |url=https://archive.org/details/copernicanrevolu0008kuhn |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/copernicanrevolu0008kuhn/page/5 5–20] |publisher=Harvard University Press |date=1957 |isbn=978-0-674-17103-9}}</ref> i naizgled zdravorazumska percepcija da je Zemlja čvrsta i stabilna i da se ne kreće nego miruje.<ref name="TMU">{{Cite book |last1=Frautschi |first1=Steven C. |title=The Mechanical Universe: Mechanics and Heat |title-link=The Mechanical Universe |last2=Olenick |first2=Richard P. |last3=Apostol |first3=Tom M. |last4=Goodstein |first4=David L. |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-71590-4 |edition=Advanced |location=Cambridge [Cambridgeshire] |oclc=227002144 |author-link=Steven Frautschi |author-link3=Tom M. Apostol |author-link4=David L. Goodstein |page=58}}</ref> === Babilon === Prva civilizacija za koju se znalo da je imala funkcionalnu teoriju planeta bili su [[Babilon]]ci, koji su živjeli u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] u prvom i drugom mileniju p. n. e. Najstariji sačuvani planetarni astronomski tekst je babilonska [[Venerina ploča Ammisaduqa]], kopija iz 7. stoljeća p. n. e, koji je spisak opservacija kretanja planete [[Venera|Venere]], a vjerovatno datira već iz drugog milenija p. n. e.<ref name="practice">{{cite book |first=James |last=Evans |year=1998 |title=The History and Practice of Ancient Astronomy |pages=296–297 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-509539-5 |url=https://books.google.com/books?id=nS51_7qbEWsC&pg=PA17 |access-date=4. 2. 2008}}</ref> [[MUL.APIN]] je par [[Klinasto pismo|klinastih ploča]] koje datiraju iz 7. vijeka p. n. e. na kojima su prikazana kretanja Sunca, Mjeseca i planeta tokom godine.<ref>{{cite book | first=Francesca | last=Rochberg | chapter=Astronomy and Calendars in Ancient Mesopotamia | title=Civilizations of the Ancient Near East | volume=III | editor=Jack Sasson | date=2000 | page=1930}}</ref> Kasnobabilonska astronomija je porijeklo zapadne astronomije i zapravo svih zapadnih napora u egzaktnim naukama.<ref name="Aaboe, Asger">{{ Citation | last = Aaboe | first = Asger | author-link = Asger Aaboe | editor-last = Boardman | editor-first = John | editor-link = John Boardman (art historian) | editor2-last = Edwards | editor2-first = I. E. S. | editor2-link = I. E. S. Edwards | editor3-last = Hammond | editor3-first = N. G. L. | editor3-link = N. G. L. Hammond | editor4-last = Sollberger | editor4-first = E. | editor5-last = Walker | editor5-first = C. B. F | date = 1991 | title = The Assyrian and Babylonian Empires and other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries B.C. | chapter = The culture of Babylonia: Babylonian mathematics, astrology, and astronomy | series = The Cambridge Ancient History | volume = 3 | issue = 2 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | pages = 276–292 | isbn = 978-0521227179}}</ref> ''[[Enuma anu enlil]]'', napisana tokom neoasirskog perioda u 7. vijeku p. n. e,<ref>{{cite book | volume=8 |series=State Archives of Assyria |title=Astrological reports to Assyrian kings |editor=Hermann Hunger |date=1992 |publisher=Helsinki University Press |isbn=978-951-570-130-5}}</ref> sadrži listu predznaka i njihovih odnosa sa različitim nebeskim pojavama, uključujući kretanje planeta.<ref>{{cite journal |title=Babylonian Planetary Omens. Part One. Enuma Anu Enlil, Tablet 63: The Venus Tablet of Ammisaduqa. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1987_107_1/page/93 |first1=W. G. |last1=Lambert |date=1987 |journal=Journal of the American Oriental Society |doi=10.2307/602955 |volume=107 |issue=1 |last2=Reiner |first2=Erica |jstor=602955 |pages=93–96}}</ref><ref name="ancientmes">{{cite journal |url=http://www.folklore.ee/Folklore/vol16/planets.pdf |last1=Kasak |first1=Enn |last2=Veede |first2=Raul |title=Understanding Planets in Ancient Mesopotamia |journal=Electronic Journal of Folklore |access-date=6. 2. 2008 |volume=16 |date=2001 |pages=7–35 |editor=Mare Kõiva |editor2=Andres Kuperjanov |doi=10.7592/fejf2001.16.planets |citeseerx=10.1.1.570.6778 |archive-date=4. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204141254/http://www.folklore.ee/folklore/vol16/planets.pdf |url-status=live}}</ref> [[Venera|Veneru]], [[Merkur]] i spoljne planete [[Mars]], [[Jupiter]] i [[Saturn]] identifikovali su babilonski astronomi. Ovo će ostati jedine poznate planete sve do pronalaska [[teleskop]]a u ranom modernom dobu.<ref>{{cite journal |title=Babylonian Observational Astronomy |first=A. |last=Sachs |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]] |volume=276 |issue=1257 |date=2. 5. 1974 |pages=43–50 [45 & 48–49] |jstor=74273 |doi=10.1098/rsta.1974.0008 |bibcode=1974RSPTA.276...43S|s2cid=121539390}}</ref> === Grčko-rimska astronomija === Stari Grci u početku nisu pridavali toliko značaja planetama kao Babilonci. U 6. i 5. vijeku p. n. e, izgleda da su [[Pitagorejski savez|Pitagorejci]] razvili sopstvenu nezavisnu planetarnu teoriju, koja se sastojala od Zemlje, Sunca, Mjeseca i planeta koje se okreću oko "centralne vatre" u centru Univerzuma. Za [[Pitagora|Pitagoru]] ili [[Parmenid]]a se kaže da su bili prvi koji su identificirali večernju zvijezdu ([[Hesper (mitologija)|Hesperu]]) i jutarnju zvijezdu ([[Fosfor (mitologija)|Fosfor]]) kao jednu te istu ([[Afrodita]], grčki što odgovara latinskoj [[Venera|Veneri]]),<ref name="burnet">{{cite book | first=John |last=Burnet |title= Greek philosophy: Thales to Plato |date=1950 |publisher=Macmillan and Co. |pages=7–11 |url=https://books.google.com/books?id=7yUAmmqHHEgC&pg=PR4 |access-date=7. 2. 2008 |isbn=978-1-4067-6601-1}}</ref> iako je to dugo bilo poznato u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]].<ref name=Cooley>{{cite journal |last=Cooley |first=Jeffrey L. |title=Inana and Šukaletuda: A Sumerian Astral Myth |url=https://www.academia.edu/1247599 |journal=KASKAL |volume=5 |pages=161–172 |year=2008 |issn=1971-8608 |quote=The Greeks, for example, originally identified the morning and evening stars with two separate deities, Phosphoros and Hesporos respectively. In Mesopotamia, it seems that this was recognized prehistorically. Assuming its authenticity, a cylinder seal from the Erlenmeyer collection attests to this knowledge in southern Iraq as early as the Late Uruk / Jemdet Nasr Period, as do the archaic texts of the period. [...] Whether or not one accepts the seal as authentic, the fact that there is no epithetical distinction between the morning and evening appearances of Venus in any later Mesopotamian literature attests to a very, very early recognition of the phenomenon. |access-date=26. 11. 2022 |archive-date=24. 12. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224105634/https://www.academia.edu/1247599 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kurtik |first=G. E. |date= juni 1999 |title=The identification of Inanna with the planet Venus: A criterion for the time determination of the recognition of constellations in ancient Mesopotamia |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10556799908244112 |journal=Astronomical & Astrophysical Transactions |language=en |volume=17 |issue=6 |pages=501–513 |doi=10.1080/10556799908244112 |bibcode=1999A&AT...17..501K |issn=1055-6796 |access-date=13. 7. 2022 |archive-date=16. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616151834/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10556799908244112 |url-status=live}}</ref> U 3. vijeku p. n. e. [[Aristarh sa Samosa]] predložio je [[heliocentrični sistem]], prema kojem se [[Zemlja (planeta)|Zemlja]] i planete okreću oko [[Sunce|Sunca]]. [[Geocentrični sistem]] ostao je dominantan sve do [[Naučna revolucija|naučne revolucije]].<ref name="TMU"/> Do 1. vijeka p. n. e, tokom [[Helenizam|helenizma]], Grci su počeli razvijati vlastite matematičke šeme za predviđanje položaja planeta. Te šeme, koje su se zasnivale na geometriji, a ne na aritmetici Babilonaca, na kraju će zasjeniti babilonske teorije po složenosti i sveobuhvatnosti i objasniti većinu astronomskih kretanja posmatranih sa Zemlje golim okom. Te teorije doći će do najpotpunijeg izražaja u ''[[Almagest]]u'', koji je napisao [[Ptolemej|Ptolomej]] u 2. vijeku. Toliko je potpuna bila dominacija Ptolomejevog modela da je zamijenila sve prethodne radove o astronomiji i ostala definitivni astronomski tekst u zapadnom svijetu 13 stoljeća.<ref name="TMU"/> [[Grci]]ma i [[Rimsko Carstvo|Rimljanima]] bilo je poznato sedam planeta, za koje se pretpostavljalo da kruže oko Zemlje prema složenim zakonima koje je postavio Ptolemej. Bili su, po rastućem redoslijedu od Zemlje (po Ptolomejevom redu i koristeći moderna imena): Mjesec, Merkur, Venera, Sunce, Mars, Jupiter i Saturn.<ref name="oed">{{cite encyclopedia | url= http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50180718?query_type=word&queryword=planet | dictionary= Oxford English Dictionary | title= planet, n | access-date= 7. 2. 2008 | date= 2007 | archive-date= 3. 7. 2012 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120703072456/http://oed.com/public/redirect/welcome-to-the-new-oed-online | url-status= live}} ''Note: select the Etymology tab ''</ref><ref name="almagest">{{cite journal |first=Bernard R. |last=Goldstein |title=Saving the phenomena: the background to Ptolemy's planetary theory | journal=Journal for the History of Astronomy |volume=28 |issue=1 |date=1997 |pages=1–12 |bibcode=1997JHA....28....1G|doi=10.1177/002182869702800101 |s2cid=118875902}}</ref><ref>{{cite book |title=Ptolemy's Almagest |author1= Ptolemy |author-link=Ptolemy |author2=Toomer, G. J. |author2-link=G. J. Toomer |publisher=Princeton University Press |date=1998 |isbn=978-0-691-00260-6}}</ref> === Srednjovjekovna astronomija === Nakon pada [[Zapadno Rimsko Carstvo|Zapadnog Rimskog Carstva]], astronomija se dalje razvijala u [[Indija|Indiji]] i srednjovjekovnom [[islamski svijet|islamskom svijetu]]. Godine 499. indijski astronom [[Aryabhata]] predložio je planetarni model koji je eksplicitno uključio Zemljinu rotaciju oko svoje ose, što on objašnjava kao uzrok onoga što se čini kao prividno kretanje zvijezda prema zapadu. Također je teoretizirao da su orbite planeta eliptične.<ref>{{cite web | first1=J. J. | last1=O'Connor | first2=E. F. | last2=Robertson | url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aryabhata_I/ | title=Aryabhata the Elder | website=[[MacTutor History of Mathematics archive]] | access-date=10. 7. 2022 | archive-date=1. 2. 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220201090937/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aryabhata_I/ | url-status=live}}</ref> Aryabhatini sljedbenici bili su posebno jaki u južnoj Indiji, gdje su se, između ostalih, slijedili njegovi principi dnevne rotacije Zemlje i na njima su se zasnivali brojni sekundarni radovi.<ref>{{cite book | author-link=K. V. Sarma | last=Sarma | first=K. V. | year=1997 |chapter= Astronomy in India| editor-link=Helaine Selin | editor-last=Selin | editor-first=Helaine |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures | url=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse | publisher=Kluwer Academic Publishers | isbn=0-7923-4066-3 | page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse/page/116 116]}}</ref> Astronomija [[Islamsko zlatno doba|islamskog zlatnog doba]] uglavnom se odvijala na [[Bliski istok|Bliskom istoku]], [[Srednja Azija|centralnoj Aziji]], [[El-Endelus]]u i [[sjeverna Afrika|sjevernoj Africi]], a kasnije i na [[Daleki istok|Dalekom istoku]] i [[Indija|Indiji]]. Ovi astronomi, poput polimatičara [[Alhazen]]a, općenito su prihvatili geocentrizam, iako su osporili Ptolemejev sistem epicikla i tražili alternative. Astronom iz 10. vijeka [[El-Sijzi]] je prihvatio da Zemlja rotira oko svoje ose.<ref name=Scientia>{{Cite journal| volume = 108| issue = 67| page = 762| first = Alessandro| last = Bausani| title = Cosmology and Religion in Islam| journal = Scientia/Rivista di Scienza| date = 1973}}</ref> U 11. vijeku, [[Venerin prijelaz]] je posmatrao [[Ibn-Sina]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā |first=Sally P. |last= Ragep |editor=Thomas Hockey |encyclopedia=The Biographical Encyclopedia of Astronomers |publisher=[[Springer Science+Business Media]] |date=2007 |pages=570–572 |doi=10.1888/0333750888/3736 |bibcode=2000eaa..bookE3736. |isbn=978-0-333-75088-9|chapter=Ibn Sina, Abu Ali [known as Avicenna] (980?1037)}}</ref> Njegov savremenik [[El-Biruni]] osmislio je metodu određivanja Zemljinog radijusa koristeći trigonometriju koja je, za razliku od starije [[Eratosten]]ove metode, zahtijevala samo posmatranja na jednoj planini.<ref name="The Lost Art of Finding Our Way">{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=9QAuAAAAQBAJ |page=216}}|title= The Lost Art of Finding Our Way |year=2013|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07282-4 |first=John Edward |last=Huth|pages=216–217}}</ref> === Naučna revolucija i nove planete === Sa pojavom [[Naučna revolucija|naučne revolucije]] i [[Heliocentričnog sistem|heliocentričnog modela]] [[Nikola Kopernik|Kopernika]], [[Galileo Galilei|Galileja]] i [[Johannes Kepler|Keplera]], upotreba termina "planeta" se promijenila od nečega što se kretalo oko neba u odnosu na nepokretnu zvijezdu u tijelo koje kruži oko Sunca, direktno (primarna planeta) ili indirektno (sekundarna ili satelitska planeta). Tako je Zemlja dodana na spisak planeta,<ref name="galileo_project">{{cite web |last=Van Helden |first=Al |date=1995 |title=Copernican System |department=The Galileo Project |publisher=[[Rice University]] |url=http://galileo.rice.edu/sci/theories/copernican_system.html |access-date=28. 1. 2008 |archive-date=19. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120719043059/http://galileo.rice.edu/sci/theories/copernican_system.html |url-status=live}}</ref> a Sunce je uklonjeno. Kopernikanski broj primarnih planeta postojao je do 1781. do momenta kada je [[William Herschel]] otkrio Uran.<ref name=Dreyer>{{cite book|first=J. L. E. | last=Dreyer |year=1912|title=The Scientific Papers of Sir William Herschel|publisher=Royal Society and Royal Astronomical Society|volume=1|page=100|author-link=J. L.E. Dreyer|url=https://archive.org/details/scientificpapers032804mbp/page/100/mode/2up}}</ref> Kada su u 17. vijeku otkrivena četiri Jupiterova (Galilejevih mjeseca) i pet Saturnovih satelita, smatralo se da su "satelitske planete" ili "sekundarne planete" koje kruže oko primarnih planeta, iako će u narednim decenijama postati skraćeno nazivaju jednostavno "sateliti". Naučnici su općenito smatrali da su planetarni sateliti također planete do otprilike 1920-ih, iako ova upotreba nije bila uobičajena među nenaučnicima.<ref name=metzger22>{{cite journal |last1=Metzger |first1=Philip T. |last2=Grundy |first2=W. M. |first3=Mark V. |last3=Sykes |first4=Alan |last4=Stern |first5=James F. |last5=Bell III |first6=Charlene E. |last6=Detelich |first7=Kirby |last7=Runyon |first8=Michael |last8=Summers |date=2022 |title=Moons are planets: Scientific usefulness versus cultural teleology in the taxonomy of planetary science|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103521004206 |journal=Icarus |volume=374 |issue= |page=114768|doi=10.1016/j.icarus.2021.114768 |arxiv=2110.15285|bibcode=2022Icar..37414768M |s2cid=240071005 |access-date=8. 8. 2022 |archive-date=11. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911060134/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103521004206 |url-status=live}}</ref> U prvoj deceniji 19. vijeka otkrivene su četiri nove planete: [[Cerera (patuljasta planeta)|Cerera]] (1801), [[2 Pallas|Pallas]] (1802), [[3 Juno|Juno]] (1804) i [[4 Vesta|Vesta]] (1807). Ubrzo je postalo očigledno da su se prilično razlikovali od prethodno poznatih planeta: dijelili su isti opći prostor, između Marsa i Jupitera ([[Asteroidni pojas|pojas asteroida]]), s ponekad preklapajućim orbitama. Ovo je bilo područje u kojem se očekivala samo jedna planeta, a one su bile mnogo manje od svih drugih planeta; sumnjalo se da bi to mogle biti krhotine veće planete koja se raspala. Herschel ih je nazvao [[asteroidi]]ma (od grčkog za "zvjezdani") jer su čak i u najvećim teleskopima ličili na zvijezde, bez razlučivog diska.<ref name="asteroids" /><ref>{{cite OED|asteroid}}</ref> Situacija je bila stabilna četiri decenije, ali je 1840-ih otkriveno nekoliko dodatnih asteroida ([[5 Astraea|Astraea]] 1845; [[6 Hebe|Hebe]], [[7 Iris|Iris]] i [[8 Flora|Flora]] 1847; [[9 Metis|Metis]] 1848; i [[10 Hygiea|Hygiea]] 1849). Nove "planete" otkrivane su svake godine; kao rezultat toga, astronomi su počeli tabelarizirati asteroide (male planete) odvojeno od velikih planeta i dodjeljivati im brojeve umjesto apstraktnih planetarnih simbola,<ref name="asteroids">{{cite web | last =Hilton |first =James L. |date = 17. 9. 2001 |url =http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |title =When Did the Asteroids Become Minor Planets? |publisher =U.S. Naval Observatory |access-date = 8. 4. 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070921162818/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |archive-date = 21. 9. 2007}}</ref> iako su se i dalje smatrali malim planetama.<ref name=metzger19>{{cite journal |last1=Metzger |first1=Philip T. |last2=Sykes |first2=Mark V. |last3=Stern |first3=Alan |last4=Runyon |first4=Kirby |date=2019 |title=The Reclassification of Asteroids from Planets to Non-Planets |journal=Icarus |volume=319 |pages=21–32 |doi=10.1016/j.icarus.2018.08.026|arxiv=1805.04115 |bibcode=2019Icar..319...21M |s2cid=119206487}}</ref> [[Neptun]] je otkriven 1846, a njegov položaj je ranije bio pretpostavljen zahvaljujući njegovom gravitacionom utjecaju na [[Uran]]. Pošto se činilo da je orbita [[Merkur]]a pogođena na sličan način, vjerovalo se u kasnom 19. vijeku da bi mogla postojati druga planeta još bliže Suncu. Međutim, neslaganje između Merkurove orbite i predviđanja [[Gravitacija|Njutnove gravitacije]] je umjesto toga objašnjeno poboljšanom teorijom gravitacije, [[Albert Einstein|Einsteinovom]] [[Opća teorija relativnosti|opštom relativnošću]].<ref>{{cite book | first1=Richard P. | last1=Baum | first2=William | last2=Sheehan | title=In Search of Planet Vulcan: The Ghost in Newton's Clockwork | publisher=Basic Books | year=2003 | page=264 | isbn=978-0738208893}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Park | first1 = Ryan S. | last2 = Folkner | first2= William M. |last3 = Konopliv |first3 = Alexander S. | last4 = Williams | first4 = James G. |last5 = Smith |first5 = David E. |last6 = Zuber | first6 = Maria T.| display-authors = 4 | year = 2017 | title = Precession of Mercury's Perihelion from Ranging to the MESSENGER Spacecraft | journal = The Astronomical Journal | volume = 153 | issue = 3| page = 121 | doi=10.3847/1538-3881/aa5be2| bibcode = 2017AJ....153..121P | hdl = 1721.1/109312 | s2cid = 125439949 | hdl-access = free | doi-access = free}}</ref> === 20 vijek === [[Pluton]] je otkriven 1930. nakon što su prva posmatranja dovela do uvjerenja da je veći od Zemlje,<ref>{{cite book |title=Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url=https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros |first=Ken |last=Croswell |author-link=Ken Croswell |publisher=The Free Press |date=1997 |page=[https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros/page/56 57] |isbn=978-0-684-83252-4}}</ref> objekt je odmah prihvaćen kao deveta velika planeta. Daljnjim praćenjem utvrđeno je da je tijelo zapravo mnogo manje: Godine 1936. [[Ray Lyttleton]] je sugerisao da je Pluton možda pobjegli satelit [[Neptun]]a,<ref>{{cite journal | last=Lyttleton |first=Raymond A. |date=1936 |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=97 |issue=2 |pages=108–115 |title= On the possible results of an encounter of Pluto with the Neptunian system |bibcode=1936MNRAS..97..108L |doi=10.1093/mnras/97.2.108|doi-access=free}}</ref> a [[Fred Whipple]] je 1964. sugerisao da je Pluton možda [[kometa]].<ref>{{cite journal | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=52 |pages=565–594 |last=Whipple |first=Fred |date=1964 |bibcode=1964PNAS...52..565W |title= The History of the Solar System |doi= 10.1073/pnas.52.2.565 | pmid=16591209 | issue=2 | pmc=300311|doi-access=free}}</ref> Otkriće njegovog velikog mjeseca [[Haron (satelit)|Harona]] 1978. pokazalo je da je Pluton imao samo 0,2% mase Zemlje.<ref name="ChristyHarrington1978">{{cite journal| first1 = James W.| last1 = Christy| first2 = Robert Sutton| last2 = Harrington| author-link2 = Robert Sutton Harrington| title = The Satellite of Pluto| url = https://archive.org/details/astronomical-journal_1978-08_83_8/page/1005| journal = Astronomical Journal| date = 1978| volume = 83| issue = 8| pages = 1005–1008| bibcode = 1978AJ.....83.1005C| doi = 10.1086/112284| s2cid = 120501620}}</ref> Kako je još uvijek bio znatno masivniji od bilo kojeg poznatog [[Asteroidi|asteroida]], i pošto u to vrijeme nisu otkriveni nikakvi drugi [[Transneptunsko tijelo|transneptunski objekti]], Pluton je zadržao svoj planetarni status, koji je zvanično izgubio tek 2006.<ref>{{cite journal | journal=Scientific American |date=1996 |pages=46–52 |last1=Luu |first1=Jane X. |last2=Jewitt |first2=David C. |title=The Kuiper Belt | url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1996-05_274_5/page/n55 |volume=274 |issue=5 |doi=10.1038/scientificamerican0596-46|bibcode = 1996SciAm.274e..46L}}</ref><ref name="Pluto loses status as a planet-2006">{{cite news |title=Pluto loses status as a planet |date=24. 8. 2006 |department=[[BBC News]] |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/5282440.stm |access-date=23. 8. 2008 |archive-date=30. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120530155226/http://news.bbc.co.uk/2/hi/5282440.stm |url-status=live}}</ref> Pedesetih godina prošlog vijeka [[Gerard Kuiper]] je objavio radove o porijeklu asteroida. Prepoznao je da asteroidi obično nisu sferni, kao što se ranije mislilo, i da su porodice asteroida ostaci sudara. Tako je napravio razliku između najvećih asteroida kao "pravih planeta" od manjih kao sudaranih fragmenata. Od 1960-ih pa nadalje, termin "mala planeta" uglavnom je zamijenjen terminom "asteroid", a reference na asteroide kao planete u literaturi su postale rijetke, osim geološki evoluirane tri najveće: [[Cerera (patuljasta planeta)|Cerera]], a rjeđe [[2 Pallas|Pallas]] i [[4 Vesta|Vesta]].<ref name=metzger19>{{cite journal |last1=Metzger |first1=Philip T. |last2=Sykes |first2=Mark V. |last3=Stern |first3=Alan |last4=Runyon |first4=Kirby |date=2019 |title=The Reclassification of Asteroids from Planets to Non-Planets |journal=Icarus |volume=319 |pages=21–32 |doi=10.1016/j.icarus.2018.08.026|arxiv=1805.04115 |bibcode=2019Icar..319...21M |s2cid=119206487}}</ref> Početak istraživanja Sunčevog sistema svemirskim sondama 1960-ih podstakao je obnovljeno interesovanje za planetarnu nauku. Otprilike tada je došlo do podjele u definicijama satelita: planetarni naučnici su počeli da preispituju velike mjesece kao i planete, ali astronomi koji nisu bili planetarni naučnici uglavnom nisu<ref name=metzger22/> (Ovo nije potpuno isto kao definicija korištena u prethodnom vijeku, koja je sve satelite klasifikovala kao sekundarne planete, čak i one koji nisu okrugli kao što su Saturnov [[Hiperion (mjesec)|Hiperion]] ili Marsov [[Fobos (satelit)|Fobos]] i [[Deimos (satelit)|Deimos]]).<ref>{{cite book |last=Hind |first=John Russell |author-link=John Russell Hind |date=1863 |title=An introduction to astronomy, to which is added an astronomical vocabulary |url=https://books.google.com/books?id=d9aWKHamz8sC&dq=%22hyperion%22+%22secondary+planet%22&pg=PA205 |location=London |publisher=Henry G. Bohn |page=204 |isbn= |access-date=25. 10. 2023 |archive-date=30. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030064739/https://books.google.com/books?id=d9aWKHamz8sC&dq=%22hyperion%22+%22secondary+planet%22&pg=PA205 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |editor-first1=Robert |editor-last1=Hunter |editor-first2=John A. |editor-last2=Williams |editor-first3=S. J. |editor-last3=Heritage |date=1897 |title=The American Encyclopædic Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=P_VOAAAAYAAJ&dq=%22phobos%22+%22secondary+planet%22&pg=PA3553 |location=Chicago and New York |publisher=R. S. Peale and J. A. Hill |volume=8 |pages=3553–3554 |isbn= |access-date=25. 10. 2023 |archive-date=30. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030063236/https://books.google.com/books?id=P_VOAAAAYAAJ&dq=%22phobos%22+%22secondary+planet%22&pg=PA3553 |url-status=live}}</ref> Godine 1992. astronomi [[Aleksander Wolszczan]] i [[Dale Frail]] objavili su otkriće planeta oko [[pulsar]]a, [[PSR B1257+12]].<ref name="Wolszczan">{{Cite journal | last1 = Wolszczan | first1 = A. |bibcode=1992Natur.355..145W| last2 = Frail | first2 = D. A. | doi = 10.1038/355145a0 | title = A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257 + 12 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 | journal = Nature | volume = 355 | issue = 6356 | pages = 145–147 | year = 1992 | s2cid = 4260368}}</ref> Ovo otkriće se općenito smatra prvim konačnim otkrivanjem planetarnog sistema oko druge zvijezde. Zatim, 6. oktobra 1995, [[Michel Mayor]] i [[Didier Queloz]] iz [[Ženevska opservatorija|Ženevske opservatorije]] objavili su prvo definitivno otkrivanje [[Vansolarna planeta|egzoplanete]] koja kruži oko obične zvijezde [[Glavni niz|glavnog niza]] ([[51 Pegasi]]).<ref name="Mayor">{{cite journal | last1=Mayor |first1=Michel |author2=Queloz, Didier | title=A Jupiter-mass companion to a solar-type star | journal=Nature | date=1995 | volume=378 | issue=6356 | pages=355–359 | doi= 10.1038/378355a0 | bibcode=1995Natur.378..355M|s2cid=4339201}}</ref> Otkriće ekstrasolarnih planeta dovelo je do još jedne nepreciznosti u definisanju planete: tačke u kojoj planeta postaje [[zvijezda]]. Mnoge poznate ekstrasolarne planete su mnogo puta veće od [[Jupiter]]a, približavajući se masi zvjezdanih objekata poznatih kao [[Smeđi patuljak|smeđi patuljci]]. Smeđi patuljci se općenito smatraju zvijezdama zbog njihove teorijske sposobnosti da spoje [[deuterij]], teži izotop [[vodik]]a. Iako objekti masivniji od 75 puta veći od Jupitera spajaju jednostavan vodik, objekti od 13 Jupiterovih masa mogu spojiti deuterij. Deuterij je prilično rijedak, čineći manje od 0,0026% vodika u [[Galaksija|galaksiji]], a većina smeđih patuljaka bi prestala da spaja deuterij mnogo prije njihovog otkrića, što ih čini nerazlučivim od supermasivnih planeta.<ref>{{cite journal | last=Basri |first=Gibor |title= Observations of Brown Dwarfs |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |date=2000 |volume=38 | issue=1 |pages=485–519 |doi=10.1146/annurev.astro.38.1.485 |bibcode=2000ARA&A..38..485B}}</ref> === 21. vijek === Sa otkrićima tokom druge polovine 20. vijeka više objekata unutar [[Sunčev sistem|Sunčevog sistema]] i velikih objekata oko drugih zvijezda, nastali su sporovi oko toga šta bi trebalo da čini planetu. Postojala su posebna neslaganja oko toga da li neki objekat treba smatrati planetom ako je dio posebne populacije kao što je pojas, ili ako je dovoljno velik da generiše energiju [[termonuklearna fuzija|termonuklearnom fuzijom]] deuterija.<ref name=plutoplanet>{{cite journal| title=Planetesimals to Brown Dwarfs: What is a Planet?| first1=Gibor| last1=Basri| first2=Michael E.| last2=Brown| access-date=4. 8. 2008| url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/basribrown.pdf| bibcode=2006AREPS..34..193B| volume=34| date=2006| pages=193–216| journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences| doi=10.1146/annurev.earth.34.031405.125058| arxiv=astro-ph/0608417| s2cid=119338327| archive-date=4. 7. 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20080704213644/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/basribrown.pdf| url-status=live}}</ref> Što dodatno komplikuje stvar, tijela premala da bi generisala energiju spajanjem deuterijuma mogu se formirati kolapsom oblaka plina, baš poput zvijezda i smeđih patuljaka, čak i do mase Jupitera<ref>{{citation|bibcode=2003IAUS..211..529B|title=Nomenclature: Brown Dwarfs, Gas Giant Planets, and ?|last1=Boss|first1=Alan P.|last2=Basri|first2=Gibor|last3=Kumar|first3=Shiv S.|last4=Liebert|first4=James|last5=Martín|first5=Eduardo L.|last6=Reipurth|first6=Bo|last7=Zinnecker|first7=Hans|volume=211|year=2003|page=529|journal=Brown Dwarfs}}</ref> stoga je došlo do neslaganja oko toga da li nastalo tijelo treba uzeti u obzir.<ref name=plutoplanet/> Sve veći broj astronoma zagovarao je da [[Pluton]] bude deklasifikovan kao planeta, jer su mnogi slični objekti koji su se približavali njegovoj veličini pronađeni u istoj regiji Sunčevog sistema ([[Kuiperov pojas]]) tokom 1990-ih i ranih 2000-ih. Utvrđeno je da je Pluton samo jedno "malo" tijelo u populaciji od nekoliko hiljada.<ref name=plutoplanet/> Oni su često spominjali degradaciju asteroida kao presedan, iako je to učinjeno na osnovu njihovih geofizičkih razlika u odnosu na planete, a ne zbog toga što su u pojasu.<ref name=metzger22/> Neki od većih [[Transneptunsko tijelo|transneptunskih objekata]], kao što su [[50000 Quaoar|Quaoar]], [[90377 Sedna|Sedna]], [[Erida (patuljasta planeta)|Erida]] i [[Haumea]],<ref name="planeta">{{cite web|title=Estados Unidos "conquista" Haumea|work=[[ABC.es|ABC]]|date=20. 9. 2008|url=http://www.abc.es/20080920/nacional-sociedad/estados-unidos-conquista-haumea-20080920.html|access-date=18. 9. 2008|language=es|archive-date=6. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006013056/http://www.abc.es/20080920/nacional-sociedad/estados-unidos-conquista-haumea-20080920.html|url-status=live}}</ref> su najavljivani u popularnoj štampi kao deseta planeta. Najava Eride 2005, objekta 27% masivnijeg od Plutona, stvorila je poticaj za zvaničnu definiciju planete,<ref name="plutoplanet" /> jer bi smatranje Plutona planetom logično zahtijevalo da se i Erida smatra planetom. Pošto su postojale različite procedure za imenovanje planeta u odnosu na neplanete, ovo je stvorilo hitnu situaciju jer prema pravilima Erida nije mogla biti imenovana bez definisanja šta je planeta.<ref name=metzger22/> U to vrijeme se također smatralo da je veličina potrebna da [[Transneptunsko tijelo|transneptunski objekat]] postane okrugao otprilike ista kao i za mjesece [[Divovske planete|divovskih planeta]] (prečnika oko 400&nbsp;km), broj koja bi sugerisala oko 200 okruglih objekata u Kuiperovom pojasu i hiljadama drugih dalje.<ref name="Brown">{{cite web |author-link=Michael E. Brown |title=The Dwarf Planets |first=Michael E. |last=Brown |publisher=California Institute of Technology, Department of Geological Sciences |url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |access-date=26. 1. 2008 |archive-date=19. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719164447/http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |url-status=live}}</ref><ref name="BrownList">{{cite web |last1=Brown |first1=Mike |author1-link=Michael E. Brown |title=How Many Dwarf Planets Are There in the Outer Solar System? |url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dps.html |publisher=California Institute of Technology |access-date=11. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719141419/http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dps.html |archive-date=19. 7. 2022 |date=23. 2. 2021}}</ref> Mnogi astronomi su tvrdili da javnost neće prihvatiti definiciju stvaranja velikog broja planeta.<ref name=metzger22/> Da bi priznao problem, [[Međunarodna astronomska unija|IAU]] je pristupila kreiranju definicije planete i istu je donijela u augustu 2006. Njena definicija je svela skup planeta na osam značajno većih tijela koja su očistila svoje orbite ([[Merkur]], [[Venera]], [[Zemlja (planeta)|Zemlja]], [[Mars]], [[Jupiter]], [[Saturn]], [[Uran]] i [[Neptun]]) i stvorio novu klasu [[patuljasta planeta|patuljastih planeta]], u početku sadržavajući tri objekta ([[Cerera (patuljasta planeta)|Cerera]], [[Pluton]] i [[Erida (patuljasta planeta)|Erida]]).<ref>{{cite journal | last=Green |first=D. W. E. |id=Circular No. 8747 |publisher=Central Bureau for Astronomical Telegrams, International Astronomical Union |date=13. 9. 2006 |title=(134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) |journal=IAU Circular |volume=8747 |page=1 |url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html |access-date=5. 7. 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080624225029/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf |archive-date = 24. 6. 2008 |bibcode=2006IAUC.8747....1G}}</ref> Ova definicija nije univerzalno korištena niti prihvaćena. U [[Planetarna geologiji|planetarnoj geologiji]], nebeski objekti su procijenjeni i definisani kao planete prema [[Geofizička definicija planete|geofizičkim karakteristikama]]. Planetarne naučnike više zanima planetarna geologija nego dinamika, pa klasifikuju planete na osnovu njihovih geoloških svojstava. Nebesko tijelo može steći dinamičku (planetarnu) geologiju pri približno masi koja je potrebna da njegov plašt postane plastičan pod vlastitom težinom. Ovo dovodi do stanja [[Hidrostatička ravnoteža|hidrostatičke ravnoteže]] u kojem tijelo poprima stabilan, okrugli oblik, koji je geofizičkim definicijama usvojen kao zaštitni znak planete. Na primjer:<ref name=Stern_Levison_2002>{{citation | last1=Stern | first1=S. Alan | last2=Levison | first2=Harold F. | editor1-first=H. | editor1-last=Rickman | title=Regarding the criteria for planethood and proposed planetary classification schemes | journal=Highlights of Astronomy | volume=12 | pages=205–213 | date=2002 | publisher=Astronomical Society of the Pacific | location=San Francisco | bibcode=2002HiA....12..205S | isbn=978-1-58381-086-6 | doi=10.1017/S1539299600013289 | doi-access=free}} vidi str. 208.</ref> {{Citat|tijelo podzvjezdane mase koje nikada nije prošlo nuklearnu fuziju i ima dovoljno gravitacije da bude okruglo zbog hidrostatičke ravnoteže, bez obzira na njegove orbitalne parametre.<ref name=Astronomy>{{cite web |url = http://www.astronomy.com/magazine/2018/05/an-organically-grown-planet-definition |title = An organically grown planet definition — Should we really define a word by voting? |last1 = Runyon |first1 = Kirby D. |last2 = Stern |first2 = S. Alan |date = 17. 5. 2018 |website = [[Astronomy (časopis)|Astronomy]] |access-date = 12. 10. 2019 |archive-date = 10. 10. 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191010153028/http://astronomy.com/magazine/2018/05/an-organically-grown-planet-definition |url-status = live}}</ref>}} U Sunčevom sistemu, ova masa je generalno manja od mase koja je potrebna da tijelo očisti svoju [[Planetarna putanja|orbitu]]; prema tome, neki objekti koji se smatraju "planetama" prema geofizičkim definicijama ne smatraju se takvima prema IAU definiciji, kao što su [[Cerera (patuljasta planeta)|Cerera]] i [[Pluton]].<ref name=planetarysociety/> (U praksi, zahtjev za hidrostatičkom ravnotežom je univerzalno opušten na zahtjev za zaokruživanje i zbijanje pod vlastitom gravitacijom; [[Merkur]] zapravo nije u hidrostatičkoj ravnoteži,<ref name="Mercury">Sean Solomon, Larry Nittler & Brian Anderson, eds. (2018) ''Mercury: The View after MESSENGER''. Cambridge Planetary Science series no. 21, Cambridge University Press, pp. 72–73.</ref> ali je univerzalno uključen kao planeta bez obzira na to)<ref>{{Cite tweet |user=plutokiller |last=Brown |first=Mike |number=1624127764969459713 |title=The real answer here is to not get too hung up on definitions, which I admit is hard when the IAU tries to make them sound official and clear, but, really, we all understand the intent of the hydrostatic equilibrium point, and the intent is clearly to include Merucry & the moon}}</ref> takve definicije često tvrde da lokacija ne bi trebala biti važna i da planeta treba biti definirana intrinzičnim svojstvima objekta.<ref name=planetarysociety/> Patuljaste planete su predložene kao kategorija malih planeta (za razliku od [[Asteroidi|planetoida]] kao subplanetarnih objekata) i planetarni geolozi ih i dalje tretiraju kao planete uprkos definiciji IAU.<ref name=Grundy2019>{{cite journal |first1=W.M. |last1=Grundy |first2=K.S. |last2=Noll |first3=M.W. |last3=Buie |first4=S.D. |last4=Benecchi |first5=D. |last5=Ragozzine |first6=H.G. |last6=Roe | display-authors=4 |title=The Mutual Orbit, Mass, and Density of Transneptunian Binary Gǃkúnǁʼhòmdímà ({{mp|(229762) 2007 UK|126}}) |url=http://www2.lowell.edu/~grundy/abstracts/2019.G-G.html |website=Icarus |doi=10.1016/j.icarus.2018.12.037 |date=decembar 2018 |bibcode=2019Icar..334...30G |s2cid=126574999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407045339/http://www2.lowell.edu/~grundy/abstracts/preprints/2019.G-G.pdf|archive-date=7. 4. 2019}}</ref> Broj [[Patuljasta planeta|patuljastih planeta]] čak i među poznatim objektima nije siguran. U 2019, Grundy i drugi na osnovu niske gustoće nekih transneptunskih objekata srednje veličine tvrdio je da je granična veličina potrebna da bi transneptunski objekat postigao ravnotežu u stvari bila mnogo veća nego što je to za ledene mjesece [[Divovske planete|divovskih planeta]], jer je oko 900&nbsp;km prečnika.<ref name=Grundy2019/> Postoji opći konsenzus o Cereri u asteroidnom pojasu<ref>{{Cite journal |last1=Raymond |first1=C. A. |last2=Ermakov |first2=A. I. |last3=Castillo-Rogez |first3=J. C. |last4=Marchi |first4=S. |last5=Johnson |first5=B. C. |last6=Hesse |first6=M. A. |last7=Scully |first7=J. E. C. |last8=Buczkowski |first8=D. L. |last9=Sizemore |first9=H. G. |last10=Schenk |first10=P. M. |last11=Nathues |first11=A. |display-authors=4 |date=august 2020 |title=Impact-driven mobilization of deep crustal brines on dwarf planet Ceres |url=https://www.nature.com/articles/s41550-020-1168-2 |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=4 |issue=8 |pages=741–747 |bibcode=2020NatAs...4..741R |doi=10.1038/s41550-020-1168-2 |s2cid=211137608 |issn=2397-3366 |access-date=27. 6. 2022 |archive-date=21. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621225448/https://www.nature.com/articles/s41550-020-1168-2 |url-status=live}}</ref> i o osam transneptunaca koji vjerovatno prelaze ovaj prag – Quaoar, Sedna, [[90482 Orcus|Orcus]], Pluton, [[Haumea]], Erira, [[Makemake]] i [[225088 Gonggong|Gonggong]].<ref>{{Cite journal |last1=Barr |first1=Amy C. |last2=Schwamb |first2=Megan E. |date=1. 8. 2016 |title=Interpreting the densities of the Kuiper belt's dwarf planets |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=460 |issue=2 |pages=1542–1548 |doi=10.1093/mnras/stw1052 |issn=0035-8711|doi-access=free |arxiv=1603.06224}}</ref> Skoro [[Infracrveno zračenje|infracrvena]] spektroskopija [[Svemirski teleskop "James Webb"|svemirskog teleskopa "James Webb"]] 2022. sugeriše da je prag za unutrašnju geohemiju (koja se otkriva u prisustvu lakih ugljovodika na površini ovih objekata) nešto viši, te da je čak i Orcus (najmanji od tih osam transneptunskih objekata) nije patuljasta planeta, iako bi drugi bili.<ref name=JWST>{{cite arXiv|last1=Emery|first1=J. P. |first2=I. |last2=Wong |first3=R. |last3=Brunetto |first4=J. C. |last4=Cook |first5=N. |last5=Pinilla-Alonso |first6=J. A. |last6=Stansberry |first7=B. J. |last7=Holler |first8=W. M. |last8=Grundy |first9=S. |last9=Protopapa |first10=A. C. |last10=Souza-Feliciano |first11=E. |last11=Fernández-Valenzuela |first12=J. I. |last12=Lunine |first13=D. C. |last13=Hines |author-link=|date=26. 9. 2023|title=A Tale of 3 Dwarf Planets: Ices and Organics on Sedna, Gonggong, and Quaoar from JWST Spectroscopy|eprint=2309.15230|class=astro-ph.EP}}</ref> Planetarni geolozi mogu uključiti devetnaest poznatih satelita planetarne mase kao "satelitske planete", uključujući Zemljin Mjesec i Plutonov [[Haron (satelit)|Haron]], poput ranih modernih astronoma.<ref name=planetarysociety/><ref name="News.discovery.com">{{cite web |url=http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html |title=Should Large Moons Be Called 'Satellite Planets'?|last1=Villard|first1=Ray|website=Discovery News|publisher=[[Discovery, Inc.]] |date=14. 5. 2010 |access-date=4. 11. 2011 |archive-date=5. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505221146/http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html}}</ref> Neki idu još dalje i uključuju kao planete relativno velika, geološki evoluirana tijela koja danas ipak nisu baš okrugla, kao što su Palass i Vesta;<ref name="planetarysociety" /> zaobljena tijela koja su potpuno poremećena udarima i ponovo nagomilana poput Higije;<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/asteroid-hygiea-may-be-smallest-dwarf-planet.html|title=Asteroid Hygiea May be the Smallest Dwarf Planet in the Solar System|website=[[Space.com]]|publisher=[[Purch Group]]|last1=Urrutia|first1=Doris Elin|date=28. 10. 2019|access-date=28. 8. 2022|archive-date=5. 11. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105002904/https://www.space.com/asteroid-hygiea-may-be-smallest-dwarf-planet.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.sciencenews.org/article/hygiea-may-be-solar-system-smallest-dwarf-planet|title=The solar system may have a new smallest dwarf planet: Hygiea|website=[[Science News]]|publisher=[[Society for Science]]|date=28. 10. 2019|access-date=28. 8. 2022|archive-date=31. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220831083918/https://www.sciencenews.org/article/hygiea-may-be-solar-system-smallest-dwarf-planet|url-status=live}}</ref><ref name=Yang2020>{{citation|arxiv=2007.08059|title=Binary asteroid (31) Euphrosyne: Ice-rich and nearly spherical|year=2020|doi=10.1051/0004-6361/202038372|last1=Yang|first1=B.|last2=Hanuš|first2=J.|last3=Carry|first3=B.|last4=Vernazza|first4=P.|last5=Brož|first5=M.|last6=Vachier|first6=F.|last7=Rambaux|first7=N.|last8=Marsset|first8=M.|last9=Chrenko|first9=O.|last10=Ševeček|first10=P.|last11=Viikinkoski|first11=M.|last12=Jehin|first12=E.|last13=Ferrais|first13=M.|last14=Podlewska-Gaca|first14=E.|last15=Drouard|first15=A.|last16=Marchis|first16=F.|last17=Birlan|first17=M.|last18=Benkhaldoun|first18=Z.|last19=Berthier|first19=J.|last20=Bartczak|first20=P.|last21=Dumas|first21=C.|last22=Dudziński|first22=G.|last23=Ďurech|first23=J.|last24=Castillo-Rogez|first24=J.|last25=Cipriani|first25=F.|last26=Colas|first26=F.|last27=Fetick|first27=R.|last28=Fusco|first28=T.|last29=Grice|first29=J.|last30=Jorda|first30=L.|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=641|page=A80|bibcode=2020A&A...641A..80Y|s2cid=220546126|display-authors=29}}</ref> ili čak sve barem prečnika Saturnovog mjeseca [[Mimas (mjesec)|Mimasa]], najmanjeg mjeseca planetarne mase. (Ovo čak može uključivati i objekte koji nisu okrugli, ali su veći od Mimasa, kao što je Neptunov mjesec [[Protej (mjesec)|Protej]]).<ref name=planetarysociety/> Definicija IAU iz 2006. predstavlja neke izazove za [[Vansolarna planeta|egzoplanete]] jer je jezik specifičan za Sunčev sistem, a kriteriji zaobljenosti i razmaka orbitalne zone trenutno nisu vidljivi za egzoplanete.<ref name="exodef">{{Cite journal |last1=Lecavelier des Etangs |first1=A. |last2=Lissauer |first2=Jack J. |date=1. 6. 2022 |title=The IAU working definition of an exoplanet |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S138764732200001X |journal=New Astronomy Reviews |language=en |volume=94 |page=101641 |doi=10.1016/j.newar.2022.101641 |arxiv=2203.09520 |bibcode=2022NewAR..9401641L |s2cid=247065421 |issn=1387-6473 |access-date=13. 5. 2022 |archive-date=13. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513110848/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S138764732200001X |url-status=live}}</ref> Ne postoji zvanična definicija egzoplaneta, ali radna grupa IAU-a na ovu temu usvojila je privremenu izjavu 2018. Astronom [[Jean-Luc Margot]] predložio je matematički kriterij koji određuje da li objekt može očistiti svoju orbitu tokom života svoje zvijezde domaćina, na osnovu mase planete, njene velike poluose i mase zvijezde domaćina.<ref>{{cite news |first=Deborah |last=Netburn |title=Why we need a new definition of the word 'planet' |date=13. 11. 2015 |newspaper=[[Los Angeles Times]] |url=http://www.latimes.com/science/sciencenow/la-sci-sn-new-planet-definition-margot-20151113-htmlstory.html |access-date=24. 7. 2016 |archive-date=3. 6. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603084521/https://www.latimes.com/science/sciencenow/la-sci-sn-new-planet-definition-margot-20151113-htmlstory.html |url-status=live}}</ref> Formula proizvodi vrijednost π koja je veća od 1 za planete. Osam poznatih planeta i sve poznate egzoplanete imaju π vrijednosti iznad 100, dok Cerera, Pluton i Erida imaju π vrijednosti od 0,1 ili manje. Očekuje se da će objekti sa π vrijednostima od 1 ili više biti približno sferni, tako da će objekti koji ispunjavaju zahtjev za čišćenje orbitalne zone oko zvijezda sličnih Suncu također ispuniti zahtjev zaobljenosti.<ref name=Margot>{{cite journal |last=Margot |first=Jean-Luc |author-link=Jean-Luc Margot |year=2015 |title=A quantitative criterion for defining planets |journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=150 |issue=6 |page=185 |arxiv=1507.06300 |doi=10.1088/0004-6256/150/6/185 |bibcode=2015AJ....150..185M |s2cid=51684830}}</ref> == Definicije i slični koncepti == [[File:Euler-Diagram bodies in the Solar System.jpg|thumb|[[Euler diagram|Eulerov diagram]] koji prikazuje koncepciju Izvršnog komiteta IAU o tipovima tijela u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]]]] Na sastanku Generalne skupštine [[Međunarodna astronomska unija|IAU]] 2006, nakon duge debate i jednog neuspjelog prijedloga, usvojena je slijedeća definicija u rezoluciji za koju je glasala velika većina onih koji su ostali na sastanku, a posebno se bavi pitanjem donjih granica za nebeski objekat koji se definiše kao planeta. Rezolucija iz 2006. definiše planete unutar Sunčevog sistema na slijedeći način:<ref name="IAU"/> <blockquote>"Planeta"¹ je nebesko tijelo unutar Sunčevog sistema koje (a) je u orbiti oko Sunca, (b) ima dovoljnu masu da njegova samogravitacija savlada sile krutog tijela tako da zauzme [[Hidrostatička ravnoteža|hidrostatičku ravnotežu]] ( skoro okruglog) oblika, i (c) je [[Dinamička dominacija|očistio okolinu]] oko svoje orbite. ¹ Osam planeta su Merkur, Venera, Zemlja, Mars, Jupiter, Saturn, Uran i Neptun.</blockquote> Prema ovoj definiciji, smatra se da Sunčev sistem ima osam planeta. Tijela koja ispunjavaju prva dva uslova, ali ne i treći, klasificiraju se kao [[Patuljasta planeta|patuljaste planete]], pod uslovom da nisu prirodni sateliti drugih planeta. Prvobitno je komitet IAU predložio definiciju koja bi uključivala veći broj planeta jer nije uključivala (c) kao kriterij.<ref>{{cite news |first=Paul |last=Rincon |date=16. 8. 2006 |title=Planets plan boosts tally 12 |department=[[BBC News]] |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4795755.stm |access-date=23. 8. 2008 |archive-date=2. 3. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070302051348/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4795755.stm |url-status=live}}</ref> Nakon duge rasprave, glasanjem je odlučeno da se ta tijela umjesto toga klasifikuju kao patuljaste planete.<ref name="Pluto loses status as a planet-2006" /> Ova definicija je zasnovana na modernim teorijama formiranja planeta, u kojima [[Protoplaneta|planetarni embriji]] u početku čiste svoje orbitalno susjedstvo od drugih manjih objekata. Kao što je opisano u nastavku, planete se formiraju tako što se materijal skuplja u disk materije koji okružuje [[Protozvijezda|protozvijezdu]]. Ovaj proces rezultira zbirkom relativno značajnih objekata, od kojih je svaki ili "pomeo" ili raspršio većinu materijala koji je kružio u njegovoj blizini. Ovi objekti se ne sudaraju jedan s drugim jer su previše udaljeni, ponekad u orbitalnoj rezonansi.<ref name="Soter-2006"> {{cite journal |last=Soter |first=Steven |author-link=Steven Soter |year=2006 |title=What is a planet? |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-12_132_6/page/2513 |journal=[[Astronomical Journal]] |volume=132 |issue=6 |pages=2513–2519 |arxiv=astro-ph/0608359 |bibcode=2006AJ....132.2513S |doi=10.1086/508861 |s2cid=14676169}} </ref> === Exoplanet === Definicija IAU iz 2006. predstavlja neke izazove za [[Vansolarna planeta|egzoplanete]] jer je jezik specifičan za [[Sunčev sistem]], a kriteriji zaobljenosti i razmaka orbitalne zone trenutno nisu vidljivi za egzoplanete.<ref name="exodef"/> IAU radna grupa za ekstrasolarne planete (WGESP) izdala je radnu definiciju 2001, te je izmijenila 2003.<ref name=iauexo/> U 2018, ova definicija je ponovo procijenjena i ažurirana kako se znanje o egzoplanetama povećalo.<ref name=iauexo/> Trenutna zvanična radna definicija egzoplaneta je slijedeća:<ref name=exoworkdef/> # Objekti sa istinskim masama ispod granične mase za termonuklearnu fuziju deuterijuma (trenutno se računa na 13 Jupiterovih masa za objekte solarne metalnosti) koji kruže oko zvijezda, smeđih patuljaka ili zvjezdanih ostataka i koji imaju omjer mase sa središnjim objektom ispod L4 /L5 nestabilnost (M/Mcentral < 2/(25+√621) su "planete" (bez obzira kako su se formirale). Minimalna masa/veličina potrebna da bi se ekstrasolarni objekat smatrao planetom trebao bi biti isti kao onaj koji se koristi u našem Sunčevom sistemu. # Podzvjezdani objekti sa istinskim masama iznad granične mase za termonuklearnu fuziju deuterija su "smeđi patuljci", bez obzira na to kako su nastali i gdje se nalaze. # Slobodno lebdeći objekti u mladim zvjezdanim jatima s masama ispod granične mase za termonuklearnu fuziju deuterija nisu "planete", već su "pod-smeđi patuljci" (ili bilo koji naziv koji je najprikladniji).<ref name=exoworkdef/> IAU je napomenula da se može očekivati da će se ova definicija razvijati kako se znanje poboljšava.<ref name="exoworkdef">{{cite web |title=Official Working Definition of an Exoplanet |url=https://www.iau.org/science/scientific_bodies/commissions/F2/info/documents/ |access-date=29. 11. 2020 |work=IAU position statement |archive-date=3. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703184850/https://www.iau.org/science/scientific_bodies/commissions/F2/info/documents/ |url-status=live}}</ref> Pregledni članak iz 2022. u kojem se raspravlja o historiji i obrazloženju ove definicije sugeriše da bi riječi "u mladim zvjezdanim jatima" trebale biti izbrisane u klauzuli 3, jer su takvi objekti sada pronađeni na drugim mjestima, i da bi termin "pod-smeđi patuljci" trebao biti zamijenjen s aktuelnijim "slobodno plutajućim planetarnim objektima".<ref name=iauexo>{{cite journal |last1=Lecavelier des Etangs |first1=A. |last2=Lissauer |first2=Jack J. |date=2022 |title=The IAU working definition of an exoplanet |journal=New Astronomy Reviews |volume=94 |issue= |page=101641 |doi=10.1016/j.newar.2022.101641 |arxiv=2203.09520|bibcode=2022NewAR..9401641L |s2cid=247065421}}</ref> Ograničenje od 13 Jupiterovih masa nije univerzalno prihvaćeno. Objekti ispod ove granice mase ponekad mogu sagorjeti deuterij, a količina deuterija koja se spaljuje zavisi od sastava objekta.<ref name="bodenheimer2013">{{cite journal |title=Deuterium Burning in Massive Giant Planets and Low-mass Brown Dwarfs Formed by Core-nucleated Accretion |journal=The Astrophysical Journal |date=2013 |volume=770 |issue=2 |page=120 |doi=10.1088/0004-637X/770/2/120 |arxiv=1305.0980 |bibcode=2013ApJ...770..120B |last1=Bodenheimer |first1=Peter |last2=D'Angelo |first2=Gennaro |last3=Lissauer |first3=Jack J. |last4=Fortney |first4=Jonathan J. |last5=Saumon |first5=Didier |s2cid=118553341}}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1088/0004-637X/727/1/57| title = The Deuterium-Burning Mass Limit for Brown Dwarfs and Giant Planets| journal = The Astrophysical Journal| volume = 727| issue = 1| page = 57| year = 2011| last1 = Spiegel | first1 = D. S. |last2=Burrows |first2=Adam | last3 = Milsom | first3 = J. A. | bibcode = 2011ApJ...727...57S|arxiv = 1008.5150 | s2cid = 118513110}}</ref> Štaviše, deuterija je prilično malo, tako da faza sagorjevanja deuterija zapravo ne traje dugo; za razliku od sagorevanja vodika u zvjezdi, sagorjevanje deuterija ne utiče značajno na buduću evoluciju objekta.<ref name=Hatzes/> Odnos između mase i poluprečnika (ili gustoće) ne pokazuje nikakvu posebnu osobinu na ovoj granici, prema kojoj smeđi patuljci imaju istu fiziku i unutrašnju strukturu kao lakši jovijanski planeti, te bi se prirodnije smatrali planetama.<ref name=Hatzes>{{cite journal |arxiv=1506.05097 |last1=Hatzes |first1=Artie P. |author-link1=Artie P. Hatzes |last2=Rauer |first2=Heike |author-link2=Heike Rauer |title=A Definition for Giant Planets Based on the Mass-Density Relationship |year=2015 |doi=10.1088/2041-8205/810/2/L25 |volume=810 |issue=2 |journal=The Astrophysical Journal |page=L25 |bibcode=2015ApJ...810L..25H |s2cid= 119111221}}</ref><ref name="ChenKipping">{{cite journal |last1=Chen |first1=Jingjing |last2=Kipping |first2=David |date=2016 |title=Probabilistic Forecasting of the Masses and Radii of Other Worlds |journal=The Astrophysical Journal |volume=834 |issue=1 |page=17 |arxiv=1603.08614 |doi=10.3847/1538-4357/834/1/17 |s2cid=119114880 |doi-access=free}}</ref> Dakle, mnogi katalozi egzoplaneta uključuju objekte teže od 13 Jupiterovih masa, ponekad i do 60 Jupiterovih masa<ref>{{cite journal |last1=Schneider |first1=Jean |last2=Dedieu |first2=Cyril |last3=Le Sidaner |first3=Pierre |last4=Savalle |first4=Renaud |last5=Zolotukhin |first5=Ivan |title=Defining and cataloging exoplanets: The exoplanet.eu database |date=2011 |volume=532 |issue=79 |journal=[[Astronomy & Astrophysics]] |arxiv=1106.0586 |doi=10.1051/0004-6361/201116713 |pages=A79 |bibcode=2011A&A...532A..79S |s2cid=55994657}}</ref><ref name=corot>{{cite book |last=Schneider |first=Jean |arxiv=1604.00917 |chapter=Exoplanets versus brown dwarfs: the CoRoT view and the future |title=The CoRoT Legacy Book |date=juli 2016 |page=157 |doi=10.1051/978-2-7598-1876-1.c038 |isbn=978-2-7598-1876-1|s2cid=118434022}}</ref><ref name="eod">{{cite journal |arxiv=1012.5676 |title=The Exoplanet Orbit Database |date=2010 |bibcode=2011PASP..123..412W |doi=10.1086/659427 |volume=123 |issue=902 |journal=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] |pages=412–422 |last1=Wright |first1=Jason T. |last2=Fakhouri |first2=Onsi |last3=Marcy |first3=Geoffrey W. |author-link3=Geoffrey Marcy |last4=Han |first4=Eunkyu |last5=Feng |first5=Y. Katherina |last6=Johnson |first6=John Asher |author-link6=John Johnson (astronomer) |last7=Howard |first7=Andrew W. |last8=Fischer |first8=Debra A. |author-link8=Debra Fischer |last9=Valenti |first9=Jeff A. |last10=Anderson |first10=Jay |last11=Piskunov |first11=Nikolai |s2cid=51769219}}</ref><ref>[http://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/docs/exoplanet_criteria.html Exoplanet Criteria for Inclusion in the Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150127102447/http://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/docs/exoplanet_criteria.html |date=27. 1. 2015}}, NASA Exoplanet Archive</ref> (granica za sagorjevanje vodika i pretvaranje u zvijezdu je oko 80 Jupiterovih masa).<ref name=Hatzes/> Situacija zvijezda glavne sekvence korištena je i za argumentaciju za takvu inkluzivnu definiciju "planete", jer se one također uveliko razlikuju po dva reda veličine koje pokrivaju, u svojoj strukturi, atmosferi, temperaturi, spektralnim karakteristikama i vjerovatno mehanizmima formiranja; ipak se svi smatraju jednom klasom, budući da su svi objekti hidrostatičke ravnoteže koji prolaze kroz nuklearno sagorjevanje.<ref name=Hatzes/> === Objekat planetarne mase === [[File:25 solar system objects smaller than Earth.jpg|thumb|upright=1.6|Mjeseci planetarne mase u skali, u poređenju sa Merkurom, Venerom, Zemljom, Marsom i Plutonom. Granični [[Protej (mjesec)|Protej]] i [[Nereida (mjesec)|Nereida]] (otprilike iste veličine kao okrugli Mimas) su uključeni. Nesnimljena [[Disnomija (mjesec)|Disnomija]] (srednje veličine između Tetide i Encelada) nije prikazana; u svakom slučaju vjerovatno nije čvrsto tijelo.<ref name="Brown2023">{{cite journal |first1 = Michael E. |last1 = Brown |first2 = Bryan |last2 = Butler |title = Masses and densities of dwarf planet satellites measured with ALMA |journal = The Planetary Science Journal|date = oktobar 2023 |volume = 4 |issue = 10|id = 193|pages = 6 |doi-access = free |doi = 10.3847/PSJ/ace52a |arxiv = 2307.04848 |bibcode = 2023PSJ.....4..193B|s2cid =}}</ref>]] Geonaučnici često odbacuju definiciju IAU, radije smatraju okrugle mjesece i patuljaste planete planetama. Neki naučnici koji prihvataju IAU definiciju "planeta" koriste druge termine za tijela koja zadovoljavaju geofizičke definicije planeta, kao što je "svijet".<ref name=metzger22/> Termin "objekat planetarne mase" se također koristi za označavanje dvosmislenih situacija u vezi s egzoplanetima, kao što su objekti sa masom tipičnom za planetu koji slobodno plutaju ili kruže oko smeđeg patuljka umjesto zvijezde.<ref name=iauexo/> == Mitologija i imenovanje == Čin imenovanja planeta i njihovih karakteristika je poznat kao [[planetarna nomenklatura]]. Imenovanje planeta se razlikuje između planeta [[Sunčev sistem|Sunčevog sistema]] i [[Vansolarna planeta|egzoplaneta]] (planeta drugih [[Planetarni sistem|planetarnih sistema]]). Ekstrasolarne planete se obično nazivaju po njihovoj matičnoj zvijezdi i njihovom redoslijedu otkrića unutar svog planetarnog sistema, kao što je [[Proxima Centauri b]]. Nazivi za planete Sunčevog sistema (osim Zemlje) potiču iz prakse imenovanja koju su uzastopno razvili [[Babilon]]ci, [[Grci]] i [[Rimsko Carstvo|Rimljani]] u [[antika|antici]]. Praksa kalemljenja imena bogova na planete gotovo je sigurno posuđena od Babilonaca i starih Grka, a potom od Rimljana. Babilonci su nazvali [[Venera (mitologija)|Veneru]] po [[sumer]]skoj boginji ljubavi s akadskim imenom Ištar; [[Mars (mitologija)|Mars]] po bogu rata, Nergalu; [[Merkur (mitologija)|Merkur]] po njihovom bogu mudrosti Nabu; i [[Jupiter (mitologija)|Jupiter]] po njihovom glavnom bogu, Marduku.<ref>{{Cite journal |last=Huxley |first=Margaret |date=2000 |title=The Gates and Guardians in Sennacherib's Addition to the Temple of Assur |journal=Iraq |volume=62 |pages=109–137 |doi=10.2307/4200484 |jstor=4200484 |s2cid=191393468 |issn=0021-0889}}</ref> Previše je podudarnosti između grčkih i babilonskih konvencija o imenovanju da bi one nastale odvojeno.<ref name=practice/> S obzirom na razlike u [[mitologija|mitologiji]], prepiska nije bila savršena. Na primjer, babilonski Nergal je bio bog rata, pa su ga Grci identificirali sa [[Ares]]om. Za razliku od Aresa, Nergal je također bio bog [[Kuga|kuge]] i vladar podzemlja.<ref>{{cite book|last=Wiggermann|first=Frans A. M.|chapter=Nergal A. Philological|title=Reallexikon der Assyriologie|chapter-url=http://publikationen.badw.de/en/rla/index#8358|year=1998|publisher=Bavarian Academy of Sciences and Humanities|access-date=12. 7. 2022|archive-date=6. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606083853/http://publikationen.badw.de/en/rla/index#8358|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Koch |first=Ulla Susanne |url=https://books.google.com/books?id=8QiwAqGlmAQC |title=Mesopotamian Astrology: An Introduction to Babylonian and Assyrian Celestial Divination |date=1995 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-87-7289-287-0 |pages=128–129 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cecilia |first=Ludovica |date=6. 11. 2019 |title=A Late Composition Dedicated to Nergal |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/aofo-2019-0014/html |journal=Altorientalische Forschungen |volume=46 |issue=2 |pages=204–213 |doi=10.1515/aofo-2019-0014 |hdl=1871.1/f23ff882-1539-4906-bc08-049906f8d505 |s2cid=208269607 |issn=2196-6761 |hdl-access=free |access-date=12. 7. 2022 |archive-date=22. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014922/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/aofo-2019-0014/html |url-status=live}}</ref> U staroj Grčkoj, dva velika svjetla, Sunce i Mjesec, zvali su se [[Helije]] i [[Selena]], dva drevna božanstva [[Titani|Titana]]; najsporija planeta, [[Saturn]], zvala se Phainon, osvjetljivač; slijedi Phaethon, [[Jupiter]], "svijetli"; crvena planeta, [[Mars]] je bio poznat kao Pyroeis, "vatreni"; najsjajnija, [[Venera]], bila je poznata kao Fosfor, donosilac svjetlosti; a prolazna konačna planeta, [[Merkur]], zvala se Stilbon, blistav. Grci su svaku planetu dodijelili jednom u svom [[Panteon|panteonu bogova]], [[Olimpski bogovi|Olimpijcima]] i ranijim [[Titani]]ma:<ref name=practice/> * Helije i Selena su bila imena i planeta i bogova, oboje su bili Titani (kasnije su ih istisnuli Olimpski bogovi [[Apolon]] i [[Artemida]]); * Fainon je bio svet za [[Kron (titan)|Krona]], Titana koji je bio otac Olimpijaca; * Faeton je bio svet za [[Zeus]]a, Kronovog sina koji ga je svrgnuo sa vlasti; * Piros je dat [[Ares]]u, sinu Zeusa i bogu rata; * [[Fosfor (mitologija)|Fosforom]] je vladala [[Afrodita]], boginja ljubavi; i * Stilbonom sa svojim brzim kretanjem, vladao je [[Hermes]], glasnik bogova i bog učenja i pameti.<ref name="practice" /> [[File:Olympians.jpg|thumb|upright|Grčki bogovi [[Olimpski bogovi|Olimpa]], po kojima su izvedena rimska imena planeta Sunčevog sistema]] Iako moderni Grci i dalje koriste svoja drevna imena za planete, drugi evropski jezici, zbog uticaja [[Rimsko Carstvo|Rimskog carstva]], a kasnije i [[Katolička crkva|Katoličke crkve]], koriste rimska (latinska), a ne grčka imena. Rimljani su naslijedili protoindoevropsku mitologiju kao i Grci i dijelili s njima zajednički panteon pod različitim imenima, ali Rimljanima je nedostajala bogata narativna tradicija koju je grčka poetska kultura dala svojim bogovima. Tokom kasnijeg perioda [[Rimska Republika|Rimske republike]], rimski pisci su posudili veliki dio grčkih narativa i primjenili ih na svoj [[panteon]], do tačke u kojoj su postali praktično nerazlučivi.<ref>Rengel,&nbsp;Marian;&nbsp;Daly,&nbsp;Kathleen&nbsp;N.&nbsp;(2009).&nbsp;''[https://books.google.com/books?id=c7cNB-JaZA8C&q=%22Hellenization%20refers%22 Greek and Roman Mythology, A to Z] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221229103416/https://www.google.com/books/edition/Greek_and_Roman_Mythology_A_to_Z/c7cNB-JaZA8C?hl=en&gbpv=1&bsq=%22Hellenization%20refers%22 |date=29. 12. 2022}}''.&nbsp;United States:&nbsp;Facts On File, Incorporated. p. 66.</ref> Kada su Rimljani proučavali grčku astronomiju, dali su planetama imena svojih bogova: Mercurius (za Hermesa), Venera (Afrodita), Mars (Ares), Iuppiter (Zeus) i Saturnus (Kron). Neki Rimljani, slijedeći vjerovanje čije je moguće porijeklo iz Mesopotamije, ali se razvilo u helenističkom Egiptu, vjerovali su da sedam bogova po kojima su planete nazvane obavljaju smjene po satu u obavljanju poslova na Zemlji. Redoslijed pomaka je išao Saturn, Jupiter, Mars, Sunce, Venera, Merkur, Mjesec (od najudaljenije do najbliže planete).<ref name="zerubavel">{{cite book | first=Eviatar |last=Zerubavel |year=1989 |title=The Seven Day Circle: The history and meaning of the week |page=14 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-98165-9 |url=https://books.google.com/books?id=aGahKeojIUoC&pg=PA14 |access-date=7. 2. 2008}}</ref> Dakle, prvi dan je započeo Saturn (1. sat), drugi dan Sunce (25. sat), zatim Mjesec (49. sat), Mars, Merkur, Jupiter i Venera. Budući da je svaki dan imenovao bog koji ga je započeo, ovo je postalo redoslijed dana u sedmici u rimskom kalendaru.<ref name="weekdays">{{cite journal |last1=Falk|first1=Michael |last2=Koresko |first2=Christopher |year=2004 |title=Astronomical names for the days of the week |journal=[[Journal of the Royal Astronomical Society of Canada]] |volume=93 |pages=122–133 |bibcode=1999JRASC..93..122F doi=10.1016/j.newast.2003.07.002 |arxiv=astro-ph/0307398 |s2cid=118954190}}</ref> Na engleskom jeziku subota, nedelja i ponedeljak su direktni prevodi ovih rimskih imena. Ostali dani su preimenovani u Tīw (utorak), Wōden (srijeda), Þunor (četvrtak) i Frīġ (petak), anglosaksonski bogovi koji se smatraju sličnim ili ekvivalentnim Marsu, Merkuru, Jupiteru i Veneri, respektivno.<ref>{{Cite web |last=Ross |first=Margaret Clunies |title=Explainer: the gods behind the days of the week |url=http://theconversation.com/explainer-the-gods-behind-the-days-of-the-week-87170 |access-date=13. 5. 2022 |website=The Conversation |date=januar 2018 |language=en |archive-date=13. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513181134/https://theconversation.com/explainer-the-gods-behind-the-days-of-the-week-87170 |url-status=live}}</ref> Ime Zemlje na engleskom nije izvedeno iz grčko-rimske mitologije. Budući da je općenito prihvaćena kao planeta tek u 17. stoljeću,<ref name="galileo_project" /> ne postoji tradicija da se zove po bogu (isto je istina, barem na engleskom, za Sunce i Mjesec, iako se više generalno ne smatraju planetama). Ime potiče od staroengleske riječi eorþe, što je bila riječ za "zemlju" i "prljavštinu" kao i sam svijet.<ref>{{cite encyclopedia |title=earth |dictionary=Oxford English Dictionary url=https://www.oed.com/viewdictionaryentry/Entry/59023 access-date=7. 5. 2021 |archive-date=10. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142438/https://www.oed.com/viewdictionaryentry/Entry/59023 |url-status=live}}</ref> Kao i kod njegovih ekvivalenata u drugim germanskim jezicima, on u konačnici potiče od protogermanske riječi erþō, kao što se može vidjeti u engleskoj zemlji, njemačkoj Erde, holandskoj aarde i skandinavskoj jord. Mnogi romanski jezici zadržali su staru rimsku riječ terra (ili neku njenu varijaciju) koja se koristila sa značenjem "suha zemlja" za razliku od "more".<ref>{{cite web |last=Harper |first=Douglas |date=septembar 2001 |title=Etymology of "terrain" |website=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrain |access-date=30. 1. 2008 |archive-date=23. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823192155/http://www.etymonline.com/index.php?term=terrain |url-status=live}}</ref> Neromanski jezici koriste svoje izvorne riječi, dok su Grci zadržali svoje izvorno ime, Γή (Ge).<ref>{{cite book |last=Kambas |first=Michael |date=2004 |title=Greek-English, English-Greek Dictionary |url=https://archive.org/details/greekenglishengl0000kamb |location= |publisher=Hippocrene Books |page=[https://archive.org/details/greekenglishengl0000kamb/page/259 259] |isbn=978-0781810029}}</ref> Neevropske kulture koriste druge sisteme planetarnog imenovanja. [[Indija]] koristi sistem zasnovan na [[Navagraha|Navagrahi]], koji uključuje sedam tradicionalnih planeta i uzlazne i silazne [[Mjesečevi čvorovi|lunarne čvorove]] [[Rahu]] i [[Ketu]]. Planete su Surya 'Sunce', Chandra 'Mjesec', Budha za Merkur, Shukra ('svijetlo') za Veneru, Mangala (bog rata) za Mars, Bṛhaspati (vijećnik bogova) za Jupitera i Šani (simbolički vremena) za Saturn.<ref>{{cite thesis |last=Markel |first=Stephen Allen |date=1989 |title=The Origin and Early Development of the Nine Planetary Deities (Navagraha) |type=PhD |publisher=University of Michigan |url=https://www.proquest.com/openview/b2b11d92cbfe7471459b34ddaa2fa18f/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y |access-date=11. 8. 2022 |archive-date=13. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513182636/https://www.proquest.com/openview/b2b11d92cbfe7471459b34ddaa2fa18f/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y |url-status=live}}</ref> Izvorna perzijska imena većine planeta zasnovana su na identifikaciji [[Mezopotamska mitologija|mezopotamskih bogova]] sa iranskim bogovima, analogno grčkim i latinskim imenima. Merkur je Tir ({{Jez-fa|تیر}}) za zapadnoiranskog boga Tiriju (pokrovitelj pisara), analogno Nabuu; Venera je Nāhid (ناهید) za Anahitu; Mars je Bahrām (بهرام) za Verethragnu; a Jupiter je Hormoz (هرمز) za Ahura Mazdu. Perzijski naziv za Saturn, Keyvān (کیوان), je posuđenica iz akadskog kajamānu, što znači "trajan, postojan".<ref>{{cite encyclopedia |url=https://iranicaonline.org/articles/planets |date=20. 9. 2016 |first=Antonio |last=Panaino |title=Planets |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date=24. 2. 2023 |archive-date=24. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224004240/https://iranicaonline.org/articles/planets |url-status=live}}</ref> [[Kina]] i zemlje [[Istočna Azija|istočne Azije]] koje su historijski bile podložne kineskom kulturnom uticaju (kao što su [[Japan]], [[Koreja]] i [[Vijetnam]]) koriste sistem imenovanja zasnovan na pet kineskih elemenata: voda (Merkur 水星 "vodena zvezda"), metal (Venera 金星 "metalna zvijezda"), vatra (Mars 火星 "vatrena zvijezda"), drvo (Jupiter 木星 "drvena zvijezda") i zemlja (Saturn 土星 "zemaljska zvijezda").<ref name="weekdays"/> Imena Urana (天王星 "zvijezda kralja neba"), Neptuna (海王星 "zvijezda kralja mora") i Plutona (冥王星 "kralj zvijezda podzemnog svijeta") na kineskom, korejskom i japanskom su kalkovi zasnovani na ulogama tih bogova u rimskoj i grčkoj mitologiji.<ref name=bianyulin/><ref>{{cite web |title=Planetary linguistics |publisher=nineplanets.org |url=http://nineplanets.org/days.html |access-date=8. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100407154905/http://www.nineplanets.org/days.html |archive-date=7. 4. 2010 |url-status=live}}</ref> U 19. vijeku, [[Alexander Wylie]] i [[Li Shanlan]] preveli su imena prvih 117 asteroida na kineski, a mnoga njihova imena se i danas koriste, npr. Cerera (穀神星 "zvijezda boginje žita"), Pala (智神星 "zvijezda boginje mudrosti"), Juno (婚神星 "zvijezda boginje braka"), Vesta (灶神星 "zvijezda boginje ognjišta") i Hygiea (偞 星 "zvijezda boginje zdravlja").<ref name=lijing>{{cite journal |author1=李竞 [Li Jing] |date=2018 |title=小行星世界中的古典音乐 |url=http://www.term.org.cn/CN/10.3969/j.issn.1673-8578.2018.03.015 |journal=中国科技术语 [China Terminology] |volume=20 |issue=3 |pages=66–75 |doi=10.3969/j.issn.1673-8578.2018.03.015 |access-date=5. 5. 2023 |archive-date=5. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505191254/http://www.term.org.cn/CN/10.3969/j.issn.1673-8578.2018.03.015 |url-status=live}}</ref> Takvi prijevodi su prošireni na neke kasnije manje planete, uključujući i neke od patuljastih planeta otkrivenih u 21. stoljeću, npr. Haumea (妊神星 "zvijezda boginje trudnoće", Makemake (鳥神星 "zvijezda boginje ptica") i Eris (鬩神星 "zvijezda boginje svađe"). Međutim, osim poznatijih asteroida i patuljastih planeta, mnogi od tih naziva se rijetko nalaze izvan kineskih astronomskih rječnika.<ref name=bianyulin>{{cite journal |author1=卞毓麟 [Bian Yulin] |title="阋神星"的来龙去脉 |url=https://nadc.china-vo.org/astrodict/s/2016/committeeArticles/Eris_history_BianYuLin_2007.pdf |journal=中国科技术语 [China Terminology] |volume=9 |issue=4 |date=2007 |pages=59–61 |doi=10.3969/j.issn.1673-8578.2007.04.020 |access-date=21. 9. 2022 |language=zh-cn |url-access=limited |archive-date=21. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921143511/https://nadc.china-vo.org/astrodict/s/2016/committeeArticles/Eris_history_BianYuLin_2007.pdf |url-status=live}}</ref> U tradicionalnoj hebrejskoj astronomiji, sedam tradicionalnih planeta imaju (većim dijelom) opisna imena – Sunce je חמה Ḥammah ili "vrući", Mjesec je לבנה Levanah ili "bijeli", Venera je כוכב נוגה ili Kokhav "svetla planeta", Merkur je כוכב Kokhav ili "planeta" (s obzirom na nedostatak karakteristika), Mars je מאדים Ma'adim ili "crveni", a Saturn je שבתאי Shabbatai ili "onaj koji miruje" (upućivanje na njegovo sporo kretanje u odnosu na druge vidljive planete).<ref name=Hebrew>{{cite journal |last1=Stieglitz |first1=Robert |date=Apr 1981 |title=The Hebrew names of the seven planets |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1981-04_40_2/page/135 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=40 |issue=2 |pages=135–137 |doi=10.1086/372867 |jstor=545038 |s2cid=162579411}}</ref> Neparni je Jupiter, koji se zove צדק Tzedeq ili "pravda".<ref name=Hebrew /> Hebrejska imena su izabrana za Uran (אורון Oron, "mala svjetlost") i Neptun (רהב Rahab, biblijsko morsko čudovište) 2009;<ref>{{cite news |last=Ettinger |first=Yair |date=31. 12. 2009 |title=Uranus and Neptune Get Hebrew Names at Last |url=https://www.haaretz.com/2009-12-31/ty-article/uranus-and-neptune-get-hebrew-names-at-last/0000017f-ec5c-ddba-a37f-ee7ecaf10000 |work=[[Haaretz]] |location= |access-date=5. 10. 2022 |archive-date=5. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005082216/https://www.haaretz.com/2009-12-31/ty-article/uranus-and-neptune-get-hebrew-names-at-last/0000017f-ec5c-ddba-a37f-ee7ecaf10000 |url-status=live}}</ref> prije toga su imena "Uran" i "Neptun" jednostavno bila posuđena.<ref>{{cite journal |last1=Zucker |first1=Shay |date=2011 |title=Hebrew names of the planets |journal=The Role of Astronomy in Society and Culture, Proceedings of the International Astronomical Union, IAU Symposium |volume=260 |issue= |pages=301–305 |doi=10.1017/S1743921311002432 |bibcode=2011IAUS..260..301Z |s2cid=162671357 |doi-access=free}}</ref> Etimologije za arapska imena planeta su manje shvaćene. Među učenjacima se uglavnom slažu Venera (arapski: الزهرة, az-Zuhara, "sjajni"<ref>{{cite journal |first1=F.J. |last1=Ragep |first2=W. |last2=Hartner |date=24. 4. 2012 |title=Zuhara |journal=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/zuhara-SIM_8195 |via=referenceworks.brillonline.com |access-date=16. 1. 2019 |archive-date=9. 7. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709220502/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/zuhara-SIM_8195 |url-status=live}}</ref>), Zemlja (الأرض, al-ʾArḍ, iz istog korijena kao eretz) i Saturn (زُحَل, Zuḥal, "onaj koji povlači" "<ref>{{cite book |last1=Meyers |first1=Carol L. |last2=O'Connor |first2=M. |last3=O'Connor |first3=Michael Patrick |date= 1983|title=The Word of the Lord Shall Go Forth: Essays in honor of David Noel Freedman in celebration of his sixtieth birthday |publisher=Eisenbrauns |isbn=978-0931464195 |url=https://books.google.com/books?id=leQtcmpcQ-EC&q=zuhal+saturn&pg=PA53 |via=Google Books}}</ref>). Višestruko predložene etimologije postoje za Merkur (عطارد,'uṭārid), Mars (المريخ, al-acrukh) i Jupiter (المشتري, al-muštarī), ali ne postoji konsenzus među učenjacima.<ref>{{cite book |last=Eilers |first=Wilhelm |date=1976 |title=Sinn und Herkunft der Planetennamen |url=https://www.zobodat.at/pdf/Sitz-Ber-Akad-Muenchen-phil-hist-Kl_1975_0001-0138.pdf |location=Munich |publisher=[[Bavarian Academy of Sciences and Humanities]] |access-date=28. 8. 2022 |archive-date=10. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010105840/https://www.zobodat.at/pdf/Sitz-Ber-Akad-Muenchen-phil-hist-Kl_1975_0001-0138.pdf |url-status=live}}</ref><ref> {{cite conference |first=Hannes D. |last=Galter |publication-date=31. 7. 1993|title=Die Rolle der Astronomie in den Kulturen Mesopotamiens |trans-title=The role of astronomy in the cultures of the Mesopotamians |book-title=Beiträge Zum 3. Grazer Morgenländischen Symposion (23–27 September 1991) |conference=3.&nbsp;Grazer Morgenländischen Symposion [Third Graz Oriental Symposium] |date=23–27 September 1991 |place=Graz, Austria |publisher=GrazKult |isbn=978-3853750094 |url=https://books.google.com/books?id=dMgfAQAAIAAJ&q=mustari+jupiter |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite web |author=al-Masūdī |date=1841|title=El-Masūdī's Historical Encyclopaedia, entitled "Meadows of Gold and Mines of Gems." |publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |url=https://books.google.com/books?id=XaVmAAAAMAAJ&q=utarid+mercury+penman&pg=PA204 |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite web |first=Mas'ûdi |last=Ali-Abu'l-Hassan |date=1841|title=Historical Encyclopaedia: Entitled "Meadows of gold and mines of gems" |publisher=Printed for the Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland |url=https://books.google.com/books?d=SqJEAQAAIAAJ&q=Mirrikh+mars&pg=PA204 |via=Google Books }}</ref> Kada su naknadne planete otkrivene u 18. i 19. vijeku, Uran je dobio ime po grčkom božanstvu, a Neptun po rimskom (pandan [[Posejdon]]u). Asteroidi su prvobitno dobili imena i iz mitologije – [[Cerera (mitologija)|Cerera]], [[Junona]] i [[Vesta (mitologija)|Vesta]] su glavne rimske boginje, a Palada je epitet glavne grčke boginje [[Atena|Atene]] – ali kako ih je sve više otkrivano, prvo su počeli da se nazivaju po sve nižim boginjama, a mitološko ograničenje je odbačeno počevši od dvadesetog asteroida Massalia 1852.<ref>{{cite book|last=Schmadel|first=Lutz|title=Dictionary of Minor Planet Names|date=2012|edition=6th|publisher=Springer|page=15|url=https://books.google.com/books?id=aeAg1X7afOoC&pg=PA15|isbn=978-3642297182}}</ref> Pluton (nazvan po grčkom bogu podzemnog svijeta) je dobio klasično ime, jer se smatrao velikom planetom kada je otkriven. Nakon što je otkriveno više objekata dalje od Neptuna, uvedene su konvencije imenovanja ovisno o njihovim orbitama: onima u rezonansi 2:3 s Neptunom (plutino) daju se imena iz mitova o podzemlju, dok su drugima data imena iz mitova o stvaranju. Većina transneptunskih patuljastih planeta nazvani su po bogovima i boginjama iz drugih kultura (npr. Quaoar je nazvan po bogu Tongva), osim Orcusa i Erisa koji su nastavili rimsku i grčku šemu.<ref name="WGSBN-Naming-Guidelines">{{cite web |title = Minor Planet Naming Guidelines (Rules and Guidelines for naming non-cometary small Solar-System bodies) – v1.0 |work = Working Group Small Body Nomenclature |type = PDF |date = 20. 12. 2021 |url = https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |access-date = 1. 5. 2022 |archive-date = 20. 3. 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230320000458/https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |url-status = live}}</ref><ref name="WGSBN-home">{{cite web |title = IAU: WG Small Body Nomenclature (WGSBN) |work = Working Group Small Body Nomenclature |url = https://www.wgsbn-iau.org/ |access-date = 9. 2. 2022 |archive-date = 8. 2. 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220208031049/https://wgsbn-iau.org/ |url-status = live}}</ref> Mjesecima (uključujući i one sa planetarnom masom) se obično daju imena sa nekom asocijacijom na njihovu matičnu planetu. Jupiterovi sateliti sa planetarnom masom nazvani su po četvorici Zeusovih ljubavnica (ili drugih seksualnih partnera); oni od Saturna su nazvani po Kronovoj braći i sestrama, Titanima; oni od Urana su nazvani po likovima iz [[William Shakespeare|Shakespearea]] i Popea (prvobitno posebno iz vilinske mitologije,<ref name="Lassell 1852">{{cite journal| last = Lassell| first = W.| date = 1852| title = Beobachtungen der Uranus-Satelliten| journal = Astronomische Nachrichten| volume = 34| page = 325| bibcode = 1852AN.....34..325.}}</ref> ali se to završilo imenovanjem Mirande). Neptunov mjesec planetarne mase Triton nazvan je po božjem sinu; Plutonov mjesec planetarne mase Haron nazvan je po skelaru mrtvih, koji nosi duše novopokojnika u podzemni svijet (Plutonov domen).<ref>{{cite web |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |title=Gazetteer of Planetary Nomenclature |website=IAU |access-date=27. 6. 2022 |archive-date=21. 8. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821014052/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |url-status=live}}</ref> == Formiranje == {{Main|Nebular hypothesis}} {{multiple image | direction = horizontal | header = Umjetnički dojam | image1 = The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg | caption1 = Protoplanetari disk | image2 = PIA18469-AsteroidCollision-NearStarNGC2547-ID8-2013.jpg | caption2 = Sudar asteroida tokom planetarnog formiranja | width = 200 }} Ne zna se sa sigurnošću kako su planete formirane, preovladavajuća teorija je da se formiraju tokom kolapsa magline u tanak disk plina i prašine. [[Protozvijezda]] se formira u jezgru, okružena rotirajućim protoplanetarnim diskom. Kroz [[Akrecija (astrofizika)|akreciju]] (proces ljepljivog sudara) čestice prašine u disku stalno akumuliraju masu kako bi formirale sve veća tijela. Nastaju lokalne koncentracije mase poznate kao [[planetezimali]], a one ubrzavaju proces akrecije uvlačeći dodatni materijal svojom gravitacionom privlačnošću. Ove koncentracije postaju sve gušće sve dok ne ne uruše pod gravitacijom i formiraju [[Protoplaneta|protoplanete]].<ref>{{cite journal | first=G. W. |last=Wetherill |title=Formation of the Terrestrial Planets |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |date=1980 |volume=18 | issue=1 |pages=77–113 |bibcode=1980ARA&A..18...77W |doi=10.1146/annurev.aa.18.090180.000453}}</ref> Nakon što planeta dostigne masu nešto veću od mase Marsa, ona počinje da akumulira proširenu atmosferu,<ref name=dangelo_bodenheimer_2013>{{cite journal|last1=D'Angelo|first1=G.|last2= Bodenheimer | first2=P. |title=Three-dimensional Radiation-hydrodynamics Calculations of the Envelopes of Young Planets Embedded in Protoplanetary Disks|journal=The Astrophysical Journal|year=2013|volume=778|issue=1|pages=77 (29 pp.)|doi=10.1088/0004-637X/778/1/77|arxiv = 1310.2211 |bibcode = 2013ApJ...778...77D |s2cid=118522228}}</ref> uveliko povećavajući stopu hvatanja planetezimala pomoću [[Aerodinamički otpor|atmosferskog otpora]].<ref>{{cite journal | last1=Inaba | first1=S. | last2=Ikoma | first2=M. |title=Enhanced Collisional Growth of a Protoplanet that has an Atmosphere |journal=Astronomy and Astrophysics |date=2003 |volume=410 | issue=2 |pages=711–723 |bibcode=2003A&A...410..711I |doi = 10.1051/0004-6361:20031248|doi-access=free}}</ref><ref name=dangelo2014>{{cite journal|last1=D'Angelo|first1=G.|last2=Weidenschilling | first2=S. J. |last3=Lissauer | first3=J. J. |last4=Bodenheimer | first4=P. |title=Growth of Jupiter: Enhancement of core accretion by a voluminous low-mass envelope|journal=Icarus|date=2014|volume=241|pages=298–312|arxiv=1405.7305|doi=10.1016/j.icarus.2014.06.029|bibcode=2014Icar..241..298D |s2cid=118572605}}</ref> U zavisnosti od historije nakupljanja čvrstih materija i gasa, može nastati [[Divovske planete|divovska planeta]], [[ledeni div]] ili [[terestrička planeta]].<ref name=lhdb2009>{{cite journal|last1=Lissauer|first1=J. J.|last2=Hubickyj | first2=O. |last3=D'Angelo | first3=G. |last4=Bodenheimer | first4=P. |title=Models of Jupiter's growth incorporating thermal and hydrodynamic constraints| journal=Icarus|year=2009|volume=199|issue=2| pages=338–350|arxiv=0810.5186|doi=10.1016/j.icarus.2008.10.004|bibcode=2009Icar..199..338L |s2cid=18964068}}</ref><ref name=ddl2011>{{cite book|last1=D'Angelo|first1=G.|last2=Durisen|first2=R. H.|last3=Lissauer|first3=J. J.|chapter=Giant Planet Formation|bibcode=2010exop.book..319D|title=Exoplanets|publisher=University of Arizona Press, Tucson, AZ|editor-first=S.|editor-last=Seager|pages=319–346|date=2011|chapter-url=http://www.uapress.arizona.edu/Books/bid2263.htm|arxiv=1006.5486|access-date=1. 5. 2016|archive-date=30. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630164645/http://www.uapress.arizona.edu/Books/bid2263.htm|url-status=live}}</ref><ref name=chambes2011>{{cite book|last=Chambers|first=J.|chapter=Terrestrial Planet Formation|bibcode=2010exop.book..297C|title=Exoplanets|publisher=University of Arizona Press|location=Tucson, AZ|editor-first=S.|editor-last=Seager|pages=297–317|date=2011|chapter-url=http://www.uapress.arizona.edu/Books/bid2263.htm|access-date=1. 5. 2016|archive-date=30. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630164645/http://www.uapress.arizona.edu/Books/bid2263.htm|url-status=live}}</ref> Smatra se da su se regularni sateliti Jupitera, Saturna i Urana formirali na sličan način;<ref name="arxiv0812">{{cite book |author1=Canup, Robin M. |author1-link=Robin Canup |author2=Ward, William R. |title=Origin of Europa and the Galilean Satellites |publisher=[[University of Arizona Press]] |date=2008 |arxiv=0812.4995|bibcode = 2009euro.book...59C |page=59|isbn=978-0-8165-2844-8}}</ref><ref name=dangelo_podolak_2015>{{cite journal|last1=D'Angelo|first1=G.| last2=Podolak | first2=M.|title=Capture and Evolution of Planetesimals in Circumjovian Disks|journal=The Astrophysical Journal|date=2015|volume=806|issue=1|pages=29pp|doi=10.1088/0004-637X/806/2/203|arxiv = 1504.04364 |bibcode = 2015ApJ...806..203D |s2cid=119216797}}</ref> međutim, [[Triton (mjesec)|Triton]] je vjerovatno zarobio [[Neptun]],<ref name="Agnor06">{{Cite journal| doi = 10.1038/nature04792| url = http://extranet.on.br/rodney/curso2010/aula9/tritoncapt_hamilton.pdf| title = Neptune's capture of its moon Triton in a binary–planet gravitational encounter| journal = Nature| volume = 441| issue = 7090| pages = 192–4| year = 2006| last1 = Agnor| first1 = C. B.| last2 = Hamilton| first2 = D. P.| pmid = 16688170| bibcode = 2006Natur.441..192A| s2cid = 4420518| access-date = 1. 5. 2022| archive-date = 14. 10. 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20161014134243/http://extranet.on.br/rodney/curso2010/aula9/tritoncapt_hamilton.pdf}}</ref> a Zemljin [[Mjesec (satelit)|Mjesec]]<ref name="taylor1998">{{cite web |url=http://www.psrd.hawaii.edu/Dec98/OriginEarthMoon.html |title=Origin of the Earth and Moon |last=Taylor |first=G. Jeffrey |date=31. 12. 1998 |work=Planetary Science Research Discoveries |publisher=Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology |access-date=7. 4. 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610011142/http://www.psrd.hawaii.edu/Dec98/OriginEarthMoon.html |archive-date=10. 6. 2010}}</ref> i Plutonov [[Haron (satelit)|Haron]] su možda formirani sudarima.<ref name="Stern_2015"> {{cite journal |title=The Pluto system: Initial results from its exploration by New Horizons |first1=S.A. |last1=Stern |first2=F. |last2=Bagenal |first3=K. |last3=Ennico |first4=G.R. |last4=Gladstone |first5=W.M. |last5=Grundy |first6=W.B. |last6=McKinnon |first7=J.M. |last7=Moore |first8=C.B. |last8=Olkin |first9=J.R. |last9=Spencer |display-authors=4 |journal=Science |date=16. 10. 2015 |pmid=26472913 |page=aad1815 |volume=350 |issue=6258 |doi=10.1126/science.aad1815 |arxiv=1510.07704 |bibcode=2015Sci...350.1815S |s2cid=1220226}}</ref> Kada protozvijezda naraste tako da se zapali i formira zvijezdu, preživjeli disk se uklanja iznutra prema van fotoisparavanjem, solarnim vjetrom, [[Poynting-Robertsonov otpor|Poynting-Robertsonovim otporom]] i drugim efektima.<ref>{{cite thesis | last = Dutkevitch |first = Diane |date =1995 |url =http://www.astro.umass.edu/theses/dianne/thesis.html |archive-url =https://web.archive.org/web/20071125124958/http://www.astro.umass.edu/theses/dianne/thesis.html |archive-date=25. 11. 2007 |title =The Evolution of Dust in the Terrestrial Planet Region of Circumstellar Disks Around Young Stars |type=PhD thesis|publisher=University of Massachusetts Amherst |access-date = 23. 8. 2008 |bibcode=1995PhDT..........D}}</ref><ref>{{cite journal | last1=Matsuyama | first1=I. | last2=Johnstone | first2=D. | last3=Murray | first3=N. |title=Halting Planet Migration by Photoevaporation from the Central Source |journal=The Astrophysical Journal |date = 2005 |volume=585 |issue=2 |pages=L143–L146 |bibcode=2003ApJ...585L.143M |doi = 10.1086/374406|arxiv = astro-ph/0302042 | s2cid=16301955}}</ref> Nakon toga još uvijek može postojati mnogo protoplaneta koje kruže oko zvijezde ili jedna oko druge, ali s vremenom će se mnoge sudariti, bilo da bi formirale veću, kombinovanu protoplanetu ili oslobodile materijal koji druge protoplanete mogu apsorbirati.<ref>{{cite journal | last1=Kenyon |first1=Scott J. | last2=Bromley | first2=Benjamin C. |journal=Astronomical Journal |volume=131 | issue=3 |pages=1837–1850 | date=2006 |doi=10.1086/499807 |title= Terrestrial Planet Formation. I. The Transition from Oligarchic Growth to Chaotic Growth | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-03_131_3/page/1837 | bibcode=2006AJ....131.1837K|arxiv = astro-ph/0503568 |s2cid=15261426}}</ref> Oni objekti koji su postali dovoljno masivni uhvatit će većinu materije u svojim orbitalnim susjedstvima i postati planete. Protoplanete koje su izbjegle sudare mogu postati prirodni sateliti planeta kroz proces gravitacionog hvatanja, ili ostati u pojasevima drugih objekata da postanu [[Patuljasta planeta|patuljaste planete]] ili [[Mala tijela Sunčevog sistema|mala tijela]].<ref>{{Cite journal |last1=Martin |first1=R. G. |last2=Livio |first2=M. |date=1. 1. 2013 |title=On the formation and evolution of asteroid belts and their potential significance for life |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters |language=en |volume=428 |issue=1 |pages=L11–L15 |doi=10.1093/mnrasl/sls003 |issn=1745-3925|doi-access=free |arxiv=1211.0023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Peale |first=S. J. |date=septembar 1999 |title=Origin and Evolution of the Natural Satellites |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.astro.37.1.533 |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=533–602 |doi=10.1146/annurev.astro.37.1.533 |bibcode=1999ARA&A..37..533P |issn=0066-4146 |access-date=13. 5. 2022 |archive-date=13. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513181131/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.astro.37.1.533}}</ref> {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | width = 200 | image1 = 15-044a-SuperNovaRemnant-PlanetFormation-SOFIA-20150319.jpg | image2 = 15-044b-SuperNovaRemnant-PlanetFormation-SOFIA-20150319.jpg | footer_align = center | footer = Izbačeni ostatak supernove koji proizvodi materijal koji stvara planete }} Energetski utjecaji manjih planetezimala (kao i radioaktivni raspad) će zagrijati rastuću planetu, uzrokujući da se barem djelomično otopi. Unutrašnjost planete počinje da se razlikuje po gustoći, sa materijalima veće gustoće koji tonu prema jezgru.<ref>{{cite journal | journal=Icarus |date=1987 |volume=69 | issue=2 |pages=239–248 |last1=Ida |first1=Shigeru | last2=Nakagawa | first2=Yoshitsugu | last3=Nakazawa | first3=Kiyoshi |title= The Earth's core formation due to the Rayleigh-Taylor instability | url=https://archive.org/details/icarus_1987-02_69_2/page/239 |doi=10.1016/0019-1035(87)90103-5 |bibcode=1987Icar...69..239I}}</ref> Manje terestričke planete gube većinu svoje atmosfere zbog ove akrecije, ali izgubljeni plinovi mogu se zamijeniti ispuštanjem iz plašta i naknadnim udarima kometa<ref>{{cite journal | last=Kasting |first=James F. |title=Earth's early atmosphere | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-02-12_259_5097/page/920 |journal=Science |date=1993 |volume=259 |bibcode=1993Sci...259..920K |doi=10.1126/science.11536547 |pmid=11536547 |issue=5097 | pages=920–926|s2cid=21134564}}</ref> (manje planete će izgubiti atmosferu koju steknu raznim [[Atmosferski bijeg|mehanizmima za bijeg]]<ref>{{Cite web |last=Chuang |first=F. |date=6. 6. 2012 |title=FAQ – Atmosphere |url=https://www.psi.edu/epo/faq/atmosphere.html |access-date=13. 5. 2022 |website=Planetary Science Institute |language=en |archive-date=23. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323224518/https://www.psi.edu/epo/faq/atmosphere.html |url-status=live}}</ref>). Sa otkrićem i posmatranjem planetarnih sistema oko zvijezda koje nisu Sunce, postaje moguće razraditi, revidirati ili čak zamijeniti ovaj prikaz. Nivo [[metalicitet]]a– astronomski termin koji opisuje obilje hemijskih elemenata s atomskim brojem većim od 2 (helij) – čini se da određuje vjerovatnoću da će zvijezda imati planete.<ref>{{cite journal |bibcode=2005ApJ...622.1102F |doi=10.1086/428383 |title=The Planet-Metallicity Correlation |journal=The Astrophysical Journal |volume=622 |issue=2 |page=1102 |year=2005 |last1=Fischer |first1=Debra A. |last2=Valenti |first2=Jeff|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |arxiv=1310.7830 |last1=Wang |first1=Ji |title=Revealing a Universal Planet-Metallicity Correlation for Planets of Different Sizes Around Solar-Type Stars |journal=The Astronomical Journal |volume=149 |issue=1 |page=14 |last2=Fischer |first2=Debra A. |year=2013 |doi=10.1088/0004-6256/149/1/14 |bibcode=2015AJ....149...14W|s2cid=118415186}}</ref> Dakle, veća je vjerovatnoća da će zvijezda sa populacijom i bogatom metalom imati značajan planetarni sistem od zvijezde siromašne metalom, populacija II.<ref>{{Cite book |last1=Harrison |first1=Edward Robert |url=https://books.google.com/books?id=kNxeHD2cbLYC |title=Cosmology: The Science of the Universe |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66148-5 |page=114 |language=en |access-date=13. 5. 2022 |archive-date=14. 12. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214142630/https://books.google.com/books?id=kNxeHD2cbLYC |url-status=live}}</ref> == Sunčev sistem == [[Image:Solar System True Color BS.png|right|thumb|upright=1.2|Sunčev sistem, uključujući Sunce, planete, patuljaste planete i veće mjesece (osim Japeta). Udaljenost između tijela nije u omjeru.]] Prema IAU definiciji, postoji osam planeta u Sunčevom sistemu, koje su (na sve većoj udaljenosti od Sunca):<ref name="IAU"/> [[Merkur]], [[Venera]], [[Zemlja (planeta)|Zemlja]], [[Mars]], [[Jupiter]], [[Saturn]], [[Uran]]<nowiki/>i [[Neptun]]. Jupiter je najveći, sa 318 Zemljinih masa, dok je Merkur najmanji, sa 0,055 Zemljinih masa.<ref name="JPL-physical-parameters">{{cite web |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |title=Planetary Physical Parameters |website=Solar System Dynamics |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=11. 7. 2022 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004115344/https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |url-status=live}}</ref> Planete Sunčevog sistema mogu se podijeliti u kategorije na osnovu njihovog sastava. [[Terestrička planeta|Terestričke planete]] su slične [[Zemlja (planeta)|Zemlji]], sa tijelima koja su uglavnom sastavljena od [[kamen]]a i [[Metal (hemija)|metala]]: Merkur, Venera, Zemlja i Mars. Zemlja je najveća terestrička planeta.<ref name=Lewis59>{{cite book |first=John S. |last=Lewis |date=2004 |title=Physics and Chemistry of the Solar System |url=https://archive.org/details/physicschemistry0000lewi_h2v8 |page=[https://archive.org/details/physicschemistry0000lewi_h2v8/page/59 59] |edition=2nd |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-446744-6}}</ref> [[Divovske planete]] su znatno masivnije od terestričkih: Jupiter, Saturn, Uran i Neptun.<ref name=Lewis59/> Po sastavu se razlikuju od rkih planeta. [[Plinoviti div]]ovi, Jupiter i Saturn, prvenstveno su sastavljeni od [[vodik]]a i [[helij]]a i najmasovnije su planete u Sunčevom sistemu. Saturn je za trećinu masivniji od Jupitera, sa 95 Zemljinih masa.<ref name=M19>{{cite web |last1=Marley |first1=Mark |title=Not a Heart of Ice |date=2. 4. 2019 |url=https://www.planetary.org/articles/not-a-heart-of-ice |website=planetary.org |publisher=The Planetary Society |access-date=5. 5. 2022 |language=en |archive-date=12. 8. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812095448/http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2019/not-a-heart-of-ice.html |url-status=live}}</ref> [[Ledeni div]]ovi, Uran i Neptun, prvenstveno se sastoje od materijala niske tačke ključanja kao što su [[voda]], [[metan]] i [[amonijak]], sa gustom atmosferom vodika i helija. Imaju znatno manju masu od plinovitih divova (samo 14 i 17 zemaljskih masa).<ref name=M19/> [[Patuljasta planeta|Patuljaste planete]] su gravitaciono zaobljene, ali nisu očistile svoje orbite od drugih tijela. U rastućem redoslijedu prosječne udaljenosti od Sunca, astronomi se općenito slažu da su [[Cerera (patuljasta planeta)|Cerera]], [[90482 Orcks|Orkus]], [[Pluton]], [[Haumea]], [[Quaoar]], [[Makemake]], [[Gonggong]], [[Erida (patuljasta planeta)|Erida]] i [[90377 Sedna|Sedna]],<ref name=Grundy2019/> iako postoje sumnje za Orkus.<ref name=JWST/> Cerera je najveći objekat u [[Asteroidni pojas|asteroidnom pojasu]], koji se nalazi između orbite [[Mars]]a i [[Jupiter]]a. Ostalih osam orbitiraju izvan Neptuna. Orkus, Pluton, Haumea, Quaoar i Makemake kruže u [[Kuiperov pojas|Kuiperovom pojasu]], koji je drugi pojas malih tijela Sunčevog sistema izvan orbite Neptuna. Gonggong i Erida orbitiraju u [[Raspršeni disk|raspršenom disku]], koji je nešto dalje i, za razliku od Kuiperovog pojasa, nestabilan je prema interakciji sa Neptunom. Sedna je najveći poznati [[odvojeni objekt]], populacija koja nikada ne dolazi dovoljno blizu [[Sunce|Sunca]] da bi stupila u interakciju s bilo kojom od klasičnih planeta; o porijeklu njihovih orbita se još uvijek raspravlja. Svih devet je sličnih terestričkim planetama jer imaju čvrstu površinu, ali su napravljene od leda i kamena, a ne od kamena i metala. Štaviše, svi su manji od Merkura, pri čemu je Pluton najveća poznata patuljasta planeta, a Erida najmasivnija poznata.<ref name="Brown Schaller 2007">{{cite journal| doi = 10.1126/science.1139415| last1 = Brown| first1 = Michael E.| author-link = Michael E. Brown| last2 = Schaller| first2 = Emily L.| s2cid = 21468196| date = 15. 6. 2007| title = The Mass of Dwarf Planet Eris| journal = Science| volume = 316| issue = 5831| page = 1585| pmid = 17569855| bibcode = 2007Sci...316.1585B| url = http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2007/24/pdf.pdf| access-date = 27. 9. 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304053122/http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2007/24/pdf.pdf| archive-date = 4. 3. 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate |title=How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate |website=NASA |date=7. 8. 2017 |access-date=5. 5. 2022 |archive-date=9. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109182908/https://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/ |url-status=dead}}</ref> Postoji najmanje devetnaest mjeseca planetarne mase ili satelitskih planeta — mjeseca dovoljno velikih da poprime elipsoidne oblike:<ref name=planetarysociety/> * Jedan Zemljin satelit: [[Mjesec (satelit)|Mjesec]] * Četiri satelita Jupitera: [[Ija (satelit)|Ija]], [[Evropa (satelit)|Evropa]], [[Ganimed (satelit)|Ganimed]] i [[Kalisto (satelit)|Kalisto]] * Sedam satelita Saturna: [[Mimas (satelit)|Mimas]], [[Enkelad (mjesec)|Enkelad]], [[Tetija (mjesec)|Tetija]], [[Dijona (satelit)|Dijona]], [[Reja (satelit)|Reja]], [[Titan (satelit)|Titan]] i [[Japet (satelit)|Japet]] * Pet Uranovih satelita: [[Miranda (mjesec)|Miranda]], [[Ariel (mjesec)|Ariel]], [[Umbriel (satelit)|Umbriel]], [[Titanija (satelit)|Titanija]] i [[Oberon (mjesec)|Oberon]] * Jedan satelit Neptuna: [[Triton (mjesec)|Triton]] * Jedan satelit Plutona: [[Haron (satelit)|Haron]] Mjesec, Ija i Evropa imaju kompozicije slične zemaljskim planetama; ostali su napravljeni od leda i stijena poput patuljastih planeta, a [[Tetija (mjesec)|Tetija]] je napravljena od skoro čistog leda (Evropa se često smatra ledenom planetom, međutim, obzirom da je njen površinski sloj od leda otežano je proučavanje njene unutrašnjosti.<ref name=planetarysociety/><ref>{{cite book |first=John S. |last=Lewis |date=2004 |title=Physics and Chemistry of the Solar System |url=https://archive.org/details/physicschemistry0000lewi_h2v8 |page=[https://archive.org/details/physicschemistry0000lewi_h2v8/page/425 425] |edition=2nd |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-446744-6}}</ref>) Ganimed i Titan su veći od Merkura po radijusu, a Kalisto mu je skoro jednak, ali sva tri su mnogo manje masivni. Mimas je najmanji objekat za koji se općenito smatra da je geofizička planeta, sa oko šest milionitih dijelova Zemljine mase, iako postoji mnogo većih tijela koja možda nisu geofizičke planete (npr. [[120347 Salacia|Salacia]]).<ref name=Grundy2019/> === Planetarni atributi === Tabele u nastavku sumiraju neka svojstva objekata koji su općenito prihvaćeni da zadovolje geofizičke definicije planeta. Postoji mnogo manjih kandidata za [[Patuljasta planeta|patuljaste planete]], poput Salacije, koji nisu uključeni u tabele jer se astronomi ne slažu oko toga da li su patuljaste planete ili ne (postoji i određena sumnja za Orkus, ali je dovoljno često prihvaćeno da je uključen radi poređenja.) Isto tako, isključeni su i objekti kao što su Pallas i Vesta koji su razvili planetarnu geologiju, ali više nisu okrugli, iako bi ih neki autori bez obzira uključili. Prečnici, mase, orbitalni periodi i periodi rotacije velikih planeta dostupni su u Laboratoriji za mlazni pogon (JPL).<ref name="JPL-physical-parameters"/> JPL također daje njihove poluvelike ose, nagibe i ekscentričnosti planetarnih orbita,<ref>{{Cite web |title=Approximate Positions of the Planets |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/approx_pos.html |access-date=11. 7. 2022 |website=Solar System Dynamics |publisher=Jet Propulsion Laboratory |archive-date=6. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606041419/https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/approx_pos.html |url-status=live}}</ref> a aksijalni nagibi su preuzeti iz baze podataka Horizons.<ref>{{cite web |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons/ |title=Horizons System |website=Solar System Dynamics |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=12. 7. 2022 |archive-date=6. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706192114/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons/ |url-status=live}}</ref> Ostale informacije sumira NASA.<ref name=planetcompare>{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/planet-compare/ |title=Planet Compare |website=Solar System Exploration |publisher=NASA |access-date=12. 7. 2022 |archive-date=9. 3. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309204400/https://solarsystem.nasa.gov/planet-compare/ |url-status=live}}</ref> Podaci za patuljaste planete i mjesece planetarne mase preuzeti su sa liste gravitacijsko zaobljenih objekata Sunčevog sistema, gdje su navedeni izvori. {| class="wikitable sortable" style="margin: 1em auto; text-align: center;" |- ! <!-- # --> ! class="unsortable" | Ime ! Ekvatorijalni <br />prečnik^† ! [[Planetarna masa|Masa]]^† ! [[Poluvelika osa]] ([[Astronomska jedinica|AJ]]) ! [[Orbitalni period]]<br />([[Julijanska godina (astronomija)|Julijanska godina]]) ! [[Inklinacija orbite|Nagib<br />ka ekliptici]] (°) ! [[Ekscentričnost orbite|Orbitna<br />ekscentričnost]] ! [[Rotacijski period]]<br />(dani) ! Potvrđeni<br />[[prirodni satelit]] ! [[Nagib ose]] (°) ! [[Sistem prstenova (astronomija)|Prsteni]] ! class="unsortable" | [[Atmosfera]] |- ! colspan=13 | Glavne planete |- | style="background-color: #DBFFDB;" | [[File:Mercury symbol (bold).svg|14px|☿]] | align=left | [[Merkur]] | 0.383 | 0.06 | 0.39 | 0.24 | 7.00 | 0.206 | 58.65 | 0 | 0.04 | no | minimalna |- | style="background-color: #DBFFDB;" | [[File:Venus symbol (bold).svg|14px|♀]] | align=left | [[Venera]] | 0.949 | 0.81 | 0.72 | 0.62 | 3.39 | 0.007 | 243.02 | 0 | 177.30 | no | [[Ugljik-dioksid|CO₂]], [[Dušik|N₂]] |- | style="background-color: #DBFFDB;" | [[File:Earth symbol (bold).svg|14px|🜨]] | align=left | [[Zemlja (planeta)|Zemlja]]^‡ | 1.000 | 1.00 | 1.00 | 1.00 | 0.0 | 0.017 | 1.00 | [[Mjesec (satelit)|1]] | 23.44 | no | N₂, [[Kisik|O₂]], [[Argon|Ar]] |- | style="background-color: #DBFFDB;" | [[File:Mars symbol (bold).svg|14px|♂]] | align=left | [[Mars]] | 0.532 | 0.11 | 1.52 | 1.88 | 1.85 | 0.093 | 1.03 | [[Marsovi prirodni sateliti|2]] | 25.19 | no | CO₂, N₂, Ar |- | style="background-color: #cc9156;" | [[File:Jupiter symbol (bold).svg|14px|♃]] | align=left | [[Jupiter]] | 11.209 | 317.83 | 5.20 | 11.86 | 1.30 | 0.048 | 0.41 | [[Jupiterovi prirodni sateliti|95]]<!--57 imenovanih, 72 numerisani, 95 poznatih--> | 3.13 | [[Jupiterovi prstenovi|da]] | [[Vodik|H₂]], [[Helij|He]] |- | style="background-color: #cc9156;" | [[File:Saturn symbol (bold).svg|14px|♄]] | align=left | [[Saturn]] | 9.449 | 95.16 | 9.54 | 29.45 | 2.49 | 0.054 | 0.44 | [[Saturnovi prirodni sateliti|146]]<!--63 imenovana, 66 numerisana, 146 poznata--> | 26.73 | [[Saturnovi prstenovi|da]] | H₂, He |- | style="background-color: #DDEEFF;" | [[File:Uranus symbol (bold).svg|14px|⛢]] | align=left | [[Uran]] | 4.007 | 14.54 | 19.19 | 84.02 | 0.773 | 0.047 | 0.72 | [[Uranovi prirodni sateliti|27]]<!--27 imenovanih, 27 potvrđenih, 27 poznati--> | 97.77 | [[Uranovi prstenovi|da]] | H₂, He, [[Metan|CH₄]] |- | style="background-color: #DDEEFF;" | [[File:Neptune symbol (bold).svg|14px|♆]] | align=left | [[Neptun]] | 3.883 | 17.15 | 30.07 | 164.79 | 1.77 | 0.009 | 0.67 | [[Neptunovi prirodni sateliti|14]]<!--13 imenovanih, 13 potvrđenih, 14 poznatih--> | 28.32 | [[Neptunovi prstenovi|da]] | H₂, He, CH₄ |- ! colspan=13 | Patuljaste planete |- | style="background-color: #ffbfff;" | [[File:Ceres symbol (bold).svg|14px|⚳]] | align=left | [[Cerera (patuljasta planeta)|Cerera]] | 0.0742 | 0.00016 | 2.77 | 4.60 | 10.59 | 0.080 | 0.38 | 0 | 4 | no | minimalna |- | style="background-color: #ffbfff;" | [[File:Orcus symbol (bold).svg|14px|🝿]] | align=left | [[90482 Orkus|Orkus]] | 0.072 | 0.0001 | 39.42 | 247.5 | 20.59 | 0.226 | 9.54? | [[Vanth (satelit)|1]] | ? | ? | ? |- | style="background-color: #ffbfff;" | [[File:Pluto monogram (bold).svg|14px|♇]] | align=left | [[Pluton]] | 0.186 | 0.0022 | 39.48 | 247.9 | 17.14 | 0.249 | 6.39 | [[Plutonovi prirodni sateliti|5]] | 119.6 | ne | N₂, CH₄, [[Ugljik-monoksid|CO]] |- | style="background-color: #ffbfff;" | [[File:Haumea symbol (bold).svg|14px|🝻]] | align=left | [[Haumea]] | 0.13 | 0.0007 | 43.34 | 283.8 | 28.21 | 0.195 | 0.16 | [[Haumeaovi prirodni sateliti|2]] | 126? | [[Haumeaovi prstenovi|da]] | ? |- | style="background-color: #ffbfff;" | [[File:Quaoar symbol (bold).svg|14px|🝾]] | align=left | [[50000 Quaoar|Quaoar]] | 0.085 | 0.0002 | 43.69 | 288.0 | 7.99 | 0.038 | 0.74 | [[Weywot|1]] | 14? | [[Quaoarovi prstenovi|da]] | ? |- | style="background-color: #ffbfff;" | [[File:Makemake symbol (bold).svg|14px|🝼]] | align=left | [[Makemake]] | 0.11 | 0.0005 | 45.79 | 306.2 | 28.98 | 0.161 | 0.95 | [[S/2015 (136472) 1|1]] | ? | ? | minimalna |- | style="background-color: #ffbfff;" | [[File:Gonggong symbol (bold).svg|14px|🝽]] | align=left | [[225088 Gonggong|Gonggong]] | 0.10 | 0.0003 | 67.33 | 552.5 | 30.74 | 0.506 | 0.93 | [[Xiangliu (satelit)|1]] | ? | ? | ? |- | style="background-color: #ffbfff;" | [[File:Eris symbol (bold).svg|14px|⯰]] | align=left | [[Erida (patuljasta planeta)|Erida]] | 0.18 | 0.0028 | 67.67 | 559 | 44.04 | 0.436 | 15.79 | [[Disnomija (mjesec)|1]] | 78? | ? | ? |- | style="background-color: #ffbfff;" | [[File:Sedna symbol (bold).svg|14px|⯲]] | align=left | [[90377 Sedna|Sedna]] | 0.078 | ? | 525.86 | 12059 | 11.93 | 0.855 | 0.43 | 0 | ? | ? | ? |- ! colspan=13 style="text-align: left; font-size: small; font-weight: normal; padding: 10px 4px 5px 4px;" | Legenda: {{legend2|#DBFFDB|border=1px solid black|[[Terestrička planeta|terestričke planete]]}}&nbsp;{{legend2|#cc9156|border=1px solid black|[[plinoviti div]]ovi}}&nbsp;{{legend2|#DDEEFF|border=1px solid black|[[ledeni div]]ovi}} (obje kategorije [[Divovske planete|divovskih planeta]])&nbsp;{{legend2|#ffbfff|border=1px solid black|[[patuljaste planete]]}}<br /> ^† Mjereno u odnosu na Zemlju.<br /> ^‡ [[Zemlja (planeta)|Zemljina]] masa je približno 5,972 × 1024 kilograma, a njen ekvatorijalni radijus je približno 6.378 kilometara.<ref name="JPL-physical-parameters">{{cite web |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |title=Planetary Physical Parameters |website=Solar System Dynamics |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=11. 7. 2022 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004115344/https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |url-status=live}}</ref> |} Kako svi sateliti planetarne mase pokazuju sinhronu rotaciju, njihovi periodi rotacije jednaki su njihovim orbitalnim periodima. {| class="wikitable sortable" style="margin: 1em auto; text-align: center;" |- ! colspan=13 | Mjeseci planetarne mase |- ! <!-- # --> ! class="unsortable" | Ime ! Ekvatorijalni<br />prečnik^† ! [[Planetarna masa|Masa]]^† ! [[Poluvelika osa]] ([[kilometar|km]]) ! [[Orbitalni period]]<br />(dani) ! [[Inklinacija orbite|Nagib]]<br />ka [[Primarni ekvator|primarnom ekvatoru]] (°) ! [[Ekscentričnost orbite|Orbitna<br />ekscentričnost]] ! [[Nagib ose]] (°) ! class="unsortable" | [[Atmosfera]] |- | style="background-color: #DBFFDB;" | [[File:Decrescent symbol (bold).svg|14px|☾]] | align=left | [[Mjesec (satelit)|Mjesec]] | 0.272 | 0.0123 | 384,399 | 27.322 | [[Lunarna precesija|18.29–28.58]] | 0.0549 | 6.68 | minimalna |- | style="background-color: #DBFFDB;" | {{Nowrap|[[File:Jupiter symbol (bold).svg|14px|♃]]1}} | align=left | [[Ija (satelit)|Ija]] | 0.285 | 0.0150 | 421,600 | 1.769 | 0.04 | 0.0041 | ≈0 | minimalna |- | style="background-color: #DBFFDB;" | {{Nowrap|[[File:Jupiter symbol (bold).svg|14px|♃]]2}} | align=left | [[Evropa (satelit)|Evropa]] | 0.246 | 0.00804 | 670,900 | 3.551 | 0.47 | 0.009 | ≈0.1 | minimalna |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Jupiter symbol (bold).svg|14px|♃]]3}} | align=left | [[Ganimed (satelit)|Ganimed]] | 0.413 | 0.0248 | 1,070,400 | 7.155 | 1.85 | 0.0013 | ≈0.2 | minimalna |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Jupiter symbol (bold).svg|14px|♃]]4}} | align=left | [[Kalisto (satelit)|Kalisto]] | 0.378 | 0.0180 | 1,882,700 | 16.689 | 0.2 | 0.0074 | ≈0–2 | minimalna |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Saturn symbol (bold).svg|14px|♄]]1}} | align=left | [[Mimas (mjesec)|Mimas]] | 0.031 | 0.00000628 | 185,520 | 0.942 | 1.51 | 0.0202 | ≈0 | |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Saturn symbol (bold).svg|14px|♄]]2}} | align=left | [[Enkelad (mjesec)|Enkelad]] | 0.04 | 0.0000181 | 237,948 | 1.370 | 0.02 | 0.0047 | ≈0 | minimalna |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Saturn symbol (bold).svg|14px|♄]]3}} | align=left | [[Tetija (mjesec)|Tetija]] | 0.084 | 0.000103 | 294,619 | 1.888 | 1.51 | 0.02 | ≈0 | |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Saturn symbol (bold).svg|14px|♄]]4}} | align=left | [[Diona (mjesec)|Diona]] | 0.088 | 0.000183 | 377,396 | 2.737 | 0.019 | 0.002 | ≈0 | minimalna |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Saturn symbol (bold).svg|14px|♄]]5}} | align=left | [[Reja (mjesec)|Reja]] | 0.12 | 0.000386 | 527,108 | 4.518 | 0.345 | 0.001 | ≈0 | minimalna |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Saturn symbol (bold).svg|14px|♄]]6}} | align=left | [[Titan (satelit)|Titan]] | 0.404 | 0.0225 | 1,221,870 | 15.945 | 0.33 | 0.0288 | ≈0.3 | N₂, CH₄ |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Saturn symbol (bold).svg|14px|♄]]8}}<!--NIJE GREŠKA: oni prate oznake rimskih brojeva za SVE satelite, ne samo za okrugle.[[File:Saturn symbol (bold).svg|14px|♄]]7 je Hyperion KOJI NIJE OKRUGAO--> | align=left | [[Japet (mjesec)|Japet]] | 0.115 | 0.000302 | 3,560,820 | 79.322 | 14.72 | 0.0286 | ≈0 | |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Uranus symbol (bold).svg|14px|⛢]]5}} <!--NIJE GREŠKA: brojevi su zamrznuti u 19. veku. Miranda je NAJUNUTARNJIJI okrugli mjesec, ali je otkriven NAKON OSTALA ČETIRI--> | align=left | [[Miranda (mjesec)|Miranda]] | 0.037 | 0.0000110 | 129,390 | 1.414 | 4.22 | 0.0013 | ≈0 | |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Uranus symbol (bold).svg|14px|⛢]]1}} | align=left | [[Ariel (mjesec)|Ariel]] | 0.091 | 0.000226 | 190,900 | 2.520 | 0.31 | 0.0012 | ≈0 | |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Uranus symbol (bold).svg|14px|⛢]]2}} | align=left | [[Umbriel (mjesec)|Umbriel]] | 0.092 | 0.00020 | 266,000 | 4.144 | 0.36 | 0.005 | ≈0 | |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Uranus symbol (bold).svg|14px|⛢]]3}} | align=left | [[Titanija (mjesec)|Titanija]] | 0.124 | 0.00059 | 436,300 | 8.706 | 0.14 | 0.0011 | ≈0 | |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Uranus symbol (bold).svg|14px|⛢]]4}} | align=left | [[Oberon (mjesec)|Oberon]] | 0.119 | 0.000505 | 583,519 | 13.46 | 0.10 | 0.0014 | ≈0 | |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Neptune symbol (bold).svg|14px|♆]]1}} | align=left | [[Triton (mjesec)|Triton]] | 0.212 | 0.00358 | 354,759 | 5.877 | 157 | 0.00002 | ≈0.7 | N₂, CH₄ |- | style="background-color: #FFBFFF;" | {{Nowrap|[[File:Pluto monogram (bold).svg|14px|♇]]1}} | align=left | [[Haron (satelit)|Haron]] | 0.095 | 0.000255 | 17,536 | 6.387 | 0.001 | 0.0022 | ≈0 | |- ! colspan=13 style="text-align: left; font-size: small; font-weight: normal; padding: 10px 4px 5px 4px;" | Legenda: {{legend2|#DBFFDB|border=1px solid black|pretežno kamenit}}&nbsp;{{legend2|#ffbfff|border=1px solid black|pretežno led}}<br /> ^† Mjereno u odnosu na [[Zemlja (planeta)|Zemlju]]. |} == Klasifikacija planeta == Astronomi se razmimoilaze u mišljenju kad su u pitanju male planete, kakve su [[asteroidi]], [[kometa|komete]] i [[Transneptunsko tijelo|transneptunski objekti]] i velike (prave) planete. Planete se u Sunčevom sistemu prema strukturnoj građi dijele na: * '''Planete Zemljine grupe''' (terestrijalne ili stjenovite), koje su slične Zemlji po tome što su uglavnom sastavljene od stijena, tj.u čvrstom su agregatnom stanju. Tu spadaju: Merkur, Venera Zemlja i Mars. * '''Planete Jupiterove grupe''' (jovijanske ili plinovite gigantske planete) koje su sastavljene uglavnom od gasova, vodika i helija, s manjim procentima stijena i leda. Tu spadaju Jupiter, Saturn, Uran i Neptun. * '''Ledene planete''', koje predstavljaju treću kategoriju planeta, a koje uključuju nebeska tijela slična Plutonu i koja su sastavljena od leda. Ovdje bi se još mogla svrstati mnogobrojna neplanetarna nebeska tijela koja predstavljaju ledene mjesece vanjskih planeta Sunčevog sistema (npr. [[Triton]]). Osam pomenutih stjenovitih i plinovitih planeta su u suštini poznate kao velike planete. [[Cerera (patuljasta planeta)|Cerera]] je proglašen planetom prvi put kad je otkriven, ali je potom reklasificiran kao asteroid kada je otkriveno još nekoliko sličnih objekata. Mnogobrojne otkrivene transneptunske objekte koji su vrlo slični Plutonu po orbiti, veličini i sastavu po mišljenjima mnogih treba redefinisati kao male planete. Na primjer [[Mike Brown]] s Caltecha je dao definiciju planete: ''bilo koje nebesko tijelo u Sunčevom sistemu koje je masivnije od ukupne mase svih ostalih nebeskih tijela u sličnoj orbiti''. Prema ovoj definiciji ni Pluton ni Sedna se ne bi trebali ubrajati u planete. Mnogi smatraju da su Zemlja i njen Mjesec dvostruka (binarna) planeta iz sljedećih razloga: * [[Mjesec (satelit)|Mjesec]] ima 1,5 puta veći prečnik od Plutona; * Sunčeva sila gravitacije na Mjesecu je jača od Zemljine sile gravitacije na Mjesecu za oko 2,2 puta. Posljednja činjenica nije jedina u Sunčevom sistemu, ali je neobična za vrlo velike satelite. Ostali sateliti za koje je Sunčeva sila gravitacije aktuelno jača od primarne su: * Posljednji Jupiterov satelit ([[S/2003 J 2]]; s gravitacijom većom od primarne za faktor 1,5); * Posljednji Uranov satelit ([[Ferdinand (mjesec)|S/2001 U 2]]; za faktor 1,2 ); * Dva posljednja Neptunova satelita ([[S/2002 N 4]] i [[S/2003 N 1]]; za faktor 2,1); * Pojedini sateliti asteroida poput S/2001 (22) 1 [[Linus (asteroid)|Linus]] s faktorom od 1,6 i S/1998 (45) 1 [[Mali princ(asteroid)|Mali princ]] (Petit-Prince) s faktorom od 2,8; S/1993 243 (1) [[Daktil(asteroid)|Daktil]] (Dactyl) s faktorom od 1,3; i konačno, [[(66391) 1999 KW4|S/2001 (66391) 1]] s vrlo velikim faktorom od 625). == Ekstrasolarne planete == [[File:Exoplanet detections per year.png|alt=Otkrića egzoplaneta po godinama |thumb|upright=1.2|Otkrivanja [[Vansolarna planeta|egzoplaneta]] po godini od augusta 2023. (NASA Exoplanet Archive)<ref>{{cite web |title=Pre-generated Exoplanet Plots |url=https://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/exoplanetplots/ |website=exoplanetarchive.ipac.caltech.edu |publisher=[[NASA Exoplanet Archive]] |access-date=24. 6. 2022 |archive-date=30. 4. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120430080407/https://exoplanetarchive.ipac.caltech.edu/exoplanetplots/ |url-status=live}}</ref>]] Egzoplaneta ([[Vansolarna planeta|ekstrasolarna planeta]]) je planeta izvan [[Sunčev sistem|Sunčevog sistema]]. Od 1. januara 2024. postoji 5.576 potvrđenih egzoplaneta u 4.113 planetarnih sistema, od kojih 887 sistema ima više od jedne planete. Poznate egzoplanete variraju u veličini od [[Plinoviti div|plinovitih divova]] otprilike dvostruko većih od [[Jupiter]]a do nešto više od veličine [[Mjesec (satelit)|Mjeseca]]. Analiza podataka gravitacionog mikrolensinga sugeriše minimalni prosjek od 1,6 vezanih planeta za svaku zvijezdu u [[Mliječni put|Mliječnom putu]].<ref name="nature.com">{{cite journal |display-authors=4 |last1=Cassan |first1=Arnaud | first2=D. | last2=Kubas | first3=J.-P. | last3=Beaulieu | first4=M. | last4=Dominik | first5=K. | last5=Horne | first6=J. | last6=Greenhill | first7=J. | last7=Wambsganss | first8=J. | last8=Menzies | first9=A. | last9=Williams | first10=U. G. | last10=Jørgensen | first11=A. | last11=Udalski | first12=D. P. | last12=Bennett | first13=M. D. | last13=Albrow | first14=V. | last14=Batista | first15=S. | last15=Brillant | first16=J. A. R. | last16=Caldwell | first17= A. | last17=Cole | first18=Ch. | last18=Coutures | first19=K. H. | last19=Cook | first20=S. | last20=Dieters | first21=D. | last21=Dominis Prester | first22=J. | last22=Donatowicz | first23=P. | last23=Fouqué | first24=K. | last24=Hill | first25=N. | last25=Kains |title=One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-01-12_481_7380/page/167 |journal=Nature |date=12. 1. 2012 |volume=481 |pages=167–169 |doi=10.1038/nature10684 |issue=7380 |bibcode=2012Natur.481..167C |pmid=22237108 |arxiv=1202.0903|s2cid=2614136}}</ref> Početkom 1992. radio astronomi [[Aleksander Wolszczan]] i [[Dale Frail]] objavili su otkriće dvije planete koje kruže oko [[pulsar]]a [[PSR 1257+12]].<ref name="Wolszczan">{{Cite journal | last1 = Wolszczan | first1 = A. |bibcode=1992Natur.355..145W| last2 = Frail | first2 = D. A. | doi = 10.1038/355145a0 | title = A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257 + 12 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 | journal = Nature | volume = 355 | issue = 6356 | pages = 145–147 | year = 1992 | s2cid = 4260368}}</ref> Ovo otkriće je potvrđeno i općenito se smatra prvim konačnim otkrivanjem egzoplaneta. Istraživači sumnjaju da su nastali od ostatka diska koji je ostao od [[Supernova|supernove]] koja je proizvela [[pulsar]].<ref>{{Cite journal |title=Planets Around the Pulsar PSR B1257+12 |url=https://adsabs.harvard.edu/full/2008ASPC..398....3W |access-date=13. 5. 2022 |journal=Extreme Solar Systems |bibcode=2008ASPC..398....3W |last1=Wolszczan |first1=Alex |year=2008 |volume=398 |pages=3+ |archive-date=13. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513200823/https://adsabs.harvard.edu/full/2008ASPC..398....3W |url-status=live}}</ref> Prvo potvrđeno otkriće ekstrasolarne planete koja kruži oko obične zvijezde glavne sekvence dogodilo se 6. oktobra 1995, kada su [[Michel Mayor]] i [[Didier Queloz]] sa [[Univerzitet u Ženevi|Univerziteta u Ženevi]] objavili otkrivanje [[51 Pegasi b]], egzoplanete oko [[51 Pegas]]a.<ref name=whatworlds>{{cite web |url=http://www.cbc.ca/news/technology/what-worlds-are-out-there-a-field-guide-to-exoplanets-1.3734359 |title=What worlds are out there? |work=[[Canadian Broadcasting Corporation]] |language=en |date=25. 8. 2016 |access-date=5. 6. 2017 |archive-date=25. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825161047/http://www.cbc.ca/news/technology/what-worlds-are-out-there-a-field-guide-to-exoplanets-1.3734359 |url-status=live}}</ref> Od tada do [[Kepler (svemirski teleskop)|Kepler misije]], većina poznatih ekstrasolarnih planeta bili su plinoviti divovi uporedivi po masi sa Jupiterom ili veći jer su ih lakše detektirali. Katalog Keplerovih planeta kandidata sastoji se uglavnom od planeta veličine [[Neptun]]a i manjih, sve do manjih od [[Merkur]]a.<ref>{{Cite web |last=Chen |first=Rick |date=23. 10. 2018 |title=Top Science Results from the Kepler Mission |url=http://www.nasa.gov/kepler/topscience |access-date=11. 7. 2022 |website=NASA |quote=The most common size of planet Kepler found doesn't exist in our solar system—a world between the size of Earth and Neptune—and we have much to learn about these planets. |archive-date=11. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711224819/https://www.nasa.gov/kepler/topscience/ |url-status=dead}}</ref><ref name="Barclay-2013">{{Cite journal |last1=Barclay |first1=Thomas |last2=Rowe |first2=Jason F. |last3=Lissauer |first3=Jack J. |last4=Huber |first4=Daniel |last5=Fressin |first5=François |last6=Howell |first6=Steve B. |last7=Bryson |first7=Stephen T. |last8=Chaplin |first8=William J. |last9=Désert |first9=Jean-Michel |last10=Lopez |first10=Eric D. |last11=Marcy |first11=Geoffrey W. |display-authors=4 |date=28. 2. 2013 |title=A sub-Mercury-sized exoplanet |url=http://www.nature.com/articles/nature11914 |journal=Nature |language=en |volume=494 |issue=7438 |pages=452–454 |doi=10.1038/nature11914 |pmid=23426260 |arxiv=1305.5587 |bibcode=2013Natur.494..452B |s2cid=205232792 |issn=0028-0836 |access-date=11. 7. 2022 |archive-date=19. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019020640/https://www.nature.com/articles/nature11914 |url-status=live}}</ref> Godine 2011. tim [[Kepler (svemirski teleskop)|Kepler svemirskog teleskopa]] izvijestio je o otkriću prvih ekstrasolarnih planeta veličine Zemlje koje kruže oko zvijezde slične [[Sunce|Suncu]], [[Kepler-20e]] i [[Kepler-20f]].<ref name="NASA-20111220">{{cite web|last=Johnson|first=Michele|title=NASA Discovers First Earth-size Planets Beyond Our Solar System|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-20-system.html|publisher=[[NASA]]|date=20. 12. 2011|access-date=20. 12. 2011|archive-date=16. 5. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516230313/https://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler-20-system.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Nature-20111220">{{cite journal |last=Hand |first=Eric |title=Kepler discovers first Earth-sized exoplanets |doi=10.1038/nature.2011.9688 |date=20. 12. 2011 |journal=[[Nature (journal)|Nature]]|s2cid=122575277}}</ref><ref name="NYT-20111220">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |title=Two Earth-Size Planets Are Discovered |url=https://www.nytimes.com/2011/12/21/science/space/nasas-kepler-spacecraft-discovers-2-earth-size-planets.html |date=20. 12. 2011 |newspaper=The New York Times |access-date=21. 12. 2011 |archive-date=20. 12. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111220234625/http://www.nytimes.com/2011/12/21/science/space/nasas-kepler-spacecraft-discovers-2-earth-size-planets.html |url-status=live}}</ref> Od tog vremena, identifikovano je više od 100 planeta koje su približno iste veličine kao Zemlja, od kojih 20 kruži u [[Nastanjiva zona|nastanjivoj zoni]] svoje zvijezde – raspon orbita u kojima bi terestrička planeta mogla održati tekuću vodu na svojoj površini, ako ima dovoljan atmosferski pritisak.<ref name=kopparapu-2013>{{cite journal |title=A revised estimate of the occurrence rate of terrestrial planets in the habitable zones around kepler m-dwarfs |author=Kopparapu, Ravi Kumar |journal=The Astrophysical Journal Letters |date=2013 |volume=767 |issue=1 |doi=10.1088/2041-8205/767/1/L8 |arxiv=1303.2649 |page=L8|bibcode = 2013ApJ...767L...8K|s2cid=119103101}}</ref><ref>{{cite web|first=Traci|last=Watson|url=https://www.usatoday.com/story/news/2016/05/10/kepler-finds-new-planets/84187098/|title=NASA discovery doubles the number of known planets|date=10. 5. 2016|work=[[USA Today]]|access-date=10. 5. 2016|archive-date=10. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510184735/http://www.usatoday.com/story/news/2016/05/10/kepler-finds-new-planets/84187098/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog |title=The Habitable Exoplanets Catalog |website=Planetary Habitability Laboratory |publisher=University of Puerto Rico at Arecibo |access-date=12. 7. 2022 |archive-date=20. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020180543/http://phl.upr.edu/projects/habitable-exoplanets-catalog |url-status=live}}</ref> Smatra se da jedna od pet zvijezda nalik Suncu ima planet veličine Zemlje u svojoj nastanjivoj zoni, što sugeriše da bi se najbliža očekivala na udaljenosti od 12 svjetlosnih godina od Zemlje. Učestalost pojavljivanja takvih zemaljskih terestrička je jedna od varijabli u [[Drakeova jednačina|Drakeovoj jednačini]], koja procjenjuje broj inteligentnih, komunicirajućih civilizacija koje postoje u Mliječnom putu.<ref>{{cite news | last=Drake |first=Frank |title=The Drake Equation Revisited |publisher=Astrobiology Magazine |date=29. 9. 2003 |url=http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection&task=detail&id=610 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628180502/http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection&task=detail&id=610 |archive-date=28. 6. 2011 |access-date=23. 8. 2008 |url-status=usurped}}</ref> Postoje vrste planeta kakve ne postoje u Sunčevom sistemu: [[Superzemlja|superzemlje]] i [[minineptun]]i, koji imaju mase između Zemlje i Neptuna. Očekuje se da će objekti ispod dva puta većih od Zemlje biti stjenoviti poput Zemlje; osim toga, oni postaju mješavina isparljivih tvari i plina poput Neptuna.<ref name="ChenKipping">{{cite journal |last1=Chen |first1=Jingjing |last2=Kipping |first2=David |date=2016 |title=Probabilistic Forecasting of the Masses and Radii of Other Worlds |journal=The Astrophysical Journal |volume=834 |issue=1 |page=17 |arxiv=1603.08614 |doi=10.3847/1538-4357/834/1/17 |s2cid=119114880 |doi-access=free}}</ref> Planeta [[Gliese 581 c]], s masom 5,5-10,4 puta većom od mase Zemlje,<ref>{{cite journal |doi=10.1051/0004-6361/200912172 |bibcode=2009A&A...507..487M |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=507 |issue=1 |year=2009 |pages=487–494 |last1=Mayor |first1=Michel |last2=Bonfils |first2=Xavier |last3=Forveille |first3=Thierry |last4=Delfosse |first4=Xavier |last5=Udry |first5=Stéphane |last6=Bertaux |first6=Jean-Loup |last7=Beust |first7=Hervé |last8=Bouchy |first8=François |last9=Lovis |first9=Christophe |last10=Pepe |first10=Francesco |last11=Perrier |first11=Christian |last12=Queloz |first12=Didier |last13=Santos |first13=Nuno C. |title=The HARPS search for southern extra-solar planets, XVIII. An Earth-mass planet in the GJ 581 planetary system |arxiv=0906.2780 |display-authors=3 |url=http://obswww.unige.ch/~udry/Gl581_preprint.pdf |s2cid=2983930 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521052641/http://obswww.unige.ch/~udry/Gl581_preprint.pdf |archive-date=21. 5. 2009}}</ref> privukla je pažnju svojim otkrićem da bi se potencijalno nalazila u naseljivoj zoni,<ref name="BBC1">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6589157.stm |title=New 'super-Earth' found in space |access-date=25. 4. 2007 |date=25. 4. 2007 |work=BBC News |archive-date=10. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110172300/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6589157.stm |url-status=live}}</ref> iako su kasnije studije zaključile da je zapravo preblizu svojoj zvijezdi da bi bila naseljiva.<ref name="blo07">{{cite journal|bibcode=2007A&A...476.1365V|author=von Bloh|display-authors=etal|date=2007|title=The Habitability of Super-Earths in Gliese 581 |journal=[[Astronomy and Astrophysics]]|volume=476|issue=3|pages=1365–1371|doi=10.1051/0004-6361:20077939 |arxiv = 0705.3758 |s2cid=14475537}}</ref> Poznate su i planete masivnije od Jupitera, koje se neprimjetno prostiru u carstvo [[Smeđi patuljak|smeđih patuljaka]].<ref name=Hatzes/> Pronađene su egzoplanete koje su mnogo bliže svojoj matičnoj zvijezdi nego što je bilo koja planeta u Sunčevom sistemu Suncu. Merkuru, najbližoj planeti Suncu na 0,4 AJ, potrebno je 88 dana za orbitu, ali planete ultra kratkog perioda mogu da orbitiraju za manje od jednog dana. [[Kepler-11]] sistem ima pet svojih planeta u kraćim orbitama od Merkura, a sve su mnogo masivnije od Merkura. Postoje vrući Jupiteri, kao što je [[51 Pegasi b]],<ref name=whatworlds/> koji kruže vrlo blizu svoje zvijezde i mogu ispariti da postanu [[Htonska planeta|htonske planete]], kojima su preostala samo jezgra. Postoje i egzoplanete koje su mnogo dalje od svoje zvijezde. Neptun je udaljen 30 AJ od Sunca i treba mu 165 godina da napravi krug, ali postoje egzoplanete koje su hiljade AJ udaljene od svoje zvijezde i potrebno im je više od milion godina da naprave krug, npr. [[KOKOS-2b]].<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Zhoujian |last2=Liu |first2=Michael C. |last3=Claytor |first3=Zachary R. |last4=Best |first4=William M. J. |last5=Dupuy |first5=Trent J. |last6=Siverd |first6=Robert J. | display-authors=4 |date=1. 8. 2021 |title=The Second Discovery from the COCONUTS Program: A Cold Wide-orbit Exoplanet around a Young Field M Dwarf at 10.9 pc |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=916 |issue=2 |page=L11 |doi=10.3847/2041-8213/ac1123 |arxiv=2107.02805 |bibcode=2021ApJ...916L..11Z |hdl=20.500.11820/4f26e8e5-5d42-4259-bc20-fcb093d664b6 |s2cid=236464073 |issn=2041-8205 |doi-access=free}}</ref> == Također pogledajte == * [[Planete (tabela)|Pregled planeta u Sunčevom sistemu]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.nineplanets.org/ NinePlanets.org] - Putovanje kroz Sunčev sistem * [http://www.iau.org Internacionalna Astronomska Unija] * [http://www.fourmilab.ch/cgi-bin/uncgi/Solar/ Sunčev sistem uživo] * [http://janus.astro.umd.edu/javadir/orbits/ssv.html Posmatrač Sunčevog sistema] (animacija) * [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA-ina potraga za planetama ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225110149/http://planetquest.jpl.nasa.gov/ |date=25. 2. 2011}} * Dan Greenova stranica [https://web.archive.org/web/19990222124056/http://cfa-www.harvard.edu/cfa/ps/icq/ICQPluto.html Klasifikacija planeta] {{Sunčev sistem}} {{Zvijezda}} {{Commonscat|Planets}} [[Kategorija:Planete]] [[Kategorija:Astronomski objekti]] [[Kategorija:Planetologija]] [[Kategorija:Koncepti u astronomiji]] [[Kategorija:Posmatračka astronomija]] 22teokdubd2xkq253o6t3itzq0web8e 0 4693 3914623 3901965 2026-07-26T15:40:15Z WumpusBot 120674 /* 19. vijek */ razne ispravke 3914623 wikitext text/x-wiki {{FebruarKalendar}} '''25. februar / veljača (25. 2)''' jest 56. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine ima još 309 dana (310 u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). == Događaji == * [[1954]] – [[Gamal Abdel Nasser]] postao premijer [[Egipat|Egipta]]. * [[1961]] – Održano treće [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[Švedska|švedskom]] gradu [[Umeå|Umeu]]. * [[1986]] – Predsjednik [[Ferdinand Marcos]] pobjegao s [[Filipini|Filipina]] nakon 20 godina vladavine. * [[1987]] – Počelo 4. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u ženskoj konkurenciji, u [[Finska|finskom]] gradu [[Lahti]]ju. * [[2006]] – Otvoren [[granični prijelaz Kamensko]]. * [[2013]] – Održana [[85. dodjela "Oscara"]]. == Rođeni == === 17. vijek === * [[1643]] – [[Ahmed II]], sultan Osmanlijskog Carstva === 18. vijek === * [[1707]] – [[Carlo Goldoni]], italijanski dramatičar * [[1778]] – [[José de San Martín]], argentinski general i političar, prvi predsjednik [[Peru]]a === 19. vijek === * [[1841]] – [[Pierre-Auguste Renoir]], francuski slikar ([[impresionizam]]) * [[1842]] – [[Karl May]], njemački književnik * [[1866]] – [[Benedetto Croce]], [[italija]]nski [[Filozofija|filozof]], [[politika|političar]], historičar [[umjetnost]]i i književni kritičar * [[1871]] – [[Lesja Ukrajinka]], ukrajinska književnica * [[1873]] – [[Enrico Caruso]], [[italija]]nski operski pjevač * [[1879]] – [[Royal Harwood Frost]], [[SAD|američki]] [[astronom]] * [[1890]] – [[Myra Hess]], britanska pijanistica === 20. vijek === * [[1906]] – [[Boris Papandopulo]], hrvatski kopozitor i dirigent * [[1929]] – [[Jerome Kagan]], američki psiholog * 1929 – [[Zijo Kučukalić]], bosanskohercegovački muzikolog * [[1943]] – [[George Harrison]], engleski gitarist, pjevač, kompozitor, producent i član [[Beatles]]a * [[1949]] – [[Ireen Sheer]], njemačko-američka pop-pjevačica * [[1953]] – [[José Maria Aznar]], španski političar i državnik * [[1960]] – [[Siniša Tubić]], [[SFRJ|jugoslavenski]] olimpijac i član [[bob]]-reprezentacije * [[1965]] – Feđa Isović, bosanskohercegovački [[scenarist]] * [[1962]] – [[Birgit Fischer]], njemačka sportašica * [[1974]] – [[Nína Dögg Filippusdóttir]], islandska glumica i producentica * [[1984]] – [[Diana Rasimovičiūtė]], [[Litvanija|litvanska]] [[biatlon]]ka. * [[1992]] – [[Thomas Diethart]], [[Austrija|austrijski]] [[skijaš-skakač]] * [[1999]] – [[Gianluigi Donnarumma]], italijanski [[nogomet]]ni [[golman]] == Umrli == * [[1865]] – [[Otto Ludwig]], njemački književnik * [[1972]] – [[Abdurezak Hivzi Bjelevac]], bosanskohercegovački književnik * [[1998]] – [[Elly Bašić]], hrvatska pijanistica i muzička pedagogica * [[2020]] – [[Hosni Mubarak]], egipatski državnik == Praznici == {{Proširiti sekciju}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|25 February}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/25/ Na današnji dan (25. februar), BBC.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521135818/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/25/ |date=21. 5. 2023 }} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/february-25/ Na današnji dan (25. februar), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Februar|*-25]] qfe8ez393vsdx5g61po3eq2qqxjbxog 0 4724 3914848 3798055 2026-07-26T17:23:30Z AnToni 2325 /* 20. vijek */ 3914848 wikitext text/x-wiki {{MartKalendar}} '''27. mart / ožujak (27. 3)''' jest 86. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (87. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine ima još 279 dana. == Događaji == * [[1595]] – U bici od Clontibreta pobjeđuju irski pobunjenici protiv engleskih trupa. * [[1794]] – Osnovana mornarica [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]] * [[1958]] – [[Nikita Hruščov]] postao premijer [[SSSR|Sovjetskog Saveza]] * [[1977]] – Dva aviona tipa [[Boeing 747]] sudarila se u nesreći na Tenerifima na [[Kanarska ostrva|Kanarskim ostrvima]], ubivši 583 ljudi u jednoj od najgorih avionskih nesreća u historiji avijacije * [[2001]] – Bounnhang Vorachit postaje premijer [[Laos]]a. * [[2015]] – [[Asteroidi|Asteroid]] [[2014-YB35]] prošao pored [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] brzinom 10000 [[Kilometar na sat|km/s]] na udaljenosti od 2,6 miliona [[Kilometar|km]]. == Rođeni == === 10. vijek === * [[972]] – [[Robert II, kralj Francuske|Robert II]], francuski kralj === 18. vijek === * [[1757]] – [[Jan Václav Stamic]], češki kompozitor i violinista === 19. vijek === * [[1845]] – [[Wilhelm Conrad Roentgen]], njemački fizičar i dobitnik Nobelove nagrade za fiziku * [[1847]] – [[Otto Wallach]], njemački hemičar * [[1871]] – [[Heinrich Mann]], njemački književnik * [[1886]] – [[Ludwig Mies van der Rohe]], njemačko-američki arhitekt * [[1889]] – [[Yakup Kadri Karaosmanoglu]], turski književnik * [[1893]] – [[Karl Mannheim]], mađarski sociolog i filozof === 20. vijek === * [[1909]] – [[Golo Mann]], njemački književnik i historičar * [[1917]] – [[Cyrus Vance]], američki političar * [[1920]] – [[Asuman Baytop]], turska botaničarka * [[1924]] – [[Sarah Vaughan]], američka jazz-pjevačica * [[1927]] – [[Mstislav Rostropovič]], ruski violončelist i dirigent * [[1939]] – [[Beba Selimović]], bosanskohercegovačka interpretatorica sevdalinki * [[1941.]] ** [[Ivan Gašparovič]], slovački političar i državnik ** [[Miki Jevremović]], jugoslavenski i srbijanski pjevač * [[1942]] – [[Michael York]], britanski glumac * [[1945]] – [[Harry Rowohlt]], njemački publicist i prevodilac * [[1952]] – [[Maria Schneider]], francuska glumica * [[1953]] – [[Svein Engen]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac * [[1963.]] ** [[Quentin Tarantino]], američki glumac i režiser ** [[Xuxa]] * [[1969]] – [[Mariah Carey]] * [[1970]] – [[Jason Sklenar]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac * [[1985]] – [[Nadzeja Skardzina]], bjeloruska biatlonka * [[1986]] – [[Manuel Neuer]], njemački golman == Umrli == === 17. vijek === * [[1625]] – [[Jakov I, kralj Engleske|Jakov I]], škotski, engleski i irski kralj === 18. vijek === * [[1770]] – [[Giovanni Battista Tiepolo]], italijanski slikar === 20. vijek === * [[1942]] – [[Vlada Aksentijević]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. * [[1965]] – [[Le Corbusier]], francusko-švicarski arhitekt * [[1992]] – [[James E. Webb]], američki političar === 21. vijek === * [[2020]] – [[Beba Selimović]], bosanskohercegovačka interpretatorica sevdalinki * [[2024]] ** [[Vera Horvat-Pintarić]], hrvatska historičarka umjetnosti ** [[Paul Ernst (biatlonac)|Paul Ernst]], [[Austrija|austrijski]] [[biatlon]]ac == Praznici == * [[Svjetski dan pozorišta]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|27 March}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/27/ Na današnji dan (27. mart), BBC.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221006011317/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/27/ |date=6. 10. 2022 }} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/march-27/ Na današnji dan (27. mart), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Mart|*-27]] 4761qwsn95x824jmgitqhwz0ntnzqqx 0 4861 3914625 3901339 2026-07-26T15:40:26Z WumpusBot 120674 /* Umrli */ razne ispravke 3914625 wikitext text/x-wiki {{JuniKalendar}} '''28. juni / lipanj (28. 6)''' jest 179. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (180. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine ima još 186 dana. == Događaji == * [[1914]] – [[Atentat]] na prijestolonasljednika [[Franz Ferdinand|Franza Ferdinanda]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], što je izazvalo početak [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. * [[1918]] – [[Versajski ugovor]], kraj [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. * [[1921]] – Kralj [[Aleksandar I Karađorđević]] proglasio novi [[ustav]] [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]] – [[Vidovdanski ustav]]. * [[1989]] – Proslava 600. godina od Kosovske bitke – poznati govor [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i početak novog projekta [[Velika Srbija|Velike Srbije]]. * [[1995]] – Na vojnom poligonu kod [[Slunj]]a na privremeno okupiranom području Republike Hrvatske formiran je Korpus specijalnih namjena Vojske SAO Krajine. * [[2001]] – Izručenje Slobodana Miloševića sudu za ratne zločine u [[Haag]]u. * [[2016]] – U [[Teroristički napad na Aerodromu "Atatürk" 2016.|terorističkom napadu]] na [[Aerodrom "Atatürk" Istanbul|Aerodromu "Atatürk"]] u [[Istanbul]]u poginule 42 osobe, a ranjeno oko 240. == Rođeni == === 15. vijek === * [[1478]] – [[Ivan Aragonski i Kastiljski|Ivan, princ od Asturije]] * [[1491]] – [[Henrik VIII]], engleski kralj === 16. vijek === * [[1577]] – [[Peter Paul Rubens]], flamanski slikar === 18. vijek === * [[1712]] – [[Jean-Jacques Rousseau]], francusko-švicarski filozof === 19. vijek === * [[1807]] – [[Anton Philipp Reclam]], njemački izdavač * [[1867]] – [[Luigi Pirandello]], italijanski književnik i dobitnik Nobelove nagrade za književnost * [[1869]] – [[Osman Nuri Hadžić]], [[bosanskohercegovački]] intelektualac i pisac ===== Tekst naslova ===== === 20. vijek === * [[1926]] – [[Mel Brooks]], američki glumac, režiser, scenarist i producent * [[1944]] – [[Aleksandar Ristić]], bosanskohercegovački fudbaler i trener * [[1948]] – [[Kathy Bates]], američka glumica * [[1978]] – [[Kateřina Holubcová]], češka biatlonka i svjetska prvakinja * [[1992]] – [[Joanne Reid]], [[SAD|američka]] [[biatlon]]ka. == Umrli == * [[1568]] – [[Primož Trubar]], slovenski protestanski duhovnik, spisatelj i prevodilac * [[1914]] – [[Franz Ferdinand]], austrougarski prijestolonasljednik * [[1967]] – [[Oskar Maria Graf]], njemački književnik * [[1968]] – [[Otto Hahn]], njemački hemičar i fizičar * [[2026]] – [[Sevgül Uludağ]], [[kipar]]ska novinarka == Praznici == * [[Vidovdan]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|28 June}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/28/ Na današnji dan (28. juni), BBC.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226185646/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/28/ |date=26. 12. 2022 }} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/june-28/ Na današnji dan (28. juni), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juni028]] gv6hdpx40gsm5kmo7bz4dxlywh9l3nx 0 6002 3914852 3900042 2026-07-26T17:23:56Z AnToni 2325 /* Mart */ 3914852 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1970. ([[Rimski brojevi|MCMLXX]])''' bila je uobičajena godina koja je počela u četvrtak po gregorijanskom kalendaru, 1970. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 970. godina 2. milenija, 70. godina 20. stoljeća i prva godina 1970-ih. == Događaji == === Januar === === Februar === * [[1. februar]] – Počelo 10. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1970.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[Švedska|švedskom]] gradu [[Östersund]]u. === Mart === === April === * [[2. april]] – [[Katar]] postao nezavisan od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]]. === Maj === * [[10. maj]] – Otvoreno šesto [[Svjetsko prvenstvo u košarci 1970.]] * [[24. maj]] – Košarkaška reprezentacija [[SFRJ]] pobijedila [[SAD]] na svjetskom prvenstvu u košarci i postala prvak svijeta. === Juni === === Juli === === August === === Septembar === * [[4. septembar]] – [[Salvador Allende]] pobijedio na [[Predsjednički izbori u Čileu 1970.|predsjedničkim izborima]] u [[Čile]]u (36,3%). === Novembar === * [[6. novembar]] – [[Italija]] priznala [[Kina|Kinu]] i uspostavila s njom diplomatske odnose. * [[13. novembar]] – U istočnom [[Pakistan]]u [[ciklon]] brzine 190&nbsp;km/h izazvao plimni val koji je odnio 300.000 ljudskih života. Više od tri miliona stanovnika izgubilo imovinu. * [[16. novembar]] – [[Sirija|Sirijski]] predsjednik [[Nuraddin al Atasi]] svrgnut je [[puč]]em. Naslijedio ga je [[Ahmed Chartiv]], a najmoćniji čovjek je bio [[premijer]] [[Hafiz Asad]], koji je 1991. na [[referendum]]u izabran za [[predsjednik]]a s 99,2% glasova. * [[17. novembar]] – [[Luna program]]: Sovjetski savez spušta letjelicu Lunokhod 1 na Mare Imbrium (More kiša) na Mjesecu. To je bio prvi robot na daljinsko upravljanje koji je spušten na neko drugo svemirsko tijelo, a spustila ga je letjelica Luna 17. * [[17. novembar]] – [[Douglas Engelbart]] patentira prvi kompjuterski miš. * [[25. novembar]] – Japanski pisac [[Yukio Mishima]] počinio [[harakiri]], javno rutualno samoubistvo u znak protesta protiv "vesternizacije" Japana. * [[27. novembar]] – Drugog dana svog putovanja po zemljama [[Azija|Azije]] i [[Okeanija|Okeanije]] papa [[Pavao VI.]] umalo je stradao u atentatu u [[Manila|Manili]]. U svećenika prerušeni kolumbijski slikar pokušao je nožem ubiti vrhovnog crkvenog poglavara. Očito duševno bolesni čovjek stavljen je pod psihijatrijski nadzor. === Decembar === * [[7. decembar]] – Uvjerljiva pobjeda Avami lige na izborima u Istočnom Pakistanu, pobornika autonomije Bengala (kasnije [[Bangladeš]]), dovela je do duboke krize između Istočnog i Zapadnog Pakistana, koja je sljedeće godine eskalirala u građanski rat. == Rođeni == === Januar=== * [[1. januar]] ** [[Michelle Gildernew]], sjevernoirska političarka ** [[Eamonn Walker]], britanski glumac * [[3. januar]] – [[Matt Ross]], američki glumac * [[4. januar]] – [[Maria Kuhlberg]], švedska glumica * [[7. januar]] – [[Magnus Ringman]], švedski novinar * [[12. januar]] – [[Kristin Bengtsson]], švedski nogometaš * [[13. januar]] – [[Marco Pantani]], italijanski biciklist * [[18. januar]] – [[Helena Garabíková]],[[čehoslovačka]] i [[češka]] [[biatlon]]ka * [[19. januar]] ** [[Catarina Eklund]], [[švedska]] [[biatlon]]ka ** [[Christina Eklund]], [[švedska]] [[biatlon]]ka * [[24. januar]] – [[Matthew Lillard]], američki glumac * [[30. januar]] – [[Đorđe Popović (političar)|Đorđe Popović]], bosanskohercegovački političar === Februar === * [[2. februar]] – [[Jevgenij Redkin]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]] i [[Bjelorusija|bjeloloruski]] [[biatlon]]ac, [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] i [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijski prvak]] u biatlonu. * [[3. februar]] – [[Warwick Davis]], britanski glumac * [[6. februar]] – [[Tanja Miletić Oručević]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[Pozorište|pozorišna]] režiserka * [[14. februar]] – [[Simon Pegg]], britanski glumac * [[15. februar]] – [[Muamer Zukorlić]], srbijanski islamski teolog i političar * [[17. februar]] ** [[Zbigniew Filip]], [[Poljska|poljski]] [[biatlon]]ac ** [[Paul Ryan (biatlonac)|Paul Ryan]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac * [[24. februar]] – [[Mihaela Cârstoi]], [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]] * [[28. februar]] – [[Daniel Handler]], američki pisac === Mart === * [[5. mart]] ** [[John Frusciante]], američki gitarist ([[Red Hot Chili Peppers]]) ** [[Aleksandar Vučić]], srbijanski političar i državnik * [[10. mart]] – [[Selma Alispahić]], bosanskohercegovačka pozorišna i filmska glumica * [[12. mart]] – [[Anna Björk]], švedska glumica * [[15. mart]] – [[Aivo Udras]], estonski [[biatlon]]ac * [[16. mart]] – [[Joakim Berg]], švedski kompozitor i pjevač * [[20. mart]] – [[Edoardo Ballerini]], američki glumac * [[21. mart]] – [[Andžela Brice]], [[Latvija|latvijska]] [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]] * [[27. mart]] – [[Jason Sklenar]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac * [[28. mart]] – [[Vince Vaughn]], američki glumac * [[30. mart]] – [[Signe Trosten]], norveška [[biatlon]]ka === April === * [[4. april]] – [[Mark Kirchner]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] i [[Njemačka|njemački]] [[biatlon]]ac * [[8. april]] – [[Andrej Plenković]], hrvatski političar * [[13. april]] – [[Rick Schroder]], američki glumac * [[14. april]] – [[Faruk Šehić]], bosanskohercegovački književnik * [[17. april]] – [[Catherine Sénart]], kanadska glumica * [[22. april]] – [[Ante Tomić (književnik)|Ante Tomić]], [[Hrvatska|hrvatski]] književnik i novinar * [[24. april]] – [[Han Myung-hee]], [[Južna Koreja|južnokorejski]] [[biatlon]]ac * [[25. april]] ** [[Jason Lee]], američki glumac ** [[Jason Wiles]], američki glumac * [[29. april]] ** [[Andre Agassi]], američki teniser ** [[Jari Kainulainen]], finski muzičar ** [[Uma Thurman]], američka glumica === Maj === * [[1. maj]] – [[Siegrid Pallhuber]], italijanska [[biatlon]]ka * [[15. maj]] – [[Frank de Boer]], nizozemski nogometaš * [[22. maj]] ** [[Naomi Campbell]], britanska glumica i fotomodel ** [[Natalija Permjakova]], [[SSSR|sovjetska]] i [[Bjelorusija|bjeloruska]] [[biatlon]]ka * [[27. maj]] – [[Joseph Fiennes]], britanski glumac * [[28. maj]] – [[Glenn Quinn]], irski glumac * [[29. maj]] – [[Jasna Palić-Picukarić]], hrvatska glumica === Juni === * [[1. juni]] – [[Halina Guńka]], [[poljska]] [[biatlon]]ka * [[4. juni]] ** [[Deborah Compagnoni]], italijanska alpska skijašica ** [[Izabella Scorupco]], švedska glumica, fotomodel i pjevačica * [[6. juni]] – [[Alejandro Giró]], argentinski [[biatlon]]ac * [[7. juni]] – [[Cafú]], brazilski nogometaš * [[8. juni]] – [[Seu Jorge]], brazilski glumac * [[13. juni]] – [[Rivers Cuomo]], američki muzičar ([[Weezer]]) * [[18. juni]] – [[Adis Bećiragić]], bosanskohercegovački [[košarka]]š i trener * [[19. juni]] – [[Rahul Gandhi]], indijski političar * [[25. juni]] – [[Dorina Pieper]], [[njemačka]] [[biatlon]]ka * [[26. juni]] ** [[Paul Thomas Anderson]], američki režiser ** [[Chris O'Donnell]], američki glumac === Juli === * [[1. juli]] ** [[Päivi Kallio]], finska [[biatlon]]ka ** [[Tajči]], hrvatska pjevačica * [[8. juli]] – [[Beck Hansen]], američki muzičar * [[9. juli]] – [[Ilmārs Bricis]], [[Latvija|latvijski]] [[biatlon]]ac * [[19. juli]] – [[Nicola Sturgeon]], škotska političarka * [[21. juli]] – [[Al Dino]], bosanskohercegovački pjevač, tekstopisac i kantautor * [[30. juli]] – [[Christopher Nolan]], britanski režiser i producent * [[31. juli]] – [[Ben Chaplin]], američki glumac === August === * [[7. august]] – [[Michael DeLuise]], američki glumac * [[13. august]] ** [[Bojčo Popov]], [[bugarska|bugarski]] [[biatlon]]ac ** [[Alan Shearer]], britanski nogometaš * [[20. august]] – [[John Carmack]], američki programer * [[22. august]] ** [[Ricco Groß]], istočnonjemački i njemački biatlonac ** [[Janez Ožbolt]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i slovenski [[biatlon]]ac * [[23. august]] ** [[Kim Woon-ki]], [[Južna Koreja|južnokorejski]] [[biatlon]]ac ** [[River Phoenix]], američki glumac * [[25. august]] – [[Claudia Schiffer]], njemačka manekenka * [[31. august]] ** [[Debbie Gibson]], američka pjevačica i glumica ** [[Nikola Gruevski]], makedonski političar === Septembar === * [[1. septembar]] – [[Vanna|Ivana Vrdoljak – Vanna]], hrvatska pjevačica * [[7. septembar]] – [[Wiesław Ziemianin]], [[Poljska|poljski]] [[biatlon]]ac * [[8. septembar]] – [[Neko Case]], američka pjevačica i tekstopisac * [[10. septembar]] – [[Nathalie Beausire]], francuska [[biatlon]]ka === Oktobar === * [[2. oktobar]] – [[Admir Jamak]], [[SFRJ|jugoslavenski]] [[biatlon]]ac * [[8. oktobar]] ** [[Matt Damon]], američki glumac ** [[Alem Korkut]], bosanskohercegovački likovni umjetnik * [[9. oktobar]] – [[Jasna Koteska]], sjevernomakedonska spisateljica i filozof * [[24. oktobar]] – [[Mustafa Zvizdić]], bosanskohercegovački književnik * [[25. oktobar]] ** [[Damir Mršić]], bosanskohercegovački košarkaš ** [[János Panyik]], [[Mađarska|mađarski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] === Novembar === * [[5. novembar]] – [[Lynn-Marie Cranage]], [[Australija|australijska]] [[biatlon]]ka * [[8. novembar]] – [[Zehnija Bulić]], bošnjački književnik * [[14. novembar]] – [[Samir Mujagić]], bosanskohercegovački [[pjevač]], [[tekstopisac]] i [[muzički producent]] * [[15. novembar]] ** [[Uschi Disl]], zapadnonjemačka i njemačka [[biatlon]]ka ** [[Patrick M'Boma]], [[kamerun]]ski [[nogomet]]aš * [[22. novembar]] – [[Véronique Claudel]], francuska [[biatlon]]ka === Decembar === * [[13. decembar]] – [[Gerlinde Kaltenbrunner]], austrijska alpinistica * [[15. decembar]] – [[Michael Shanks]], kanadski glumac * [[16. decembar]] – [[František Jež]], čehoslovački i češki skijaš-skakač * [[20. decembar]] ** [[Nicole de Boer]], kanadska glumica ** [[Jasna Fazlić]], jugoslavenska i američka stonoteniserka * [[27. decembar]] – [[Song Aiqin]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica]]-[[Skijaško trčanje|trkačica]] == Umrli == === Januar === * [[3. januar]] – [[Carl Ericson]], švedski glumac * [[15. januar]] ** [[Eric von Gegerfelt]], švedski glumac ** [[Nafija Sarajlić]], bosanskohercegovačka književnica * [[19. januar]] – [[Hamza Humo]], bosanskohercegovački književnik * [[27. januar]] – [[Erich Heckel]], njemački slikar i grafičar === Februar === * [[2. februar]] – [[Bertrand Russell]], engleski filozof, matematičar i društveni reformator * [[15. februar]] – [[Hugh Dowding]], britanski oficir * [[25. februar]] – [[Mark Rothko]], američki umjetnik === Mart === * [[11. mart]] – [[Erle Stanley Gardner]], američki pisac === April === * [[16. april]] – [[Richard Neutra]], američki arhitekt * [[18. april]] – [[Paul Renne (biatlonac)|Paul Renne]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac === Maj === * [[12. maj]] – [[Nelly Sachs]], njemačka književnica, dobitnica Nobelove nagrade [[1966.]] * [[14. maj]] – [[Billie Burke]], američki glumac * [[16. maj]] – [[Uno Henning]], švedski glumac === Juni === * [[3. juni]] – [[Adrian Conan Doyle]], engleski književnik * [[8. juni]] – [[Abraham Maslow]], američki psiholog * [[11. juni]] – [[Aleksandar Kerenski]], ruski političar * [[15. juni]] – [[Robert Morrison MacIver]], škotski sociolog * [[21. juni]] – [[Sukarno]], indonezijski predsjednik === Juli === * [[4. juli]] – [[Barnett Newman]], američki umjetnik * [[13. juli]] ** [[Roger Edens]], američki kompozitor, filmski producent i glumac ** [[Arthur Miller]], američki pisac === August === === Septembar === * [[1. septembar]] – [[François Mauriac]], francuski književnik * [[8. septembar]] – [[Percy Spencer]], američki izumitelj mikrovalne peći * [[18. septembar]] – [[Jimi Hendrix]], američki rock-muzičar * [[25. septembar]] – [[Erich Maria Remarque]], njemački književnik * [[21. septembar]] – [[Adolf Wiklund (biatlonac)|Adolf Wiklund]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac i prvi [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] u biatlonu * [[28. septembar]] – [[Gamal Abdel Naser]], egipatski političar === Oktobar === * [[4. oktobar]] – [[Janis Joplin]], američka pjevačica * [[19. oktobar]] – [[Unica Zürn]], njemačka književnica === Novembar === * [[3. novembar]] – [[Fleming Lynge]], danski pisac * [[9. novembar]] – [[Charles de Gaulle]], francuski general i državnik * [[25. novembar]] – [[Yukio Mishima]], japanski pisac === Decembar === == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Hannes Alfvén]], [[Švedska]] ** [[Louis Néel]], [[Francuska]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Luis Leloir]], [[Argentina]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Bernard Katz]], [[UK]] ** [[Ulf von Euler]], [[Švedska]] ** [[Julius Axelrod]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Aleksandr Solženjicin]], [[SSSR]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Norman Borlaug]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Paul A. Samuelson]], [[SAD]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|1970}} {{Normativna kontrola}} a6yhsuicezksm24b693gm5tnmde6slg 0 6070 3914841 3904104 2026-07-26T17:20:57Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914841 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Aerial view of Pearl Harbor on 1 June 1986 (6422248).jpg|mini|200px|Pogled na Pearl Harbor]] '''Pearl Harbor''' je kompleksna luka na ostrvu [[O'ahu]] na [[Havaji]]ma, zapadno od [[Honolulu]]. Većina luke i okolnog zemljišta pripada [[Sjedinjene Američke Države|američkoj]] pomorskoj [[Američka mornarica|mornarici]]: sjedište pacifičke američke flote. Napad [[japan]]aca na Pearl Harbor [[7. decembar|7. decembra]] [[1941]]. godine uveo je SAD u [[Drugi svjetski rat|Drugi Svjetski Rat]]. == Vanjski linkovi == * [http://www.history.navy.mil/docs/wwii/pearl/hawaii.htm Histoija Pearl Harbor-a tokom Drugog svjetskog rata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100408164216/http://www.history.navy.mil/docs/wwii/pearl/hawaii.htm |date=8. 4. 2010 }} * [http://gohawaii.about.com/library/weekly/aa120197b.htm Historija Pearl Harbor-a prije 7. decembra 1941. godine]{{Mrtav link}} * [http://www.dualmoments.com/pearlsweeps/index.html Pearl Harbor poslije napada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050830032715/http://www.dualmoments.com/pearlsweeps/index.html |date=30. 8. 2005 }} * [https://web.archive.org/web/20070311222613/http://www.phnsy.navy.mil/index.htm Službena web.stranica [[Brodogradilište|brodogradilišta]] Pearl Harbor] * [http://www.globalsecurity.org/military/facility/pearl_harbor_nsy.htm Dodatne informacije sa Globalsecurity.org] {{stub-geog}} {{Commonscat}} [[Kategorija:Američke pomorske baze]] [[Kategorija:Luke]] [[Kategorija:Geografija Havaja]] j2j555r0nemdmz9sv6mawdgv5k34itr 0 6147 3914621 3902257 2026-07-26T15:39:23Z WumpusBot 120674 /* [[Porođaj|Rođeni]] */ razne ispravke 3914621 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} Godina '''1687.''' ('''[[Rimski brojevi|MDCLXXXVII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u subotu]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 1687. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina. [[Datoteka:The_Parthenon_in_Athens.jpg|mini|300x300piksel|[[26. septembar]]: 2.000 godina star [[Partenon]] u [[Atina|Atini]] uništen je granatiranjem mornarice [[Mletačka Republika|Mletačke Republike]].<ref>prilog: Steve Swayne</ref>]] == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1687. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[4. mart]] - [[Antonio Vivaldi]] italijanski [[barok]]ni kompozitor i violinista<ref>{{Cite web|url=https://www.federalna.ba/antonio-vivaldi-virtuoz-koji-je-prirodu-pretocio-u-muziku-9lwiz|title=Antonio Vivaldi: Virtuoz koji je prirodu pretočio u muziku|website=Federalna|language=en|access-date=6. 7. 2026}}</ref> == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1687|1687.}} 24lcuq0qv3kbsvudy1r0uhgzatm6g3d 0 6766 3914488 3905295 2026-07-26T12:04:19Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914488 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija rijeka | ime = Vrbas | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Vrbas gestaut.jpg | veličina_slike = 250 | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-coordinates = {{Coord|45|06|36|N|17|30|54|E}} | mapframe-caption = Tok Vrbasa | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | mapframe-marker = water | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-frame-height = 200 | dužina_km = oko 250 | izvor = ispod [[Zec-planina|Zec-planine]], u izvorišnom području [[Vranica|Vranice]] | nadmorska visina izvora = 1715 | izvor_lat_d = 43 | izvor_lat_m = 58 | izvor_lat_s = 44 | izvor_lat_NS = N | izvor_long_d = 17 | izvor_long_m = 46 | izvor_long_s = 05 | izvor_long_EW = E | ušće = [[Sava]] kod [[Srbac|Srpca]] | nadmorska visina ušća = oko 90 | ušće_lat_d = 45 | ušće_lat_m = 06 | ušće_lat_s = 36 | ušće_lat_NS = N | ušće_long_d = 17 | ušće_long_m = 30 | ušće_long_s = 54 | ušće_long_EW = E | ulijeva_se_u = [[Sava|Savu]] | etimologija = | prosječni protok = 114 m³/s na ušću | površina sliva_km2 = 6273 | riječni_sistem = [[Sava]] | progresija = [[Sava]] → [[Dunav]] → [[Crno more]] | pritoke = [[Pliva]], [[Ugar]], [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]], [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]], [[Crna rijeka (Vrbas)|Crna rijeka]], [[Semešnica]], [[Prusačka rijeka]], [[Suturlija]], [[Crkvena (rijeka)|Crkvena]], [[Povelič]] | lijeve_pritoke = Trnovača, Barski potok, Mrkodo, Cipala, Bunta, [[Duboka (Vrbas)|Duboka]], Lubovo, [[Prusačka rijeka]], [[Semešnica]], Podvode, Dihanjski potok, Kračec, Rasadnički potok, Hornjak, Glasinac, Šedinac, [[Pliva]], [[Crna rijeka (Vrbas)|Crna rijeka]], [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]], [[Rekavica]], [[Ruišnjak]], [[Suturlija]], [[Crkvena (rijeka)|Crkvena]], [[Rudnička rijeka]], Ivaštanka, [[Bukovica (Vrbas)|Bukovica]], Mehovljanska rijeka, Osorna | desne_pritoke = Kruščica, Bistrica, Ričica, Bojački potok, Odžački potok, Goruški potok, Vileški potok, Vitina, Rovanjski potok, Drvetinska rijeka, Ćehajića rijeka, Volušnica, Oboračka rijeka, Barački potok, Sandžački potok, Babin potok, Goduša, Sokolinski potok, Bila voda, Rika, Lučina, Komatinski potok, [[Ugar]], Svrakava, [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]], Brusina, Turjanica, Gumjera, Velika rijeka, Resovac, Savica, Povelič | države kroz koje protiče = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | lokacija = [[Srednjobosanski kanton]], [[Republika Srpska]] | gradovi kroz koje protiče = [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], [[Bugojno]], [[Donji Vakuf]], [[Jajce]], [[Banja Luka]] | sliv = [[Crnomorski sliv]] | plovnost = Nije plovna }} '''Vrbas''' je rijeka i desna pritoka [[Sava|Save]], a protiče zapadnim dijelom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. U literaturi se njegova dužina najčešće navodi približno između 235 i 250&nbsp;km, dok se površina sliva navodi oko 6.273–6.386&nbsp;km², zavisno od metodologije obuhvata slivnog područja.<ref name="voda57">{{cite journal |title=Opšte karakteristike sliva rijeke Vrbas |journal=Voda i mi |issue=57 |publisher=Agencija za vodno područje rijeke Save |url=https://www.voda.ba/udoc/casopis/Voda_i_mi_57.pdf |access-date=15. 5. 2026}}</ref><ref name="springer">{{cite book |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Ivanc |first2=Aleksandar |last3=Ćetković |first3=Danijela |last4=Lolić |first4=Svjetlana |chapter=Anthropogenic Impact and Environmental Quality of Different Tributaries of the River VRBAS (Bosnia and Herzegovina) |title=Human Impact on Danube Watershed Biodiversity in the XXI Century |publisher=Springer |year=2020 |doi=10.1007/978-3-030-37242-2_10 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-37242-2_10 |access-date=15. 5. 2026}}</ref> Prosječni protok na donjem toku je oko 114 m³/s, dok vodoprivredni izvori za ukupno površinsko oticanje sliva navode oko 131,7 m³/s.<ref name="voda57"/> Nastaje od dva vrela na Zec-planini, ogranku [[Vranica|Vranice]], u izvorišnom području gornjeg toka Vrbasa. U vodoprivrednoj literaturi navodi se da se vodotok formira na južnoj padini Vranice, na oko 1530 m nadmorske visine.<ref name="voda57"/> Rijeka Vrbas usijeca kompozitnu dolinu, prolazeći kroz [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Skopljansku]] kotlinu, Vinačku klisuru, Jajačku kotlinu, kanjonsku dolinu Tijesno, Banjolučku kotlinu, a donjim tokom preko svoje makroplavine [[Lijevče polje]]. U [[Sava|Savu]] se ulijeva kod [[Srbac|Srpca]], na približno 90 m nadmorske visine.<ref name="voda57"/> Na obalama Vrbasa ili u njegovoj blizini nalaze se gradovi [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], [[Bugojno]], [[Donji Vakuf]], [[Jajce]] i [[Banja Luka]]. Banja Luka je najveći urbani centar u slivu i grad u kojem Vrbas ima posebno izražen pejzažni, rekreacijski i identitetski značaj. Rijeka je poznata i po kanjonu između Jajca i Banje Luke, te po sportovima na vodi, naročito [[rafting]]u i kajaku, zbog čega je Vrbas korišten kao takmičarska rijeka na međunarodnim rafting takmičenjima.<ref name="wrc">{{cite web |title=Vrbas River |url=https://wrc.ba/vrbas-river/ |website=Svjetsko rafting prvenstvo |access-date=15. 5. 2026 |archive-date=5. 12. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205014408/https://wrc.ba/vrbas-river/ |url-status=dead }}</ref> == Pritoke == Desne pritoke Vrbasa su: Kruščica, Bistrica, Ričica, Bojački, Odžački, Goruški i Vileški potok, te Vitina, Rovanjski potok, Drvetinska rijeka, Ćehajića rijeka, Volušnica, Oboračka rijeka, Barački, Sandžački i Babin potok, Goduša, Sokolinski potok, Bila voda, Rika, Lučina, Komatinski potok, [[Ugar]], Svrakava, [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]], Brusina, Turjanica, Crkvena, Gumjera, Velika rijeka, Resovac, Savica i Povelič. Među većim pritokama posebno se izdvajaju Ugar i Vrbanja, koje značajno doprinose ukupnom vodnom režimu srednjeg i donjeg toka Vrbasa.<ref name="springer"/> Lijeve pritoke su: Trnovača, Barski potok, Mrkodo, Cipala, Bunta, [[Duboka (Vrbas)|Duboka]], Lubovo, [[Prusačka rijeka]], [[Semešnica]], Podvode, Dihanjski potok, Kračec, Rasadnički potok, Hornjak, Glasinac, Šedinac, [[Pliva]], [[Crna rijeka (Vrbas)|Crna rijeka]], [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]], [[Rekavica]], [[Ruišnjak]], [[Suturlija]], Crkvena, [[Rudnička rijeka]], Ivaštanka, [[Bukovica (Vrbas)|Bukovica]], Mehovljanska rijeka i Osorna. Pliva, [[Crna rijeka (Vrbas)|Crna rijeka]] i [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]] spadaju među poznatije lijeve pritoke zbog vodnosti, prirodnih vrijednosti i veze s područjem Jajca i srednjeg toka Vrbasa.<ref name="springer"/> == Geologija i morfologija == Sliv rijeke Vrbas smješten je u nekoliko različitih geotektonskih jedinica Dinarida.<ref name="voda57"/> # Tipični nekarstni (silikatni) tereni: tektonski blok Srednjobosanskog škriljavog gorja (područje planina [[Vranica]] i [[Zec]]), Ofiolitna navlaka (planine Uzlomac, Borja i Kozara), Savsko-vardarska navlaka. # Tipični karstni tereni: navlaka Visokog krša (karbonatna platforma Dinarida), navlaka Bosanskog fliša. # Karbonatno-silikatni tereni: navlaka Raduša-Stožer-Plazenica-Ljuša. U okviru ovih geotektonskih jedinica izdvajaju se slatkovodne neogenske naslage sa ugljem, marinski neogenski sedimenti panonskog bazena u slivu Vrbasa sjeverno od Banje Luke i kvartarni sedimenti.<ref name="voda57"/> Zbog takve građe sliv obuhvata nekarstne, karstne i prelazne karbonatno-silikatne terene, što utiče na razlike u oticanju, pojavi izvora, eroziji i morfologiji riječnih dolina. == Klima == Otvorenost prema [[Panonska nizija|Panonskoj niziji]] na sjeveru, kao i slabiji uticaj [[Jadransko more|Jadranskog mora]] na jugu, uvjetuju da u nižim predjelima sliva preovladava umjerenokontinentalna klima, dok se brdsko-planinski predjeli karakteriziraju subplaninskom i planinskom klimom.<ref name="voda57"/> Prosječne godišnje temperature zraka najviše zavise od nadmorske visine i morfoloških odlika terena. U slivu Vrbasa one iznose od 10,8&nbsp;°C do 9,4&nbsp;°C na području koje karakterizira umjerenokontinentalna klima, odnosno od 9&nbsp;°C do 6&nbsp;°C u predjelima koji pripadaju subplaninskoj i planinskoj klimi.<ref name="voda57"/> Prema Međunarodnoj komisiji za sliv rijeke Save, desne pritoke Save u Bosni i Hercegovini, među njima i Vrbas, imaju veći specifični oticaj od većine lijevih pritoka u Panonskoj niziji.<ref name="sava">{{cite web |title=Climate and hydrology |url=https://www.savacommission.org/about-us/sava-river-basin/climate-and-hydrology/1984 |website=International Sava River Basin Commission |access-date=15. 5. 2026}}</ref> == Poljoprivredne površine == Poljoprivredne površine sliva zauzimaju oko 35%. Prosječna veličina parcela obično je manja od 1 ha. Veliki broj parcela je zapušten i više se ne može smatrati aktivnim poljoprivrednim zemljištem. Dominiraju površine pod pašnjacima u brdsko-planinskom području sliva, te livade u područjima kraških polja i riječnih dolina. Obradivog zemljišta u okviru ukupnih površina poljoprivrednog zemljišta ima 5–6%, uglavnom u donjem toku Vrbasa od Banje Luke prema ušću Vrbasa u Savu. Najvažnije obradive površine nalaze se uz vodotoke, naročito u riječnim dolinama i ravničarskom području Lijevča polja. == Hidrocentrale == Na rijeci je izgrađeno nekoliko značajnijih hidrocentrala: [[Hidroelektrana Jajce I|Jajce I]], [[Hidroelektrana Jajce II|Jajce II]] i [[Hidroelektrana Bočac|Bočac]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ephzhb.ba/wp-content/uploads/Jajce_brosura_2014.pdf |title=Jajce |publisher=Elektroprivreda HZ HB |access-date=22. 3. 2017 |archive-date=7. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207234417/http://www.ephzhb.ba/wp-content/uploads/Jajce_brosura_2014.pdf |url-status=dead }}</ref> Hidroenergetsko korištenje Vrbasa naročito je vezano za srednji tok i kanjonske dionice, gdje veći padovi i uske doline omogućavaju izgradnju brana i akumulacija. Istovremeno, vodoprivredni izvori navode hidroelektrane, hidromorfološke promjene, poljoprivredu i netretirane urbane i industrijske otpadne vode među važnijim pritiscima na površinske i podzemne vode sliva.<ref name="voda57"/> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Category:Vrbas River}} * [https://jovansrdjanmarko.wordpress.com/vrbas/ Vrbas] {{Hidrografija BiH}} {{Sava}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Pritoke Save]] [[Kategorija:Vrbas| ]] cllotpss06zte2hjn6b2h2ztc5d6wsx 0 6892 3914560 3904712 2026-07-26T12:29:03Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914560 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Magnezij | Simbol = Mg | Atomski broj = 12 | Serija = Zemnoalkalni metali | Grupa = 2 | Perioda = 3 | Blok = s | Slika = [[Datoteka:Mg%2C12.jpg|180px]] | Boja serije = DarkOrange | Izgled = srebreno bijeli | Zastupljenost = 1,94<ref name="binder" /> | Atomska masa = 24,305 | Atomski radijus = 150 | Atomski radijus izračunat = 145 | Kovalentni radijus = 141 | Van der Waalsov radijus = 173 | CAS registarski broj = 7439-95-4 | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Neon|Ne]]&#x5D; 3s² | Izlazna energija = 3,66<ref name="lehrbuch" /> | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 737,7 | Energija ionizacije_2 = 1450,7 | Energija ionizacije_3 = 7732,7 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 2,5 | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 1738<ref name="greenwood" /> | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 1,2 · 10⁻⁵)<ref name="crc" /> | Tačka topljenja_K = 923 | Tačka topljenja_C = 650<ref name="crc" /> | Tačka ključanja_K = 1383<ref name="kljuc" /> | Tačka ključanja_C = 1110 | Molarni volumen = 14,00 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 132<ref name="kljuc" /> | Toplota topljenja = 8,7 | Pritisak pare = 361 | Pritisak pare_K = 923 | Brzina zvuka = 4602 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 1023<ref name="binder" /> | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 22,6 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 156 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = '''+2''' (+1<ref name="jedan" />) | Oksidi = MgO | Elektrodni potencijal = -2,372 [[Volt|V]] (Mg²⁺ + 2e^- → Mg) | Elektronegativnost = 1,31 | Oznaka upozorenja ={{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11|15|17}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|(2)|7/8|43}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mg | Maseni broj = 23 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 11,317 [[Sekunda|s]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 4,057 | Tipraspada1ZP = ²³Na }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mg | Maseni broj = 24 | Rasprostranjenost u prirodi = '''78,99''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mg | Maseni broj = 25 | Rasprostranjenost u prirodi = 10 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mg | Maseni broj = 26 | Rasprostranjenost u prirodi = 11,01 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mg | Maseni broj = 27 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 9,458 [[Minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Beta-zraci|β-]] | Tipraspada1ZE = 2,610 | Tipraspada1ZP = ²⁷Al }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mg | Maseni broj = 28 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 20,91 [[sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Beta-zraci|β-]] | Tipraspada1ZE = 1,832 | Tipraspada1ZP = ²⁸Al }} |}} '''Magnezij''' ({{la|magnesium}}) jest [[hemijski element]] sa simbolom '''Mg''' i atomskim brojem 12. Spada u grupu [[Zemnoalkalni metali|zemnoalkalnih metala]] IIA grupe. Gradi 2+ ione. Oksidacijski broj magnezija u spojevima je +2, uz vrlo rijetke izuzetke gdje ima [[Oksidacijsko stanje|oksidacijski broj]] +1.<ref name="jedan" /> Ima najnižu [[Talište|temperaturu topljenja]] u grupi zemnoalkalnih metala. On je osmi element u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]] po rasprostranjenosti<ref name="crc" /><ref name="Abundance" /> i deveti općenito u poznatom [[svemir]]u.<ref name="housecroft3d" /><ref name="ash10" /> Magnezij je četvrti po rasprostranjenosti element na Zemlji u globalu (iza [[Željezo|željeza]], [[kisik]]a i [[silicij]]a), čini približno 13% ukupne mase planete Zemlje i ima najveći udio u [[Geografski omotač|plaštu Zemlje]]. Relativno velika zastupljenost magnezija na Zemlji povezana je sa činjenicom da se lahko stvara pri [[Supernova|supernovoj]] zvijezda pri sekvencijalnom dodavanju tri jezgra [[atom]]a [[helij]]a na karbon (koji je također napravljen iz tri jezgra atoma helija). Zbog velike [[rastvorljivost]]i magnezijevih [[ion]]a u [[Voda|vodi]], on je i treći element po zastupljenosti rastvoren u svjetskim morima.<ref name="seawater" /> Magnezij se stvara u zvijezdama većim od tri Sunčeve mase putem [[Fuzija|fuzije]] helija i [[neon]]a u alfa procesu pri temperaturama iznad 600 [[Kelvin|megakelvina]]. U elementarnom stanju (kao metal) ne može se naći u prirodi na Zemlji jer je veoma reaktivan. Kada se izdvoji u elementarnom stanju, stajanjem na zraku vrlo se brzo [[oksid]]ira te se njegova površina prekrije tankim slojem oksida (pasivizira se). U obliku metalnog praha gori uz karakterističan blješteći bijeli plamen, što ga čini čestim sastojkom za [[pirotehnika|pirotehničke]] sprave i rakete. Metal se danas najčešće dobija [[elektroliza|elektrolizom]] magnezijevih soli izolovanih iz slane vode. Komercijalno se najčešće koristi za legiranje drugih metala te proizvodnju [[legura|legure]] [[aluminij]]a i magnezija poznatije kao magnalij ili magnelij. Budući da je magnezij za približno trećinu lakši od aluminija (ima manju gustoću<ref name="sae"/>), ove legure cijene se zbog relativne lahkoće i čvrstoće. U [[Fiziologija|ljudskom tijelu]] magnezij je jedanaesti element po zastupljenosti, tj. po masi. Njegovi [[ion]]i nezamjenjivi su za sve žive [[Ćelija (biologija)|ćelije]], gdje imaju važnu ulogu pri obradi važnih bioloških polifosfatnih spojeva poput [[ATP]]-a, [[DNK]] i [[RNK]]. Postoje stotine enzima kojima su magnezijevi ioni neophodni za funkcionisanje. Spojevi magnezija koriste se u medicini kao [[laksativ]]i, antacidi (npr. mlijeko magnezija) te u brojnim drugim situacijama kada je neophodna stabilizacija neuobičajenog nadražaja nekog [[Nervni sistem|nerva]] ili kada je potrebno [[Mišićni spazam|grčenje]] krvnih sudova (npr., pri tretmanu [[eklampsija|eklampsije]]). Magnezijevi ioni općenito su kiselog okusa i u niskim koncentracijama mogu pomoći pri ublažavanju oporosti prirodne mineralne vode. U biljkama, magnezij je metalni ion u centru molekule [[hlorofil]]a i zato je čest dodatak umjetnim gnojivima.<ref name="mg12" /> == Historija == [[Datoteka:Humphry Davy by Turner crop.jpg|thumb|lijevo|[[Humphry Davy]]]] Ime metala magnezija potiče od [[Antička Grčka|starogrčkog]] naziva za distrikt u [[Tesalija|Tesaliji]] zvani Magnezija. Naziv mu je u vezi sa [[magnetit]]om i [[mangan]]om koji također potiču iz ovog područja, a danas označavaju sasvim druge supstance. Godine 1618. farmer u Epsomu u Engleskoj je pokušao da napoji krave vodom iz jednog izvora. Međutim, krave su odbile da piju tu vodu zbog njenog gorkog ukusa, a farmer je primijetio da voda zacjeljuje rane i povrede. Supstanca je postala poznata kao [[Magnezij-sulfat|Epsom so]], a njena slava se proširila. Kasnije je supstanca identificirana kao hidratizirani magnezij-sulfat MgSO₄·7 H₂O. Da je magnezij poseban element prvi je utvrdio [[Joseph Black]], a metal kakvog danas poznajemo prvi je otkrio [[Humphry Davy]] u Engleskoj 1808. On je koristio elektrolizu mješavine magnezije i [[živa(II)-oksid|živa-oksida]].<ref name="Davy1808"/> [[Antoine Bussy]] uspio je 1831. dobiti koherentni oblik magnezija. Davy je predložio da se ovaj element nazove ''magnij''<ref name="Davy1808" />, međutim, danas se koristi naziv ''magnezij''. == Osobine == Elementarni magnezij čvrst je, srebrenkast metal, veoma malehne gustoće (dvije trećine gustoće aluminija). Lahko oksidira na [[zrak]]u. Slično kao i kod [[aluminij]]a proces korozije magnezija se zaustavlja zbog pasivizacije. Međutim, za razliku od drugih [[Alkalni metali|alkalnih metala]], za čuvanje magnezija nije neophodna okolina bez kisika, jer se pasivizirani sloj vrlo teško uklanja. Kao i njegov ''komšija'' iz periodnog sistema, kalcij, čist magnezij veoma lahko reaguje sa vodom pri sobnoj temperaturi gradeći hidroksid, mada se ta reakcija odvija daleko sporije nego kod kalcija. Kada se potopi u vodu, na površini magnezija pojavljuju se mjehurići [[vodik]]a, mnogo brže ako je magnezij u prahu. Na višim temperaturama, reakcija je mnogo brža. Sposobnost magnezija da reagira s vodom može biti iskorištena za proizvodnju energije i pokretanje mašina na bazi magnezija. Magnezij reagira i egzotermički sa većinom kiselina, poput [[Hlorovodična kiselina|hlorovodične kiseline]] (HCl). Kao i s aluminijem, [[cink]]om i mnogim drugim metalima, reakcija sa hlorovodičnom kiselinom daje hloride metala i otpušta vodik kao gas. Magnezij je izuzetno zapaljiv metal, iako ga je lahko zapaliti ako je u obliku praha ili izrezan u tanke pločice, mnogo teže ga je zapaliti u obliku većeg, kompaktnijeg predmeta. Jednom zapaljen, vrlo teško se može ugasiti, a može da gori i u atmosferi [[dušik]]a (stvarajući [[magnezij-nitrid]]), [[ugljik-dioksid]]a (dajući [[magnezij-oksid]] i [[ugljik]]) te u [[Voda|vodi]] (dajući magnezij-oksid i vodik). Ova osobina se koristila u zapaljivom oružju u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]], naročito u zapaljivim avionskim [[bomba]]ma. Jedina odbrana od [[požar]]a kod takve vrste bombe bila je gašenje vatre suhim pijeskom da bi se onemogućio dotok kisika. Sagorijevajući u zraku, magnezij proizvodi bliješteće [[Svjetlost|bijelo svjetlo]] kao i snažno [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičasto]]. Prah magnezija se nekad koristio kao izvor osvjetljenja u ranim danima [[Fotografija|fotografije]]. Kasnije, magnezijeve trake su se koristile za električno pobuđivanje sijalica za bliceve. Prah magnezija se koristi za proizvodnju [[vatromet]]a te za signalne pomorske baklje gdje se traži blještava bijela svjetlost. Temperatura plamena magnezija i njegovih legura može dostići oko 3100&nbsp;°C,<ref name="Dreizin, Edward L.; Berman, Charles H. and Vicenzi, Edward P. 2000 30" /> ali je visina koju dostiže plamen iznad gorućeg metala obično manja od 300&nbsp;mm.<ref name="DOE" /> Magnezij se može koristiti i kao izvor paljenja [[termit]]a, mješavine aluminija i praha željezo oksida koji je drugim načinima vrlo teško zapaliti. Ova osobina magnezija se manifestira zbog velike [[Specifična toplota|specifične toplote]] magnezija, po čemu je četvrti među metalima. Spojevi magnezija su uglavnom u obliku bijelih kristala. Većina ih je rastvorljiva u vodi, kojoj magnezij ion Mg²⁺ daje kiseli, opor ukus. Manje količine rastvorenih iona magnezija doprinose oporosti i ukusu prirodnih voda. Ioni magnezija u većim količinama su ionski laksativi, a ponekad se u ove svrhe koristi i [[magnezij-sulfat]] (poznat i kao ''epsom so''). Takozvano ''mlijeko magnezije'' je vodena suspenzija nekog od malobrojnih nerastvorljivih magnezijevih spojeva, [[magnezij-hidroksid]]a. Svoj naziv duguje nerastvorenim česticama koje zbog kojih izgleda poput [[Mlijeko|mlijeka]]. ''Mlijeko magnezije'' je blaga [[Baza (hemija)|baza]] koja se često koristi kao [[antacid]] sa laksativnim popratnim efektima. Kationi Mg²⁺ spadaju u V analitičku grupu kationa. === Izotopi === Magnezij ima tri stabilna [[izotop]]a: ²⁴Mg, ²⁵Mg i ²⁶Mg. Svi su prisutni u značajnim količinama. Oko 79% magnezija u prirodi je izotop ²⁴Mg. Izotop ²⁸Mg je [[Radioaktivnost|radioaktivan]], a od 1950tih do 1970tih su ga proizvodile neke nuklearne elektrane za potrebe naučnih eksperimenata. Ovaj izotop ima relativno kratko [[vrijeme poluraspada]] (oko 21 [[Sat (jedinica)|sat]]), tako da je njegova upotreba ograničena vremenom isporuke. Izotop ²⁶Mg je pronašao primjenu u izotopskoj [[Geologija|geologiji]], slično kao i aluminij. Ovaj izotop je radiogenski proizvod ("kćerka") izotopa ²⁶Al, čije je vrijeme poluraspada oko 717 hiljada godina. Veliko obogaćivanje stabilnog ²⁶Mg je uočeno u inkluzijama bogatim kalcijem i aluminijem u nekim [[Hondriti#Ugljični hondriti|ugljičnim hondritima]]. Neuobičajeni sadržaj izotopa ²⁶Mg je objašnjen raspadom njegovog prethodnika ²⁶Al u inkluzijama. Stoga se smatra da je takav [[meteorit]] formiran u zvjezdanim [[nebula]]ma prije nego što se ²⁶Al raspao. Ovi fragmenti se smatraju jednim od najstarijih objekata u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]] te su u njima sadržani podaci o ranoj historiji svemira. Uobičajeno je da se prikazuje ²⁶Mg/²⁴Mg u poređenju sa odnosom Al/Mg. Na skali izohronog datiranja, odnos Al/Mg se prikazuje u vidu ²⁷Al/²⁴Mg. Ugao izohrone linije ne ukazuje na značajniji pokazatelj starosti, ali pokazuje početni odnos ²⁶Al/²⁷Al u uzorku kada su se sistemi odvojili od zajedničkog ishodišta. == Rasprostranjenost == Magnezij je osmi najrasprostranjeniji element u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]] po masi i dijeli sedmo mjesto sa [[željezo]]m po molarnosti.<ref name="Abundance" /> Može se naći u većim količinama u obliku [[magnezit]]a, dolomita i drugih [[mineral]]a i u mineralnim vodama gdje je magnezijev ion rastvorljiv. Iako je prisustvo magnezija dokazano u preko 60 [[mineral]]a, isplati komercijalno eksploatirati samo iz [[dolomit]]a, magnezita, [[brucit]]a, [[karnalit]]a, [[talk]]a i [[olivin]]a. Kation {{chem|Mg|2+}} je drugi po rasprostranjenosti kation u morskoj vodi, odnosno treći ion<ref name="seawater" /> po količini (odmah iza natrija i hlora),<ref name="kation" /> što čini morsku vodu i morsku so atraktivnim komercijalnim izvorom magnezija. Da bi se izdvojio magnezij, u morsku vodu dodaje se [[kalcij-hidroksid]] te se formira talog [[magnezij-hidroksid]]a. : {{chem|MgCl|2}} + {{chem|Ca(OH)|2}} → {{chem|Mg(OH)|2}} + {{chem|CaCl|2}} Magnezij-hidroksid ([[brucit]]) nije rastvorljiv u vodi i može se iz nje filtrirati, te nakon reakcije sa [[Hlorovodična kiselina|hlorovodičnom kiselinom]] dobija se koncentrirani [[magnezij-hlorid]]. : {{chem|Mg(OH)|2}} + 2 HCl → {{chem|MgCl|2}} + 2 {{chem|H|2|O}} Iz magnezij-hlorida dobija se čisti magnezij putem [[Elektroliza|elektrolize]]. == Dobijanje == {| class="wikitable sortable" style="float:right;margin-left:0.5em" |- !Država !Proizvodnja u 2011. <br />([[tona]])<ref name="yearbook" /> |- | {{ZID|Kina}} || style="text-align:right;"|661.000 |- | {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} (kapacitet, <br />stvarni podaci<br /> nisu objavljeni)||align="right"|63.500 |- | {{ZID|Rusija}} ||align="right"| 37.000 |- | {{ZID|Izrael}} ||align="right"| 30.000 |- | {{ZID|Kazahstan}} ||align="right"| 21.000 |- | {{ZID|Brazil}} ||align="right"| 16.000 |- | {{ZID|Ukrajina}} ||align="right"| 2.000 |- | {{ZID|Srbija}} ||align="right"| 1.500 |} [[Kina]] je najveći proizvođač magnezija sa oko 80% udjela na svjetskom tržištu. Gotovo cjelokupna proizvodnja magnezija u Kini zavisi od reakcije silikotermičkog [[Pidgeonov proces|Pidgeonovog procesa]] (redukcija oksida na visokim temperaturama uz prisustvo [[silicij]]a) da bi se dobio metal magnezij.<ref name="cmc" /> U Sjedinjenim Američkim Državama, magnezij se, u principu, proizvodi putem [[Elektroliza|elektrolize]] istopljenog magnezij-hlorida, dobijenog iz slane vode, slanih izvora ili morske vode. Na [[Katoda|katodi]], ion {{chem|Mg|2+}} se reducira pomoću dva [[elektron]]a u metalni magnezij: :{{chem|Mg|2+}} + 2 ''e'' → Mg Na [[anoda|anodi]], svaki par {{chem|Cl|-}} iona se oksidira u gasni [[hlor]], otpuštajući dva elektrona da bi se dovršio ciklus: :2 {{chem|Cl|-}} → {{chem|Cl|2}} (g) + 2 ''e'' Novi proces, tehnologija čvrste oksidne membrane, uključuje elektrolitičku redukciju MgO. Na katodi {{chem|Mg|2+}} ion se redukuje sa dva [[elektron]]a u metalni magnezij. Za [[elektrolit]] se koristi [[itrij]]em stabilizirana cirkonija (ISC) ([[cirkonij-dioksid]]). Anoda je tečni metal. Na ISC/tečni metal anodi reducira se {{chem|O|2-}}. Sloj [[grafit]]a se nalazi na površini anode od tečnog metala i na tom sloju ugljik i kisik reagiraju dajući [[ugljik-monoksid]]. Ako se umjesto tečne metalne anode koristi [[srebro]], onda nema neophodnog reduktantnog ugljika ili vodika, te se na anodi stvara samo gas kisik.<ref name="The Use of Solid-Oxide-Membrane Technology for Electrometallurgy" /> Postoje izvještaji koji govore da se ovim postupkom može postići i do 40% smanjenja troškova po kilogramu u odnosu na metod elektrolitičke redukcije.<ref name="moxst" /> Moguće je da ovaj način dosta manje utiče na okolinu jer se njime smanjuje ispuštanje [[ugljik-dioksid]]a. SAD je su prošlosti bile jedan od najvećih svjetskih izvozika ovog metala sve do 1995. godine pokrivale su gotovo 45% svjetske proizvodnje magnezija. Danas, udio SAD u svjetskoj proizvodnji iznosi oko 7%, a na tržištu je ostao samo jedan američki proizvođač, US Magnesium, kompanija iz savezne države [[Utah]] koja posluje u sastavu [[Renco Group]], nastala iz propale Magcorp.<ref name="forbes2" /> == Upotreba == Magnezij je treći najčešće upotrebljavani strukturalni metal, nakon [[Željezo|željeza]] i aluminija. Zovu ga i "najlakši korisni metal".<ref name="PTV" /> Neke od najčešćih upotreba magnezija su, poredane otprilike po količini: komponente od legura aluminija, u odljevima pod pritiskom (eng. ''die casting'') (u leguri sa [[cink]]om)<ref name="BakerM. M. Avedesian1999" /> radi uklanjanja [[sumpor]]a pri proizvodnju željeza i [[čelik]]a, u proizvodnji [[titanij]]a putem [[Krollov proces|Krollovog procesa]].<ref name="ullmann" /> Magnezij, u svom čistom obliku, može se porediti s aluminijem po čvrstoći i lahkoći, tako da se koristi na nekoliko načina naročito pri proizvodnji brojnih [[automobil]]skih i kamionskih dijelova. Posebno se to odnosi na automobilske [[Točak|točkove]] visokog kvaliteta koji se izrađuju od magnezijevih legura, poznati i kao ''mag točkovi'', mada se pojam često koristi općenito, a često se pod taj pojam pogrešno uključuju i aluminijski točkovi. Za proizvodnju kartera 18-cilindarskog [[avion]]skog motora [[Wright R-3350]], proizvedenog nakon Drugog svjetskog rata, korištena je legura sa visokim procentom magnezija. To se ispostavilo kao značajan problem kod ranih verzija teškog bombardera [[Boeing B-29|Boeinga B-29]], jer se zbog velikih temperatura u motoru, karter napravljen od magnezij vrlo lahko zapalio, što je dovodilo i do vatre na krilima, doslovno pretvarajući krila u goruće baklje.<ref name="aahs" /><ref name="tokyo" /> Starije verzije trkačkih automobila [[Mercedes-Benz]] model [[Mercedes-Benz 300 SLR]] imale su šasiju napravljenu od legure [[elektron (legura)|elektron]] koja u sebi sadrži magnezij. Ovi automobili su sa određenim uspjehom učestvovali na brojim svjetskim utrkama poput [[24 sata Le Mansa]], [[Mille Miglia]] i drugim utrkama tokom 1955. godine (jedan od tih modela bio je uključen u [[Nesreća na utrci 24 sata Le Mansa 1955.|veliku tragediju 1955.]] koja se desila na utrci 24 sata Le Mansa). Porscheovo nastojanje da smanji težinu svojih trkaćih automobila dovela je do korištenja legura magnezija u šasiji za poznati model [[Porsche 917|Porsche 917/053]] koji je odnio pobjedu na Le Mansu 1971. te i dalje drži rekord u apsolutnoj udaljenosti. [[Volkswagen]] je koristio magnezij dugi niz godina za dijelove svojih motora. Također, [[Porsche]] je dosta dugo koristio legure magnezija za blokove svojih motora zbog lahkoće magnezija što je bila prednost. Nedavno je ponovno porastao interes za blokove motora od legura magnezija, što je 2006. primijenio [[BMW]] u modelima 325i i 330i. Osim automobilske industrije, magnezij se koristi i za proizvodnju elektro-uređaja. Zbog svoje male težine i dobrih mehaničkih i električnih osobina, magnezij se dosta upotrebljava za proizvodnju [[Mobilni telefon|mobilnih telefona]], [[laptop]]a i [[tablet (računar)|tabletnih računara]], [[kamera]] i drugih elektroničkih komponenti. U prošlosti, magnezij je bio jedan od glavnih metala u avionskoj i astronautičkoj konstrukciji a koristili su ga Nijemci u proizvodnji aviona u Prvom svjetskom ratu, te daleko više u [[Drugi svjetski rat|Drugom]]. Leguri magnezija Nijemci su dali ime [[elektron (legura)|elektron]] a taj naziv se koristi i danas. Upotreba magnezija u komercijalnoj astronautici je općenito ograničena za komponente u vezi motora, zbog dva razloga: da se spriječe nezgode u vezi magnezijskih dijelova u slučaju požara te da bi se spriječila korozija. Trenutno magnezijeve legure se sve više koriste u astronautici iz razloga što se time štedi na gorivu i smanjenju težine kod letjelica.<ref name="cent21" /> Razvoj i testiranje novih magnezijevih legura se nastavlja, naročito legure elektron 21, koja je uspješno prošla ekstenzivne aeronautičke testove za primjenu u motorima, internim komponentama i šasiji.<ref name="bronfin" /> Osim kao metal, magnezij se dosta koristi i u vidu spojeva, naročito je značajna upotreba [[magnezij oksid]]a (MgO) kao vatrostalni materijal kod oblaganja peći za topljenje [[Željezo|željeza]], [[čelik]]a, [[obojeni metali|obojenih metala]], [[Staklo|stakla]] i [[cement]]a. Magnezij oksid i drugi spojevi magnezija se također koriste u poljoprivredi, hemijskoj industriji i građevinarstvu. Magnezij oksid dobijen u procesu [[kalcinacija|kalcinacije]] se koristi kao električni izolator pri proizvodnji kablova otpornih na vatru.<ref name="kalc" /> Magnezij reagira s alkilnim halidima dajući [[Grignardov reagens]], koji je veoma koristan za proizvodnju [[alkohol]]a. Soli magnezij se često dodaju raznoj [[Hrana|hrani]], vještačkim đubrivima i kulturama bakterija. [[Magnezij-sulfid]] se koristi u proizvodnji [[papir]]a (sulfitni proces). [[Magnezij-fosfat]] se koristi za zaštitu drvene građe protiv požara u građevinarstvu. Magnezij heksafluorosilikat se primjenjuje pri zaštiti tekstilnih proizvoda od [[moljci|moljaca]]. U obliku trake, Mg je koristan za čišćenje solventa naprimjer pripremanje super-suhog [[etanol]]a. == Spojevi == Najvažniji magnezijevi spojevi su: magnezij-oksid (MgO), magnezij-hidroksid (Mg(OH)₂) i njegove soli. Vodeni rastvori u kojima je velika koncentracija Mg²⁺ imaju gorak ukus. Legure magnezija i [[bakar|bakra]] su veoma izdržljive mehanički sa jednom od najmanjih gustoća među legurama. === Oksidi i hidroksidi === * [[Magnezij-oksid]] MgO (''magnezija'') služi za oblaganje mašina koje su izložene visokim temperaturama, poput peći za topljenje i izlijevanje i slično. * [[Magnezij-hidroksid]] Mg(OH)₂ (brucit) služi kao [[antacid]] za vezanje prekomjerne količine [[Hlorovodična kiselina|želučane kiseline]] * [[Magnezij-peroksid]] MgO₂ === Halogenidi === * [[Magnezij-fluorid]] MgF₂ * [[Magnezij-hlorid]] MgCl₂ * [[Magnezij-bromid]] MgBr₂ * [[Magnezij-jodid]] MgI₂ === Soli === * [[Magnezij-karbonat]] MgCO₃ (''magnesia'', ''talk'') služi za poboljšanje prijanjanja ruku tako što upija znoj, naročito često se koristi kod penjanja, gimnastike, dizanja tegova i u atletici * [[Magnezij-nitrat]] Mg(NO₃)₂ * [[Magnezij-sulfat heptahidrat]] Mg(SO₄) · 7 H₂O, poznat i kao mineral [[epsomit]] (gorka so) * [[Magnezij-hidrogenfosfat]] MgHPO₄ · 3 H₂O * [[Magnezij-amonij fosfat]] Mg(NH₄)PO₄ * [[Magnezij-perhlorat]] Mg(ClO₄)₂ === Legure === [[Datoteka:FoodSourcesOfMagnesium.jpg|thumb|160px|desno|Primjer hrane bogate magnezijem]] Po podacima iz 2013. godine, potrošnja [[legura]] magnezija je bila manja od milion tona na godišnjem nivou, za razliku od 50 miliona tona potrošenih legura [[aluminij]]a. U prošlosti, upotreba njegovih legura je bila ograničena zbog njihovih osobina da korodiraju, izdržljivosti na visokim temperaturama i zapaljivosti.<ref name="giz" /> Istraživanjem i razvojem [[Nauka o materijalima|nauke o materijalima]] smanjena je tendencija magnezija da izdrži visoke temperature uključivanjem u njegove legure [[skandij]]a i [[gadolinij]]a, dok je zapaljivost magnezija smanjena dodavanje malehnih količina [[kalcij]]a u legure.<ref name="giz" /> Prisustvo [[željezo|željeza]], [[nikl]]a, [[bakar|bakra]] i [[kobalt]]a dosta pridonosi nastanku [[korozija|korozije]]. To se dešava zbog njihove niske granice rastvorljivosti u čvrstim tijelima (u vrlo malehnim procentima oni se istalože kao međumetalni spojevi) i zato što se ponašaju kao aktivna [[katoda|katodna]] mjesta koja redukuju vodu i uzrokuju gubitak magnezija.<ref name="giz" /> Smanjenjem udjela ovih metala poboljšava se otpornost na koroziju. Dodavanje dovoljne količine [[mangan]]a u velikoj mjeri ponišava korozivne efekte željeza. Međutim, ova procedura zahtijeva vrlo preciznu kontrolu nad sastavom legure čime se uvećavaju troškovi.<ref name="giz" /> Dodavanje katodnog ''otrova'' hvata atome vodika unutar strukture metala. Time se onemogućava formiranje slobodnog gasa vodika koji je neophodan za korozivne hemijske procese. Dodavanje oko 0,3% [[arsen]]a smanjuje brzinu korozije u otopinama soli za faktor blizu 10.<ref name="giz" /> == Biološki značaj == {{Glavni|Magnezij u biologiji}} Zbog važnih interakcije između fosfata i iona magnezija, ioni magnezija su neophodni za osnovne životne hemijske reakcije u vezi [[Nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]]. Zbog toga oni su važni za sve žive [[Ćelija (biologija)|ćelije]] svih organizama. Za preko 300 enzima potrebno je prisustvo iona magnezija za njihove katalitičke reakcije, uključujući i enzime koji su uključeni u proces sinteze ili iskorištavanja [[Adenozin trifosfat|ATP]]a ili one [[enzim]]e koje koriste druge [[nukleotid]]e za sintezu [[Dezoksiribonukleinska kiselina|DNK]] ili [[Ribonukleinska kiselina|RNK]]. ATP u ćelijama postoji obično u vidu helata ATPa i magnezij iona. [[Biljke|Biljkama]] je magnezij potreban za [[hlorofil]], koji je zapravo molekula [[porfirin]]a s atomom magnezija u sredini. Nedostatak magnezija u biljkama uzrokuje gubljenje hlorofila na kraju sezone vegetacije te lišće poprima karakterističnu žutu boju. Ta pojava se može ublažiti dodavanjem epsom soli ili obogaćivanjem tla [[krečnjak]]om ili drobljenim [[dolomit]]om. Magnezij je jedan od nezamjenjivih komponenti zdrave ljudske [[Ishrana|ishrane]]. Nedostatak unosa magnezija u ljudski [[organizam]] (uključujući i stanja koja pokazuju nekoliko očitih simptoma) je veoma rijetka pojava<ref name="ods" /> iako podaci pokazuju da samo 32% osoba u [[SAD]] uzima magnezij putem hrane u dozama koje su preporučene (RDA doze).<ref name="arslack" /> Male količine magnezija u tijelu su povezane sa razvojem brojnih bolesti kod čovjeka poput [[astma|astme]], [[Šećerna bolest|šećerne bolesti]] i [[Osteoporoza|osteoporoze]].<ref name="Maryland" /> Uzimajući ga u preporučenim dozama, magnezij može da smanji rizik od [[Moždani udar|moždanog udara]] i [[Infarkt miokarda|infarkta miokarda]]. Simptomi koji se pojavljuju kod osoba sa [[fibromialgija|fibromialgijom]], [[migrena|migrenom]] te djevojaka koje imaju [[predmenstrualni sindrom|predmenstrualne sindrome]] su mnogo slabiji ako se unosi više magnezija, a on može čak i skratiti trajanje simptoma migrene.<ref name="Maryland" /><ref name="larsson" /> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="lehrbuch">{{Cite book|author=Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, Rainer Kassing|title=Lehrbuch der Experimentalphysik, Band 6: Festkörper|edition=2|publisher=Walter de Gruyter|year=2005|isbn=978-3-11-017485-4|page=361}}</ref> <ref name="greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood; A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=136}}</ref> <ref name="crc">David R. Lide, ed., ''[http://www.hbcpnetbase.com CRC Handbook of Chemistry and Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724011402/http://www.hbcpnetbase.com/ |date=24. 7. 2017 }}'', Internet Version 2005, CRC Press, Boca Raton, FL, 2005, str. 4-18</ref> <ref name="kljuc">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|doi=10.1021/je1011086|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|page=328–337}}</ref> <ref name="jedan">Green, S. P.; Jones C.; Stasch A. (decembar 2007). ''[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Sci...318.1754G Stable Magnesium(I) Compounds with Mg-Mg Bonds]''. Science 318 (5857): 1754–1757</ref> <ref name="Abundance">{{cite journal |title=Abundance and form of the most abundant elements in Earth's continental crust |format=PDF |access-date=15. 2. 2008 |url=http://www.gly.uga.edu/railsback/Fundamentals/ElementalAbundanceTableP.pdf |date= |archive-date=27. 9. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927064201/http://www.gly.uga.edu/railsback/Fundamentals/ElementalAbundanceTableP.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="housecroft3d">{{Cite book|author=Housecroft, C. E.; Sharpe, A. G.|year=2008|title=Inorganic Chemistry|edition=3|publisher=Prentice Hall|pages=305–306|isbn=978-0-13-175553-6}}</ref> <ref name="ash10">{{cite book|author = Ash Russell|title = The Top 10 of Everything 2006: The Ultimate Book of Lists|publisher = Dk Pub|year = 2005|url = http://plymouthlibrary.org/faqelements.htm|isbn = 0-7566-1321-3|access-date=22. 10. 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20100210170504/http://plymouthlibrary.org/faqelements.htm|archive-date=10. 2. 2010|url-status = dead}}</ref> <ref name="seawater">{{cite news|url=http://www.seafriends.org.nz/oceano/seawater.htm#composition|title=The chemical composition of seawater|author=Anthoni, J Floor|year=2006}}</ref> <ref name="sae">[http://papers.sae.org/2011-01-0077/ Wrought Magnesium Components for Automotive Chassis Applications]</ref> <ref name="mg12">{{cite web|url=http://www.mg12.info|title=Magnesium in health|publisher=magnesium.com |access-date=10. 10. 2013}}</ref> <ref name="Davy1808">{{cite journal| last = Davy | first = H. | year= 1808 | title = Electro-chemical researches on the decomposition of the earths; with observations on the metals obtained from the alkaline earths, and on the amalgam procured from ammonia | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume = 98 | pages = 333–370|bibcode = 1808RSPT...98..333D | jstor=107302 | doi=10.1098/rstl.1808.0023| url = http://books.google.com/books?id=gpwEAAAAYAAJ&pg=102#v=onepage&q&f=false}}</ref> <ref name="Dreizin, Edward L.; Berman, Charles H. and Vicenzi, Edward P. 2000 30">{{cite journal|title=Condensed-phase modifications in magnesium particle combustion in air|author=Dreizin, Edward L.; Berman, Charles H. and Vicenzi, Edward P.|journal=Scripta Materialia|volume=122|doi=10.1016/S0010-2180(00)00101-2|year=2000|pages=30–42}}</ref> <ref name="DOE">{{cite book|title = DOE Handbook – Primer on Spontaneous Heating and Pyrophoricity|publisher = U.S. Department of Energy|date=1. 12. 1994|page = 20|url = http://www.hss.doe.gov/nuclearsafety/techstds/docs/handbook/hbk1081c.html#ZZ22|access-date=21. 12. 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20120415172328/http://www.hss.doe.gov/nuclearsafety/techstds/docs/handbook/hbk1081c.html#ZZ22|archive-date=15. 4. 2012|url-status = dead}}</ref> <ref name="kation">{{Cite web |url=http://www.advancedaquarist.com/2003/10/chemistry |title=Mg u morskoj vodi |access-date=25. 10. 2013 |archive-date=11. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211010910/http://www.advancedaquarist.com/2003/10/chemistry |url-status=dead }}</ref> <ref name="yearbook">{{cite web|naslov=2011 Minerals Yearbook, Magnesium|author=USGS|access-date=26. 4. 2013|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/magnesium/myb1-2011-mgmet.pdf|access-date=28. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130717160510/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/magnesium/myb1-2011-mgmet.pdf|archive-date=17. 7. 2013}}</ref> <ref name="cmc">{{cite web|url=http://www.chinamagnesiumcorporation.com/our-business/magnesium-overview|author=China magnesium Corporation|naslov=Magnesium Overview|access-date=8. 5. 2013|title=Arhivirana kopija|archive-date=23. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323085730/https://www.chinamagnesiumcorporation.com/our-business/magnesium-overview|url-status=dead}}</ref> <ref name="The Use of Solid-Oxide-Membrane Technology for Electrometallurgy">{{cite journal|last=Pal|first=Uday B. |title=The Use of Solid-Oxide-Membrane Technology for Electrometallurgy|url=https://archive.org/details/sim_jom_2007-05_59_5/page/44|year=2007|publisher=JOM|bibcode=2007JOM....59e..44P|volume=59|page=44|journal=JOM|doi=10.1007/s11837-007-0064-x|issue=5}}</ref> <ref name="moxst">{{cite web| url=http://www1.eere.energy.gov/vehiclesandfuels/pdfs/merit_review_2011/lightweight_materials/lm035_derezinski_2011_o.pdf|publisher=MOxST| title=Solid Oxide Membrane (SOM) Electrolysis of Magnesium: Scale-Up Research and Engineering for Light-Weight Vehicles |author=Steve Derezinski |date=12. 5. 2011|access-date=27. 5. 2013}}</ref> <ref name="forbes2">{{cite web| url=http://www.forbes.com/forbes/2002/0722/044_print.html| publisher=Forbes.com| title=Man With Many Enemies| author=Nathan Vardi| date=22. 2. 2007| access-date=4. 6. 2011| archive-date=30. 7. 2012| archive-url=https://archive.today/20120730131736/http://www.forbes.com/forbes/2002/0722/044_print.html| url-status=dead}}</ref> <ref name="PTV">{{cite web|url=http://www.periodicvideos.com/videos/012.htm|title = Magnesium Video – The Periodic Table of Videos – University of Nottingham|access-date=23. 2. 2011}}</ref> <ref name="BakerM. M. Avedesian1999" >{{cite book|author=Baker Hugh D. R.|title=Magnesium and magnesium alloys|year=1999|publisher=Materials Information Society|location=Materials Park, OH|isbn=0-87170-657-1|page=4}}</ref> <ref name="ullmann">{{cite encyclopedia|author=Ketil Amundsen, Terje Kr. Aune, Per Bakke, Hans R. Eklund, Johanna Ö. Haagensen, Carlos Nicolas, Christian Rosenkilde, Sia Van den Bremt, Oddmund Wallevik |contribution=Magnesium |work=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2002|publisher=Wiley-VCH |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|isbn=3527306730}}</ref> <ref name="aahs">{{cite book |url=http://books.google.com/?id=JEwpAQAAIAAJ | title=AAHS Journal |volume=44-45 | year=1999 |publisher=American Aviation Historical Society }}</ref> <ref name="tokyo">{{cite book | url = http://books.google.com/books?id=EBmynsBj2BUC&pg=PA40| page=40–41 | title = Mission to Tokyo: The American Airmen Who Took the War to the Heart of Japan | isbn = 9781610586634 | author = Dorr Robert F | date=15. 9. 2012}}</ref> <ref name="cent21">{{cite journal |doi= 10.4028/www.scientific.net/MSF.350-351.19 |title= Magnesium Alloys Development towards the 21st Century |year= 2000 |author= Aghion E.; Bronfin B. |journal= Materials Science Forum |volume= 350-351 |pages= 19}}</ref> <ref name="bronfin">{{cite book|last=Bronfin|first=B|last2=et al.|first2=|editor=Kainer, Karl|title=Magnesium: Proceedings of the 7th International Conference on Magnesium Alloys and Their Applications|year=2007|publisher=Wiley|location=Weinheim, Njemačka|isbn=978-3-527-31764-6|page=23|chapter=Elektron 21 specification}}</ref> <ref name="kalc">{{cite book|author=Linsley Trevor|title=Basic Electrical Installation Work|isbn=978-0-08-096628-1|page=362|chapter=Properties of conductors and insulators}}</ref> <ref name="giz">{{cite web|url=http://www.gizmag.com/stainless-magnesium-corrosion-monash/28856 |title=Stainless magnesium breakthrough bodes well for manufacturing industries |author=Gizmag.com |date= |access-date=29. 8. 2013}}</ref> <ref name="ods">{{cite web|url=http://ods.od.nih.gov/factsheets/magnesium |title=Magnesium |author=Ods.od.nih.gov |date=13. 7. 2009|access-date=4. 11. 2011}}</ref> <ref name="arslack">{{cite web|url = http://www.ars.usda.gov/is/AR/archive/may04/energy0504.htm?pf=1|title = Lack Energy? Maybe It's Your Magnesium Level|author = United States Department of Agriculture|access-date=18. 9. 2008}} posljednji paragraf</ref> <ref name="Maryland">Medicinski centar Univerziteta Marylanda. [http://www.umm.edu/altmed/articles/magnesium-000313.htm Magnesium]</ref> <ref name="larsson">{{cite journal|author = Larsson SC, Virtanen MJ, Mars M, Männistö S, Pietinen P, Albanes D, Virtamo J|title= Magnesium, calcium, potassium, and sodium intakes and risk of stroke in male smokers|journal = Arch. Intern. Med.|volume= 168 |issue=5|pages= 459–65|pmid=18332289|doi=10.1001/archinte.168.5.459|year = 2008}}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Magnesium}} *[http://www.magazin.ba/lifestyle/hrana-pice/zdravlje-magnezijum-stiti-srce-misice-zucnu-kesu-22695.html Zdravlje] na magazin.ba *[https://web.archive.org/web/20131214142357/http://www.ibar.ba/znacaj-magnezijuma-za-zdravlje/ Značaj magnezija za zdravlje] *[http://www.cure.ba/zdravlje/7106-magnezijum-ublazava-simptome.html Magnezijum ublažava simptome astme kod djece] *[http://www.haber.ba/nauka/vjerovali-ili-ne/51786-naucnici-napravili-nemoguci-materijal.html Naučnici napravili "nemogući materijal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130911105158/http://www.haber.ba/nauka/vjerovali-ili-ne/51786-naucnici-napravili-nemoguci-materijal.html |date=11. 9. 2013 }} *[http://www.livescience.com/28862-magnesium.html Facts About Magnesium] *[https://web.archive.org/web/20130518225348/http://education.jlab.org/itselemental/ele012.html The Element Magnesium] *[http://www.webmd.com/vitamins-supplements/ingredientmono-998-MAGNESIUM.aspx?activeIngredientId=998&activeIngredientName=MAGNESIUM MAGNESIUM Overview Information] {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Magnezij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Zemnoalkalni metali]] [[Kategorija:Dijetetski minerali]] [[Kategorija:Pirotehnička goriva]] [[Kategorija:Prehrambeni aditivi]] [[Kategorija:Reducensi]] dhitny13ze38es9y10zrepbtlogbqqn 0 7285 3914888 3901804 2026-07-26T17:31:38Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914888 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Sanski Most | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Sanski Most | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 2/2/ | image1 = Centar Sanskog Mosta.jpg | image2 = Gradski most Sanski Most 2.jpg | image3 = Mašinski most Sanski Most.jpg | image4 = Sanski Most Waterfall.jpg | image5 = Hamzibegova džamija.jpg }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Od lijeve prema desnoj strani: centar, gradski most, rijeka [[Sana]], [[Bliha (vodopad)|vodopad Blihe]], pogled na [[Hamza-begova džamija (Sanski Most)|Hamza-begovu džamiju]] | slika_zastava = Zastava Sanskog Mosta.png | zastava_alt = | slika_grb = Grb Sanskog Mosta.png | grb_alt = | etimologija = | nadimak = Grad na devet rijeka | moto = | slika_karta = BiH municipality location Sanski Most.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Sanski Most u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|45|48|N|16|40|12|E|type:city|display=inline,title}} | mapframe = yes | mapframe_shape = yes | mapframe_type = shape | wikidata_općina = Q12756667 | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Mensur Seferović<ref>{{cite web |title=Centralna izborna komisija BiH |url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/32/0 |website=www.izbori.ba |access-date=19. 2. 2025}}</ref> | načelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 20.31 | površina_općine = 766.83 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 158 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 16913 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 41475 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 79 260 | pozivni_broj = (+387) 37 | matični_broj_naselja = 141909<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 11541 | veb-sajt = {{URL|https://www.sanskimost.gov.ba/}} | fusnote = }} '''Sanski Most''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene općine u sjeverozapadnoj [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Nalazi se na rijeci [[Sana|Sani]] u regionu [[Bosanska krajina|Bosanske krajine]] između [[Prijedor]]a i [[Ključ (općina)|Ključa]]. Administrativno pripada [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskom kantonu]]. == Geografija == Grad Sanski Most iznosi površinu od 12,90&nbsp;km², a općina 781,17&nbsp;km².<ref name="biscevic_grada">Vedad Biščević, Edin Biščević: ''Građa za historiju Općine Sanski Most'' Sanski Most 2009.</ref> Sanski Most sa okolinom nalazi se u srednjem toku rijeke Sane, sa osloncem na planinu [[Grmeč]] na zapadu i planine [[Mulež]] i Behremaginicu na istoku. Kroz općinu Sanski Most protiču rijeke [[Sana]] i osam rječica: [[Sanica (rijeka)|Sanica]], [[Dabar (rijeka)|Dabar]], [[Zdena]], [[Bliha]], [[Majdanska rijeka]], [[Japra]], [[Sasinka]] i [[Kozica (pritoka Sane)|Kozica]], te nekoliko kraćih ponornica. Na sanskom području ima nekoliko jakih kraških vrela koja su istovremeno i izvori rječica: Saničko vrelo, Dabarsko vrelo i vrelo Zdene. U selu Ilidža, podno planine Mulež, ima jači izvor radioaktivne sumporne vode sa značajnim ljekovitim svojstvima. Na svom području ima i nekoliko većih pećina, među kojima su [[Hrustovačka pećina|Hrustovača]], [[Dabarska pećina]] i [[Fajtovačka pećina]]. Zbog otvorenosti doline Sane prema sjeveru, ovo područje je pod uticajem srednjoevropske klime. == Historija == {{Glavni|Historija Sanskog Mosta}} === Prahistorija === Povoljan geografski položaj i umjerena klima pogodovali su ranom naseljavanju područja današnje općine Sanski Most. Na to upućuju brojna nalazišta gradinskog tipa, kojih je na ovom terenu evidentirano osamnaest.<ref>{{Cite book|last=Bokan|first=J. Branko|title=Opština Sanski Most dio I do jula 1941. g|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=11.}}</ref> Arheološka istraživanja provedena između 1946. i 1971. godine potvrdila su postojanje utvrđenih naselja u mjestima [[Trnova (Sanski Most)|Trnova]], [[Vrhpolje (Sanski Most)|Vrhpolje]], [[Čaplje (Sanski Most)|Čaplje]], [[Donja Tramošnja (Sanski Most)|Donja Tramošnja]], [[Kljevci]] i [[Jelašinovci]]. Gradina u Staroj Rijeci uništena je modernom eksploatacijom rudnika.{{sfn|J. Branko|p=12}} [[Datoteka:Sanski Most - 1912. godine.png|mini|desno|270px|Sanski Most 1912. godine]] Antički izvori navode da su u dolini rijeka [[Sana|Sane]] i [[Vrbas]]a živjeli [[Mezeji]], [[Iliri|ilirsko]] pleme poznato po rudarstvu. Iz rimskog perioda evidentirano je 19 lokaliteta, uključujući ostatke puteva i tragove eksploatacije željezne rude. === Srednji vijek === O ranom srednjem vijeku pa sve do [[13. vijek]]a o ovom, kao i o ostalim okolnim područjima, nema nikakvih tragova, što ne znači da ona nisu bila naseljena. Najstariji do sada pronađeni dokument koji govori o ovim krajevima je Listina [[Bela IV, kralj Ugarske|Bele IV]] od 20. jula 1244. godine.<ref>{{Cite book|last=Šišić|first=Ferdo|title=Vojvoda Hrvoje Vukčić Hrvatinić i njegovo doba|publisher=Matica Hrvatska|year=1902|isbn=|location=Zagreb|pages=3}}</ref> U tom dokumentu, uz [[Usora|Usoru]] i [[Oblast Soli|Soli]], spominju se za vladavine [[Matej Ninoslav|Matije Ninoslava]] i ''Donji Kraji'' kao dijelovi banovine Bosne. Dosadašnji radovi historičara, putopisaca i drugih, a na osnovu pronađenih i djelomično publiciranih dokumenata, ukazuju na to da je ovo područje, najprije kratko vrijeme, pripadalo [[Hrvatska|Hrvatskoj]], a potom srednjovjekovnoj bosanskoj državi. Prema jednom dokumentu od 30. marta 1304. stanovništvo u "Donjim krajima" je bilo [[Patareni|patarenske]] vjeroispovijesti, zbog čega je došlo do sukoba između bosanskog bana Mladena (katolika) i knezova Hrvatinića (patarena). U Listini Bele IV od 20. jula 1244. prvi put se spominju i župe sanska, dubička, mrenska i vrbaška, koje čine Donje krajeve. U jednom dokumentu iz 1258. spominje se sanski župan (knez) Mihailo, a prema drugom dokumentu od 15. marta 1264. taj sanski župan prodaje zemlju "krala" opatiji Topuskoj. Polovinom 13. vijeka u naslovu bosanskog bana spominju se i Donji kraji. Oni su najprije zahvatali krajeve južnije od područja današnjeg Sanskog Mosta, ali su se potom proširili i na područje srednjeg toka rijeke Sane. Prema jednom dokumentu iz 1334. Sana je imala crkveni distinkt vezan uz [[zagreb]]ačku biskupiju. U borbama ugarsko-hrvatskog kralja [[Sigismund, car Svetog Rimskog Carstva|Sigismunda]] protiv bosanske i hrvatske vlastele, župa Sana je došla u ruke Kralja Sigismunda. On ju je 1413. oduzeo od vojvode Hrvoja i poklonio knezovima Blagajskim. Zato je vojvoda Hrvoje 1415. nastavio borbu protiv Sigismunda zajedno sa Turcima. Svi do sada navedeni dokumenti nedvosmisleno potvrđuju da je postojao grad Zana (Sana), da je postojala župa Zana (Sana), a pošto su srednjovjekovne župe nosile ime prema glavnom gradu župe, to znači da je glavni grad župe Sana bio grad Sana. === Osmanlijsko carstvo === Nakon mnogih bitaka i promjene vladara, sanska oblast od 1499. pripada pod upravu [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]], a Kamengrad je jedno od njihovih glavnih uporišta. Historija sanskog područja u prva tri vijeka turske vladavine je veoma malo istražena. Ono što je poznato vezano je isključivo za tvrđavu i naselje Kamengrad, a nešto kasnije i tvrđavu i naselje Stari Majdan. Kad su Turci zauzeli Kamengrad, on je postao i sjedište istoimene nahije, koja je obuhvatala i dio nekadašnje sanske župe. Kad su Turci 1565. godine zauzeli Krupu, u nju je prešla većina kamengradske posade, a Kamengrad gubi onu ulogu i moć kakvu je imao do tada. U dubičkom ratu 1788-1791, koji je započela Austrija protiv Turske napadima na granicu oko [[Una|Une]] i u [[Lika|Lici]], vjerovatno su učestvovali i muslimani sa sanskog područja, koji su dali veoma jak otpor austrijskim četama. Kako je tada Turska izgubila neke gradove, došlo je do brojnog povlačenja muslimanskih porodica sa tog područja u područje sanske doline. Nakon ukidanja [[bihać]]kog sandžaka 1711. reorganizacijom bosanskog pašaluka, Kamengrad je postao središte novog kadiluka, kakav su status imali i [[Banja Luka]], Bihać, [[Jajce]]. Njegovo sjedište je tada bilo u Starom Majdanu (Madeni Atik). Tada je kadiluk Kamengrad obuhvatio ove župe i gradove: Kamengrad, Pećigrad (Tur Mihalpekler), Šturlić, Mala Kladuša, [[Velika Kladuša]], Podvizd, Vranograd (Vrnograč), Todornovi, Bužim, Stijena, Stari Majdan (Madeni Atik), Sana (Ključ), Bilaj, Blagaj, Jezerski, Krupa, Otoka (Adai Kebir), Most na Sani (Džisri Sana), [[Cazin]] i Ostrožac. Da su uporedo postojale nahije Sana i nahija Kamengrad, potvrđuju dva turska deftera. Prema ovim propisima izlazi da nahija Kamengrad zahvata područje zapadno, sjeverno i južno od Kamengrada, i nešto teritorije istočno od njega; Pobriježje i neka sela na desnoj obali rijeke Sane, a južno od današnjeg Sanskog Mosta: Tominu, Kijevo i Čaplje. Nahija Sana zahvata sela sa obje strane rijeke Sane, a sjeverno od današnjeg Sanskog Mosta: Oštru Luku, Sasinu, Stratinsku i Čarakovo. Kapetanije u pograničnim krajevima Bosne i Hercegovine, među kojima je i Kamengradska, imale su imena prema gradovima. Jedna takva je i Džisri Sana kapetanija (''džisum'', arapski - most). U 1796. i 1812. spominje se kapetan Mustafa-beg, koji je umro 1813. Njega je naslijedio Murat-beg, koji je 27. septembra 1822. fermanom izgubio titulu kapetana, a za nasljednika je imenovan Husein-beg, sin Hasana-bega Čekića, koji je najvjerovatnije bio posljednji kapetan u ovoj kapetaniji, jer su kapetanije ukinute 1835. Međutim, istina je drugačija, jer postoje kako predanja, tako i činjenični dokazi. Naime, kapetani Kamengrada bili su do iza 1700. iz nepoznate ili nepoznatih porodica, a onda je kapetanija došla u ruke jedne grane novskih Cerića. Prvi po imenu poznati kapetan bio je Omer-aga. Spomen mu se sačuvao u jednom [[Jajce|jajačkom]] sidžilu. On je 11. Redžepa 1105 (5. marta 1694) prisustvovao kao svjedok na jednom vjenčanju. Nešto prije toga, tj. 24. Zilkade 1104 (27. jula 1693), izdao je bosanski vezir bujruldiju jajačkom kadiji, da se pobrine za konje koji će prenijeti četiri tovara baruta u Kamengrad i palanke njegova područja. Baš u to vrijeme harale su hrvatske čete Vakuf, Majdan i druga mjesta oko Kamengrada, pa će s ovim u vezi biti slanje municije i boravak kapetana Omer-age i novskog dizdara Arslan-age u Jajcu. Godine 1629. hrvatske su čete popalile Majdan, a sljedeće su ga godine i zauzele na kraće vrijeme. Godine 1699. bio je zapovjednik kamengradske krajine od Sane do [[Krka|Krke]] Ibrahim-aga. Poslije ove dvojice u poznatim izvorima nema spomena kamengradskim (majdanskim) kapetanima sve do druge polovine [[18. vijek]]a, ali se je iz više isprava vidjelo da je kapetanija postojala. Iz porodice Cerića bila su četiri kamengradska (majdanska) kapetana: Mehmed, sin mu Alija, unuk Salih i praunuk Derviš. O Mehmedu se zna samo iz predanja. Kako mu nema mezara ni u Starom Majdanu ni na Brdarima, moglo bi biti da je poginuo u Dubičkom ratu, kako i predanje kaže. Svakako je bio kamengradski kapetan u drugoj polovini [[17. vijek]]a, kao i sin mu i nasljednik Ali-kapetan. Njegovo je ime zapisano na nišanu njegova sina Salih-kapetana. Završio je kapetanovanje oko 1800. Predanje kaže da je sahranjen na Brdarima, ali njegovog nadgrobnog spomenika nije bilo. Ali-kapetanov sin i nasljednik je Salih-kapetan. Sigurno se zna da je bio kapetan do svoje smrti 1827. Umro je na svom imanju u Lušci Palanki i odande je prevučen na kolima u Stari Majdan i pokopan desno od ulaza u džamiju. To je put preko 30&nbsp;km. Svijet s ovog kraja rado je davao volove da vuku kola s mrtvim tijelom, jer se svako, bez razlike na vjeru, veselio što je nestalo jednog teškog zulumćara. U ovom kraju se pripovijeda, kako se za uprave Salih-kapetana desio [[Ramazan]] i katolički [[Božić]] u isto vrijeme i kako je neki katolik uoči Božića ubio krme, kad su muslimani klanjali teraviju. Cika krmeta čula se u džamiji. Sutradan je imam tužio tog kršćanina kapetanu i on ga je odmah pozvao da ga sudi. U prisustvu imama i drugih ljudi pitao je kapetan toga kršćanina šta je on prošle noći uradio, i kad je on odgovorio da ne zna da je išta krivo učinio, kaže mu kapetan zašto ga imam tuži. "Jesam kapetane" - odgovori kršćanin - "nama je [[Isus]] zapovjedio da o Božiću nešto zakoljemo, pa ja eto učinio kako je zapovijeđeno". Kapetan je pogledao imama i odgovorio "Ovdje nema suđenja, jer se krst krije za jaka leđa. Idi, krstu, i slušaj Isusa!". Ovu priču su pričala trojica muslimana. Vidljivo je njegovo ponašanje kao akt tolerancije, jer je došao od čovjeka čijoj se smrti radovala čitava kapetanija. Salih-kapetan je imao tri sina: Derviša, Ahmeda i Aliju, od kojih su posljednja dvojica pokopani na Brdarima. Ali-beg je umro [[1880]]. godine, a kapetaniju je naslijedio Derviš-beg. U narodu je zvan i Dedo-kapetan, nije bio ništa bolji čovjek od oca. Pošto je bio pristaša reformi, [[Zmaj od Bosne]] je naredio da mu se spali odžak. On je ostao vjeran sultanu i pokoravao se bosanskom veziru. Nakon ukinuća kapetanija postao je muselim i u svojoj nahiji i dalje provodio zulume. Tek kad je bosanski vezir Čerkez Hadži Ćamil-paša 1846. izdao naredbu o nizamskoj nošnji i zabranio upotrebu naziva kapetana, koji se i nakon ukinuća upotrebljavao u privatnom razgovoru, diže se Krajina zbog toga na ustanak. Kažu da je bio tada prognan kao jedan od vođa i Derviš-beg u Janjinu, dok Jukić zna da ga je prognao [[Omer-paša Latas]] 1851. Tako je i posljednji kamengradski kapetan ostavio kosti izvan Bosne. Derviš-beg je imao tri sina, od kojih je Ibrahim-beg umro [[1846]], a Tosun-beg i Hrustem-beg doživješe okupaciju Bosne 1878. Sva trojica su umrli na Brdarima i ondje su pokopana na porodičnim mezarlucima. U istim je mezarlucima pokopana i Fatima (zvali su je Naja), kći Mustafe, bihaćkog kapetana. Ona je bila žena Salih-kapetana Cerića. Tradicija zna da je Derviš-kapetan imao ogroman posjed, koji se sterao od Sane do Iline vode, i da ga je uglavnom pribavio svojoj kući kupnjom, tako da bi prodavcu pošteno isplatio ugovorenu sumu, a kad bi ovaj otišao, on bi za njim ponekad opremio svoje ljude koji bi mu novac oteli i predali kapetanu. Kao kadiluk Kamengrad je osnovan između 1562. i 1574, kad je bio u sastavu [[Vilajet Bosna|Bosanskog sandžaka]]. Što se tiče teritorijalnog opsega Kamengrada kao kadiluka u najranije doba zna se da su mu, pored Kamengradske, pripadale još i nahije Sana ili Ključ, Sanica i Bilaj-Blagaj. Na teritoriji ovog kadiluka spominju se u izvorima gradovi: Kamengrad, Pećigrad (turski Mihapekler), Mala i Velika Kladuša, Šturlić, Podzvizd, Vranograč, Todornovi, Bužim, Stijena, Stari Majdan (Madeni Atik), Jezerski, Krupa, Otoka (Ada-i Kebir), Sanski Most (Džisri Sana) i Cazin. Turci su u pograničnim područjima gradili utvrđenja od drveta, koja su zvali palanke. Na ovom području postoje dva naselja koja su se razvila iz palanke: Lušci Palanka i Tominska Palanka. Turska feudalna gospoda je po svojim spahilucima (imanjima) gradila kamene dvorce (kule) na više spratova i u njima stanovala, a kad je bilo potrebno iz njih se i branila, te su takve kule bile osnova za osnivanje gradova-naselja. Takvih gradova i kula bilo je i na sanskom području. Poznatiji gradovi su: Kamengrad, Mren, Kamičak, Vakup (Sanski Most), Stari Majdan i Japra, a kule: Miralimova kula (Tomina), Cerića kula (Brdari), Kula u Lipniku, Kula u Kamengradu, Kula u Starom Majdanu. Prodor Turaka u ove krajeve izazvao je velike promjene u sastavu stanovništva, a intenzivnije naseljavanje muslimanskog stanovništva u ove krajeve uslijedilo je u 18. vijeku povlačenjem Turaka iz Like i još nekih područja Hrvatske. Tursko carstvo je izmijenilo demografsku kartu sanske općine tako što je dio stanovništva poturčila, tj. prevela na [[islam]]sku vjeru. Dokaz tog obrata su i mnoge porodice koje nose srpska prezimena, a i hrvatska. Naseljavanje hrišćanskog stanovništva je naročito intenzivno polovinom [[19. vijek]]a, a još više nakon [[Austro-Ugarska|austro-ugarske]] okupacije Bosne i Hercegovine poslije 1878. godine. Tada dolazi do većeg pomjeranja Srba i Hrvata iz sela u veća naselja (palanke, varošice), koja su do polovine 19. vijeka bila isključivo muslimanska. === Austro-Ugarska monarhija === O događajima i razvoju sanskog kraja u 19. i 20. vijeku ima dosta podataka u dokumentima, pa ipak ni za jedan period u tim vjekovima, zaključno sa okupacijom zemlje 1941, nema dovoljno ni dokumenata ni podataka za potpunije praćenje razvoja događaja. Najveći broj dokumenata omogućuje tek da se u sklopu općih zbivanja na širim područjima ([[Bosanska krajina]], [[Bosna i Hercegovina]] i [[Jugoslavija]]) tek malo spomenu neke pojedinosti vezane za sansko područje. Od Austro-Ugarske je zavisilo kada će i kako izvesti okupaciju Bosne i Hercegovine. Da bi za tu odluku dobila podršku i Hrvata i Muslimana, pa i Srba, ona je preko svojih diplomata i agenata razvila propagandu u Bosni i Hercegovini. Zbog znatne propagande jednog dijela klera, Hrvati su u većini prihvatili okupaciju, dok su jedino muslimani organizovali brojne jedinice za borbu protiv okupacijskih trupa. Austro-Ugarska je započela okupaciju Bosne i Hercegovine 29. jula 1878. U Bosanskoj krajini su vođene najžešće i završne borbe. Nakon zauzeća Ključa 8. septembra uslijedilo je zauzimanje Sanskog Mosta, Starog Majdana i Kamengrada. Dolaskom na ove prostore Austro-Ugarska je provela i novu administrativnu podjelu na kotare (srezove) i okruge. Prema jednom popisu stanovništva iz 1910, kotar Sanski Most je imao površinu od 1017&nbsp;km², dvije gradske općine (Sanski Most i Stari Majdan), te 38.422 stanovnika. Prema nacionalnoj strukturi, na ovom području su živjeli Muslimani, Srbi, Hrvati, španski Jevreji, te jedan evangelista. Samo Sanski Most je prema popisu stanovništva imao 1914. 2.234 stanovnika, od toga 1.249 Muslimana, 679 Srba, 249 Hrvata, 41 španskih Jevreja, 1 evangelistu i 14 Jevreja. U gradu je bilo preko 50 trgovina i zanatskih radnji, jedan hotel, te Agencija Zemaljske banke. U toku Prvog svjetskog rata 1914-1918. godine Austro-Ugarska je mobilisala veliki broj ljudi iz Bosne i Hercegovine, i poslala ih na bojište prema [[Italija|Italiji]], [[Srbija|Srbiji]] i [[Rusija|Rusiji]]. Kako je rat odmicao, Austro-Ugarska je sa svojim saveznicima trpjela sve veće gubitke, te je na sanskom području 1917/18. godine bilo jako puno dezertera. Nakon poraza na balkanskom, a potom i italijanskom frontu, došlo je do pada Austro-Ugarske, te stvaranja [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca]] 1. decembra 1918. godine u [[Beograd]]u. Agitacija za pripajanje Bosne i Hercegovine Srbiji je bila veoma jaka, te je ona na kraju i pripojena 1918. godine. Za vrijeme postojanja Kraljevine SHS od 1. decembra 1918, odnosno Kraljevine Jugoslavije od 6. januara 1929, Sanski Most je bio središte sreza. Od 1929. do 1941. srez Sanski Most je u sastavu vrbaske banovine. Sanski srez je 1930. imao 87 naselja raspoređenih u 8 općina: Budimlić Japra, Dabar, Gornji Kamengrad, Lušci Palanka, Sanski Most, Sasina, Stari Majdan i Tomina. Teritorija današnje sanske općine (ranije sreza) 1931. je imala 50.671 stanovnika, a početkom 1941. 65.880 stanovnika. === Drugi svjetski rat === U toku Drugog svjetskog rata na ovim područjima došlo je do masovnijeg odziva stanovništva koje je stalo u odbranu zemlje. Značajan događaj je bio Drugo zasjedanje [[ZAVNOBiH]]-a u Sanskom Mostu (30. juna - 2. jula 1944). Prema statističkim podacima na području općine Sanski Most u toku Drugog svjetskog rata bilo je 3.605 žrtava. Po završetku rata krenulo se u obnovu porušenog grada, te prema jednom članku Enciklopedije Jugoslavije iz 1968. je zapisano: "Sanski Most, varoš i središte općine u srezu Banja Luka. Leži na 158 m nadmorske visine. Ima pilanu, građevinsko i električno preduzeće, tvornicu panel ploča, ciglanu, rudnik uglja u Kamengradu, te stovarište duhana. Kroz Sanski Most prolazi uskotračna pruga Prijedor-Drvar-Lička Kaldrma". === Rat u Bosni i Hercegovini === U proljeće 1992. srpske političke i vojne strukture preuzele su vlast u općini, nakon čega je uslijedio širok i sistematski napad na [[Bošnjaci|bošnjačko]] i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|hrvatsko]] civilno stanovništvo, praćen nezakonitim zatvaranjima, ubistvima, mučenjima, prisilnim premještanjem, deportacijama i razaranjem vjerskih objekata.<ref name="DetektorCinjenice">{{cite web|url=https://ratnizlocin.detektor.ba/lokacija/sanski-most/74|title=Sanski Most – Sudski utvrđene činjenice iz rata u BiH|website=Detektor|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="ICTYSZ">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/zupljanin_stanisicm/tjug/en/130327-summary.pdf|title=Judgement Summary: Stanišić and Župljanin|date=27. 3. 2013|website=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="CIAII1992">{{cite book|author=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume II|publisher=Central Intelligence Agency|year=2003|location=Washington, D.C.|pages=303–306}}</ref> U drugoj polovini [[april]]a [[1992]]. jedinice [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]], naročito [[6. partizanska brigada]], preuzele su ključne objekte u Sanskom Mostu, uključujući policijsko sjedište, radio-stanicu i elektroenergetska postrojenja, čime je stvoren vojni okvir za kasnije operacije [[Vojska Republike Srpske|VRS-a]] u gradu i njegovoj okolini.<ref name="CIAII1992" /> Nakon formiranja VRS-a, srpske snage pristupile su razoružavanju nesrpskog stanovništva u širem području [[Prijedor]]a, Sanskog Mosta i [[Ključ (općina)|Ključa]]. Prema vojnoj analizi ''Balkan Battlegrounds'', operacije u ovom prostoru otpočele su krajem maja [[1992]]. s ciljem uklanjanja otpora i učvršćivanja kontrole nad dolinom [[Sana|Sane]].<ref name="CIAI1992">{{cite book|author=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume I|publisher=Central Intelligence Agency|year=2002|location=Washington, D.C.|pages=144–145}}</ref><ref name="CIAI1995">{{cite book|author=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume I|publisher=Central Intelligence Agency|year=2002|location=Washington, D.C.|pages=380–383}}</ref> Dana [[25. maj]]a 1992. jedinice 6. partizanske brigade počele su minobacačko djelovanje po sanskom naselju [[Mahala]], a narednog dana uslijedilo je zauzimanje terena i uspostavljanje pune kontrole nad gradom. Istovremeno su vođene akcije prema okolnim selima i komunikacijama prema Ključu, u kojima su, pored 6. partizanske brigade, učestvovali i inžinjerijski elementi VRS-a, a vjerovatno i dijelovi 13. partizanske brigade.<ref name="CIAII1992" /> Tokom [[Juni|juna]] 1992. operacije su nastavljene kroz čišćenje sela i uzvisina južno i jugoistočno od grada te osiguravanje pravaca prema [[Stari Majdan|Starom Majdanu]] i Ključu. Završna faza te kampanje izvedena je krajem jula 1992. kada je VRS izvela posljednju veću akciju u šumovitom i planinskom pojasu iznad Sanskog Mosta, nastojeći razbiti preostale slabo naoružane bošnjačke grupe koje su djelovale izvan gradskog područja.<ref name="CIAII1992" /><ref name="CIAI1992" /> Nakon tih operacija Sanski Most ostao je pod kontrolom VRS-a, dok su preostale borbene jedinice postepeno prebacivane na druga ratišta u zapadnoj i sjevernoj Bosni.<ref name="CIAI1992" /> ==== Operacija ''Sana 95'' i zauzimanje grada 1995. ==== U jesen 1995. Sanski Most ponovo je postao važno operativno središte, ovaj put u završnoj fazi rata. 5. korpus i 7. korpus ARBiH-a dobili su zadatak u okviru operacije ''[[Operacija "Sana '95"|Sana 95]]'' da preko pravaca [[Bosanska Krupa]] – Sanski Most i [[Bosanski Petrovac]] – [[Ključ (općina)|Ključ]] – Sanski Most prodre prema dolini Sane i dalje prema [[Prijedor]]u.<ref name="CIAI1995" /> Poslije zauzimanja Ključa 17. septembra 1995. jedinice 5. korpusa nastavile su napredovanje prema Sanskom Mostu. Međutim, [[18. septembar|18]]. i [[19. septembar]]a VRS je u područje Sanskog Mosta dovukao oko 14.000 vojnika iz više brigada i pukova, stavljajući ih pod komandu reaktivirane operativne grupe ''Prijedor'' kojom je zapovijedao pukovnik [[Radmilo Zeljaja]]. Srpske snage u tom području dodatno su pojačane dolaskom specijalnih jedinica iz [[Srbija|Srbije]], uključujući i formacije [[Srpska dobrovoljačka garda|Srpske dobrovoljačke garde]].<ref name="CIAI1995" /> Zbog tih pojačanja prvi nalet 5. korpusa prema gradu zaustavljen je na prilazima Sanskom Mostu, gdje su uslijedile višednevne borbe i pokušaji VRS-a da stabilizira liniju odbrane na desnoj i lijevoj obali Sane.<ref name="CIAI1995" /> Obnovljeni napad ARBiH-a počeo je 9. oktobara 1995., kada su operativne grupe 5. korpusa krenule prema gradu iz više pravaca. Glavni udar izvršen je u središnjem sektoru, gdje su jedinice 502. i 510. brigade potisnule branioce i natjerale susjedne formacije VRS-a na povlačenje radi izbjegavanja opkoljavanja. Narednog dana, 10. oktobra, elementi [[43. motorizovana brigada VRS|43. motorizovane brigade]] i [[11. dubička brigada VRS|11. dubičke brigade]] nisu uspjeli zaustaviti napad na samim prilazima gradu, nakon čega je Sanski Most prešao pod kontrolu ARBiH-a.<ref name="CIAI1995" /> Poslije ulaska u grad borbe su se još nekoliko dana nastavile sjeveroistočno od Sanskog Mosta, gdje su se linije pomjerale bez odlučujućeg proboja, sve do stupanja na snagu primirja sredinom oktobra 1995.<ref name="CIAI1995" /> Neposredno prije zauzimanja grada, prema srpskim izvorima, oko 27.000 srpskog stanovništva<ref>{{Cite web |url=http://www.ex-yupress.com/neznov/neznov13.html |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110821014241/http://www.ex-yupress.com/neznov/neznov13.html |archive-date=21. 8. 2011 |url-status=dead }}</ref> zajedno s vojskom pobjeglo je i napustilo grad, dok su srpske paravojne formacije i Vojska Republike Srpske, na čelu s [[Željko Ražnatović|Željkom Ražnjatovićem Arkanom]], vršile brojne zločine i ubistva preostalog bošnjačkog i hrvatskog stanovništva u gradu i okolini. Kraj rata i oslobođenje grada dočekalo je samo oko 1.000 nesrba, a procjenjuje se da je grad izgubio gotovo pola predratnog stanovništva. ==== Zločini i nasilje ==== Prema sudski utvrđenim činjenicama i kasnijim presudama, politička kriza u Sanskom Mostu intenzivirana je uoči izbijanja rata. Predsjednik lokalnog ogranka [[Srpska demokratska stranka|SDS-a]] je 25. marta 1992. objavio da su sva srpska područja u općini proglašena dijelom [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. U aprilu iste godine [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] i srpske snage uspostavile su punktove u gradu, dok je formiran i krizni štab pod kontrolom SDS-a.<ref name="ICTYSZ" /> Prema svjedočenjima zabilježenim u predmetima za ratne zločine, sredinom aprila 1992. godine na ulicama grada već su bili vojska i naoružane formacije, a preko [[Radio Sana|Radija Sana]] objavljeno je da je Sanski Most postao „Srpska općina Sanski Most”.<ref name="DetektorDan">{{cite web|url=https://detektor.ba/2006/04/27/dan-koji-je-promijenio-zivote-sanjana/|title=Dan koji je promijenio živote Sanjana|date=27. 4. 2006|website=Detektor|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Nakon uspostave srpske vlasti, bošnjačko i hrvatsko stanovništvo bilo je izloženo otpuštanjima s posla, ograničavanju kretanja, zastrašivanju i nasilju.<ref name="ICTYSZ" /> Sud Bosne i Hercegovine je u predmetu protiv Branka Basare i Nedeljka Aničića naveo da su, kao visoki oficiri i članovi kriznog štaba Sanski Most, zajedno s drugim licima učestvovali u progonu bošnjačkog i hrvatskog stanovništva ubistvima, prisilnim preseljenjem, deportacijama, zatvaranjem, granatiranjem nebranjenih sela i rušenjem vjerskih objekata.<ref name="SudBasara">{{cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Court/Case/928|title=S1 1 K 016738 14 Kro Branko Basara i dr.|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Krajem maja 1992. srpske snage granatirale Sanski Most, zaselak Okreč te bošnjačka naselja Mahalu, Muhiće i Otoku. Stanovnici Mahale bili su prisiljeni okupiti se na igralištu, nakon čega je naselje granatirano, a kuće i lokalna džamija djelimično razoreni.<ref name="DetektorCinjenice" /> Do kraja 1992. gotovo svi Bošnjaci iz općine bili su protjerani ili su izbjegli usljed kampanje nasilja.<ref name="ICTYSZ2">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/zupljanin_stanisicm/tjug/en/130327-summary.pdf|title=Judgement Summary: Stanišić and Župljanin|date=27. 3. 2013|website=ICTY|access-date=13. 3. 2026|quote=By the end of 1992, almost all of the Muslims of Sanski Most had fled as a consequence of the campaign of violence carried out against them by Serb Forces.}}</ref> Prema podacima koje prenosi Detektor na osnovu haških presuda, u augustu i septembru 1992. najmanje tri konvoja, organizirana od strane općinskih vlasti bosanskih Srba i pod pratnjom civilne i vojne policije, prevezla su najmanje 6.100 Bošnjaka iz općine Sanski Most prema [[Travnik]]u.<ref name="DetektorCinjenice" /> ==== Zatočenički objekti, logori i ubistva ==== Na području općine uspostavljen je veći broj mjesta zatočenja. Civilno stanovništvo, pretežno bošnjačke i hrvatske nacionalnosti, držano je u 16 zatočeničkih centara, među kojima su bili zgrada policije u Sanskom Mostu, sala Osnovne škole „Hasan Kikić“, garaže „Betonirke“, hala fabrike „Krings“, vojna garaža, sportska dvorana u Krkojevcima, zgrada policije u [[Lušci Palanka|Lušci Palanci]], zatvor „Sana“ i drugi objekti.<ref name="DetektorCinjenice" /> Počev od 27. maja 1992. pripadnici civilne i vojne policije bosanskih Srba lišavali su slobode Bošnjake i Hrvate i zatvarali ih u te objekte, gdje su bili izloženi ispitivanjima, premlaćivanju i drugim oblicima zlostavljanja.<ref name="DetektorCinjenice" /> U predmetu protiv [[Nikola Kovačević (ratni zločinac)|Nikole Kovačevića]] Sud Bosne i Hercegovine naveo je da je optuženi učestvovao u zatvaranju civila u objekt „Betonirka”, gdje su zatočenici bili izloženi mučenjima, te u njihovom transportu prema logoru [[Manjača]]. Kovačević je pravosnažno osuđen na 12 godina zatvora.<ref name="SudKovacevic">{{cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Court/Case/4|title=X-KRŽ-05/40 Nikola Kovačević|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Krizni štab Sanskog Mosta je, prema sudski utvrđenim činjenicama, početkom maja 1992. otvorio zatvoreničke centre u „Betonirki“, hali fabrike „Krings“ i sportskoj dvorani „Hasan Kikić“, u kojima je bilo 1.655 zatočenih osoba, od čega više od 1.500 Bošnjaka.<ref name="DetektorCinjenice" /> Više stotina zatočenika kasnije je transportirano u logor Manjača; prema istim izvorima, približno 900 ljudi poslano je tamo po naređenju kriznog štaba, dok je oko 600 oslobođeno.<ref name="DetektorCinjenice" /> Među najpoznatijim zločinima u općini ubrajaju se ubistva kod [[Vrhpolje (Sanski Most)|Vrhpolja]] 31. maja 1992, kada su muškarci prethodno odvojeni od žena i djece i odvedeni prema mostu, gdje je više njih ubijeno, kao i druga masovna ubistva civila na području općine.<ref name="DetektorCinjenice" /><ref name="ICTYBrdjanin">{{cite web|url=https://www.icty.org/en/press/judgement-case-prosecutor-v-radoslav-brdjanin-radoslav-brdjanin-sentenced-32-years|title=Judgement in the Case The Prosecutor v. Radoslav Brđanin|date=1. 9. 2004|website=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Navodi se i da je u Sanskom Mostu u istom periodu ubijeno najmanje 1.500 ljudi.<ref name="DetektorCinjenice" /> U predmetu protiv [[Jadranko Palija|Jadranka Palije]] Sud Bosne i Hercegovine naveo je da je optuženi učestvovao u napadu na selo Kljevci 31. maja 1992, u ubistvu pet muškaraca, te u ubijanju 14 zatvorenika kod Vrhpoljskog mosta, kao i u [[Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini|silovanju]] jedne žene. Sud je zabilježio i navode da je Palija od 1993. do oktobra 1995. zaustavljao, zastrašivao i premlaćivao civile bošnjačke nacionalnosti na području Sanskog Mosta.<ref name="SudPalija">{{cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Court/Case/2123|title=X-KRŽ-06/290 Jadranko Palija|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="DetektorOptuznica2026">{{cite web|url=https://detektor.ba/2026/02/10/bivsim-logorasima-obecano-da-ce-optuznica-za-zlocine-u-sanskom-mostu-biti-dostavljena-sudu-nakon-dorade/|title=Bivšim logorašima obećano da će optužnica za zločine u Sanskom Mostu biti dostavljena sudu nakon dorade|date=10. 2. 2026|website=Detektor|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Tokom 1992. godine u općini su teško oštećeni ili potpuno razoreni brojni bošnjački i katolički vjerski objekti. Uništeno je oko 20 bošnjačkih i katoličkih vjerskih spomenika.<ref name="DetektorCinjenice" /> Među pojedinačno navedenim primjerima su džamije u Trnovi i Skucanom Vakufu te katolička crkva u Staroj Rijeci.<ref name="DetektorCinjenice" /> ==== Sudski epilog ==== Zločini počinjeni na području Sanskog Mosta bili su predmet postupaka pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] i domaćim pravosuđem u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. U haškim predmetima protiv [[Radoslav Brđanin|Radoslava Brđanina]], [[Momčilo Krajišnik|Momčila Krajišnika]], [[Mićo Stanišić|Miće Stanišića]], [[Stojan Župljanin|Stojana Župljanina]], [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] i drugih.<ref name="DetektorCinjenice" /><ref name="ICTYSZ" /><ref name="ICTYBrdjanin" /> Pred Sudom Bosne i Hercegovine vođeni su i pojedinačni predmeti za zločine u Sanskom Mostu. Među poznatijim osuđujućim presudama su one u predmetima protiv Nikole Kovačevića i Jadranka Palije.<ref name="SudKovacevic" /><ref name="SudPalija" /> Sud Bosne i Hercegovine je potvrdio i optužnice u drugim predmetima koji se odnose na širi progon stanovništva u Sanskom Mostu, uključujući predmet protiv Branka Basare i Nedeljka Aničića.<ref name="SudBasara" /><ref name="DetektorLogorasi">{{cite web|url=https://detektor.ba/2006/05/10/torture-i-ubistva-logorasa-iz-sanskog-mosta/|title=Torture i ubistva logoraša iz Sanskog Mosta|date=10. 5. 2006|website=Detektor|access-date=13. 3. 2026}}</ref> == Naselja == Poslije potpisivanja [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]], 51 naselje je ušlo u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije BiH]] (u općinu Sanski Most), a 8 u sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] (u općinu [[Oštra Luka]]), a 16 naselja je podijeljeno.<ref name="sistematskispisak" /> Naselja u općini Sanski Most: [[Bjeline]], [[Bojište]], [[Bosanski Milanovac]], [[Bošnjaci (Sanski Most)|Bošnjaci]], [[Brdari]], [[Čaplje]], [[Demiševci]], [[Djedovača]], [[Donji Dabar]], [[Donji Kamengrad]], [[Donji Lipnik]], [[Đurići (Sanski Most)|Đurići]], [[Dževar]], [[Fajtovci]], [[Glavice (Sanski Most)|Glavice]], [[Gorice (Sanski Most)|Gorice]], [[Gornji Dabar]], [[Gornji Kamengrad]], [[Gornji Lipnik]], [[Grdanovci]], [[Hrustovo (Sanski Most)|Hrustovo]], [[Husimovci]], [[Ilidža (Sanski Most)|Ilidža]], [[Jelašinovci]], [[Kijevo (Sanski Most)|Kijevo]], [[Kljevci]], [[Kozin]], [[Krkojevci]], [[Kruhari]], [[Lukavice]], [[Lušci Palanka]], [[Lužani]], [[Majkić Japra Donja]], [[Majkić Japra Gornja]], [[Miljevci (Sanski Most)|Miljevci]], [[Modra]], [[Naprelje]], [[Okreč]], [[Otiš]], [[Podbriježje]], [[Podlug]], [[Podovi]], [[Poljak]], [[Praštali]], Sanski Most, [[Skucani Vakuf]], [[Stari Majdan]], [[Suhača]], [[Šehovci (Sanski Most)|Šehovci]], [[Tomina]], [[Vrhpolje]].<ref name="sistematskispisak" /> Podijeljena sela: [[Batkovci (Sanski Most)|Batkovci]], [[Donja Kozica]], [[Donja Tramošnja]], [[Gornja Kozica (Sanski Most)|Gornja Kozica]], [[Gornja Tramošnja (Sanski Most)|Gornja Tramošnja]], [[Hadrovci (Sanski Most)|Hadrovci]], [[Koprivna]], [[Mrkalji]], [[Podvidača]], [[Sasina]], [[Slatina]], [[Stara Rijeka]], [[Škrljevita]], [[Trnova]], [[Usorci]], [[Zenkovići]].<ref name="sistematskispisak" /> Naselja u općini [[Oštra Luka]]: [[Budimlić Japra]], [[Duge Njive]], [[Garevica]], [[Halilovci]], [[Hazići]], [[Marini]], [[Oštra Luka]], [[Ovanjska]].<ref name="sistematskispisak">Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine: ''Sistematski/Sustavni spisak općina i naseljenih mjesta Bosne i Hercegovine'' Sarajevo, 2013.</ref> ==== Mjesne zajednice ==== ===== Gradske mjesne zajednice===== * MZ Pobriježje * MZ Sanski Most - desna obala * MZ Sanski Most - lijeva obala * MZ Zdena obuhvataju naseljena mjesta: Đedovača, Pobriježje i Sanski Most =====Seoske mjesne zajednice ===== * MZ Bosanski Milanovac - obuhvata naseljena mjesta: Bosanski Milanovac i Bošnjaci * MZ Brdari - obuhvata naseljeno mjesto Brdari * MZ Budimlić Japra - obuhvata naseljena mjesta: Budimlić Japra, Duge Njive, Hadrovci, Halilovci, Marini, Mrkalji, Ovanjska, Slatina i Zenkovići * MZ Čaplje - obuhvata naseljeno mjesto Čaplje * MZ Dabar - obuhvata naseljena mjesta: Donji Dabar, Gornji Dabar i Grdanovci * MZ Demiševci - obuhvata naseljeno mjesto Demiševci * MZ Donji Kamengrad - obuhvata naseljena mjesta: Donji Kamengrad i Suhača * MZ Dževar - obuhvata naseljeno mjesto Dževar * MZ Fajtovci - obuhvata naseljena mjesta: Fajtovci, Gorice, Modra i Naprelje * MZ Gornja Tramošnja - obuhvata naseljeno mjesto Gornja Tramošnja * MZ Gornji Kamengrad - obuhvata naseljena mjesta: Gornji Kamengrad i Okreč * MZ Hrustovo - obuhvata naseljeno mjesto Hrustovo * MZ Husimovci - obuhvata naseljeno mjesto Husimovci * MZ Jelašinovci - obuhvata naseljena mjesta: Bojište i Jelašinovci * MZ Kijevo - oobuhvata naseljeno mjesto Kijevo * MZ Kljevci - obuhvata naseljeno mjesto Kljevci * MZ Koprivna - obuhvata naseljeno mjesto Koprivna * MZ Kozica - obuhvata naseljena mjesta: Donja Kozica, Gornja Kozica i Hazići * MZ Krkojevci - obuhvata naseljeno mjesto Krkojevci * MZ Kruhari - obuhvata naseljeno mjesto Kruhari * MZ Lipnik - obuhvata naseljena mjesta: Bjeline, Donji Lipnik, Đurići, Gornji Lipnik i Kozin * MZ Lukavice - obuhvata naseljeno mjesto Lukavice * MZ Lušci Palanka - obuhvata naseljena mjesta: Glavice, Lušci Palanka, Majkić Japra Donja, Majkić Japra Gornja, Miljevci, Otiš i Praštali * MZ Oštra Luka - obuhvata naseljena mjesta: Oštra Luka i Usorci * MZ Podlug - obuhvata naseljeno mjesto Podlug * MZ Podovi - obuhvata naseljena mjesta: Ilidža i Podovi * MZ Podvidača - obuhvata naseljeno mjesto Podvidača * MZ Poljak - obuhvata naseljeno mjesto Poljak * MZ Sasina - obuhvata naseljena mjesta: Sasina i Škrljevita * MZ Skucani Vakuf - obuhvata naseljeno mjesto Skucani Vakuf * MZ Stara Rijeka - obuhvata naseljena mjesta: Batkovci, Garevica i Stara Rijeka * MZ Stari Majdan - obuhvata naseljeno mjesto Stari Majdan * MZ Šehovci - obuhvata naseljeno mjesto Šehovci * MZ Tomina - obuhvata naseljena mjesta: Donja Tramošnja, Lužani i Tomina * MZ Trnova - obuhvata naseljeno mjesto Trnova * MZ Vrhpolje - obuhvata naseljeno mjesto Vrhpolje == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Sanskog Mosta|Spisak naseljenih mjesta u općini Sanski Most}} Po službenom [[Popis stanovništva u SR Bosni i Hercegovini 1991.|popisu stanovništva iz 1991]], općina Sanski Most imala je 60.307 stanovnika, raspoređenih u 75 naselja. Po [[Preliminarni rezultati popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|preliminarnim rezultatima popisa stanovništva 2013.]] u općini Sanski Most živi 47.359 stanovnika.<ref name="preliminari_5nov">[http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine: ''Preliminarni rezultati popisa stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013.'' Sarajevo 5. novembar 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123135507/http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf |date=23. 11. 2018 }} {{Simboli jezika|bs|bosanski}}{{Simboli jezika|en|engleski}}</ref> === Nacionalni sastav stanovništva - općina Sanski Most === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Sanski Most | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 11541 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 14) |work=fzs.ba |access-date= 25. 4. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 31. 8. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 31. 8. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 41475 | g2013_bosnjaci = 38344 | g2013_srbi = 1837 | g2013_hrvati = 722 | g2013_bosanci = 202 | g2013_romi = 16 | g2013_muslimani = 43 | g2013_bosanciihercegovci = 25 | g2013_albanci = 18 | g2013_jugosloveni = 4 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 1 | g2013_slovenci = 6 | g2013_pravoslavci = 10 | g2013_nisu_izjasnili = 127 | g2013_nepoznato = 70 | g1991_ukupno = 60307 | g1991_muslimani = 28136 | g1991_srbi = 25363 | g1991_hrvati = 4322 | g1991_jugosloveni = 1247 | g1981_ukupno = 62467 | g1981_muslimani = 27083 | g1981_srbi = 26619 | g1981_hrvati = 5314 | g1981_jugosloveni = 2936 | g1981_slovenci = 16 | g1981_crnogorci = 50 | g1981_romi = 75 | g1981_albanci = 26 | g1981_madari = 2 | g1981_makedonci = 10 | g1971_ukupno = 62102 | g1971_muslimani = 24839 | g1971_srbi = 30422 | g1971_hrvati = 6307 | g1971_jugosloveni = 195 | g1971_slovenci = 23 | g1971_crnogorci = 59 | g1971_romi = 12 | g1971_albanci = 22 | g1971_madari = 2 | g1971_makedonci = 8 | g1961_ukupno = 39483 | g1961_muslimani = 12350 | g1961_srbi = 19156 | g1961_hrvati = 4844 | g1961_jugosloveni = 3014 | g1961_crnogorci = 20 | g1961_makedonci = 8 | g1961_slovenci = 17 | g1961_albanci = 5 | g1961_madari = 7 | g1961_romi = 23 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Sanski Most === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Sanski Most | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 141909 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 14) |work=fzs.ba |access-date= 25. 4. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 31. 8. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 31. 8. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 16913 | g2013_bosnjaci = 15930 | g2013_srbi = 401 | g2013_hrvati = 177 | g2013_bosanci = 165 | g2013_romi = 13 | g2013_muslimani = 36 | g2013_bosanciihercegovci = 12 | g2013_albanci = 18 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_turci = 1 | g2013_slovenci = 3 | g2013_pravoslavci = 7 | g2013_nisu_izjasnili = 94 | g2013_nepoznato = 33 | g1991_ukupno = 17144 | g1991_muslimani = 7245 | g1991_srbi = 7831 | g1991_hrvati = 646 | g1991_jugosloveni = 901 | g1981_ukupno = 14027 | g1981_muslimani = 6067 | g1981_srbi = 5691 | g1981_hrvati = 523 | g1981_jugosloveni = 1504 | g1981_crnogorci = 23 | g1981_makedonci = 4 | g1981_slovenci = 9 | g1981_albanci = 14 | g1981_madari = 2 | g1981_romi = 5 | g1971_ukupno = 8682 | g1971_muslimani = 4545 | g1971_srbi = 3410 | g1971_hrvati = 558 | g1971_jugosloveni = 96 | g1971_crnogorci = 22 | g1971_makedonci = 3 | g1971_slovenci = 9 | g1971_albanci = 12 | g1971_madari = 1 | g1961_ukupno = 5096 | g1961_muslimani = 1350 | g1961_srbi = 1732 | g1961_hrvati = 338 | g1961_jugosloveni = 1644 | g1961_crnogorci = 13 | g1961_slovenci = 5 | g1961_albanci = 2 | g1961_madari = 2 }} == Obrazovanje == U općini Sanski Most se nalazi sedam osnovnih škola, te tri srednjoškolske ustanove: gimnazija Sanski Most, MSŠ Sanski Most, koje su smještene u srednjoškolskom centru, te srednja poljoprivredna škola Sanus Futurum. == Zdravstvo == === Prije 2. svjetskog rata === Prvi doktor je došao u Sanski Most 1898, a apoteka je otvorena 1911. Sanski Most je imao babicu već 1885. Za vrijeme [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] u općini, koja je imala oko 57.000 stanovnika, bio je samo 1 ljekar i jedan apotekar, bez bolnice ili bilo kakvog stacionara. Za mnoge ljekarske usluge stanovništvo je moralo ići u [[Prijedor]], gdje također do 1940. nije bilo bolnice, a za bolničke usluge se išlo u [[Banja Luka|Banju Luku]] ili [[Zagreb]]. Tek 1939. sagrađena je bolnička zgrada u Sanskom Mostu, ali do rata nije otvorena jer nije bilo sredstava za opremu bolnice i angažovanje potrebnog osoblja.<ref name="branko">{{Cite book|last=J. Bokan|first=Branko|title=Srez Sanski Most u NOB I|year=1980|pages=214-215}}</ref> S obzirom na siromaštvo znatnog dijela stanovništva, najveći broj oboljelih, naročito u selima, bio je upućen na nadriljekare i vračare, i na narodno liječenje čajevima od lipe, bazge, raznih plodova i ljekovitih biljaka. Doktoru se išlo najčešće tek onda kad nikakvi domaći, narodni lijekovi nisu više pomagali. Zbog toga je smrtnost oboljelih bila velika. Rijetko je koja porodilja išla u bolnicu radi porođaja, izuzev kada bi nastale komplikacije zbog nestručne intervencije seoske žene. Najčešće su u takvim slučajevima, kod porođaja u selima, pomagale samouke babice, žene koje su rodile više djece, pa imale nekog iskustva, ali i nadribabice, koje su se poluprofesionalno bavile ovim poslom.<ref name="branko" /> [[Tuberkuloza]] je bila znatno raširena te uzrok brojnoj smrtnosti djece i odraslih. S obzirom na veoma veliku raširenost ušiju (u kosi i odjeći) kod naročito seoskog stanovništva povremeno se pojavljivao pjegavi [[tifus]], a zbog nehigijenskih bunara i razne epidemije (trbušni tifus, srdobolje i sl.).<ref name="branko" /> U selima, i u nekim siromašnim gradskim domaćinstvima sapun se veoma malo koristio, a rublje se obično otkuhavalo i pralo u lukšiji (pepel od drveta). U mnogim selima nije bilo pitke izvorske vode, već su kopali bunare, a u sušnim i bezvodnim brdskim selima pravljene su cisterne za kišnicu. Zbog toga je voda bila dragocjenost koja se čuvala, pa su je u nekim selima veoma malo trošili za ličnu higijenu i higijenu stanovanja. Tek 1931. sagrađena su tri javna kupatila: u Sanskom Mostu, Starom Majdanu i Lušci Palanci.<ref name="branko" /> Sanski Most nije imao vodovod iako se još 1922. započelo raditi na njegovom projektu.<ref>{{Cite book|title=Bosna i Hercegovina|publisher=Sarajevska sekcija Udruženja jug. inženjera i arhitekata|year=1922|location=Sarajevo|pages=134}}</ref> Ni u drugim naseljima nije bilo vodovoda u kućama, te nije bilo ni uslova za neki viši higijenski standard života. Jedino je u Lušci Palanci, 1932. sagrađen je vodovod sa česmama postavljenim pored puteva. Neposredno pred rat, 1938–40, izgrađena je crpna stanica na plinski motor u Podgori u Miljevcima i po nekoliko rezervoara za vodu u selima Dabar, [[Grdanovci]], Bošnjaci i [[Bosanski Milanovac]]. U budžetu vrbaske banovine za 1940. bilo je planirano 30.000 dinara za dovršenje vodovoda. Međutim, rat je 1941. prekinuo tu akciju za snabdijevanje bezvodnih sela zdravom i pitkom vodom.<ref name="branko" /> == Kultura == ===Nacionalni spomenici=== {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Sanskom Mostu}} {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Sanskom Mostu (privremena lista)}} Odlukom [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] u Sanskom Mostu je proglašeno šest [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] <ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Odluke&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=85 |title=Nacionalni spomenici na web stranici Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date=26. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417100201/http://www.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Odluke&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=85 |archive-date=17. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref>, dok ih je osam na privremenoj listi.<ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Privremeni&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=85 |title=Privremena lista Nacionalnih spomenika na web stranici Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date=26. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417091307/http://www.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Privremeni&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=85 |archive-date=17. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> == Poznate ličnosti == * [[Mehmed Alagić]] - general * [[Amir Kazić Leo]] - pjevač * [[Amir Talić]] - pisac * [[Ismet Kurtović]] - flautist * [[Senijad Ibričić]] - nogometaš * [[Kemal Malovčić]] - pjevač * [[Vukašin Brajić]] - pjevač i gitarista * [[Mladen Ivanić]] - političar * [[Branislav Borenović]] - političar * [[Sanjin Halimović]] - političar * [[Faris Hasanbegović]] - političar * [[Enver Redžić]] - historičar * [[Edin Šarčević]] - pravnik * [[Brano Miljuš]] - političar i univerzitetski profesor * [[Milan Vukić]] - šahist * [[Milenko Zorić]] - kajakaš * [[Ćana]] - pjevačica == Galerija == <gallery> Datoteka:Fatihova Musalla.JPG|[[Fatihova Musalla]] Datoteka:Pravoslavna crkva sv. Petra i Pavla.jpg|pravoslavna crkva Datoteka:Bliha from above.jpg|[[Bliha (vodopad)|vodopad Blihe]] u Fajtovcima kod Sanskog Mosta Datoteka:Sana River - Sanski Most (cropped).jpg|[[Sana]] Datoteka:Gradski most Sanski Most 2.jpg|gradski most Datoteka:Ušće rijeke Zdene u Sanu.jpg|ušće rijeke Zdene u Sanu u centru Datoteka:Park Sanski Most.jpg|jedan od nekoliko parkova u Sanskom Mostu Datoteka:Stara željeznička stanica Sanski Most.jpg|[[Zgrada stare željezničke stanice (Sanski Most)|zgrada stare željezničke stanice u Sanskom Mostu]] Datoteka:Hamzibegova džamija Sanski Most.jpg|[[Hamza-begova džamija (Sanski Most)|Hamza-begova džamija]] </gallery> == Također pogledajte == *[[Spisak naseljenih mjesta u Sanskom Mostu]] *[[Musalla (Sanski Most)]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sanski Most}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sanskimost.gov.ba/ Zvanični sajt općine Sanski Most] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Unsko-sanski kanton}} {{Općina Sanski Most}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Unsko-sanskom kantonu]] [[Kategorija:Sanski Most|*]] jmyrwz7xklhjkhmb9ge0hntqfct9x5n 0 7763 3914622 3901671 2026-07-26T15:39:31Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914622 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}'''1877.''' (MDCCCLXXVII) bila je redovna godina koja počinje u ponedjeljak po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru, 1877. godina naše ere (CE) i godine nove ere (AD), 877. godina drugog milenija, 77. godina 19. vijeka i 8. godina 1870-tih. Početkom 1877. godine, gregorijanski kalendar je bio 12 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == * [[15. januar]] – Potpisana [[Budimpeštanska konvencija 1877.|Budimpeštanska konvencija]], tajni sporazum između [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] i [[Rusko Carstvo|Rusije]] iz 1877. o dogovoru o politici i podjeli vlasti u [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]] u slučaju rata između [[Rusko Carstvo|Rusije]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]].<ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/budimpestanska-konvencija|title=Budimpeštanska konvencija|last=enciklopedija|first=Hrvatska|website=Hrvatska enciklopedija|language=hr|access-date=25. 5. 2025}}</ref> * [[21. novembar]] – [[Thomas Edison]] objavio pronalazak [[fonograf]]a, mašine za bilježenje i reprodukciju zvuka. == 1877. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == === Januar=== * [[17. januar]] – [[Boris Babkin]], [[rusija|ruski]] fiziolog === Februar === === Mart === === April === === Maj === * [[31. maj]] – [[Gabrielle Renaudot Flammarion]], [[francuska]] [[astronom]]kinja === Juni === * [[27. juni]] – [[Charles Glover Barkla]], britanski fizičar * [[29. juni]] – [[Petar Kočić]], bosansko-srpski književnik === Juli === === August === === Septembar === === Oktobar === * [[20. oktobar]] – [[Josephine McGill]], američka folkloristica, historičarka muzike i kompozitorica === Novembar === === Decembar === * [[5. decembar]] – [[Dositej Vasić]], [[Biskup|vladika]] [[niš]]ki i prvi [[Zagrebačko-ljubljanska mitropolija|mitropolit zagrebački]], [[Srpska pravoslavna crkva|srpske pravoslavne crkve]]. == Umrli == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1877|1877.}} 2tiyynfaaq5tagcj9eiej43sp6p2mup 0 8285 3914616 3655582 2026-07-26T14:25:02Z Palapa 383 3914616 wikitext text/x-wiki {{godina}}Godina '''1487''' ( '''[[Rimski brojevi|MCDLXXXVII]]''' ) bila je [[Common year starting on Monday|redovna godina koja je počela u ponedjeljak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * [[29. januar|29. januara]] &#x2013; [[Richard Foxe]] postaje [[Bishop of Exeter|biskup Exetera]] . * [[2. februar]] &#x2013; Djelujući na glasine o pobuni u Engleskoj, koju je predvodila osoba koja se predstavljala kao [[Edward Plantagenet, 17th Earl of Warwick|Edward Plantagenet, 17. grof od Warwicka]], kralj Henry VII saziva sastanak [[Privy Council|Tajnog vijeća]] u [[Sheen Palace|palati Sheen]] u [[Richmond, London|Richmondu]] kako bi razgovarali o odgovoru na situaciju. Prva mjera je izvođenje Edwarda, sina posljednjeg grofa od Warwicka, iz zatvora u Londonskom tornju i njegova parada kroz London kako bi se razbile glasine.<ref>Gerald Prenderghast, ''Richard III and the Princes in the Tower: The Possible Fates of Edward V and Richard of York'' (McFarland, 2017) p.108 <nowiki>ISBN 9781476625904</nowiki></ref> * [[8. februar]] &#x2013; Englesko tajno vijeće izdalo je naloge za hapšenje zbog izdaje za Henryja Bodrugana, Johna Beaumonta i druge osobe optužene da su putovale u okruge Devon i Cornwall kako bi "podstakle pobunu i nametnule pobunu".<ref>"Desmond Seward, ''The Last White Rose'' (Pegasus Books, 2014) <nowiki>ISBN 9781605985909</nowiki></ref> * [[11. februar]] &#x2013; Papa Inocent VIII obnavlja imenovanje [[Tomás de Torquemada|Tomasa de Torquemade]] za [[Grand Inquisitor of Spain|Velikog inkvizitora Španije]] u kraljevstvima Kastilja, Leon, Aragon i Valencia.<ref>"Inquisition", by Joseph Bloetzer, in ''The Catholic Encyclopedia'', Volume 8, ed. by Charles Herbermann (Robert Appleman Co., 1910</ref> * [[26. februar]] &#x2013; Na insistiranje kardinala [[Papa Aleksandar VI|Rodriga de Borje]], [[Pope Innocent VIII|papa Inocenti VIII.]] odobrava kršćanski križarski rat protiv muslimanskih Maura, koji počinje 1. septembra i finansira se godinu dana.<ref>Joseph F. O'Callaghan, ''The Last Crusade in the West: Castile and the Conquest of Granada'' (University of Pennsylvania Press, 2014) p.155 <nowiki>ISBN 9780812209358</nowiki></ref> * [[6. mart]] &#x2013; [[John Morton (cardinal)|Kardinal John Morton]], [[Archbishop of Canterbury|nadbiskup Canterburyja]] od 21. januara, postaje novi [[List of lord chancellors and lord keepers|lord kancelar Engleske]], naslijedivši pokojnog [[Thomas Bourchier (cardinal)|Thomasa Bourchiera]].<ref>{{Cite book|last=Bradley|first=S.|title=John Morton: Adversary of Richard III, Power Behind the Tudors|publisher=Amberley Publishing|year=2019|isbn=978-1-4456-7963-1|pages=51–52}}</ref> * [[27. mart]] &#x2013; Papa Inocent VIII izdaje naredbu kojom se rimokatolički nadbiskup St. Andrewsa, [[Robert Blackadder]], imenuje primasom cijele Škotske, što izaziva bijes među biskupima u Glasgowu i ostatku Škotske.<ref>{{Cite journal|last=Campbell|first=William M.|date=1944|title=The first Archbishop of Glasgow; Part I|url=https://archive.org/stream/rschsv08p1campbell#page/55|journal=Scottish Church History Society|pages=55–74|access-date=25 August 2018}}</ref> * [[Mart]] &#x2013; [[Sigismund, Archduke of Austria|Žigmund, nadvojvoda Austrije]], uglavnom na osnovu loših savjeta svojih savjetnika, objavljuje rat [[Venecija|Veneciji]] i zauzima rudnike srebra u i oko [[Sugana Valley|doline Sugana]]. [[Datoteka:Facial_Chronicle_-_b.17,_p._066.gif|mini|449x449piksel|[[9. juli|9. jula]]: Rusija osvaja Kazanski kanat.]] == 1487. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1487|1487.}} jzxwujy2lxn3yc6g8glw3sf6fnnl888 0 8388 3914618 3902253 2026-07-26T15:39:13Z WumpusBot 120674 /* Događaji */ razne ispravke 3914618 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1308''' ('''[[Rimski brojevi|MCCCVIII]]''') bila je [[prijestupna godina koja je počela u ponedjeljak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * [[25. januar]] &ndash; Kralj [[Edvard II, kralj Engleske|Edward II]] ženi se 13-godišnjom [[Izabela od Francuske|Izabelom od Francuske]], kćerkom [[Filip IV, kralj Francuske|kralja Filipa IV od Francuske]] ("Filip Lijepi"). Vjenčanje se održava u [[Boulogne-sur-Mer|Boulogneu]], a Edward ostavlja svog prijatelja i [[miljenik]]a, [[Piers Gaveston, 1. grof od Cornwalla|Piersa Gavestona]], za [[regent]]a u svom odsustvu. Izabellina garderoba ukazuje na njeno bogatstvo i stil – ima haljine od [[Svila|svile]], [[baršun]]a, [[taft]]a i tkanine, zajedno s brojnim krznima; ima preko 72 pokrivala za glavu i [[Kapica|kapice]]. Izabela sa sobom donosi dvije zlatne krune, zlatno i srebrno posuđe i 419 jardi lana. U međuvremenu, Edward otuđuje plemiće stavljajući Gavestona u tako moćan položaj, koji reagiraju potpisivanjem [[Boulogneski sporazum|Boulogneskog sporazuma]] [[31. januar]]a.<ref>Weir, Alison (2006). ''Queen Isabella: She-Wolf of France, Queen of England'', p. 25. London: Pimlico Books. {{ISBN|978-0-7126-4194-4}}.</ref><ref>Castor, Helen (2011). ''She-Wolves: The Woman Who Ruled England Before Elizabeth'', p. 227. Faber and Faber. {{ISBN|978-0-5712-3706-7}}.</ref> [[Datoteka:Edward_II_&_Gaveston_by_Marcus_Stone.jpg|mini|[[Edvard II, kralj Engleske|Edward II]] se zabavlja sa svojim omiljenim [[Piers Gaveston, 1. grof od Cornwalla|Piersom Gavestonom]] (lijevo), autor [[Marcus Stone]]]] == 1308. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1308|1308.}} faeh6qkwcvyb705bq2operumm2otc1t 0 10988 3914535 3877382 2026-07-26T12:20:55Z Carsten Steger 142849 Aerial image of Esterházy Palace replaced with an aerial image of significantly higher resolution. 3914535 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompozitor |ime=Joseph Haydn |opis_slike= |puno_ime= Franz Joseph Haydn |slika= Haydn portrait by Thomas Hardy (small).jpg |datum_rođenja= 31. mart 1732. |mjesto_rođenja= [[Rohrau]], [[Sveto Rimsko Carstvo]] |datum_smrti= {{Datum smrti i godine|1809|05|31|1732|03|31}} |mjesto_smrti= [[Beč]], [[Austrijsko Carstvo]] |djela=''[[Čudak]]''<br />''[[Nenadani susret]]''<br />''[[Mjesečev svijet]]''<br />''[[Simfonija rastanka]]''<br />''[[Oxfordska simfonija]]'' |period= [[Klasicizam]] |nagrade= }} '''Joseph Haydn''' (31. mart 1732 – 31. maj 1809) bio je [[Austrija|austrijski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]],<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Joseph-Haydn|title=Joseph Haydn {{!}} Biography, Compositions, & Facts {{!}} Britannica|date=29. 8. 2023|website=www.britannica.com|language=en|access-date=8. 9. 2023}}</ref> te jedan od najplodnijih i najistaknutijih kompozitora klasičnog perioda u muzici. Tokom njegovog dugotrajnog plodnog muzičkog djelovanja bio je u središtu uspostavljanja [[Bečki klasici|bečkog klasičnog stila]], obuhvatajući kasni [[barok]] i rani period [[Romantizam|romantizma]]. Rodio se u vrijeme dok je [[Johann Sebastian Bach]] bio zadužen za komponovanje liturgijske muzike (kantor) u Katedrali svetog Tome u [[Leipzig]]u, a umro je kad je [[Ludwig van Beethoven]] tek objavio svoju [[Pastoralna simfonija|Pastoralnu simfoniju]]. Upravo je Haydn bio taj koji je svojom originalnošću i naizgled neiscrpnim bogatstvom muzičkih otkrića bio most između dva već navedena muzička perioda. Odgovoran je za kreiranje i standardizaciju onoga što danas smatramo [[Gudački kvartet|gudačkim kvartetom]] iz klasičnog perioda, a u nešto manjoj mjeri i klasičnoj [[Simfonija|simfoniji]], kao i njegovom značajnom doprinosu i razvoju drugih muzičkih žanrova iz njegovog vremena kao na primjer, [[Klavirski trio|klavirskog trija]] i [[Sonata|sonatnog oblika]]. Dugogodišnji stanovnik Austrije, Haydn je proveo najveći dio svoje dugotrajne karijere kao dvorski muzičar kod bogate [[Mađarska|mađarske]] aristokratske porodice [[Esterházy]] na njihovom udaljenom imanju. Izolovan od drugih kompozitora i trendova u muzici do poznijeg dijela njegovog dugog života, on je, kako je rekao, "bio prisiljen da postane originalan." Za više od 50 godina njegovog kompozitorskog djelovanja napisao je: 107 [[simfonija]], 68 djela za [[gudački kvartet]], 62 klavirskih sonata, 45 klavirskih tria, 14 [[misa]], 24 [[Opera|opere]], kao i [[oratorij]]e "[[Stvaranje (Haydn)|Stvaranje]]" i "[[Godišnja doba (Haydn)|Godišnja doba]]", koja su predstavljala najvažnije muzičke stilove tog vremena koje je Haydn koristio prilikom komponovanja njegovog ogromnog muzičkog repertoara. Komponovao je i muziku koja se danas koristi prilikom izvođenja [[Njemačka|njemačke]] državne himne ([[Deutschlandlied]]). U vrijeme njegove smrti, bio je jedan od najslavnijih kompozitora u [[Evropa|Evropi]] i na evropskoj muzičkoj sceni s kraja 18. vijeka po značaju bio je upoređivan sa [[William Shakespeare|Williamom Shaekspearom]] u [[književnost]]i. Joseph Haydn je bio brat [[Michael Haydn|Michaela Haydna]], koji je i sam bio priznat kompozitor i Johanna Evangeliste Haydna tenor pjevača. Bio je također bliski prijatelj [[Wolfgang Amadeus Mozart|Wolfganga Amadeusa Mozarta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.californiasymphony.org/2019-20-season/mozart-and-his-mentor/mozart-and-haydn-in-vienna/|title=Mozart and Haydn in Vienna|date=28. 10. 2019|website=The California Symphony|language=en-US|access-date=8. 9. 2023}}</ref> i nastavnik klavira Ludwiga van Beethovena.<ref>{{Cite web|url=https://www.classicfm.com/composers/beethoven/guides/beethoven-and-haydn-their-relationship/|title=Beethoven and Haydn: their relationship|website=Classic FM|language=en|access-date=8. 9. 2023}}</ref> == Biografija == === Rane godine === [[Datoteka:Haydngeburtshaus.jpg|thumb|250px|lijevo|Rodna kuća Josepha Haydna.]] Joseph Haydn rođen je u austrijskom selu [[Rohrau]], koje se tada nalazilo blizu granice s [[Mađarska|Mađarskom]]. Njegov otac Mathias, kolekcionar, također je služio u uredu slično gradonačelniku manjeg mjesta. Haydnova majka Maria Koller prethodno je radila kao kuharica na dvoru grofa Harracha, predsjedavajućeg aristokrata u Rohrauu. Njegovi roditelji nisu bili muzički obrazovani, ali je otac bio entuzijastičan narodni muzičar, koji je tokom karijere naučio svirati [[Harfa|harfu]]. Prema Haydnovim kasnijim sjećanjima, njegova porodica za vrijeme njegovog djetinjstva bila je izuzetno muzički nadarena i često su pjevali zajedno sa susjedima. Haydnovi roditelji primijetili su da je njihov sin muzički talentovan i znali su da u Rohrau ne bi imao šanse steći ozbiljno muzičko obrazovanje. Upravo iz tog razloga prihvatili su prijedlog svog rođaka Johanna Mathiasa Francka, školskog učitelja i dirigenta [[hor]]a u obližnjem [[Hainburg]]u, da osigura mladom Haydnu muzičko obrazovanje. Ubrzo nakon toga, Haydn je otišao s Franckom u Hainburg udaljen 12 kilometara i nikad više nije živio sa svojim roditeljima. Život kod rođaka nije bio nimalo lahak za Haydna, koji je kasnije govorio da je često bio gladan i da se stidio svoje neuredne odjeće. Tu je počela njegova muzička obuka, koja se sastojala od školske nastave od 7 do 10 sati svakog jutra, nakon čega je slijedila crkvena [[misa]]. Nakon ručka slijedila su još tri sata školske nastave, a zatim časovi sviranja [[Čembalo|čembala]] i [[Violina|violine]]. Unatoč svemu, za dvije godine boravka u Hainburgu mladi Haydn naučio je mnogo o muzici, gdje je ujedno bio izložen svoj strogosti austrijskog obrazovanja iz 18. vijeka. U poznim godinama Haydn je jednom izjavio Albertu Christophu Diesu, njegovom savremeniku i biografu, da će uvijek biti zahvalan svom rođaku što ga je naučio da bude marljiv. Stanovnici Hainburga imali su ga priliku čuti kako pjeva visoke pjevačke dionice u crkvenom horu. Haydnovo pjevanje impresioniralo je sve koji su ga čuli. Tako je nakon jednog od nastupa 1739. godine upoznao Georga von Reuttera, muzičkog direktora u [[Katedrala svetog Stjepana u Beču|Katedrali svetog Stjepana]] u Beču, koji je posjetio Hainburg u potrazi za novim horistima. Haydn je prošao audiciju kod Reuttera, a nakon nekoliko mjeseci dodatne obuke preselio se u Beč 1740. godine, gdje je sljedećih devet godina radio kao horist. [[Datoteka:Altwiener Bilderbuch nach alten Stichen (cropped).jpg|mini|200px|desno|Katedrala sv. Stjepana, ispred koje se nalazi kapelnički dom (srušen 1804. godine) gdje je Haydn živio kao horist.]] Haydn je živio u kući pored Katedrale sv. Stjepana, zajedno s Reutterovom porodicom i još četvoricom horista. Nakon 1745. godine pridružio im se i Haydnov mlađi brat [[Michael Haydn|Michael]]. Pjevači su bili podučavani [[Latinski jezik|latinskom jeziku]] i drugim školskim predmetima, kao i pjevanju, [[Violina|violini]] i [[klavir]]u. Reutter je malo pomogao Haydnu u oblastima muzičke teorije i kompozicije, dajući mu samo dvije lekcije tokom njegovog cjelokupnog boravka na mjestu horista. U to vrijeme Beč je bio raskršće preko kojeg se iz [[Italija|Italije]] u sjeverne germanske zemlje odvijala ne samo trgovinska razmjena nego i širenje [[umjetnost|umjetničkih]] i [[Arhitektura|arhitektonskih]] utjecaja. [[Polifonija|Polifonijska]] škola [[Giovanni Pierluigi da Palestrina|Giovannija Pierluigija da Palestrine]] nije u potpunosti izumrla nego je bila smatrana "antičkim stilom", koji se koristio tokom [[Katoličanstvo|katoličkih]] vjerskih praznika i kao model za obuku mladih kompozitora. Noviji italijanski muzički stil bio je veoma popularan u to vrijeme u Beču. Bio je bogat melodijskom slobodom, instrumentalnom bojom i polifonijskom vještinom karakterističnom za barok, a bečka publika bila je upoznata s njima posredstvom muzičkih djela [[Georg Friedrich Händel|Georga Friedricha Händela]], kao i instrumentalnih djela [[Antonio Vivaldi|Antonija Vivaldija]] i [[Arcangelo Corelli|Arcangela Corellija]]. Katedrala sv. Stjepana bila je jedan od vodećih muzičkih centara u Evropi, a Haydn je imao priliku naučiti mnogo toga kroz mnogobrojne nastupe kao profesionalni muzičar. Svakog dana bio je obavezan pjevati kao horist tokom dvije crkvene službe u katedrali; osim toga, hor je pjevao tokom brojnih vjerskih, dvorskih i civilnih službi (praznika, procesija i sahrana). Vjerovatno su nastupali i tokom sahrane Antonija Vivaldija, koji je umro u siromaštvu u Beču 1741. godine. Nastupali su i na privatnim koncertima za bečko [[plemstvo]], gdje je mladi Haydn tokom pauza u nastupima imao priliku nadoknaditi slab jelovnik koji je imao kod Reuttera. === Slobodni umjetnik u Beču === [[Datoteka:WhereHaydnLived.PNG|thumb|250px|lijevo|Mapa na kojoj su prikazana mjesta gdje je Haydn živio i radio ili koja je posjetio.]] Do 1749. godine Haydn je fizički sazrio do te tačke da više nije mogao pjevati visoke horske dionice. Carica [[Marija Terezija, kraljica Ugarske|Marija Terezija]] sama se žalila Reutteru u vezi njegovog pjevanja, a to će i biti glavnim razlogom njegovog izbacivanja iz horske škole. Sam Haydn je dao povod Reutteru nakon njegove šale prilikom koje je makazama odrezao pletenicu svojoj horskoj drugarici. To je bilo dovoljno za Reuttera, nakon čega je Haydn ubrzo bio izbačen iz [[hor]]a, a zatim poslat i na ulicu. Bez novca u džepu i sa nešto malo odjeće, nakon 8 godina boravka u Beču kao horista, narednih nekoliko godina biće najteže u njegovom životu. Imao je sreću da ga je prihvatio prijatelj iz horske škole Johann Michael Spangler, koji je nekoliko mjeseci dijelio porodičnu sobu sa Haydnom, a koji je odmah počeo da mukotrpno gradi karijeru slobodnog muzičara. Haydn se u početku borio, radeći na brojnim različitim poslovima kao nastavnik muzike i kao ulični serenader. Imao je tu sreću da se nastanio u potkrovlju iste zgrade u kojoj su živjeli italijanski dvorski pjesnik i operski libretista [[Pietro Metastasio]], čija su djela u svojim operama koristili svi iole poznatiji kompozitori tog vremena. Tu je živjela i princeza Esterhazy sa svoja dva sina, a u čijoj će službi Joseph Haydn kasnije provesti skoro 3 decenije svog stvaralačkog života. Italijanski kompozitor [[Niccolo Porpora]] je davao časove pjevanja tada devetogodišnjoj Marianne, koja je bila kćerka Niccoloa Martineza, a koji je radio u [[Apostolska nuncijatura|Apostolskoj nuncijaturi]] i živio kod Metastasija u njegovom velikom apartmanu. Sam Metastasio je bio zadužen za njeno obrazovanje, pa je tražio ko će Marianne pratiti na klaviru tokom njenih časova pjevanja. Saznavši za mladog muzičara koji je živio u istoj zgradi, pozvao je Haydna da joj bude pratnja na klaviru u zamjenu za besplatne obroke kod njega. Na tom poslu Joseph Haydn će provesti dvije godine, a Marianne će kasnije tokom [[1780-e|1780-ih]] svirati duete na klaviru zajedno sa [[Mozart]]om. Ovaj kontakt sa Italijanom Niccolom Porporom, koji je osim njegovog velikog ugleda kao učitelj pjevanja bio plodan i iskusan kompozitor će biti veoma važan za mladog Josepha Haydna. Od 1752. godine radio je kao klavirski pratilac Niccoloa Porpore koji je davao časove pjevanja plemstvu i njihovoj djeci. Na taj način Haydn je polahko ulazio u visoko bečko društvo, a od Porpore je kako je kasnije rekao saznao "prave osnove kompozicije ." Ovo poznanstvo mu je omogučilo i da privuče nove studente sviranja [[klavir]]a. Bio je kratko zaposlen i kod grofa Friedricha Wilhelma von Haugwitza, koji je svirao [[orgulje]] u kapeli u Bohemskoj kancelariji na Judenplatz-u. Dok je bio horista, Haydn nije dobio nikakvu sistematsku obuku iz [[muzička teorija|muzičke teorije]] i kompozicije. Kao sredstvo muzičke obuke koristio je polifonijske vježbe iz teksta pod nazivom ''Gradus ad Parnassum'' napisan od strane Johanna Josepha Fuxa. Pažljivo je proučavao rad [[Carl Philipp Emanuel Bach|Carla Philippa Emanuela Bacha]] naučivši svirati njegove klavirske sonate, a za kojeg je kasnije priznao da je imao važan muzički utjecaj na njega. Kako su se njegove muzičke izvođačke vještine poboljšavale, tako je počeo da raste i njegov ugled u javnosti. Njegov prvi uspjeh je bila opera, ''"Der krumme Teufel"'' (bos. Šepavi vrag), napisana za komičara Johanna Joseph Felixa Kurza, čije je scensko ime bilo "Bernardon." Djelo je uspješno premijerno prikazano 1753. godine, ali su ga ubrzo zatvorili cenzori zbog "uvredljivih napomena." Haydn je također primijetio (očigledno bez uznemiravanja) da su njegovi radovi koje su jednostavno obustavili objavljivati, počeli prodavati u lokalnim muzičkim prodavnicama. Između 1754. i 1756. godine Haydn je također radio samostalno na dvoru u Beču. Bio je među nekolicinom muzičara koji su bili plaćeni za usluge kao dopunski muzičari na balovima u čast carske djece, tokom karnevalske sezone i kao dopunski pjevači u carskoj kapeli (Hofkapelle) tokom vjerskih praznika. Sa porastom njegovog ugleda, Haydn je na kraju dobio [[Aristokratija|aristokratsko]] pokroviteljstvo, ključno za karijeru kompozitora u njegovo vrijeme. Grofica Maria Wilhelmine von Thun, koja je imala priliku čuti jednu od Haydnovih kompozicija, ponudila mu je posao učitelja pjevanja i klavijature. Godine 1756, baron Carl Josef Fürnberg zaposlio je Haydna na njegovom seoskom imanju Weinzierl, kraj [[Dunav]]a blizu grada Melk nekih stotinjak kilometara uzvodno od Beča. Tu je kompozitor napisao njegove prve gudačke kvartete. Fürnberg je kasnije preporučio Haydna grofu Morzinu, koji je 1757. godine postao njegov prvi punopravni poslodavac. === Kod grofa Morzina === [[Datoteka:Dolní Lukavice castle 01.JPG|thumb|Palata grofa Morzina u mjestu Dolní Lukavice, Češka Republika|280x280px]] Tako je Haydn preselio u dvorac kod grofa Morzina u mjestu [[Dolní Lukavice]] današnja [[Češka]], a zvanično je bio zaposlen kao kapelnik i kamerni kompozitor uz platu od 200 florina godišnje. Po prvi put na raspolaganju je imao mali orkestar kojim je dirigovao, a dužnost mu je bila da piše [[Divertimento|divertimente]] i muziku ("Fieldpartien") za [[Puhački instrument|puhače]] za grofa i njegovo društvo nakon lova i drugih zabava vani. Kombinovao je muzičare sa gudačkim instrumentima u orkestru i puhače za koje je napisao i svoje prve simfonije, koje su bile kraće po trajanju i jednostavnije po strukturi poput divertimenta i gudačkih kvarteta (''quadri'', kako ih je Haydn zvao). Na ovom poslu provest će 3 godine. Tokom posjeta Beču prilikom nastupa sa svojim orkestrom, upoznao je Mariju Alojziju Apoloniju Keller, koju će kasnije i oženiti u novembru 1760. godine u Katedrali Svetog Stefana. Brak je bio neuspješan i Haydn nije imao djece sa svojom suprugom. Jednom prilikom grof Morzin je pozvao princa Paula Antona Esterhazyja na jednu od njegovih večernjih zabava, tokom koje je princ imao priliku čuti muziku Josepha Haydna, te uvjeriti se u njegove kompozitorske i dirigentske sposobnosti. Te večeri Haydn je dirigovao svoju ''Simfoniju br. 1 u D-duru''. Nekoliko mjeseci nakon ovog događaja, grof Morzin je usljed novčanih problema morao raspustiti orkestar. === Kapelnik na Esterhazy dvoru === [[Datoteka:Aerial image of Esterházy Palace and park, Fertőd (view from the south).jpg|thumb|400px|lijevo|Pogled na [[Eszterháza]] dvorac.]] Čim je čuo ovu vijest, grof Esterhazy je odmah pozvao Haydna da bude kapelnik i dirigent u njegovom orkestru. U 29-oj godini života Joseph Haydn je potpisao ugovor sa princem Paulom Antonom Esterhazyjem 1. maja 1761. godine. Na ovom poslu će ostati 29 godina, što će uveliko odrediti i pravac njegove muzičke karijere. Po ugovoru Haydn je bio vice kapelnik i kao pomoćnik kapelnika Gregora Wernera, koji je usljed poodmaklih godina bio zadužen samo za crkvenu muziku. Međutim, Haydn je imao mnogobrojna zaduženja: komponiranje, dirigovanje orkestrom, većinu muzičkog administrativnog posla (vodio je računa o muzičkoj zbirci, kupovini muzičkih instrumenata, muzičkoj obuci, zapošljavanju, otpuštanju članova orkestra, redu i disciplini). Njegova je dužnost bila i da se svaki dan u 2 navrata pojavi kod princa Esterházyja i pita ako je "njegova visost" raspoložena da posluša koncertni nastup njegovog orkestra. Sva muzika koju su komponirala oba kapelnika bila je privatna imovina princa Esterházyja, a mogla se poslušati samo u njegovom dvorcu. Za ovako ogroman posao Joseph Haydn je imao godišnju platu 600 zlatnih guldena, što je trostruko više nego što je zarađivao kod grofa Morzina. Kada je stari kapelnik Gregor Werner umro 1766. godine, Haydn je preuzeo sve dužnosti i od starog kapelnika. [[Datoteka:Nikolaus Esterhazy.jpg|thumb|Princ [[Nikolas Esterházy]], najvažniji mecena Josepha Haydna.]] Unatoč ogromnim obavezama, u umjetničkom smislu ovo je bilo veoma stimulativno za daljnji razvoj Josepha Haydna kao kompozitora. U orkestru je imao violinskog virtuoza Italijana Luigija Tomasinija, za kojeg je malo kasnije napisao i neke od svojih violinskih koncerata. Kvalitet orkestra kojim je dirigovao, biće za njega nadahnuće da tokom ranih 1760-ih napiše brojne koncerte (concerti). Na zahtjev princa Paula Antona Esterhazyja komponirao je 3 simfonije koje će predstavljati tri razdoblja u jednom danu. Danas su te simfonije poznate pod nazivima: Simfonija br. 6 "Le Matin" (jutro), Simfonija br. 7 "Le Midi" (podne), Simfonija br. 8 "Le Soir" (večer). Najranije simfonije Josepha Haydna koje su danas na redovnom koncertnom repertoaru po mnogim svojim osobinama imale su za uzor barokni [[Končerto grosso|concerto grosso]]. U njima [[Sinfonia Concertante|concertante]] elementi dolaze do punog izražaja, gdje je većina muzičara u orkestru imala priliku da pokaže vještinu solo muziciranja na njihovim instrumentima. U periodu od od 1757. - 1763. godine Haydn je na dvoru princa Esterhazyja u Eisenstadtu komponirao 30 simfonija. Većina ovih simfonija se sastojala od 4 stavka, gdje je menuet uglavnom bio treći stavak. Ovo će biti standard za klasičnu simfoniju kakvu danas poznajemo. Samo 11 mjeseci nakon stupanja Josepha Haydna na položaj kapelnika, njegov poslodavac princ Anton Paul Esterhazy umire u martu 1762. godine. Njega je naslijedio brat Nicolas Esterhazy, koji je bio još veći ljubitelj muzike. Među prvim djelima koje je Haydn komponirao za novog princa bile su italijanska komična opera ''La Marchesa Nespola'' i opera ''Acide, a festa teatrale'' povodom vjenčanja prinčevog sina u januaru 1763. godine. Dvije godine nakon očeve smrti, Joseph Haydn je 1765. je uspio da zaposli najmlađeg brata (o ličnom trošku) kao horistu na dvoru princa Esterhazyja. [[Datoteka:The Haydn hall.jpg|thumb|250px|lijevo|Haydn koncertna dvorana, gdje su bile izvođene opere komponirane od strane Josepha Haydna.]] Po naredbi princa napravljena je 1766. godine velika palata koju je on nazvao Esterhaza, a mnogi njeni posjetioci će je nazvati "mali Versailles u Mađarskoj." U okviru palate bila je izgrađena operska kuća koja je mogla primiti do 400 posjetilaca i [[pozorište]]. Većinu kompozitorske aktivnosti Haydna u to doba pratila je poseban muzički interes njegovog pokrovitelja princa Nikolasa. Tako je oko 1765. godine princ dobio i počeo učiti da svira baryton, neobičan muzički instrument sličan bas [[Viola da gamba|violi da gambi]], ali sa većim brojem žica. Haydnu je bilo zapovijedeno da komponira muziku na tom instrumentu za princa. Tokom narednih deset godina on će komponirati oko 200 djela za ovaj instrument u raznim ansamblima, od kojih su najznačajniji 126 tria za baryton. Bio je vođa orkestra, direktor pozorišne trupe, regrutovao je i obučavao pjevače, te pripremao i vodio koncertne nastupe. U to vrijeme dobio je i nadimak "papa Haydn" ne zbog njegovih godina starosti, već iz poštovanja zbog njegovog nesebičnog zalaganja kod princa Nikolasa Esterhazyja za dobrobit muzičara iz njegovog orkestra. Oko 1775. godine prestalo je prinčevo zanimanje za baryton, ustupivši mjesto novom hobiju, operskim produkcijama. Opere su ranije na Esterhazy dvoru bile komponirane sporadično i to samo za posebne prilike. Nakon 1775. postale su središte muzičkog života na dvoru, a opersko pozorište koje je princ izgradio u Esterházy biće domaćin velikom broju gostiju tokom operskih sezona, sa više izvedenih novih opera svake godine. Osim opera, period s kraja 1760-ih je značajan i po sakralnoj muzici koju je Haydn tada komponirao po prvi put nakon njegovih godina kao slobodni umjetnik tokom 1750-ih. Posebno se izdvajaju: ''Missa Cellensis in honorem Beatissimae Virginis Mariae'' ogromna kantata-misa komponirana 1766. (nakon smrti starog kapelnika Gregora Wernera), za hodočasničku baziliku u gradu [[Mariazell]], ''Stabat Mater'' komponirano 1767. (po uzoru na Stabat Mater uradak od [[Giovanni Battista Pergolesi|Pergolesija]]) prvo sakralno djelo Haydna koje će dospjeti do šire evropske slušalačke publike, a bilo je i predmetom velikh pohvala od strane njegovog savremenika i operskog kompozitora Johanna Hassea, te [[kantata]] ''Applausus'' iz 1768. Uz mnogobrojne opere koje je napisao, tu su i [[Arija|arije]] koje su bile ubačene kao zamjena u opere drugih kompozitora. Jedna od njegovih opera pod nazivom ''Lo Speziale'' izvedena 1770. godine u dvorcu Barona von Sumeraua, je bilo prvo predstavljanje njegovog operskog djela pred bečkom aristokratskom publikom. Godine 1775. izveden je u humanitarne svrhe njegov oratorij ''Il Ritorno di Tobia'' za Bečko udruženje muzičara (Tonkünstler-Societät), kao podrška udovicama i siročadi članova tog udruženja. Naredne godine, Joseph Haydn je bio pozvan da napiše svoju kratku biografiju za novinsko izdanje ''Die Gelehrte Östereich'', gdje je bio uključen među najznačajnije ličnosti u austrijskom književnom i umjetničkom svijetu za tu godinu. ==== Proboj na evropskoj muzičkoj sceni i sve veća popularnost ==== U njegovoj kompozitorskoj izolovanosti na Esterhaza dvoru, Haydn nije bio ni svjestan njegove rastuće popularnosti kod evropske slušalačke publike. Već 1760-ih njegova djela su bila objavljena u [[Francuska|Francuskoj]], [[Holandija|Holandiji]] i [[Engleska|Engleskoj]], a 1770-ih njegovi gudački kvarteti i simfonije bile su sve češće izvođene na koncertnim pozornicama u [[Pariz]]u i [[London]]u. Prva naznaka sve većeg ugleda Josepha Haydna u Evropi došla je iz [[Madrid]]a, gdje je pjesnik Yriarte posvetio Haydnu veliki dio svoje poeme pod nazivom ''La Musica'' smatrajući ga kompozitorskim prvakom "germanskih zemalja." Iz Španije, italijanski kompozitor i [[Violončelo|violončelista]] [[Luigi Boccherini]] je slao poruke sa pohvalama preko njihove zajedničke izdavačke kuće ''Artaria''. Također, Filharmonijsko udruženje iz [[Modena|Modene]] izabralo je Haydna 1780. za svog počasnog člana. 1779. bila je prelomna godina za Haydna, vezano za njegov poslovni ugovor: dok su prethodno sve njegove kompozicije bile vlasništvo porodice Esterházy, sada mu je bilo dozvoljeno da piše za druge i prodaje svoja muzička djela drugim izdavačima. U to vrijeme nije postojala zaštita autorskih prava, a dosta njegovih muzičkih djela je preko piratskih izdanja cirkulisalo širom Evrope. Haydn je ubrzo pomjerio svoj naglasak u kompoziciji koji bi odražavao ovu promjenu (manji broj opera, a više gudačkih kvarteta i simfonija), a pregovarao je sa više izdavača, kako austrijskih, tako i stranih. Tako je sklopio ugovor s bečkom izdavačkom kućom ''Artaria'' sa kojom će objaviti više od 300 muzičkih djela, uključujući brojne gudačke kvartete, među kojima i njegov najpoznatiji Op. 33. Shvativši njegovu umjetničku i komercijalnu vrijednost, izdavačka kuća ''Artaria'' je naredne godine osim objavljivanja nove zbirke njegovih muzičkih djela, dala da se ugravira lik Josepha Haydna, te tako uključi na listu poznatih Austrijanaca koji su radili za tu izdavačku kuću. Princ Nicholas Esterhazy je bio zadovoljan i polaskan ovakvim javnim priznanjima njegovom kapelniku koja su dolazila iz Beča. Violinista Fonteski je 1779. godine svojim koncertnim nastupima u Parizu predstavio tada najnovije simfonije Josepha Haydna. Pet godina kasnije, Chevalier de Saint-Georges koji je bio muzički direktor pariskog koncertnog udruženja ''Concert de la Loge Olympique'' naručio je od Haydna da komponira 6 simfonija, danas poznatih kao ''Pariske simfonije''. Godine 1785. dobio je narudžbu iz grada [[Cádiz (grad)|Cádiza]] u južnoj [[Španija|Španiji]] da komponuje orkestarsku verziju ''Sedam posljednjih riječi Isusa Hrista''. Djelo je naručeno od strane ''Oratorio de la Santa Cueva'', crkve koja se nalazi u pećini, povodom njihove vjerske službe za [[Veliki petak]]. === Zadnje godine na Esterhazy dvoru === Godine 1780. izdavačka kuća Artaria objavila je 6 klavirskih sonata br. 35-39 Josepha Haydna, posvećenih talentovanim sestrama Auenbrugger. U međuvremenu, komponiranje opera za novu opersku kuću na Esterhazy dvoru otvorenu 1781. bila je njegova najvažnija aktivnost. Zabačenost Esterházy dvorca, koji je bio daleko od Beča, dovodi do toga da je Haydn počeo postepeno da se osjeća sve izolovanije i usamljenije. Žudio je da posjeti Beč zbog svojih mnogobrojnih prijateljstava tamo, a za njega naročito važan prijatelj je bila Maria Anna von Genzinger (1754-1793). Ona je bila supruga ličnog ljekara grofa Nikolaja u Beču, koja je započela blisku platonsku vezu sa kompozitorom 1789. godine. Haydn je često pisao Mariji Genzinger, izražavajući svoju usamljenost na Esterházi dvoru i njegovu sreću što je u nekoliko navrata bio u mogućnosti da je posjeti u Beču. Haydn joj je kasnije često pisao iz [[London]]a. Njena preuranjena smrt 1793. bila je udarac za Haydna i njegove ''Varijacije za klavir u f-molu, Hob. XVII: 6'', možda su bile napisane kao odgovor na njenu smrt. Još jedan prijatelj u Beču bio je Wolfgang Amadeus Mozart, koga je Haydn upoznao 1784. godine. Prema kasnijem iskazu [[Irska|irskog]] tenor pjevača, kompozitora i pozorišnog direktora Michaela Kellija i drugih, obojica su povremeno zajedno svirali u gudačkim kvartetima. Haydn je bio impresioniran Mozartovim radom i pohvalio ga drugim kompozitorima. Mozart je uzvratio uvažavanje, posvećujući šest gudačkih kvarteta, koji se danas nazivaju "Haydn kvarteti." Iste godine Haydn je komponovao posljednju operu za Esterhazy opersku kuću pod nazivom ''Armida''. Ova opera je bila ozbiljnija u odnosu na njegove ranije lagane, komične opere. Tokom zadnjih godina njegove službe na Esterhazy dvoru, Haydn se još jednom okreće komponovanju gudačkih kvarteta. Tako je 1787. njegova izdavačka kuća Artaria objavila njegovu zbirku od 6 gudačkih kvarteta poznatih kao "Pruski kvarteti" op. 50. posvećenih tadašnjem kralju [[Pruska|Pruske]]. Do kraja 1780-ih Haydn je komponovao još 2 zbirke po 6 gudačkih kvarteta op. 54/55 i op. 64. poznatih kao "Tost kvarteti" za Johanna Tosta koji je bio violinista u Esterhazy orkestru. === Londonska putovanja === [[Image:Johann Peter Salomon.jpg|thumb|200px|lijevo|Johann Peter Salomon]] U septembru 1790. godine princ Nikolaj je umro, a naslijedio ga je njegov sin Anton Esterhazy. Za razliku od njegovog oca, Anton nije imao interesa za muziku. Da bi smanjio troškove, odmah je raspustio hor i orkestar, a ubrzo nakon toga napustio je i samu Esterhazy palatu. Haydn je dobio izdašnu godišnju penziju od 1400 florina (oko $6000.00), uz smanjenu platu od 400 florina. Iako su kompozitorske dužnosti na Esterhazy dvoru za Haydna bile zvanično završene, on je još uvijek zvanično bio zaposlen kod novog princa Antona Esterhazyja i morao je tražiti dozvolu od njega za putovanja. Ubrzo nakon povratka Haydna u Beč, odmah su počele stizati nove ponude za zaposlenje. Na vijest o smrti princa Nikolaja, Johann Peter Salomon je odmah sa konjskom kočijom krenuo na put iz Kölna za Beč. Salomon je ponudio Haydnu da u Londonu komponuje: * 6 novih simfonija za 300 [[Britanska funta|funti]] i 200 funti za njihova autorska prava, * operu za impresarija Sir Johna Gallinija koji je posjedovao ''Hannover Square'' gdje će koncerti uz pratnju velikog orkestra biti održavani, uz nadoknadu od 300 funti * 20 muzičkih djela raznih stilova, koje će kompozitor dirigovati na koncertima i 200 funti nadoknade za dobrotvorni koncert Joseph Haydn je odmah prihvatio ovako unosnu ponudu Johanna Petera Salomona, dobro poznatog njemačkog violinistu i koncertnog impresarija, koji je nastupao širom Evrope, a predvodio je vodeće orkestre u Parizu i Londonu. Naredni dan ugovor je i zvanično bio potpisan, a Salomon je u okviru ugovora odmah uplatio u bečku banku 5000 florina (suma za 3 i po godine koliko je Haydn bio plaćen na Esterhazy dvoru) kao sigurnosnu uplatu. Salomon je ponudio i Mozartu da odmah krene sa njima u London, ali Mozart je odlučio da dođe u London naredne godine. I prije njegovog dolaska u London, Haydn je tamo već bio veoma popularan kompozitor. Nakon smrti [[Johann Christian Bach|Johanna Christiana Bacha]] 1782. godine, Haydnova muzika je dominirala na koncertnoj sceni u Londonu. Njegova muzička djela bila su široko rasprostranjena od strane izdavača u Londonu, uključujući i izdavačku kuću Forster sa kojom je Haydn imao ugovor kao i Longman & Broderip (koja je bila predstavnik u Engleskoj za Haydna kod bečkog izdavača Artaria). Napori da se Haydn dovede u London bili su preduzimani još od 1782. godine, ali su ga ugovor i njegova vjernost princu Nikolaju spriječili da prihvati sve ranije ponude. [[Datoteka:Hanover-Square-Rooms.png|thumb|desno|300px|Hannover Square Rooms, glavna koncertna dvorana sa 800 sjedišta, gdje je Haydn nastupao sa orkestrom u Londonu.]] Nakon što se oprostio od Mozarta i drugih prijatelja, Haydn je 15. decembra 1790. napustio Beč sa Salomonom, a kasnije su došli u francuski lučki grad [[Calais]] gdje su prešli [[La Manche|Engleski kanal]] na novogodišnji dan 1791. godine. Prvi put u svom životu je tada 58-godišnji kompozitor (koji nikada prije toga nije putovao izvan Austrije) vidio [[okean]]. Dolaskom u London, Haydn je u početku stanovao kod Salomona u The Great Pulteny Street (blizu [[Picadilly Circus]]a) gdje je radio u pozajmljenom studiju u obližnjoj Broadwood klavirskoj firmi. Dolazak Josepha Haydna u London je uzrokovala senzaciju, a sam kompozitor je bio glavna tema razgovora u visokim kulturnim i političkim krugovima. Ubrzo nakon njegovog dolaska bio je posjećen od strane ambasadora Austrije i [[Napuljska kraljevina|Napuljske kraljevine]]. 19. januara 1791. bio je pozvan na kraljevski dvorski bal povodom proslave rođendana kraljice [[Šarlota od Meklenburg- Štrelica|Šarlote od Meklenburg-Štrelica]]. Tu je bio predstavljen princu od Walesa, budućem kralju [[Đorđe IV, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|Đorđu IV]]. To je bio početak vrlo dobrog vremena za ovog kompozitora, a prvi njegov nastup održan je 11. marta iste godine u koncertnoj dvorani ''Hannover Square Rooms'' koju je 1775. otvorio sa svojim koncertnim nastupom [[Johann Christian Bach]]. Tokom tog i narednih koncertnih nastupa njegove nove simfonije bile su primljene sa ovacijama kod publike i izvrsnim kritikama u londonskim novinama. Tokom njegove dvije koncertne sezone u Londonu (1791-1792 i 1794-1795) Joseph Haydn je komponirao njegovih zadnjih 12 simfonija br. 93-104, poznatijih kao [[Londonske Simfonije(Haydn)|Londonske Simfonije]]. U julu 1791. bio je pozvan na [[Univerzitet u Oxfordu]] da primi počasni muzički doktorat, a kao tezu za svoj doktorat Joseph Haydn je podnio Simfoniju br. 92., danas poznatu kao ''Oxfordska simfonija''. Osim komponovanja i čestih koncertnih nastupa u Londonu, Haydn je imao vremena za posjete koncertima londonskih muzičara i za izlete van grada. Tako je u novembru 1791. bio pozvan u posjetu kod princa od Walesa i njegovog brata grofa od Yorka na njegovo imanje. Tamo je Haydn bio počasni gost, a ne kao dio posluge što je bio slučaj na Esterhazy dvoru. O ljepotama njegove novostečene slobode kompozitor je u svojim pismima pisao svojoj prijateljici Marianne von Genzinger. U junu 1792. Haydn je posjetio i čuvenog astronoma [[William Herschel|Williama Herschela]] u njegovoj laboratoriji. Također, prisustvovao je i konjskim utrkama u najpoznatijem britanskom trkalištu ''Ascot'' koje se nalazi 40&nbsp;km zapadno od Londona. Tokom njegovog prvog boravka u Londonu Haydn je stekao mnogo novih prijatelja, te je upoznao udovicu Rebeccu Schroeter njegovu studenticu klavira, sa kojom je razvio i ljubavnu vezu. Njoj je posvetio 3 njegova najbolja klavirska tria, uključujući i "Romski rondo" kao i njegove 3 zadnje klavirske sonate. Krajem juna Haydn odlazi iz Londona i vraća se u Beč. Tokom povratka svratio je u Bonn, gdje mu je bio predstavljen tada mladi kompozitor Ludwig van Beethoven. [[Datoteka:Franz Joseph Haydn 1732-1809 by John Hoppner 1791.jpg|thumb|250px|lijevo|Joseph Haydn u Engleskoj, portret urađen 1791. od strane Johna Hoppnera.]] Nakon povratka Haydna u Beč, za njim dolazi i Beethoven koji ubrzo postaje njegov učenik klavira do drugog putovanja u London. Tokom ljeta poveo je sa sobom i Beethovena u Eisenstadt, gdje nije imao mnogo posla, te ga je učio [[Polifonija|polifoniji]]. Haydn je nakon njegovog povratka iz Londona hladno dočekan u Beču. Gradske novine nisu uopšte pisale o njegovim londonskim uspjesima, a ni koncerti nisu organizovani u njegovu čast. Austrijski dvor nije odao nikakvo priznanje kompozitoru koji je toliko proslavio austrijsku muziku. Za razliku od bečkih vladajućih krugova, njegovi stari prijatelji su ga toplo dočekali. Tu u Beču Haydn se uvjerio da je Mozart zaista mrtav, te da su vijesti o njegovoj smrti koje je Haydn čuo u Londonu i smatrao ih samo glasinama bile istinite. 26. januara 1793. umire i njegov najbolji prijatelj Marianne Genzinger, sa kojom se Haydn redovno dopisivao tokom prvog boravka u Londonu. Tokom ovog boravka u Beču, Haydn je kupio kuću za sebe i svoju suprugu u predgrađu i počeo da je preuređuje. Također, organizovao je i izvođenje nekih njegovih londonskih simfonija na lokalnim koncertima. Do trenutka kada je došlo vrijeme za drugo putovanje u Englesku (1794-1795), Haydn je već tada postao poznata ličnost na londonskoj koncertnoj sceni. Početak njegovog drugog boravka (od februara do maja) u Londonu bio je u znaku koncertnih nastupa na kojima je Haydn predstavio svoju ''Simfoniju br. 99'' koja je bila komponirana u Beču, te ''Aponny gudačke kvartete'' br. 71 i 74. Veliki uspjeh kod publike ostvarila je njegova Simfonija br. 100, poznata i po nadimku kao Vojna Simfonija, koja je bila najpoularnije muzičko djelo još za njegova života. U pauzi između koncertnih serija za ''King's Theater'' Haydn je posjetio: [[Katedrala u Winchesteru|Katedralu u Winchesteru]], [[Palata Hampton Court|Palatu Hampton Court]], [[Portsmouth]] i [[Isle of Wight]] u južnoj Engleskoj. Po povratku sa odmora, Haydn je na početku nove koncertne sezone 2. februara po prvi put predstavio ''Simfoniju br. 102'', a tačno mjesec dana kasnije i ''Simfoniju br. 103''. Njegov najveći trijumf kao simfoniste bila je izvedba njegove najnovije ''Simfonije br. 104'' sa orkestrom od 60 muzičara predvođenih italijanskim violinistom i kompozitorom [[Giovanni Battista Viotti|Giovannijem Battistom Viottijem]]. To je ujedno bio i vrhunac u njegovoj cjelokupnoj muzičkoj karijeri. Ubrzo nakon toga slijedila je ponuda [[Đorđe III, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|Đorđa III]] da za stalno ostane u Engleskoj, kao i ponuda kraljice [[Charlotte od Mecklenburg-Strelitza]] da dobije luksuzni smještaj u kraljevskom zamku [[Windsor (zamak)|Windsor]]. Međutim, Haydn je sve to odbio zbog njegove želje da okonča svoj život u rodnoj Austriji. Posljednji dobrotvorni koncert održan krajem koncertne sezone 1795. u čast Josepha Haydna bio je veliki uspjeh i predstavljao je vrhunac njegove karijere u Engleskoj. Prema pisanju njegovog biografa Griesingera "Haydn je smatrao dane provedene u Engleskoj najsretnijim u njegovom životu i da je bio svugdje poštovan, te da je to otvorilo novi svijet za njega." === Zadnje godine u Beču === [[Datoteka:HaydnsHouseInVienna.PNG|thumb|300px|lijevo|Kuća u Beču (danas muzej) gdje je Haydn živio posljednje godine svog života.]] Haydn se vratio u Beč 1795. godine, a ubrzo zatim princ Anton je umro. Njegov nasljednik Nikolaj II predložio je da se ponovo oživi muzička aktivnost na Esterházy dvoru, ​​a Haydn će ponovo da služi kao kapelnik. Haydn je preuzeo to radno mjesto gdje je radio pola radnog vremena. Ljeta je proveo na Esterházy dvoru u Eisenstadtu, a tokom nekoliko godina muzičkog djelovanja napisao je šest misa za Esterházy porodicu. U to vrijeme Haydn je postao javna ličnost u Beču. Većinu svog vremena proveo je u svom domu, velikoj kući u predgrađu Windmühle gdje je pisao muzička djela za javne nastupe. U saradnji sa njegovim libretistom i mentorom Gottfriedom van Swietenom, a uz novčanu podršku njegovog muzičkog udruženja ''Gülsellschaft der Associierten'' Haydn je koponirao svoja dva velika oratorija, [[Stvaranje (oratorij)|Stvaranje]] (1798.) i [[Godišnja doba (oratorij)|Godišnja doba]] (1801). Oba oratorija su bili entuzijastično primljeni. Haydn se često pojavljivao pred publikom predvodeći koncertne izvedbe oratorija ''Stvaranje'' i ''Godišnja doba'' u dobrotvorne svrhe uključujući i programe dobrotvornog društva ''Tonkünstler-Societät''. On je komponovao i instrumentalnu muziku: popularni ''Concerto za trubu'', te posljednjih devet u njegovoj dugoj seriji gudačkih kvarteta, uključujući Gudačke kvartete Op. 76. Tema koja se koristi u carskom kvartetu "Gott erhalte Franz den Kaiser" ("Carska himna", 1797) postigla je veliki uspjeh i postala "trajni znak austrijskog identiteta do [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]" (Jones). Ova melodija je na kraju korišćena za Deutschlandlied, sada nacionalna himna Njemačke. Tokom kasnijih godina ovog uspješnog perioda, Haydn se suočio s poznim godinama i promjenljivim zdravljem i morao je da se bori da završi svoja posljednja muzička djela. Njegovo posljednje veliko muzičko djelo iz 1802. godine, bio je šesta misa za porodicu Esterházy, pod nazivom ''Harmoniemesse''. Do kraja 1803. godine, zdravstveno stanje Josepha Haydna je bilo pogoršano do te mjere da je fizički bio nesposoban da komponuje nova djela. Njegova muzička karijera se postepeno gasila. Porodica Esterházy ga je zadržala na mjestu kapelnika do kraja (kao što je to već bio slučaj sa njegovim prethodnikom Werner-om), ali su imenovali novo osoblje da predvodi njihov muzički orkestar: Johann Michael Fuchs 1802. godine kao zamjenik kapelnika i [[Johann Nepomuk Hummel]] kao konzertmeister 1804. Posljednje ljeto Josepha Haydna u Eisenstadtu bilo je 1803., a njegov posljednji nastup pred publikom kao dirigent bio je dobrotvorni nastup prilikom izvedbe ''Sedam posljednjih riječi'' 26. decembra 1803. godine. Haydn je bio dobro zbrinut od strane svojih slugu, a tokom zadnjih godina njegovog života primio je mnoge posjetioce i ukazane su mu javne počasti. Konačni trijumf dogodio se 27. marta 1808. godine kada je u njegovu čast organizovana koncertna izvedba njegovog oratorija ''Stvaranje''. Veoma krhki kompozitor doveden je u koncertnu dvoranu na stolici i dočekan uz zvuke truba i bubnjeva. Bio je pozdravljen od strane Ludwiga van Beethovena, [[Antonio Salieri|Antonia Sallieria]] (koji je predvodio koncertni nastup) kao i drugih muzičara i članova [[Aristokratija|aristokratije]]. Nakon ovog događaja Haydn je živio još 14 mjeseci, a umro je 31. maja 1809. godine. == Muzička baština == {{Glavni|Spisak muzičkih djela Josepha Haydna}} Kao i u slučaju drugih velikih kompozitora, muzičko stvaralaštvo Josepha Haydna može se podijeliti u nekoliko prepoznatljivih perioda: * mladalački period od 1750-1760 * pripremni period od 1761-1770 * srednji period od 1771-1780 * puna zrelost od 1781-1790 * period vrhunske kompozitorske vještine od 1791-1803 === Struktura i karakter njegove muzike === [[Datoteka:Haydn Kaiserlied Reinschrift.jpg|thumb|300px|lijevo|Haydnov svojeručni notni zapis djela "Gott erhalte Franz den Kaiser".]] Rani period kompozitorskog djelovanja Josepha Haydna odlikuje skroman kvalitet njegovih muzičkih djela. Za razliku od drugih velikih kompozitora, poput [[Giovanni Battista Pergolesi|Pergolesija]] i [[Mozart]]a koji su prerano umrli, kao i drugih kompozitora iz [[Romantizam|romantičnog]] perioda, koji su komponirali neka od svojih najboljih djela na početku njihovih karijera, razvoj kompozitorske vještine Josepha Haydna tekao je sporo. Poput [[Georg Friedrich Händel|Händela]] i [[Giuseppe Verdi|Verdija]] i Haydn je komponirao svoja muzička remek djela u poznoj životnoj dobi. Glavna karakteristika Haydnove muzike je razvoj većih struktura iz vrlo kratkih, jednostavnih muzičkih motiva, često izvedenih iz standardnih pratećih figura. Muzika je često prilično formalno koncentrisana, a važni muzički događaji u stavku ponekad se mogu odvijati prilično brzo. Njegovo muzičko djelovanje je bilo veoma važno za razvoj onoga što se naziva [[sonata]]. Njegova praksa se na neki način razlikovala od Mozarta i Beethovena, njegovih mlađih savremenika koji su također bili zaslužni za razvoj ovog oblika kompozicije. Haydn je posebno volio takozvano monotematsko izlaganje u kojem je muzika koja uspostavlja [[Dominanta (muzika)|dominantni]] ključ slična ili identična početnoj temi. On se razlikuje od Mozarta i Beethovena u njegovim dijelovima rekapitulacije, gdje često uređuje redove tema u odnosu na [[Rekapitulacija (muzika)|rekapitulaciju]] i koristi obiman tematski razvoj. Njegova formalna inventivnost također ga je dovela do toga da objedini [[Fuga (muzika)|fugu]] u klasični stil i obogati [[rondo]] oblik sa više kohezivnom tonalnom logikom vidljivom u obliku sonatnog ronda. Haydn je također bio glavni predstavnik upotrebe dvostrukih varijacija - varijacija na dvije naizmjenične teme, koje su često durske i molske verzije jedne drugih. Možda više od bilo kojeg drugog kompozitora, muzika Josepha Haydna je poznata po svom humoru. Najpoznatiji primjer je iznenadni glasni akord u sporom stavku njegove ''Iznenađenje simfonije'' (Simfonija br. 94). Hajdnove mnoge druge muzičke šale uključuju brojne lažne završetke (npr. U kvartetima Op.33 br. 2 i Op.50 br. 3) i izuzetne ritmičke iluzije postavljene u trio odjeljku trećeg stavka Op. 50 br. 1. === Razvoj muzičkog stila Josepha Haydna === [[Datoteka:HaydnPlaying.jpg|thumb|400px|lijevo|Haydn za vrijeme izvedbe jednog od njegovih gudačkih kvarteta. Slika se trenutno nalazi u Državnom Muzeju u Beču.]] Haydnov rani rad potječe iz perioda u kojem kompozicijski stil visokog baroka (karakterističan u djelima J.S. Bacha i G. F. Händela) nije izašao iz mode. Ovo je bio period istraživanja i nesigurnosti, a Haydn koji je bio rođen 18 godina prije smrti J. S. Bacha, bio je jedan od muzičkih istraživača iz ovog vremena. Stariji savremenik čiji kompozitorski rad je Haydn priznao kao važan utjecaj bio je [[Carl Philipp Emanuel Bach]]. Tokom šest decenija kompozitorskog djelovanja Josepha Haydna (otprilike od 1749. do 1802. godine), uočljivo je postepeno ali stalno povećanje složenosti i muzičke prefinjenosti, koja se razvijala kako je Haydn naučio iz sopstvenog iskustva i iskustva svojih kolega. U razvoju njegovog muzičkog stila primjetno je nekoliko važnih obilježja. Krajem 1760-tih i ranih 1770-ih, Haydn je ušao u stilski period poznat pod nazivom [[Sturm und Drang]] ("oluja i stres"). Ovaj naziv uzet iz književnog pokreta popularnog u to vrijeme, iako se čini da je muzički razvoj zapravo prethodio književnom nekoliko godina. Muzički jezik ovog perioda je sličan onome što je i ranije bilo, ali je korišten u djelima koja su bila emotivno izražajnija, naročito u djelima u molskim ključevima. Džejms Vebster opisuje muzička djela iz ovog perioda kao "duža, strastvenija i smjelija." Neka od najpoznatijih kompozicija iz tog vremena su: Simfonija br. 44, Simfonija br. 45, Sonata za klavir u c-molu i šest kvarteta Op. 20, sve iz perioda 1771-72. U to vrijeme Haydn je bio zainteresovan za pisanje fuga u baroknom stilu, a tri kvarteta Op. 20 završavaju sa fugom. Poslije vrhunca "Sturm und Drang" pokreta, Haydn se vratio u lakši, otvoreniji zabavni stil. Tokom ovog perioda nije komponirao kvartete, a u simfonijama je često koristio [[Truba|trube]] i [[timpan]]e. Ove promjene su često povezane sa velikim promjenama njegovih profesionalnih dužnosti, što ga je odvlačilo od "čiste" muzike prema produkciji [[Komična opera|komičnih opera]]. Neke od opera bile su njegovi kompozitorski radovi koji se danas rijetko izvode. Haydn je ponekad reciklirao svoju opernu muziku u simfonijskim djelima, što mu je pomoglo da nastavi svoju karijeru kao simfoničar tokom ove produktivne kompozitorske decenije. Godine 1779. važna promjena u Haydnovom ugovoru dozvolila mu je da objavljuje svoje kompozicije bez prethodnog odobrenja njegovog poslodavca. Ovo je moglo ohrabriti Haydna da ponovo oživi svoju karijeru kao kompozitor "čiste" muzike. Promjena se najjasnije osjećala 1781. godine, kada je Haydn objavio 6 Gudačkih kvarteta Op. 33, najavljujući (u pismu potencijalnim kupcima) da su napisani na "novi i poseban način." Charles Rosen tvrdi da ova Haydnova tvrdnja o njegovom djelu nije bila samo prodajni razgovor, već je to imalo sasvim ozbiljno značenj. Gospodin Rosen ističe i veliki broj značajnih pomaka u Haydnovim tehnikama kompozicije koje se pojavljuju u ovim kvartetima, te napredovanja koja označavaju pojavljivanje klasičnog stila u punom cvatu. Ovo uključuje fluidni oblik izvođenja muzičkih tema, u kojem se svaki motiv neprekidno pojavljuje iz prethodnog. To je praksa dopuštanja pratećeg materijala da razvija u melodični materijal i neku vrstu "klasične polifonije" u kojoj svaki instrumentalni dio održava sopstveni integritet. Ove osobine se nastavljaju u mnogim kvartetima koje je Haydn napisao nakon Op. 33. [[Datoteka:August Gerasch Vor dem alten Burgtheater.jpg|thumb|300px|desno|Stari Burgtheater, mjesto gdje je 1799. pred bečkom publikom premijerno izveden oratorij Stvaranje.]] Tokom 1790-ih, podstaknut njegovim putovanjima po Engleskoj, Haydn je razvio ono što Rosen naziva njegovim "popularnim stilom." To je metoda kompozicije (koja je bila bez presedana po pitanju uspjeha) stvaranja muzike koja je imala veliku popularnost, ali koja je zadržala naučenu i strogu muzičku strukturu. Važan element popularnog stila bio je česta upotreba narodnih melodija. Haydn je vodio računa o raspoređivanju ovog muzičkog materijala na odgovarajućim mjestima, kao što su završetak ekspozicije (izlaganja) u sonati ili početna tema u finalu. Na takvim mjestima narodni materijal služi kao element stabilnosti pomažući u nastanku veće muzičke strukture. Hajdnov popularni stil se može čuti praktično u svim njegovim kasnijim radovima, uključujući i dvanaest [[Londonske simfonije (Haydn)|londonskih simfonija]], kvarteti iz kasnijeg perioda, klavirska tria, te dva zadnja oratorija. Povratak u Beč 1795. godine označio je posljednju prekretnicu u njegovoj karijeri. Iako se u to vrijeme njegov stil u muzici malo razvio, njegove kompozitorske namjere su se promijenile. Dok je bio sluga, a kasnije i zauzeti preduzetnik, Haydn je svoje radove brzo i obilno pisao, sa čestim rokovima njihovog završetka. Kao bogati čovjek, Haydn je sada osjetio da ima privilegiju da odvoji svoje vrijeme i da piše za buduće generacije. Ovakav način razmišljanja se najbolje odražava u oratorijima kao što su Stvaranje (1798) i Godišnja doba (1801). U ova 2 navedena djela Joseph Haydn se bavi tako važnim temama kao značenje života i svrhe čovječanstva i predstavljaju pokušaj da se teżi ka uzvišenom u muzici. Njegove nove namjere također su značile da je bio voljan da provede mnogo vremena na jednom poslu: za komponiranje oba oratorija trebalo mu je više od godinu dana za njihov završetak. Haydn je jednom napomenuo da je toliko dugo radio na oratoriju pod nazivom [[Stvaranje (Haydn)|Stvaranje]], jer je želio da to muzičko djelo bude trajno. Promjena njegovog pristupa pri komponiranju bila je važna u historiji [[Klasična muzika|klasične muzike]], pošto su i ostali kompozitori uskoro pratili njegovo vođstvo. Naime, i Beethoven je usvojio ovu praksu uzimanja dużeg vremena i težnji ka visokom nivou prilikom komponiranja. == Etničko porijeklo Josepha Haydna == [[Datoteka:Franjo Kuhac 1874 Mukarovsky.png|thumb|200px|lijevo|Hrvatski etnomuzikolog Franjo Kuhač, crtež iz 1874. godine.]] Tokom kasnog 19. vijeka [[Hrvatska|hrvatski]] etnomuzikolog Franjo Kuhač je iznio tezu o tome da je Joseph Haydn [[Hrvati|hrvatskog]] porijekla. On je svoju tezu zasnovao na brojnim hrvatskim narodnim melodijama koje se mogu naći u djelima austrijskog kompozitora. Tokom 1930-ih [[Njemačka|njemački]] etnomuzikolog Ernst Fritz Schmid je istraživao etničko porijeklo Josepha Haydna. Pregledao je sve tada dostupne parohijske dokumente (rodne listove, potvrde o vjenčanjima, smrtovnice) vezane za pretke Josepha Haydna. Njegov zaključak je bio da je Haydn austrijski državljanin njemačkog porijekla, jer su očevo prezime Haydn i majčino prezime Koller njemačkog porijekla. Ovo stanovište je danas prihvaćeno od većine današnjih muzikologa. Joseph Haydn koji je živio u višenacionalnoj [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]] monarhiji izvrsno je poznavao jezike, muziku i običaje hrvatskih, [[Madžari|madžarskih]] i [[Austrijanci|austrijskih]] seljaka. I on je bio rođen na selu, a upravo to poznavanje kulturne i muzičke tradicije njegovog vlastitog okruženja je bio jedan od veoma važnih činilaca njegove kompozitorske veličine.<ref>{{Cite web|url= https://www.croatianhistory.net/etf/hadow1.html|title= ''A Croatian Composer: Notes Toward the Study of Joseph Haydn''|work= croatianhistory.net|access-date= 21. 3. 2022}}</ref> == Mediji == {{Slušajte | datoteka = The Clock.ogg | naslov = Symphony No. 101, the Clock Symphony, 2. stavak (Chamber Arrangement) | opis = Izvodi: Amigos do JPC with Pedro Carlos Silva (piano) | format = [[Ogg]] | datoteka2 = | naslov2 = Sonata 62, Hoboken XVI:52, 1. stavak | opis2 = Izvodi Kristian Cvetković | format2 = [[Ogg]] | datoteka3 = | naslov3 = Sonata 62, Hoboken XVI:52, 2. stavak | opis3 = Izvodi Kristian Cvetković | format3 = [[Ogg]] | datoteka4 = Haydn_Sonata_Hob_XVI_40_1st_movement.ogg | naslov4 = Sonata 54, Hoboken XVI:40, 1. stavak | opis4 = MIDI izvođenje Bernd Krueger | format4 = [[Ogg]] | datoteka5 = Haydn_Sonata_Hob_XVI_40_2nd_movement.ogg | naslov5 = Sonata 54, Hoboken XVI:40, 2. stavak | opis5 = MIDI izvođenje Bernd Krueger | format5 = [[Ogg]] | datoteka6 = CELLO LIVE PERFORMANCES JOHN MICHEL-HAYDN CELLO CONCERTO in D 1 recapcad.ogg | naslov6 = Cello Concerto in D, 1. stavak | opis6 = Izvodi orkestar sa čelistom John Michel | format6 = [[Ogg]] | datoteka7 =CELLO_LIVE_PERFORMANCES_JOHN_MICHEL-Haydn_Cello_Concerto_in_D_3rd_mvt.ogg | naslov7 = Cello Concerto in D, 3. stavak | opis7 = Izvodi orkestar sa čelistom John Michel | format7 = [[Ogg]] }} == Literatura == * Classical Music A Chronology, John Paxman, Terry Barfoot, objavljena od strane Omnibus Press 141 Wooster Street, New York, NY 10012, {{ISBN|978-1-4683-1272-0}} * Joseph Haydn, An Esential Guida To His Life And Works, Neil Wenborn, prvo izdanje od strane Pavillion Books Limited in London, Great Britain, 1997. godine, {{ISBN|978-1862050112}} * Composer's World - Joseph Haydn, Wendy Thompson, prvo izdanje od strane Viking, A Division of Pinguin Books USA Inc., New York City, New York, 1991 godine, {{ISBN|0-670-84171-4}} * Haydn A Creative Life In Music, Karl Geiringer, Irene Geiringer, prvo izdanje od strane W.W. Norton and Company Inc., New York City, New York, 1946. godine, {{ISBN|0-520-04317-0}} * The Master Musicians - Haydn, Rosemary Hughes, prvo izdanje od strane J.M. Dent & Sons LTD., 1950 godine, {{ISBN|0 460 02160}} 5 == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20090817104156/http://www.donjuanarchiv.at/archiv/bestaende/ernestea-sezzatense/oesterreich/wien/biographische-nachrichten-von-joseph-haydn.html Biografische Nachrichten von Joseph Haydn] {{Simboli jezika|de|Njemački}} * [http://www.klassika.info/Komponisten/Haydn/wv_wvz1.html Kompletan spisak Hajdnovih djela s godinom izdavanja sa stranice] klassika.info {{Simboli jezika|de|Njemački}} {{Klasicizam i prosvjetiteljstvo}} {{Istaknuti članak}} {{DEFAULTSORT:Haydn, Joseph}} [[Kategorija:Rođeni 1732.]] [[Kategorija:Umrli 1809.]] [[Kategorija:Austrijski kompozitori]] [[Kategorija:Prosvjetiteljstvo]] [[Kategorija:Kompozitori za klavir]] [[Kategorija:Klasični kompozitori]] [[Kategorija:Austrijski operski kompozitori]] cgtn6c1yiehqoedo71yqplffi8hyi4s 0 11865 3914540 3900666 2026-07-26T12:23:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914540 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Savezna država | ime = Missouri | izvorno_ime = | drugo_ime = ''State of Missouri'' {{Simboli jezika|en|engleski}} | kategorija = [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|Savezna država]] | etimologija = | službeni_naziv = | graniči_sa = {{plainlist| * [[Illinois]] * [[Arkansas]] * [[Tennessee]] * [[Kentucky]] * [[Oklahoma]] * [[Kansas]] * [[Nebraska]] * [[Iowa]] }} | moto = Salus populi suprema lex esto<br><small>''Zdravlje naroda je najviši zakon''</small> | nadimak = The Show Me State<br> | slika = | opis_slike = | zastava = Flag of Missouri.svg | simbol = Seal of Missouri.svg | simbol_vrsta = Grb | država = Sjedinjene Američke Države | zastava_države = da | glavni_grad = [[Jefferson City (Missouri)|Jefferson City]] | širina_stepeni_glavnog_grada = 38| širina_minuta_glavnog_grada = 34| širina_sekundi_glavnog_grada = 36| širina_SJ_glavnog_grada =N | dužina_stepeni_glavnog_grada = 92| dužina_minuta_glavnog_grada = 10| dužina_sekundi_glavnog_grada = 25| dužina_IZ_glavnog_grada =W | najviši = | najviše_mjesto = planina Taum Sauk | najviša_visina = 540 | najniža = | najniža_lokacija = rijeka [[St. Francis]] | najniža_visina = 70 | dužina = 480 | širina = 385 | površina = 180533 | površina_zemlje = | površina_vode = 1,17% | stanovništvo = 6083672 | stanovništvo_datum = 2015 | stanovništvo_gustoća = 33.7 | osnovan = 24. savezna država | date = 10. august 1821. | vlada = | lider = [[Mike Kehoe]] | lider_vrsta = Guverner | lider_partija = [[Republikanska stranka (SAD)|R]] | vremenska_zona = UTC-6/DST-5 | vremenska_zona_DST = | poštanski_broj = MO | pozivni broj = | kod = US-MO | kod_vrsta = [[ISO 3166-2]] | karta = Missouri in United States.svg | opis_karte = | web_stranica = [http://mo.gov mo.gov] | bilješka = }} '''Missouri''' ({{Audio|pomoć=ne|En-us-Missouri.ogg|izgovor}}; fonetski: ''Misuri'') jeste američka savezna država koja se nalazi na srednjem Zapadu Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="regionmappdf" /> On je 21. savezna država po površini i 18. po broju stanovnika među 50 saveznih država u SAD. Missouri se sastoji iz 114 okruga i jednog nezavisnog grada [[Saint Louis|St. Louisa]]. Prema podacima iz popisa stanovništva SAD 2010. četiri najveća urbana područja u državi, poredano po broju stanovnika, su: St. Louis, [[Kansas City]], [[Springfield (Missouri)|Springfield]] i [[Columbia (Missouri)|Columbia]]. Statistički centar populacije cjelokupnih SAD po popisu iz 2010. bio je grad [[Plato (Missouri)|Plato]] u [[Okrug Texas (Missouri)|okrugu Texas]].<ref name="centarpopu" /> Glavni grad Missourija je [[Jefferson City (Missouri)|Jefferson City]]. Teritorija na kojoj se nalazi današnji Missouri je kupljena od [[Francuska|Francuske]] kao dio kupovine Louisiane, da bi kasnije dio tog područja bio poznat kao ''teritorija Missouri''. Dio ove teritorije je primljen u američku federaciju kao 24. savezna država 10. augusta 1821. godine. Geografija Missourija je vrlo raznolika. Sjeverni dio države se nalazi u niziji ''Dissected Till'', dok južni dio leži u planinama Ozark (tzv. ''isprekidana'' visoravan), a [[Missouri (rijeka)|rijeka Missouri]] razdvaja ova dva područja. Država se nalazi na ušćima tri najveće rijeke [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]]: ušće rijeka [[Mississippi (rijeka)|Mississippi]] i Missouri nalazi se u blizini St. Louisa,<ref name="mointro" /> a ušće rijeka [[Ohio (rijeka)|Ohio]] i Mississippi sjeverno od [[Missouri Bootheel|regije Bootheel]]. Početne tačke [[Pony Express]]a, željeznica [[Željeznica Santa Fe|Santa Fe]] i [[Željeznica Oregon|Oregon]] bile su u saveznoj državi Missouri.<ref name="ponyex" /> == Etimologija == Ime države potječe od [[Missouri (rijeka)|istoimene rijeke]], a koja je opet dobila ime po starosjedilačkom plemenu Missouri indijanaca koji su pričali plemenski Siouan jezik. Njih su govornici Miami-Illinois jezika nazivali ''ouemessourita'' (''wimihsoorita''<ref name="McCafferty" />) u značenju "oni koji izdubljuju kanue". Kako su Illini bili prvi domoroci koje su Evropljani susreli u ovoj regiji, oni su usvojili ime Illini za pleme Missourija.<ref name="bartleby" /> Za ime ''Missouri'' postoji nekoliko različitih vrsta izgovora među današnjim stanovnicima te države.<ref name="wheaton20121013" /> Dva najčešća izgovora su {{IPAc-en|audio=En-us-Missouri.ogg|m|ɪ|ˈ|z|ɜr|i}} i {{IPAc-en|audio=En-us-Missouri-2.ogg|m|ə|ˈ|z|ɜr|ə}}.<ref name="websterm" /><ref name="lance2003" /> Ova razlika u različitim izgovorima postoji od kraja 17. vijeka. Postoje i razne druge varijante u izgovoru ne samo u samom Missouriju nego i drugim dijelovima SAD, uključujući izgovor prvog samoglasnika, bilo kao nenaglašenog ''e'' ili čak ''i'', zatim srednjeg suglasnika ''s'' ili ''z'', te naglaska na drugom slogu i slično.<ref name="oksford" /> Sve ove kombinacije fonetske realizacije se mogu čuti od govornika takozvanog ''američkog'' engleskog jezika. Političari također često na više način izgovaraju ''Missouri'', čak i tokom jednog govora, kako bi se na taj način "približili" većem broju slušalaca.<ref name="wheaton20121013" /> ===Nadimci=== Ne postoji zvanični nadimak države.<ref name = "Slogan" /> Međutim, Missouri ima nezvanični nadimak "Država Dokaži mi" ({{jez-en|Show-Me-State}}), koji se nalazi i na registarskim oznakama vozila. Smatra se da ova fraza ima nekoliko izvora. Jedan od popularniji opisan je u govoru kongresmena Willarda Vandivera 1899. godine, koji je rekao: "Dolazim iz savezne države gdje se uzgaja [[kukuruz]] i [[pamuk]], zemlje demokrata i čičaka (korova), a plitka elokvencija me ne zadovoljava niti može ubijediti. Ja sam iz Missourija, i trebate mi dokazati". Ovaj govor je ostao u poslovicama poput "''Ja sam iz Missourija''", što bi u slobodnom prevodu značilo "Skeptičan sam po tom pitanju i ne možete me lahko uvjeriti u to".<ref name="thefreedictionary"/> Međutim, prema nekim istraživačima, fraza "dokaži mi" bila je korištena i prije 1890tih.<ref name="Popikb"/> Drugi autori navode da ona zapravo aludira na misurijske rudare koji su odvedeni u [[Leadville (Colorado)|Leadville]], [[Colorado]] kako bi zamijenili rudare koji su bili u [[štrajk]]u. Pošto novi rudari nisu bili upoznati sa načinima lokalnog kopanja rude, često im je bilo neophodno nešto objašnjavati (pokazivati).<ref name = "Slogan" /> Drugi nadimci Missourija su: "država olova", "država poluga", "majka Zapada", "država Ozarka" (regija), "država planine Iron" (''željezne planine'') i "Pennsylvania Zapada".<ref name="mointro"/> Poznata je i kao "država [[pećina]]", zbog postojanja više od 6 hiljada pećina (samo ih u državi [[Tennessee]] ima više). Najveći broj pećina (i najveća od svih u državi) nalazi se u okrugu [[Okrug Perry (Missouri)|Perry]].<ref name="MSS"/> Zvanični moto države je ''Salus Populi Suprema Lex Esto'', što na bosanskom otprilike znači "Neka blagostanje naroda bude najviši zakon".<ref name="sealsymb"/> ==Geografija== {{Glavni|Geografija Missourija}} [[Datoteka:National-atlas-missouri.png|thumb|250px|Karta Missourija sa prikazanim većim gradovima i putevima.]] Missouri se graniči sa osam saveznih država, kao i jedan od njegovih "komšija", [[Tennessee]]. Niti jedna savezna država nema više od osam "komšija", odnosno granica prema drugim državama. Missouri je okružen na sjeveru sa [[Iowa|Iowom]], dok su na istoku s druge strane rijeke Mississippi države [[Illinois]], [[Kentucky]] i [[Tennessee]]; na jugu je [[Arkansas]], dok su na zapadu [[Oklahoma]], [[Kansas]] i [[Nebraska]] (s druge strane rijeke Missouri). Dvije najveće rijeke koje teku kroz Missouri su [[Mississippi (rijeka)|Mississippi]], koji određuje istočnu granicu države, te rijeka [[Missouri (rijeka)|Missouri]], koja teče kroz državu od zapada ka istoku, praktično povezujući dva najveća metropolska područja [[Kansas City]] i [[Saint Louis]]. Iako se danas ova država obično smatra dijelom američkog [[Srednji Zapad|Srednjeg Zapada]],<ref name="eagmidwes"/><ref name="uncedu"/> historijski je Missouri često bio smatran "graničnom državom", uglavnom zbog naselja migranata sa juga i njegovog statusa robovlasničke države prije [[Američki građanski rat|građanskog rata]], balansirajući zbog utjecaja St. Louisa. Okruzi, koji su sačinjavali područje poznato kao ''Little Dixie'', nalazili su se duž rijeke Missouri u centralnom dijelu savezne države, a njih su naseljavali južnjački migranti sa najvećim brojem robova. Missouri je tokom 2005. posjetilo 16,695 miliona posjetilaca i turista, uglavnom zbog nacionalnih parkova i drugih rekreacijskih područja na ukupno 820&nbsp;km², što je državi priskrbilo 7,41 miliona US$ godišnjeg prihoda, a 26,6% čine njeni operativni troškovi.<ref name="ReferenceA"/> ===Topografija=== [[Datoteka:US mo physiographic map.jpg|thumb|250px|Fiziografska karta Missourija.]] Sjeverno i, u nekim slučajevima, neznatno južno od rijeke Missouri nalaze se Sjeverne nizije, koje se protežu dalje u savezne države [[Iowa]], [[Nebraska]] i [[Kansas]]. Tamo, ostali su valoviti brežuljci nakon povlačenja [[lednik]]a iz posljednjeg [[ledeno doba|ledenog doba]], a koji su se tada protezali od kanadskog štita pa sve do današnje rijeke Missouri. Savezna država ima mnogobrojne riječne nanose duž rijeka Mississippi, Missouri i [[Meramec]]. U južnom dijelu države izdižu se planine Ozark, ispresjecani plato koji okružuje pre[[kambrij]]ske vulkanske planine St. Francois. U tom području nalaze se i brojni oblici [[krš]]a, koje karakterizira veliki udio [[krečnjak]]a i formacije vrtača i pećina.<ref name="mostateparks"/> [[Datoteka:Bell Mountain.jpg|right|thumb|350px|Divljina planine Bell u južnom dijelu Nacionalne šume "Mark Twain"]] Jugoistočni dio države je regija [[Missouri Bootheel|Bootheel]], kao dio aluvijalne nizije Mississippija odnosno takozvani "Mississippi embayment" (doslovno "nazupčavanje Mississippija"). Ova regija je ujedno i najravnije, najniže i najvlažnije područje savezne države. Međutim, ujedno je i među najsiromašnijim u državi, jer je ekonomija pretežno [[poljoprivreda|poljoprivredna]].<ref name="dedmogov"/> Također je i najplodnije područje, gdje uglavnom rastu nasadi [[pamuk]]a i riže. Bootheel je bio [[epicentar]] četiri vrlo snažna New Madridska zemljotresa 1811. i 1812. godine. === Klima === Missouri općenito ima vlažnu [[kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]] (''Dfa'') sa hladnim, sniježnim zimama i vrelim, vlažnim i kišovitim ljetima. U južnim dijelovima države, naročito u regiji Bootheel, klima prelazi u vlažnu suptropsku. Smješten u unutrašnjosti SAD, Missouri često doživljava temperaturne ekstreme. Bez nekih viših planina ili [[okean]]a koji bi utjecali na temperature, na njegovu [[klima|klimu]] naizmjenično utječe zrak sa hladnog [[Arktik]]a a zatim vrući, vlažni zrak iz [[Meksički zaliv|Meksičkog zaliva]]. Najviša izmjerena temperatura u Missouriju bila je 47,7&nbsp;°C u gradovima [[Warsaw (Missouri)|Warsaw]] i [[Union (Missouri)|Union]] 14. jula 1954, a najniža -40&nbsp;°C također u gradu Warsaw 13. februara 1905. godine. U ovoj državi također su česte pojave ekstremnih vremenskih prilika poput oluja i [[tornado|tornada]]. Jedan od nedavnih tornada u državi koji je odnio ljudske žrtve i počinio materijalnu štetu bio je tornado u [[Joplin (Missouri)|Joplinu]] 2011. uništivši skoro trećinu grada. Šteta nakon tog tornada procjenjuje se na 1 do 3 milijarde US$ a broj žrtava je iznpsio 159, dok je preko 1.000 osoba povrijeđeno. Bio je to prvi tornado pete kategorije koji je zadesio Missouri nakon 1957. godine, kao i najsmrtnosniji od 1947. odnosno sedmi najsmrtonosniji u historiji SAD i 27. u svijetu. [[Saint Louis]] i njegova pregrađa također imaju burnu historiju u aspektu vremenskih nepogoda i snažnih tornada, a jedan od svježijih primjera bio je tornado 4. kategorije koji je 22. aprila 2011. znatno oštetio [[Međunarodni aerodrom Lambert]]. Jedan od najgorih tornada u historiji SAD pogodio je St. Louis 27. maja 1896. godine. == Historija == [[Datoteka:Gateway Arch edit1.jpg|thumb|150px|Gateway Arch (''Vrata Zapada'') u St. Louisu]] [[Datoteka:George Caleb Bingham 001.jpg|thumb|150px|[[George Caleb Bingham]]: ''Trgovci krznom na Missouriju'', ulje na platnu, oko 1845.]] Domorodački narodi su naseljavali područje Missourija hiljadama godina prije nego što su počela evropska otkrića Amerike i njeno naseljavanje. [[Arheologija|Arheološka]] iskopavanja duž rijeka pokazala su kontinuitet življenja u ovom području duži od 7.000 godina. Počev od kraja 10. vijeka, u ovom području izrasla je kompleksna "misisipi-kultura", čiji su pripadnici na mjestu današnjeg St. Louisa napravili regionalni politički centar te u Cachokiji s druge strane rijeke Mississippi, u blizini današnjeg grada [[Collinsville (Illinois)]]. Njihovi veliki gradovi imali su hiljade kuća, međutim daleko poznatiji su po masivnim zemljanim nasipima koji su se održali do danas, izgrađenih iz religijskih, političkih i socijalnih razloga u raznim oblicima, najčešće konusima i platformama. Cahokia je bila središte regionalne trgovačke mreže koja se protezala od [[Velika jezera|Velikih jezera]] do Meksičkog zaliva. Ipak, ta civilizacija je počela opadati oko 1400. a većina njihovih potomaka napustila je ovo područje znatno prije dolaska Evropljana. Evropljani su St. Louis poznavali kao ''Mound City'' (bos. ''Grad humaka'', ''nasipa''), zbog brojnih sačuvanih prahistorijskih nasipa i humaka. Misisipi-kultura je takve humke i nasipe ostavila širom srednjeg dijela dolina rijeka Ohio i Mississippi, prostirući se na jugoistok kao i uzvodno ovim rijekama. Prvi evropski naseljenici bili su uglavnom [[Kanađani]] francuskog porijekla, koji su osnovali prvo naselje u Missouriju na mjestu današnjeg [[Ste. Genevieve (Missouri)|Ste. Genevieve]] oko 100&nbsp;km južno od St. Louisa. Oni su ovamo došli oko 1750. iz [[Illinois]]a, iz kolonijalnih sela na istočnoj strani Mississippija, gdje je zemljište već bilo istrošeno i nedovoljno prostora za rastuće stanovništvo. Sainte-Geneviève kasnije postaje poljoprivredni centar koji je proizvodio viškove [[pšenica|pšenice]], [[kukuruz]]a i [[duhan (proizvod)|duhana]] te je svake godine brodovima slao ogromne količine žita nizvodno do Louisiane kako bi s njom trgovao. Proizvodnja žita u Illinoisu bila je nužna za preživljavanje Donje Louisiane a naročito grada [[New Orleans]]a. Saint Louis su osnovali [[Francuzi]] iz New Orleansa nedugo kasnije 1764. godine. Od 1764. do 1803. kontrola Evropljana nad područjem zapadno od Mississippija do krajnjeg sjevera bazena rijeke Missouri, zvanog Louisiana, nastavljena je od strane Španaca kao dio [[Nova Španija|Nove Španije]], u skladu sa [[Sporazum u Fontainebleau (1762)|Sporazuma iz Fontainebleaua]] (1762)<ref name="foley 1989 26"/> (kako bi se Španija privolila da se uključi u rat protiv Engleske na strani Francuza). Dolazak Španaca u St. Louis uslijedio je u septembru 1767. godine. St. Louis je uskoro postao središte regionalne trgovine krznom sa domorodačkim indijanskim plemenima, koja se protezala duž rijeka Mississippi i Missouri, a koje su igrale najvažniju ulogu u regionalnoj privredi dugi niz godina. Krzno se prevozilo nizvodno do New Orleansa a zatim se izvozilo u [[Evropa|Evropu]]. Trgovina krznom dovela je do procvata St. Louisa koji je postao i finansijski centar regije. Njegova blizina ušću rijeke Illinois također je povoljno utjecala na trgovinu sa poljoprivrednim područjima. Zbog velikog značaja rijeke Mississippi i trgovine koja se njom obavljala, nakon izuma prvih [[parobrod]]a, značaj rijeke je znatno porastao a povećan je i obim trgovine. [[Napoléon Bonaparte]] je dobio teritoriju Louisiana od Španije 1800. odredbama mira iz San Ildefonsa, nakon što je ona bila španska kolonija od 1762. godine. Međutim, ta teritorija je nominalno ostala pod španskom kontrolom sve do konačnog francuskog preuzimanja 30. novembra 1803. samo tri sedmice prije nego što ju je prodala SAD. Kao dio kupovine Louisiane 1803. od strane SAD, Missouri je dobio nadimak "Vrata prema Zapadu", jer je služio kao glavna tačka polaska brojnih ekspedicija i naseljenika prema zapadu tokom 19. vijeka. [[St. Charles (Missouri)|St. Charles]] zapadno od St. Louisa bio je polazna tačka čuvene Lewisove i Clarkove ekspedicije. Missouri je pretrpio snažan [[zemljotres]] 1812. ali je zbog vrlo rijetke gustoće naseljenosti, žrtava bilo malo. Godine 1821. u skladu sa odredbama tzv. kompromisa iz Missourija, proglašen je robovlasničkom državom sa privremenom prijestlonicom u St. Chalesu. Međutim već 1826. glavni grad je prebačen na današnju i stalnu lokaciju u [[Jefferson City (Missouri)|Jefferson City]], također na rijeci Missouri. Prvobitna zapadna granica države bila je ravna linija, definirana prema meridijanu koji prolazi kroz Kawsmouth,<ref name="Hoffhaus"/> tačku gdje rijeka Kansas utječe u rijeku Missouri. Međutim, do danas se tokovi ovih rijeka znatno pomakli od tadašnjeg položaja. Ova linija je poznata kao granica Osage.<ref name="supreme"/> Godine 1836. kupovinom zemlje poznatom kao Platte od domorodaca, dodat je sjevernozapadni ugao države, čineći rijeku Missouri sjeveroistočnom granicom Kansasa. Ovom kupovinom Missouri je postao najveća tadašnja savezna država u SAD sa 172.000&nbsp;km².<ref name="Meinig"/> Tokom [[Američki građanski rat|građanskog rata]], zakonodavna skupština Missourija je sazvala posebnu sjednicu o odlučivanju kojoj strani će se prikloniti. Glasanjem je odlučen ostanak u Uniji. Međutim guverner [[Claiborne F. Jackson]] naklonjen Konfederaciji naredio je mobilizaciju nekoliko stotina članova državne milicije koji su se okupili u St. Louisu. Alarmiran ovim događajem, general Unije Nathaniel Lyon je naredio napad na njih, prisiljavajući ih da se predaju. Međutim, dok su zarobljenici marširali ulicama grada došlo je do pucnjave u kojoj su vojnici Unije ubili brojne nenaoružane zarobljenike, kao i okupljene građane, žene i djecu. Taj incident poznat je po nazivu "Masakr u St. Louisu". Ti događaji osnažili su podršku Konfederaciji unutar države. U gradu Neosho guverner Jackson je sazvao državnu skupštinu koje je promijenila odluku i pristupila [[Konfederacija američkih država|Konfederaciji]]. Međutim, obje strane su odbile odluku skupšine jer je bila nelegalno sazvana. Ipak čelnici Konfederacije su prihvatili Missouri 30. oktobra 1861. kao članicu Juga. Ipak tokom rata, mnogo više vojnika iz Missourija borilo se na strani Unije, a nerijetke su bile situacije da su susjedi ili rođaci bili na suprotnim stranama. U periodu između Građanskog i Drugog svjetskog rata, Missouri se razvio iz seoske privrede u hibridnu industrijsko-uslužno-poljoprivrednu, kako se područje Srednjeg zapada brzo industrijaliziralo. Širenje željezničke mreže prema Zapadu tranformiralo je Kansas City u veliki saobraćajni čvor u SAD. Rast [[stočarstvo|stočarske]] proizvodnje u [[Texas]]u zajedno sa izgradnjom željezničke infrastrukture i izumom pokretnih hladnjača, načinilo je Kansas City velikim centrom pakovanja mesa. Tamo se dovozila grla stoke iz Texasa, zatim bi se klala i meso distribuiralo na Istok SAD. Sredinom 1950tih i 1960tih St. Louis i Kansas City doživjeli su deindustrijalizaciju i smanjenje zaposlenosti, naročito u oblasti željeznice i proizvodnje, kao i drugi industrijski centri Srednjeg Zapada. == Stanovništvo == [[Datoteka:Missouri population map (2000).png|thumb|300px|Karta gustoće naseljenosti Missourija]] {{USCensusPop|align=right |1810= 19783 |1820= 66586 |1830= 140455 |1840= 383702 |1850= 682044 |1860= 1182012 |1870= 1721295 |1880= 2168380 |1890= 2679185 |1900= 3106665 |1910= 3293335 |1920= 3404055 |1930= 3629367 |1940= 3784664 |1950= 3954653 |1960= 4319813 |1970= 4676501 |1980= 4916686 |1990= 5117073 |2000= 5595211 |2010= 5988927 |estimate= 6063589 |estyear= 2014 |footnote=izvor: 1910–2010<ref name="census2010" /><br />procjena za 2014.<ref name=PopEstUS/> }} Popisni biro SAD je objavila procjene broja stanovništva u Missouriju na dan 1. jula 2014. koji iznosi 6.063.589, što predstavlja povećanje od 1,25% u odnosu na broj sa popisa stanovništva 2010.<ref name="PopEstUS"/> Prema popisu stanovništva 2010. Missouri je imao 5.988.927 stanovnika, što je povećanje za 392.369 stanovnika ili 7% u odnosu na prethodni popis iz 2000. godine. Od 2000. do 2007. ovo povećanje uključuje prirodni priraštaj od 137.564 stanovnika u odnosu od posljednjeg popisa (480.763 rođenja minus 343.199 smrti), te neto povećanje od 88.088 osoba putem useljavanja u državu. Useljavanje u Missouri iz drugih [[Države svijeta|svjetskih država]] rezultiralo je neto povećanjem od 50.450 osoba dok su migracije unutar SAD utjecale na neto povećanje od 37.638 osoba. Više od polovine Misuraca (3.294.936 stanovnika ili 55%) žive unutar dva najveća [[Metropolitansko područje|metropolitanska područja]] u državi, St. Louis i [[Kansas City]]. Prosječna gustoća naseljenosti u 2009. iznosila je 86,9 stanovnika po km², što je najbliže američkom prosjeku (86,9 u 2009. godini) od svih saveznih država. U 2011. stanovništvo po rasi u saveznoj državi je bilo sljedeće: * 84% bijelci (od čega je 3% bijelci španskog porijekla) * 11,7% [[Afroamerikanci]] * 0,5% američki Indijanci i starosjedioci Aljaske * 1,7% azijati * 0,1% domoroci s [[Havaji|Havaja]] i drugih pacifičkih ostrva * 1,9% višerasni Amerikanci (2 ili više rasa) * 0,1% druge rase Iste godine, prema procjeni Popisnog biroa, 3,7% stanovništva Missourija bili su Latinoamerikanci (svih rasa zajedno).<ref name="qf29000"/> Također 28,1% stanovništva mlađeg od 1 godine starosti (novorođenčad) bili su potomci manjina.<ref name="clevel"/> Prema popisu SAD iz 2000. centar populacije cjelokupnih Sjedinjenih Američkih Država nalazio se u [[Okrug Phelps (Missouri)|okrugu Phelps]]. Centar populacije države Missouri bio je u okrugu [[Okrug Osage (Missouri)|Osage]] u gradu [[Westphalia (Missouri)|Westphalia]].<ref name="statecenters"/> Godine 2004. u ukupnom stanovništvu države bilo je 194 hiljade useljenika (rođenih izvan SAD) odnosno 3,4% stanovništva Missourija. Pet najvećih grupa stanovništva po porijeklu su: [[Nijemci]] (27,4%), Irci (14,8%), Englezi (10,2%), Amerikanci (8,5%) i Francuzi (3,7%). Amerikanci njemačkog porijekla su grupa koja je prisutna u svim dijelovima Missourija. Afroamerikanci su sastavni dio stanovništva u St. Louisu (oko 56,6% Afroamerikanaca u državi živi u St. Louisu ili u okrugu St. Louis prema podacima s popisa 2010), Kansas Cityju, okrugu Boone i jugoistočnom području regije Bootheel te nekim dijelovima doline rijeke Missouri, gdje su u prošlosti bile prisutne velike poljoprivredne plantaže. Misurski Kreolci francuskog porijekla su koncentrirani u dolini rijeke Mississippi južno od St. Louisa. Kansas City je dom velike, rastuće useljeničke zajednice iz Latinske Amerike, naročito Meksika, zatim Afrike (npr. [[Sudan]]a, Somalije i Nigerije), kao i iz jugoistočne Azije, uključujući Kinu i Filipine. Naročito je brojna [[dijaspor]]a iz zemalja bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]] (vidi [[Bosanskohercegovačka dijaspora u Saint Louisu‎]]). Osim njih, postoji i značajna populacija Cherokee indijanaca. Prema izvještaju iz 2004, oko 6,6% stanovništva države bilo je mlađe od 5 godina, 25,5% stanovništva bilo je mlađe od 18 godina, a 13,5% starije od 65 godina. Žene čine približno 51,4% populacije. Oko 81,3% stanovnika Missourija imali su završenu srednju školu ili više, dok je 21,6% imalo fakultetsku diplomu ili više. Oko 3,4% Misuraca rođeno je izvan SAD, dok je približno 5,1% osoba kod kuće govorilo neki drugi jezik pored engleskog. Prema popisu iz 2010. u Missouriju je bilo 2.349.955 domaćinstava sa prosječno 2,45 osoba po domaćinstvu. Stopa vlasništva stana ili kuće bila je 70%, a prosječna vrijednost kuće u vlasništvu stanara bila je 137.700US$. Srednji godišnji dohodak po domaćinstvu u 2010. iznosio je 46.262 US$ odnosno 24.724 US$ po osobi. Iste godine, oko 14% ili 1.018.118 stanovništva nalazilo se ispod [[granica siromaštva|granice siromaštva]]. Srednje vrijeme putovanja od kuće do posla iznosilo je 23,8 minuta. ===Jezici=== Velika većina stanovnika Missourija govori [[engleski jezik]]. Približno 5,1% stanovništva na popisu se izjasnilo da kod kuće govori neki drugi jezik pored engleskog. Španskim jezikom se govori u malehnim latinoameričkim zajednicama u metropolitanskim područjima St. Louisa i Kansas Cityja. U Missouriju je priča i jedan od ugroženih dijalekata [[francuski jezik|francuskog jezika]] poznatog kao missourski francuski. Govornici ovog dijalekta, koji sebe zovu Kreoli, potomci su francuskih istraživača koji su naselili ovo područje, tada poznato kao ''zemlja Illinois'' počev od druge polovine 17. vijeka. Taj dijalekt se razvijao u izolaciji i van utjecaja francuskih govornika u Kanadi i [[Lousiana|Louisiani]], postavši veoma različit od varijanti kanadskog francuskog i lujzijansko-kreolskog francuskog. Nekad vrlo rasprostranjen u ovom području, missourski francuski je danas pred izumiranjem, tek nekoliko starijih osoba ga donekle koristi.<ref name="Ammon"/><ref name="Carriere"/> ===Religija=== Od stanovnika Missourija koji se izjašnjavaju kao pripadnici neke od religija, tri petine čine [[protestantizam|protestanti]] raznih denominacija. Brojčano najveća religijska grupacija u saveznoj državi su [[Južna baptistička konvencija]], kojoj pripada 22% stanovništva. Druga najveća su [[Katolička crkva|katolici]] sa 19%, a najviše su koncentrirani oko Jefferson Cityja kao i u [[Saint Louis]]u te u krajevima južno i zapadno od njega.<ref name="valpoedu"/> Treća skupina su osobe koje su se izjasnile kao [[ateizam|ateisti]] (15%). Prema američkoj anketi o religijskoj pripadnosti stanovništva savezne države Missouri, stanovništvo se izjasnilo sljedeće:<ref name="cunyedu"/> * kršćani – 77% od čega: ** [[Protestantizam|protestanti]] – 45% (ukupno), od čega: *** baptisti – 22% *** metodisti – 7% *** luterani – 4% *** episkopalna crkva – 4% ** drugi protestanti – 12% ** katolici – 19% ** [[Crkva Isusa Krista svetaca posljednjih dana|mormoni]] – 1% ** druge kršćanske sekte – 8% * druge religije – 2% * ateisti – 15% * bez odgovora – 5% Najveća denominacija prema broju vjernika u 2010. bila je [[Južna baptistička konvencija]] sa 749.685 pripadnika, [[Katolička crkva]] sa 724.315 te [[Ujedinjena metodistička crkva]] sa 226.409 pripadnika.<ref name="www.thearda.com"/> Među ostalim religijskim grupama postoji otprilike 93 hiljade mormona u 253 kongregacije, oko 25 hiljada jevreja sa 21 hrama, 12.000 muslimana sa 39 mesdžida, 7.000 budista i 34 njihova hrama, isto toliko i hindusa sa 17 hramova, 2.500 unitarijanaca u 9 kongregacija, 2.000 pripadnika [[baha'i]] religije sa 17 hramova, 5 [[Sikizam|sikhi]] hramova, jedan zorastrijanski hram, te nepoznat broj neopagana.<ref name="religionnews"/> Nekoliko religioznih organizacija imaju svoja sjedišta u Missouriju, kao što su Luteranska crkva-sinod Missouri, čije sjedište se nalazi u [[Kirkwood (Missouri)|Kirkwoodu]], kao i Ujedinjena pentakostalna međunarodna crkva sa sjedištem u Hazelwood, oba izvan grada St. Louisa. == Privreda == [[Datoteka:Missouri quarter, reverse side, 2003.jpg|thumb|190px|desno|Prigodna kovanica od 25 centi povodom obilježavanja godišnjice ekspedicije Lewisa i Clarka]] Ured za ekonomske analize SAD procjenjuje da je u 2006. vrijednost ukupnog nacionalnog proizvoda u Missouriju iznosila 225,9 milijardi [[američki dolar|US$]]. To je iste godine iznosilo 32.705 US$ ličnog prihoda po jednom stanovniku,<ref name="ReferenceA"/> po čemu je Missouri 26. među saveznim američkim državama. Među najvažnije i najrazvijenije industrije u državi ubrajaju se astronautička i saobraćajna industrija te oprema za saobraćaj, proizvodnja hrane, hemijska i lahka industrija, štamparstvo i izdavaštvo, industrije [[pivo|piva]], električne opreme i druge. Najvažniji [[poljoprivreda|poljoprivredni]] proizvodi države su govedina, soja, svinjetina, mliječni proizvodi, sijeno, [[kukuruz]], perad, [[sorghum]], [[pamuk]], riža i jaja. Missouri je na šestom mjestu u SAD po proizvodnji prasadi te 7. po uzgoju goveda. Osim toga, on se nalazi među pet saveznih država sa najvećom proizvodnjom soje, te na četvrtom mjestu u SAD po proizvodnji riže. U 2001 postojalo je 108 hiljada farmi, po čemu je na drugim mjestu, odmah nakon [[Texas]]a. Missouri od nedavno snažno promovira svoju brzorastuću industriju [[vino|vina]]. Savezna država ima ogromne zalihe [[krečnjak]]a. Drugi resursi kojima obiluje jesu olovo, [[ugalj]] i pijesak. Missouri proizvodi najviše olova od svih saveznih država. Većina [[rudnik]]a ovog metala nalazi se u takozvanom ''olovnom pojasu'', u centralno-istočnom dijelu države. Osim toga, Missouri je i na prvom mjestu ili barem među vodećim po proizvodnji kreča, osnovnog sastojka portlandskog cementa. U Missouriju se znatno razvija naučni i biotehnološka grana. Monsanto je jedna od najvećih kompanija u Americi koja se bavi agrohemijom i agrikulturnom biotehnologijom, a sjedište joj je u St. Louisu. U uslužnom sektoru, u saveznoj državi je razvijen [[turizam]] i trgovina, te donekle i lahka industrija. Missouri je jedina savezna država u SAD na čijoj teritoriji se nalaze dvije poslovnice Centralne banke SAD (''Federal Reserve''): jedna u Kansas Cityju (koja opslužuje zapadni Missouri, [[Kansas]], Nebrasku, Oklahomu, [[Colorado]], sjeverni Novi Meksiko i [[Wyoming]]) a drugu u Saint Louisu (koja opslužuje istočni Missouri, južni [[Illinois]], južnu Indianu, zapadni Kentucky, zapadni Tennessee, sjeverni Mississippi i cijeli [[Arkansas]]).<ref name="Districts"/> Prema podacima iz 2014. stopa [[nezaposlenost]]i u državi iznosila je 4,8% dok je prosjek SAD iznosio 5,5%.<ref name="urel1411"/> ===Porezi=== Lični dohoci se oporezuju u deset različitih prihodovnih razreda, u rasponu od 1,5% do 6%. Porez na promet u Missouriju na većinu proizvoda iznosi 4,225%, ali postoje neke dodatne stope. Više od 2.500 lokalnih zajednica i općina ubire poreze na nekretnine od pravnih i fizičkih lica. Veći dio lične imovine izuzet je od plaćanja poreza, osim za motorna vozila. Izuzeci oporezovanja nekretnina uključuju objekte u vlasništvu vlade i nekretnine korištene kao neprofitna groblja isključivo za religijske ukope, kao i nekretnine u vlasništvu škola i koledža i objekti korišteni isključivo u humanitarne svrhe. U Missouriju ne postoji porez na naslijeđe. ===Energija=== Po podacima iz 2012. u Missouriju ima ugrubo 22.000 MW kapaciteta za proizvodnju [[električna energija]].<ref name="EIAMissouri"/> U 2011. oko 82% električne struje u saveznoj državi dobijalo se iz termoelektrana na [[fosilna goriva]].<ref name="autogenerated1"/> Samo 10% energije u istom periodu dobijalo se iz nuklearne elektrane Callaway u okrugu Callaway, sjeveroistočno od Jefferson Cityja.<ref name="autogenerated1"/> Oko 5% energije dobijalo se iz prirodnog plina,<ref name="autogenerated1"/> a 1% iz hidroenergetskih izvora,<ref name="autogenerated1"/> kako što su naprimjer jezera Ozarks i Truman. Korištenje [[vjetar|vjetra]] i [[Sunčeva energija|sunčeve energije]] je u stalnom porastu, tako da je 2009. bilo instalirano 390 MW snage u vjetroelektranama, a 2011. godine 459 MW, dok je u istom periodu u solarnim elektranama zabilježen porast sa 0,2 MW na 1,3 MW.<ref name="windamer"/><ref name="Sherwood, Larry"/> Iz naftnih bušotina u Missouriju je u fiskalnoj 2012. godini proizvedeno 120 hiljada barela sirove [[nafta|nafte]].<ref name="geoogc"/> Na teritoriji savezne države nema nijedna rafinerija nafte.<ref name="Sherwood, Larry"/><ref name="dnavei"/> [[Datoteka:Kirkwood Train Station.jpg|thumb|250px|Stanica Amtrak linije u [[Kirkwood (Missouri)|Kirkwoodu]].]] == Saobraćaj == ===Zračni=== U Missouriju postoje dva veća aerodroma: [[Međunarodni aerodrom Lambert–St. Louis]] i [[Međunarodni aerodrom Kansas City]]. ===Željeznički=== Dva od tri najveća željeznička centra u SAD nalaze se u Missouriju. Kansas City je veliki čvor za željezničke mreže [[BNSF Railway]], [[Norfolk Southern Railway]], [[Kansas City Southern Railway]] i [[Union Pacific Railroad]]. On je također i drugi najveći željeznički centar za robni prevoz u SAD (ali prvi po količini pretovarene robe). Poput Kansas Cityja, i Saint Louis je značajno odredište u željezničkom robnom prevozu. Springfield je i dalje ostao operativni čvor mreže BNSF Railway. Željeznička kompanija [[Amtrak]] vrši prevoz putnika na liniji koja prolazi kroz [[Kansas City]], [[La Plata (Missouri)|La Plata]], [[Jefferson City (Missouri)|Jefferson City]], [[Saint Louis]], [[Lee's Summit (Missouri)|Lee's Summit]], [[Independence (Missouri)|Independence]], [[Warrensburg (Missouri)|Warrensburg]], [[Hermann (Missouri)|Hermann]], [[Washington (Missouri)|Washington]], Kirkwood, [[Sedalia (Missouri)|Sedalia]] i [[Poplar Bluff (Missouri)|Poplar Bluff]]. Planirana brza linija u Missouriju kao dio mreže čvorišta Chicago finansirana je sa 31 milion dolara od strane američke vlade.<ref name="intercity"/> Jedina gradska i podzemna željeznica u Missouriju je MetroLink i nalazi se u Saint Louisu. Spaja grad sa predgrađima i okolnim mjestima u okrugu St. Louis kao i sa nekim naseljima u susjednom Illinoisu. To je jedan od najvećih željezničkih gradskih sistema u SAD (po dužini linija). Gradski [[tramvaj]] u centru Kansas Cityja treba početi saobraćati u proljeće 2016.<ref name="kcstreetcar"/> Višemodalni portalni saobraćajni centar u Saint Louisu je najveći aktivni višenamjenski transportni centar u državi. Nalazi se u centru St. Louisa u blizini kompleksa historijske stanice Union. Služi kao čvorište i stanica mreže MetroLink, kao i stanica regionalnog autobuskog saobraćaja MetroBus, Greyhound, Amtrak i taksi službe. ===Autobuski=== {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="1" style="float:right; margin:1em; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ '''Rezultati Predsjedničkih izbora SAD u Missouriju''' |- style="background:lightgrey;" ! Godina ! [[Republikanska stranka (SAD)|Republikanci]] ! [[Demokratska stranka (SAD)|Demokrate]] ! ostali kandidati |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 2016.|2016.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''56,77%''' ''1.594.511 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38,14% ''1.071.068 | style="text-align:center;"|5,09% ''143.026 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 2012.|2012.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''53,88%''' ''1.478.959 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|44,26% ''1.215.030 | style="text-align:center;"|1,86% ''50.943 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 2008.|2008.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''49,39%''' ''1.445.814 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|49,25% ''1.441.911 | style="text-align:center;"|1,36% ''39.889 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 2004.|2004.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''53,30%''' ''1.455.713 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|46,10% ''1.259.171 | style="text-align:center;"|0,60% ''16.480 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 2000.|2000.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''50,42%''' ''1.189.924 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|47,08% ''1.111.138 | style="text-align:center;"|2,50% ''58.830 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1996.|1996.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|41,24% ''890.016 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''47,54%''' ''1.025.935 | style="text-align:center;"|11,22% ''242.114 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1992.|1992.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|33,92% ''811.159 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''44,07%''' ''1.053.873 | style="text-align:center;"|22,00% ''526.238 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1988.|1988.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''51,83%''' ''1.084.953 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|47,85% ''1.001.619 | style="text-align:center;"|0,32% ''6.656 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1984.|1984.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''60,02%''' ''1.274.188 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|39,98% ''848.583 | style="text-align:center;"|0,00% ''niko |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1980.|1980.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''51,16%''' ''1.074.181 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|44,35% ''931.182 | style="text-align:center;"|4,49% ''94.461 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1976.|1976.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|47,47% ''927.443 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''51,10%''' ''998.387 | style="text-align:center;"|1,42% ''27.770 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1972.|1972.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''62,29%''' ''1.154.058 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37,71% ''698.531 | style="text-align:center;"|0,00% ''niko |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1968.|1968.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''44,87%''' ''811.932 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43,74% ''791.444 | style="text-align:center;"|11,39% ''206.126 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1964.|1964.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|35,95% ''653.535 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''64,05%''' ''1.164.344 | style="text-align:center;"|0,00% ''niko |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1960.|1960.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|49,74% ''962.221 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''50,26%''' ''972.201 | style="text-align:center;"|0,00% ''niko |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1956.|1956.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|49,89% ''914.289 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''50,11%''' ''918.273 | style="text-align:center;"|0,00% ''niko |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1952.|1952.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''50,71%''' ''959.429 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|49,14% ''929.830 | style="text-align:center;"|0,15% ''2.803 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1948.|1948.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|41,49% ''655.039 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''58,11%''' ''917.315 | style="text-align:center;"|0,39% ''6.274 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1944.|1944.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|48,43% ''761.524 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''51,37%''' ''807.804 | style="text-align:center;"|0,20% ''3.146 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1940.|1940.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|47,50% ''871.009 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''52,27%''' ''958.476 | style="text-align:center;"|0,23% ''4.244 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1936.|1936.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|38,16% ''697.891 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''60,76%''' ''1.111.043 | style="text-align:center;"|1,08% ''19.701 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1932.|1932.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|35,08% ''564.713 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''63,69%''' ''1.025.406 | style="text-align:center;"|1,22% ''19.775 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1928.|1928.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55,58%''' ''834.080 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|44,15% ''662.562 | style="text-align:center;"|0,27% ''4.079 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1924.|1924.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''49,58%''' ''648.486 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43,79% ''572.753 | style="text-align:center;"|6,63% ''86.719 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1920.|1920.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''54,56%''' ''727.162 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43,13% ''574.799 | style="text-align:center;"|2,32% ''30.839 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1916.|1916.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|46,94% ''369.339 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''50,59%''' ''398.032 | style="text-align:center;"|2,46% ''19.398 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1912.|1912.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|29,75% ''207.821 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''47,35%''' ''330.746 | style="text-align:center;"|22,89% ''159.999 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1908.|1908.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''48,50%''' ''347.203 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|48,41% ''346.574 | style="text-align:center;"|3,08% ''22.150 |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1904.|1904.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''49,93%''' ''321.449 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|46,02% ''296.312 | style="text-align:center;"|4,05% ''26.100 |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1900.|1900.]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|45,94% ''314.092 | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''51,48%''' ''351.922 | style="text-align:center;"|2,58% ''17.642 |} Većina gradova ima redovni autobuski sistem stalnih linija, dok mnogi seoski okruzi imaju mjesni javni prevoz. Nacionalne kompanije [[Greyhound]], [[Trailways]] i [[Megabus (Sjeverna Amerika)|Megabus]] pružaju međudržavne autobuske usluge u Missouriju. ===Riječni=== Rijeke [[Mississippi (rijeka)|Mississippi]] i [[Missouri (rijeka)|Missouri]] su komercijalno plove duž cijelog svog toka kroz državu Missouri. Rijeka Missouri se kanalizira kroz jaruge i propuste, dok je na Mississippiju izgrađena serija brana i ustava kojima se spriječava da brod zapne o stijene te se i rijeka produbljuje. St. Louis je glavno odredište za teglenice na Mississippiju. ===Cestovni=== Kroz Missouri prolazi nekoliko [[autoput]]eva. * [[Datoteka:I-29.svg|20px]] Interstate 29, [[Datoteka:I-229.svg|25px]] Interstate 229 * [[Datoteka:I-35.svg|20px]] Interstate 35, [[Datoteka:I-435.svg|25px]] Interstate 435 (prsten oko Kansas Cityja), [[Datoteka:I-635.svg|25px]] Interstate 635 * [[Datoteka:I-44.svg|20px]] Interstate 44 * [[Datoteka:I-49.svg|20px]] Interstate 49<ref name="nevaddai"/> * [[Datoteka:I-55.svg|20px]] Interstate 55, [[Datoteka:I-155.svg|25px]] Interstate 155, [[Datoteka:I-255.svg|25px]] Interstate 255 (prsten oko Saint Louisa na području Illinoisa) * [[Datoteka:I-57.svg|20px]] Interstate 57 * [[Datoteka:I-64.svg|20px]] Interstate 64 * [[Datoteka:I-70.svg|20px]] Interstate 70, [[Datoteka:I-170.svg|25px]] Interstate 170, [[Datoteka:I-270.svg|25px]] Interstate 270 (prsten oko [[Saint Louis]]a na području Missourija), [[Datoteka:I-470.svg|25px]] Interstate 470, [[Datoteka:I-670.svg|25px]] Interstate 670 * [[Datoteka:I-72.svg|20px]] Interstate 72 * [[Datoteka:I-66.svg|20px]] Interstate 66 (planirani) Nakon donošenja amandmana 3 krajem 2004. Ministarstvo saobraćaja Missourija (MoDOT) počelo je program rekonstrukcije i osavremenjavanja puteva "Lakše, bezbjednije, brže", koji je imao za cilj dovesti 3.500&nbsp;km autoputeva u bolje stanje. Program je završen u decembru 2007. U periodu od 2006. do 2014. smanjen je broj [[Saobraćajna nesreća|smrtnih slučajeva]] na putevima Missourija od 1.257 u 2005, preko 960 u 2008. do 766 u 2014. godini.<ref name="saobrc"/> Samo dio autoputa Interstate 55 u Missouriju ima [[Saobraćajna traka|traku]] namijenjenu za saobraćaj vozila sa dva ili više putnika (HOV trake), i to od Ste. Genevieve do petlje sa Interstate 270-255 u okrugu Saint Louis. Te trake su označene i otvorene 10. februara 2013. HOV trake su također označene i na autoputu Interstate 70 u okrugu St. Charles do Interstate 270 u okrugu St. Louis, te na koridoru sjever-jug na autoputu Interstate 270 u centralnom dijelu okruga St. Louis. == Politika == Trenutni [[Ustav Missourija]] je četvrti po redu u historiji države, usvojen 1945. godine. Kao i većina [[ustav]]a ostalih saveznih država, on također propisuje tri organa vlasti: zakonodavnu skupštinu, izvršnu i sudsku vlast. Zakonodavna vlast se sastoji iz dva doma: Zastupnički dom Missourija i Senat. Ova dva doma sačinjavaju Opću skupštinu Missourija. Zastupnički dom ima 163 člana, koji su raspodijeljeni u skladu sa posljednjim objavljenim popisom u SAD. Senat Missourija sastoji se iz 34 člana iz distrikata približno istog broja stanovnika. Sudska vlast se sastoji iz [[Vrhovni sud Missourija|Vrhovnog suda]] sa sedam sudija, Apelacionog suda (srednji nivo sudske vlasti podijeljen na tri distrikta, sa sjedištima u Kansas Cityju, St. Louisu i Springfieldu, te 45 okružnih sudova koji funkcioniraju kao lokalni parnični sudovi. Izvršna vlast na čelu ima [[Spisak guvernera Missourija|guvernera Missourija]] a uključuje i pet drugih izbornih funkcija na nivou cijele savezne države. Sve osim jedne izvršne funkcije u državi vrše političari iz [[Demokratska stranka (SAD)|Demokratske stranke]]. [[Harry S. Truman]] (1884–1972), 33. predsjednik SAD, rođen je u gradu [[Lamar (Missouri)|Lamar]]. Bio je sudija u okrugu [[Okrug Jackson (Missouri)|Jackson]] a nakon toga i senator u Senatu SAD tokom 10 godina, prije nego što je izabran kao potpredsjednik na izborima 1944. Nakon što se povukao iz politike živio je u Independenceu. Missouri se u političkom smislu smatra državom "predvodnicom", a često se njeni građani na izborima odlučuju promijeniti stranku za koju glasaju. Država je u prošlosti mnogo puta podržavala predsjedničkog kandidata koji je na kraju u pobijedio, tako da je od 1904. do danas u Missouriju pobijedio kandidat koji je i postao američki predsjednik, osim u tri slučaja: na izborima 1956. Missouri je glasao za demokratskog [[Spisak guvernera Illinoisa|guvernera]] iz susjednog [[Illinois]]a [[Adlai Stevenson II|Adlai Stevensona]], a pobijedio je tadašnji predsjednik republikanac [[Dwight D. Eisenhower]] iz susjednog Kansasa, a na izborima 2008. i 2012. oba puta je glasao za republikanske kandidate [[John McCain]]a i [[Mitt Romney]]a kada je na izborima pobijedio senator (i kasnije predsjednik) [[Barack Obama]]. Na izborima 2012. Missouri je snažno skrenuo na stranu Republikanaca, kada je Romney pobijedio Obamu sa gotovo 10%-tnom razlikom. Zaključno sa 24. oktobrom 2014. u državi je bilo 4.190.936 registrovanih glasača.<ref name="registered"/> === Okruzi === {{Glavni|Okruzi u Missouriju}} Savezna država Missouri ima 114 okruga i jedan nezavisni grad (Saint Louis). Najveći okruzi po površini su [[Okrug Texas (Missouri)|Texas]] (3053,59&nbsp;km²) i [[Okrug Shannon (Missouri)|Shannon]] (2600,35&nbsp;km²). Najmanji po površini je okrug [[Okrug Worth (Missouri)|Worth]] (688,94&nbsp;km²). Nezavisni grad St. Louis ima površinu od samo 160,58&nbsp;km², ali je i najgušće naseljeno područje u Missouriju (1984,6 stanovnika na km²). Okruzi sa najvećom populacijom (procjena iz 2012) su [[Okrug St. Louis (Missouri)|St. Louis]] (1.000.438 stanovnika), [[Okrug Jackson (Missouri)|Jackson]] (677.377), [[Okrug St. Charles (Missouri)|St. Charles]] (368.666) i grad [[Saint Louis]] (318.172). Okrug Worth je najmanje naseljeni okrug sa 2.171 stanovnikom (po popisu 2010). {{Raščistiti}} == Najveći gradovi == {{Najveći gradovi | ime = Najveći gradovi u Missouriju | ime_države_u_lokativu = Missouriju | drž_ref = <ref name="citypopulationde"/> | list_by_pop = Najveći gradovi u Missouriju | class = nav | int_ime = Okrug | int_link = Okruzi u Missouriju | grad_1 = Kansas City | int_1 = Kansas City{{!}}Jackson, Clay, Platte i Cass | stan_1 = 463.202 | img_1 = KCSkylineLibertyMemorial.png | grad_2 = Saint Louis | int_2 = Saint Louis{{!}}nezavisni grad | stan_2 = 319.294 | img_2 = St_Louis_night_expblend.jpg | grad_3 = Springfield (Missouri){{!}}Springfield | int_3 = Okrug Greene (Missouri){{!}}Greene | stan_3 = 159.498 | img_3 = ParkCentralSquarefountainbyCVBCS.jpg | grad_4 = Independence (Missouri){{!}}Independence | int_4 = Okrug Jackson (Missouri){{!}}Jackson | stan_4 = 116.830 | img_4 = Jackson_County_Courthouse_Independence_MO-cropped.jpg | grad_5 = Columbia (Missouri){{!}}Columbia | int_5 = Okrug Boone (Missouri){{!}}Boone | stan_5 = 108.500 | grad_6 = Lee's Summit (Missouri){{!}}Lee's Summit | int_6 = Okrug Jackson (Missouri){{!}}Jackson | stan_6 = 91.364 | grad_7 = O'Fallon (Missouri){{!}}O'Fallon | int_7 = Okrug Saint Charles (Missouri){{!}}Saint Charles | stan_7 = 79.329 | grad_8 = St. Joseph (Missouri){{!}}St. Joseph | int_8 = Okrug Buchanan (Missouri){{!}}Buchanan | stan_8 = 76.780 | grad_9 = St. Charles (Missouri){{!}}St. Charles | int_9 = Okrug Saint Charles (Missouri){{!}}Saint Charles | stan_9 = 66.794 | grad_10 = St. Peters (Missouri){{!}}St. Peters | int_10 = Okrug Saint Charles (Missouri){{!}}Saint Charles | stan_10 = 52.575 }} Jefferson City je glavni grad Missourija. Pet najveći gradova u državi su Kansas City, St. Louis, Springfield, Independence i [[Columbia (Missouri)|Columbia]].<ref name="est2007"/> Saint Louis je najznačajniji grad i najveće [[metropolitansko područje]] u Missouriju, koje obuhvata prostor 17 okolnih okruga i jedan nezavisni grad, samo jezgro Saint Louisa. Osam od tih okruga je izvan Missourija i pripada državi Illinois. Prema podacima iz 2009. St. Louis je bio 18. najveće metropolitansko područje u SAD sa 2,83 miliona stanovnika. Ipak, ako se posmatra takozvano kombinirano statističko područje, onda je St. Louis sa 2,89 miliona stanovnika 15. po veličini u SAD. Neki od većih gradova u metropolitanskom području St. Louis su [[St. Charles (Missouri)|St. Charles]], [[St. Peters (Missouri)|St. Peters]], [[Florissant (Missouri)|Florissant]], [[Chesterfield (Missouri)|Chesterfield]], [[Creve Coeur (Missouri)|Creve Coeur]], [[Wildwood (Missouri)|Wildwood]], [[Maryland Heights (Missouri)|Maryland Heights]], [[O'Fallon (Missouri)|O'Fallon]], [[Clayton (Missouri)|Clayton]], [[Ballwin (Missouri)|Ballwin]] i [[University City (Missouri)|University City]]. Kansas City je najveći grad u Missouriju po broju stanovnika i najznačajniji grad u istoimenom metropolitanskom statističkom području, koje obuhvata 15 okruga uključujući i šest okruga u državi [[Kansas]]. Prema podacima iz 2009, ono je bilo 29. najveće metropolitansko područje u SAD sa 2,068 miliona stanovnika. Unutar tog područja nalaze se gradovi poput Independence, [[Lee's Summit (Missouri)|Lee's Summit]], [[Blue Springs (Missouri)|Blue Springs]], [[Raytown (Missouri)|Raytown]], [[Liberty (Missouri)|Liberty]] i [[Gladstone (Missouri)|Gladstone]]. Grad [[Branson (Missouri)|Branson]] je jedna od većih turističkih atrakcija u području [[The Ozarks|Ozarks]] u jugozapadnom dijelu Missourija. == Kultura == === Muzika === [[Datoteka:BuschStadium 2006-05-30.jpg|thumb|200px|Bejzbol ekipa [[St. Louis Cardinals]] igra na [[Stadion Busch|stadionu Busch]].]] U Missouriju je rođeno ili su živjeli veliki broj poznatih muzičara. Među njima ističe se gitarst i pionir rocka [[Chuck Berry]], zatim pjevačica i glumica [[Josephine Baker]], "kraljica rocka" [[Tina Turner]], pop pjevačica i tekstopisac [[Sheryl Crow]], reperi Nelly, Chingy i Akon, svi oni su sadašnji ili bivši građani St. Louisa. Reper [[Eminem]] rođen je u gradu St. Joseph, a također je živio i u Savannahu i Kansas Cityju. Rock and roll muzičar Steve Walsh iz grupe Kansas rođen je u St. Louisu a odrastao u St. Josephu. Simfonija Kansas Cityja i simfonijski orkestar St. Louisa su dva najpoznatija orkestra u državi. Sentluiski je drugi po starosti simfonijski orkestar u SAD, a posljednjih godina pod dirigentskom palicom Leonarda Slatkina došao je do značajnih postignuća. === Književnost === Missouri je dom poznatog pisca [[Mark Twain]]a. Radnje njegovih romana ''Pustolovine Toma Sawyera'' i ''Pustolovine Huckleberry Finna'' odvijaju se u gradu [[Hannibal (Missouri)|Hannibalu]], gdje je Twain proveo djetinjstvo. Pisac [[William Least Heat-Moon]] rođen je u Kansas Cityju, a poznat je po hronici ''Blue Highways'' o svojim putovanjima po malim američkim gradovima. Ta knjiga bila je na spisku bestselera ''New York Timesa'' gotovo godinu dana tokom 1982. i 1983. godine. === Sport === Missouri je bio domaćin [[Olimpijske igre 1904.|Ljetnih Olimpijskih igara 1904.]] u St. Louisu, prvih olimpijskih igara održanih u SAD-u. ===Profesionalni aktivni klubovi=== * [[Major League Baseball|MLB]]: [[Kansas City Royals]] i [[St. Louis Cardinals]] * [[NFL]]: [[Kansas City Chiefs]] i [[St. Louis Rams]] * [[National Hockey League|NHL]]: [[St. Louis Blues]] ===Bivši profesionalni klubovi=== * [[National Football League]]: ** [[St. Louis Cardinals (NFL)|St. Louis Cardinals]] (došli iz Chicaga 1960; a 1988. se otselili u [[Tempe (Arizona)]] i danas se nazivaju [[Arizona Cardinals]]) ** [[St. Louis All Stars]] (aktivni bili samo 1923) ** [[Kansas City (NFL)]] (Blues/Cowboys) (aktivni u periodu 1924–1926) ** [[St. Louis Gunners]] (nezavisni tim, pridružio se NFL-u posljednje tri sedmice u sezoni 1934. i nakon toga se raspao) * [[Major League Baseball]] (Američka liga): ** [[St. Louis Browns]] (doselio se iz [[Milwaukee]]ja 1902; a otselio u [[Baltimore]], [[Maryland]] nakon sezone 1953. i danas su [[Baltimore Orioles]]) ** [[Kansas City Athletics]] (došli iz [[Philadelphia|Philadelphije]] 1955; a od 1967. su sa sjedištem u [[Oakland]]u pod nazivom [[Oakland Athletics]]) * [[NBA|National Basketball Association]]: ** [[St. Louis Bombers (NBA)|St. Louis Bombers]] (jedan od timova začetnika [[Basketball Association of America|BAA]] franšize 1946, pristupio NBA kada je formirana 1949. ali je naredne 1950. prestao s takmičenjem) ** St. Louis Hawks (preselili iz [[Milwaukee]]ja 1955; a 1968. otišli u [[Atlanta|Atlantu]] i danas su [[Atlanta Hawks]]) ** [[Kansas City Kings]] (došli iz [[Cincinnati]]ja 1972; a otselili u [[Sacramento (Kalifornija)|Sacramento]] 1985. godine i danas su [[Sacramento Kings]]; prije nego što su došli u Kansas City, bili su poznati kao ''Cincinnati Royals'') * [[National Hockey League]]: ** [[Kansas City Scouts]] (danas im je sjedište u [[Newark (New Jersey)]] a nastupaju pod imenom [[New Jersey Devils]]) ** [[St. Louis Eagles]] (bili aktivni 1930tih) * [[Major League Soccer]]: ** [[Sporting Kansas City|Kansas City Wiz/Kansas City Wizards]] (osnovani 1995, ali su se iz [[Kansas City (Missouri)|Kansas Cityja]] preselili u [[Kansas]], a 2010. su postali [[Sporting Kansas City]]) == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="regionmappdf">http://www.census.gov/const/regionmap.pdf</ref> <ref name="centarpopu">[http://www.census.gov/geo/www/2010census/centerpop2010/centerpop2010.html Centers of Population for the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101072321/http://www.census.gov/geo/www/2010census/centerpop2010/centerpop2010.html |date=1. 1. 2016 }}, Američki popisni biro</ref> <ref name="mointro">{{cite web |url=http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |title=Introduction to Missouri – The Show Me State Capital Jefferson City |publisher=Netstate.com |access-date=31. 7. 2010 |archive-date=16. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074045/http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="ponyex">{{cite web|url=http://www.nps.gov/poex/|title=Pony Express National Historic Trail}}</ref> <ref name="McCafferty">McCafferty, Michael. 2004. [http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/american_speech/v079/79.1mccafferty.html "Correction: Etymology of Missouri"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306143842/http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Famerican_speech%2Fv079%2F79.1mccafferty.html |date=6. 3. 2016 }} (ograničen pristup), ''American Speech'', 79.1:32</ref> <ref name="bartleby">[http://www.bartleby.com/61/41/M0344100.html "Missouri"], ''American Heritage Dictionary''</ref> <ref name="wheaton20121013">{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2012/10/13/us/politics/missouree-missouruh-to-be-politic-in-missouri-say-both.html | title=Missouree? Missouruh? To Be Politic, Say Both | work=The New York Times | date=13. 10. 2012 |access-date=14. 10. 2012 | author=Wheaton, Sarah | pages=A1}}</ref> <ref name="websterm">[http://www.merriam-webster.com/dictionary/missouri Missouri]. Merriam-webster.com (31. august 2012). Pristupljeno dana 21.7.2013.</ref> <ref name="lance2003">{{cite journal | url=http://missourifolkloresociety.truman.edu/Missouri%20Folklore%20Studies/THE%20PRONONCIATION%20OF%20MISSOURI.htm | title=The Pronunciation of Missouri: Variation and Change in American English | author=Lance, Donald M. | journal=American Speech | year=2003 | volume=78 | issue=3 | pages=255–284 | doi=10.1215/00031283-78-3-255 | access-date=19. 5. 2016 | archive-date=9. 4. 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080409214810/http://missourifolkloresociety.truman.edu/Missouri%20Folklore%20Studies/THE%20PRONONCIATION%20OF%20MISSOURI.htm }}</ref> <ref name="oksford">Oxford English Dictionary</ref> <ref name = "Slogan">{{cite web| url = http://www.sos.mo.gov/archives/history/slogan.asp | location = Missouri | work = State Archives Missouri History | type = FAQ | title = Origin of "Show-Me" Slogan |publisher=Secretary of State |access-date=23. 4. 2016}}</ref> <ref name="thefreedictionary">[http://www.thefreedictionary.com/skepticism Pojašnjenje pojma "skepticism"], na stranici Free Dictionary</ref> <ref name="Popikb">{{Cite web | author= Barry Popik | title = I'm from Missouri – Show Me | url = http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/summary3}}</ref> <ref name="MSS">{{cite web | url = http://www.mospeleo.org/docs/pr6000.htm | title = Fact Sheet on 6000 Caves | author = Scott House | publisher = The Missouri Speleological Survey | date = 14. 5. 2005 | access-date = 23. 4. 2016 | archive-date = 6. 12. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081206014742/http://www.mospeleo.org/docs/pr6000.htm | url-status = bot: unknown }}</ref> <ref name="sealsymb">{{Cite web| title = The Great Seal of Missouri | publisher = Secretary of State | place = Missouri | url = http://www.sos.mo.gov/symbols/symbols.asp?symbol=seal}}</ref> <ref name="eagmidwes">{{cite web|url=http://www.bls.gov/eag/eag.midwest.htm |title=Midwest Region Economy at a Glance |publisher=Bls.gov |access-date=24. 4. 2016}}</ref> <ref name="uncedu">{{cite web |url=http://www.unc.edu/news/archives/jun99/reed16.htm |title=UNC-CH surveys reveal where the 'real' South lies |publisher=Unc.edu |date=2. 6. 1999 |access-date=24. 4. 2016 |archive-date=30. 5. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530083044/http://www.unc.edu/news/archives/jun99/reed16.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="ReferenceA">{{cite book |title=''Almanac of the 50 States'' (Missouri) |publisher=Information Publications (Woodside, CA) |year=2008 |page=203}}</ref> <ref name="mostateparks">{{cite web |url=http://mostateparks.com/karst.htm |title=Missouri's Karst Wonderland – Missouri State Parks and Historic Sites, DNR |publisher=Mostateparks.com |date=6. 6. 2008 |access-date=25. 11. 2010 |archive-date=25. 11. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125190506/http://mostateparks.com/karst.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="dedmogov">{{cite web |url=http://ded.mo.gov/researchandplanning/community/misc/sa-1102-1.stm |title=Income Inequality in Missouri |publisher=Ded.mo.gov |date=21. 12. 2001 |access-date=5. 5. 2016 |archive-date=7. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107144051/http://ded.mo.gov/researchandplanning/community/misc/sa-1102-1.stm |url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="foley 1989 26">Foley (1989), str. 26.</ref> <ref name="Hoffhaus">Hoffhaus. (1984). ''Chez Les Canses: Three Centuries at Kawsmouth'', Kansas City: Lowell Press. {{ISBN|0-913504-91-2}}.</ref> <ref name="supreme">{{cite web|url=http://supreme.justia.com/us/48/660/case.html |title='&#39;MISSOURI V. IOWA'&#39;, 48 U.S. 660 (1849) – US Supreme Court Cases from Justia & Oyez |publisher=Supreme.justia.com |access-date=8. 5. 2016}}</ref> <ref name="Meinig">Meinig, D.W. (1993). ''The Shaping of America: A Geographical Perspective on 500 Years of History'', ''Volume 2: Continental America, 1800–1867''. New Haven: Yale University Press. {{ISBN|0-300-05658-3}}; str. 437</ref> <ref name=census2010>{{cite web|url=http://www.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data|year=2010|publisher=Census|access-date=8. 5. 2016}}</ref> <ref name=PopEstUS>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2014/tables/NST-EST2014-01.csv|format=CSV|title=Table 1. Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2014|date=2. 1. 2015|publisher=Popisni biro SAD|access-date=2. 1. 2015|archive-url=https://www.webcitation.org/65BI9D3Xm?url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2011/tables/NST-EST2011-01.csv|archive-date=3. 2. 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="qf29000">{{Cite web | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/29000.html | title = Quick facts | publisher = Popis | place = SAD | access-date=15. 11. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050814010923/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/29000.html | archive-date=14. 8. 2005 | url-status = dead }}</ref> <ref name="clevel">{{cite news|url = http://www.cleveland.com/datacentral/index.ssf/2012/06/americas_under_age_1_populatio.html| title = Americans under age 1 now mostly minorities, but not in Ohio: Statistical Snapshot|author=Exner Rich|date=3. 6. 2012|work= The Plain Dealer}}</ref> <ref name="statecenters">{{cite web | title = State Centers of Population 1880-2010: Missouri | year = 2000 | publisher = Popisni biro SAD | access-date=12. 5. 2016 | url = https://www.census.gov/geo/reference/centersofpop/histstate/historical_cenpop_29.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20130923080721/http://www.census.gov/geo/reference/centersofpop/histstate/historical_cenpop_29.html | archive-date=23. 9. 2013 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Ammon">{{cite book |title= Status and Function of Languages and Language Varieties |author = Ammon Ulrich| year= 1989|publisher=Walter de Gruyter|isbn= 0-89925-356-3|pages= 306–8|url= http://books.google.com/?id=geh261xgI8sC&printsec=frontcover&q |access-date=3. 9. 2010}}</ref> <ref name="Carriere">{{cite journal |author= Carrière J-M|year= 1939|title= Creole Dialect of Missouri |journal=American Speech | publisher =Duke University Press|volume= 12 |issue= 6|pages= 502–3|jstor= 451217}}</ref> <ref name="valpoedu">{{cite web |url=http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/religion/catholic.gif |title=Valparaiso University |access-date=31. 7. 2010 |archive-date=13. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413075922/http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/religion/catholic.gif |url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="cunyedu">[https://web.archive.org/web/20110709082644/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm 2001 American Religious Identification Survey], Gradski univerzitet New Yorka, arhivirano dana 9. jula 2011.</ref> <ref name="www.thearda.com">{{cite web |url=http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/29/rcms2010_29_state_adh_2010.asp |title=The Association of Religion Data Archives &#124; State Membership Report |publisher=www.thearda.com |access-date=22. 11. 2013 |archive-date=2. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202233840/http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/29/rcms2010_29_state_adh_2010.asp |url-status=dead }}</ref> <ref name="religionnews">{{cite web|title=Fox apologizes for comments on Wiccans at University of Missouri|author=Kellie Moore|publisher=Religious News Service|url=http://www.religionnews.com/2013/02/25/fox-apologizes-for-comments-on-wiccans-at-university-of-missouri/|date=25. 2. 2013|access-date=23. 12. 2013}}</ref> <ref name="Districts">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/OTHERFRB.HTM |title=FRB: Federal Reserve Districts and Banks |publisher=Federalreserve.gov |date=13. 12. 2005|access-date=18. 5. 2016}}</ref> <ref name="urel1411">[http://www.missourieconomy.org/pdfs/urel1411.pdf Stope nezaposlenosti u Missouriju] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306115514/https://www.missourieconomy.org/pdfs/urel1411.pdf |date=6. 3. 2016 }}, pristupljeno 18. maja 2016.</ref> <ref name=EIAMissouri>{{cite web |url=http://www.eia.gov/electricity/state/Missouri/ |title= Missouri Electricity Profile 2012 |publisher=U.S. Energy Information Administration |date=1. 5. 2014 |access-date=20. 5. 2016}}</ref> <ref name="autogenerated1">{{cite web|url=https://www.ded.mo.gov/energy/docs/Missouri_Energy_Profile_9_6_2012a.pdf|title=Missouri Energy Profile|author=National Association for State Energy Officials and the Kentucky Department for Energy Development and Independence|access-date=20. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603002338/http://ded.mo.gov/energy/docs/Missouri_Energy_Profile_9_6_2012a.pdf|archive-date=3. 6. 2014|url-status=dead}}</ref> <ref name="windamer">[http://www.windpoweringamerica.gov/wind_installed_capacity.asp U.S. Installed Wind Capacity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314233108/http://www.windpoweringamerica.gov/wind_installed_capacity.asp |date=14. 3. 2014 }}, pristupljeno 20. maja 2016.</ref> <ref name="Sherwood, Larry">{{cite web|url=http://irecusa.org/wp-content/uploads/2010/07/IREC-Solar-Market-Trends-Report-2010_7-27-10_web1.pdf|title=U.S. Solar Market Trends 2009|author=Sherwood, Larry|publisher=Interstate Renewable Energy Council (IREC)|date=1. 7. 2010|access-date=20. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20100925184512/http://irecusa.org/wp-content/uploads/2010/07/IREC-Solar-Market-Trends-Report-2010_7-27-10_web1.pdf|archive-date=25. 9. 2010|url-status=dead}}</ref> <ref name="geoogc">{{cite web|url=http://dnr.mo.gov/geology/geosrv/ogc/|title=Geologicaly Survey Program - Oil and Gas in Missouri|author=Missouri Department of Natural Resources|access-date=20. 5. 2016}}</ref> <ref name="dnavei">{{cite web|url=http://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pnp_cap1_dcu_smo_a.htm|title=Petroleum and Other Liquids - Number and Capacity of Petroleum Refineries|author=United States Energy Information Administration|access-date=20. 5. 2016}}</ref> <ref name="intercity">{{cite web|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/fact-sheet-high-speed-intercity-passenger-rail-program-chicago-st-louis-kansas-city|title=Fact Sheet: High Speed Intercity Passenger Rail Program: Chicago – St. Louis – Kansas City|access-date=21. 5. 2016|date=27. 1. 2010|archive-date=31. 1. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131121840/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/fact-sheet-high-speed-intercity-passenger-rail-program-chicago-st-louis-kansas-city|url-status=dead}}</ref> <ref name="kcstreetcar">{{cite web|url=http://kcstreetcar.org/about-streetcar/|title=KC Streetcar - About KC Streetcar|access-date=21. 5. 2016}}</ref> <ref name="nevaddai">{{cite news| url=http://www.nevadadailymail.com/story/1655119.html| title=Upgrade of U.S. 71 to I-49 coming to Missouri soon| date=7. 8. 2010| access-date=21. 5. 2016| author=Wade Lynn A.| publisher=Nevada Daily Mail| archive-date=21. 9. 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110921162811/http://www.nevadadailymail.com/story/1655119.html| url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="saobrc">{{cite web|title=Number of Persons Killed or Injured in Missouri Crashes by Year|url=http://www.mshp.dps.missouri.gov/MSHPWeb/SAC/crash_data_severity_960grid.html|publisher=Missouri State Highway Patrol|access-date=21. 5. 2016}}</ref> <ref name="registered">{{cite web |url=http://www.sos.mo.gov/elections/registeredvoters/2012 |title=Registered Voters in Missouri 2012 |publisher=Missouri Secretary of State |date=24. 10. 2012 |access-date=22. 5. 2016}}</ref> <ref name="citypopulationde">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/USA-Missouri.html |title=Missouri (USA): State, Major Cities, Towns & Places |date=19. 2. 2011 |publisher=City Population |access-date=22. 5. 2016}}</ref> <ref name="est2007">{{cite web |title=Annual Estimates of the Population for Incorporated Places in Missouri|work=HomeTownLocator |url=http://missouri.hometownlocator.com/census/estimates/cities2.cfm|access-date=24. 5. 2016}}</ref> }} == Literatura == * Foley, William E., ''The Genesis of Missouri: From Wilderness Outpost to Statehood'', University of Missouri Press, 1989; {{ISBN|9780826207241}} {{Commonscat|Missouri}} {{Politička podjela Sjedinjenih Američkih Država}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Missouri|*]] [[Kategorija:Savezne države Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1821.]] 5cc2mgqmjwyorss69wsuh4vhunea5wr 0 12039 3914668 3902757 2026-07-26T15:47:20Z WumpusBot 120674 /* Nastanak */ razne ispravke 3914668 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Istanbul and Bosporus big.jpg|mini|desno|Bosfor, satelitski snimak]] '''Bosfor''' (na [[grčki jezik|grčkom]], ''Βόσπορος'', ''Bosporos''; na [[turski jezik|turskom]], ''İstanbul boğazı'' ili ''Boğaz'', "Moreuz") je [[moreuz]] koji razdvaja [[Evropa|evropski]] dio [[Turska|Turske]] ([[Rumelija]]) od njenog [[Azija|azijskog]] dijela ([[Anadolija]]), povezujući [[Mramorno more]], na jugu, sa [[Crno more|Crnim morem]], na sjeveru. Moreuz je dug 30&nbsp;km, a širok do 3.700 metara na svom sjevernom ulazu. Na najužem dijelu, između tvrđava Anadoluhisarı ("Anadolijska tvrđava") i Rumelihisarı ("Rumelijska tvrđava"), Bosfor je širok svega 750 metara. Dubina mu varira između 36 i 124 metara u srednjem dijelu. Obale moreuza su gusto naseljene. Na obalama Bosfora se nalazi i [[Istanbul]], metropola i [[Spisak gradova u Turskoj|najveći grad]] Turske. == Nastanak == Godine 1998., William Ryan i Walter Pitman, geolozi sa [[Univerzitet Columbia|Univerziteta Columbia]], objavili su dokaze da se velika poplava kroz Bosfor dogodila oko 5600. p. n. e. Glacijalna otopljena voda pretvorila je Crno i [[Kaspijsko jezero|Kaspijsko more]] u ogromna slatkovodna [[Jezero|jezera]], dok je nivo mora ostao niži širom svijeta. Slatkovodna jezera su ispuštala svoje vode u [[Egejsko more]]. Kako su se [[glečer]]i povlačili, rijeke koje su se ulijevale u Crno more smanjile su svoj volumen i pronašle nove ispuste u [[Sjeverno more|Sjevernom moru]], a nivoi vode su se smanjili [[isparavanje]]m. Zatim, oko 5600 godina p. n. e., kako je nivo mora rastao, sugerišu Ryan i Pitman, uzdižući Mediteran konačno se prelio preko kamenog praga na Bosforu.<ref>{{Cite web|url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Bosporus|title=Bosporus - New World Encyclopedia|website=www.newworldencyclopedia.org|access-date=7. 4. 2025}}</ref> == Mostovi == [[Datoteka:Yavuz_Sultan_Selim_Bridge_IMG_3054.jpg|mini|lijevo|Treći most preko Bosfora, [[Most sultana Selima I]]]] Danas postoje tri mosta preko Bosfora. ''[[Most šehida 15. jula]]'' ili ''Prvi most'' (''Boğaziçi Köprüsü'' ili "Bosfor I"), je dug 1074 metra a završen je [[1973]]. Drugi je [[Most sultana Mehmeda Osvajača]] (''Sultan Mehmed Fatih Köprüsü'' ili "Bosfor II" - vidi sliku), dug 1090 metara, završen [[1988]], nekih pet kilometara sjeverno od prvog mosta. Treći most preko Bosfora je [[Most sultana Selima I]], ukupne dužine 2.164 metara. Sa 322 metra visine, najviši je viseći most na svijetu,<ref name="washingtonpost1">{{cite web |last=Kiper |first=Cinar |url=https://www.washingtonpost.com/business/turkey-unveils-3rd-istanbul-bridge-linking-europe-with-asia/2016/08/26/48e36492-6bb1-11e6-91cb-ecb5418830e9_story.html |title=Turkey unveils 3rd Istanbul bridge linking Europe with Asia |agency=Associated Press |newspaper=The Washington Post |date=26. 8. 2016 |access-date=29. 8. 2016 |archive-date=27. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827192115/https://www.washingtonpost.com/business/turkey-unveils-3rd-istanbul-bridge-linking-europe-with-asia/2016/08/26/48e36492-6bb1-11e6-91cb-ecb5418830e9_story.html |url-status=dead }}</ref> a poslije Mosta Millau, općenito je drugi najviši most na svijetu.<ref>{{cite web|url=http://ekonomi.haberturk.com/makro-ekonomi/haber/758509-iste-3-kopru |title=3. köprü yüzünü gösterdi, Bakan 3. köprüyü Habertürk'e tanıttı |date=13. 7. 2012 |access-date=29. 8. 2016}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Bosphorus}} [[Kategorija:Geografija Turske]] [[Kategorija:Moreuzi Azije]] [[Kategorija:Moreuzi Evrope]] [[Kategorija:Turizam u Istanbulu]] grqpnrkbg9s9pc9ndxoqb22oihxxluq 0 12592 3914687 3903813 2026-07-26T15:50:27Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914687 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | ime = Dr. John H. Watson | serija = | slika = Paget holmes.png | prvo = ''[[Studija u grimizu]]'' | zadnje = ''[[Njegov posljednji naklon]]'' | kreator = ''sir'' [[Arthur Conan Doyle]] | portretirao = | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = | rod = | zanimanje = [[ljekar]] | titula = [[doktor]] | porodica = | supruga = [[Mary Morstan]] | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = [[Englezi|Englez]] | oznaka22 = Rođenje | podaci22 = 7. august 1852. | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Dr. John Hamish Watson''' fiktivni je lik iz serije [[kriminalistički]]h [[roman]]a [[Škotska|škotskog]] pisca [[Arthur Conan Doyle|Arthura Conana Doylea]]. U [[roman]]ima je bio pomoćnik [[Sherlock Holmes|Sherlocka Holmesa]]. U knjizi ''[[Studija u grimizu]]'' (1887) Watson, kao pripovjedač, opisuje svoj susret sa Holmesom i to kako su dijelili sobu na adresi [[Ulica Baker 221B]], kako je istraživao Holmesovo zanimanje te kako je pridobio Holmesovo povjerenje i pridružio mu se u njihovom prvom slučaju. Watson opisuje Holmesove postupke detaljno, no preromantično za Holmesov ukus. U ''[[Znak četverice|Znaku četverice]]'' Watson upoznaje [[Mary Morstan]], koja mu kasnije postaje supruga. Watson je [[medicina|medicinski]] službenik. Služio je u [[Afganistan]]u ([[Drugi englesko-afganistanski rat]], 1878–1880), no nakon ranjavanja povukao se iz službe. == Kreiranje lika == U Doyleovim ranim nacrtima radnji Holmesov pomoćnik zvao se "Ormond Sacker"<ref>{{cite book |author=Allen Eyles |title=Sherlock Holmes: A Centenary Celebration |year=1986 |publisher=[[Harper (izdavač)|Harper & Row]] |pages=[https://archive.org/details/sherlockholmesce0000eyle/page/11 11–12] |isbn=0-06-015620-1 |url=https://archive.org/details/sherlockholmesce0000eyle/page/11 }}</ref><ref>{{cite book |author=Alan Barnes |title=Sherlock Holmes on Screen |url=https://archive.org/details/sherlockholmeson00unse |year=2002 |publisher=Reynolds & Hearn Ltd |pages=10 |isbn=1-903111-04-8}}</ref> prije nego što je Doyle konačno odabrao ime "John Watson". Riječima [[William L. DeAndrea|Williama L. DeAndree]], {{citat|"Watson također ima važnu funkciju katalizatora Holmesovih mentalnih procesa...S piščeve tačke gledišta, Doyle je znao koliko je važno imati nekoga kome detektiv može uputiti zagonetne opaske, svijest koja ima znanje o činjenicama u slučaju, a da ne zna ništa o zaključcima izvučenim iz njih sve do odgovarajućeg trenutka. Bilo koji lik koji ima ove funkcije u pričama o misterijama postao je poznat kao 'Watson'."}} == Biografija == Watsonovo ime spomenuto je samo 3 puta. Prvi dio prve pripovijesti o Holmesu, ''Studije u grimizu'', nosi podnaslov ''Reprint iz "Prisjećanja dr. Johna H. Watsona", bivšeg vojnog ljekara''. U "[[Problem mosta Thora|Problemu mosta Thor]]" Watson kaže da mu na poštanskom sandučetu piše ''Dr. John H. Watson''. Njegova supruga zove ga "James" u priči "[[Čovjek s iskrivljenom usnom]]". [[Dorothy L. Sayers]] [[Špekulacije o Sherlocku Holmesu|špekulira]] da Mary možda aludira na njegovo srednje ime "Hamish" (što znači "James" na [[Škotski gelski jezik|škotskom gaelskom jeziku]]), iako Doyle lično nikad ovo ne spominje mimo navođenja inicijala.<ref>Dorothy L. Sayers, "Dr. Watson's Christian Name" u: ''Unpopular Opinions'', Victor Gollancz, London, 1946, str. 148–151.</ref> U svim drugim primjerima zovu ga ili ''Doktore'' ili ''Watsone'' ili objema tim riječima i njegovo ime više nikad nije upotrijebljeno. === Watson kao Holmesov biograf === == Lične karakteristike == === Fizički izgled === === Vještine i osobnost === == Adaptacije == === Film === === Televizija === === Proza i radio === == U [[popularna kultura|popularnoj kulturi]] == == Napomene == == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.who2.com/bio/john-h-watson-md/ Watsonova biografija] na ''Who2'' * [http://members.iinet.net.au/~exlibris/watson.html John Watson - The Good Doctor?] {{Romani o Sherlocku}} {{DEFAULTSORT:Watson, Dr.}} [[Kategorija:Sherlock Holmes]] [[Kategorija:Književni likovi]] [[Kategorija:Fiktivni liječnici]] 538qp9fav3xza8iawie1rzo30lupp3e 0 12631 3914832 3913214 2026-07-26T17:19:44Z ~2026-41445-01 184049 Ubacen naziv nauke koja proucava Zemlju. 3914832 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nebesko tijelo | ime = Zemlja [[Datoteka:Earth symbol (bold).svg|20px|🜨]] | slika = [[Datoteka:The Blue Marble (remastered).jpg|240px]] | boja = #c0c0ff | Afel = 152 098 232 km <br />1.01671388 [[Astronomska jedinica|AJ]] | Perihel = 147 098 290 km <br />0.98329134 [[Astronomska jedinica|AJ]] | Periapsis = | Apoapsis = | Srednji poluprečnik putanje = 149 598 261 km <br />1.00000261 AU [[Astronomska jedinica|AJ]] | Ekscentricitet putanje = 0.01671123 | Orbitalni period = 365.256363004 [[dan|d]] <br /> 1.000017421 [[Godina|g]] | Sinodni period = | Prosječna orbitalna brzina = 29.78 km/s <br />107 200 km/h | Srednja anomalija = | Inklinacija = 1.57869° | Ugaona udaljenost = | Dužina ulaznog čvora = 348,73936° | Dužina periapsisa = | Vrijeme periapsisa = | Argument perihela = 114,20783° | Poluamplituda = | Prirodni satelit = | Broj satelita = [[Mjesec (satelit)|1]] | Dimenzije = | Poluprečnik = 6 371,0 km | Ekvatorijalni poluprečnik = 6 378,1 km | Polarni poluprečnik = 6 356,8 km | Elipticitet = 0.0033528 | Obim = | Površina = 510,072,000 km² | Zapremina = 1,0832×10¹² km³ | Masa = 5,972×10²⁴ kg | Prosječna gustoća = 5.515 g/cm³ | Gravitacija na površini = 9,80665 m/s² | Brzina oslobađanja = 11.186 km/s | Period rotacije = 0.99726968 d<br />23h 56 min 4,1 s | Siderički period rotacije = 0.99726968 [[dan|d]] | Brzina rotacije = 1,674.4 km/h | Osni nagib = 23°26'21".4119 | Rektascenzija sjevernog pola= | Ekliptična geografska širina= | Ekliptična geografska dužinaa= | Deklinacija = 23,44° | Albedo = 0,367 | Temp na površini = '''min'''. 184 K (−89&nbsp;°C)<br />'''prosj'''. 287 K (14&nbsp;°C)<br />'''max'''. 331 K (57,7&nbsp;°C) | Prividna magnituda = | Apsolutna magnituda = | Ugaoni prečnik = | Pritisak = 101.325 kPa | Skalarna visina = | Atmosferski sastav = 78,08% [[dušik]] (N2)<br />20,95% [[kisik]] (O2)<br />0,93% [[argon]]<br />0,038% [[ugljik-dioksid]]<br />oko 1% vodena para }} '''Zemlja''' je treća planeta po udaljenosti od [[Sunce|Sunca]] i jedini [[astronomski objekt]] za koji se zna da sadrži život. Iako se velike količine vode mogu naći u cijelom [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]], samo Zemlja održava tečnu površinsku vodu. Otprilike 71% Zemljine površine sastoji se od okeana, a preostalih 29% Zemljine površine je kopno, koje se sastoji od kontinenata i ostrva. Zemljin površinski sloj formiran je od [[Litosferne ploče|litosfernih ploča]], koje se sporo kreću i međusobno djeluju stvarajući planinske lance, [[vulkan]]e i zemljotrese. Zemljina tečna vanjska jezgra stvara magnetno polje, koje oblikuje Zemljinu [[Magnetosfera|magnetosferu]], odbijajući destruktivne [[Sunčev vjetar|sunčeve vjetrove]]. Nauka koja se bavi proučavanjem Zemljine kore, kao i svih procesa koje djeluju na njoj naziva se [[geologija]]. [[Zemljina atmosfera|Atmosfera Zemlje]] sastoji se uglavnom od [[dušik]]a i [[kisik]]a. [[Staklenički plinovi]] u atmosferi poput [[ugljik-dioksid|ugljen-dioksid]]a (CO₂) zadržavaju dio Sunčeve energije blizu površine. [[Vodena para]] je široko prisutna u atmosferi i tvori oblake koji pokrivaju većinu planeta. Tropska područja primaju više [[Sunčeva energija|sunčeve energije]] nego polarna područja koja se redistribuira cirkulacijom atmosfere i [[Morska struja|okeana]]. Klima regije zavisi od geografske širine, ali i nadmorske visine i blizine okeana. U većini područja javljaju se teški vremenski uvjeti, poput tropskih ciklona, grmljavinskih oluja i toplotnih valova, koji uveliko utječu na život. Zemlja je elipsoid s obimom od približno 40.000&nbsp;km. To je najgušća planeta u Sunčevom sistemu. Od četiri [[Terestrički planet|terestrička planeta]], najveći je i najmasivniji. Zemlja je oko osam [[Svjetlosna sekunda|svjetlosnih minuta]] udaljena od Sunca i [[Zemljina putanja|kruži oko njega]], a potrebna joj je godina (365,25 dana) da upotpuni jednu revoluciju. Zemlja se okrene oko vlastite osi za nešto manje od jednog dana (za 23 sata i 56 minuta). Zemljina os rotacije je nagnuta u odnosu na okomitu ravninu orbite oko Sunca, stvarajući godišnja doba. Oko Zemlje kruži jedan stalni [[prirodni satelit]], [[Mjesec (satelit)|Mjesec]], koji kruži oko Zemlje na 380.000&nbsp;km (1,3 svjetlosne sekunde) i širok je otprilike četvrtinu Zemlje. Mjesec je uvijek okrenut prema Zemlji istom stranom kroz [[Sinkrona rotacija|sinkronu rotaciju]] i uzrokuje [[Plima i oseka|plimu]], stabilizira Zemljinu os i postupno usporava njezinu rotaciju. Zemlja je, kao i većina drugih tijela Sunčevog sistema, [[Starost Zemlje|nastala prije 4,5 milijardi godina]] iz plina ranog Sunčevog sistema. Tokom prvih milijardu godina Zemljine historije nastao je okean, a zatim se u njemu razvio život. Život se proširio globalno i počeo utjecati na Zemljinu atmosferu i površinu, što je dovelo do [[Veliki oksidacijski događaj|Velikog oksidacijskog događaja]] prije dvije milijarde godina. [[Čovjek|Ljudi]] su se pojavili prije 300.000 godina i danas imaju populaciju od 8 milijardi. Ljudi zavise od Zemljine biosfere i prirodnih resursa za svoj opstanak, ali sve više utječu na životnu sredinu. Danas je utjecaj čovječanstva na Zemljinu klimu, tlo, vode i ekosisteme neodrživ, prijeti ljudskim životima i uzrokuje rasprostranjeno izumiranje drugog života.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-climate-change|title=What Is Climate Change?|last=Nations|first=United|website=United Nations|language=en|access-date=10. 12. 2022}}</ref> == Atmosfera == [[Datoteka:Top of Atmosphere.jpg|mini|lijevo|250px|Gornji sloj Zemljine atmosfere]] Zemljina atmosfera sastoji se od više slojeva, a proteže se više stotina kilometara iznad površine. Sastavljena je od 78% [[dušik]]a, 21% [[kisik]]a, 1% [[argon]]a, te nešto [[voda|vodene pare]], [[karbon dioksid]]a i drugih plinova. Slojevi atmosfere: * [[Troposfera]] je najdonji i najgušći dio atmosfere u kojem se događaju sve vremenske pojave. U ovom sloju temperatura opada s visinom. Sadrži velike količine vodene pare. * [[Stratosfera]] sadrži [[ozon]] koji nas štiti od štetnog zračenja iz Svemira. Temperatura je u nižim slojevima stratosfere stalna, a u višim slojevima raste. Vjetrovi koji pušu u stratosferi dostižu brzine od nekoliko stotina km/h. * [[Mezosfera]] je sloj u kojemu dolazi do naglog pada temperature. * [[Ionosfera]] (termosfera) sadrži [[ion]]e, električki nabijene čestice. U ovom se sloju pod uticajem Sunčevog vjetra stvara [[polarna svjetlost]]. Temperatura raste, sve do visine 400&nbsp;km. * [[Egzosfera]] je prijelazno područje prema vakuumu. Ovo je sloj s vrlo razrijeđenim plinom, prostire se iznad 400&nbsp;km visine. Prelazna područja između slojeva atmosfere su ''tropopauza'', ''stratopauza'' i ''mezopauza''. == Biosfera == Koliko je do sada poznato, Zemlja je jedino mjesto na kojem postoji život. Životni oblici čine '''biosferu''' planete. Smatra se da je razvoj biosfere na Zemlji započeo prije otprilike 3,5 milijardi godina. Životne zajednice (''biomi'') nastanjuju gotovo cijelu površinu Zemlje, od vrlo rijetko nastanjenih [[arktik|arktičkih]] i [[antarktika|antarktičkih]] područja, do gusto naseljenih područja oko [[ekvator]]a. == Hidrosfera == Zemlja je jedina planeta u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]] na čijoj površini ima tečne vode. Voda pokriva 71% Zemljine površine. Najveći dio vodenih površina su morske (97%), a manji dio čini slatka voda (3%). Tekuća voda održava se na površini Zemlje zahvaljujući spoju odgovarajućih pogodnih uslova: orbite oko Sunca, vulkanizma, gravitacije, efekta staklenika, magnetskog polja i atmosfere bogate kisikom. Zemljina orbita nalazi se izvan područja u kojem je dovoljno toplo da bi se održala tečna voda. Bez malog efekta staklenika koji zadržava toplotu u atmosferi, voda na Zemlji bi se zaledila. [[Paleontologija|Paleontološki]] nalazi upućuju na razdoblje u Zemljinoj historiji u kojem je privremeno nestao efekt staklenika, a površina se smrznula tokom 10 do 100 miliona godina. Na planetama poput [[Venera|Venere]] vodena para se pod uticajem ultraljubičastog svjetla razlaže na [[vodik]] i [[kisik]], vodik se ionizira i (djelovanjem Sunčevog vjetra) odlazi iz vanjskih slojeva atmosfere. Oslobođeni kisik se veže u mineralne spojeve na površini. Ovaj proces je spor, ali se smatra da je glavni razlog zbog kojega na Veneri nema vode. Na Zemlji [[ozon]]ski omotač apsorbira većinu ultraljubičastog zračenja u višim slojevima atmosfere i smanjuje opisani proces. Osim toga, magnetosfera štiti ionosferu od izravnog uticaja Sunčevog vjetra. Vulkanski procesi stalno izbacuju vodenu paru iz unutrašnjosti. Procijenjeno je da minerali u Zemljinom plaštu sadrže 10 puta više vode nego je ima u okeanima, iako većina nje nikada neće biti oslobođena. == Unutrašnjost == <table class="wikitable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width=170 cols=2 style="margin-left:1em"> <caption>'''Sastav Zemlje'''</caption> <tr><td>[[željezo]]</td><td>34.6%</td> <tr><td>[[kisik]]</td><td>29.5%</td> <tr><td>[[silicij]]</td><td>15.2%</td> <tr><td>[[magnezij]]</td><td>12.7%</td> <tr><td>[[nikl]]</td><td>2.4%</td> <tr><td>[[sumpor]]</td><td>1.9%</td> <tr><td>[[titanij]]</td><td>0.05%</td> </table> Slično kao i kod drugih terestrijalnih planeta, unutrašnjost Zemlje je podijeljena u više slojeva: * vanjska čvrsta kora * tečni omotač (plašt) * tečno vanjsko jezgro * unutrašnje kruto jezgro === Kora === Kora je vanjski sloj Zemlje, dubine 5 do 35&nbsp;km. Sastavljena je od silikatnih stijena. Na granici kore i omotača nalazi se Moho-sloj, poznat i kao [[Mohorovičićev diskontinuitet]] prema hrvatskom naučniku [[Andrija Mohorovičić|Andriji Mohorovičiću]]. Materijal iz unutrašnjosti stalno izlazi na površinu kroz [[vulkan]]ske otvore i pukotine na okeanskom dnu. Većina Zemljine površine je mlađa od 100 miliona godina, dok su najstariji dijelovi kore stari 4,4 milijarde godina. === Omotač === Ispod kore, do dubine 2900&nbsp;km nalazi se omotač. Sastoji se od spojeva bogatih željezom i magnezijem. S dubinom raste i pritisak, a s pritiskom se mijenja i [[tačka topljenja]]. Stijene u višim slojevima nalaze se u polurastopljenom, plastičnom stanju, a u većim dubinama su čvrste. Materijal se kreće ("teče") vrlo sporo zbog visoke [[viskoznost]]i. === Jezgro === Kako je prosječna gustoća Zemlje 5515&nbsp;kg/m³, a gustoća materijala na površini samo oko 3000&nbsp;kg/m³, očito se gušći materijal mora nalaziti u jezgru. U vrijeme nastajanja Zemlje, prije 4,5 milijardi godina Zemlja je većinom bila rastopljena. U procesu koji nazivamo [[diferencijacija]] teži elementi su potonuli prema središtu, a lakši su se skupili uz površinu. Zato je jezgra sastavljena uglavnom od željeza (80%), nikla i silicija. Jezgro se dijeli u dva dijela, unutrašnju kruto jezgro poluprečnika oko 1250&nbsp;km i vanjsko rastopljeno jezgro koje se pruža do poluprečnika 3500&nbsp;km. Smatra se da je unutrašnje jezgro u kristalnom obliku, a vanjska sastavljena od tekućeg željeza i nikla. Smatra se da strujanje ovog rastopljenog metala (i miješanje koje nastaje zbog Zemljine rotacije) stvara [[Zemljino magnetsko polje]]. == Također pogledajte == * [[Difuzna radijacija Zemlje]] * [[Endogeni procesi]] * [[Geologija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Earth}} * {{cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth|title=Earth: Overview|work=Solar System Exploration|publisher=[[NASA]]|access-date=5. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511235712/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth|archive-date=11. 5. 2013|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html|title=Global Measured Extremes of Temperature and Precipitation|publisher=[[National Climatic Data Center]]|access-date=10. 3. 2012|archive-date=25. 5. 2012|archive-url=https://archive.today/20120525195312/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html|title=Most Changes in Earth's Shape Are Due to Changes in Climate|last=Green|first=Tim|date=7. 1. 2005|publisher=[[NASA]]|location=Goddard Space Flight Center|access-date=10. 3. 2012|archive-date=22. 1. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://geomag.usgs.gov|title=National Geomagnetism Program|publisher=[[United States Geological Survey]]}} * {{cite web|url=http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm|title=The Gateway to Astronaut Photography of Earth|publisher=Image Science and Analysis Laboratory|location=NASA-Johnson Space Center|access-date=10. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430041323/http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm|archive-date=30. 4. 2009|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/|title=NASA Earth Observatory|publisher=EOS Project Science Office|location=NASA Goddard Space Flight Center}} * {{cite podcast |url=http://www.astronomycast.com/stars/episode-51-earth/ |title=Ep. 51: Earth |website=Astronomy Cast |host=Fraser Cain & Dr. Pamela L. Gay |date=28. 8. 2007 |access-date=10. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724114711/http://www.astronomycast.com/stars/episode-51-earth/ |archive-date=24. 7. 2010 |url-status=dead }} {{Fizičke osobine Zemlje}} {{Sunčev sistem}} {{Zemljina lokacija}} {{Priroda}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zemlja| ]] [[Kategorija:Astronomski objekti poznati od antike]] [[Kategorija:Planete Sunčevog sistema]] 1f0373w0bfyqjua90jm778ru7x3opi6 0 12730 3914798 3903775 2026-07-26T17:13:09Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914798 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Mezopotamija (višeznačnica)}} {{multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center | align = right | direction =vertical | header=Mesopotamia | image1 = N-Mesopotamia and Syria english.svg | caption1 = Karta koja pokazuje opseg Mesopotamije. | image2 = Mesopotamia 9 October 2020.jpg| | caption2 = Satelitski pogled na Mesopotamiju, oktobar 2020. | footer= }} '''Mezopotamija''' ({{Jez-grc|Μεσοποταμία, prijevod od staroperzijskog ''Miyanrudan'' – "zemlja između dviju rijeka}}" ili {aramejskog naziva ''Beth-Nahrin'' – "kuća dviju rijeka") područje je [[Jugozapadna Azija|jugozapadne Azije]]. Danas je Mezopotamija poznata kao [[Irak]].<ref>{{Cite journal |last=Seymour |first=Michael |date=2004 |title=Ancient Mesopotamia and Modern Iraq in the British Press, 1980–2003 |url=https://www.jstor.org/stable/10.1086/383004 |journal=Current Anthropology |volume=45 |issue=3 |pages=351–368 |doi=10.1086/383004 |jstor=10.1086/383004 |s2cid=224788984 |issn=0011-3204 |access-date=30. 4. 2022 |archive-date=30. 4. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430014407/https://www.jstor.org/stable/10.1086/383004 |url-status=live }}</ref><ref name="miqueletal">{{citation |last1=Miquel |first1=A. |title=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |year=2011 |editor1-last=Bearman |editor1-first=P. |chapter=ʿIrāḳ |location=Leiden, Netherlands |publisher=Brill Online |oclc=624382576 |last2=Brice |first2=W. C. |last3=Sourdel |first3=D. |last4=Aubin |first4=J. |last5=Holt |first5=P. M. |last6=Kelidar |first6=A. |last7=Blanc |first7=H. |last8=MacKenzie |first8=D. N. |last9=Pellat |first9=Ch. |editor2-last=Bianquis |editor2-first=Th. |editor3-last=Bosworth |editor3-first=C. E. |editor4-last=van Donzel |editor4-first=E. |editor5-last=Heinrichs |editor5-first=W. P. |editor3-link=Clifford Edmund Bosworth}}.</ref> U širem smislu, historijska regija Mezopotamije uključuje dijelove današnjeg [[Iran]]a, [[Turska|Turske]], [[Sirija|Sirije]] i [[Kuvajt]]a.<ref name="research_gate">{{cite journal|title=Sea Level Changes in the Mesopotamian Plain and Limits of the Arabian Gulf: A Critical Review|date=januar 2020|pages=88–110|journal=Journal of Earth Sciences and Geotechnical Engineering|url=https://www.researchgate.net/publication/340066759|volume=10|last1=Sissakian|first1=Varoujan K.|last2=Adamo|first2=Nasrat|last3=Al-Ansari|first3=Nadhir|last4=Mukhalad|first4=Talal|last5=Laue|first5=Jan|issue=4}}</ref><ref>{{citation |title=Ancient Mesopotamia. The Eden that never was |last=Pollock |first=Susan |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-57568-3 |series=Case Studies in Early Societies |page=1}}</ref> Mezopotamija obuhvata aluvijalnu ravnicu između rijeka [[Tigris]] i [[Eufrat]], u [[Irak]]u i [[Sirija|Siriji]]. Međutim, smatra se da izraz također potpuno obuhvata riječne ravnice, te okolna nizinska područja koja graniče sa [[Arapska pustinja|Arapskom pustinjom]] prema zapadu i jugu, [[Perzijski zaliv|Perzijskim zalivom]] prema jugu, te planinama [[Zagros]] i [[Kavkaz]] prema sjeveru. Mezopotamija je jedno od najvažnijih područja u historiji čovječanstva. Mnoge stare civilizacije su se tu razvile, kao npr. [[Sumer]], [[Babilon]]ija, [[Asirija]], [[Akad]], itd. Neki od najranijih primjera pisanja u svijetu su pronađeni u ovom regionu, a tu su nastali i prvi gradovi. Zbog svega ovoga, Mezopotamija je poznata kao "kolijevka civilizacije". == Geografija == [[File:Mosul_river.jpg|thumb|Rijeka Tigris teče kroz oblast modernog Mosula u Gornjoj Mesopotamiji.]] [[File:اهوار العراق ليلا.jpg|thumb|Mesopotamske močvare noću, južni Irak. Kućica od trske (Mudhif) i uski kanu (Mashoof) su u vodi. Mudhif strukture su jedna od tradicionalnih vrsta građevina, koju su gradili barski ljudi južne Mesopotamije najmanje 5.000 godina. U Uruku je otkriveno uklesano uzvišenje tipičnog mudhifa, koje datira oko 3.300 p. n. e.<ref>Broadbent, G., "The Ecology of the Mudhif", in: Geoffrey Broadbent and C. A. Brebbia, ''Eco-architecture II: Harmonisation Between Architecture and Nature,'' WIT Press, 2008, pp. 15–26.</ref>]] Mezopotamija obuhvata kopno između rijeka [[Eufrat]]a i [[Tigris]]a, čije izvorište ima u susjednom [[Armenska visoravan|Armenskom visoravni]]. Obje rijeke se napajaju brojnim pritokama, a cijeli riječni sistem odvodi veliki planinski region. Kopneni putevi u Mezopotamiji obično prate Eufrat jer su obale Tigra često strme i teške. Klima ovog regiona je polusušna sa ogromnim pustinjskim prostranstvom na sjeveru koji ustupa mesto oblasti od 15.000&nbsp;km² [[močvara]], [[laguna]], blatnih ravnica i obala trske na jugu. Na krajnjem jugu, Eufrat i Tigris se ujedinjuju i ulijevaju u [[Perzijski zaliv]]. Sušno okruženje se kreće od sjevernih područja kišne poljoprivrede do juga gdje je navodnjavanje poljoprivrede neophodno.{{sfn|Emberling|2015|p=255}} Ovo navodnjavanje je potpomognuto visokim nivoom vode i topljenjem snega sa visokih vrhova sjevernih planina [[Zagros]] i sa [[Armensko gorje|Armenskog gorja]], izvora rijeka Tigris i Eufrat po kojima je regija dobila ime. Korisnost navodnjavanja zavisi od sposobnosti da se mobiliše dovoljno radne snage za izgradnju i održavanje kanala, a to je od najranijeg perioda pomagalo razvoj urbanih naselja i centralizovanih sistema političke vlasti. Poljoprivreda u cijeloj regiji dopunjena je nomadskim [[stočarstvo]]m, gdje su nomadi koji žive u šatorima čuvali [[Ovca|ovce]] i [[Koza|koze]] (i kasnije [[Deva|deve]]) sa riječnih pašnjaka u sušnim ljetnim mjesecima, na sezonske ispaše na rubu [[Pustinja|pustinje]] u vlažnoj zimskoj sezoni. Području općenito nedostaje građevinski kamen, plemeniti metali i drvo, pa se historijski oslanjalo na trgovinu poljoprivrednim proizvodima na velike udaljenosti kako bi osigurala ove predmete iz rubnih područja.{{sfn|Emberling|2015|p=256}} U močvarama južno od područja, kompleksna kultura ribolova na vodi postoji još od prapovijesti i upotpunila je kulturnu mješavinu. Periodični lomovi u kulturnom sistemu dešavali su se iz više razloga. Potrebe za radnom snagom s vremena na vrijeme dovele su do povećanja stanovništva koje pomjera granice ekološkog kapaciteta, a ako nastupi period klimatske nestabilnosti, može doći do kolapsa centralne vlade i smanjenja populacije. Alternativno, vojna ranjivost na invaziju marginalnih brdskih plemena ili nomadskih stočara dovela je do perioda kolapsa trgovine i zanemarivanja sistema za navodnjavanje. Jednako tako, centripetalne tendencije među gradovima-državama značile su da je centralna vlast nad čitavim regionom, kada je nametnuta, imala tendenciju da bude efemerna, a lokalizam je fragmentirao moć na plemenske ili manje regionalne jedinice.<ref>Thompson, William R. (2004) "Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation", (Vol 3, Journal of World-Systems Research).</ref> Ovi trendovi su nastavljeni do danas u Iraku. == Najstarija civilizacija == [[Datoteka:Mesopotamië.jpg|mini|Mapa drevne Mezopotamije s istaknutim narodima i gradovima]] [[Datoteka:Sceau cylindre - Dieu poursuivant un dragon - 911-604 av. J. C. - Néo-assyrien - Irak (Mésopotamie) - Louvre - AO 22940.jpg|mini|lijevo|Cilindrični [[pečat]] s otiskom u glinenoj pločici iz Asirije, 9. st. p. n. e., [[Louvre]]]] Prve [[civilizacija|civilizacije]] su nastale na plodnoj zemlji u blizini velikih rijeka u Aziji i Africi: [[Tigris]]a i [[Eufrat]]a u Mezopotamiji, [[Nil]]a u [[Egipat|Egiptu]] i [[Žuta rijeka|Žute rijeke]] u [[Kina|Kini]]. Najstarija od njih je ona u Mezopotamiji (grč. ''međurječje''). Nastala je između rijeka Eufrata i Tigrisa (rijeka se spominje kao simbol života i razvoja), te [[Anadolija|anadolijskih]] i [[iran]]skih planina na sjeveroistoku, [[Arabija|arapske]] pustinje na zapadu i [[Perzijski zaliv|perzijskim zalivom]] na jugu. Mezopotamijsko područje je u razdoblju od 4000. p. n. e. do 1000. p. n. e. dalo značajnu civilizaciju u kojoj su se izmjenjivali razni narodi: [[Sumeri]], [[Akadi]], [[Asirci]] (na sjeveru) i [[Babilon]]ci (na jugu). Nalazišta ovih kultura su u današnjoj [[Sirija|Siriji]] i [[Irak]]u. Zajednička karakteristika naroda Mezopotamije je upotreba najstarijeg [[klinasto pismo|klinastog pisma]] kojeg su oni i izmislili. Sumeri su prvi tvorci ove visoko razvijene kulture, a Akadi oko 3000. p. n. e., a potom Babilonci i Asirci nastavljaju i razvijaju sumersku kulturu. Zapravo, bez obzira koji se narod mijenja u vladavini ovim prostorima, kultura ostaje skoro nepromijenjena – zato se govori o jedinstvenoj mesopotamskoj kulturi. U 6. st. p. n. e. [[Perzija]]nci osvajaju Babilon te se nakon toga na ovom području razvija tzv. [[perzijska umjetnost]], koja utiče na umjetnost ovih prostora i nakon 330. p. n. e. u osvajanjima [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Makedonskog]], pa sve do [[Islamska arhitektura|Islamske umjetnosti]]. == Gradovi == [[Datoteka:Ziggurat of ur.jpg|mini|desno|Rekonstrukcija [[zigurat]]a iz [[Uruk]]a, oko 3500.-3000. p. n. e.]][[Datoteka:Plan of Babylon RB.JPG|mini|lijevo|250px|Mural kod rekonstruiranih [[Babilon]]skih vrata koji opisuje [[Nabukodonosor]]ov Babilon.]] Početak historije se veže za pojavu [[pismo (jezik)|pisma]] odnosno civilizacije, ali pisma i razmjene dobara ne bi bilo bez pojave prvih [[grad]]ova. Sumeri prvi stvaraju sistem poznat kao grad-država. Ti gradovi bili su zatvoreni unutar zidina, s krivudavim [[ulica]]ma i visokim [[hram]]om koji je građen kao [[citadela]]. Originalnost te arhitekture proizilazi iz nemogućnosti odabira kvalitetnog materijala; kamena nije bilo pa se koristila samo [[opeka]] od gline, modelirana i sušena na suncu. Opeke se slažu jedna na drugu tako da obrazuju masovne zidove bez otvora. Prostorije se osvjetljuju kroz otvore na tavanu, ulazna vrata su velikih dimenzija i predstavljaju jedini otvor koji remeti neprekidnost zidova. Svaki od gradova-država ima svog boga zaštitnika, a svaki bog vladara koji ga zastupa na zemlji. Prvi zadatak vladara bio je izgraditi mjesto za održavanje kulta kako bi bog bio zadovoljan i za uzvrat osigurao ono što je najvažnije za život tog područja. Sumerski bogovi su bili kombinacija životinja i ljudi (lavlje tijelo = snaga, ljudska glava = mudrost). Drugu grupu mitoloških bića čine mitovi o junacima (najpoznatiji je kralj [[Uruk]]a nadljudske snage – [[Gilgameš]]). Sumeri se nisu brinuli za zagrobni život i upravo iznenađuje toliki broj svetišta i bogato ukrašenih gronica u jednom od najstarijih gradova u Mezopotamiji – [[Ur]]-u. [[Datoteka:Persepolis001.jpg|mini|desno|250px|Ulaz u Apadanu - dvoranu za prijem u [[Perzopolis]]u, oko 500. godine p. n. e.]] Prvobitno se Mezopotamijski [[hram]] u osnovi sastoji od pravih uglova koji na užoj strani ima [[oltar]] i sto za zavjetne darove i ispred njega. Kasnije se toj jedinoj prostoriji dodaju druge koje služe za stanovanje svećenika, te dvorišta koja onda postaju centar cijelog kompleksa. Hram u obliku kule – [[zigurat]] (zikurat ili cikurat) je hram sastavljen od niza platformi ili terasa izgrađenih stepenasto tako da im se dimenzije idući naviše smanjuju, a na vrhu se nalazi svetište (''cela''). Čitav kompleks planiran je tako da je vjernik s dna stepeništa primoran obići što više uglova prije nego stigne do hrama. Tokom vremena ovaj plan je razrađivan te je pravljen sve viši i uži zigurat nalik na kulu koja se diže na više spratova. Najpoznatija je [[Babilonska kula]] koja nije očuvana. Sumerske, akadske i babilonske gradove od opeke lako osvaja ratnički narod Asiraca i umjesto njih nastaju gradovi od kamena (krečnjaka) i reprezentativna (i agresivna) kraljevska umjetnost ([[Asurbanipal]]ova palača u Ninivi). Konačno [[Perzija|Perzijsko carstvo]] 539. godine p. n. e. uništava novi Babilon i time završava razdoblje samovoljne civilizacije u Mezopotamiji i nastaje centralizirana država kraljeva [[Kir Veliki|Kira]], [[Darije I|Darija]] i [[Kserks I od Perzije|Kserksa]]. Najpoznatiji grad je bila prijestolnica – [[Perzopolis]] koji je bio kameni kompleks pravougaone osnove s brojnim sobama i stubištima, naprednim stubovima s kapitelima, te s pilastrima i portalima. == Skulptura == [[Datoteka:Human headed winged bull facing.jpg|mini|lijevo|''Krilato božanstvo'', zidni reljef s vrata palače [[Sargon II|Sargona II]] u Dur-Šarukinu u Asiriji (danas Khorsabad u [[Irak]]u), oko 713-716. god. p. n. e.]][[Datoteka:Mesopotamia male worshiper 2750-2600 B.C.jpg|mini|Skulptura iz Dur-Untaša, oko 2750. p. n. e., Muzej u [[Bagdad]]u]] Umjetničko stvaralaštvo u Mezopotamiji razvija se da bi služilo onome ko tim društvom vlada, sam umjetnik ili zanatlija je anoniman. Hram, statua, pečat uvijek se razlikuju od svega što su stvorili drugi prostorno ili vremenski bliski narodi kao što su [[Egipćani]] ili [[Grci]]. [[Datoteka:Stele Naram Sim Louvre Sb4.jpg|mini|lijevo|Detalj Naram-Sinove stele, oko. 2300. p. n. e., Louvre]] U Mezopotamijskoj skulpturi najbolje se očituju karakteristike ove umjetnosti. Tematika kiparstva su prvenstveno bogovi, vladari i visoki dostojanstvenici. Ljudski lik je uvijek prikazivan u dva položaja: osoba sjedi na prijestolju ruku sklopljenih na grudima u molitvi ili osoba stoji sa sklopljenim ili ispruženim rukama uz bokove. Svaki od kipova poštuje zakone '''simetrije, frontalnosti i geometrije'''. Apsolutna [[simetrija]] je takva da je ljudska figura idealno prepolovljena vertikalnom linijom od sredine čela do nogu tako da svaki dio tijela na jednoj strani linije u potpunosti odgovara drugom simetričnom dijelu. Po zakonu [[geometrija|geometrije]] svaka ljudska figura se smješta unutar neke sheme osporavajući stvarne oblike. Ta shema podrazumijeva uvijek oblike [[valjak|valjka]], [[kupa|kupe]] ili [[trapez]]a. To ujedno i objašnjava zašto ruke statua ostaju npr. čvrsto priljubljene uz tijelo jer su se jedino tako mogle smjestiti u idealnu shemu kojoj se pridavala važnost. Glava je uvijek izražajnija, više obrađena u odnosu na tijelo, na licu su naglašene oči, sumerske skulpture obično su ćelave, a od asirskih vremena kosa je redovno podijeljena razdjeljkom na sredini i često se spaja s velikom bogatom i gustom bradom. [[Datoteka:Milkau Oberer Teil der Stele mit dem Text von Hammurapis Gesetzescode 369-2.jpg|mini|Vrh [[Hamurabi]]jeve stele sa najstarijim zakonima na svijetu]][[Datoteka:Babylon relief.jpg|desno|mini|Detalj ''emajlirane opeke'' s ''Ištarinih dveri'' na [[Babilon]]u]] Jedan od načina izražavanja koji se posebno razvio u Mezopotamiji je monumentalni '''[[reljef]]'''. Radi se o reljefu u kamenu na kojem se uvijek prikazuju grupne scene koje služi kao svojevrsno prisjećanje na političke, vojne ili vjerske događaje. To su plošni reljefi [[ikonografska perspektiva|ikonografske (vertikalne) perspektive]], dakle, svako tijelo zadržava svoju veličinu bez obzira na blizinu ili udaljenost, a veličina lika varira samo prema njegovoj društvenoj važnosti ([[hijerarhija]]). Tako je božanstvo veće od kralja, kralj od podanika, a ovi veći od neprijatelja. Namjera umjetnika je svaki dio tijela prikazati što jasnije, pa se lica uvijek javljaju u [[profil]]u, ramena frontalno, bokovi na pola, noge i ruke u profilu. Na taj način svaki dio tijela dobija najveću moguću jasnoću. Sve ove karakteristike primjenjuje i egipatska umjetnost. Postoji 5 vrsta Mezopotamijskog reljefa koje dijelimo po mjestu gdje su se nalazili i temama koje prikazuju: [[Datoteka:Relief Ur-Nanshe Louvre AO2344.jpg|mini|lijevo|Reljef u ploči sumerskog kralja Ur-Nanšea iz Lagaša, oko 2550. p. n. e., [[Louvre]], Pariz]] [[Datoteka:Assurbanipal op jacht.jpg|mini|lijevo|[[Asurbanipal]] u lovu, zidni reljef iz palače u [[Niva|Nivi]]]] 1. ''Stela'' je ploča vertikalno postavljena u funkciji nadgrobnog spomenika, uvijek ukrašena reljefom koji opisuje neki događaj, ali najčešće samo kroz jednu ključnu glavnu scenu, tako se cijelo zbivanje svodi samo na jedan događaj. Jedan od najboljih primjera je ''Naram-Sinova stela'' iz 2300. god. p. n. e. na kojoj Naram-Sin slavi pobjedu nad neprijateljem. To je obična kamena ploča, relativno laka, koja predstavlja kralja kao najveći lik kako se penje na planinu gazeći neprijatelje dok ga podanici slijede (Neuki Rimljani su je smatrali običnom nadgrobnom pločom). Najpoznatija je [[Hamurabijeva stela]] koja na vrhu prikazuje babilonskog kralja [[Hamurabi]]ja na tronu i podanika koji mu je ispod nogu, a niz cijelu stelu je klinastim pismom upisan prvi poznati skup zakona na svijetu (''[[Hamurabijev zakonik]]''). 2. ''Reljef u ploči'' obavezno ima otvor na ploči da bi se lakše postavljali na plohu zida. Ploče s otvorom imaju religijsku namjenu jer one nađene uglavnom prikazuju vršenje vjerskih obreda. 3. ''Reljef u stijeni'' obično slave historijske događaje. 4. ''Zidni reljefi'' su vrhunci reljefa koji su se razvili kada je carska (asirska) vlast bila najjača. Na zidovima palača s unutarnje strane slijede jedna za drugom kamene ploče na kojima su u plitkom reljefu prikazani poduhvati vladara, posebno ratovi i lov. Svi ti reljefi imaju dokumentarni značaj jer književni izvori potvrđuju da su se prikazani događaji desili. Na samim reljefima raspoređeni su i natpisi koji ih komentiraju. Najljepši prizori nalaze se na zidovima [[Asurbanipal]]ovog dvorca u [[Niva|Nivi]] iz 7 st. p. n. e. Događaji na reljefima nižu se postepeno i ilustriraju dijelove napisane historije. Karakterizacija likova postiže se određenim tipom frizure, posebnom odjećom ili određenim stavom, pa je tako uvijek vladar na prijestolju ili u ratnim kolima. 5. ''Reljefi na emajliranim opekama'' su dekorativni reljefi koji se razvijaju u novom Babilonu i njima su ukrašavane kapije i glavne ulice. Pokrivanje građevina emajliranom opekom trebalo je garantovati vječnost babilonskih građevina. Najljepši primjer je na ''Trijumfalnoj kapiji boginje [[Ištar]]''. Zidovi kapije su od opeke, a emajlirani reljef sa likovima životinja (lavovi, bikovi, zmajevi) je ravnomjerno raspoređen. == Također pogledajte == * [[Mezopotamska mitologija]] == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === * {{Cite book|title=A Companion to the Ancient Near East|last=Beaulieu|first=P. A.|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-1405160018|editor-last=Snell|editor-first=D. C.|chapter=World Hegemony, 900–300 BCE}} * {{cite book |last1=Black |first1=Jeremy |first2=Anthony |last2=Green |title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana |publisher=The British Museum Press |year=1992 |isbn= 978-0-7141-1705-8}} * {{cite book |last= Boyer |first= Carl B. |author-link= Carl Benjamin Boyer |title= A History of Mathematics |edition= 2nd |publisher= John Wiley & Sons |year= 1991 |isbn= 978-0-471-54397-8 |url= https://archive.org/details/historyofmathema00boye }} * {{cite book|last=Emberling|first=Geoff|chapter=Mesopotamian cities and urban process, 3500–1600 BCE|series=[[The Cambridge World History]]|volume=3|title=Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE|editor-last=Yoffee|editor-first=Norman|editor-link=Norman Yoffee|url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19008-4|publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Frankfort |first=Henri |year=1970 |title=The Art and Architecture of the Ancient Orient |url=https://archive.org/details/pelicanhistoryof0000unse_f1m5 |series=Pelican History of Art |edition=4th |publisher=Penguin (now Yale History of Art) |isbn=0-14-056107-2 }} * {{cite book |last=Liungman |first=Carl G. |title=Symbols: Encyclopedia of Western Signs and Ideograms |date=2004 |publisher=HME Publishing |location=Lidingö, Sweden |isbn=978-91-972705-0-2}} * {{cite book | last=Pingree | first=David | author-link=David Pingree | year=1998 | contribution=Legacies in Astronomy and Celestial Omens | editor-last=Dalley | editor-first=Stephanie | editor-link= Stephanie Dalley | title=The Legacy of Mesopotamia | publisher=Oxford University Press | pages=125–137 | isbn =978-0-19-814946-0}} * {{Cite journal|last=Stager|first=L. E.|date=1996|title=The fury of Babylon: Ashkelon and the archaeology of destruction|journal=Biblical Archaeology Review|volume=22|issue=1}} * {{cite book |last=Stol |first=Marten |year=1993 |title=Epilepsy in Babylonia |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=90-72371-63-1}} == Dodatna literatura == * Gina Pischel, Opća povijest umjetnosti 1, Mladost, Zagreb, 1975. * Više autora, Opća povijest umjetnosti, Mozaik Knjiga, Zagreb, 2003. * Radovan Ivančević, Stilovi razdoblja život II, Profil, Zagreb, 2001. * Antun Karaman, Opća povijest umjetnosti, Školska knjiga, Zagreb, 2004. * H. W. Janson, Art History, Thames & Hudson, London, 1997. * Laurie Schneider Adams, A History of Western Art, McGraw Hill, New York, 2001. * [[Guillermo Algaze|Algaze, Guillermo]], 2008''[[Ancient Mesopotamia at the Dawn of Civilization| Ancient Mesopotamia at the Dawn of Civilization: the Evolution of an Urban Landscape]]''. University of Chicago Press. {{isbn|9780226013770}}. * ''Atlas de la Mésopotamie et du Proche-Orient ancien'', Brepols, 1996 {{ISBN|2-503-50046-3}}. * [[Jean Bottéro|Bottéro, Jean]]; 1987. {{in lang|fr}} ''Mésopotamie. L'écriture, la raison et les dieux'', Gallimard, coll. « Folio Histoire », {{ISBN|2-07-040308-4}}. * {{cite book |url=https://archive.org/details/mesopotamia00jean |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226067278 |title=Mesopotamia: Writing, Reasoning, and the Gods |date=15. 6. 1995 |last=Bottéro |first=Jean |translator-first1=Zainab |translator-last1=Bahrani |translator-link=Zainab Bahrani |translator-first2=Marc |translator-last2=Van de Mieroop }} * Edzard, Dietz Otto; 2004. ''Geschichte Mesopotamiens. Von den Sumerern bis zu Alexander dem Großen'', München, Germany, {{ISBN|3-406-51664-5}}. * Hrouda, Barthel and Rene Pfeilschifter; 2005. ''Mesopotamien. Die antiken Kulturen zwischen Euphrat und Tigris.'' München, Germany 2005 (4. Aufl.), {{ISBN|3-406-46530-7}}. * Joannès, Francis (2001). ''Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne'', Robert Laffont. * Korn, Wolfgang; 2004. ''Mesopotamien – Wiege der Zivilisation. 6000 Jahre Hochkulturen an Euphrat und Tigris'', Stuttgart, Germany, {{ISBN|3-8062-1851-X}}. * Matthews, Roger; 2005. ''The early prehistory of Mesopotamia – 500,000 to 4,500 BC'', Turnhout 2005, {{ISBN|2-503-50729-8}}. * Oppenheim, A. Leo; 1964. ''Ancient Mesopotamia: Portrait of a dead civilization''. The University of Chicago Press: Chicago, Illinois and London, England. Revised edition completed by Erica Reiner, 1977. * Pollock, Susan; 1999.'' Ancient Mesopotamia: the Eden that never was''. Cambridge University Press: Cambridge. * Postgate, J. Nicholas; 1992. ''Early Mesopotamia: Society and Economy at the dawn of history''. Routledge: London, England and New York. * Roux, Georges; 1964. ''Ancient Iraq'', Penguin Books. * Silver, Morris; 2007. ''Redistribution and Markets in the Economy of Ancient Mesopotamia: Updating Polanyi'', [[Antiguo Oriente]] 5: 89–112. * [[Henry Smith Williams|Williams, Henry Smith (Ed.)]] 1904, [https://www.gutenberg.org/ebooks/51514 The historians' history of the world in twenty-five volumes, volume 01: Prolegomena; Egypt, Mesopotamia], Press of J. J. Little & Company. New York, U.S.A. == Vanjski linkovi == * {{Commonscat|Mesopotamia}}[http://www.mesopotamia.co.uk Mesopotamia] — uvod u Mezopotamiju iz Britanskog muzeja. * [http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/ Mesopotamian Archaeology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050215054649/http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/ |date=15. 2. 2005 }}, lako pretraživ faksimil autora Percy S. P. Handcock, 1912. iz biblioteke Univerziteta u Georgiji; [http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/1f/mesopotamian_archaeology.pdf layered PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051007220405/http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/1f/mesopotamian_archaeology.pdf |date=7. 10. 2005 }} * [http://www.AssyrianForum.com Assyrian Forum] - Asirski forum {{Ličnosti i imena u Kur'anu}} [[Kategorija:Mezopotamija]] [[Kategorija:Stari svijet]] [[Kategorija:Likovna umjetnost]] [[Kategorija:Civilizacije]] [[Kategorija:Geografija Iraka]] [[Kategorija:Geografija Sirije]] [[Kategorija:Bliski istok]] cwjbpuz0k8tqfsfss4p86k8rp4kh75j 0 12778 3914806 3902503 2026-07-26T17:15:16Z WumpusBot 120674 /* Vanjski linkovi */ razne ispravke 3914806 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:NASA logo.svg|mini|NASA]] '''''N'''ational '''A'''eronautics and '''S'''pace '''A'''dministration'' ('''NASA''', osnovana [[29. juli|29. jula]] [[1958]]. godine)<ref name="eisenhowermemorial.org">{{Cite web |url=http://www.eisenhowermemorial.org/#/news?nid=244 |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 7. 2015 |archive-date=19. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131119131818/http://www.eisenhowermemorial.org/#/news?nid=244 |url-status=dead }}</ref> je [[civilna avijacija|civilna avijacijska]] i svemirska administracija [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] odgovorna za nacionalni svemirski program. Godišnji fond NASAe za [[2007]]. godinu je oko 16,8 milijardi [[Američki dolar|$]]. Sa ovim sredstvima koja se ulažu u istraživanja i razvoj NASA je cijenjena kao vodeća među svemirskim agencijama širom svijeta, iako veliki dio tehnologije koju koristi (kao npr. [[Space Shuttle]]) i nije novijeg tipa. Pored svemirskog programa odgovorna je i za dugoročno planiranje razvoja svemirskih letjelica civilne i vojne namjene. Zvanični moto im je per aspera ad astra, što prevedeno s [[Latinski jezik|latinskog]] znači "preko trnja do zvijezda". == Objekti == Centar Agencije nalazi se u [[Washington, DC|Vašingtonu]]. Osim toga NASA posjeduje još objekata (istraživačkih, komunikacionih centara i centara za svemirske letove). === Istraživački centri === * Jet Propulsion Laboratory, Pasadena, [[Kalifornija]] * Langley istraživački centar, Hampton, [[Virginia]] (bos. Virdžinija) * John H. Glenn istraživački centar, Klivlend, [[Ohio]] (bos. Ohajo) * Goddard institut za svemirska istraživanja, [[New York]] (bos. Nju Jork Siti) * Goddard centar za svemirske letove, Greenbelt, [[Maryland]] (bos. Merilend) == Također pogledajte == * [[Saturn (rakete)]] * [[Svemirska trka]] *[[Stratoferska observatorija za infracrvenu astronomiju (SOFIA)|SOFIA]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.nasawatch.com/ NASA Watch, an agency watchdog site]{{Mrtav link}} * {{Internet Archive author|search=("National Aeronautics and Space Administration" OR "NASA")}} * [http://science.howstuffworks.com/nasa.htm How NASA works] na [[howstuffworks.com]] {{NASA}} {{Svemirske agencije javnog sektora}} {{Commonscat}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:NASA|!]] [[Kategorija:Organizacije u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Avijacija]] [[Kategorija:Svemirske agencije]] [[Kategorija:Organizacije osnovane 1958.]] e6jq39whz7a2qlkes4pe7sia4g9ofcf 0 13169 3914867 3904296 2026-07-26T17:27:11Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914867 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Virus Blaster.jpg|mini|Blaster virus]] '''Računarski virus'''<ref>{{Cite web|url=https://www.avast.com/c-computer-virus|title=What Is a Computer Virus and How Does It Work?|website=What Is a Computer Virus and How Does It Work?|language=en|access-date=28. 12. 2025}}</ref> '''(računarska infekcija)''' je zlonamjeran [[program]] koji se prepoznaje po mogućnostima samoumnožavanja. Kada se pokrene, među prvim koracima nastoji pronaći sljedeću žrtvu i njoj poslati vlastitu kopiju. Virusi se od crva razlikuju po tome što "inficiraju" neku datoteku, odnosno svoj kod dodaju na neki već postojeći, čekajući da se ta datoteka upotrijebi kako bi se ponovno aktivirali. Neke viruse su zamijenili [[Računarski crvi|crvi]] koji svoj kod u cijelosti pohranjuju na [[Tvrdi disk|hard disk]], na što skrovitije mjesto.<br /> U pravilu, dodaci u e-mail-ovima za koje niste potpuno sigurni da dolaze iz povjerljivog izvora i da ih očekujete zaslužuju sumnju. Ukoliko su još uz to i izvršni (prilikom pregleda postaju aktivni, odnosno upravljaju vašim računarom), sumnja postaje nužnost. Izvršni privici mogu se pojaviti u obliku mnoštva nastavaka, a najučestaliji su: * '''bat''' * '''exe''' * '''pif''' * '''scr''' * '''cmd''' * '''vbs''' * '''js''' Pod '''računarskom infekcijom''' podrazumijeva se samostalno instaliranje raznih vrsta nametnika bez znanja i ovlaštenja vlasnika [[računar]]a. Nametnici se prenose na računar putem interneta (nalazi se skriven u nekim datotekama), [[Email|e-pošte]], [[disketa]] itd. Nakon pokretanja, u pozadini se automatski instaliraju [[Malware|štetni programi]] (npr. [[dialer]], [[Spyware|špijun]], [[backdoor]] itd.) koji se bez znanja vlasnika aktiviraju sa svakim pokretanjem [[Operativni sistem|operativnog sistema]]. Veoma često ti štetni [[program]]i imaju imena koja se teško mogu razlikovati od imena datoteka samog operativnog sistema.<ref>{{Cite web|url=https://securityscorecard.com/blog/common-types-of-malware/|title=25 Common Types of Malware & How To Identify Them|website=SecurityScorecard|language=en-US|access-date=28. 12. 2025}}</ref> U velikom broju slučajeva nalaze se u nepreglednim ili sistemskim direktorijima kao što je <code>c:\windows\system32.</code> Nakon instalacije ti štetni programi djeluju nezavisno od programa putem kojeg su došli na računar npr. [[Trojanski konj (računarstvo)|trojanskog konja]]. U tom slučaju trojanski konj služi samo kao prenosnik što znači da i nakon brisanja [[Trojanski konj (računarstvo)|trojanskog konja]] računar nije dezinficiran. Na inficiranom računaru ti programi mogu izvršiti sve funkcije koje dozvoljava status prijavljenog korisnika. Zbog manjka znanja većina vlasnika računara su prijavljeni kao administratori, čime je spektar manipulacijskih mogućnosti putem mreže ili interneta veoma širok. U slijedećem dijelu su djelimično navedene funkcije koje pružaju uvid u mogućnosti manipulacija na inficiranom računaru: * Prikazivanje neželjenih [[reklama]] ili redirekcija na internet stranice koje korisnik ne želi posjetiti. * Prisluškivanje/praćenje protoka podataka i drugih dešavanja korisnika pomoću takozvanih "snifera". * Špijuniranje povjerljivih podataka kao što su lozinke, brojevi kreditnih kartica, brojevi bankovnih računa itd), kopiranje bitnih datoteka i slanje istih trećim, neovlaštenim osobama. * Daljinsko upravljanje računara u kriminalne svrhe npr. trajno slanje reklamnih poruka. * Instalacija različitih "dialer"-a s ciljem tajnog spajanja sa internetom putem skupih telefonskih brojeva, čime se korisniku nanose financijske štete. == Mogućnosti za zaštitu == :: ''Također pogledajte članke [[antivirusni program]], [[Antispyware|antišpijunski program]], [[lični firewall]] kao i ostatak [[Sigurnost računara|računarske sigurnosti]]'' * izbjegavati korištenje programa sa nesigurnih lokacija (internet stranica),<ref>{{Cite web|url=https://support.google.com/chrome/answer/99020?co=GENIE.Platform%3DAndroid&hl=en|title=Manage warnings about unsafe sites - Android - Google Chrome Help|website=support.google.com|language=en|access-date=28. 12. 2025}}</ref> naročito programa sa internet stranica koje se nalaze na ivici legaliteta. * aktiviranje zaštitnog zida (zaštitni zid ne može spriječiti instaliranje štetnih programa ali u odredjenim okolnostima može skrenuti pažnju na neautoriziranu komunikaciju i istu eventualno spriječiti) * korištenje i stalno osvježavanje programa za zaštitu od napasnika ==Vrste virusa == * '''Boot sektor''' - napadaju Master boot sektor (sektor za podizanje računara) * '''Parazitski''' - zaraze izvršne datoteke dodavanjem svog sadržaja u strukturu programa * '''Svestrani virusi''' - napadaju boot sektore i izvršne programe * '''Virusi pratioci''' - stvaraju .com fajl koristeći ime već postojećeg .exe programa i ugrađuju u nju svoj kod * '''Link virusi''' - u trenu inficiraju računarski sistem * '''Makro virusi''' - imaju mogućnost da sami sebe kopiraju, brišu i mijenjaju dokumente * '''Power virusi''' - imaju za cilj postizanje maksimalne energetske potrošnje CPU == Također pogledajte == * [[Sigurnost računara]] * [[Spam]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.microsoft.com/security/ Microsoft Security Portal] *{{dmoz|Computers/Security/Malicious_Software/Viruses/|Viruses}} *[http://www.us-cert.gov/ US Govt CERT (Computer Emergency Readiness Team) site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081111045032/http://www.us-cert.gov/ |date=11. 11. 2008 }} *[http://all.net/books/virus/index.html 'Computer Viruses – Theory and Experiments' – The original paper published on the topic] *[http://www.howstuffworks.com/virus.htm Kako rade računarski virusi] *[http://www.windowsecurity.com/articles/Protecting_Email_Viruses_Malware.html Protecting your Email from Viruses and Other MalWare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081112071616/http://www.windowsecurity.com/articles/Protecting_Email_Viruses_Malware.html |date=12. 11. 2008 }} *[http://www3.iath.virginia.edu/pmc/text-only/issue.990/ross-1.990 Hacking Away at the Counterculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122174144/http://www.iath.virginia.edu/pmc/text-only/issue.990/ross-1.990 |date=22. 1. 2009 }} autor Andrew Ross *[http://journal.media-culture.org.au/0406/07_Sampson.php A Virus in Info-Space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205043220/http://journal.media-culture.org.au/0406/07_Sampson.php |date=5. 12. 2008 }} autor Tony Sampson *[http://journal.media-culture.org.au/0502/02-sampson.php Dr Aycock's Bad Idea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205030533/http://journal.media-culture.org.au/0502/02-sampson.php |date=5. 12. 2008 }} autor Tony Sampson *[http://journal.fibreculture.org/issue4/issue4_parikka.html Digital Monsters, Binary Aliens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203173214/http://journal.fibreculture.org/issue4/issue4_parikka.html |date=3. 12. 2008 }} autor Jussi Parikka *[http://www.ctheory.net/articles.aspx?id=500 The Universal Viral Machine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002005741/http://www.ctheory.net/articles.aspx?id=500 |date=2. 10. 2008 }}" autor Jussi Parikka *[http://www.ctheory.net/articles.aspx?id=504 Hypervirus: A Clinical Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002005756/http://www.ctheory.net/articles.aspx?id=504 |date=2. 10. 2008 }}" autor Thierry Bardini *Chess, David M. "[https://web.archive.org/web/20121007075621/http://www.research.ibm.com/antivirus/SciPapers/Chess/PCCOMVIR/note2.html Some Common PC-DOS Viruses and What They Mean To You]." High Integrity Computing Laboratory IBM Thomas J. Watson Research Center. January 25, 1991. *[https://web.archive.org/web/20121219114839/http://www.freecomputerrepairguide.com/ Otklanjanje virusa i drugih štetnih programa] *[https://web.archive.org/web/20140823161243/http://www.bindshell.net/papers/xssv/ The Cross-site Scripting Virus] {{Commonscat|Computer viruses}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Sigurnost računara]] [[Kategorija:Obmana]] oeyn87ei5lxp8uckw8a7e59lnsewtrg 0 13341 3914831 3903420 2026-07-26T17:19:44Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914831 wikitext text/x-wiki '''Orijent''' je termin koji opisuje vezanost za [[Bliski istok|bliskoistočne]], [[Srednji istok|srednjoistočne]] i [[daleki istok|dalekoistočne]] države. "Orijentalan" se na zapadu koristi kao termin za opisivanje ljudi,<ref>{{Cite web |title=Definition of ORIENTAL |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/oriental |access-date=27. 12. 2022 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> kultura i dobara orijentalnog svijeta. Naprimjer, ako grad u Bosni i Hercegovini sadrži neke ustanove, objekte ili običaje neke kulture s Bliskog istoka, taj grad može se nazvati orijentalnim. Termin potječe od [[Latinski jezik|latinske]] riječi ''oriens'', što znači ''Sunce izlazi na istoku''. Suprotan termin je [[zapad|''okcident'']], što opisuje zapadni svijet. == Historija pojma == Teritorijalizacija rimskog pojma Orijent dogodila se za vrijeme vladavine cara [[Dioklecijan]]a (284–305), kada je formirana [[Orijentalna biskupija]] ([[Latinski jezik|latinski]]: ''Dioecesis Orientis''). Kasnije u 4. vijeku, formirana je i pretorijanska prefektura Orijenta (latinski: ''Praefectura Praetorio Orientis''), uključujući veći dio [[Bizantijsko Carstvo|Istočnog Rimskog Carstva]], od [[Trakija (regija)|Trakije]] prema istoku; njen najistočniji dio bila je prvobitna Orijentalna biskupija, koja je otprilike odgovarala regiji [[Sirija|Sirije]]. Vremenom se uobičajeno shvatanje "Orijenta" stalno pomjeralo na istok, kako su evropski ljudi putovali dalje u [[Azija|Aziju]]. Konačno je stigao do [[Tihi okean|Tihog okeana]], na ono što su zapadnjaci zvali "[[Daleki istok]]". Ovi pomaci u vremenu i identifikaciji ponekad zbunjuju opseg (historijski i geografski) orijentalističkih studija. Ipak, ostaju konteksti u kojima su "Orijent" i "Orijentalno" zadržali svoja starija značenja (npr. "orijentalni začini" obično potiču iz regija koje se protežu od [[Bliski istok|Bliskog istoka]] preko subkontinentalne [[Indija|Indije]] do [[Indokina|Indokine]]). U evropskoj historiografiji značenje "Orijenta" se nekoliko puta promijenilo u obimu. Izvorno, termin se odnosio na [[Egipat]], [[Levant]] i susjedna područja<ref name="LewisWigen1997">{{cite book|last1=Lewis|first1=Martin W.|last2=Wigen|first2=Kären|title=The myth of continents: a critique of metageography|url=https://books.google.com/books?id=C2as0sWxFBAC&pg=PA53|access-date=8. 11. 2011|year=1997|publisher=University ù Africa|isbn=9780520207431}}</ref> sve do [[Maroko|Maroka]]. Tokom 1800-ih, Indija, i u manjoj mjeri [[Kina]], počele su istiskivati ​​Levant kao primarni predmet orijentalističkog istraživanja, dok se termin pojavljuje i u radovima sredinom stoljeća da opiše izgled ili percipiranu sličnost s "orijentalnom" vladom ili kulturom, kao u [[Lav Tolstoj|Tolstojevom]] romanu [[Rat i mir]] iz 1869, u kojem [[Napoléon Bonaparte|Napoleon]], nakon što je ugledao "orijentalnu ljepotu" Moskve, naziva je "Taj azijski grad bezbrojnih crkava, sveta Moskva!",<ref>{{cite book |last1=Tolstoy |first1=Leo |title=War and Peace |url=https://archive.org/details/bwb_T5-CWP-394_2 |date=1957 |publisher=Penguin |location=Harmondsworth |page=[https://archive.org/details/bwb_T5-CWP-394_2/page/1034 1034]}}</ref> dok američki historičar [[William Prescott]] 1843. koristi izraz "barbarska pompa, istinski orijentalni" da opiše dvorski život astečkog plemstva u svojoj historiji osvajanja Astečkog carstva.<ref>{{cite book |last1=Prescott |first1=William |title=History of the Conquest of Mexico |publisher=Random House Modern Library |location=New York |page=21}}</ref> [[Karl Wittfogel]] je još 1957. uključio [[Rimsko Carstvo|Rim]] i [[Carstvo Inka]] u svoju studiju o onome što je nazvao orijentalnim despotizmom, pokazujući da taj izraz još uvijek ima značenje u zapadnoj misli koje nadilazi geografiju. Do sredine 20. vijeka, zapadni naučnici su općenito smatrali "Orijent" samo kao istočnu Aziju, jugoistočnu Aziju i istočnu centralnu Aziju.<ref name="LewisWigen1997"/> Još početkom 20. stoljeća, izraz "Orijent" se često i dalje koristio na načine koji su uključivali i [[Sjeverna Afrika|Sjevernu Afriku]]. Danas ovaj termin prvenstveno evocira slike Kine, [[Koreja|Koreje]], [[Japan]]a, [[Vijetnam]]a, [[Mongolija|Mongolije]] i poluostrva jugoistočne Azije.<ref name="LewisWigen1997"/> Budući da je "Orijent" uglavnom kulturni pojam, veliki dijelovi Azije - posebno [[Sibir]] - bili su isključeni iz naučnog pojma "Orijenta".<ref name="LewisWigen1997"/> Jednako važeći termini za Orijent i dalje postoje u engleskom jeziku u kolokacijama kao što su orijentalne studije (sada azijske studije u nekim zemljama). Pridjevski izraz orijentalni, Zapad je koristio za označavanje kultura, naroda, zemalja, azijskih tepiha i roba sa Orijenta. "Orijentalni" znači općenito "istočni". To je tradicionalna oznaka (posebno kada se piše velikim slovima) za sve što pripada Orijentu ili "Istoku" (za Aziju), a posebno njegovoj istočnoj kulturi označavao je istočni pravac u historijskoj astronomiji, često skraćeno "Ori".<ref>[[Robert Hooke|Hooke, Robert]]. 1666. [[:File:Saturn Robert Hooke 1666.jpg|Drawing of Saturn]] in Philosophical Transactions (Royal Society publication) Volume 1</ref> U savremenom američkom engleskom, orijentalni se obično odnosi na stvari iz dijelova istočne Azije koje tradicionalno zauzimaju istočni Azijati i većina Centralnih i jugoistočnih Azijaca rasno kategoriziranih kao "[[Mongoloidna rasa|mongoloid]]". Ovo isključuje [[Jevreji|Jevreje]], Indijce, [[Arapi|Arape]] i većinu drugih naroda Južne ili Zapadne Azije. Zbog historijske diskriminacije Kineza, Korejanaca i Japanaca, u nekim dijelovima Sjedinjenih Država, neki ljudi taj izraz smatraju pogrdnim. Na primjer, država Washington zabranjuje riječ "orijentalni" u zakonodavstvu i vladinim dokumentima i preferira riječ "azijski" umjesto toga.<ref>{{Cite web|url=http://www.leg.wa.gov/pub/billinfo/2001-02/Pdf/Bills/Senate%20Passed%20Legislature/5954.PL.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090305151322/http://www.leg.wa.gov/pub/billinfo/2001-02/Pdf/Bills/Senate%20Passed%20Legislature/5954.PL.pdf|url-status=dead|title=Senate bill (pdf file)|archivedate=5. 3. 2009}}</ref> U više lokalnih upotreba, "orijentalno" se također koristi za istočne dijelove zemalja kao što je orijentalni region Maroka. "Orijentalni" se također može koristiti kao sinonim za "istočni", posebno u romanskim jezicima. Primjeri uključuju "orijentalne" i "zapadne" provincije Mindoro i Negros na Filipinima, te francuski departement Pyrénées-Orientales. Od 19. vijeka, "orijentalist" je tradicionalni izraz za naučnika orijentalistike. == Reference == {{Refspisak}} == Također pogledajte == * [[Levant]] [[Kategorija:Geografska terminologija]] [[Kategorija:Azijsko-pacifička regija]] [[Kategorija:Orijentalizam]] [[Kategorija:Historijske regije]] [[Kategorija:Istočna kultura]] lps9p658tu050tmd2fdy4sbb8zweca5 0 13362 3914862 3902780 2026-07-26T17:26:09Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914862 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija vladar | Ime = Ptolemej I Soter | Slika = Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg | Nasljeđivanje = [[Spisak faraona|Faraon Egipta]] | Vladavina = 309. - 283. p.n.e. | Prethodnik = [[Aleksandar IV Makedonski|Aleksandar IV]] | Nasljednik = [[Ptolemej II Filadelf|Ptolemej II]] | Supružnik = [[Artakama]]<br>[[Tais]]<br>[[Euridika]]<br>[[Berenika I]] | Djeca = [[Ptolemej II Filadelf]]<br>[[Arsinoe II]]<br>[[Filotera]]<br>[[Lagus]]<br>[[Leonticus]]<br>[[Eirene]]<br>[[Ptolemej Keraunos]]<br>[[Meleager]]<br>[[Argaeus]]<br>[[Lisandra]]<br>[[Ptolemais]] | Datum rođenja = 367. p.n.e. | Datum smrti = 283. p.n.e. }}'''Ptolemej I Soter''' ([[Starogrčki jezik|starogrčki]]: Πτολεμαῖος Σωτήρ, Ptolemaĩos Sōtḗr; [[367. p. n. e.]] - [[283. p. n. e.]]) je bio [[Antička Makedonija|makedonski]] general [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]] i jedan od tri [[Dijadosi|dijadosa]] koji su uspjeli da stvore svoje carstvo. Ptolomej je postao vladar [[Ptolomejsko kraljevstvo|Egipta]] od 309. do 283. godine p. n. e. i osnovao [[Ptolemejidi|dinastiju]] koja će vladati Egiptom naredna tri stoljeća, pretvarajući [[Egipat]] u [[Helenizam|Helenističko]] kraljevstvo i [[Aleksandrija|Aleksandriju]] u središte [[Grčka kultura|grčke kulture]]. Međutim, prilagodio se nekim aspektima egipatske kulture uzevši tradicionalnu titulu [[faraon]]a 304. godine. Kao i svi makedonski plemići, Ptolemej I Soter je imao porijeklo od [[Heraklo|Herakla]], mitskog osnivača [[Dinastija Argead|dinastije Argead]] koja je vladala Makedonijom. Njegova majka je bila [[Arsinoe Makedonska]], a ime njegovog oca je nepoznato. Antički izvori Ptolemeja na različite načine opisuju kao sina [[Lagus]]a, makedonskog plemića i nezakonitog sina [[Filip II Makedonski|Filipa II Makedonskog]], ali je moguće da je ovaj mit bio kasnije napisan kako bi veličao Ptolemejsku dinastiju. Ptolemej je bio jedan od Aleksandrovih najpouzdanijih generala i tjelohranitelja. Bio je nekoliko godina stariji od Aleksandra i njegov bliski prijatelj od djetinjstva. Naslijedio ga je sin [[Ptolemej II Filadelf]]. == Rana karijera == Sin makedonskog plemića Laga, Ptolemej je upoznao Aleksandra već u mladim danima. Nakon što je [[336. p. n. e.]] Aleksandar postao kralj Ptolemej ga je , kao jedan od njegovih tjelesnih čuvara , pratio u njegovim vojnim pohodima. Od [[327. p. n. e.]] postaje jedan od najpouzdanijih Aleksandrovih vojnih zapovjednika. Kada je Aleksandar [[323. p. n. e.]] umro Ptolemej od [[Perdika|Perdike]], glavnog regenta carstva, dobija na upravu Egipat, kao [[satrap]]. Ptolemej je ubrzo prišao koaliciji [[Antipater]]a, [[Antigon I Monoftalmos|Antigona]], [[Krater (general)|Kratera]] i [[Lizimah]]a protiv Perdike. Perdika je krenuo sa vojskom na Egipat ali kada nije uspio prijeći [[Nil]] vojska se pobunila i ubila ga, [[321. p. n. e.]] Antipater, novi regent cijelog carstva, potvrdio je Ptolemeju pravo da ostane satrap Egipta. [[318. p. n. e.]] pod vlast Ptolemeja pali su i [[Palestina]] i [[Kipar]]. [[315. p. n. e.]] se udružuje sa Lizimahom, [[Kasandar|Kasandrom]] i [[Seleuk I. Nikator|Seleukom]] protiv Antigona koji je zavladao velikim dijelom Azije. Pobijedio je, zajedno sa Seleukom, [[Demetrije I Poliorket|Demetrija]], sina Antigonova, u [[bitka kod Gaze|bitki kod Gaze]], [[312. p. n. e.]] Time je Antigon izgubio velik dio Azije. [[311. p. n. e.]] uspostavljen je mir, a u Makedoniji je ubijen sin [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]], [[Aleksandar IV Makedonski]]. Sada Ptolomeju niko nije mogao osporiti vlast u Egiptu. [[310. p. n. e.]] se rat nastavio. [[306. p. n. e.]] Demetrije je Ptolemejevoj floti nanio težak poraz u pomorskoj [[Bitka kod Salamine na Kipru (306. p. n. e.)|bitki kod Salamine]]. Antigon je zauzeo Kipar i proglasio se kraljem. Zatim je Antigon sa vojskom od oko 88,000 ljudi i velikom flotom krenuo u invaziju na Egipat ali je veliko nevrijeme uništilo brodove, a Ptolemej je novcem privukao brojne vojnike na svoju stranu. Nakon ove neuspjele invazije Ptolemej se [[305. p. n. e.]] proglasio kraljem Egipta. [[305. p. n. e.]] do [[304. p. n. e.]] Demetrije je držao otok [[Rodos]] pod opsadom jer su stanovnici Rodosa bili vjerni Ptolemeju. [[Opsada Rodosa]] je završila sporazumom. U znak zahvalnosti za pomoć koju su dobijali od Ptolemeja za vrijeme opsade stanovnici Rodosa su Ptolemeja nazvali '''Soter''' ( ''Spasitelj'' ). [[302. p. n. e.]] Ptolemej je u dogovoru s Lizimahom i Seleukom napao Antigona u Siriji. Kada je Antigon poginio u [[bitka kod Ipsa|bitki kod Ipsa]], [[301. p. n. e.]], Ptolemej je zauzeo dio Sirije iako nije učestvovao u bitki protiv Antigona. [[300. p. n. e.]] sklopio je mir s Lizimahom i dao mu svoju kćer [[Arsinoja II|Arsinoju II]] za ženu. [[294. p. n. e.]] ponovo je osvojio Kipar. [[285. p. n. e.]] abdicirao je u korist svog sina Ptolemeja II. Filadelfa. Njegov stariji sin [[Ptolemej Keraun]] je zbog toga napustio Egipat. {{Faraon}}{{Commonscat|Ptolemy I}} [[Kategorija:Historija Egipta]] [[Kategorija:Biografije]] [[Kategorija:Egipatski vladari]] aatuj0890jvhlvn1xxzhsj41i2byw9p 0 13379 3914663 3902913 2026-07-26T15:46:38Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914663 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija rat | sukob = Bitka kod Beneventuma | dio = dio [[Pirov rat|Pirovog rata]] | slika = | opis = | datum = [[275]]. godine p.n.e. | mjesto = Beneventum, današnji [[Benevento]], [[Italija]] | casus = | rezultat = Taktički neriješena bitka, strategijska pobjeda Rimljana | posjed = | strana1 = [[Rimska republika]] | strana2 = [[Epir]]<br>[[Magna Graecia]] | komandant1 = [[Manije Kurije Dentat]] | komandant2 = [[Pir]] | snage1 = 17.000 pješadije<br>1.200 konjanika | snage2 = 20.000 pješadije<br>3.000 konjanika<br>20 slonova | žrtve1 = 9.000 mrtvih | žrtve2 = 11.000 mrtvih | napomena = }} '''Bitka kod [[Benevento|Beneventuma]]''' (275. p. n. e.) je bila posljednja bitka epirskog kralja [[Pir]]a protiv [[Rimsko Carstvo|Rimljana]] koje je predvodio konzul [[Manije Kurije Dentat]]. Odigrala se [[275. p.n.e.]] na jugu današnje Italije, kod Malaventa, što na latinskom znači ''loš događaj'' i predstavlja posljednju bitku [[Pirov rat|Pirovog rata]]. Ponukani dobrim rezultatom bitke, iako u njoj nije bilo pobjednika, Rimljani su mjesto gdje se odigrala bitka preimenovali u Benevento što na latinskom znači ''dobar događaj''. Posljedica bitke je Pirovo povlačenje s Apenina nakon čega je došlo do rimske ekspanzije. == Bitka == Pir je bio istrošen svojom nedavno vođenom kampanjom i ranijim pobjedama nad Rimljanima ([[Bitka kod Herakleje]] - 280. p. n. e. i [[Bitka kod Askula]] - 279. p. n. e.). Iako bitka nije iznjedrila pobjednika, ipak je nesumnjivo predstavljala strateški Pirov poraz, nakon čega je Pir odlučio okončati svoj vojni pohod u Italiji i vratiti se u Epir. == Posljedice == Na osnovu ovog poteza, mnogi moderni izvori navode da je Pir ipak izgubio bitku. Pirovo povlačenje je rezultiralo osvajanjem Samnitesa i vjerovatni pad [[Magna Graecia]] tri godine kasnije, što je rezultiralo rimskom dominacijom nad [[Apeninsko poluostrvo|Apeninskim poluostrvom]]. == Vanjski linkovi == * [http://h2g2.com/edited_entry/A3533726 Pir, kralj Epira] [[Kategorija:Historija Italije]] [[Kategorija:Bitke]] [[Kategorija:275. p. n. e.]] 37jsoje9tuuqo5efr3a1v8dcg51g6hj 0 13733 3914898 3895105 2026-07-26T19:17:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914898 wikitext text/x-wiki {{Kultura Bosne i Hercegovine}} [[Bosna i Hercegovina]] pripada krugu zemalja u kojem [[muzika]] ima dugu i vrijednu tradiciju koja se i danas njeguje. Narodna muzika Bosne i Hercegovine je mješavina raznih balkanskih uticaja, u kojoj se susreću najrazličitiji motivi i žanrovi. Značajan utjecaj na bosanskohercegovačku narodnu muzičku tradiciju je imala orijentalna [[Islamska civilizacija]] kroz Osmanlije. Proces akulturacije je trajao intenzivno skoro četiri vijeka, a tragovi su jasno vidljivi i danas kroz razne oblike izražavanja narodne muzike. To se prvenstveno odnosi na korištenje nekih vrsta [[Puhački instrumenti|puhačkih instrumenata]] i žičanih instrumenata sa dugim vratom u obliku [[lutnja|lutnje]] poznatih u narodu pod zajedničkim imenom tambura. Poznate su i pjesme koje su se pjevale uz istovremeno okretanje tepsije (tepsijanje), vjenčane pjesme koje se odnose na običaj "knivanje" mlade, gradske ljubavne pjesme - [[Sevdalinka|sevdalinke]], [[Sefardi|sefardske]] romanse na [[Judeošpanski jezik|ladino jeziku]], kao i melodijsko-poetske oblike islamske, katoličke i pravoslavne duhovne muzike. Tokom [[Austro-Ugarska|austrougarske]] vladavine dat je evropski pečat i duh zapadne civilizacije orijentalnom načinu života - kulturnim obrazcima nastalim kao mješavina između [[Srednjovjekovna Bosna|srednjovjekovne bosanske]] tradicije i orijentalne islamske civilizacije. Rezultat tih "susreta" je vidljiv u arhitekturi i drugim umjetnostima koje čine temelj modernog bosanskohercegovačkog društva. Uporedo s narodnom muzikom, zadnjih su se decenija u Bosni i Hercegovini razvili i novi muzički žanrovi ([[pop]], [[šlager]], [[šansona]], [[jazz]], [[rock and roll]], [[heavy metal]], [[hip hop]], [[House muzika|house]], [[techno]]). [[Muzika]] u Bosni i Hercegovini se može podijeliti u nekoliko kategorija. == Narodna muzika == === Izvorna narodna muzika === {{Glavni|Izvorna narodna muzika}} Ruralna muzička narodna tradicija u Bosni i Hercegovini objedinjuje stilove uzvikivanja, višeglasne gange i ravne pjesme, kao i instrumente poput [[Gajde|gajdi]] bez truta, [[Drvena frula|drvene frule]] i [[Šargija|šargije]]. [[Gusle]], instrument koji se nalazi na čitavom [[Balkan]]u, koriste se i za pratnju drevnih [[Južni Slaveni|slavenskih]] [[ep]]skih pjesama. Veoma značajan oblik narodne muzike su i [[Narodna kola u Bosni i Hercegovini|Bosanska narodna kola]], koja se i danas igraju u mnogim krajevima Bosne i Hercegovine. Postoje i bosanske narodne pjesme na [[ladino jezik]]u, koje potječu od jevrejskog stanovništva sa područja Bosne i Hercegovine . Muzika bosanskih korijena dolazila je iz [[Srednja Bosna|Srednje Bosne]], [[Posavina|Posavine]], doline [[Drina|Drine]] i [[Kalesija|Kalesije]]. Obično je izvode pjevači uz pratnju dvije violine i šargije. Ovakvi muzički sastavi prvi put su se pojavili oko [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] i postali popularni 1960-ih. Najpoznatiji su [[Kalesijska trojka]], koja je ujedno i najznačajniji predstavnik kalesijskog izvornog narodnog muzičkog stila. Ovo je treća najstarija muzika nakon sevdalinke i ilahija. Izvodili su je samouki, izvorni izvođači koji nisu zapisivali ovu vrstu muzike na notni sistem, nego je prenošena sluhom s generacije na generaciju. Muzički sastavi uglavnom su imali dva-tri člana koji su koristili različit izbor starih muzičkih instrumenata, uglavnom violina, šargija, sazova, bubnjeva, frula (zurle) ili drveni frula (kako se uobičajeno nazivaju). U Kalesiji se svake godine održava [[Bosanski festival izvorne muzike u Kalesiji|Bosanski festival izvorne muzike]]. === Ilahija i kasida === {{Glavni|Ilahija|Kasida}} === Sevdalinka === {{Glavni|Sevdalinka}} [[Sevdalinka]] je tradicionalna bosanska pjesma i zaštitni znak bosanskog kulturnog miljea. Nastala je u osmansko doba, kada je kod [[Bošnjaci|Bošnjaka]] sa orijentalnim načinom života i [[islam]]om došla i izrazita karakterizacija među polovima. U ovom okružju nastaju prve sevdalinke, ljubavne pjesme, uglavnom melanholičnog i sjetnog raspoloženja (sevdah = ljubav). S vremenom sevdalinke postaju pjesme u kojima se nepoznati narodni pjesnik dotiče i važnijih historijskih zbivanja, ali i trenutaka iz bosanske svakodnevnice. Sevdalinke se kao tekstualno-muzički žanr prvobitno nisu zapisivale, nego su se prenosile s koljena na koljeno, te su stoga moguće dvije ili više (tekstualnih) verzija jedne pjesme. One su se pjevale na skoro svim važnijim događajima, a izvodile su se obično uz narodne muzičke instrumente [[saz]] i/ili [[šargija|šargiju]]. Od svih izvođača tradicionalne pjesme u Bosni i Hercegovini najviše se ističu interpretatori tradicionalne gradske ljubavne pjesme [[sevdalinka|sevdalinke]] koji su rasli u okrilju nekadašnjeg ansambla muzičkog programa [[Radiotelevizija Sarajevo|Radiotelevizije Sarajevo]]. Sa valova radija svoje su velike karijere u bivšoj Jugoslaviji počeli šampioni sevdalinke, kao što su: [[Zaim Imamović]], [[Safet Isović]], [[Nada Mamula]], [[Beba Selimović]], [[Zehra Deović]], [[Nedžad Salković]], a danas zvuke sevdalinke svijetom pronose veoma uspješni ansambli poput mostarskog "[[Mostar Sevdah Reunion]]a", te [[Jadranka Stojaković]] i [[Nedžad Imamović]]. === Ganga === {{Glavni|Ganga}} Ganga je vrsta pjevanja koja je nastala u seoskim područjima Bosne i Hercegovine, [[Hrvatska|Hrvatske]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]. Najčešće se pjeva u područjima [[Hercegovina|Hercegovine]] i [[Dalmacija|Dalmacije]], a može se čuti u [[Lika|Lici]], [[Karlovac|Karlovcu]] i seoskim područjima zapadne Crne Gore. Ganga je napjev, jedan od načina na koji se u Hercegovini pjevaju izvorne narodne pjesme. To je vrsta [[Melodija|melodije]] kod koje jedan od pjevača vodi, a svi ostali snažnim glasovima podržavaju pjesmu. Sve izvorne pjesme sa područja Hercegovine i šire svrstavaju se pod pojam gange, iako se na drugi način pjevaju.<ref>{{cite web|url=http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=787.0|title=O gangama, fragment iz knjige "Hercegovina pjesmom umivena."|work=riznicasrpska.net|access-date=24. 2. 2016|archive-date=14. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814051623/http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=787.0|url-status=dead}}</ref> Prema riječima Dr. Jove Radoša: {{Citat|lepota i draž ganga pesme je u tome što je nju teško shvatiti "spolja", ona se može pojmiti samo "iznutra", putem tajanstvene metafizičke veze sa precima. U njoj se ispoljava neprikosnovena sloboda čiji je izraz dat u njenoj gromoglasnosti.}} <ref>{{cite web|url=http://www.novosti.rs/vesti/planeta.300.html:421256-Hercegovacka-ganga-pesma-iz-kamena|title=Hercegovačka ganga, pesma iz kamena.|work=novosti.rs|access-date=24. 2. 2016}}</ref> U [[Grude|Grudama]] se održava ''Ganga fest'' koji okuplja brojne izvođače gange s prostora Hercegovine i [[Imotska krajina|Imotske krajine]].<ref>{{cite web|url=http://dnevni-list.ba/web1/gangasi-iz-hercegovine-i-imotske-krajine-pokazali-da-ganga-jos-uvijek-zivi/|title=Gangaši iz Hercegovine i Imotske krajine pokazali da ganga još uvijek živi|work=dnevni-list.ba|access-date=24. 2. 2016}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === Tepsijanje === {{Glavni|Tepsijanje}} Tepsijanje u Bosni i Hercegovini spada kao dio [[Balkansko poluostrvo|balkanskog]] folklora. To je starinski način pjevanja narodnih pjesama uz okretanje okrugle i plitke [[Bakar|bakrene]] tepsije. Tepsijanje se izvodi tako što se tepsija uspravno postavi na sofru (siniju) ili na pod, pa joj se u početku desnom rukom da snažan zamah, dok se kasnije samo lakšim pokretima održava kovitlanje. Radi ritmičkog zveckanja na ruci kojom se okreće tepsija, nalazi se po nekoliko prstenova ili svežanj ključeva. Tepsijanje izvode djevojke ili mlađe žene, a nekada su to radili i muškarci. Pjeva djevojka koja okreće tepsiju ili njena drugarica, a pjesmu može izvoditi i po nekoliko djevojaka. Uz tepsiju se najčešće pjevalo u Bosni i Hercegovini, [[Sandžak]]u, Crnoj Gori, [[Kosovo|Kosovu]] i u [[Srbija|Srbiji]]. Kod muslimanskog dijela stanovništva u BiH tepsijanje se izvodilo na svadbama i sunnetlucima, a kod pravoslavnog stanovništva u BiH, Srbiji i Crnoj Gori na slavama, sijelima, krštenjima i u jesen kada se smire jesenski radovi. Iako je tepsijanje na prostore BiH došlo sa Turcima, ono je prihvaćeno od većine naroda na Balkanu.<ref>{{cite web|url=http://dzematrahic.ba/new/index.php?option=com_content&view=article&id=1564:tepsijanje&catid=61:iz-svijeta&Itemid=87|title=Tepsijanje|work=dzematrahic.ba|access-date=24. 2. 2016|archive-date=6. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306035944/http://dzematrahic.ba/new/index.php?option=com_content&view=article&id=1564:tepsijanje&catid=61:iz-svijeta&Itemid=87|url-status=dead}}</ref> === Sefardska muzika === {{Glavni|Sefardska muzika u Bosni i Hercegovini}} Sefardska muzika nastala je kao spoj [[Španija|španske]] tradicije koju su [[Jevreji]] kao kulturno nasljeđe ponijeli sa sobom tokom progona u 15. vijeku, te orijentalnih uticaja na teritorijama na kojima su se naselili. Odlikuje se svojom melodioznošću, ljepotom i jedinstvenom ladino [[Poezija|poezijom]] na kojoj se zasnivaju, a sefardske romanse zauzimaju važno mjesto u muzičkoj tradiciji bosanskohercegovačkih gradova. Dolazak Austro-Ugarske i [[Aškenazi|Aškenaza]] u BiH donio je sa sobom čitavu jednu lepezu uticaja na kulturu Bosne i Hercegovine - od muzike, arhitekture, pa do samog načina življenja. U muzici to je posebno uočljivo u upotrebi novih muzičkih instrumenata kao što su: [[klarinet]], [[harmonika]], [[violina]] i drugi. To se odrazilo i na ovu vrstu muzike koja je dio suživota kultura i tradicija koje se isprepliću stvarajući jedno novo kulturno blago. Jedan od poznatih primjera ovog kulturnog ispreplitanja je i pjesma ''Kad ja pođoh na Bembašu'' u kojoj se na staru sefardsku melodiju divno uklopio tekst na bosanskom jeziku. Mali je broj 'kazivača' tj. prenosilaca ove usmene tradicije, ladino pjesmama u našoj zemlji, a jedna od najpoznatijih je [[Flory Jagoda]] koja dans živi u [[SAD]]-a.<ref>{{cite web|url=http://www.radiosarajevo.ba/novost/100023|title=Mostarski duo arkul otkriva zaboravljeno blago|work=radiosarajevo.ba|access-date=5. 3. 2016}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Upravo ova rođena sarajka je najpoznatija svjetska interpretatorka sefardskih-ladino romansi. Flory Jagoda je i višestruko nagrađivana, a 2002. je primila nagradu za životno djelo koje dodjeljuje američki ''National Heritage Fellowship and the National Endowment for the Arts'', upravo zahvaljujući njenoj posvećenosti prenošenju tradicije Ladino muzike. Nastupala je i na koncertu u okviru [[Baščaršijske noći|Baščaršijskih noći]].<ref>{{cite web|url=http://www.bascarsijskenoci.ba/2011/flory_jagoda_sad_bih_koncert_sefardskih_ladino_romansi.html|title=Flory Jagoda (SAD/BiH), koncert sefardskih ladino romansi|work=bascarsijskenoci.ba|access-date=5. 3. 2016}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Povodom obilježavanje 450 godina od dolaska Sefarda u Bosnu i Hercegovinu Ambasade Kraljevine Španije u Bosni i Hercegovini je ove godine u [[Vijećnica|sarajevskoj Vijećnici]] organizovala koncert Mare Aranda, jedne od vodećih španskih pjevača. Mara Aranda se profilisala kao vrsna interpretatorka sefardske muzike. Po njenim riječima: {{Citat|Srž sefardske muzike je priča o duši, o osjećanjima koje svaki čovjek prepoznaje. U pjesmama se pripovijedaju pozitivni i tužni događaji, o rođenju djeteta, vjenčanju, pa i smrti. Bez obzira na nacionalnost ili vjeroispovijest, svako prepozna srž ove muzike.}} <ref>{{cite web|url=http://www.slobodnaevropa.org/content/nve-aranda-svako-prepozba-srz-sefardske-muzike/27347263.html|title=Aranda: Svako prepozna srž sefardske muzike|work=slobodnaevropa.org|access-date=5. 3. 2016}}</ref> Za ovu vrstu muzike u Bosni i Hercegovini značajan je i [[Atilla Aksoj]] iz [[Mostar]]a koji godinama djeluje kao producent, [[kompozitor]], gitarista, bubnjar, sazlija i pjevač, a poznat je i kao borac za očuvanje sefardske muzike i ladino jezika na ovim prostorima. Od [[2008]]. zajedno s Vladimirom Mićkovićem u duetu "Arkul" promovira sefardske pjesme koje su bile objavljene na njihovim albumima "L'amor" i "Il Bastidor".<ref>{{cite web|url=http://www.whfest.com/whf13glazbeni_ziri.asp|title=West Herzegovina fest No. 13|work=whfest.com|access-date=5. 3. 2016}}</ref> === Romska muzika === {{Glavni|Romska muzika u Bosni i Hercegovini}} == Muzika u Bosni i Hercegovini za vrijeme vladavine Austro-Ugarske == Prvi koncert u Bosni i Hercegovini održan je 15. maja 1881. u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. U vrijeme reformi u Osmanskom Carstvu uvedena je vojna muzika zapadnoevropskog tipa. Tada su fra [[Grgo Martić]] i [[Fuad-aga]] komponirali prvu himnu u Bosni i Hercegovini pod nazivom ''"[[Nek se hrušti šaka mala]]"''. U Sarajevu su, za vrijeme Austro-Ugarske monarhije, od 1892. u Društvenom domu, a zatim i u Oficirskom domu, izvođene [[opera|opere]] i [[Opereta|operete]] godinu ili dvije nakon praizvedbi u [[Beč]]u ili [[Budimpešta|Budimpešti]]. Prema riječima muzikologa, profesora i dekana sarajevske [[Muzička akademija u Sarajevu|Muzičke akademije]] [[Ivan Čavlović|Ivana Čavlovića]]: {{Citat|Bosna i Hercegovina je u to vrijeme pratila evropska muzička zbivanja, tako da opereta izvedena u Beču - sljedeće godine bila je izvedena u Sarajevu - prije nego u Beogradu, možda i prije nego u Zagrebu! Kulturna politika Austro-Ugarske je bila da ponudi što više zabave bosanskom narodu, ali ne treba im davati ozbiljnu operu već nešto zabavno - operete"}}.<ref>{{Cite web|url= https://www.slobodnaevropa.org/a/historija_muzike_u_bih/24443989.html|title= ''Historija muzike u Bosni i Hercegovini''|work= slobodnaevropa.org|access-date= 7. 10. 2022}}</ref> == Narodna muzika == Narodna muzika, tzv. novokomponovana muzika ili jednostavno folk naziv je muzičkog žanra koji se u Bosni pojavio tokom 1970-ih, a znatnije proširio u narednih 20-ak godina, da bi u potpunosti preuzeo primat na muzičkoj sceni. Ovo je svojevrstan oblik tzv. narodne muzike, koji se još aktivno oslanjao na tradicionalnu sevdalinku. Autori kompozicija bila su poznata imena domaće muzičke scene, a tekstovi su, baš kao i u sevdalinkama, bili uglavnom ljubavnog ili domoljubnog/lokalpatriotskog karaktera, u kojima se slavila Bosna i život njenih gradova. Pjesme su se izvodile uz veliki ansambl narodnih instrumenata, gdje je harmonika imala glavnu ulogu. Slušajući danas te prvobitne pjesme narodne, novokomponovane muzike iz 1970-ih, stiče se dojam kako se radi o klasičnoj (narodnoj) šansoni, gdje su autor i izvođač pazili na svaki detalj: od muzike, teksta i aranžmana, preko izbora ansambla i pratećih vokala, do same izvedbe izvođača. Procvatu i općem prihvatanju narodne muzike u društvu pridonijeli su ne samo diskografska industrija sa "Sarajevo Diskom" na čelu, nego i domaći festivali narodne muzike na Ilidži i u Vogošći, te program Radiotelevizije Sarajevo, sa emisijama poput "U đul-bašči", "Filigran" i druge. Narodna i tradicionalna muzika, uz koju je išao i (plesni) folklor obojen raznim etno-motivima balkanske i orijentalne muzike, čine bosansku muzičku scenu još raznovrsnijom i unikatnijom. Prvu ligu pjevača narodne i tzv. novokomponovane muzike danas čine: [[Halid Bešlić]], [[Haris Džinović]], [[Hanka Paldum]], Fahreta Jahić alias [[Lepa Brena]] i drugi, koji uživaju veliku popularnost, ne samo u Bosni i Hercegovini, nego i u zemljama regije. === Turbo folk === Predstavnici turbo folka u Bosni i Hercegovini su: [[Šemsa Suljaković]], [[Ferid Avdić]], [[Kemal Malovčić]], [[Asim Bajrić]] i drugi. === Mladi izvođači sevdalinke === Novi predstavnici očuvanja sevdaha su: [[Amira Medunjanin]], [[Damir Imamović]], [[Vanja Muhović i Divanhana]]. == Klasična muzika == Bosanskohercegovački kompozitori [[Klasična muzika|evropske klasične muzike]] su: [[Samir Fejzić]], [[Vlado Milošević]], [[Vojin Komadina]], [[Milan Jeličanin]], [[Asim Horozić]], [[Josip Magdić]], [[David Mastikosa]], [[Dražan Kosorić]], Armen Škobalj, [[Nihad Hrustanbegović]], [[Dino Zonić]], Mirsad (Giga) Jelešković, [[Ališer Sijarić]], [[Igor Karača]], [[Dino Rešidbegović]], [[Hanan Hadžajlić]], [[Anđelka Bego-Šimunić]] itd. Festivali: * Sarajevske večeri muzike * Balet Fest Sarajevo == Zabavna muzika == Za vrijeme [[bivša Jugoslavija|bivše Jugoslavije]], pogotovo tokom [[1960te|1960-ih]], [[1970te|1970-ih]] i [[1980te|1980-ih]] godina, zabavna muzika je bila muzika srednje klase bosanskohercegovačkog građanstva kao i novih intelektualnih slojeva društva koji su se htjeli osloboditi "ruralnog i nazadnog". Poklonici zabavne muzike su živjeli uglavnom u urbanim centrima države, a [[Sarajevo]] je na mapi zabavno-muzičkih zbivanja u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]] bilo jednako važno kao i [[Split]], [[Zagreb]] i [[Beograd]]. Stvaranjem ovog okruženja, čije su koordinate činili [[RTV Sarajevo]], diskografske kuće "[[Diskoton]]" i "[[Sarajevodisk]]", festivali poput "[[Vaš šlager sezone|Vašeg šlagera sezone]]" i revije "[[Ven]]", stvoren je put bržem razvoju zabavne muzike u Bosni i Hercegovini. [[Sarajevo]] je postalo muzički centar iz kojeg su potekla velika imena zabavne muzike i šlageristike. Najznačajniji predstavnici među solistima su [[Sabahudin Kurt]], [[Mahir Paloš]], [[Davorin Popović]], [[Kemal Monteno]], [[Zdravko Čolić]], [[Jadranka Stojaković]], [[Neda Ukraden]], [[Željko Bebek]], [[Mladen Vojičić Tifa]], [[Alen Islamović]], [[Dino Merlin]], [[Ismeta Krvavac]], [[Jasna Gospić]], [[Zerina Cokoja]], [[Mugdim Avdić Henda]] kao i [[Amila Glamočak]], [[Alma Čardžić]], [[Mija Martina]], [[Igor Vukojević]], [[Boris Režak]], [[Al Dino]], [[Tinka Milinović]] te [[Rezonansa]], [[Kamen na kamen]], [[Mirzino jato]], [[Konvoj]], [[Erogene Zone]], [[Fuad Backović Deen]] i drugi. Iz Bosne i Hercegovine porijeklo vuku i: [[Dragan Stojnić]], [[Ibrica Jusić]], [[Krunoslav Slabinac]], [[Bisera Veletanlić]], [[Senka Veletanlić]], [[Ivo Fabijan]], [[Boris Novković]], [[Ivan Mikulić]], [[Romana]], "[[Feminnem]]", [[Ružica Čavić]]. U [[bivša Jugoslavija|bivšoj Jugoslaviji]], a i danas, [[Bosna i Hercegovina]] se izdvaja cijelim nizom veoma uspješnih pop i rock sastava među kojima su najpopularniji: "[[Indexi]]", "[[Bijelo dugme]]", "[[Ambasadori]]", "[[Teška industrija (grupa)|Teška industrija]]", "[[Plavi orkestar]]", "[[Crvena jabuka]]", "[[Zabranjeno Pušenje]]", "[[Divlje Jagode]]", "[[Dino Merlin]]", "[[Hari Mata Hari]]" i drugi. == Urbana muzika == Ostali važniji MC-iji su: [[Frenkie]], [[Sani]], [[Mayer]], [[Hamaz]], [[Billy]], te grupe: "[[Mučenička grupa]]", "[[Disciplinska komisija]]", i druge. == Heavy metal == Heavy metal je vrsta muzike karakterizirana agresivnim i brzim ritmovima, gitarističkim distorzijama i virtuoznim solažama. Korijeni heavy metala leže u [[hard rock]]u usmjerenom na gitaru i bubnjeve. Heavy metal je na vrhuncu bio tokom [[1980te|osamdesetih]]. Predstavnik je [[Formula 4]]. === Progresivni metal === [[Progresivni metal]] je žešća verzija progresivnog rocka, koja se karakterizira korištenjem kompleksnih kompozicionih struktura, neobičnih ritmova i virtuoznog [[instrument]]alnog sviranja. Visoki nivo muzičke vještine je često kombiniran sa pjevanjem koja ima formu epičkog tekstualnog koncepta, koji često rezultira podugačkim [[pjesma]]ma i koncepcijskim albumima. Zbog ovih faktora, progresivni metal se vrlo rijetko čuje na standardnim radio stanicama i [[televizija|televizijskim]] programima. === Noise === {{Glavni|Noise muzika}} Noise, buka ili po nekim teoretičarima sam "zvuk" u svojoj primarnoj verziji. Neki smatraju da noise uopće nije muzika. Treba napomenuti da se ovaj zvuk ne može jednostavno klasificirati, pa se preporuča konzumiranje buke kao jednog od najinteresantnijih pristupa muzici. U Bosni i Hercegovini neki su bendovi dosegli interesantan i zavidan nivo buke, oslanjajući se na iskustva noise-a kao stilskog backgrounda, mada ne i samo njega, a to su: New faraday collision, Temple Texas, Viktor Liebezeit, Idlness Distribution, Dlake, Vuneny, Rupa u zidu, [[Damir Avdić-Diplomatz]], Caviar spectator trio, Luxusmahr, [[SCH]]. Od 2002. do 2006. u Sarajevu je i djelovala neprofitna izdavačka kuća [[Casasaur]], bazirana uglavnom na noise-u iz Sarajeva. == Također pogledajte == {{Muzika}} {{BiHPortal}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Music of Bosnia and Herzegovina}} * [https://web.archive.org/web/20140305043017/http://unsa.ba/s/index.php?option=com_content&task=view&id=1149&lang=english Predstavljanje knjige "Historija muzike u Bosni i Hercegovini" (en)] * [http://www.gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2013/01/Pages-from-gg29-5.pdf Tambura sa dvije žice u narodnoj muzičkoj tradiciji Bosne i Hercegovine] * [https://web.archive.org/web/20160305022803/http://www.radiosarajevo.ba/novost/48364/sample.swf Digitalizacija arhiva tradicionalne muzike BiH - radiosarajevo.ba] * http://sevdalinke.blogspot.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140602010226/http://sevdalinke.blogspot.com/ |date=2. 6. 2014 }} * [http://dzematrahic.ba/new/index.php?option=com_content&view=article&id=1564:tepsijanje&catid=61:iz-svijeta&Itemid=87 http://dzematrahic.ba/ Tepsijanje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306035944/http://dzematrahic.ba/new/index.php?option=com_content&view=article&id=1564:tepsijanje&catid=61:iz-svijeta&Itemid=87 |date=6. 3. 2016 }} * http://www.academia.edu/9908726/Slu%C5%A1anje_umjetni%C4%8Dke_muzike_Bosne_i_Hercegovine_u_osnovnom_%C5%A1kolskom_obrazovanju_od_I_do_IX_razreda {{Teme o BiH}} [[Kategorija:Muzika u Bosni i Hercegovini]] 6ud4h3946ziumm5lod0a0u42nkv4yd0 0 14778 3914818 3903933 2026-07-26T17:16:57Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914818 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svemirska letjelica | ime = New Horizons | slika = [[Datoteka:Encounter 01 lg.jpg|200px|alt=Umjetnički prikaz letjelice]] | tekst_za_sliku = Umjetnički prikaz letjelice | organizacija =NASA | glavni_ugovarači = NASA | misija_tip = Prelet pored Plutona | preletio_pored = | satelit_kojeg_tijela = | datum_postavljanja_u_orbitu = | datum_lansiranja = 19.1. 2006. | lansirna_letjelica = Atlas V 551 | lansirno_mjesto = Space Launch Complex 41; Cape Canaveral Air Force Station, Florida, SAD | raspad = | trajanje_misije = | NSSDC_ID = | web_stranica = http://pluto.jhuapl.edu/ | masa = | pogon = | orbitalni_elementi = | semimajor_Axis = | ekscentricitet = | inklinacija = | orbitalni_period = | apoapsis = | periapsis = | orbite = }} '''''New Horizons''''' je [[NASA]]-ina bespilotna letjelica dizajnirana za misiju prolijetanja pored [[Pluton]]a i njegovih satelita, uključujući [[Haron (satelit)|Haron]], slikanje i istraživanje pomenutih objekata i prosljeđivanje slika i podataka nazad na [[Zemlja (planeta)|Zemlju]]. Planeri misije se nadaju da će [[NASA]], u slučaju uspješnog završetka primarne misije, odobriti planove nastavka misije sa ciljem prolijetanja letjelice pored jednog ili više objekata u [[Kuiperov pojas|Kuiperovom pojasu]]. Letjelicu je izgradio konzorcijum organizacija vođen Southwest Research Institute-om (Jugozapadni institut za istraživanja) i Johns Hopkins University (Univerzitet Johns Hopkins) Laboratorijom za primijenjenu [[Fizika|fiziku]]. Rukovodilac misije je S. Alan Stern sa Southwest Research Instituta (SwRI). ''New Horizons'' je uspješno lansiran [[19. januar]]a, 2006. Primarna naučna misija je da istraži globalnu [[Geologija|geologiju]] i morfologiju i mapira površinski sastav [[Pluton]]a i Harona, kao i da prostudira neutralnu nejoniziranu atmosferu [[Pluton]]a i njegovu brzinu oslobađanja. Drugi ciljevi, uključujući istraživanje promjenjivosti [[Pluton]]ove atmosfere i površine; slikanje i mapiranje pojedinih [[Pluton]]ovih i Haronovih oblasti, u visokim rezolucijama; Procjena [[Pluton]]ove više [[Atmosfera|atmosfere]], [[Ionosfera|ionosfere]], i okruženja energetskih čestica; potraga za [[Atmosfera|atmosferom]] na [[Haron (satelit)|Haronu]]; prečišćavanje mase parametara o [[Pluton]]u i Haronu; i potraga za novim, dosad neotkrivenim, [[Prirodni satelit|prirodnim satelitima]] i prstenovima. Radioizotopski termoelektrični generator (RTG) obezbjeđuje električnu energiju potrebnu da pokreće sisteme na letjelici (oko 200 vati). Generator je odobren od strane [[Sjedinjene Američke Države|Američkog]] odsjeka za sigurnost energije. Početna brzina New Horizonsa je bila oko 16&nbsp;km/s, ali poslije prolaska kroz [[Jupiter]]ovo gravitaciono polje, koje je letjelica iskoristila za ubrzanje, 2007. ubrzala je na 21&nbsp;km/s. == Profil misije == [[Datoteka:Atlas V 551 with New Horizons on Launch Pad 41.jpg|mini|desno|260px|Atlas V 551 lanser sa ''New Horizons'' na lansirnoj rampi.]] Letjelica je lansirana [[19. januar]]a u 14:00 sati. Atlas V raketa 551 je nosila letjelicu. ''New Horizons'' je dostigao [[Jupiter]]ovo gravitacijsko polje u [[februar]]u 2007. ''New Horizons'' je prvi let usmjeren direktno ka [[Jupiter]]u još od lansiranja misije ''[[Ulysses (letjelica)|Ulysses]]'' 1990. Postojali su i rezervni termini za lansiranje u februaru 2006. i februaru 2007; a samo prva 23 dana 2006. dozvoljavaju korištenje [[Jupiter]]ovog gravitacionog polja za ubrzanje letjelice. Bilo koji period lansiranja izvan navedenih dana ne bi omogućio letjelici korištenje ubrzanja i tako bi produžilo let do [[Pluton]]a za 2-4 godine. Prolijetanje pored [[Jupiter]]a je omogućilo i 4-mjesečno intenzivno posmatranje ove planete. Primarni cilj tog posmatranja je uključivalo istraživanje dinamike [[Jupiter]]ovih oblaka, a koje je već dobrim dijelom urađeno projektom osmatranja Galileo, zetim još i proučavanje [[Magnetosfera|magnetosfere]]. Zbog mnogo kraće udaljenosti od [[Jupiter]]a do [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] komunikacijski link može prenijeti mnogo više podataka. Ovo prolijetanje je dovelo letjelicu na mnogo bržu trajektoriju prema [[Pluton]]u. U junu 2008 godine New Horizons je prošao Saturnovu orbitu. Osmatranje [[Pluton]]a će početi mjesecima prije nego što mu se letjelica sasvim približi. Ovo bi trebalo detektovati eventualne, dosad neotkrivene, prstenove ili [[Prirodni satelit|Prirodne satelite]], i omogućilo bi bolje i efikasnije manevrisanje u cilju prikupljanja bitnih podataka. 150 dana prije približavanja rezolucija slika će premašiti rezoluciju teleskopa Hubble. Tada će se izvršiti detaljno slikanje [[Pluton]]a i Harona. Ovaj vremenski period prolijetanja (koji iznosi otprilike polovinu vremena [[Rotacija|rotacije]] [[Pluton]]a i Harona, će omogućiti slikanje velikog dijela površine oba ova tijela. Ipak zbog [[Pluton]]ovog nagiba i rotacije dio jednog njegovog pola će biti u sjeni svo vrijeme. Planirano je da ''New Horizons'' proleti na 9,600&nbsp;km od [[Pluton]]a pri brzini od oko 11&nbsp;km/s, a na udaljenosti od Harona od oko 27.000&nbsp;km, prolazeći između [[Planeta|planete]] i [[Prirodni satelit|mjeseca]]. Ovi parametri mogu lako biti i promijenjeni tokom leta. Za vrijeme prolijetanja instrumenti bi trebali biti u mogućnosti snimati slike rezolucije od 25 m/px (metara/pixel). Planirane su i: globalna mapa u četiri boje, rezolucije 1,6&nbsp;km/px, hiper-spektralna map rezolucije 7&nbsp;km/px globalno kao i za pojedina područja, ispitivanje sastava atmosfere kao i radio valova, sve to na "dnevnoj strani" [[Pluton]]a. "Mjesečeva sjena na Haronu će omogućiti i neka indirektna ispitivanja na "noćnoj strani" [[Pluton]]a. Nakon prolijetanja pored [[Pluton]]a, ''New Horizons'' će produžiti prema [[Kuiperov pojas|Kuiperovom pojasu]]. Planeri misije sada tragaju za jednim ili više objekata u ovom [[Kuiperov pojas|pojasu]] koji bi bili bar 50–100&nbsp;km u prečniku, da bi usmjerili letjelicu u njihovom pravcu. Kako su manevarske sposobnosti ograničen, ova faza misije je usmjerena na pronalaženje takvih objekata u blizini predviđene trajektorije ''New Horizonsa''. === Lansiranje === ''New Horizons'' i njegov nosač Atlas V lansirani su sa rampe na Cape Canaveralu na [[Florida|Floridi]], u 14:00 sati po istočnoameričkom vremenu (EST), 19. januara 2006. Raketni dio "Centaur", nakon sagorijevanja svog goriva, se odvojio od ostatka letjelice u 14:30 sati (EST), kada je ''New Horizons'' i izašao iz [[Zemlja (planeta)|Zemljine)]] [[Orbita|orbite]]. Letjelica je prošla Mjesečevu orbitu prije ponoći istog dana (EST), i uputila se ka [[Jupiter]]u čiju orbitu je dostigla u februaru 2007. U junu 2008. godine letjelica je prošla Saturnovu orbitu; te u martu 2011. i [[Uran]]ovu orbitu. Dana 7. decembra u 9:53h po EST, letjelica je poslala signal da je uključila sve uređaje, završivši vrijeme hibernacije, te je započela sa planiranim zadacima. Trenutno se nalazi oko 261 milion kilometara od Plutona.<ref>http://www.nbcnews.com/science/space/its-alive-nasas-new-horizons-pluto-probe-wakes-work-n262996</ref> === Ključni datumi === <div style="float:right;width:315px;"> [[Datoteka:New Horizons launch.jpg|mini|desno|260px|''New Horizons'' na lansirnoj rampi]] [[Datoteka:New Horizons Liftoff.jpg|mini|desno|260px|''New Horizons'' odmah poslije polijetanja]] </div> * 24. septembar 2005. - Letjelica dopremljena u [[Cape Canaveral]] iz Goddard Centra za svemirske letove * 11. januar 2006. - Počelo pripremanje za lansiranje. Lansiranje odgođeno zbog dodatnih testiranja. * 16. januar 2006. - Atlas V raketa nosač dopremljena na lansirnu rampu. * 17. januar 2006. - Prvi termin lansiranja propušten zbog neprihvatljivih vremenskih uslova (vjetar). * 18. januar 2006. - Prvi termin lansiranja propušten. * '''19. januar 2006.''' - Uspješno lansiranje u 14:00 EST nakon malog kašnjenja uzrokovanog gustim oblacima. * April 2006. - Letjelica je prošla [[Mars]]ovu' [[Orbita|orbitu]]. * Februar 2007. - Letjelica je prošla pored [[Jupiter]]a. 28. februara je prišla najbliže na razdaljinu od oko 2.3 miliona km.<ref>{{Cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/mission/mission_timeline.php |title=Službena stranica Misije |access-date=15. 5. 2009 |archive-date=3. 10. 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6B95A3tdk?url=http://pluto.jhuapl.edu/mission/mission_timeline.php |url-status=dead }}</ref> * 8. juni 2008. Letjelica je prošla Saturnovu orbitu. * 18. mart 2011. Letjelica je prošla Uranovu orbitu. * 14. juli 2015. - Letjelica je prošla pored [[Pluton]]a i Harona * 2015-2020 - moguće prolijetanje pored jednog ili više objekata u [[Kuiperov pojas|Kuiperovom pojasu]]. Što se [[Pluton]]a tiče, početna posmatranja su počela 4 mjeseca prije dolaska na najmanju razdaljinu, a svi podaci su stigli do [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] 9 mjeseci poslije tog približavanja. U susretima sa objektima iz [[Kuiperov pojas|Kuiperovog pojasa]] posmatranje je počelo mjesec dana prije susreta, a svi podaci su stigli do [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] za 2 mjeseca. == Trenutna pozicija == [[Datoteka:New Horizons Full Trajectory.svg|mini|260px|''New Horizons'' putanja na dan 3. mart, 2015 ([http://pluto.jhuapl.edu/Mission/Where-is-New-Horizons/index.php pogledajte današnju poziciju]).|alt=]] Najnovije slike i novosti sa ove misije se mogu vidjeti na [http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/ NASA-inoj web stranici] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524032302/https://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/ |date=24. 5. 2020 }}. U septembru 2015, ''New Horizons'' se nalazi: * {{Convert|33.32|AU|km|abbr=on}} od Sunca * {{convert|32.74|AU|km|abbr=on}} od Zemlje. Na dan 14. juli, 2015, New Horizons je bio * {{convert|0.000427814|AU|km|abbr=on}} od Plutona Letjelica trenutno putuje brzinom od 14,58&nbsp;km/s ili oko 3.0 [[Astronomska jedinica|AU]] godišnje (u odnosu na Sunce). Radio signalu treba četiri i po sata da dođu od letjelice do Zemlje.<ref name="currentposition">{{cite web|url=http://pluto.jhuapl.edu/Mission/Where-is-New-Horizons/index.php| title=New Horizons Current Position | publisher=JHU/APL |access-date=10. 3. 2015}}</ref> U januaru 2019. letjelica je snimila tijelo [[2014 MU69]], popularno nazvano [[Thule|Ultima Thule]] (slika dole).<ref>{{cite news |last1=Holland |first1=Martin |title=Historischer Vorbeiflug: NASA-Sonde New Horizons erreicht Ultima Thule |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Historischer-Vorbeiflug-NASA-Sonde-New-Horizons-erreicht-Ultima-Thule-4260012.html |access-date=6. 1. 2019 |work=Heise Online |agency=[[Telepolis (Heise Verlag)|Telepolis]] |date=30. 12. 2018 |language=de |quote=Zum Jahreswechsel wird die NASA-Sonde New Horizons als erste an einem Objekt im Kuipergürtel vorbeifliegen. Derweil ist die NASA weitgehend stillgelegt}}</ref> [[Datoteka:First color image of Ultima Thule (LORRI crop, sharpened).jpg|mini|Ultima Thule]] == Letjelica i podsistemi == === Struktura, pogon, i izvor energije === Letjelica je veličinom i oblikom uporediva sa velikim pianom. Hidrazinska raketa je korištena za pogon, a minimalna [[brzina]] od 290&nbsp;m/s se može razviti nakon polijetanja. [[Datoteka:New Horizons 1.jpg|mini|desno|260px|''New Horizons'' u [[Payload Hazardous Servicing Facility|montažnoj hali]].]] Letjelica ima dva stabilizatorska moda, troosovinski i spin stabilizator. Postoje i dva dodatna punjača (usmjerivača) goriva. [[Zvijezda|Zvjezdane]] kamere su postavljene sa strane letjelice i one pomažu u navigaciji. [[Masa]] letjelice u [[Orbita|orbiti]], uključujući gorivo, u početku će iznositi 465&nbsp;kg i to do [[Jupiter]]ove orbite, a odatle do [[Pluton]]a će biti oko 445&nbsp;kg. To znači da će ostati malo goriva za kasnije navođenje u [[Kuiperov pojas|Kuiperovom pojasu]], a što je uzrokovano ograničenjima u performansama letjelice namijenjene za direktni let prema [[Pluton]]u. === Naučni instrumenti === Ukupna potrošnja sedam naučnih instrumenata koje nosi letjelica je ispod 30 W, a njihova težina oko 30&nbsp;kg. To su: * "Ralf" - kamera za mapiranje u četiri boje sa infracrvenim spektrometrom, napravljena da mapira površinu, sastav i temperaturu [[Pluton]]a i Harona; * "Alisa" - ultraljubičasti spektrometar koji će proučiti strukturu i sastav gornjih slojeva [[Pluton]]ove [[atmosfera|atmosfere]]; * "Lori" je kamera visoke rezolucije povezana sa teleskopom koja će posmatrati [[Pluton]] tokom posljednjih mjeseci puta i snimati fotografije visoke rezolucije tokom prolaska pored [[Planeta|planete]]; * "Pepsi" i "Svap" su [[Plazma (fizika)|plazma]] senzori, namijenjeni za bilježenje i mjerenje isparavanja (bijega) [[Pluton]]ove [[atmosfera|atmosfere]]; * "Reks" je radio instrument koji će primati jak signal sa [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] sa mreže "Deep Space", dok letjelica bude prolazila iza [[Pluton]]a gledano sa [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]. Prelamanje signala u [[Pluton]]ovoj [[atmosfera|atmosferi]] će omogućiti "Reksu" da odredi gustinu i [[Temperatura|temperaturu]] u donjim slojevima [[atmosfera|atmosfere]] ove [[Planeta|planete]]; * "SDC" će mjeriti gustinu međuplanetarne prašine u najudaljenijim dijelovima [[Sunčev sistem|sunčevog sistema]] i u [[Kuiperov pojas|Kuiperovom pojasu]]. Početkom 2007. "New Horizons" je prošao pored [[Jupiter]]a, skrenuo i ubrzao korištenjem [[Jupiter]]ove [[gravitacija|gravitacije]], koja ga je izbacila kao praćka. Kraj [[Pluton]]a će proći 14 jula 2015, a kasnije nastavlja put kroz [[Kuiperov pojas]] [[kometa]]. Sa brzinom od 75.000&nbsp;km/h će biti najbrži objekat napravljen ljudskom rukom. == Uragan Wilma == Nosač raketa Atlas V, koji je "digao" ''New Horizons'' u orbitu zadobio je malo oštećenje za vrijeme [[Uragan "Wilma"|uragana "Wilma"]], 24. oktobra 2005. Jedan od generatora rakete je pogođen odlomljenim komadom vrata. Generator je zamijenjen identičnim dijelom, koji u potpunosti odgovara originalu.<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2005/TECH/space/10/28/pluto.wilma.reut/index.html|title=CNN.com - Pluto rocket damaged by Wilma - Oct 28, 2005|website=www.cnn.com|language=en|access-date=7. 7. 2025}}</ref> == Protesti zaštitnika okoline == Korištenje [[plutonij]]ske [[RTG]] baterije uzrokovalo je male demonstracije. Nekoliko dana prije lansiranja oko 30-tak demonstranata je protestvovalo. Količina radioaktivnog plutonijuma u RTG bateriji je 11&nbsp;kg, što predstavlja jednu trećinu količine koja je korištena u letjelici misije Cassini-Huygens, kada je ova lansirana 1997. I to lansiranje je propraćeno demonstracijama oko 300 osoba. Odsjek za [[Energija|energiju]] [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] procijenio je šanse da se desi nesreća prilikom lansiranja, a u kojoj bi došlo do ispuštanja radijacije u [[Amosfera|atmoferu]], na oko 350 naprema 1, i izvršio je nadzor lansiranja (kao i uvijek kada je u pitanju korištenje RTG baterije). Vjeruje se da bi u najgorem mogućem scenariju nesreće ozračenje iznosilo oko 80% prosječne godišnje doze pozadinske radijacije Sjeverne Amerike. Zagađena bi bila oblast prečnika od oko 220&nbsp;km, a čišćenje bi koštalo od 241 miliona [[Američki dolar|dolara]] do 1,2 milijarde [[Američki dolar|dolara]] po kvadratnoj milji (oko 2,56 kvadratnih km, 1 milja - oko 1,6&nbsp;km). * [http://www.foxnews.com/story/0,2933,181880,00.html Članak s Fox News] * [https://web.archive.org/web/20060118062035/http://www.cnn.com/2006/TECH/space/01/16/pluto.plutonium.ap/index.html Članak sa CNN-a] == Imenovanje geografskih karakteristika na Plutonu == U saradnji sa ''International Astronomical Union (IAU)'', tim New Horizons-a planira da dodijeli imena obilježjima na karti Plutona i njegovog najvećeg mjeseca Harona, kada oni budu jasno vidljivi u ljeto 2015.. Na [[veb-sajt]]u se moglo glasati i predlagati imena i glasati za svoje favorite.<ref name="ourpluto.org">{{Cite web |url=http://www.ourpluto.org/home |title=Arhivirana kopija |access-date=21. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322184000/http://www.ourpluto.org/home |archive-date=22. 3. 2015 |url-status=dead }}</ref> Glasanje je završeno 24. aprila 2015. == Također pogledajte == * [[Pioneer 10]] * [[Pioneer 11]] * [[Voyager 1]] * [[Voyager 2]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [http://pluto.jhuapl.edu/ Službena stranica projekta ''New Horizons'' ] * [http://www.spaceflightnow.com/atlas/av010/060108spacecraft.html ''New Horizons'' letjelica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060126211708/http://www.spaceflightnow.com/atlas/av010/060108spacecraft.html |date=26. 1. 2006 }} – Spaceflight Now, [[8. januar]] [[2006]] godine (iz NASA-inog materijala za štampu vezano za ovu misiju) * [http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=16534 Kako je misija dobila ime]{{Mrtav link}} * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=NHORIZONS NSSDC strana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060201230922/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=NHORIZONS |date=1. 2. 2006 }} * [http://www.jhu.edu/~jhumag/1105web/pluto.html Johns Hopkins Magazin - Misija: Pluton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928203000/http://www.jhu.edu/~jhumag/1105web/pluto.html |date=28. 9. 2012 }} * [http://space.com/spacenews/businessmonday_041004.html članak "New Horizons lansiran sa minimalnom količinom plutonijuma"] * [http://www.unmannedspaceflight.com/index.php?showforum=20 Unmanned Spaceflight.com: Rasprava o ''New Horizons'' uključujući i problem plutonijuma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060131170948/http://www.unmannedspaceflight.com/index.php?showforum=20 |date=31. 1. 2006 }} {{NASA}} {{Orbitalna lansiranja u 2006}} [[Kategorija:Svemirske letjelice]] [[Kategorija:Istraživanje Sunčevog sistema]] [[Kategorija:Svemirski letovi u 2006.]] klz41n3p3ze6kmgs08mj6tmzpy9ji5y 0 14940 3914699 3902669 2026-07-26T15:52:20Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914699 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država| izvorno_ime=دولة إرتريا <br /><small>(Dawlât Iritriyā)</small><br />ሃገረ ኤርትራ<br /><small>(Hagärä Ertra)</small><br />State of Eritrea| zvanično_ime=Država Eritreja| ime_genitiv=Eritreje| zastava=Flag of Eritrea.svg| grb=Coat of arms of Eritrea (or-argent-azur).svg| mapa=LocationEritrea.png| službeni_jezik=[[Tigrigna jezik|tigrigna]], [[Arapski jezik|arapski]] i [[Engleski jezik|engleski]]| glavni_grad=[[Asmara]]| vrsta_prve_vlasti=Predsjednik| vladar_prva_vlast=[[Isaias Afewerki]]| vrsta_druge_vlasti=Predsjednik vlade| vladar_druga_vlast=[[Isaias Afewerki]]| po_površini_na_svijetu=97.| površina=121.320| procenat_vode=0| po_broju_stanovnika_na_svijetu=115.| stanovnika=4.561.599| gustoća=38| nezavisnost=Od [[Etiopija|Etiopije]] [[24. maj]]a [[1993]].| valuta=[[Nakfa]] (100 centa)| vremenska_zona=[[UTC]] +3| himna="[[Ertra, Ertra, Ertra]]"<center>[[Datoteka:National Anthem of Eritrea by US Navy Band.ogg]]</center>| internetski_nastavak=[[.er]]| pozivni_broj=291| |}} '''Eritreja''' ([[Ge'ez alfabet|Ge'ez]]: {{Unicode|ኤርትራ}} {{Unicode|''ʾErtrā''}}, [[Arapski jezik|Arapski]]: إرتريا ''Iritriya''), službeni naziv '''Država Eritreja''', je država u [[Istočna Afrika|istočnoj Africi]] sa glavnim gradom [[Asmara|Asmarom]]. Graniči se s [[Etiopija|Etiopijom]] na jugu, [[Sudan]]om na zapadu i [[Džibuti]]jem na jugoistoku, dok na sjeveroistoku i istoku izlazi na [[Crveno more]]. Zemlja ima ukupnu površinu od približno 117.600 km2 (45.406 kvadratnih milja) jer uključuje [[arhipelag Dahlak]] i nekoliko [[ostrva Haniš]]. Eritreja je multietnička država sa 6,5 miliona stanovnika i devet priznatih etničkih grupa koji govore devet različitih jezika. Najrasprostranjeniji jezici su [[Tigrinjski jezik|tigrinjski]], [[Afarski jezik|afarski]], [[Bedavijetski jezik|bedavijetski]], [[Bilenski jezik|bilenski]], [[Kunamski jezik|kunamski]], [[Nara jezik|nara]], [[Arapski jezik|arapski]], [[Saho jezik|saho]] i [[Engleski jezik|engleski]]. Većina stanovništva su [[Kršćanstvo|hrišćani]] i [[Islam|muslimani]], dok se mala manjina drži [[Tradicionalne afričke religije|tradicionalnih vjera]]. Veći dio teritorije današnje Eritreje i sjeverne Etiopije je pokrivala hrišćanska [[Kraljevina Aksum]] koja je osnovana tokom prvog stoljeća p. n. e. Tokom srednjeg vijeka veći dio Eritreje je bio dio [[Kraljevina Habesha|Kraljevine Habesha]], dok je manji dio bio dio [[Hamasin]]a. Stvaranje današnje Eritreje je rezultat inkorporacije nekoliko nezavisnih kraljevina (na primjer Kraljevine Habesha i [[Sultanat Ausa|sultanata Ausa]]) koje je zauzela [[Kraljevina Italija]] formirajući [[Italijanska Eritreja|italijansku Eritreju]]. Nakon poraza italijanske kolonijalne vojske 1942. godine, Eritrejom je upravljala britanska vojna uprava do 1952. godine kada je [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalna skupština UN-a]] ujedinila sa Etiopijom. Nakon što je vlada Etiopije poništila eritrejski parlament i formalno anektirala Eritreju 1962. godine, [[eritrejski oslobodilački front]] je pokrenuo [[eritrejski rat za nezavisnost]] do proglašenja nezavisnosti 1993. godine. Eritreja je unitarna [[Jednopartijska država|jednopartijska]] predsjednička republika u kojoj nikada nisu održani nacionalni zakonodavni i predsjednički izbori. Prema podacima [[Human Rights Watch]]a, zaštita ljudskih prava u Eritreji je među najgorima na svijetu. Međutim, Eritrejska vlada je odbacila ove navode kao politički motivirane. Sloboda štampe u Eritreji je izuzetno ograničena, pošto sve medijske publikacije i pristup snažno kontrolira vlada. Eritreja je članica [[Afrička unija|Afričke unije]], [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], [[Međuvladina uprava za razvoj|Međuvladine uprave za razvoj]] i država posmatrač u [[Arapska liga|Arapskoj ligi]] zajedno sa [[Brazil]]om i [[Venecuela|Venecuelom]]. ==Etimologija== Ime ''Eritreja'' izvedeno je iz grčkog imena za [[Crveno more]]. ''Ἐρυθρὰ Θάλασσα'' – ErItra Talasa, po korijenu ''ἐρυθρός'' – ''eritros'' = crven.<ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/eritrea|title=eritrea {{!}} Origin and meaning of the name eritrea by Online Etymology Dictionary|website=www.etymonline.com|language=en|access-date=27. 6. 2021}}</ref> Prvi put je formalno usvojeno 1890., formiranjem [[Italijanska Eritreja|Italijanske Eritreje]] ({{it|Colonia Eritrea}}).<ref name="ConnellKillion2010">{{cite book|author1=Dan Connell|author2=Tom Killion|title=Historical Dictionary of Eritrea|url=https://books.google.com/books?id=SYsgpIc3mrsC&pg=PA7|date=14. 10. 2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7505-0|pages=7–}}</ref> Ime se zadržano tokom naknadnih uprava: britanske vojne uprave, a zadržala ga i [[Federacija Etiopije i Eritreje]]; ponovno je potvrđeno Eritrejskim referendumom o nezavisnosti, 1993. i [[Ustav Eritreje|Ustavom iz 1997.]] Vjeruje se da je dio [[Danakil|Danakilske depresije]] u Eritreji također bio glavno područje ljudske evolucije i da može sadržavati druge tragove evolucije hominida ''[[Homo erectus]]'' do [[anatomski moderni čovjek|anatomski modernih ljudi]].<ref>{{cite web|url=http://exn.ca/hominids/pleistocenepark.cfm|title=Pleistocene Park|access-date=2. 10. 2006|date=8. 9. 1999|archive-date=28. 9. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060928035532/http://www.exn.ca/hominids/pleistocenepark.cfm|url-status=dead}}</ref><ref name="pmid10811218">{{Cite journal | last1 = Walter | first1 = R. C. | last2 = Buffler | first2 = R. T. | last3 = Bruggemann | first3 = J. H. | last4 = Guillaume | first4 = M. M. M. }}</ref><ref name="Blench143144">{{cite book|last1=Blench|first1=R.|title=Archaeology, Language, and the African Past|date=2006|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0759104662|pages=143–144|url=https://www.google.com/books?id=esFy3Po57A8C}}</ref> == Geografija == [[Datoteka:Er-map.gif|mini|250px|Eritreja]] [[Datoteka:Satellite image of Eritrea in May 2003.jpg|mini|260px| Satelitska fotografija Eritreje, 2003.]] [[Teritorijalnost|Teritorija]] Eritreje sastoji se od tri vrste pejzaža: uz obalu [[crveno more|Crvenog mora]] proteže se uska traka suhog područja [[pustinje]] koju većinom karakterizira [[sol|zaslanjeno]] zemljište. Najveći dio zemlje je centralno uzvišenje (na kojem su smješteni najviši vrhovi) s plodnim [[tlo|tlima]] i relativno obilnim oborinama (gotovo 900&nbsp;mm/godišnje). Istočni dio je pak suha [[visoravan]] sa malo kiše. Jugoistočno od granice s Etiopijom teritorij se spušta do klisura Denakila (najniža tačka je 116 m ispod razine mora), koja je dio ogromne istočnoafričke doline ''[[Veliki reascjep]]'', geološke pukotine koja se proteže od Crvenog mora do jezera [[Tanjganjika]]. Eritreja je u [[suptropi|suptropskoj]] [[klima]]tskoj zonu. Klimatski uslovi ovise o nadmorskoj visini mjesta. Regija oko glavnog grada smještena na nadmorskoj visini od 2.300 m ima prosječnu temperaturu od 16&nbsp;°C i oko 500&nbsp;mm padavina godišnje. U [[Masavo]]u, na obali Crvenog mora, prosječna dnevna temperatura je 30&nbsp;°C (ovdje izmjerena najviša srednja temperatura na svijetu), uz godišnji prosjek padavina od oko 200&nbsp;mm. Temperaturni i kišni odnosi u zapadnim visoravnima slični su onima na obali. Klimu odlikuju dvija glavna godišnje doba – period kiše od juna do avgusta i period suše tokom ostatka godine. Vegetacijske zone ovise o razini mora. Obalne regije, uključujući čitavu istočnu polovinu države (istočno od Adikejeha i Senafa), čine pustinjske regije gotovo bez ikakvog vegetacijskog pokrova, a pustinjski krajolik je i na sjeveroistočnoj granici sa [[Sudan]]om. Prema unutrašnjosti, [[pustinja]] se pretvara u travnatu [[savana|savanu]], koja zauzima većinu područja zapadnog dijela zemlje. Na višim uzvisinama planina središnjeg dijela zemlje i na jugoistoku (južno od rijeke [[Gas]]) krajolik ima uglavnom [[grm]]ovit pokrov, sa rijetkim [[stabla]]šicama. [[Šume]] nalaze se samo u najvlažnijim regijama (u 2000. zauzimale su 13,5% površine), u planinama sjeverno od [[Asmero]]a i na jugozapadu eritrejjso-etiopske granice uz rijeku [[Takeze Wenz]].<ref>Pankhurst, Richard K.P. (17 January 2003) {{cite web |url=http://www.addistribune.com/Archives/2003/01/17-01-03/Let.htm |title=Let's Look Across the Red Sea I |access-date=9. 1. 2006 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060109162335/http://www.addistribune.com/Archives/2003/01/17-01-03/Let.htm |archive-date=9. 1. 2006}}, ''Addis Tribune''</ref><ref>{{cite book|date= 2012|publisher=Oxford University Press|page=48|url=https://www.google.com/books?id=xeJMAgAAQBAJ&pg=PA48|title=The Oxford Companion to Archaeology|author=Phillipson, David |editor=Neil Asher Silberman}}</ref> [[datoteka:Eritrea, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|left|upright=1.3|Eritrejske regije:<br> 1. – Sjeverna crvenomorska, <br>2. – Anseba, <br>3. – Gash-Barka, <br>4. – Centralna,<br> 5. – Južna, <br>6. – Južna crvenomorska]] {| class="wikitable sortable" |+ Regije |- ! Regija ! Površina (km²) ! Stanovništvo ! Glavni grad |- | [[Centralna regija (Eritreja)|Centralna]] | 1.300 | 1,053.254 | [[Asmara]] |- | [[Regija Anseba|Anseba]] | 23.200 | 893.587 | [[Keren, Eritreja|Keren]] |- | [[Regija Gash-Barka|Gash-Barka]] | 33.200 | 1,103,742 | [[Barentu, Eritrea|Barentu]] |- | [[Južna regija (Eritreja)|Južna]] | 8.000 | 1,476.765 | [[Mendefera]] |- | [[Sjeverna crvenomorska regija|Sjeverna crvenomorska]] | 27.800 | 897.454 | [[Massawa]] |- | [[Južna crvenomorska regija|Južna crvenomorska]] | 27.600 | 398.073 | [[Assab]] |} Regije Eritreje su primarne geografskeadministrativne jedinice kroz koje se država upravlja. Sada ih ima ukupno šest (vidi kartu). U vrijeme nezavisnosti 1993. godine, Eritreja je bila uređena u deset provincija. Te provincije bile su ličile na devet provincija koje su djelovale tokom kolonijalnog perioda. U 1996., one su objedinjene u šest regija (zobasa). Granice ovih novih regija temelje se na hidrografskim bazenima/slivovima. {{clear}} == Historija == === Stari, srednji vijek i rano novo doba === [[Datoteka: Kohaito, zona dei palazzi axumiti 09.JPG | thumb|left| 250 px |Ruševine grada Cohaito sjeverno od Adi Keyih]] U petom stoljeću prije nove ere na većem dijelu Eritreje stvoreno je kraljevstvo sa središtem u [[Aksum]]u (danas na sjeveru [[Etiopija|Etiopije]]), kojeg su osnovali doseljenici s [[Arabijski poluotok|Arabijskog poluotoka]] u 1. stoljeću nove ere, a u 2. stoljeću pokorila je područja na Arapskom poluotoku i regije sjeverne Etiopije. U drugoj polovini 4. stoljeća, prihvaćeno je kršćanstvo, kao državna religija. U 7. stoljeću kraljevstvo je počelo propadati zbog snage muslimanskog kalifata (ekonomska izolacija) i potisnuto je natrag u unutrašnjost. Aksumovi kraljevi oslobodili su svoje potomke od [[David]]a, [[Salomon]]a i [[Kraljica od Sabe|Kraljice od Sabe]]. .<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=iJ9yAAAAMAAJ&q=Tools+found+in+the+Barka+Valley+from+8000BC&dq=Tools+found+in+the+Barka+Valley+from+8000BC&hl=sv&sa=X&ved=0ahUKEwisiO6L7rzpAhUDyKYKHd9mA34Q6AEINzAB|title=Eritrea: A Country Handbook|first=Dan|last=Connell|date=24. 5. 2002|publisher=Ministry of Information|via=Google Books}}</ref> Research also shows that many of the ethnic groups of Eritrea were the first to inhabited these areas.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=7pReFaFC3fQC&printsec=frontcover&hl=sv#v=onepage&q&f=false|title=Eritrea|first=Mussie Tesfagiorgis|last=G|date=24. 5. 2010|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books}}</ref> Posljednje razdoblje carstva malo je poznato, ali otprilike u 10. stoljeću definitivno su poraženi vladari dinastije Zague iz etiopskog gorja. Od tog vremena, zapadni dio Eritreje, do 19. Stoljeća, bio je više ili manje slobodan dio etiopskih carstava, čiji su vladari preuzeli ideju o kraljevima Aksumita. Godine 1520. [[Portugalci]] su osvojili zapadnu eritrejsku obalu, a sredinom stoljeća također su se nakratko izmjenjivali Turci. Istočni dio Eritreje bio je pod utjecajem različitih muslimanskih država, od kojih je najznačajniji bio Adalski Sultanat (1520 – 1660).<ref name=":210">{{Cite news|url=https://www.ancient.eu/punt/|title=Punt|newspaper=Ancient History Encyclopedia|access-date=27. 11. 2017}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Pharmacographia|first=Friedrich August|last=Flückiger|first2=Daniel|last2=Hanbury|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108069304|date=20. 3. 2014|location=|page=136|url=https://books.google.com/?id=iTTeAgAAQBAJ&pg=PA136&lpg=PA136&dq=opone+punt#v=onepage&q=opone%20punt&f=false}}</ref> === 19. stoljeće === [[Slika: ST-Massowa.jpg|thumb|300 px | Luka Masavo na kraju 19. stoljeća]] [[Turska]] sila vratila se ponovo na početku 19. stoljeća, kada su zapadna i centralna Eritreja priznje egipatskog vladara [[Muhammad Ali (paša)|Muhammada Alija]] (turska dominacija priznata je samo formalno). Od sredine stoljeća, prisustvo Evropljana u regionu počelo je jačati, posebno Britanaca i Ialijana. Italijanska vlast počela je onda kada je katolički svećenik Giuseppe Sapetto 1882. godine od stranog sultana kupio luku u Asebuu za italijansku trgovačku kompaniju. U 1885., Egipćani i Britanci predali su Masavu Italijanima. Oni su ujedinili dva grada pod jednom upravom, nastavivši pustoš u Etiopiji, koja je preuzela obalnu regiju, i od oba su grada do 1890. vladali teritorijom današnje Eritreje, gdje su osnovali koloniju, zvanu [[Italijanska Eritreja]]. Oni su teritorije Eritreja nazvali po grčkom imenu [[Crveno more]] (''erythros'' = [[crveno]]). === Početak 20. stoljeća === Skoro do početka [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], [[Italija]] je bila zadovoljna posrednom upravom putem lokalnih administratora. [[Fašizam|Fašistička]] italijanska vlada (od 1920.) počela se pripremati za kolonijalizaciju, pa je i u kolonijama je također jako porastao broj doseljenih Italijana. Godine 1935., Italija je koristila Eritreju za napad i zauzela Etiopiju, s kojom je bila zajedno sa susjednom Somalijom ujedinjena u „državu“ [[Italijanska istočna Afrika]]. Ulazak Italije u [[Drugi svjetski rat]], doveo je do okupacije ovih kolonija od strane britanskih trupa, u periodu 1941. – 1942., a Eritreja je postala britanski protektorat. Nakon rata, Britanci su razmišljali o podjeli Eritreje između Sudana (zapad i sjever) i Etiopije (ostatak). [[Ujedinjene nacije]] osnovale su istražnu komisiju koja je trebala utvrditi želju naroda Eritreje za razvoj u budućnosti, ali čiji se članovi nisu mogli dogovoriti o rezultatiranom gledištu. Zapadne zemlje, a posebno [[Sjedinjene Države]], na kraju su sklopile strateško savezništvo (preko Sueckog kanala) s Etiopijom, koja je tada bila njihov saveznik . Eritreja je formalno postala autonomna država sa vlastitim parlamentom, ujedinjena s Etiopijom u federaciju. === [[Rat]] i neovisnost === Etiopski car [[Haile Selassie]], u početku rata prekinuo je savezne sporazume. Eritreji je uskraćen neovisni prihod u pogledu poreza i carina, eritrejske novine su cenzurirane, tigrinja i arapski zabranjeni su u školi i zamijenjeni arapskim, a čak su i eritrejske političke stranke bile zabranjene. . Konačno, tokom uzaludnog očekivanja od zapadnih država, prestrašeni prisustvom etiopskih vojnika u zgradi svog parlamenta, eritrejski poslanici izglasali su 14. novembra 1962. ukidanje federacije i potpunu uniju s Etiopijom, zbog čega je Eritreja postala njena provincija. Eritrejci koji su tražili potpunu neovisnost na kraju Drugog svjetskog rata, odgovorili su jačanjem oružane borbe protiv etiopske vlade. Oružani otpor počeo je pojedinačnim akcijama već krajem septembta prošle (1961.) godine. U narednim godinama stvorile su se dvije organizacije otpora – muslimanska i konzervativna. Eritrejski oslobodilački front (ELF) i Kršćanska i marksistička eritrejska narodna oslobodilačka fronta (EPF). Svjetske sile ignorirale su eritrejski pokret otpora zbog svojih političkih interesa nakon stabilizacije etiopskog režima. Rat i neovisnost su se pojačali nakon 1974., kada je etiopskog cara Selassieja svrgla marksistička hunta Derg. Brutalnost novog vladara [[Mengistu Haile Mariam]]a nad pobunjenicima dovela je do refleksije gotovo svih Eritrejaca koji su se okrenuli za potpunu neovisnost. Derg je od Sovjetskog Saveza zahtijevao vojnu pomoć protiv pobunjenika u obliku naoružanja, ali uprkos svojim bolje naoružanim odredima, EPF (koji su obje organizacije uspjele potisnuti drugu u pozadinu) uspio je poraziti vladine trupe. Godine 1990. zauzeo je 90% teritorije Eritreje. Odlučujuću ulogu u okončanju rata imala je nova politika Sovjetskog Saveza, koja je krajem osamdesetih odbila nastaviti vojnu pomoć etiopskoj vladi, a naročito pad samouprave Mengistu Haile Mariama u maju 1991. Etiopski Narodni revolucionarni demokratski front preuzeo je vlast, pristajući da EPF postane privremena eritrejska vlada. === Nezavisnost i rat protiv Etiopije === Referendum je održan 23. aprila i 25. aprila 1993., na kojem su eritrejski glasači, većinom od 99,8% izjasnili se za neovisnost Eritreje od Etiopije. Referendum je održan sa službenim budžetom, a posmatrače je činila misija UN-a. Neovisnost je proglašena 27. aprila 1993. Zatim je, 28. maja iste godine Eritreja primljena u članstvo Ujedinjenih nacija. Na sljedećim izborima u junu, tadašnji čelnik EPF-a [[Afewerki Isaias]] izabran je za prvog [[predsjednik]]a države. EPF je promijenio ime u Narodni front za demokratiju i pravdu (PFDR) i postao jedina legitimna politička stranka. Budućnost nove države bila je komplicirana nerazjašnjenim, neoznačenim južnim granicama s Etiopijom. Stoga je 1993. godine bila uspostavljena granična komisija koja bi rješavala razgraničenje spornih teritorija. Ali Etiopija je omela taj rad i 1997. godine i tajno je proglasila svoj zahtjev (izdavanjem karata stranim ambasadama) za teritoriju izvan granice koju su sa Sjedinjenim Državama označene po italijansko-etiopijskim ugovorima, početkom 20. stoljeća. Oružane borbe izbile su početkom maja 1998. godine, kada su eritrejske oružane snage zauzele sporne teritorije, posebno na jugozapadu. Etiopija je odgovorila tenkovskim kontranapadima i zračnim napadima na [[Asmara|Asmaru]], nakon čega je eritrejska [[flota]] bombardirala sjeverne etiopske gradove [[Adigrat]] i [[Mekele]]. Rat se odvijao na tri fronte, oštetivši obje zaraćene države. Oko 77.000 ljudi eritrejskog porijekla protjerano je iz Etiopije, a Eritreja je izgubila 19.000 vojnika. Obje zemlje potrošile su stotine miliona dolara na novu vojnu opremu uprkos ekonomskim teškoćama. Eritrejska vlada počela je podržavati front za oslobađanje Oromija tražeći neovisnost regija Oromija u srednjoj i južnoj Etiopiji, a etiopska vlada je kasnije indirektno podržala eritrejski islamski spas, oružanu skupinu koja je kriminalizirala napade na eritrejsko-sudanskoj granici. Uprkos međunarodnim pozivima za prekid borbe, Etiopija je pokrenula masovnu ofanzivu u maju 2000. godine, probijajući eritrejske linije i, prodirući duboko iza granice, osvojila oko četvrtine teritorije Eritreje, nakon čega je objavila rat. Eritreja je bila u vrlo teškoj situaciji i morala je pristati na primirje i mirne pregovore. Između zaraćenih strana postavljena je zona demilitarizacije širine 25&nbsp;km koju su čuvali vojnici [[OUN]]-a, a u aprilu 2002. osnovana je pogranična arbitražna komisija. Etiopija je u početku odbacila svoje odluke, ali u novembru 2004. prihvatila ih je "u načelu", ali je zatražila daljnje postupanje. Eritreja je to odbila, nakon čega je Etiopija premjestila svoje oružane snage bliže međusobnim granicama. Eritreja i Etiopija se u međuvremenu nisu vratile u mirno stanje i prijeti im ponovni rat. == Vlada == Narodni front za demokratiju i pravdu (PFDJ) jedina je legalna stranka u Eritreji. Druge političke grupe ne smiju se organizirati, mada neprimjereni Ustav iz 1997. predviđa postojanje višestranačke politike. Narodna skupština ima 150 mesta. Nacionalni izbori su povremeno zakazani i otkazani; u zemlji se nikada nije održao. Predsjednik Isaias Afwerki na vlasti je od nezavisnosti 1993. Godine 1993. u Narodnu skupštinu izabrano je sedamdeset i pet zastupnika; ostali su imenovani. Kao što je u izvještaju Vijeća za ljudska prava UN-a obrazloženo: "Od tog vremena nisu održani nacionalni izbori i nikada nisu održani predsjednički izbori. Lokalni ili regionalni izbori nisu održani od 2003. do 2004." Predsjednik Isaias Afwerki redovno je izražavao prezir prema onome što naziva "demokratijom zapadnog stila". U intervjuu za Al Jazeeru iz 2008. godine, predsednik je izjavio da će "Eritreja čekati tri ili četiri decenije, možda i više, pre nego što održi izbore. == Politički aranžman == [[Datoteka: Eritrea - Government building, Asmara.jpg|thumb|300px| Zgrada vlade u glavnom gradu Asmeri]] Narodni front za demokratiju i pravdu (PFDJ) jedina je legalna stranka u Eritreji. Do sada nije na snazi nijedan ustav (usvojen 27. maja 1997.), pa su državni uredi formalno privremeni. Parlament ima jednopartijski parlament, Nacionalnu skupštinu sa 150 poslanika, čiji je predsjednik ujedno i predsjednik države. Njihovi članovi su isključivo iz redova Eritrejskog narodnooslobodilačkog fronta (EPF). Na čelu države je predsjednik izabran u parlamentu, koji je ujedno i predsjednik vlade, koja trenutno ima 16 ministara. Vlada, zajedno sa regionalnim guvernerima, čini Državno vijeće, čiji je predsjednik pomenuti predsjednik države. Nadležnost je četverostepena: na vrhu je Vrhovni sud, pod kojim su pokrajinski sudovi, ispod njih su okružni sudovi (ima ih 29), a na dnu su sudovi u lokalnoj zajednici. Muslimansko stanovništvo također je podložno šerijatskom sudu koji presuđuje porodično pravo. Postoje i vojni sudovi. Svaki stanovnik stariji od 18 godina ima pravo glasa. Zakonodavna vlast se u velikoj mjeri temelji na etiopskom zakonodavstvu iz 1957., s kasnijim izmjenama, ali ne postoji kompaktnije trgovačko, civilno i kazneno zakonodavstvo. Djelomično se primjenjuje i običajno i muslimansko pravo [[šerijat]]. Politička situacija u Eritreji je nezadovoljavajuća, slična je većini afričkih zemalja; postala je praktično jednopartijska autoritarna država. ''Narodni front za demokratiju i pravo'' jedina je dozvoljena politička stranka. Slobodni državni parlamentarni izbori već su najavljeni nekoliko puta, ali uvijek su (zadnji puta u decembru 2001.) odloženi zbog neizvjesnosti. U međuvremenu, predsjednički izbori zakazani za decembar 2001. nisu se održali. U zemlji su suzbijeni neovisni mediji, a jedan stalni strani novinar, reporter [[BBC]]-a, bio je prisiljen napustiti zemlju 2004. U 2001. Vlada je prekinula sve privatne štampane medije, koje su kritičari otkrili prema stranim posmatračima, vlada ih drži u pritvoru, ponekad u tajnosti. Eritreja je zauzela 163. mjesto (od 197) po novinarskoj slobodi. Vlada ograničava putovanja stranih diplomata izvan Asmera, u pokušaju da spriječi odnose građana sa strancima. Obvezna i produžena služba u vojsci koristi se i protiv kritičara i disidenata. Vlada je proglasila nultu toleranciju prema korupciji, ali to je još veliki problem (prema indeksu percepcije korumpiranosti na 107. mjestu u svijetu 2005., prema ''Transparency International''). Eritreja nije slobodna čak ni u vjerskom pogledu – država je u maju 2002. priznala samo muslimanske i kršćanske denominacije, pravoslavna i protestantska luteranska denominacije, ostale religije i vjerska usmjerenja nisu registrirani i nisu slobodni u obavljanju vjerskih obreda, a prisiljeni su dati državi oznake svojih članova koji su često zatvarani.<ref name="UNHRC">{{cite web|url= http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/CoIEritrea/Pages/ReportCoIEritrea.aspx| title = Report of the commission of inquiry on human rights in Eritrea | website= UNHRC website | date=8. 6. 2015 |access-date=9. 6. 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2017/country-chapters/eritrea |title=World Report 2017: Rights Trends in Eritrea |date=12. 1. 2017 |website=Human Rights Watch}}</ref><ref name="Eritrea’s Silent Totalitarianism - McGill Journal of Political Studies">{{cite web |url=https://mjps.ssmu.ca/2018/02/21/eritreas-silent-totalitarianism/ |title=Eritrea's Silent Totalitarianism |first=Asma |last=Saad |date=21. 2. 2018 |access-date=29. 6. 2020 |archive-date=7. 10. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007040952/https://mjps.ssmu.ca/2018/02/21/eritreas-silent-totalitarianism/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-44771292 |title=Making peace with 'Africa's North Korea'|first=Fergal|last=Keane|date=10. 7. 2018|publisher=|via=www.bbc.com}}</ref><ref>{{cite news |last1=Taylor |first1=Adam |title=The brutal dictatorship the world keeps ignoring |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2015/06/12/the-brutal-dictatorship-the-world-keeps-ignoring/ |access-date=20. 5. 2019 |work=Washington Post |date=12. 6. 2015 |language=en}}</ref> '''Spoljna politika''' uglavnom se ostvaruje sa [[AKP|državama AKP]], skupom od sadašnjih 77 zemalja u [[Afrika|Africi]], na [[Karibi]]ma i [[Pacifik|pacifičkim]] regijama koje imaju trgovinske odnose sa [[Evropska unija|Evropskom unijom]]. === Administrativna podjela === Od stvaranja italijanske kolonije, do 1996. godine Eritreja je podijeljena u 10 pokrajina, a u aprilu 1996. zamijenile su ih šest novih pokrajina (zona): Gash- Barka] (administrativna regija Agordat), [[Debubawi Kayih Bahri]] (Južno Crveno more, administrativna regija Assab), [[Maakel]] (centralna, administrativna regija Asmero), [[Semenani Kayih Bahri]] (Sjeverno Crveno more, administrativna regija Masavoa), [[Ansebo]] (administrativna regija Kereno) i [[Debub]] (južno, administrativno područje Adi Ugri). == Ekonomija == Eritreja je među najsiromašnijim zemljama na svijetu. Ekonomija je, iako nikad nije cvjetala, ozbiljno narušena dugotrajnim ratom za neovisnost i pograničnim ratom protiv Etiopije. Ekonomija je također u velikoj mjeri ovisila o trgovini sa Etiopijom. Oko 80% radno sposobnog stanovništva zaposleno je u poljoprivredi, što stvara 12,4% udjela u [[BDP|bruto domaćem dohotku]] (BDP). Obradivo zemljište pokriva oko 12% površine zemlje, oko 48% površine si [[pašnjak|pašnjaci]] i [[travnjak|travnjaci]], 250&nbsp;km² (procjena za 2004. godinu) je nizija. Uzgajaju se [[Sorp]], [[kukuruz]], [[pšenica]], [[kahva]], [pamuk], [[citrus]]i, [[banana]] i [[duhan]]. Od domaćih životinja najviše imaju [[Govedo|goveda]], [[ovce|ovaca]], [[deva]]. U primorskim područjima razvijeno je [[ribarstvo]], a u okolini arhipelaga Dahlaka, u manjoj mjeri dobijaju se [[biser]]i. Snabdevanje [[mineral| mineralnim materijalima]]uključuje [[zlato]], [[bakar]], [[cink]], kamene [[soli]], verovatno [[sirova nafta|sirovu naftu]] i [[prirodni plin]]; mineralne žile samo se istražuju i nisu predmet obimnijeg [[rudarstvo|rudarstva]]. U BDP-u, [[industrija]] sudjeluje s 25,9%, uglavnom od prerade poljoprivrednih proizvoda, proizvodnje [[tekstil]]a i građevinskog materijala, a dijelom također i od [[hemija|hemijskih proizvoda]]. Treći sektor (usluge) ima udio od 61,7% u bruto domaćem proizvodu. [[Turizam]] ima veliku ulogu na [[Crveno more|Crvenom moru]], posebno na [[otoci Dahlak|otocima Dahlak]], koji su popularno odredište za posjetioce iz [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i ostalih zemalja [[Arabijsko poluostrvo|Arabijskog poluostrva]] zemalja, kao i popravljanje brodova. Bruto domaći proizvod po glavi stanovnika u 2004. iznosio je 900 USD, ukupni bruto domaći proizvod u istoj godini bio je 4,154,000 USD, godišnja stopa rasta bila je 2,5%. Prosječna mjera inflacije u 2004. bila je 10% (procjene su svih pokazatelja). Izvoze se većinom [[stoka]], [[sir]]evi i ostali prehrambeni proizvodi, tekstil i mali industrijski artikli. Izvoz je uglavnom u [[Malezija|Maleziju]] (55,7%), Etiopiju, Sudan, Saudijsku Arabiju i [[Italija|Italiju]]. Uvoze se uglavnom [[mašine]], transportna oprema, proizvodi od sirove nafte, [[hrana]] i robu široke potrošnje; [[uvoz]] je uglavnom iz [[SAD|Sjedinjenih Država]] (32,3%), Italije (15,5%), [[Turska|Turske]], [[Velika Britanija|Velike Britanije]] i [[Rusija|Rusije]]. Procjenjuje se da oko 50% stanovništva živi ispod granice siromaštva (procjena za 2004. godinu), a stopa nezaposlenosti nije poznata. Strani dug u 2000. godini iznosio je 311 miliona dolara. [[Struja|Električna energija]] proizvodi se uglavnom u vodenim i [[vjetroelektrana]]ma, ne uvozi se niti izvozi. Kao [[gorivo]], u domovima većina koristi [[drvo]] i [[ulje]], a samo 20% stanovništva ima pristup električnoj energiji, i to samo u većim gradovima. == Transport i mediji == === Željeznica === [[Datoteka:Eritrean Railway - 2008-11-04-edit1.jpg|eta|300px|thumb| 300px |Željeznica u Eritreji]] U Eritreji postoji jedna [[željeznička pruga]] dužine 338&nbsp;km (ali sada radi samo dio od 118&nbsp;km) i to uskog kolosijeka s razmakom od 950&nbsp;mm. Željeznička pruga vodi od luke [[Masassa]] ([[Massawa]]) kroz glavni grad [[Asmero]] i kroz grad [[Agordat]] do grada [[Bisha]] u zapadnoj Eritreji. Italijanske kolonijalne službe izgradile su liniju: dio između Massawe i Asmeroa izgrađen je u razdoblju 1887. - 1911., maksimalna dužina koju je dostignuta 1932. godine. Linija savladava veliki uspon i ima 65 [[most]]ova i 30 [[tunel]]a, tako da je putovanje također privlačno turističko iskustvo (sada uglavnom i služi toj svrsi). U 1978., zaustavljen je promet duž pruge; nakon nezavisnosti djelomično je obnovljen, a 2002. obnovljen je prijevoz na relaciji Massawa – Asmero. Međutim, od 2003. nema redovnog prijevoza u čitavom delu, nego samo u dijelovima pruge. U prometu se koriste prastare [[dizel lokomotiv|dizelske lokomotive]], pa čak i [[parna lokomotiva|parna]] [[lokomotiva]]. === Seoski putevi === Seoski putevi izgrađeni su u dužini od 4.010&nbsp;km, od čega samo 874&nbsp;km (21,8%) ima konsolidiranu površinu (procjena za 1999. godinu); [[asfalt]]irani su uglavnom seoski putevi oko glavnog grada. U zemlji postoji javni autobuski prevoz; [[autobusi]] voze prema netačnom rasporedu. Vozi se s desne strane ceste. === Vodeni transport === Vodni prijevoz ograničen je na pomorski. U zemlji postoje dvije glavne [[luka|luke]], [[Masavo]] i [[Asseb]]. Eritreja je vlasnik šest [[teretni brod|teretnih brodova]] (od kojih tri kontejnerska, s unutarnjim skladišnim prostorom, jedan tanker za tečni [[plin]], jedan tanker za naftu i jedan brod za prijevoz teretnih vozila), ukupnog kapaciteta 16 069 tona. Jedan [[brod]] je registriran u inozemstvu (status 2005). Postoji [[rajekt]]na linija između Massawe i [[Jeddah]]a u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]] (sada jednom sedmično). Transport unutarnjim vodama ne postoji (zbog neplovnosti eritrejskih rijeka). === Zračni saobraćaj=== Zračni prijevoz omogućava 17 aerodroma, od kojih četiri imaju objedinjenu pistu. Međunarodni letovi održavaju se na aerodromu Asmero. U Massaviju je nedavno izgrađen međunarodni aerodrom. ''Eritrean Airlines'' ima međunarodne letove (do [[Evropa|Evrope]] letovi za [[Rotterdam]], [[Frankfurt naMaini]] i [[Rim]]), a aviokompanije takođe lete unutar zemlje. U međunarodni aviosaobraćaj uključeni su ''Lufthansa'', ''Saudi Arabian Airlines'', ''Egypt Air'', ''Jemenia'' i ''British Airways''. Domaće letove servisira ''Red Sea Air'', čiji je manjinski vlasnik i ''Eritrean Airlines''. === Telefonija i televizija === Izgrađena je firma za [[telefonska mreža|telefonsku mreži]] (koristi se oko 38.100 telefonskih linija, podatak iz 2003.), ali je njena distribucija vrlo neredovita, a većina telefona funkcionira u [[Asmero|Asmeru]] ]. Kuće su vrlo malo opremljene telefonima. Međunarodna komunikacija moguća je samo iz glavnog grada. Od aprila 2004. godine dostupna je mreža mobilnih telefona, a broj korisnika naglo raste. U zemlji postoji (državna) [[televizija|TV stanica]] (''Eri TV'') i dva strana operatera (koji se također prate, '' Dimtsi Hafash '' s dva programa i '' Radio Zara'' ). Eritreja je jedina afrička država u kojoj nema privatnih medija. [[Internet]] se veoma sporo širi (od marta 2000. godine, kao u posljednjoj zemlji [[Afrika|Afrike]]), 2003. je u toj zemlji bilo 9.500 korisnika. Komunikaciju omogućavaju četiri kompanije, brzina komunikacije je mala (oko 128 Kbps). U velikim gradovima postoje internetski kafići, ali od 2004. su pod državnom kontrolom (u sklopu vladinih nastojanja da ograniči pristup neovisnim izvorima informacija). == Vojni poslovi == Tokom rata za neovisnost, gotovo 110.000 vojnika (3% Eritrejaca) bilo je pod oružjem. Nakon sticanja neovisnosti, iz ekonomskih razloga, počelo je ograničavanje veličine vojsne operative; 1998. U vojsci je bilo oko 47.000 muškaraca. Eritrejska vojska ima pješadijske, morske i vazdušne odrede, ali naoružani su uglavnom starom opremom sovjetskog stila, osvojenom u borbama protiv etiopske vojske. Vojna potrošnja u 2004. bila je 151 milion američkih dolara, ili 13,4% bruto domaćeg proizvoda. Vojna služba u trajanju od 16 mjeseci obavezna je za sve muškarce u dobi između 18 i 49 godina. == Geografija == Eritreja se nalazi u sjeveroistočnom dijelu Afrike. Izlazi na Crveno more. Graniči sa Sudanom, Etiopijom,Džibutijem, Jemenom, Saudijskom Arabijom. Površina je 121 145&nbsp;km² a ima oko 4,2 miliona stanovnika. Glavni grad je Asmara a ostali su Akordag, Asab, Masaufh. Najviši vrhovi idu i preko 2500 metara. U južnom dijelu su pobrđa, te nizije, a na sjeveru su veće planine. == Privreda == Nepismeno je oko 75% stanovništva. Velike ožiljke u ekonomiji ostavio je rat. Najveći postotak stanovništva su domaći poljoprivrednici. Poljoprivredne kullture koje se proizvode su: duhan, pamuk, kakao, a također je zastupljeno i stočarstvo ekstenzivnog tipa. Industrija: država poispješuje strane ulagače, mada je industrija slabo razvijena. Tu je jedino prehrambena, kožna i tekstilna [[industrija]]. Država pospješuje industriju granita, te mramora za izvoz. == Stanovništvo == [[Datoteka:Ethno-Demography of Eritrea.png| thumb|350px | Etno-demografska struktura Eritreje, 2012]] Antropološka slika Eritreje obilježena je stanovništvom prijelaznog [[fenotip|izgleda]], između bijelog i crnog tipa, što je posljedica miješanja njenih arabijskih osnivača i okolnih afričkih [[populacija]]. Podijeljeno je u devet [[etnička grupa|etnografskih grupa]], u kojima preovladavaju Tigrinja (55% ) i Tigreja (30% ). )<ref name="Ciaethn">{{cite publication|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#er|title=The World Factbook|eldonejo=|cessdate= june 15, 2020}}</ref>. === Religija === Najraširenija vjerovanja su [[kršćanstvo]] i [[islam]], a svakom od njih privrženo je oko 50% stanovništva. Većina stanovništva pripada Eritrejskoj pravoslavnoj crkvi, a postoje i male skupine katolika i protestanata. [[Muslimani]] uglavnom pripadaju [[suniti|sunitskom]] obredu islama. Postoji mali broj pripadnika animističkih religija. U zemlji nema međuvjerskih sporova. Prema ''Pew Research Center'', u 2010, 62,9% eritrejskog stanovništva pridržava se [[kršćanstvo|kršćanstva]], sa 36,6% slijedi [[islam]], a 0,4% prakse afričke religije. Ostali prakticiraju [[judaizam]], [[hinduizam]], [[budizam]] i druge vjere (<0,1% svaku), ili su religiojski povezani (0,1%) <ref name = "Pew">{{cite web|title = Religion structure by countries, 2010-2050|url = http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2050/simple/all/|publisher = Pew Research Center|access-date = 26. 10. 2017|archive-date = 14. 11. 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211114190618/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2050/simple/all/|url-status = dead}}</ref>. [[SAD|Stejt Department]] [[SAD]] smatra (2011.) da se 50% stanovništva Eritreje pridržava kršćanstva, 48% slijedi islam, a 2% poštuje druge religije, uključujući [[tradicija|tradicijske]] vjere i [[animizam]] <ref name = "webcitation.org">{{cite web|url = http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2854.htm|title = Eritreja|publisher = American State Department|archive-url = https://web.archive.org/web/20190513140842/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2854.htm|archive-date = 13. 5. 2019|df = dmy|access-date = 14. 11. 2021|url-status = dead}}</ref>. [[Datoteka:Sheikh Hanafi Mosque (8529064326).jpg |mini|left| [[Džamija]] [[hanafizam|hanefijskog]] [[šeik]]a, [[Massawa]] , 15. stoljeće.]] [[Datoteka:Asmara, cattedrale cattolica, 01.JPG |thumb |[[Crkva]] [[Djevica krunice|Gospe od krunice]] u glavnom gradu [[Asmero]].]] Od maja [[2002]], eritrejska vlada je službeno priznala [[Eritrejska pravoslavna crkva|Eritrejsku pravoslavnu crkvu]] ([[Istočne pravoslavne crkve|Istočna pravoslavna crkva]]), [[sunitski islam]], [[Eritrejska katolička crkva|Eritrejsku katoličku crkvu]] (sa [[mitropolit]]om), [[evangelizam]] i [[luteranstvo]]. Sva ostala vjerovanja i denominacije moraju se službeno registrirati prije nego što im se dozvoli javno djelovanje. Pored toga, vladin sistem registracije zahtijeva od vjerskih grupa da predaju osobne podatke o svom članstvu kako bi im se omogućilo [[bogoslužje]]. Eritrejska vlada protivi se onome što se čini „reformiranom“ ili „radikalnom“ verzijom već uspostavljenih religija. Stoga, navodni radikalni oblici islama i kršćanstva, [[Jehovini svjedoci]], [[Baha'ijeva vjera]], [[Sedmodnevna adventistička crkva|Adventistička crkva Sedam dana]], i drugi neprotestanti evanđeoskih naziva se ne registriraju i ne mogu slobodno moliti. Zna se da su tri takozvana Jehovina svjedoka, apelirali za [[prigovor savjesti]] protiv [[vojna služba|služenja vojne obaveze]], u zatvoru od 1994. godine, zajedno s 51 ostalim osuđenikom, sa sličnim optužnicama. Državno ministarstvo Sjedinjenih Država u svom izvještaju o vjerskim slobodama za 2017. godinu uključuje Eritreju na popis zemalja koje su posebno zabrinjavajuće (''CPC'' = zemlja od posebne zabrinutosti'') === Starosna struktura === Starosna struktura odgovara karakteristikama razvijenih zemalja: u zemlji živi 45% stanovnika mlađih od 14 godina, prosječna dužina života [[muškarac]]a je 51,1 godina, a [[žena]] 53,2 . Godišnja stopa prirodnog priraštaja je oko 2,5%, ukupna stopa nataliteta 5,61 djece po ženi, stopa smrtnosti novorođenčadi je oko 75%. (podaci za 2005. ). Izdaci za zdravstvenu zaštitu ostvareni u 2005. godini bili su 5,1% (bruto domaćeg proizvoda) BDP-a. U državi ima 60.000 odraslih osoba sa [[AIDS]]-om, što je 2,7% stanovništva (procjena iz 2003.). U primorskim dijelovima, na zapadnim visoravnima i u blizini grada Kerena, širi se [[malarija]]. Javna zdravstvena zaštita pruža se posebno u Asmeru, a u ostatku države gotovo je nedostupna.<ref name="cia factbook">(2019)https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/print_er.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021065350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/print_er.html |date=21. 10. 2020 }}</ref><ref name="Eritrea population (2020) live Countrymeters">{{Cite web|url=https://countrymeters.info/en/Eritrea|title=Eritrea population (2020) live — Countrymeters|website=countrymeters.info}}</ref><ref name="statista.com">{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/510498/total-population-of-eritrea/|title=Eritrea - total population 2014-2024|website=Statista}}</ref><ref name="indexmundi.com">{{Cite web|url=https://www.indexmundi.com/eritrea/demographics_profile.html|title=Eritrea Demographics Profile 2019|website=www.indexmundi.com}}</ref><ref name="who.int">{{Cite web|url=http://www.who.int/countries/eri/en/|title=WHO &#124; Eritrea|website=WHO}}</ref> === Jezik === U Eritreji, lingvistički razlikuju se tri grupe – [[semitski jezik|semitski]] ([[jezik Tigrinje]]), kojim govori ukupno 83% stanovništva), na zapadu i centru države, [[jezik Nilota|nilotski]] (5% stanovništva) jugozapad i [[jezik Kushida|Kushida]] (11% stanovništva) na istoku.<ref name="Minahan">{{cite book|author= James Minahan|year=1998|title=Miniature empires: a historical dictionary of the newly independent states|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=0-313-30610-9|page= 76|url=https://books.google.com/books?id=RSxt-JB-PDkC&pg=PA76}}</ref> . Na sjevernoj obali i u arhipelagu živi stanovništvo koje govori [[arapski jezik]]. Vlada koristi tigrinjski (etiopsko pismo) i arapski, koji su ujedno i dva službena državna jezika. [[Engleski]] se govori u međunarodnim poslovima i podučava se u školama nakon [[osnovna škola|osnovne razine]]. [[Italijanski]] i [[amharski jezik|Amhara]] ponekad se koriste iz historijskih razloga. U Eritreji govore se različiti jezici: * [[Poslovni jezik]] * Bilen * Kunama * Nara * Rashaida * Saho {|class="wikitable" style="float: right; left-left: 10px" |+Populacija Eritreje <ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/print_er.html |title=Arhivirana kopija |access-date=28. 6. 2020 |archive-date=21. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021065350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/print_er.html |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="col" style="background:#cfb;"|Godina popisa ! scope="col" style="background:#cfb;"|Stanovništvo <br>(u milionima) |- |1950. ||style="text-align:right;"|1,1 |- |2000. ||style="text-align:right;"|3,4 |- |2019. ||style="text-align:right;"|5,7 |} Stanovništvo Eritreje je uglavnom semitskog porijekla.Oko 50% sačinjavaju Tigreanci koji su pretežno kršćani,preko polovine su muslimani raznih grupa Tigri 35%, Afar 5%, Saho 3%, Bileni 3% i drugi. U gradovima živi 20% stanovništva najveći je glavni grad Asmara sa 450 000 stanovnika. Ostala veća gradska naselja su Asab i Masava. [[File:Independence_Day_of_Eritrea.jpg|thumb|420px||left]] [[File:Asmara,_mai_jah_jah_02.JPG|thumb|420px|center|Ulica u glavnom gradu]] [[Datoteka:Eritrea Train Mountain Tunnel.jpg|300px|desno|mini]] == Kultura == Kultura Eritreje je kolektivno kulturno naslijeđe raznih populacija porijeklom iz Eritreje. Eritreja ima devet priznatih etničkih grupa. Svaka grupa ima svoje jedinstvene tradicije i običaje, ali neke se tradicije dijele i primjenjuju među različitim etničkim grupama. Lokalna kultura sastoji se od različitih, a često i prilično sličnih tradicija koje prakticiraju brojne afričko-azijske etničke grupe koje govore kushitički i etiopski semit, osim onih koje prakticiraju nilotske manjine na tom području. Eritrejska kultura je na neki način slična kulturama drugih zemalja u regionu. Jedan od najprepoznatljivijih dijelova eritrejske kulture je ceremonija kafe. Kafa (Ge'ez ቡን būn) se nudi prilikom posjete prijatelja, za vrijeme svečanosti ili kao svakodnevni životni put. Tokom ceremonije kafe postoje tradicije koje se podržavaju. Kava se poslužuje u tri kruga: prvo pivo ili krug se nazivaju awel u Tigrinji (znači "prvi"), drugi krug se naziva kalaay (znači "drugi"), a treći krug se naziva bereka (znači "biti blagoslovljen "). == Također pogledajte == *[[Etiopija]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Eritrea}} {{Commonscat|Eritrea}} {{wikiatlas|Eritrea}} * {{službeni website|http://www.shabait.com}} Vlade Eritreje * {{CIA World Factbook link|er|Eritreja}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13349078 Eritreja] na [[BBC|BBC News]] {{Države Afrike}} {{Afrička unija}} {{Coord|15|N|39|E|display=title}} [[Kategorija:Eritreja|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1993.]] [[Kategorija:Države članice Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Bivše italijanske kolonije]] [[Kategorija:Države članice Afričke unije]] [[Kategorija:Države arapskog govornog područja]] 7c50471r9kgdudqwluq59x9sx1jj33m 0 15168 3914821 3904170 2026-07-26T17:17:15Z WumpusBot 120674 /* Kriticizam Čomskog */ razne ispravke 3914821 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Noam Chomsky | slika = Noam Chomsky portrait 2017 retouched.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1928|12|7}} | mjesto_rođenja = [[Philadelphia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = lingvist, psiholog, pisac i aktivista | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Avram Noam Chomsky''' (fon. ''Avram Noam Čomski''; rođen 7. decembra 1928) [[Sjedinjene Američke Države|američki]] je [[Filozofija|filozof]], lingvista, [[Psihologija|psiholog]], pisac i politički aktivista. == Kratka biografija == Njegov otac dr. William Chomsky je emigrirao iz [[rusija|Rusije]] u SAD. Bavio su podučavanjem i historijom hebrejskog jezika. Noam Chomsky nastavlja bavljenje lingvistikom i 1955. počinje predavati na [[Masačusetski institut za tehnologiju|MIT-u]]. == Univerzalna gramatika == U lingvistici je poznat po teoriji urođene univerzalne gramatike. U toj teoriji Chomsky tvrdi da su čovjeku urođeni obrasci [[gramatika|gramatike]] koji nisu obrasci samo za jedan određeni jezik, već su obrasci gramatike za sve ljudske jezike. Drugim riječima, jezična sposobnost je genetički uvjetovana. Posjedovanje jezika je svojstvo vrste ''homo sapiens'' i ona je zajednička svim pripadnicima naše vrste. Slična sposobnost se ne može pronaći među ostalim životinjskim vrstama. Dakle, jezična sposobnost je ono što čovjeka razlikuje od životinje. == Filozofija == Njegov uticaj na filozofiju (pogotovo analitičku) je sljedeći: utiče na odmak od prevladavajućeg [[empirizam|empirizma]], na udaljavanje od bihejviorizma u [[psihologija|psihologiji]], strukturalizma u lingvistici, te na udaljavanje od [[Pozitivizam|pozitivizma]] u filozofiji. Pruža novi kognitivistički pristup lingvistici, te stvara nov pristup razmišljanja o ljudskom umu i ljudskom jeziku u filozofiji, što rezultira mnogim važnim debatama sa glavnim akterima analitičke [[filozofija|filozofije]], primjerice [[Hilary Putnam]], [[Willard Van Orman Quine]], [[John Searle]], [[Donald Davidson]], [[Saul Kripke]], [[Thomas Nagel]], [[Michael Dummet]], [[Tyler Burge]]. == Aktivizam == Sa političkim djelovanjem započinje za vrijeme vijetnamskog rata. Angažiran je na strani američke ljevice, tačnije 1965. organizira akciju odbijanja plaćanja poreza kao oblika protesta zbog vijetnamskog rata. Prvu političku knjigu pod nazivom ''American Power and the New Mandarins'' ("Američka moć i novi mandarini") objavljuje 1969. Knjiga je zbirka eseja koji izlažu argumente protiv vijetnamskog rata, općenito protiv američke vanjske politike, te u tim esejima optužuje SAD za novi imperijalizam. Protivi se američkoj intervenciji u Vijetnamu iz razloga što niko nije proglasio SAD sudcima i krvnicima Vijetnama. Dok su novi mandarini liberalni intelektualci i mainstream (srednjestrujaški) mediji koji rade u svrhu režima i služe kao apologete rata, odnosno daju ideološko pokriće ratu. Nakon 1969. napisao je preko 40 političkih knjiga. Njegov politički angažman se može podjeliti u tri dijela: #Borba protiv velikih korporacija, [[kapitalizam|kapitalizma]] koji koristi ljude kao jeftinu radnu snagu, donosi dobit samo manjem broju ljudi što na kraju rezultira sve većim jazom između bogatih i siromašnih. #Borba protiv SAD-ovih tzv. preventivnih ratova, a zapravo ratova vođenih u korist korporacija koje postavljaju američke predsjednike i vode američku vanjsku politiku. #Borba protiv mainstream media i intelektualaca koji služe kao ideološko pokriće korporacijama i sve većem jazu između bogatih i siromašnih. U zadnje vrijeme poznat je po "dizanju bure" svojom izjavom da su SAD vodeći svjetski terorist, a ne oni protiv kojih SAD vodi tzv. ratove protiv [[terorizam|terorizma]]. == Kriticizam Čomskog == Čomski često izaziva kritiku zbog svojih bezkompromisnih stavova u vezi politike [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a. U svojim polemikama oko [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|sukoba u bivšoj Jugoslaviji]], on konstantno osuđuju politiku zapadnih zemalja oko, što on vidi kao agresiju na [[Srbija|Srbiju]] i [[Srbi|srpski]] narod.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/guardianweekly/story/0,,1807962,00.html|title=A noxious form of argument {{!}} Guardian Weekly {{!}} guardian.co.uk|website=www.theguardian.com|access-date=10. 7. 2026}}</ref> U nekoliko navrata to ga je dovelo u direktni sukob sa novinarima i ljevičarskim glasilima, poput optužbe britanske novinarke Eme Broks (Emma Brockes) da je poricao [[genocid u Srebrenici]],<ref>{{Cite news|title=Readers' editor right to publish apology, external review finds|url=https://www.theguardian.com/media/2006/may/25/pressandpublishing.uknews|newspaper=The Guardian|date=25. 5. 2006|access-date=10. 7. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Staff|last=reporter}}</ref> koje je on porekao citirajući da on podržava američku autoricu Dijanu Džonston (Diana Johnstone) koja opet poriče da su [[Genocid u Srebrenici|događaji u Srebrenici]] genocid ili masakr,<ref>{{Cite web |url=http://www.counterpunch.org/johnstone10122005.html |title=Srebrenica Revisited |access-date=7. 12. 2006 |archive-date=5. 8. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805030629/http://counterpunch.org/johnstone10122005.html |url-status=dead }}</ref> čisto zbog [[Slobodoumlje|slobode mišljenja]]. == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte == * [[Filozofija]] * [[Savremena filozofija]] * [[Chomskyjev normalni oblik]] * [[Chomskyjeva hijerarhija]] * [[Diana Johnstone]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Noam Chomsky}} {{Wikicitat|Noam Chomsky}} * [https://web.archive.org/web/20180913103525/https://chomsky.info/ službena stranica Noama Chomskog] * [https://web.archive.org/web/20051019002201/http://www.zmag.org/chomsky/index.cfm arhiv Chomskijevih članaka na Z-netu] * [http://izreka.com/index.php/osobe/179-noam-chomsky-izreke-citati-misli Noam Chomsky - izreke, citati, misli...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211125245/http://izreka.com/index.php/osobe/179-noam-chomsky-izreke-citati-misli |date=11. 12. 2013}} {{Analitička filozofija}} {{Socijalna i politička filozofija}} {{Filozofija jezika}} {{Članovi SANU}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Chomsky, Noam}} [[Kategorija:Rođeni 1928.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Philadelphia]] [[Kategorija:Američki filozofi]] [[Kategorija:Američki lingvisti]] [[Kategorija:Američki anarhisti]] [[Kategorija:Potpisnici Deklaracije o zajedničkom jeziku]] [[Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrade za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] kx6uspms4w433pvhwmpb2b4wwtwegp4 0 15945 3914659 3902481 2026-07-26T15:46:09Z WumpusBot 120674 /* Historija */ razne ispravke 3914659 wikitext text/x-wiki {{Književnost}} '''Basna''' ([[latinski jezik|lat.]] ''fabula'') jeste kratka priča u prozi ili stihovima u kojoj glavnu ulogu imaju životinje (ponekad biljke i nežive stvari), prikazane sa ljudskim osobinama; govorom, karakternim osobinama, sklonostima i težnjama, tako da se [[alegorija|alegorički]] crtaju odnosi među ljudima, izruguju ljudske slabosti i mane, te šalju[[moral]]ne pouke. [[Datoteka:Cat_guarding_geese_c1120_BC_Egypt.jpg|mini|200x200piksel| [[Antropomorfizam|Antropomorfna]] mačka koja čuva guske, Egipat, {{Oko|1120 [[P. N. E.]]}}]] Basna je i književni žanr, odnosno sažeta izmišljena priča u [[Proza|prozi]] ili [[stih]]u, koja prikazuje [[životinje]], [[Legendarno stvorenje|legendarna stvorenja]], [[biljke]], nežive objekte ili sile prirode koje su [[Antropomorfizam|antropomorfizirane]]. Ona ilustruje ili vodi do određene [[moral]]ne lekcije („pouke"), koja se na kraju može eksplicitno dodati kao sažeta [[Maksima (filozofija)|maksima]] ili [[izreka]]. Basna se razlikuje od [[Parabola|parabole]] po tome što potonja ''isključuje'' životinje, biljke, nežive predmete i sile prirode kao aktere koji preuzimaju govor ili druge moći ljudi. Nasuprot tome, [[priča o životinjama]] posebno uključuje životinje koje govore kao likovi. Upotreba nije uvijek bila tako jasno razgraničena. U verziji [[Novi zavjet|Novog zavjeta]] [[King James Version|kralja Jamesa]], " {{Jezik|grc|μῦθος}} " (" ''[[Mit|mythos]]''") [[Prevođenje|prevodioci]] su preveli kao "basnu" <ref>For example, in ''[[First Epistle to Timothy|First Timothy]]'', "neither give heed to fables...", and "refuse profane and old wives' fables..." (1 Tim 1:4 and 4:4, respectively).</ref> u [[Prva poslanica Timoteju|Prvoj poslanici Timoteju]], [[Druga poslanica Timoteju|Drugoj poslanici Timoteju]], [[Poslanica Titu|Poslanici Titu]] i [[Prva Petrova poslanica|Prvoj Petrovoj poslanici]].<ref> Strong's 3454. μύθος muthos moo’-thos; perhaps from the same as 3453 (through the idea of tuition); a tale, i.e. <u>fiction</u> ("myth"):—fable.<br />"For we have not followed cunningly devised fables, when we made known unto you the power and coming of our Lord Jesus Christ, but were eyewitnesses of his majesty." (2nd Peter 1:16)</ref> Osoba koja piše basne je '''basnopisac''' . == Historija == Basna je jedan od najtrajnijih oblika [[Folklor|narodne književnosti]], i rasprostranjen je, slažu se savremeni istraživači,<ref>''[https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9783110855852_A19624335/preview-9783110855852_A19624335.pdf Enzyklopädie des Märchens]'' (1977), see "Fabel", "Äsopica" etc.</ref> manje književnim antologijama nego usmenim prenosom. Basne se mogu naći u literaturi gotovo svake zemlje. Ovaj književni oblik se vremenom razvijao uz značajan doprinos različitih autora, uključujući [[Jean de La Fontaine|Jeana de La Fontainea]] i [[John Gay|Johna Gaya]], koji su adaptirali ranije basne. Basne su također imale ulogu u društvenoj kritici, naročito za vrijeme [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljstva]] kada su postale sredstvo za indoktrinisanje društvenih vrijednosti i promišljanje o klasnim odnosima. U savremenom dobu, basne su adaptirane u različite umjetničke forme, uključujući kratke animirane filmove, te nastavljaju uticati na narativnu umjetnost prenošenjem pouka relevantnih za savremena pitanja. One su i danas ostale značajan kulturni fenomen koji objedinjuje univerzalne teme, te na jedinstven način prenosi različite poruke društvu kao cjelini.<ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Fable {{!}} Literature and Writing {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=7. 7. 2026}}</ref> [[Datoteka:Fabel_van_de_smid_en_de_hond.jpg|mini|218x218px| Štampana slika ''basne o kovaču i psu'' iz XVI vijeka <ref>{{Cite web|url=https://lib.ugent.be/viewer/archive.ugent.be:B04BBED2-F681-11E9-9639-C36B765DA7FD#?c=&m=&s=&cv=&xywh=-675,0,4065,2270|title=Fabel van de smid en de hond|website=lib.ugent.be|access-date=28. 9. 2020}}</ref>]] == Fabulisti == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> File:Velázquez_-_Esopo_(Museo_del_Prado,_1639-41).jpg|[[Ezop]], autor [[Diego Velázquez|Velázquez]] File:Valmiki_Ramayana.jpg|[[Valmiki]] File:Jean-de-la-fontaine.jpg|[[Jean de La Fontaine]] File:Sulkhan Saba, 1700s miniature.jpg|[[Sulkhan-Saba Orbeliani]] File:John_Gay_-_Project_Gutenberg_eText_13790.jpg|[[John Gay]] File:Christian_Fürchtegott_Gellert.jpg|[[Christian Fürchtegott Gellert]] File:Lessing_in_blue.jpg|[[Gotthold Ephraim Lessing]] File:Krafft_the_Elder_Ignacy_Krasicki_(detail).jpg|[[Ignacy Krasicki]] File:DositejObradović.jpg|[[Dositej Obradović]] File:Samaniego.jpg|[[Félix María de Samaniego]] File:Tomas_de_Iriarte_Joaquin_Inza.jpg|[[Tomás de Iriarte y Oropesa]] File:Claris de Florian by Delignon after Queverdo.png|[[Jean-Pierre Claris de Florian]] File:Ivan_Krylov.jpg|[[Ivan Krylov]] File:Andersen-hc.jpg|[[Hans Christian Andersen]] File:Abierce.jpg|[[:en:Ambrose Bierce|Ambrose Bierce]] File:Joel_Chandler_Harris_("Uncle_Remus").jpg|[[Joel Chandler Harris]] File:Wladyslaw Reymont 1897 (71364799) (cropped).jpg|[[Władysław Reymont]] File:Felix_Salten_1910.jpg|[[Felix Salten]] File:Don_Marquis.jpg|[[Don Marquis]] File:James_Thurber_NYWTS.jpg|[[James Thurber]] File:GeoreOrwell.jpg|[[George Orwell]] </gallery> == Također pogledajte == * [[Alegorija]] * [[Mudrost]] * [[Avijan]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Proširiti sekciju}}{{Narativ}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Fables}} [[Kategorija:Književnost]] [[Kategorija:Književne vrste]] [[Kategorija:Književni pojmovi]] f4xiyae6ki5sxw642pq7m1u9sypx3ud 0 15974 3914656 3904051 2026-07-26T15:45:37Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914656 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Balkana | drugo_ime = Balkana jezero | slika = Balkana2.jpg | alt = Veliko jezero na Balkani | opis = Veliko jezero | lokacija = [[Mrkonjić Grad]], [[Bosna i Hercegovina]] | grupa = Veliko jezero i Malo jezero | koordinate = {{coord|44|24|55|N|17|02|59|E|region:BA_type:waterbody|display=inline,title}} | vrsta = [[jezero]] | sliv = | države_sliva = | agencija = | oznaka = | površina = 0,056 | dubina = | maks_dubina = | zapremina = | vrijeme_zadržavanja = | slanost = | obala = | nadmorska_visina = 750 | zamrznuto = | ostrva = | sekcije = Veliko jezero; Malo jezero | rovovi = | klupe = | gradovi = [[Mrkonjić Grad]] | pushpin_karta = Bosna i Hercegovina | pushpin_oznaka = Balkana | pushpin_oznaka_pozicija = right | pushpin_karta_alt = Položaj Balkane u Bosni i Hercegovini | pushpin_karta_opis = Položaj Balkane u Bosni i Hercegovini | širina_stepeni = 44 | širina_minuta = 24 | širina_sekundi = 55 | širina_SJ = N | dužina_stepeni = 17 | dužina_minuta = 02 | dužina_sekundi = 59 | dužina_IZ = E | veb-sajt = | reference = | mapframe = yes }} '''Turističko rekreativni centar Balkana''' dio je gornjosansko-plivske turističke zone, a smješten je pored nekadašnjeg Puta AVNOJ-a (Jajce – Mrkonjić Grad – Bihać). Udaljen je 5&nbsp;km od [[Mrkonjić Grad]]a i izletište je u tom kraju. Balkanu čine dva ovalna vještačka jezera: ''Veliko'' i ''Malo'', ukupne površine 56.000 m². Smještena su u dolini planine [[Lisina (planina)|Lisina]]. Izgrađena su 50-ih godina [[20. vijek]]a. Napajaju se iz planinskih potoka ''Cjepalo'' i ''Skakavac'' i iz sublakustrijskih izvora ispod Velikog jezera. Jedina otoka je Crna Rijeka, koja teče u pravcu jug-sjever i nakon 17&nbsp;km se ulijeva u [[Vrbas]]. Omeđena su pašnjacima, te gustim hrastovim i četinarskim šumama. Manji dio jezera uređen je kao kupalište, a veći je bogat pastrmkom.<ref>* http://www.bistrobih.ba/nova/balkana-mrkonjic-grad/</ref> U julu i augustu temperatura vode u Malom jezeru dostiže 20&nbsp;°C, pa je tada pogodna za kupanje. Veliko jezero je bogato raznim vrstama ribe: [[Amur (riba)|amur]], [[Linjak (riba)|linjak]], [[pastrmka]].<ref>* http://apartmani-galic-balkana.com/balkana {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222210440/http://apartmani-galic-balkana.com/balkana |date=22. 2. 2015 }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20060116025356/http://www.skijanje.co.yu/Ski_Centri/BiH/balkana.htm Skijanje - Balkana] * [http://www.mrkonjicgrad.com/informacije/smjestajni_kapaciteti/motel_balkana/ Motel Balkana TCAD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029091801/http://www.mrkonjicgrad.com/informacije/smjestajni_kapaciteti/motel_balkana/ |date=29. 10. 2007 }} * [https://www.visitmycountry.net/bosnia_herzegovina/bh/index.php/biznis/57-o-bih/priroda/jezera/658-balkana Balkana na visitmycountry.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129122211/https://www.visitmycountry.net/bosnia_herzegovina/bh/index.php/biznis/57-o-bih/priroda/jezera/658-balkana%7C |date=29. 11. 2021 }} {{Hidrografija BiH}} [[Kategorija:Mrkonjić Grad]] [[Kategorija:Vještačka jezera u Bosni i Hercegovini]] ablwbnpxpykxgc64g1iw2e4mmj2dn6w 0 17026 3914878 3901496 2026-07-26T17:28:24Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914878 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Riječce''' su riječi koje su postale od [[Prilozi|priloga]] ili [[Veznici|veznika]] i služe da se njima iznese lični stav prema sadržaju rečenice. == Upotreba == [[Datoteka:Frequency of demonstratives3.jpg|mini|230px|Dijagram čestoće upotrebe pokazuje da se prezentativ ''eto'' znatno češće koristi u [[pisanje|pisanom]] [[jezik]]u<ref name=KordKnjiga/>]] Koriste se za: * pokazivanje: ''evo'', ''eto'', ''eno''<ref name=KordKnjiga>{{cite book |last=Kordić |first=Snježana |year=2002 |title=Riječi na granici punoznačnosti |chapter=Prezentaivi ''evo/eto/eno'' |url=http://bib.irb.hr/datoteka/426493.Kordic_Rijeci_na_granici_punoznacnosti.pdf |format=PDF |location=Zagreb |publisher=Hrvatska sveučilišna naklada |pages=93–128 |doi=10.2139/ssrn.3467413 |isbn=953-169-073-1 |oclc=54680648 |ol=2863537W |accessdate=1. 7. 2026 |archive-date=4. 6. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604231726/http://bib.irb.hr/datoteka/426493.Kordic_Rijeci_na_granici_punoznacnosti.pdf |url-status=dead }}</ref> * isticanje suprotnosti: ''međutim'', ''pak'' * posebno isticanje: ''bar(em)'' * izuzimanje: ''jedino'', ''samo'' * odricanje: ''ne'', ''nipošto'', ''nikako'' * pitanje (upitne): ''li'', ''zar'' * modalne: ''da'', ''dakako'', ''uistinu'', ''nesumnjivo'', ''svakako'', ''nesporno'', ''jamačno'', ''zaista'' == Također pogledajte == * [[Gramatika]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Vrste riječi}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gramatika]] [[Kategorija:Vrste riječi]] t5pj8q6o0ro5931fzpjkr1k93sprjii 0 17165 3914585 3904418 2026-07-26T12:36:12Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914585 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Srpska demokratska stranka | izvorno_ime = Volja naroda | logo = Logo of the Serb Democratic Party (Krajina, variant).svg | teskt = | skraćenica = SDS, SDS VN | predsjednik = [[Branko Blanuša]]<ref name="BB">{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/branko-blanusa-novi-predsjednik-sds/|title=Branko Blanuša novi predsjednik SDS|date=28. 12. 2025|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=28. 12. 2025}}</ref> | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = [[Želimir Nešković]]<br>[[Ognjen Bodiroga]] | predsjedavajući = | generalni_sekretar = [[Zoran Latinović]] | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = [[Radovan Karadžić]] | osnovana = {{Početni datum i godine|1990|7|12}} | raspuštena = | prethodnik = | nastala_iz = | nasljednik = | spojena_u = | slogan = "Sviće" | himna = | sjedište = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Istočno Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = Trg Ilidžanske brigade | novine = | mladi_ogranak = Aktiv mladih SDS-a | ženski_ogranak = Aktiv žena SDS-a | seniorski_ogranak = | broj članova = ~40.000 | politička_pozicija = {{ubl|class=nowrap| |[[Desni centar]]<ref>{{cite web|url=https://santandertrade.com/en/portal/analyse-markets/bosnia-and-herzegovina/political-outline|title=Bosnian Herzegovinian political outline|website=Santander|access-date=15. 7. 2025|archive-date=25. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241225160805/https://santandertrade.com/en/portal/analyse-markets/bosnia-and-herzegovina/political-outline|url-status=dead}}</ref> - [[desnica]]<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2014/oct/08/bosnia-herzegovina-elections-the-worlds-most-complicated-system-of-government|title=Bosnia and Herzegovina: the world's most complicated system of government?|work=[[The Guardian]]|date=8. 10. 2014|last1=Nardelli|first1=Alberto|last2=Dzidic|first2=Denis|last3=Jukic|first3=Elvira|access-date=11. 10. 2018}}</ref><ref>{{cite book|last=Arnautović|first=Suad|date=2018|chapter=The Presidentialisation of Political Parties in Bosnia and Herzegovina: A Mitigated Presidentialism|editor-last=Passarelli|editor-first=Gianluca|title=The Presidentialisation of Political Parties in the Western Balkans|page=[https://books.google.com/books?id=YsFqDwAAQBAJ&pg=PA87 87]|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=978-3-319-97352-4}}</ref> |'''Prijašnje:''' |[[Krajnja desnica]] }} | ideologija = [[Srpski nacionalizam]]<ref name="Nordsieck">{{Cite web|url=http://www.parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-rs.html|title=Bosnia–Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|year=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=11. 10. 2018|archive-date=15. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215042139/http://www.parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-rs.html|url-status=bot: unknown}}</ref><br>[[Konzervativizam]]<ref name="Nordsieck"/><br>[[Proevropejstvo]]<ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2018/09/24/key-political-parties-09-21-2018/|title=Key political parties|last=BIRN|date=24. 9. 2018|website=Balkan Insight|language=en-US|access-date=15. 7. 2025}}</ref><br>'''Prijašnje:'''<br>[[Ultranacionalizam]]<ref name="The New York Times">{{Cite news|date=21. 7. 1997|title=Bosnia Serbs Oust Leader From Her Party|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1997/07/21/world/bosnia-serbs-oust-leader-from-her-party.html|access-date=19. 6. 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref name="HTSRSOLFHP">{{Cite news|title=Holbooke to seek removal of Bosnian Serb leader|url=https://www.irishtimes.com/news/holbooke-to-seek-removal-of-bosnian-serb-leader-1.67958|access-date=19. 6. 2021|newspaper=The Irish Times|language=en}}</ref><br>[[Separatizam]]<ref name="Nordsieck"/><ref name="HTSRSOLFHP" /><br>[[Islamofobija]]<br>[[Kroatofobija]] | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}|border=darkgray}} | sestrinske_stranke = [[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)|SDS Hrvatske]] {{Malo|(do 1995)}}<br>[[Srpska demokratska stranka (Srbija)|SDS Srbije]] {{Malo|(do 2003)}} | skupština1 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|2|42|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|1|15|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|11|83|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}}} | skupština4 = [[Skupština Brčko distrikta|Skupština BD]] | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|1|31|#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}}} | skupština5 = | broj_mandata5 = | skupština6 = | broj_mandata6 = | skupština7 = | broj_mandata7 = | skupština8 = | broj_mandata8 = | zastava = Flag of the Serb Democratic Party.svg | veb-sajt = [http://www.sds.rs/ sds.rs] }} '''Srpska demokratska stranka''' ([[Ćirilica|ćir]]. '''Српска демократска странка'''), skraćeno '''SDS''' ([[Ćirilica|ćir]]. '''СДС'''), jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] politička stranka osnovana 12. jula 1990. sa sjedištem na [[Pale (Republika Srpska)|Palama]], [[Istočno Sarajevo]]. Stranka je pod sankcijama [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] zbog "neuspjeha u hapšenju i predaji osumnjičenih za ratne zločine međunarodnom tribunalu". Sankcije zabranjuju bilo kakav transfer sredstava i materijala iz Sjedinjenih Američkih Država SDS-u i obrnuto.<ref>{{Cite web|url=https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=8811|title=Sanctions List Search - SERB DEMOCRATIC PARTY|website=sanctionssearch.ofac.treas.gov|access-date=15. 7. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-dec-17-fg-bosnia17-story.html|title=US Places Sanctions on Bosnian Serb Officials|website=L.A. Times|publisher=Associated Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026001317/http://articles.latimes.com/2004/dec/17/world/fg-bosnia17|archive-date=26. 10. 2015|url-status=live|access-date=27. 11. 2015|quote="State Department spokesman Richard Boucher said that, under the sanctions, any assets the Serbian Democratic Party had in the United States would be frozen. In addition, he said, any members of that party or its partner, the Party for Democratic Progress, would be banned from entering the United States."}}</ref> Stranka se nalazi na spisku ''posebno određenih državljana i blokiranih osoba'' od strane američkog [[Ured za kontrolu strane imovine|Ureda za kontrolu strane imovine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.treasury.gov/ofac/downloads/sdnlist.pdf|title=Office of Foreign Assets Control black list|publisher=Office of Foreign Assets Control|access-date=12. 2. 2016}}</ref> Kako bi izbjegli sankcije, zvaničnici SDS-a osnovali su zaseban pravni subjekt pod nazivom '''SDS – Volja naroda''' (ćir. СДС - Воља народа) u 2020. == Historija == === Osnivanje === Osnivanje stranke počinje u [[Socijalistička Republika Hrvatska|SR Hrvatskoj]], gdje se angažuje [[Jovan Rašković]], koji je radio kao [[Psihijatrija|psihijatar]] u [[Split]]<nowiki/>u. Pored toga, postojali su odbori u [[Socijalistička Republika Slovenija|SR Sloveniji]] i [[Socijalistička Republika Srbija|SR Srbiji]]. Kasnije će se u maju 1990, na teritoriji [[Socijalistička republika Bosna i Hercegovina|SR Bosne i Hercegovine]] (SRBiH), osnovati Inicijativni odbor stranke. Kao vođa stranke profilisao se u početku [[Vladimir Srebrov]] (pravo ime Milan Nikolić). Dana 28. juna 1990 održana je obnoviteljska skupština kulturnog udruženja "[[Prosvjeta]]" koju su pokrenuli profesor [[Filozofija|filozofije]] [[Aleksa Buha]] i književnik [[Vladimir Nastić]]. Veliki utjecaj u organizivanju stranke imalu su profesori [[Milorad Ekmečić]] i [[Nikola Koljević]]. Akademik [[Dobrica Ćosić]] ponudio je obojici da budu glavni agitatori stranke, poput Raškovića u Hrvatskoj. [[Radovan Karadžić]] je po profesiji bio [[Psihijatrija|psihijatar]] kao i Rašković. Karadžić je radio tada u pokretu "Zelenih". U početku Karadžić nije pokazivao interes u organizaciji stranke ali se smatra da je akademik Ćosić imao znatan utjecaj na promijenu mišljenja. Pored toga, radilo se pridobijanju [[Nenad Kecmanović|Nenada Kecmanovića]], koji je odbio pristupanje SDS-u te se priključio [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Savezu reformnih snaga Jugoslavije]] (SRSJ), stranci [[Ante Marković]]a. Nakon što je [[Stranka demokratske akcije]] (SDA) bila već formirana Karadžić poziva [[Alija Izetbegović|Aliju Izetbegovića]] na sastanak, a na zakazanom sastanku pojavio se i [[Muhamed Čengić]], s namjerom da ponudi koaliciju SDA i SDS-a. SDS je otvoreno pozivao na rušenje [[Komunizam|komunizma]]. Kasnije će na sastanku Izvršnog odbora "Prosvjete" Koljević, Ekmečić i dr. izvršiti pritisak na Srebrova da mjesto ustupi Karadžiću uz argument "da je veliki Srbin iz četničke porodice".<ref>{{Cite book|last=Mahić|first=Derviš|url=https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/33977/MicrosoftxWordx-xBKS4590-MASTERxOPPGxHvilkenxveixgxrxBosnia.DervisxMahic.pdf?sequence=1|title=Kojim putem ide Bosna|publisher=Univerzitet Oslo|year=2003|isbn=|location=Oslo|pages=14}}</ref> Naime, Karadžićev otac, Vuko,<ref>{{cite web|url=https://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:279208-Necu-da-pogazim-rec|title=Neću da pogazim reč|date=6. 8. 2008|publisher=Novosti|access-date=24. 3. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.monitor.co.me/index.php?option=com_content&view=article&id=1582:crnogorac-prodao-radovana&Itemid=2062|title=Crnogorac prodao Radovana|date=2. 4. 2010|publisher=Monitor|access-date=24. 3. 2016}}</ref> je bio [[Četnici|četnik]], tj. pripadnik desničarske vojske vlade [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] u egzilu tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i bio je zatvoren od strane poslijeratnog komunističkog režima tokom većeg dijela njegovog djetinjstva.<ref>{{Cite book|last=Donia|first=Robert J.|url=https://books.google.ba/books?id=FrpUBAAAQBAJ&redir_esc=y|title=Radovan Karadzic: Architect of the Bosnian Genocide|date=29. 9. 2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-07335-7|pages=25|language=en}}</ref> Srebrov je kasnije organizovao omladinsko krilo "Mlada Bosna", koja je trebala biti udarna pesnica stranke. Izjave Srebrova poput "neću da budem lider, već samo buntovnik svog naroda u BiH" prikazivalo je Karadžića kao politički umjerenijeg. Kasnije će Srebrov, pod utiskom da je iskorišten, prepustiti svoje mjesto u stranci Karadžiću.<ref>{{cite news|last1=Delalić|first1=Medina|last2=Šačić|first2=Suzana|title=Kako je nastao SDS Svi u državu (2|url=http://www.e-novine.com/feljton/32031-Kako-nastao-SDS-Svi-dravu.html|access-date=17. 7. 2017|work=Feljton knjige "Balkan bluz"|agency=[[e-novine.com]]|publisher=samizdat|date=10. 11. 2009|archive-date=18. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171218041537/http://www.e-novine.com/feljton/32031-Kako-nastao-SDS-Svi-dravu.html|url-status=dead}}</ref> Nakon konsultacija s [[Beograd]]<nowiki/>om, Karadžić organizuje, uz prisustvo Raškovića ([[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)|SDS Hrvatske]]) i historičara [[Rastislav Petrović|Rastislava Petrovića]] veliki miting u [[Banja Luka|Banja]] [[Banja Luka|Luci]] uz slogan "BiH u Jugoslaviji". Okupljenima su se obratili parolama: "Tući ćemo se pošteno", "Srpski narod ima pravo na svoju državu", "Niko nas ne može odvojiti od Jugoslavije".<ref>{{cite news|last1=Delalić|first1=Medina|last2=Šačić|first2=Suzana|title=Duhovni krov "Velike Srbije" (6)|url=http://www.e-novine.com/feljton/32506-Duhovni-krov-Velike-Srbije.html|access-date=17. 7. 2017|work=Feljton knjige "Balkan bluz"|agency=[[e-novine.com]]|publisher=samizdat|date=24. 11. 2009|archive-date=17. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017150552/http://www.e-novine.com/feljton/32506-Duhovni-krov-Velike-Srbije.html|url-status=dead}}</ref> [[Radovan Karadžić]] 12. jula 1990. službeno osniva Srpsku demokratsku stranku u Bosni i Hercegovini. Stranka je imala za cilj ujedinjenje [[Srbi u Bosni i Hercegovini|srpske zajednice]] u [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], kao što je to učinila [[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)|Srpska demokratska stranka]] [[Jovan Rašković|Jovana Raškovića]] sa [[Srbi u Hrvatskoj|Srbima]] u [[Socijalistička Republika Hrvatska|Hrvatskoj]], i ostanak u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]] (kao "Treća Jugoslavija" sa [[Srbija i Crna Gora|Srbijom i Crnom Gorom]] ), u slučaju proglašenja nezavisnosti tih republika od federacije.<ref>{{Cite web|url=https://vesti-online.com/Vesti/Srbija/121591/Raskoviceva-SDS-obnovljena-u-Beogradu|title=Raškovićeva SDS obnovljena u Beogradu|date=5. 3. 2011|publisher=Vesti online|language=sr|access-date=21. 8. 2018|archive-date=7. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307155643/https://vesti-online.com/Vesti/Srbija/121591/Raskoviceva-SDS-obnovljena-u-Beogradu|url-status=dead}}</ref> === Prijeratni period === Tokom septembra 1991, SDS je počeo osnivati razne "[[Srpska autonomna oblast|Srpske autonomne oblasti]]" širom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Nakon što je [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupština SR Bosne i Hercegovine]] glasala za Memorandum o suverenitetu 15. oktobra 1991, srpski poslanici konstituirali su srpski blok od ukupno 83 poslanika (pretežno iz SDS-a, [[Srpski pokret obnove|Srpskog pokreta obnove]], [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske partije]] i [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]]), te donijeli ''[[s:Odluka o osnivanju Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini|Odluku o osnivanju Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini]]'' 24. oktobra 1991. u [[Sarajevo|Sarajevu]], kako bi isključivo predstavljala [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbe u Bosni i Hercegovini]]. Sljedećeg mjeseca, Srbi u BiH su održali [[Plebiscit srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 1991.|pebiscit]] koji je rezultirao ogromnom većinom glasova za ostanak u zajedničkoj državi Jugoslaviji. U decembru 1991, rukovodstvo SDS-a sastavilo je strogo povjerljivi dokument pod nazivom "''Za organizaciju i djelovanje organa srpske nacije u Bosni i Hercegovini u vanrednim okolnostima''". Ovo je bio centralizirani program preuzimanja svake općine u zemlji sa većinskim srpskim stanovništvom, stvaranjem [[Vlada u sjeni|vlade u sjeni]] i paravladinih struktura putem raznih "kriznih štabova", te pripremom naroda za preuzimanje u koordinaciji s [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenskom narodnom armijom]] (JNA).<ref>{{Cite book|last=Gow|first=James|title=The Serbian Project and Its Adversaries: A Strategy of War Crimes|publisher=McGill-Queen's University Press|year=2003|isbn=1850654999|location=Montreal|pages=122–123}}</ref> Usvajanjem Memoranduma o suverenitetu, Bosna i Hercegovina se obavezala održati [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti]] 29. februara i 1. marta 1992. Prije toga, Skupština srpskog naroda u BiH (kasnije [[Narodna skupština Republike Srpske]], NSRS) usvojila je 9. januara [[s:Deklaracija o proglašenju Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini|''Deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini'']], federalne jedinice u sastavu Jugoslavije. Kasnije će biti preimenovana u [[Republika Srpska (1992–1995)|Republika Srpska]]. === Ratni period === {{Glavni|Rat u Bosni i Hercegovini}}{{Proširiti sekciju}} === Poslijeratni period === Poslije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], SDS je postala jedna od vodećih stranaka u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Poslije [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|općih izbora 1998]], na čelu sa [[Dragan Kalinić|Draganom Kalinićem]] SDS odlazi u [[Opozicija (politika)|opoziciju]].<ref>{{cite web|url=http://www.sdsrs.com/sr/67.istorijat.html|title=Историјат|website=Zvanična stranica|archive-url=https://web.archive.org/web/20170718133051/http://www.sdsrs.com/sr/67.istorijat.html|archive-date=18. 7. 2017|url-status=dead|access-date=20. 7. 2017}}</ref> Na vlast se privremeno vraća nakon izbora [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|2000.]] i [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.|2002.]] Nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006.|općih izbora 2006]], na čelu sa [[Dragan Čavić|Draganom Čavićem]], SDS se vraća u opoziciju i tamo ostaje. Čavićev SDS se djelimično distancirao od prošlosti svoje stranke, tako da je 2004. priznao [[Genocid u Srebrenici|genocid]] počinjen nad [[Bošnjaci|bošnjačkim stanovništvom]] u [[Genocid u Srebrenici|Srebrenici]].<ref>{{cite news|last1=Smoljanović|first1=Stanko|title=Čavić priznao masakr u Srebrenici|url=http://www.dw.com/bs/%C4%8Davic-priznao-masakr-u-srebrenici/a-2485548|access-date=20. 7. 2017|agency=[[Deutsche Welle]]|date=23. 6. 2004}}</ref> Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006.|općim izborima 2006.]] SDS je izgubio status vodeće stranke u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] i glavne srpske stranke u Bosni i Hercegovini, u korist [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] (SNSD), kojeg predvodi [[Milorad Dodik]].<ref>{{Cite book|last=Eralp|first=Doğa U.|title=Politics of the European Union in Bosnia-Herzegovina: Between Conflict and Democracy|url=https://archive.org/details/politicsofeurope0000eral|publisher=Lexington Books|year=2012|isbn=978-0-7391-4945-4|page=[https://archive.org/details/politicsofeurope0000eral/page/n36 21]}}</ref> Uprkos manjim dobicima na izborima [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|2010.]] i [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|2014]], stranka je do [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|2018.]] pala na ispod 20% mandata u NSRS, što je najniži broj poslaničkih mjesta u njenoj historiji. == Ideologija == Historijski gledano, stranka je imala snažnu [[Ultranacionalizam|ultranacionalističku]], [[Separatizam|separatističku]] i [[Islamofobija|islamofobnu]] ideologiju.<ref name="The New York Times">{{Cite news|date=21. 7. 1997|title=Bosnia Serbs Oust Leader From Her Party|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1997/07/21/world/bosnia-serbs-oust-leader-from-her-party.html|access-date=19. 6. 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|title=Holbooke to seek removal of Bosnian Serb leader|url=https://www.irishtimes.com/news/holbooke-to-seek-removal-of-bosnian-serb-leader-1.67958|access-date=19. 6. 2021|work=The Irish Times|language=en}}</ref> Stranka je nekoliko godina nakon rata promijenila stavove sa [[Krajnja desnica|krajnje desnice]] na umjerenije [[Konzervativizam|konzervativne]], a neki od tih stavova čak idu u korist cijele Bosne i Hercegovine, a ne samo [[Republika Srpska|Republike Srpske]], a možda je jedan od najvećih promotora tog pristupa i jedan od visokih stranačkih zvaničnika, [[Dragan Mektić]]. == Spisak predsjednika == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |# ! colspan="2" rowspan="2" |Predsjednik ! colspan="3" |Mandat |- !Od !Do !Trajanje |- !1. |[[Datoteka:Evstafiev-Radovan Karadzic 3MAR94.jpg|bez okvira|127x127piksel]] |[[Radovan Karadžić]]<br>{{Malo|(r. 1945)}} |12. juli 1990. |19. juli 1996. |6 godina i 7 dana |- !2. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Aleksa Buha]]<br>{{Malo|(r. 1939)}} |19. juli 1996. |1. juli 1998. |1 godina, 11 mjeseci, 12 dana |- !3. |[[Datoteka:Dragan Kalinic crop.jpeg|bez okvira|133x133piksel]] |[[Dragan Kalinić]]<br>{{Malo|(r. 1948)}} |1. juli 1998. |20. juli 2004. |6 godina i 19 dana |- !4. |[[Datoteka:Dragan Čavić cropped.jpg|bez okvira|133x133piksel]] |[[Dragan Čavić]]<br>{{Malo|(r. 1958)}} |20. juli 2004. |15. decembar 2006. |2 godine, 4 mjeseca i 25 dana |- !5. |[[Datoteka:Mladen Bosic-mc.rs.jpg|bez okvira|138x138piksel]] |[[Mladen Bosić]]<br>{{Malo|(r. 1961)}} |15. decembar 2006. |8. oktobar 2016. |9 godina, 9 mjeseci i 23 dana |- !6. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Vukota Govedarica]]<br>{{Malo|(r. 1976)}} |23. oktobar 2016. |30. juni 2019. |2 godine, 8 mjeseci i 7 dana |- !7. |[[Datoteka:Mirko Šarović (cropped).jpg|bez okvira|123x123piksel]] |[[Mirko Šarović]]<br>{{Malo|(r. 1956)}} |30. juni 2019. |12. novembar 2022 |3 godine, 4 mjeseca i 13 dana |- !8. |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Milan Miličević]]<br>{{Malo|(r. 1963)}} |12. novembar 2022 |13. juli 2025. |2 godine, 8 mjeseci i 1 dan |- !- |[[Datoteka:No_image.png|100x100piksel]] |[[Jovica Radulović]]<br>{{Malo|(r. 1983)}}<br>{{Malo|''(vršilac dužnosti)''}} |13. juli 2025.<ref name="JR">{{Cite web|url=https://rtvbn.com/4078851/milan-milicevic-podnio-neopozivu-ostavku-na-mjesto-predsjednika-srpske-demokratske-stranke|title=Milan Miličević podnio neopozivu ostavku na mjesto predsjednika Srpske demokratske stranke|website=BN|access-date=15. 7. 2025}}</ref> |28. decembar 2025. |{{ayd|2025|7|13|2025|12|28}} |- !9. |[[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|130x130piksel]] |[[Branko Blanuša]]<br>{{Malo|(r. 1969)}} |28. decembar 2025.<ref name="BB" /> |''trenutno'' |{{ayd|2025|12|28}} |} == Izbori == {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] * [[Srpska demokratska stranka (Hrvatska)]] * [[Srpska demokratska stranka (Srbija, 1990)]] * [[Srpska demokratska stranka (Srbija, 2011)]] ==Literatura== *{{cite book|last1=Hadžifejzović|first1=Senad|authorlink1=Senad Hadžifejzović|title=Rat uživo|date=2002|publisher=Mladinska knjiga|location=Ljubljana|isbn=9958-9852-0-9|ref=harv}} *{{cite book|last1=Alibabić|first1=Munir|authorlink1=Munir Alibabić|title=Tajni rat za Bosnu i Hercegovinu između SDB BiH i KOS-a JNA|date=2014|publisher=samizdat|location=Sarajevo|isbn=978-9958-0321-0-3|ref=harv}} ==Reference== {{Refspisak}} [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke u Republici Srpskoj]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1990.]] [[Kategorija:Srpska demokratska stranka|*]] [[Kategorija:Separatizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpske nacionalističke stranke]] [[Kategorija:Nacionalističke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpske političke stranke u Bosni i Hercegovini]] 5mkwtd4mlirdeb8xpfe2ypnr7tm0vxc 0 17821 3914757 3901086 2026-07-26T17:00:35Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914757 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Jasna Diklić | slika = Jasna Diklic.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{nowrap|{{Datum rođenja i godine|1946|3|8}}}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[NR BiH]], [[Federativna narodna republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{nowrap|{{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajni_radovi = }} '''Jasna Diklić''' ([[Sarajevo]], 8. marta 1946) je [[Bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] pozorišna i filmska [[Glumac|glumica]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://historija.ba/d/743-rodena-jasna-diklic|title=Rođena Jasna Diklić|website=Historija.ba|language=bs|access-date=28. 6. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0226701/|title=Jasna Diklić iMDb|website=www.imdb.com|access-date=28. 6. 2026}}</ref> == Biografija == Jasna Diklić je rođena 8. marta 1946. godine u Sarajevu. Kao kći glumice i lutkarske producentice Amalije praktično je prohodala u teatru. Svoje prve prave glumačke korake napravila je na sceni sarajevskog Malog pozorišta gdje se odvijala praktična nastava poznatog Dramskog studija Festivala malih i eksperimentalnih scena MESS, čijoj je prvoj generaciji i sama pripadala, da bi glumu diplomirala na Odsjeku scenskih umjetnosti [[Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu|Filozofskog fakulteta u Sarajevu]].<ref name=":0" /> Jasna Diklić je direktorica Internacionalnog festivala srednjoškolskog teatarskog stvaralaštva JUVENTAFEST koji je osnovan 2013 godine. Prvi profesionalni angažman dobila je u [[Narodno pozorište u Banjoj Luci|Narodnom pozorištu]] u [[Banja Luka|Banja Luci]], 1969. godine, međutim, ubrzo se vraća na matičnu scenu Malog pozorišta koje će kasnije promijeniti ime u [[Kamerni teatar 55]]. Do 1992. godine na ovoj sceni ostvarila je na desetine uloga među kojima su nezaboravnim ostale one u ''Zagrljenicima'' [[Miodrag Žalica|Miodraga Žalice]], ''Djelovanju gama zraka na čudovišne nevene'' Paula Sindela, ''Brisanom putu'' Milice Novković, ''Plavoj Jevrejki'' [[Isak Samokovlija|Isaka Samokovlije]], kao i uloge u ''Vrhu Safeta Plakala'' u režiji Dubravka Bibanovića 1977. i ''Lutkinom bespuću'' Safeta Plakala u režiji Vladimira Milčina 1991. godine. Oba lika, prema riječima autora, pisana su upravo za Jasnu Diklić i otuda i vodi porijeklo njegovo opredjeljenje da u ratu, pišući sa režiserom Dubravkom Bibanovićem tekst prve predstave tek osnovanog [[SARTR]]-a, ''Sklonište'', kultni lik ove groteske Minu Hauzen profilira prema glumačkoj mjeri i glumačkom habitusu Jasne Diklić. Jasnina kreacija lika Mine Hauzen u Skloništu (koje je doživjelo 110 izvođenja u zemlji i 27 u inostranstvu), ponukala je Plakala da pred kraj rata napiše i njegovo drugo poglavlje pod naslovom ''Memoari Mine Hauzen'' koje će u režiji Zorana Bečića biti praizvedeno kao prvi mirnodopski projekat SARTR-a. Za ovu ulogu proglašena je Ženom 1997. godine u umjetnosti BiH.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.biografija.org/film/jasna-diklic/|title=Jasna Diklić Biografija|last=Hellasije|date=16. 5. 2021|website=Biografije Poznatih|language=sr-RS|access-date=28. 6. 2026}}</ref> Prvu ulogu u filmu imala je 1968. godine u filmu „Uđi, ako hoćeš“. Igrala je i u filmu „Vatrogasac“ iz 1983. godine. Igrala je u televizijskim serijama „Brisani prostor“ iz 1985. i „Sarajevske priče“ iz 1991. == Pozorišne uloge == '''godina, teatar, uloga, reditelj''' 1969, Poslije pada, Narodno pozorište Banja Luka, Predrag Dinulović 1972, Uticaj gama zraka na sablasne nevene, Tili, Kamerni teatar 55, Žarko Petan 1974, Kata Kapuralica, Mare, Kamerni teatar 55, Marko Fotez 1976, Hedda Gabler, gospođa Elvsted, Kamerni teatar 55, Mato Milošević 1981, Brisani put, Milina, Kamerni teatar 55, Slobodan Unkovski 1988, Plavokosa jevrejka, Hanuca, Kamerni teatar 55, Mira Erceg 1991, Lutkino bespuće, Nadežda, Kamerni teatar 55, Vladimir Milčin 1993, Sklonište, Mina Hauzen, Sarajevski ratni teatar, Dubravko Bibanović 1995, Pješice, seljanka, Kamerni teatar 55, Dino Mustafić 1996, Memoari Mine Hauzen, Sarajevski ratni teatar, Zoran Bečić 1996, Marija Terezija, Marija Terezija, Kamerni teatar 55, Gradimir Gojer 1997, Kralj umire, kraljica Margareta, Kamerni teatar 55, Dino Mustafić 1998, Pucanje duše, Hida, Kamerni teatar 55, Aleš Kurt 2000, Grad snova, prijateljica, Narodno pozorište Tuzla, Adis Bakrač 2001, Predsjednice, Erna, Kamerni teatar 55, Dino Mustafić 2005, Četvrta sestra, Babuška, Kamerni teatar 55, Dino Mustafić 2007, Ženidba, Fjokla Ivanovna, Narodno pozorište Sarajevo, Petar Veček 2010, Kamen, Vita, Kamerni teatar 55, Dino Mustafić 2011 Šta smo to učinili ,Kamerni teatar 55,Dino Mustafić 2013 Terorizam,Kamerni teatar 55, Dino Mustafić 2021 Snijeg ,Narodno pozorište Sarajevo,Dino Mustafić 2022 Heda Gabler ,Julle Tesman ,Narodno pozorište Sarajevo,Nermin Hamzagić 2022 Hasanaginice ,Narodno pozorište Sarajevo,Danilo Marunović 2023 Moj sin samo malo sporije hoda, Ana, Sarajevski ratni teatar,Ivan Plazibat<ref name=":1" /> == Filmovi i serije == *''Paviljon'' (2024) film *''Dedek gre na jug'' (2022) film *''Pun mjesec'' (2019) film *''[[Ne diraj mi mamu]]'' (2018) serija *''[[Lažni svjedok]]'' (2016) serija *''[[Kriza (TV-serija)|Kriza]]'' (2013) serija *''Šangaj'' (2012) film *''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' (2011) serija *''Kao da me nema'' (2010) film *''[[Nebo iznad krajolika]]'' (2006) film *''[[Dobro uštimani mrtvaci]]'' (2005) film *''[[Crna hronika (TV-serija)|Crna hronika]]'' (2004)serija *''[[Remake (film)|Remake]]'' (2003) film *''[[Viza za budućnost]]'' (2002) serija *''[[Savršeni krug]]'' (1997) film *''[[Sarajevske priče]]'' (1991) film *''Brisani prostor'' (1985)film *''Sabina K.(2015)'' film *''Uđi, ako hoćeš'' (1968) film<ref>{{Cite web|url=http://mojtv.hr/filmografija/glumac/27901/jasna-diklic.aspx|title=Jasna Diklić - Filmografija|website=mojtv.hr|language=hr|access-date=28. 6. 2026}}</ref> == Nagrade == *Nagrada Tmačin prsten za desetogodišnji angažman i očuvanje digniteta glumca (2004) *Nagrada Zlatni lovorov vijenac (za doprinos teatarskoj umjetnosti) 59. [[MESS]]-a (2019) *Nagrada za najbolju glumicu Pozorišne-Kazališne igre Jajce (2022) *Nagrada za najbolju glumicu Međunarodni festival malih scena Rijeka (2023) *Nagrada za najbolju glumicu Dani satire Fadila Hadžića, Kerempuh, Zagreb (2023) *Nagrada za najbolju glumicu Teatar fest "Petar Kočić" Banja Luka (2023) *Nagrada za najbolju glumicu Internacionalni teatarski susreti u Brčkom (1975) *Nagrada za životno djelo Kantona Sarajevo (2019) *Nagrada za najbolju glumicu Festival glumca u Konjicu (2024) *Nagrada "Adem Ćejvan" za životno djelo,Zenica (2011) == Također pogledajte == * == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == *{{Imdb name|id=0226701}} {{DEFAULTSORT:Diklić, Jasna}} [[Kategorija:Rođeni 1946.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke glumice]] [[Kategorija:Potpisnici Deklaracije o zajedničkom jeziku]] bsu4ndi81p5hiy48mhe5qfbvrbjirgd 0 18688 3914827 3904341 2026-07-26T17:18:52Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914827 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}}{{Preuređivanje}} {{Nedostaju_izvori}} {{Infokutija Olimpijske igre | ime = Olimpijske igre 1908. | slika = Olympic_games_1908_London.jpg | veličina_slike = 150 | alt = | opis_slike = | grad_domaćin = [[London]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | broj_država = 22 | broj_sportista = 2.088 | broj_sportova = 22 (24 discipline) | broj_takmičenja = 110 | otvaranje_igara = 27. april 1908. | zatvaranje_igara = 31. oktobar 1908. }} '''IV Olimpijske igre''' su održane u [[London]]u u [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]], iako je [[MOO]] prvobitno za domaćina igara odabrao [[Rim]] u [[Italija|Italiji]]. Međutim, zbog erupcije [[vulkan]]a [[Vezuv]]a [[1906]]. godine prilikom koje je gotovo uništen grad [[Napulj]], italijanska vlada odlučila je prenamijeniti sredstva namijenjena organizaciji Igara u obnovu i pomoć tom gradu. Stoga su Igre premještene u London. Iako su u to doba ove Igre smatrane petim po redu, naknadno je odlučeno da se [[OI 1906.|Olimpijske međuigre]] održane dvije godine ranije u [[Atina|Atini]] brišu iz službenog popisa [[Olimpijske igre|Olimpijskih igara]], te su od tada Igre redovno održavane isključivo s razmakom od 4 godine. Danas se Igre u Londonu nazivaju IV. Olimpijskim igrama. Na ovim Igrama je nastavljena tradicija ceremonijala otvaranja Igara uz defile takmičara, koji je prvi put održan dvije godine ranije u Atini. Ta tradicija zadržala se do danas, iako je na Igrama u Londonu bilo dosta kontroverzi oko te ceremonije. Naime, nekoliko reprezentacija odbilo je proći u defileu, iz različitih razloga: [[Finska|Finci]] su trebali defilirati pod [[Rusija|Ruskom]] zastavom i to su odbili, slično kao i [[Irska|Irci]] koji su odbili stupati pod zastavom [[Velika Britanija|Velike Britanije]]. [[Švedska|Šveđanima]] nije bila izvješena njihova zastava pa su i oni odbili defile, slično kao i takmičari iz [[SAD]], kojim je smetala činjenica da se njihova zastava (kao i sve druge) mora podići u čast kralja druge države. Ove Igre su pokazale važnost uspostave zajedničkih sudačkih pravila i sudačke službe sastavljene od sudaca iz različitih zemalja, a ne samo iz zemlje domaćina kako je to do tada bio slučaj. Najpoznatiji trenutak Igara bila je [[maraton]]ska utrka, u kojoj je do samog cilja vodio [[Dorando Pietri]], ali je potpuno iscrpljen u samom stadionu više puta pogrešno skrenuo. Na kraju su ga preko ciljne linije doslovno prenijela dva gledaoca, te je nesretnom Pietriju zbog te pomoći zlatna medalja oduzeta i dodijeljena drugoplasiranom [[Johnny Hayes|Johnnyju Hayesu]]. Pietri je kasnije ipak za svoj hrabri nastup nagrađen zlatnim pokalom od strane kraljevske porodice. Druga zanimljivost vezana uz maratonsku utrku bila je ta da bi se kraljevskoj porodici omogućio bolji pogled na tok utrke, staza je produžena na 42&nbsp;km i 195 metara umjesto do tada uobičajenih 40&nbsp;km. Iako su kasnije još neki maratoni održavani na različitim dionicama, [[IAAF]] je [[1921]]. godine donio odluku da se upravo ta udaljenost proglasi službenom maratonskom dionicom. Na ovim igrama po prvi put je uključen i jedan tradicionalno zimski sport, [[umjetničko klizanje]]. == Spisak sportova == {| | * [[atletika]] * [[boks]] * [[biciklizam]] * [[mačevanje]] * [[nogomet]] * [[gimnastika]] * [[hokej]] * [[hrvanje]] * [[jedrenje]] * [[jeu de paume]] (igra slična [[tenis]]u) * [[lacrosse]] * [[polo]] |width=20| |valign=top| * [[rackets]] (sport sličan [[skvoš]]u) * [[ragbi]] * [[streličarstvo]] * [[streljaštvo]] * [[plivanje]] * [[potezanje konopa]] * [[tenis]] * [[umjetničko klizanje]] * Utrke glisera * [[Vaterpolo na OI 1908.|vaterpolo]] * [[Veslanje na OI 1908.|veslanje]] |} == Zemlje učesnice == {| | * [[Datoteka:Flag of Argentina.svg|23px|border|alt=Argentina]] [[Argentina]] * [[Datoteka:Flag of Australasian team for Olympic games.svg|23px|border|alt=Australasia]] Australazija ([[Australija]] i [[Novi Zeland]]) * [[Datoteka:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px|border|alt=Austrija]] [[Austrija]] * [[Datoteka:Flag of Belgium.svg|23px|border|alt=Belgija]] [[Belgija]] * [[Datoteka:Flag of Bohemia.svg|23px|border|alt=Bohemija]] [[Bohemija]] * [[Datoteka:Canadian Red Ensign (1868-1921).svg|23px|border|alt=Kanada]] [[Kanada]] * [[Datoteka:Flag of Denmark.svg|23px|border|alt=Danska]] [[Danska]] * [[Datoteka:Flag of Russia.svg|23px|border|alt=Finska]] [[Finska]] |width=20| |valign=top| * [[Datoteka:Flag of France.svg|23px|border|alt=Francuska]] [[Francuska]] * [[Datoteka:Flag of the German Empire.svg|23px|border|alt=Njemačka]] [[Njemačka]] * [[Datoteka:Flag of the United Kingdom.svg|23px|border|alt=Velika Britanija]] [[Velika Britanija]] * [[Datoteka:Flag of Greece (1828-1978).svg|23px|border|alt=Grčka]] [[Grčka]] * [[Datoteka:Flag of Hungary (1867-1918).svg|23px|border|alt=Mađarska]] [[Mađarska]] * [[Datoteka:Flag of Italy (1861-1946).svg|23px|border|alt=Italija]] [[Italija]] * [[Datoteka:Flag of the Netherlands.svg|23px|border|alt=Holandija]] [[Holandija]] * [[Datoteka:Flag of Norway.svg|23px|border|alt=Norveška]] [[Norveška]] |width=20| |valign=top| * [[Datoteka:Flag of Russia.svg|23px|border|alt=Rusija]] [[Rusija]] * [[Datoteka:Flag of the United Kingdom.svg|23px|border|alt=Južna Afrika]] [[Južna Afrika]] * [[Datoteka:Flag of Sweden.svg|23px|border|alt=Švedska]] [[Švedska]] * [[Datoteka:Flag of Switzerland.svg|23px|border|alt=Švicarska]] [[Švicarska]] * [[Datoteka:Flag of the Ottoman Empire.svg|23px|border|alt=Turska]] [[Osmanlijsko carstvo]] * [[Datoteka:Flag of the United States (1896–1908).svg|23px|border|alt=SAD]] [[SAD]] |} == Spisak osvojenih medalja == (''Medalje domaćina posebno istaknute'') {| border="1" class="wikitable" cellpadding="2" cellspacing="0" |- bgcolor="#efefef" ! colspan=5 style="border-right:0px;";| Olimpijske igre 1908 | style="border-left:0px"; | [[Datoteka:Olympic rings.svg|50px]] |- bgcolor="#efefef" | '''Plasman''' | '''Država''' | bgcolor="gold" |[[Datoteka:Med_1.png|Zlato]] | bgcolor="silver" |[[Datoteka:Med_2.png|Srebro]] | bgcolor="CC9966" |[[Datoteka:Med_3.png|Bronza]] | '''Ukupno''' |-style="background:#ccccff" |align=right|1||[[Datoteka:Flag of the United Kingdom.svg|23px|border]] '''Velika Britanija''' ||'''56'''||'''51'''||'''38'''||'''145''' |- |align=right|2||[[Datoteka:Flag of the United States (1896–1908).svg|23px|border]] [[SAD]] ||23||12||12||47 |- |align=right|3||[[Datoteka:Flag of Sweden.svg|23px|border]] [[Švedska]] ||8||6||11||25 |- |align=right|4||[[Datoteka:Flag of France.svg|23px|border]] [[Francuska]] ||5||5||9||19 |- |align=right|5||[[Datoteka:Flag of the German Empire.svg|23px|border]] [[Njemačka]] ||3||5||6||14 |- |align=right|6||[[Datoteka:Flag of Hungary (1867-1918).svg|23px|border]] [[Mađarska]] ||3||4||2||9 |- |align=right|7||[[Datoteka:Canadian Red Ensign (1868-1921).svg|23px|border]] [[Kanada]] ||3||3||10||16 |- |align=right|8||[[Datoteka:Flag of Norway.svg|23px|border]] [[Norveška]] ||2||3||3||8 |- |align=right|9||[[Datoteka:Italy_flag_1861.png|23px|border]] [[Italija]] ||2||2||0||4 |- |align=right|10||[[Datoteka:Flag of Belgium.svg|23px|border]] [[Belgija]] ||1||5||2||8 |- |align=right|11||[[Datoteka:Flag_of_Australasian_team_for_Olympic_games.svg|23px|border]] Australazija ([[Australija]] i [[Novi Zeland]]) ||1||2||2||5 |- |align=right|12||[[Datoteka:Flag of Russia.svg|23px|border]] [[Rusija]] ||1||2||0||3 |- |align=right|13||[[Datoteka:Flag of Finland.svg|23px|border]] [[Finska]] ||1||1||3||5 |- <!-- predates Red Ensign --> |align=right|14||[[Datoteka:Flag of the United Kingdom.svg|23px|border]] [[Južna Afrika]] ||1||1||0||2 |- |align=right|15||[[Datoteka:Flag of Greece (1828-1978).svg|23px|border]] [[Grčka]] ||0||3||0||3 |- |align=right|16||[[Datoteka:Flag of Denmark.svg|23px|border]] [[Danska]] ||0||2||3||5 |- | rowspan="2" align=right|17||[[Datoteka:Flag of Bohemia.svg|23px|border]] [[Bohemija]] ||0||0||2||2 |- ||[[Datoteka:Flag of the Netherlands.svg|23px|border]] [[Holandija]] ||0||0||2||2 |- |align=right|19||[[Datoteka:Flag of Austria.svg|23px|border]] [[Austrija]] ||0||0||1||1 |- !colspan=2 |Ukupno||110||107||106||323 |} == Vanjski linkovi == * http://www.olympic.org/en/content/Olympic-Games/All-Past-Olympic-Games/Summer/London-1908 {{Olimpijske igre}} {{Commonscat|1908 Summer Olympics}} [[Kategorija:Ljetne olimpijske igre]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Engleskoj]] [[Kategorija:1908. u Engleskoj]] [[Kategorija:Ljetne olimpijske igre 1908.|*]] [[Kategorija:Sport u Londonu]] [[Kategorija:1908. u sportu]] t92yy0owmfskappbzx3bvw7p6k3ql6s 0 18990 3914849 3902664 2026-07-26T17:23:34Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914849 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} [[Datoteka:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|mini|200p|Pozorište.]] [[Datoteka:Bloktheatre.jpg|mini|200p|''The Theatre'' - Alexander Blok (1909).]] '''Pozorište''' ([[Grčki jezik|grč.]]: '''theatron''' izvedeno od riječi '''theásthai'''; ''gledati'') ili '''teatar''' je skupno ime za sve vrste [[Scenska umjetnost|scenske umjetnosti]] koje se izvode na pozornici u prisustvu publike. Pozorište je kolaborativni oblik izvedbene umjetnosti koji koristi izvođače uživo, obično glumce i glumice, da predstave iskustvo stvarnog ili zamišljenog događaja pred publikom uživo na određenom mjestu, često na pozornici. Izvođači mogu prenijeti ovo iskustvo publici kroz kombinacije gesta, govora, pjesme, muzike i plesa. Elementi umjetnosti, kao što su oslikana [[Pozorišna scenografija|scenografija]] i scenski rad, kao što je rasvjeta, koriste se kako bi se poboljšala fizikalnost, prisutnost i neposrednost iskustva.<ref>{{Cite journal|last=Carlson|first=Marvin|date=1. 9. 1986|title=Psychic Polyphony|url=https://journals.ku.edu/jdtc/article/view/1642|journal=Journal of Dramatic Theory and Criticism|language=en|pages=35–48|issn=0888-3203}}</ref> Specifično mjesto izvedbe također je nazvano riječju "pozorište". Moderno zapadnjačko pozorište dolazi, u velikoj mjeri, iz pozorišta [[Antička Grčka|antičke Grčke]], iz kojeg je pozajmilo tehničku terminologiju, klasifikaciju u žanrove i mnoge svoje teme, osnovne likove i elemente radnje. Pozorišni teoretičar Patrice Pavis definira teatralnost, pozorišni jezik, scensko pisanje i specifičnost pozorišta kao sinonimne izraze koji pozorište razlikuju od ostalih scenskih umjetnosti, [[književnost]]i i umjetnosti općenito.<ref>{{Cite book|last=Pavis|first=Patrice|url=http://archive.org/details/dictionaryofthea0000pavi|title=Dictionary of the theatre : terms, concepts, and analysis|date=1998|publisher=Toronto : University of Toronto Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-8020-4342-9}}</ref> == Vrste pozorišta == === Drama === [[Drama]] je specifičan način fikcije predstavljen u izvedbenom obliku.<ref>{{Cite book|last=Elam|first=Keir|url=http://archive.org/details/semioticsoftheat0000elam_y4s7|title=The semiotics of theatre and drama|date=1988|publisher=London ; New York : Routledge|others=Internet Archive|isbn=978-0-415-03984-0}}</ref> Termin dolazi od grčke riječi koja znači "''radnja''", a koja je izvedena od glagola δράω, ''dráō'', "činiti" ili "djelovati". Izvođenje drame u pozorištu, koju glumci izvode na sceni pred publikom, pretpostavlja kolaborativne načine produkcije i kolektivni oblik recepcije. Na strukturu dramskih tekstova, za razliku od drugih oblika književnosti, direktno utječe ova zajednička produkcija i kolektivna recepcija.<ref>{{Cite book|last=Pfister|first=Manfred|url=https://www.worldcat.org/oclc/17262645|title=The theory and analysis of drama|date=1988|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-32060-7|location=Cambridge [Cambridgeshire]|oclc=17262645}}</ref> Rana moderna tragedija [[Hamlet]] (1601), koju je napisao [[William Shakespeare]] i klasična atinska tragedija [[Kralj Edip]] (oko 429. p. n. e.), koju napisao [[Sofokle]] spadaju među remek djela dramske umjetnosti.<ref>{{Cite book|last=Fergusson|first=Francis|url=http://archive.org/details/ideaoftheaterstu0000ferg|title=The idea of a theater : study of ten plays; the art of drama in changing perspective|date=1949|publisher=Princeton : Princeton University Press|others=Internet Archive}}</ref> Nešto savremeni primjer je Dugo putovanje u noć, Eugenea O'Neilla (1956).<ref>{{Cite book|last=Burt|first=Daniel S.|url=http://archive.org/details/drama100rankingo0000burt|title=The drama 100 : a ranking of the greatest plays of all time|date=2008|publisher=New York : Facts On File|others=Internet Archive|isbn=978-0-8160-6073-3}}</ref> Nekada doživljavano žanrom [[Poezija|poezije]], dramsko pozorište je bilo u suprotnosti sa epskim i lirskim modusima još od Aristotelove Poetike (oko 335. godine p. n. e.). Upotreba riječi "drama" u užem smislu za označavanje određene vrste predstave datira iz 19. stoljeća. Drama se u tom smislu odnosi na predstavu koja nije ni komedija ni tragedija – na primjer, Zolina Tereza Rakin (1873) ili [[Anton Pavlovič Čehov|Čehovljev]] Ivanov (1887). U staroj Grčkoj, međutim, riječ drama je obuhvatala sve pozorišne predstave, tragične, komične ili bilo šta između. Drama se često kombinuje sa muzikom i plesom: drama se u operi gotovo u potpunosti pjeva; mjuzikli općenito uključuju i govorne dijaloge i pjesme; a neki oblici drame imaju usputnu muziku ili muzičku pratnju koja naglašava dijalog (npr. melodrama i japanski [[No|Nō teatar]]). U određenim periodima historije ([[Rimsko Carstvo|starorimski]] i [[Romantizam]]) neke drame su pisane ciljano kako bi se čitale, a ne gledale. === Tragedija === "Tragedija je, dakle, podražavanje ozbiljne i završene radnje koja ima određenu veličinu, govorom koji je otmjen i poseban za svaku vrstu u pojedinim dijelovima, licima koja djeluju a ne pripovedaju, a izazivanjem sažaljenja i straha vrši se pročišćavanje takvih afekata." - [[Aristotel]], O pjesničkom umijeću.<ref>{{Cite book|last=Aristotel|title=O pesničkoj umetnosti|publisher=DERETA|year=2008|location=Beograd|translator-last=Đurić|translator-first=Miloš}}</ref> Aristotelova fraza "za svaku vrstu u pojedinim dijelovima" je referenca na strukturalno porijeklo tragedije. U njeoj su govorni dijelovi napisani na atičkom dijalektu, dok su horski (recitovani ili pjevani) na dorskom dijalektu, te nepodudarnosti odražavaju različito religijsko porijeklo i poetičke mjere dijelova koji su spojeni u novu cjelinu, pozorišnu dramu. [[Datoteka:Kiyotsune SAKURAMA Kyusen.jpg|mini|Japanski No teatar zanimljiv je primjer neevropskog pozorišta]] Tragedija se odnosi na specifičnu tradiciju drame koja je odigrala jedinstvenu i važnu ulogu historijski u samodefinisanju zapadne civilizacije.<ref>{{Cite book|last=Banham|first=Martin edt|url=http://archive.org/details/cambridgeguideto0000banh|title=The Cambridge Guide to Theatre|date=1995|publisher=Cambridge ; New York : Cambridge University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-521-43437-9}}</ref> Ta tradicija je bila višestruka i diskontinuirana, ali se izraz često koristio za prizivanje snažnog efekta kulturnog identiteta i historijskog kontinuiteta. Od njenog nejasnog porijekla u atinskim pozorištima prije 2.500 godina, od kojih je preživio samo djelić djela [[Eshil]]a, Sofokla i [[Euripid]]a, preko njenih jedinstvenih artikulacija u djelima Shakespearea, [[Lope de Vega|Lopea de Vege]], Racinea i Schillera, do novijih naturalističkih tragedija Strindberga, Beckettovih modernističkih refleksija na smrt, gubitak i patnju i Müllerovih [[Postmodernizam|postmodernističkih]] prerada tragičkog kanona, tragedija je ostala značajna za kulturno eksperimentiranje, pregovore, borbe i promjene.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=Raymond|url=https://www.worldcat.org/oclc/898825609|title=Modern tragedy|date=1966|publisher=Chatto & Windus|isbn=0-7011-1260-3|edition=1st paperback ed|location=London|oclc=898825609}}</ref> === Komedija === Komedija je pozorišna vrsta koja u smiješnom ili podrugljivom tonu obrađuje društvene ili psihološke sukobe razrješavajući ih na vedar način. Za razliku od tragedije, koja se na ozbiljan način bavi nerješivim proturječjima ljudske sudbine i naginje metafizičkom uopćavanju, radnja i likovi komedije ironičnom relativizacijom ljudskih slabosti izravnije se vezuju za društvene navike određenog doba. Komedija i tragedija imaju dvosmislen međusobni odnos, kao što, među ostalim, pokazuju dvolični primjeri Shakespeareova ''Mletačkog trgovca'' ili Čehovljevog ''Višnjika,'' mnogobrojni mješoviti primjeri, da se i ne govori o tragikomediji. Sadržaj pojma komedija, njezini naglasci (na zapletu, običajima, značajima, situacijama, što vodi podjeli u različite vrste komedije) te njen status među dramskim vrstama mijenjaju se i tokom povijesti i u različitim kulturama.<ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=32554|title=komedija {{!}} Hrvatska enciklopedija|website=www.enciklopedija.hr|access-date=18. 12. 2021}}</ref> === Ostali oblici === Pored tradicionalne podjele pozorišta na tragediju, komediju i dramu u užem smislu, postoje i drugačije podjele. Klasična podjela na teatarske forme bila je podjela na [[Drama|dramu]], operu i [[balet]]. Savremene podjele na teatarske forme su fleksibilnije, pa se pod glavnim pozorišnim formama često podrazumijevaju dramsko pozorište, plesno pozorište (plesni teatar, moderni ples), muzičko pozorište (mjuzikl, opera, opereta), lutkarsko pozorište itd. Ali i ova podjela nije konačna. Bogatstvo i raznolikost pozorišnih formi i tradicija, kako evropskih tako i vanevropskih, savremenom gledaocu nudi ogroman broj formi, stilova i vrsta raznih pozorišnih oblika, njihovih mješavina i hibrida. == Također pogledajte == * [[Pozorišno tehničko osoblje]] == Vanjski linkovi == * [http://nps.ba/ Narodno pozorište Sarajevo] {{Commonscat|Theatre}} [[Kategorija:Kultura]] [[Kategorija:Umjetnost]] [[Kategorija:Pozorište]] [[Kategorija:Scenske umjetnosti]] m8z3iolu44ezxrb1010uhk1bblhy6u9 0 19298 3914684 3902703 2026-07-26T15:50:01Z WumpusBot 120674 /* Poštovanje */ razne ispravke 3914684 wikitext text/x-wiki {{Infokutija mitsko biće | ime = Dionis | slika = Dionysos Louvre Ma87 n2.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Rimska statua Dionisa iz drugog vijeka, po helenističkom modelu, [[Louvre]].<ref>Another variant, from the Spanish royal collection, is at the [[Museo del Prado]], Madrid: [[:File:Dioniso del tipo Madrid-Varese (M. Prado) 01.jpg|illustration]].</ref> | grupe = [[Olimpski bogovi]] | značaj = | podgrupe = | slična_bića = | roditelji = [[Zeus]] i [[Semela]] <br/> [[Zeus]] i [[Demetra]]<br/> [[Zeus]] i [[Perzefona]]<br/> [[Amon]] i [[Amalteja (mitologija)|Amalteja]] | suprug(a) = [[Arijadna (mitologija)|Arijadna]] | braća = | sestre = | mitologija = [[Grčka mitologija]] | prvi_put_prijavljeno = | ostala_imena = | država = | stanište = }} '''Dionis''' u [[Grčka mitologija|grčkoj mitologiji]] je jedan od [[Olimpski bogovi|dvanaest Olimpijaca]], [[stara Grčka|grčki]] [[bog]] plodnosti [[Zemlja (planeta)|Zemlje]], berbe grožđa, [[vegetacija|vegetacije]], [[vino|vina]],<ref>{{Cite news |url= https://www.britannica.com/topic/Dionysus|title=Dionysus {{!}} Greek mythology|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=28. 11. 2016}}</ref> žena, voćnjaka i voća, vegetacije, plodnosti, svečanosti, ludila, religioznih praznika i pozorište.<ref>Hedreen, Guy Michael. ''Silens in Attic Black-figure Vase-painting: Myth and Performance''. University of Michigan Press. 1992. {{ISBN|9780472102952}}. str. 1</ref><ref>James, Edwin Oliver. ''The Tree of Life: An Archaeological Study''. Brill Publications. 1966. str. 234. {{ISBN|9789004016125}}</ref> Rimljani su ga zvali Bakus (/ˈbækəs/ ili /ˈbɑːkəs/; [[Starogrčki jezik|starogrčki]]: <span lang="grc" dir="ltr">Βάκχος</span> )<ref>In Greek "both votary and god are called Bacchus". Burkert, str. 162. For the initiate as Bacchus, see [[Euripides]], ''[[Bacchae]]'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0006.tlg017.perseus-eng1:476-518 491]. For the god, who alone is ''Dionysus'', see [[Sophocles]], ''[[Oedipus Rex]]'' 211 and Euripides, ''Hippolytus'' 560.</ref> zbog ludnice koju je navodno izazvao zvanom baccheia. Kao Dionis Eleuterije ("oslobodilac"), njegovo vino, muzika i ekstatičan ples oslobađaju njegove sljedbenike od samosvesnog straha i brige i podrivaju opresivne stege moćnih.<ref>{{Cite book |last=Csapo |first=Eric |chapter-url=https://books.google.com/books?id=wzj7DAAAQBAJ&pg=PP1 |title=Theologies of Ancient Greek Religion |date=3. 8. 2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-71521-5 |editor-last=Eidinow |editor-first=Esther |location=New York |pages=118 |language=en |chapter=The 'Theology' of the Dionysia and Old Comedy}}</ref> Njegov ''Tirsus'', žezlo sa stabljikom komorača, ponekad namotano bršljanom i sa koje kaplje med, je i blagotvoran štap i oružje koje se koristi za uništavanje onih koji se protive njegovom kultu i slobodama koje on zastupa.<ref>Olszewski, E. (2019). [https://www.amphilsoc.org/sites/default/files/2020-03/attachments/Olszewski.pdf Dionysus’s enigmatic thyrsus]. ''Proceedings of the American Philosophical Society'', ''163''(2), 153–173.</ref> Vjeruje se da oni koji sudjeluju u njegovim misterijama postaju opsjednuti i opunomoćeni od samog boga.<ref>Sutton, str. 2, mentions Dionysus as The Liberator in relation to the city [[Dionysia]] festivals. In [[Euripides]], ''[[Bacchae]]'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0006.tlg017.perseus-eng1:370-385 379–385]: "He holds this office, to join in dances, [380] to laugh with the flute, and to bring an end to cares, whenever the delight of the grape comes at the feasts of the gods, and in ivy-bearing banquets the goblet sheds sleep over men."</ref> == Etimologija == [[Etimologija]] imena se izvodi od riječi ''Dio'' i ''nysos'' - tračka riječ za sina. Također poznat kao [[Bakho (mitologija)|Bakho]] i u [[grčka mitologija|grčkoj]] i u [[rimska mitologija|rimskoj mitologiji]]. Poznat nam je i pod drugim imenima, kao npr. '''Jakhus''' ili '''Zagrej'''. == Poštovanje == [[Datoteka:Exekias Dionysos Staatliche Antikensammlungen 2044 n2.jpg|mini|lijevo|210 px|Eksekija: Dionis. Ovo dno pehara je remek-djelo grčke umjetnosti, a prikazuje Dionisa na brodu i delfine.]] Dionis je bog mističnih religijskih rituala. Po tračkim misterijima on nosi "bossoris", lisičje krzno, koje simbolizira novi život. [[Dionizijske misterije]] ostali su jedne od najtajnijih mističnih kultova antičke Grčke. Mnogi historičari vjeruju da je Dionis sinestezija lokalnog grčkog božanstva prirode i mnogo jačeg božanstva iz Tračke ili Frigije, kao što je Sabozios. Općenito Grci vjeruju da je dionizijski kult u Grčku došao iz Anatolije. Po pričama, nakon rođenja, [[Zeus]] odnosi Dionisa u zemlju Nisa. Grčki koncept gdje se zemlja Nisa nalazi dopušta da ona bude [[Anatolija]], [[Libija]], [[Etiopija]], [[Arabija]]. To sugeriše da je namjerno postavljen u magičnu, daleku zemlju. Tragovi istih ili vrlo sličnih božanstava mogu se pronaći u [[Mikena|Mikeni]] i minojskoj kulturi. Dionis je u kulturi Grčke i njenih prethodnika prisutan dugo vremena (prije 1500. p. n. e.), ali uvijek ostaje donekle stran. Tipična dionizijska obilježja su bik, zmija, bršljan i vino. Dionis ima snažnu povezanost sa satirina, kentaurima i silenima. [[Satiri]] su po Grčkoj mitologiji poluljudi, poluživotinje, koji opsjedaju šume i prate Pana ili Dionisa. [[Hesiod]] ih naziva braćom planinskih nimfa te "Kuretesa", ali beznačajnom i ništavnom rasom. Satiri su muški sljedbenici Dionisa, njegove sljedbenice su [[Menada|Menade]]. Satiri nisu besmrtni, već mogu umrijeti. Seleni su tek stari satiri. [[Datoteka:Dionysos kantharos Louvre CA2981-2984.jpg|mini|210 px|Dionis se obično u grčkoj umjetnosti prikazuje sa peharom, grozdom i lirom, kao i Apolon.]] == Dolazak na svijet == Dolazak Dionisa na svijet je donekle čudan, čak i za grčku mitologiju, te izaziva teškoće u njegovom smještanju unutar panteona grčkih bogova. Njegova majka je [[Semela]], kćerka Kodmusa, sina kralja Fenikije i brata [[Evropa (mitologija)|Evrope]]. Semela je smrtnica, ljudskog je roda, dok je otac Dionisa Zeus, kralj bogova. Postoji nekoliko verzija priče o Dionisovom dolasku na svijet, međutim zajednička svima jest njegovo ponovno rađanje ([[uskrsnuće]]). To ponovno rađanje je i glavni razlog njegovog poštovanja u religijskim misterijima - smrt i uskrsnuće su bili elementi mističkog otkrivenja. Jedna od priča o Dionisu (iz [[orfej|orfičkih]] himna) govori kako je [[Hera]], Zeusova žena, ljubomorna na dijete koje nije bilo njeno poslala [[Titani|Titane]] da ga rastrgaju. Oni su dijete namamili igračkama i rastrgali ga na komadiće, te gotovo cijelog pojeli prije nego što ih je Zeus uspio rastjerati svojom božanskom grmljavinom. Jedini dio koji je spašen bilo je njegovo srce. Zeus je srce usadio u utrobu Semele i Dionis biva ponovno rođen. == Rane godine == [[Datoteka:Meyers - Silène.png|mini|lijevo|190 px|Za malog Dionisa brinuo se Silen.]] [[Legenda]] kaže da je Zeus uzeo malog Dionisa i povjerio ga na čuvanje kišnim nimfama [[Nise|Nisama]], koje su ga njegovale kroz djetinjstvo, za što ih je [[Zeus]] nagradio stavljajući ih kao [[Hejade]] među zvijezde. Nimfe spadaju u veliku porodicu ženskih duhova prirode. Ponekad su vezane uz određeno mjesto. Također nimfe prate razna božanstva, te su česta meta pohotnih satira. One su personifikacija kreativne i njegovateljske aktivnosti u prirodi. Kad je Dionis odrastao, otkrio je kulturu vina i način vađenja tog dragocjenog soka, ali ga je ljubomorna Hera pogodila ludilom, koje ga je nagnalo da počne lutati raznim djelovima svijeta. U Frigiji božica Cibela, u Grčkoj poznata kao Rea, izliječila ga je i naučila ga svetim obredima, te se uputio na putovanje po [[Azija|Aziji]] učeći ljude uzgoju i obrađivanju [[vinova loza|vinove loze]]. Najpoznatiji od njegovih putovanja je njegova ekspedicija u [[Indija|Indiju]], za koju se tvrdi da je trajala nekoliko godina. Nakon trijumfalnog povratka počinje s objavljivanjem svog učenja po Grčkoj. Međutim, nekoliko knezova mu se usprotivilo u tom pokušaju, strahujući da će njegova učenja dovesti sa sobom nerede i ludilo (kralj [[Pentej]] i Lierg). Kao mladić Dionis je bio posebno atraktivan. Kad je jednom prilikom prerušen u smrtnika putovao brodom, mornari su ga pokušali oteti i iskoristiti za svoje seksualno zadovoljstvo. Dionis je bio milostiv prema njima te ih je pretvorio u [[delfin]]e, ali je sačuvao kapetana, koji ga je jedini bio prepoznao i pokušao zaustaviti mornare. == Dionis i kršćanstvo == Dionizijska mitologija će kasnije naći svoje mjesto unutar kršćanstva. Postoje mnoge paralele između legenda o Dionisu i [[Isus]]u. Obojici je majka smrtna žena, a otac vrhovno božanstvo. Oboje su se vratili iz mrtvih i pretvorili vodu u vino. Također postoje tvrdnje da kršćanska tradicija jedenja i pijenja tijela i krvi Kristove, da bi mogli osjetiti Isusa u sebi, također potječe od dionizijskog kulta. Dionis je također poseban u odnosu na sva druga božanstva s [[Olimp]]a po tome što je on božanstvo koje su pojedini sljedbenici osjećali unutar sebe (u manje benignom primjeru utjecaja Dionisa na kršćanstvo, za Dionisove sljedbenike kao i za sljedbenike [[Pan (mitologija)|Pana]] govori se da su imali utjecaj na moderno viđenje [[Sotona|Sotone]]). == Dionizijske misterije == Može se primijetiti da dionizijski mitovi u sebi sadrže veliku dozu [[ljudožderstvo|kanibalizma]]. Značajno mjesto u mitovima Grčke zauzimaju dionizijski kult i dionizijske misterije. U originalnom obliku na dionizijski kult se gleda kao na kult zadužen za uzgajanje vinove loze te dobijanje vina, a u praktičnom smislu za razumijevanje životnog ciklusa vina – utjelovljenje živućeg boga – pravljenje i fermentacija vina – mrtvi bog u podzemlju – opijajući učinak samog pića za koje se smatra da posjeduje božanski duh. U svom početku kult nije bio zaokupljen samo učenjima o vinu i njegovom tradicijom, već i jednako svim ostalim vidovima vina. Ne treba zaboraviti da je vino nekad uključivalo mnoge druge sastojke, začine, razne biljke, koji su pridonosili okusu, kvalitetu, medicinskom učinku samog pića. Uzgajanje svog tog bilja orginalno spada pod dionizijsko učenje tvoreći ga općim kultom vegetacije i travarskom školom. Med i pčelinji [[vosak]] također su dodavani ranim vinima, dovodeći ga u vezu s još starijim kultom medovine i pčela u [[neolit]]skoj Evropi. Rojevi pčela unutar dionizijske tradicije predstavljaju čistu životnu silu. Kako smo rekli, kultu su dodavane biljke koje su bile povezane s vinom, pa tako i bršljan, za koji se smatralo da potiskuje efekte pijanstva i da je suprotnost vinu, te fikus i šišarke. Mjesto nastanka dionizijskih misterija je nepoznato. Gotovo je sigurno da su nastali izvan Grčke, u koju ulaze s dolaskom vina, za koje se smatra da je nastalo 6000 godina p. n. e. Odatle motiv Dionisovog odrastanja u nepoznatoj zemlji daleko od Grčke. Mjesto mogućeg nastanka moglo bi biti planina Argos na granici [[Mezopotamija|Mezopotamije]] i [[Perzija|Perzije]], ili drevne divlje loze na padinama [[Libija|libijskih]] planina. Stanovnici [[Kreta|Krete]] preuzimaju vino iz Egipta i Fenicije i prenose ga u Grčku do 1600. p. n. e. [[Vino]] je također vjerovatno ušlo u Grčku i kopnenim putem kroz Malu Aziju, ali vjerovatno su iz minojske Krete došla prva učenja iz kojih će nastati dionizijski kult. [[Datoteka:Libation Dionysos Staatliche Antikensammlungen 2359.jpg|mini|lijevo|200 px|Menada Dionisu izlijeva vino u pehar, dok mu Satir svira.]] Osnovno načelo iz izvornih inicijacija jest tema smrti i ponovnog rođenja prema godišnjim dobima, te opsjednutost duhom. Opsjednutost uključuje zazivanje duhova, što je popraćeno zajedničkim plesom, obično uz bubnjeve i frule, te karakteristične pokrete tijelom, pokrete kakvi su nađeni unutar svih kultova izazivanja stanja [[trans]]a. Za razliku od većine kultova transa, unutar dionizijskih obreda učesnici su bili opsjednuti životinjskim duhovima i entitetima, te su se mogli i pretvoriti u životinje. Međutim, najpoželjnija opsjednutost je ona samog Dionisa. Razlog postojanja takvog kulta je kontroverzan. Neki ga vide kao ritualizirano otpuštanje potisnutih elemenata civilizirane psihologije, i privremenu inverziju, da bi se isti sačuvali. Drugi ga vide kao povratak haotičnim elementima postojanja i reakcijom protiv civilizacije, dok treći u njemu vide njegovu magičnu povezanost s haotičnim moćima. Moguće je da su sve ove teorije primjenjive u raznim manifestacijama kulta. Kao i vino, i Dionis je imao različite okuse u različitim regijama. Odražavajući mitsko i kulturno tlo, također se pojavljuje pod različitim imenima u susjednim zemljama. Činjenica da su Grci u svoja vina dodavali razne druge sastojke navela je mnoge, uključujući [[Robert Groves|Roberta Grovesa]], na zaključak kako neki od tih sastojaka imaju [[halucinogen]]o djelovanje. To donekle potvrđuje i "čarobni napitak", tadašnje začinjeno vino, koje se povezuje s dionizijskim ritualima, za koji se govori da sadržava otrovni bršljan. Također znamo da su šamani tog područja upotrebljavali daturu i [[bunika|buniku]]. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Category:Dionysos|Bog Dionis}}{{Refspisak|}} * [http://www.theoi.com/Olympios/Dionysos.html Dioniz u klasičnoj literaturi i umjetnosti] {{Simboli jezika|en|engleski}} * [https://web.archive.org/web/20020202161137/http://homepage.mac.com/cparada/GML/Dionysus2.html Dioniz u grčkoj mitologiji] {{Simboli jezika|en|engleski}} * [http://www.baubo5.com/dionysos.html Dioniz, poveznice i informacije] {{Simboli jezika|en|engleski}} * [https://web.archive.org/web/20070213174112/http://filozofija.differentia.co.yu/skriptarnica/djuric-dionis.htm Miloš Đurić, Dionisove orgije i njihov cilj] {{Simboli jezika|sr|srpski}} {{Grčka mitologija}} [[Kategorija:Olimpski bogovi]] [[Kategorija:Grčka mitologija| ]] h4m484b4ayvpd3q31wde2w1x6nfgvlj 0 19801 3914835 3902562 2026-07-26T17:20:09Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914835 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Ozone-montage.png|mini|Molekula ozona (tri atoma kisika)]] '''Ozon''' (O₃) (od [[grčki jezik|grč.]] ''ozein'' - mirisati)<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/24823|title=Ozone|last=PubChem|website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=13. 4. 2026}}</ref> je nestabilna [[molekula]] koji se sastoji od 3 atoma [[kisik]]a (trioksid), a u vrlo kratkom vremenu se može raspasti na običnu molekulu kisika. On je vrlo jako oksidaciono sredstvo. Otkrio ga je [[1839]]. godine [[Christian Friedrich Schönbein]]. Proces raspadanja ozona pod utjecajem [[dušik]]ovih oksida prvi put je opisao [[Paul Josef Crutzen]] tek [[1970]]. godine. Funkcija ozonskog omotača u stratosferi jeste zaštita od štetnih UV zračenja apsorpcijom. Zbog toga fenomen [[Ozonska rupa|ozonske rupe]] predstavlja problem u sferi zaštite okoliša i kvalitete života na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]]. Smanjenje koncentracije ozona u stratosferi i formiranje ozonske rupe na [[Antarktik]]u svake godine uzrokovani su složenim meteorološkim i hemijskim procesima. Iako se dio stratosferskog ozona prenosi u [[Troposfera|troposferu]], a neki VOC (isparljiva organska jedinjenja) i NOx (nitrogen oksid) se javljaju prirodno, većina prizemnog ozona rezultat je reakcija vještačkih VOC i NOx.<ref>{{Cite web|url=https://www.epa.gov/ozone-pollution-and-your-patients-health/what-ozone|title=What is Ozone?|last=US EPA|first=OAR|date=21. 3. 2016|website=www.epa.gov|language=en|access-date=13. 4. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://atmosphere.copernicus.eu/monitoring-ozone-layer|title=Monitoring of the ozone layer {{!}} Copernicus|website=atmosphere.copernicus.eu|access-date=13. 4. 2026}}</ref> Ozon je na sobnoj [[temperatura|temperaturi]] i pri normalnom pritisku u [[plin]]ovitom stanju. Zbog svojih oksidacionih osobina, za ljude je [[otrov]]an. Prilikom udisanja djeluje na sluznicu nosa i oštećuje je. U većim koncentracijama ima karakterističan prodoran [[miris]], sličan [[hlor]]u, dok je u manjim bez mirisa. Granica mirisa je oko 40&nbsp;µg/m³, ali na njega može vrlo brzo naviknuti te tako preći ta granica osjetljivosti. == Rasprostranjenost == Ozon se stvara u [[atmosfera|atmosferi]] na tri načina: * Jako energetsko [[Sunce|sunčevo]] zračenje razbija molekule kisika u [[stratosfera|stratosferi]] u dva zasebna [[atom]]a koji dalje reaguju sa drugom molekulom kisika i čine ozon. Ovaj proces nastajanja ozona putem [[ultraljubičasto zračenje|UV zračenja]] sa valnom dužinom ispod 0,242&nbsp;µm naziva se [[fotodisocijacija]]. * Blizu površine [[Zemlja|Zemlje]] ozon se stvara u reakciji između [[dušik-dioksid]]a (NO₂) i kisika O₂ pod utjecajem UV zračenja. * Tokom oluje: prilikom električnog pražnjenja između [[oblak]]a i površine zemlje stvara se ozon (ali i neki drugi spojevi). == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Ozone}} {{Spojevi kisika}} [[Kategorija:Hemija okoline]] [[Kategorija:Mirisi]] [[Kategorija:Dezinficijensi]] [[Kategorija:Ozon]] [[Kategorija:Stratosfera]] [[Kategorija:Spojevi kisika]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] tsvswg2fiw45pt2ceek7t08pceygdfh 0 19839 3914487 3905309 2026-07-26T12:03:57Z WumpusBot 120674 /* Vanjski linkovi */ razne ispravke 3914487 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Indian Ocean.svg|mini|desno|Indijski okean]] '''Indijski okean''' je treći po veličini [[okean]] na svijetu (nakon [[Atlantski okean|Atlantskog]] i [[Tihi okean|Tihog okeana]]) i najtopliji okean. Zauzima oko 19,8% [[voda|vodene]] površine na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]].<ref>[https://books.google.ba/books?id=2pMOAAAAQAAJ&pg=PA33&hl=en ''Indijski okean'']</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.britannica.com/place/Indian-Ocean|title = Indian Ocean|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 8. 3. 2016}}</ref><ref name=":0">Eakins, B.W.; Sharman, G.F. (2010). "[http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/global/etopo1_ocean_volumes.html Volumes of the World's Oceans from ETOPO1]". Boulder, CO: NOAA National Geophysical Data Center. Retrieved 25. 7. 2015</ref> Na sjeveru se graniči sa jugoistočnom [[Azija|Azijom]] (Indijski potkoninent), sa zapada s Arapskim poluostrvom i [[Afrika|Afrikom]], sa istočne strane je [[Indonezijski arhipelag]] i [[Australija]], a sa južne strane nalazi se Južni okean (Južni pol) ili Antarktikom, ovisno o definiciji koja se koristi.<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/indian%20ocean ''Indijski okean'' - Merriam-webster dictionary]</ref> Prostire se dužinom od skoro 10.000&nbsp;km od Afrike do Australije na površini od 70.560.000&nbsp;km² ili približno 20% vodene površine Zemljine površine,<ref name="NOAA-volume">{{Harvnb|Eakins|Sharman|2010}}</ref> uključujući [[Crveno more]] i [[Perzijski zaliv]]. Na jugu je omeđen [[Južni okean|Južnim okeanom]], Indijski okean ima velika [[Rubno more|rubna]] ili regionalna mora, kao što su [[Andamansko more]], [[Arapsko more]], [[Bengalski zaliv]] i [[Lakadivsko more]]. Nekada se nazivao Istočni okean, a sada je nazvan po [[Indija|Indiji]], koja strši u njega, i poznat je pod svojim sadašnjim imenom od najmanje 1515. To je jedini okean nazvan po nekoj državi. Ima prosječnu dubinu od 3.741 m. Cijeli Indijski okean nalazi se na istočnoj hemisferi. Za razliku od Atlantika i Pacifika, Indijski okean je omeđen kopnenim masama i arhipelagom sa tri strane, što ga čini više poput okeana koji se nalazi na Indijskom poluostrvu. Njegove obale i [[Kontinentalni prag|pojas]] razlikuju se od ostalih okeana, s posebnim karakteristikama, kao što je uži epikontinentalni pojas. Što se tiče geologije, Indijski okean je najmlađi od velikih okeana, s aktivnim rasprostranjenim grebenima i karakteristikama kao što su podmorske planine i grebeni formirani od vrućih tačaka. [[Klima|Klimu]] Indijskog okeana karakterišu [[monsun]]i. To je najtopliji okean, sa značajnim uticajem na globalnu klimu zbog interakcije sa [[Zemljina atmosfera|atmosferom]]. Na njegove vode utječe [[Walkerova cirkulacija]] u Indijskom okeanu, što rezultira jedinstvenim okeanskim strujama i obrascima uzdizanja. Indijski okean je ekološki raznolik, sa važnim morskim životom i ekosistemima kao što su [[koralni greben]]i, [[mangrove]] i korita morske trave. U njemu se nalazi značajan dio svjetskog ulova [[Tuna|tune]] i dom je ugroženih morskih vrsta. Suočava se s izazovima poput prekomjernog [[ribolov]]a i zagađenja, uključujući i značajnu površinu pokrivenu [[Plutajuće smeće|plutajućim smećem]]. Historijski gledano, Indijski okean je od davnina bio središte kulturne i komercijalne razmjene. Imao je ključnu ulogu u ranim ljudskim migracijama i širenju civilizacija. U modernim vremenima, on ostaje ključan za globalnu trgovinu, posebno [[Nafta|naftom]]. Ekološki i geopolitički problemi u regionu uključuju efekte klimatskih promjena, [[Pirati|piraterije]] i strateške sporove oko ostrvskih teritorija. Zapremina okeana se procjenjuje na 292.131.000&nbsp;km³. Predstavlja značajnu vezu između Afrike i Azije pomorskim putem. Zbog njegove veličine, kroz [[historija|historiju]] nijedna nacija nije bila u stanju da ga kontroliše, sve do početka [[19. vijek]]a kada je [[Velika Britanija]] kontrolisala veliki broj okolnih ostrva. U okeanu se nalaze ostrvske države: [[Madagaskar]] (četvrto po veličini ostrvo na svijetu), [[Bahrein]], [[Komori]], [[Maldivi]], [[Mauricijus]], [[Sejšeli]] i [[Šri Lanka]]. Arhipelag Indonezija se nalazi na istočnoj granici okeana. Pogađaju ga [[zemljotres]]i i erupcije [[vulkan]]a. Jedan od podvodnih zemljotresa krajem decembra 2004. izazvao je [[cunami]], koji je prouzrokovao preko 275.000 ljudskih žrtava, najviše u [[Indonezija|Indoneziji]]. == Geografija == === Prostiranje i podaci === Granice Indijskog okeana, kako ih je odredila ''Međunarodna hidrografska organizacija'' 1953, uključivale su [[Južni okean]], ali ne i rubna mora duž sjevernog ruba, ali je 2000. godine odvojeno razgraničila [[Južni okean]], što je uklonilo vode južno od 60°J od Indijskog okeana, ali je uključilo i sjeverna rubna mora.<ref>"[https://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf Limits of Oceans and Seas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020064540/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |date=20. 10. 2016 }}" (PDF). ''Nature''. International Hydrographic Organization. '''172''' (4376): 484. 1953. Bibcode:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1953Natur.172R.484. 1953Natur.172R.484].. doi:[[doi:10.1038/172484b0|10.1038/172484b0]]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:36029611 36029611]. Pristupljeno 25. 7. 2015</ref><ref name=":1"/> Meridijalno, Indijski okean omeđen je od [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]] meridijanom od 20° istočno, koji ide južno od rta Agulhas, a od [[Tihi okean|Tihog okeana]] meridijanom od 146°49'I, koji ide južno od najjužnije tačke [[Tasmanija|Tasmanije]]. Najsjeverniji dio Indijskog okeana (uključujući rubna mora) je otprilike 30° sjeverno u [[Perzijski zaliv|Perzijskom zalivu]].<ref name=":1" /> Indijski okean pokriva 70.560.000&nbsp;km², uključujući [[Crveno more]] i [[Perzijski zaliv]], ali isključujući [[Južni okean]], ili 19,5% svjetskih okeana; njegova zapremina je 264.000.000&nbsp;km³ ili 19,8% zapremine svjetskih okeana; ima prosječnu dubinu od 3,741 m i maksimalnu dubinu od 7,906 m.<ref name=":0" /> Cijeli Indijski okean nalazi se na istočnoj [[Hemisfera|hemisferi]]. === Obale i Kontinentalni prag=== Za razliku od [[Atlantski okean|Atlantika]] i [[Tihi okean|Pacifika]], Indijski okean je okružen velikim kopnenim masama i arhipelagom sa tri strane i ne proteže se od pola do pola, i može se uporediti sa okeanom koji je uvučen. Nalazi se na indijskom poluostrvu. Iako je ovaj potkontinent igrao značajnu ulogu u svojoj historiji, Indijski okean je prije svega bio kosmopolitska pozornica, koja je povezivala različite regije inovacijama, trgovinom i religijom od rane ljudske historije.<ref name="Prange-2008-p1382">{{Harvnb|Prange|2008|loc=Fluid Borders: Encompassing the Ocean, str. 1382–1385}}</ref> Aktivne margine Indijskog okeana imaju prosječnu dubinu (od kopna do [[Kontinentalni prag|Kontinentalnog praga]]<ref>{{Cite web|last=|first=|date=4. 3. 2011|title=Continental Shelf|url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continental-shelf/|access-date=5. 10. 2021|website=National Geographic Society|language=en|archive-date=5. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005141557/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continental-shelf/|url-status=live}}</ref>) od 19 ± 0,61&nbsp;km s maksimalnom dubinom od 175&nbsp;km. Pasivne margine imaju prosječnu dubinu od 47,6 ± 0,8&nbsp;km.<ref>{{Harvnb|Harris|Macmillan-Lawler|Rupp|Baker|2014|loc=Tabela 2, str. 11}}</ref> Prosječna širina padina [[Kontinentalni prag|epikontinentalnog pojasa]] je 50,4–52,4&nbsp;km za aktivne i pasivne margine, respektivno, sa maksimalnom dubinom od 205,3–255,2&nbsp;km. U skladu sa prelomom dna, također poznatim kao zona šarke, [[Bouguerova gravitacija]] se kreće od 0 do 30 mGals, što je neobično za kontinentalni region sa oko 16&nbsp;km debelih sedimenata. Pretpostavlja se da "zona šarke može predstavljati relikt kontinentalne i protookeanske granice kore formirane tokom odvajanja [[Indija|Indije]] od [[Antarktik]]a".<ref>{{Harvnb|Harris|Macmillan-Lawler|Rupp|Baker|2014|loc=Tabela 3, str. 11}}</ref> [[Australija]], [[Indonezija]] i [[Indija]] su tri zemlje sa najdužom obalom i ekskluzivnim ekonomskim zonama. Kontinentalni pojas čini 15% Indijskog okeana. Više od dvije milijarde ljudi živi u zemljama koje graniče s Indijskim okeanom, u poređenju sa 1,7 milijardi za [[Atlantski okean|Atlantik]] i 2,7 milijardi za [[Tihi okean|Pacifik]] (neke zemlje graniče s više od jednog okeana).<ref name="1365-246X_208_3">{{cite book|author=N. Damodara|author2=V. Vijaya Rao|author3=Kalachand Sain|author4=A.S.S.S.R.S. Prasad|author5=A.S.N. Murty|url=https://academic.oup.com/gji/article/208/3/1490/2929279?searchresult=1#58419117|title=Basement configuration of the West Bengal sedimentary basin, India as revealed by seismic refraction tomography: its tectonic implications|journal=Geophysical Journal International|volume=208|issue=3|date=3. 1. 2017|pages=1490–1507|doi=10.1093/gji/ggw461|issn=1365-246X|publisher=Oxford University Press|oclc=6930280725|access-date=23. 7. 2021|archive-date=12. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112154951/https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fgji%2farticle%2f208%2f3%2f1490%2f2929279%3fsearchresult%3d1#58419117|url-status=live}}</ref> === Rijeke === Sliv Indijskog okeana pokriva 21 100 000&nbsp;km², što je gotovo identično onom u [[Tihi okean|Tihom okeanu]] i upola manje od [[Atlantski okean|Atlantskog]] , ili 30% njegove površine okeana (u poređenju sa 15% za [[Tihi okean|Pacifik]]). Sliv Indijskog okeana podijeljen je na otprilike 800 pojedinačnih slivova, upola manje od Pacifika, od kojih se 50% nalazi u [[Azija|Aziji]], 30% u [[Afrika|Africi]] i 20% u [[Australazija|Australaziji]]. Rijeke Indijskog okeana su u prosjeku kraće (740&nbsp;km) od rijeka drugih velikih okeana. Najveće rijeke su rijeke [[Zambezi]], [[Ganges]]-[[Brahmaputra]], [[Ind]], [[Jubba (rijeka)|Jubba]] i [[Murray]] i [[Shatt al-Arab]], [[Wadi Ad Dawasir]] (presušeni riječni sistem na [[Arapsko poluostrvo|Arapskom poluostrvu]]) i [[Limpopo (rijeka)|Limpopo rijeke]].<ref>{{Harvnb|Vörösmarty|Fekete|Meybeck|Lammers|2000|loc=Drainage basin area of each ocean, str. 609–616; Table 5, str. 614; Reconciling Continental and Oceanic Perspectives, str. 616–617}}</ref> Nakon raspada Istočne [[Gondvana|Gondvane]] i formiranja [[Himalaji|Himalaja]], rijeke [[Ganges]]-[[Brahmaputra]] se ulivaju u najveću deltu na svijetu poznatu kao Bengalska delta ili Sunderbans.<ref name="1365-246X_208_3" /> ===Rubna mora=== Rubna [[More|mora]], [[zaliv]]i, i [[moreuz]]i Indijskog okeana uključuju:<ref name=":1" /> Duž istočne obale Afrike, [[Mozambički kanal]] odvaja [[Madagaskar]] od kontinentalne Afrike, dok se more [[Zanj (more)|Zanj]] nalazi sjeverno od [[Madagaskar]]a. Na sjevernoj obali [[Arapsko more|Arapskog mora]], [[Adenski zaliv]] je povezan sa [[Crveno more|Crvenim morem]] moreuzom [[Bab el-Mandeb|Bab-el-Mandeb]]. U [[Adenski zaliv|Adenskom zalivu]], [[Tadžurski zaliv]] se nalazi u [[Džibuti]]ju, a [[kanal Guardafui]] odvaja ostrvo [[Sokotra]] od [[Rog Afrike|Roga Afrike]]. Sjeverni kraj [[Crveno more|Crvenog mora]] završava se u [[Akapski zaliv|Akapskom]] i [[Sueski zaliv|Sueskom zalivu]]. Indijski okean je vještački povezan sa [[Sredozemno more|Sredozemnim morem]] bez brodske brave kroz [[Sueski kanal]], do kojeg se dolazi preko Crvenog mora. [[Arapsko more]] je povezano s [[Perzijski zaliv|Perzijskim zalivom]] [[Omanski zaliv|Omanskim zalivom]] i [[Hormuški moreuz|Hormuškim moreuzom]]. U Perzijskom zaljevu, [[Bahreinski zaliv]]om odvaja [[Katar]] od [[Arapsko poluostrvo|Arapskog poluottrvom]]. Duž zapadne obale [[Indija|Indije]], [[Kački zaliv]] i [[Kambajski zaliv]] nalaze se u Gujaratu na sjevernom kraju, dok [[Lakadivsko more]] odvaja [[Maldivi|Maldive]] od južnog vrha [[Indija|Indije]]. [[Bengalski zaliv]] nalazi se na istočnoj obali Indije. [[Manarski zaliv]] i [[moreuz Palk]] odvajaju [[Šri Lanka|Šri Lanku]] od [[Indija|Indije]], dok [[Adamov most]] razdvaja to dvoje. [[Andamansko more]] se nalazi između [[Bengalski zaliv|Bengalskog zaliva]] i [[Andamanska ostrva|Andamanskih ostrva]]. U [[Indonezija|Indoneziji]], takozvani indonežanski morski put se sastoji od tjesnaca [[Malaka]], [[Sunda]] i [[Torres]]. [[Karpentarijski zaliv]] se nalazi na sjevernoj obali [[Australija|Australije]], dok Veliki australijski zaliv čini veliki dio njene južne obale.<ref>{{Cite web|url = https://www.livescience.com/29533-the-worlds-biggest-oceans-and-seas.html|title = The World's Biggest Oceans and Seas|website = [[Live Science]]|date = 4. 6. 2010|access-date = 9. 9. 2020|archive-date = 15. 9. 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200915222930/https://www.livescience.com/29533-the-worlds-biggest-oceans-and-seas.html|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web| url = https://www.worldatlas.com/| title = World Map / World Atlas / Atlas of the World Including Geography Facts and Flags - WorldAtlas.com| access-date = 28. 4. 2019| archive-date = 27. 4. 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20190427214956/https://www.worldatlas.com/| url-status = live}}</ref><ref>{{cite web| url = http://listofseas.com/| title = List of seas| access-date = 9. 9. 2020| archive-date = 8. 11. 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20201108163716/http://listofseas.com/| url-status = live}}</ref> {{div col|colwidth=24em}} # [[Arapsko more]] - 3.862 miliona km² # [[Bengalski zaliv]] - 2.172 miliona km² # [[Andamansko more]] - 797,700&nbsp;km² # [[Lakadivsko more]] - 786,000&nbsp;km² # [[Mozambički kanal]] - 700,000&nbsp;km² # [[Timorsko more]] - 610,000&nbsp;km² # [[Crveno more]] - 438,000&nbsp;km² # [[Adenski zaliv]] - 410,000&nbsp;km² # [[Perzijski zaliv]] - 251,000&nbsp;km² # [[Floresko more]] - 240,000&nbsp;km² # [[Molučko more]] - 200,000&nbsp;km² # [[Omanski zaliv]] - 181,000&nbsp;km² # [[Veliki australijski zaliv]] - 45,926&nbsp;km² # [[Akapski zaliv]] - 239&nbsp;km² # [[Kambajski zaliv]] # [[Kački zaliv]] # [[Sueski zaliv]] {{div col end}} == Klima == [[File:Indian Ocean Monsoon.jpg|thumb|Tokom ljeta, tople kontinentalne mase crpe vlažan zrak iz Indijskog okeana i stoga stvaraju obilne padavine. Proces je obrnut tokom zime, što rezultira suhim uslovima.]] Nekoliko karakteristika čini Indijski okean jedinstvenim. On čini jezgro velikog [[Tropski topli bazen|tropskog toplog bazena]] koji, u interakciji s atmosferom, utiče na klimu i regionalno i globalno. Azija blokira izvoz toplote i sprječava ventilaciju termokline Indijskog okeana. Taj kontinent također pokreće monsun u Indijskom okeanu, najjači na Zemlji, koji uzrokuje velike sezonske varijacije okeanskih struja, uključujući preokret [[Somalijska struja|Somalijske struje]] i [[Indijska monsunska struja|Indijske monsunske struje]]. Usljed [[Walker cirkulacija|Walker cirkulacije]] u Indijskom okeanu nema neprekidnih ekvatorijalnih [[Trgovački vjetrovi|istočnjaka]]. Uzlazne struje se javljaju u blizini [[Rog Afrike]] i [[Arapsko poluostrvo|Arapskog poluostrva]] na [[Sjeverna hemisfera|sjevernoj hemisferi]] i sjeverno od [[Trgovački vjetrovi|trgovačkih vjetrova]] na [[Južna hemisfera|južnoj hemisferi]]. [[Indonežanska struja]] je jedinstvena ekvatorijalna veza s [[Tihi okean|Tihim okeanom]].<ref>{{Harvnb|Schott|Xie|McCreary|2009|loc=Introduction, pp. 1–2}}</ref> Na klimu sjeverno od [[ekvator]]a utiče [[monsunska klima]]. Od oktobra do aprila pušu jaki sjeveroistočni vjetrovi; od maja do oktobra preovlađuju južni i zapadni vjetrovi. U Arapskom moru, snažni monsun donosi kišu na indijski potkontinent. Na južnoj hemisferi vjetrovi su uglavnom blaži, ali ljetne oluje u blizini [[Mauricijus]]a mogu biti jake. Kada se monsunski vjetrovi promijene, [[Ciklona|cikloni]] ponekad pogađaju obale Arapskog mora i Bengalskog zaliva.<ref name="oceanographer-2001">{{Cite web |title = U.S. Navy Oceanographer |url = http://oceanographer.navy.mil/indian.html |access-date = 4. 8. 2001 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010802084832/http://oceanographer.navy.mil/indian.html |archive-date = 2. 8. 2001 |url-status=dead |df = dmy-all }}</ref> Oko 80% ukupnih godišnjih padavina u Indiji pada tokom ljeta, a regija je toliko ovisna o ovim padavinama da su mnoge [[Civilizacija|civilizacije]] nestale kada je monsun u prošlosti propao. Ogromna varijabilnost u indijskom ljetnom monsunu također se dogodila prehistorijski, sa jakom, vlažnom fazom od 33.500 do 32.500 [[BP]]; slaba, suha faza 26.000–23.500 p. n. e; i vrlo slaba faza 17.000–15.000 BP, što odgovara nizu dramatičnih globalnih događaja: [[Bølling-Allerødovo zagrijavanje]], [[Heinrichov događaj|Heinrich]] i [[Mlađi Dryas|mlađeg Dryasa]].<ref>{{Harvnb|Dutt|Gupta|Clemens|Cheng|2015|loc=Abstract; Introduction, pp. 5526–5527}}</ref> Indijski okean je najtopliji okean na svijetu.<ref>{{Cite web | title = Which Ocean is the Warmest? | publisher = Worldatlas | date = 17. 9. 2018 | url = https://www.worldatlas.com/articles/which-ocean-is-the-warmest.html | access-date = 28. 4. 2019 | archive-date = 28. 4. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190428092339/https://www.worldatlas.com/articles/which-ocean-is-the-warmest.html | url-status = live }}</ref> Dugoročni zapisi o temperaturi okeana pokazuju brzo, kontinuirano zagrijavanje u Indijskom okeanu, na oko 1,2&nbsp;°C (u poređenju sa 0,7&nbsp;°C za regiju toplih bazena) tokom 1901–2012.<ref name=":0" /> Istraživanja pokazuju da [[efekt staklenika]] izazvan ljudskom aktivnošću, te promjene u učestalosti i veličini [[El Niño|El Niña]] (ili dipola Indijskog oceana), događaji su okidač za ovo snažno zagrijavanje u Indijskom okeanu.<ref name=":0" /> Dok se Indijski okean zagrijavao brzinom od 1,2&nbsp;°C po vijeku tokom 1950-2020, klimatski modeli predviđaju ubrzano zagrijavanje, brzinom od 1,7&nbsp;°C-3,8&nbsp;°C po vijeku tokom 2020-2100.<ref name=":1">{{cite book |doi=10.1016/b978-0-12-822698-8.00004-4 |chapter=Future projections for the tropical Indian Ocean |title=The Indian Ocean and its Role in the Global Climate System |date=2024 |last1=Roxy |first1=M.K. |last2=Saranya |first2=J.S. |last3=Modi |first3=Aditi |last4=Anusree |first4=A. |last5=Cai |first5=Wenju |last6=Resplandy |first6=Laure |last7=Vialard |first7=Jérôme |last8=Frölicher |first8=Thomas L. |pages=469–482 |isbn=978-0-12-822698-8 }}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Future Indian Ocean |url=https://www.climate.rocksea.org/research/future-indian-ocean/ |access-date=1. 7. 2024 |website=Climate Research Lab @ IITM |language=en-US}}</ref> Iako je zagrijavanje u cijelom bazenu, maksimalno zagrijavanje je u sjeverozapadnom Indijskom okeanu uključujući Arapsko more, a smanjeno zagrijavanje kod obala [[Sumatra|Sumatre]] i [[Java (ostrvo)|Jave]] u jugoistočnom Indijskom okeanu. Predviđa se da će globalno zagrijavanje gurnuti tropski Indijski okean u stanje skoro trajnog toplotnog talasa u cijelom bazenu do kraja 21. stoljeća, gdje se predviđa da će se morski toplotni talasi povećati sa 20 dana godišnje (tokom 1970-2000) na 220-250 dana u godini.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Južno od ekvatora (20–5°S), Indijski okean dobija toplinu od juna do oktobra, tokom australne zime, dok gubi toplotu od novembra do marta, tokom australnog ljeta.<ref>{{Harvnb|Carton|Chepurin|Cao|2000|p=321}}</ref> Eksperiment u Indijskom okeanu je 1999. pokazao da izgaranje fosilnih goriva i biomase u južnoj i jugoistočnoj Aziji uzrokuje zagađenje zraka (također poznato kao [[azijski smeđi oblak]]) koje seže čak do Intertropske zone konvergencije. Ovo zagađenje ima implikacije i na lokalnom i na globalnom nivou.<ref>{{Harvnb|Lelieveld|Crutzen|Ramanathan|Andreae|2001|loc=Abstract}}</ref> == Također pogledajte == * [[Arktički okean]] * [[Atlantski okean]] * [[Južni okean]] * [[Sedam mora]] * [[Tihi okean]] == Reference == {{Refspisak|}} === Izvori === * {{Cite journal |last1=Carton |first1=J. A. |last2=Chepurin |first2=G. |last3=Cao |first3=X. |title=A simple ocean data assimilation analysis of the global upper ocean 1950–95. Part II: Results |url=https://archive.org/details/journal-of-physical-oceanography_2000-02_30_2/page/311 |year=2000 |journal=Journal of Physical Oceanography |volume=30 |issue=2 |pages=311–326 |doi=10.1175/1520-0485(2000)030<0311:ASODAA>2.0.CO;2 |bibcode=2000JPO....30..311C }}<!-- {{Harvnb|Carton|Chepurin|Cao|2000}} --> * {{cite journal |last1=Lelieveld |first1=J. |last2=Crutzen |first2=P. J. |last3=Ramanathan |first3=V. |last4=Andreae |first4=M. O. |last5=Brenninkmeijer |first5=C. A. M. |last6=Campos |first6=T. |last7=Cass |first7=G. R. |last8=Dickerson |first8=R. R. |last9=Fischer |first9=H. |last10=de Gouw |first10=J. A. |last11=Hansel |first11=A. |last12=Jefferson |first12=A. |last13=Kley |first13=D. |last14=de Laat |first14=A. T. J. |last15=Lal |first15=S. |last16=Lawrence |first16=M. G. |last17=Lobert |first17=J. M. |last18=Mayol-Bracero |first18=O. L. |last19=Mitra |first19=A. P. |last20=Novakov |first20=T. |last21=Oltmans |first21=S. J. |last22=Prather |first22=K. A. |last23=Reiner |first23=T. |last24=Rodhe |first24=H. |last25=Scheeren |first25=H. A. |last26=Sikka |first26=D. |last27=Williams |first27=J. |title=The Indian Ocean Experiment: Widespread Air Pollution from South and Southeast Asia |url=https://archive.org/details/sim_science_2001-02-09_291_5506/page/1030 |journal=Science |date=9. 2. 2001 |volume=291 |issue=5506 |pages=1031–1036 |doi=10.1126/science.1057103 |pmid=11161214 |bibcode=2001Sci...291.1031L |s2cid=2141541 }}<!-- {{Harvnb|Lelieveld|Crutzen|Ramanathan|Andreae|2001}} --> == Dodatna literatura == * {{cite journal |last1=Bahl |first1=Christopher D. |title=Transoceanic Arabic historiography: sharing the past of the sixteenth-century western Indian Ocean |journal=Journal of Global History |date=juli 2020 |volume=15 |issue=2 |pages=203–223 |doi=10.1017/S1740022820000017 |url=https://dro.dur.ac.uk/35755/1/35755.pdf }} * Palat, Ravi. ''The Making of an Indian Ocean World-Economy, 1250–1650: Princes, Paddy fields, and Bazaars'' (2015). * Pearson, Michael (2015). ''Trade, Circulation, and Flow in the Indian Ocean World'' (Palgrave Series in Indian Ocean World Studies), {{ISBN|978-1137564887}}. * Schnepel, Burkhard and Edward A. Alpers, eds. ''Connectivity in Motion: Island Hubs in the Indian Ocean World'' (2017). * Schottenhammer, Angela, ed. ''Early Global Interconnectivity across the Indian Ocean World, Volume I: Commercial Structures and Exchanges'' (2019). * Schottenhammer, Angela, ed. ''Early Global Interconnectivity across the Indian Ocean World, Volume II: Exchange of Ideas, Religions, and Technologies'' (2019). * Serels, Steven, ed. ''The Impoverishment of the African Red Sea Littoral, 1640–1945'' (2018). * {{cite book | last=Bose | first=Sugata | title=A Hundred Horizons | publisher=Harvard Univ. Press | publication-place=Cambridge, Mass. | date=2009 | isbn=978-0-674-03219-4 | url= https://books.google.com/books?id=VQVuAAAAMAAJ}} {{Commonscat|Indian Ocean}} == Vanjski linkovi == {{stub-geog}} {{5 okeana}} {{Fizičke osobine Zemlje}} {{Indonezijska mora}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Indijski okean]] [[Kategorija:Okeani]] aco2kwh1w6d5c01mh9cn293zxb6at6w 0 20049 3914509 3905097 2026-07-26T12:11:36Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914509 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Leonhard Euler 2.jpg|mini|desno|250px|[[Leonhard Euler]] se smatra jednim od najvećih matematičara svih vremena]] '''Matematičar''' je osoba čija je glavni predmet proučavanja i istraživanja polje [[matematika|matematike]]. '''Matematičar''' je neko ko koristi opsežno znanje iz [[Matematika|matematike]] u svom radu, obično za rješavanje [[Matematički problem|matematičkih problema]]. Matematičari se bave [[broj]]evima, [[Podatak|podacima]], [[kvantitet]]om, [[Matematička struktura|strukturom]], [[prostor]]om, [[Matematički model|modelima]] i [[Matematika|promjenama]]. Jedan od najranijih poznatih matematičara bio je [[Tales|Tales iz Mileta]] ( {{Oko|624|546 BC}} ); hvaljen je kao prvi pravi matematičar i prva poznata osoba kojoj je pripisano matematičko otkriće.<ref name="Boyer 1991">{{Harvnb|Boyer|1991}}.</ref> On je zaslužan za prvu upotrebu deduktivnog zaključivanja primijenjenog na [[Geometrija|geometriju]], tako što je izveo četiri posljedice [[Talesova teorema|Talesove teoreme]]. Broj poznatih matematičara porastao je kada [[Pitagora|je Pitagora sa Samosa]] ({{Oko|582|507 BC}}) uspostavio [[Pitagorejski savez|Pitagorejsku školu]], čija je doktrina bila da matematika vlada svemirom i čiji je moto bio "Sve je broj".<ref name="Boyer 1991"/> Pitagorejci su skovali termin "matematika" i sa kojima počinje proučavanje matematike radi nje same. U Bosni i Hercegovini se matematika izučava na fakultetima, na primjer [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu]] u Sarajevu. == Matematičari 20. vijeka == *[[Axel Thue]] * [[Carl Jockusch]] * [[Carl Neumann]] * [[Louis Antoine]] * [[Paul Émile Appell]] * [[Roger Apéry]] == Također pogledajte == * [[Christoph Gudermann]] * [[Andrej Markov]] * [[Jehan Adam]] * [[Mentalni kalkulator]] * [[Spisak matematičara]] * [[Spisak ženskih matematičara]] * [[Spisak amatera matematičara]] * [[Američko matematičarsko društvo]] * [[Matematička šala]] == Galerija == <gallery> Datoteka:Domenico-Fetti Archimedes 1620.jpg|[[Arhimed]] Datoteka:Carl Friedrich Gauss.jpg|[[Carl Friedrich Gauss]] Datoteka:JH_Poincare.jpg|[[Henri Poincaré]] Datoteka:Hilbert.jpg|[[David Hilbert]] Datoteka:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|[[Isaac Newton]] Datoteka:Noether.jpg|[[Emmy Noether]] </gallery> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == == Bibliografija == {{Refbegin}} * {{Cite journal|last1=Abattouy|first1=Mohammed|last2=Renn|first2=Jürgen|last3=Weinig|first3=Paul|year=2001|title=Transmission as Transformation: The Translation Movements in the Medieval East and West in a Comparative Perspective|url=https://archive.org/details/sim_science-in-context_march-june-2001_14_1-2/page/n4|journal=Science in Context|publisher=Cambridge University Press|volume=14|issue=1–2|pages=1–12|doi=10.1017/S0269889701000011|s2cid=145190232}} * {{Cite book|last=Boyer|title=A History of Mathematics|url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye|year=1991}} * {{Cite book|last=Dunham|first=William|title=The Mathematical Universe|url=https://archive.org/details/mathematicaluniv0000dunh|publisher=John Wiley|year=1994|author-link=William Dunham (mathematician)}} * {{Cite book|last=Halmos|first=Paul|title=I Want to Be a Mathematician|url=https://archive.org/details/iwanttobemathema0000halm_s3m2|publisher=Springer-Verlag|year=1985}} * {{Cite book|last=Hardy|first=G.H.|url=https://archive.org/details/mathematiciansap0000hard_u4z4/|title=A Mathematician's Apology|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-1-107-60463-6|edition=Reprinted with foreword|oclc=942496876|author-link=G.H. Hardy|orig-year=1940|url-access=registration}} * {{Cite encyclopedia|last=Rüegg|first=Walter|title=Themes|encyclopedia=A History of the University in Europe|year=2004|volume=3|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-36107-1|editor-last=Rüegg|editor-first=Walter}} {{Refend}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Mathematicians}} [[Kategorija:Matematičari|*]] bww3rwk9eny8xet17gt1dcoeprioym5 0 20354 3914829 3903755 2026-07-26T17:19:12Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914829 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rat | sukob = Opsada Sarajeva | dio = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | slika = | opis = Skupština u plamenu 1992 godine | datum = 5. april 1992{{efn|5. april 1992. je bio dan prvog napada na Sarajevo od strane jedinica JNA i srpskih paravojnih formacija, te se on smatra početkom opsade. Međutim, već od 1. marta 1991. pojavile su se barikade i naoružane osobe na ulicama Sarajeva.}} – 29. februar 1996{{efn|29. februar 1996. se smatra za zvanični kraj opsade Sarajeva po stavovima vlade Bosne i Hercegovine. Krajem rata se smatra potpisivanje Dejtonskog mirovnog sporazuma 21. novembra 1995. i njegovo ratificanje Pariskim protokolom 14. decembra 1995. Razlog zašto kraj opsade nije objavljen tada jer taj što Srbi u to vrijeme još nisu implementirali Dejtonski sporazum koji je između ostalog od njih zahtijevao da se povuku sa sjevera i zapada grada Sarajeva, te mirno reintegriraju dijelove grada pod njihovom kontrolom. Srbi su prekršili taj sporazum 9. januara 1996. ispaljujući granatu na tramvaj, ubivši pri tom jednu a ranjavajući 19 osoba.}} | mjesto = [[Sarajevo]], [[Republika Bosna i Hercegovina]] | casus = | rezultat = | posjed = | strana1 = [[Datoteka:Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|20px|border]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]]<br/>{{flagicon|NATO}} [[NATO]] (1995) | strana2 = [[Datoteka:Emblem of the Yugoslav People's Army (1991-1992).svg|20px|border]] [[Jugoslavenska narodna armija]]<br/>[[Datoteka:Flag of Republika Srpska.svg|20px|border]] [[Vojska Republike Srpske]] | strana3 = | komandant1 = [[Mustafa Hajrulahović Talijan]]<br/>[[Jovan Divjak]]<br/>[[Stjepan Šiber]]<br/>[[Dragan Vikić]]<br/>[[Ivan Vulić]]<br/>[[Vahid Karavelić]]<br/>[[Nedžad Ajnadžić]] | komandant2 = [[Milutin Kukanjac]] <br/>(mart – juli 1992)<br/>[[Tomislav Šipčić]] <br/>(juli – septembar 1992)<br/>[[Stanislav Galić]] <br/>(septembar 1992 – august 1994)<br/>[[Dragomir Milošević]] <br/>(august 1994 – februar 1996) | komandant3 = | snage1 = 40.000 (1992) | snage2 = 30.000 (1992) | snage3 = | žrtve1 = 3,587 vojnika <ref>{{cite book |last1=Čekić |first1=Smail |title=Monografija 1. Korpusa |location=Bosnia |url=http://www.institut-genocid.unsa.ba/userfiles/file/monografija_1Korpus_DIGITAL_optimizirano.pdf |page=392 |access-date=19. 2. 2024 |archive-date=15. 5. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515213117/http://institut-genocid.unsa.ba/userfiles/file/monografija_1Korpus_DIGITAL_optimizirano.pdf |url-status=dead }}</ref> | žrtve2 = 2.687+ vojnika<ref name="rdc">{{cite web|publisher=Prometej.ba|author=Ivan Tučić|title=Pojedinačan popis broja ratnih žrtava u svim općinama BiH|url=http://www.prometej.ba/clanak/drustvo-i-znanost/pojedinacan-popis-broja-ratnih-zrtava-u-svim-opcinama-bih-997|date=februar 2013|access-date=4. 8. 2014}}</ref> | žrtve3 = | napomena = }} '''Opsada Sarajeva''' bila je skoro četverogodišnja [[opsada]] ovog grada za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. Opsada je počela zauzimanjem [[Međunarodni aerodrom Sarajevo|međunarodnog aerodroma]] u naselju [[Ilidža]] od ''[[de facto]]'' srpske [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] u noći sa 4. na 5. april 1992, a završila 29. februara 1996. Sarajevska je opsada sa 1.425 dana jedna od najdužih u historiji modernog ratovanja. Također, zračni most za podršku stotini hiljada opkoljenih ljudi u Sarajevu trajao je duže od Berlinskog zračnog mosta. Za vrijeme opsade prosječno je padalo 329 [[granata]] dnevno na [[Sarajevo]]. Rekord od 3.777 ispaljenih granata zabilježen je 22. jula 1993. Granate su napravile ogromnu štetu, a najveću štetu su pretrpjeli civilni, kulturni i vjerski objekti. == Pozadina == Od svog osnivanja, nakon [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Drugog svjetskog rata,]] pa sve do [[Raspad Jugoslavije|raspada]] 1991. i 1992, vlada [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] držala je pod kontrolom [[Nacionalizam|nacionalističke]] osjećaje koji su postojali među mnogim etničkim i vjerskim grupama koje su činile stanovništvo zemlje. To je bila politika koja je sprječavala nastanak haosa i raspad države. Kada je dugogodišnji lider Jugoslavije, maršal [[Josip Broz Tito]], umro 1980, ova politika obuzdavanja doživjela je dramatičan preokret. Nacionalizam je doživio procvat u narednoj deceniji nakon erupcije nasilja na [[Kosovo|Kosovu]]. Cilj srpskih nacionalista bio je centralizacija Jugoslavije u kojoj bi dominirali [[Srbi]], dok su pripadnici drugih nacionalnosti u Jugoslaviji težili ka federalizaciji i decentralizaciji države.<ref>{{Cite book|last=Krieger|first=Joel|title=The Oxford Companion to Politics of the World 2nd ed.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2001|page=476}}</ref><ref name="Crnobanja">{{Cite book|last=Crnobrnja|first=Mihailo|title=The Yugoslav drama|url=https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno_y8q7|publisher=I. B. Tauris & Co|year=1994|isbn=1-86064-126-1|page=[https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno_y8q7/page/107 107]}}</ref> Prvi višestranački parlamentarni izbori u Bosni i Hercegovini održani su 18.10.1990. (drugi krug 25. novembra). Rezultirali su formiranjem nacionalne skupštine u kojoj su dominirale tri etnički zasnovane stranke, koje su formirale labavu koaliciju kako bi sklonile [[Komunizam|komuniste]] s vlasti.<ref name="phron1">{{Cite web|url=http://phron.org/Reference/Books/Balkans%20-%20post%20communist%20history.pdf|title=The Balkans: A post-Communist History|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701210204/http://phron.org/Reference/Books/Balkans%20-%20post%20communist%20history.pdf|archive-date=1. 7. 2014|url-status=usurped|access-date=14. 6. 2006}}</ref> Deklaracije o nezavisnosti, [[Hrvatska|Hrvatske]] i [[Slovenija|Slovenije,]] te rat koji je uslijedio doveli su Bosnu i Hercegovinu i njena tri konstitutivna naroda u nezgodan položaj. Ubrzo je došlo do značajne podjele oko pitanja da li ostati u jugoslovenskoj federaciji (što su pretežno favorizirali Srbi) ili tražiti nezavisnost (što su pretežno favorizirali [[Bošnjaci]] i [[Hrvati]] ). Tokom 1990, Uprava državne bezbjednosti (UDBA) zajedno sa grupom odabranih srpskih oficira [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslovenske narodne armije]] (JNA), razvija [[RAM Plan|plan RAM]] s ciljem organizacije Srba izvan [[Srbija|Srbije]], učvršćivanja kontrole nad mladim SDP-om, te razmještanja oružja i municije.<ref name="Judah1">{{Cite book|last=Judah|first=Tim|url=https://books.google.com/books?id=KxQaCAAAQBAJ&pg=PT273|title=The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia|publisher=Yale University Press|year=2008|isbn=9780300147841|page=273}}</ref> Plan je trebao napraviti okosnicu za treću Jugoslaviju u kojoj bi svi Srbi, sa svojim teritorijama, živjeli zajedno u istoj državi. Uznemirena, vlada Republike Bosne i Hercegovine proglasila je nezavisnost od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] 15. 10. 1991, nakon čega su bosanski Srbi ubrzo osnovali [[Narodna skupština Republike Srpske|Srpsku narodnu skupštinu]].<ref name="Reneo">{{Cite book|last=Lukic|first=Reneo|url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC&pg=PA204|title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union|last2=Lynch|first2=Allen|publisher=SIPRI, Oxford University Press|year=1996|isbn=9780198292005|page=204}}</ref> Srpski članovi parlamenta, koji su se uglavnom sastojali od članova [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] (SDP), napustili su centralni parlament u Sarajevu i formirali [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupštinu Srpskog naroda Bosne i Hercegovine]] 24. 10. 1991. To je označilo kraj tro-etničke koalicije koja je vladala nakon izbora 1990. Ova Skupština je 9. 1. 1992. osnovala [[Republika Srpska (1992–1995)|Srpsku Republiku Bosnu i Hercegovinu]], koja je u augustu 1992. postala Republika Srpska. Nakon proglašenja suvereniteta Bosne i Hercegovine, uslijedio je [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti]], 29. februara i 1. marta 1992, koji je bojkotovala većina Srba. Odaziv glasača na [[referendum]] bio je 63,4%, a 99,7% birača se izjasnilo za nezavisnost.<ref name="CSCE">{{Cite web|url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|title=The Referendum on Independence in Bosnia-Herzegovina: February 29 – March 1, 1992|year=1992|publisher=Commission on Security and Cooperation in Europe|page=19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522132353/http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|archive-date=22. 5. 2011|url-status=dead|access-date=28. 12. 2009}}</ref> == Humanitarni zračni transport == [[UNPROFOR]] je pokrenuo svoje operacije humanitarnog zračnog transporta, opskrbljujući Sarajevo prijeko potrebnim zalihama od sredine 1992. do početka 1995. Bio je to najduži trajući humanitarni zračni most za opskrbu jednog opkoljenog grada od berlinskih zračnih prijevoza<ref name=":2" />. Dnevno je slijetalo od 30 do 40 aviona. Bili su to vojni avioni poput Herkulesa i Ilijušina a njima su putovali unproforci, diplomati, novinari, humanitarci. Koristili su ih UNPROFOR, UNHCR i Crveni krst. U grad je sedmično dopremano između 1.500 i 2.000 tona hrane, a više od 13.000 letova je obavljeno tokom više od tri godine.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://sarajevo.travel/en/text/sarajevo-international-airport/560#:~:text=On%20the%20night%20of%20April%205%2C%201992%2C%20the,in%20modern%20history%2C%20lasting%20an%20unbelievable%201%2C425%20days.?adlt=strict&toWww=1&redig=48472935B41D4AB8A7A3807319867D05|title=Sarajevo International Airport|date=8. 1. 2017|website=Destanation Sarajevo}}</ref> Činjenicu da je aerodrom bio pod komandom UNPROFOR-a, iskoristili su Sarajevski borci pa su počeli kopati tunel ispod piste. Povezivao je dvije teritorije pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] ([[Dobrinja (Sarajevo)|Dobrinja]] i [[Butmir]]). Bio bi poznat kao " [[Tunel spasa|Sarajevski tunel]] ". To bi postala jedina kopnena veza koju je opsjednuto Sarajevo imalo sa ostatkom svijeta. Tunel je dužine 785,5 m, širine oko 1 m i visine oko 1,5 m, iako je na nekim dijelovima visina i do 1,8 m. Nekoliko stotina ljudi je poginulo pretrčavajući preko piste, što je bio jedini način za ulazak ili izlazak iz opkoljenog Sarajeva prije nego što je iskopan Sarajevski ratni tunel.<ref name=":2"/> == Uvod u opsadu == Već tokom zime 1991/92, [[Jugoslavenska narodna armija]] je rasporedila [[Artiljerija|artiljeriju]] i drugo [[oružje]] na brdima oko Sarajeva. Oko 120 minobacača i 250 tenkova je bilo stacionirano na tim brdima. U martu 1992. u Sarajevu je došlo do sukoba između pripadnika [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] (SDS) [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] i policajaca pod kontrolom [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|vlade Bosne i Hercegovine]] kad su srpske snage na [[Grbavica (Sarajevo)|Grbavici]] i [[Vraca]]ma postavili barikade. Dana 5. aprila 1992. održale su se demonstracije za mir. Pripadnici SDS-a su pucali sa krova hotela [[Holliday Inn]] na demonstrante. Nakon demonstracija održanih na [[Marijin Dvor]]u, okupljeni demonstranti su se uputili ka tadašnjem mostu [[Most Suade i Olge|Vrbanja]]. Snajperisti koji su bili pozicionirani u objektu naspram benzinske pumpe su otvorili vatru demonstrante i tu, na mostu su ubili Suadu Dilberović i Olgu Sučić. [[Suada Dilberović]] i [[Olga Sučić]] su prve žrtve opsade Sarajeva, a most na kojem su ubijene danas nosi njihova imena i stih: {{citat|Kap moje krvi poteče, i Bosna ne presuši.}} U aprilu 1992. bosanskohercegovačka vlada je tražila povlačenje srpskih vojnih jedinica s brda. Vlada [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] je pristala na povlačenju svih nebosanskih boraca, koji je obuhvatao neznačajan broj. Preostalim bosanskim Srbima ostavljeno je oružje Jugoslavenske narodne armije i oni su se transformirali u [[Vojska Republike Srpske|vojsku Republike Srpske]], dok je [[Republika Srpska]] izglasila njenu nezavisnost od Republike Bosne i Hercegovine samo nekoliko dana od proglašenja nezavisnosti [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]]. == Opsada == [[Datoteka:Siege of Sarajevo street map.JPG|thumb|right|Mapa opsade Sarajeva 1992.]] Poslije neuspješnog pokušaja Jugoslavenske narodne armije da uz pomoć tenkova zauzme [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine]], koji su spriječili borci [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine]] naoružani samo zoljama, 2. maja 1992. je postavljena zvanična blokada na [[Sarajevo]] od strane VRS-a. Glavne ulice u grad su blokirane i tim putem se spriječila opskrba Sarajeva. Naoružanje i broj srpskih vojnika oko Sarajeva bili su nadmoćniji u odnosu na branioce grada. Uprkos tome, [[Vojska Republike Srpske|VRS]] nije uspjela zauzeti grad i nastavila je sa gađanjem sa okolnih brda. Ciljevi su bili morenje glađu i demoralizacija stanovništva putem besmislenih grozota. Zapovjednik snaga bosanskih Srba, general [[Ratko Mladić]], dao je izrazitu naredbu da se gađaju svi nesrpski ciljevi u Sarajevu. Granatirani su gradska bolnica (posebno je bila granatirana tokom vremena za posjete poslijepodne), džamije, crkve i mnogi drugi objekti. Druga polovina 1992. i prva polovina 1993. predstavljaju vrhunac opsade Sarajeva. Sarajlije su pretrpjele velike gubitke. Najvažnija uporišta i skladišta oružja grada čvrsto su bila u rukama VRS-a. Gradom je vladao strah od snajpera i table s napisom "Pazi, [[snajper]]!" su postale svakodnevnica. Neke su ulice bile toliko ugrožene da su nosile naziv "snajperska staza". Mnogi dijelovi grada, kao naprimjer [[Novo Sarajevo]], bili su pod kontrolom vojske Republike Srpske. Branioci grada po naoružanju su bili daleko slabiji od srpskih napadača. Napadima na srpske kasarne u gradu branioci Sarajeva su pokušali kompenzirati nedostatak oružja. Neki bosanski kriminalci koji su u početku rata formirali odbrambene jedinice učestvovali su u trgovini oružjem. Sredinom 1993. između Aerodromskog naselja i [[Butmir]]a prokopan je 800 metara dugačak [[tunel spasa]], koji je dozvolio ne samo ranjenima da napuste grad, nego je prije svega omogućio opskrbu grada hranom, ali, putem prevazilaženja embarga [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] na oružje, i oružjem. Početak tunela je u porodičnoj kući Kolarevih pored piste Sarajevskog aerodroma na [[Butmir]]u. Danas je ta kuća muzej ratne historije Republike Bosne i Hercegovine. Najvjerovatnije [[Sarajevo]] ne bi preživjelo bez oružja, hrane i medikamenata koji su prošli kroz taj tunel. == Kraj opsade == [[Datoteka:Sarajevo Siege Turajlic grave.jpg|thumb|left|Mezar [[Hakija Turajlić|Hakije Turajlića]].]] [[Datoteka:Sarajevo 19.3.1996 war.JPG|thumb|Devastiran stadion [[Stadion Grbavica]] (1996).]] [[Datoteka:Shells - Sarajevo Tunnel Museum.jpg|thumb|[[Sarajevski ratni tunel]] - [[Vatreno oružje]].]] Godine 1995. međunarodne snage su se suprotstavile vojsci [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Srpske snage su napale jednu tačku za skupljanje oružja koja je bila pod zaštitom Ujedinjenih nacija, što je [[NATO]] nagnalo na zračne napade na skladišta oružja bosanskih Srba. Srbi su pokušavali spriječiti te napade putem uzimanja talaca vojnika Ujedinjenih nacija, ali u toku sukoba vojska Republike Srpske morala se povući. Grijanje i opskrba strujom i vodom su se vratili u grad. Poslije [[Genocid u Srebrenici|genocida]] u [[Srebrenica|Srebrenici]] i poslije drugog masakra na Markalama 28. augusta 1995. gdje je ubijena 41 osoba, međunarodna zajednica je bila prisiljena da reagira. Krajem augusta 1995. NATO avioni su počeli bombardirati srpske položaje u Bosni i Hercegovini i [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Istovremeno "''[[Rapid Reaction Force]]''" Ujedinjenih nacija pod zapovjedništvom [[Velika Britanija|Velike Britanije]] i [[Francuska|Francuske]] gađa srpske položaje oko Sarajeva minobacačima sa [[Igman]]a. U oktobru 1995. sklopljeno je primirje i kasnije te godine [[Dejtonski sporazum]] je Bosni i Hercegovini i Sarajevu donio mir. U sklopu Dejtonskog sporazuma, Sarajevo je poslije rata podijeljeno na dva dijela. Jedan dio pripada novoformiranoj [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i u njemu se nalazi [[Vlada Republike Bosne i Hercegovine|vlada države]] i [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|vlada Federacije]], a jedan dio (istočni) pripada [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Granica između ta dva entiteta je na [[Dobrinja (Sarajevo)|Dobrinji]] kod [[Međunarodni aerodrom Sarajevo|aerodroma]]. Iako je tada slijedio jedan period stabilizacije i normalizovanja, bosanska vlast je tek 29. februara 1996. opsadu Sarajeva proglasila završenom. Tokom opsade ubijen je 11.541 građanin, (od toga 1.601 dijete), a bilo je 50.000 lakše i teže ranjenih. Broj stanovnika se krajem opsade 1995. smanjio na 250.000. == Posljedice == [[Datoteka:Sarajevo Grbavica.JPG|mini|left||Naselje Grbavica, mart 1996. neposredno nakon reintegracije; razaranje uzrokovano [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratom]].]] [[Datoteka:Evstafiev-bosnia-cello.jpg|mini|220p|[[Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine|Vedran Smailović]]: Ruševine gradske [[Sarajevska vijećnica|vijećnice]].]] U ovom su vremenu bile napadnute mnoge civilne zgrade. Izvještaji ističu da je u septembru 1993. 35.000 zgrada u Sarajevu bilo srušeno i sve ostale zgrade bile su manje ili više oštećene. U to spadaju bolnice, novinarske agencije, industrijske zgrade, zgrade vlasti, kasarne i baze Ujedinjenih nacija. Među važnijim objektima se nalaze zgrada Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine i [[Sarajevska vijećnica]], koja je 25. aprila 1992. izgorjela zajedno s mnoštvom nenadoknadivih djela historije i kulture. Gađanje grada je koštalo mnogo ljudskih života. Prilikom pojedinih gađanja ubijene su desetine i ranjene stotine ljudi. Jedan strašan primjer za to je [[Masakri na Markalama|masakr]] na otvorenoj tržnici "[[Gradska tržnica Markale|Markale]]", gdje su u februaru 1994. granate ispaljene sa srpskih položaja na [[Špicasta stijena|Špicastoj stijeni]] pogodile masu ljudi i uzeli život 68 Sarajlija. Kao odgovor na ta gađanja [[Ujedinjene nacije]] su srpskim snagama diktirale jedan ultimatum prijeteći da će ih bombardirati ukoliko [[Srbi]] ne pristanu na povlačenje svog teškog naoružanja do jedne određene tačke. Pristali su pred isticanje ultimatuma i od tog trenutka granatiranje Sarajeva se umnogo smanjilo, što se može smatrati kao početak puta ka završavanju rata. == Presude Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju == 5. decembra 2003. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MkSJ) osudio je prvog komandanta Sarajevsko-romanijskog korpusa, generala Stanislava Galića, za granatiranje i kampanju snajperskog teroriziranja građana Sarajeva, uključujući i prvi masakr na Markalama. Galić je osuđen na doživotnu robiju za zločine protiv čovječnosti tokom opsade grada. U predmetu vođenom protiv Stanislava Galića, optužba je u uvodnom izlaganju optužnice tvrdila da: {{citat|Opsada Sarajeva, kako je postalo popularno takav zločin nazivati, bila je epizoda takve ozloglašenosti tokom sukoba u bivšoj Jugoslaviji da je potrebno vratiti se u period [[Drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]] kako bi se pronašla paralela u evropskoj historiji. Od tada do perioda opsade Sarajeva nije se desio slučaj da profesionalna vojska vodi kampanju nepopustljivog nasilja nad stanovnicima jednog evropskog grada kako bi se stanovništvo Sarajeva dovelo u stanje srednjovjekovne socijalne i psihološke deprivacije u kojoj su stanovnici bili izloženi stalnom strahu od smrti. U periodu na koji se odnosi ova optužnica za stanovnike Sarajeva nije bilo sigurnog mjesta od napada, bilo da su se nalazili u kući, školi, bolnici, ili nekom drugom mjestu.|Uvodna izjava tužilaštva, ICTY protiv Stanislava Galića, 2003.<ref>{{cite web |url=http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/6c3f0d5286f9bf3cc12571b500329d62/31f622000d199e48c12571fe004be26e?OpenDocument |title=ICTY: Presuda i mišljenje u slučaju Stanislava Galića|date=5. 12. 2003 |publisher=[[ICTY]] |access-date=19. 2. 2019 |archive-url=https://archive.today/20120716103929/http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/6c3f0d5286f9bf3cc12571b500329d62/31f622000d199e48c12571fe004be26e?OpenDocument |archive-date=16. 7. 2012}}</ref>}} General Dragomir Milošević,<ref name="slucajmilosevic">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/dragomir_milosevic/acjug/en/091112.pdf |title=ICTY: Suđenje Dragomir Milošević|date=12. 11. 2009 |publisher=[[ICTY]] |access-date=19. 2. 2019}}</ref> koji je Galića zamijenio na mjestu komandanta Sarajevsko-romanijskog korpusa, proglašen je 2007. krivim za granatiranje Sarajeva i kampanju snajperskog teroriziranja njegovih stanovnika u periodu od augusta 1994. do kraja 1995, uključujući i drugi masakr u Markalama. Osuđen je na 29 godina zatvora. ICTY je zaključio da je gradska pijaca Markale 28. avgusta 1995. pogođena minobacačkom granatom od 120&nbsp;mm ispaljenim sa položaja koje je držao sarajevsko-romanijski korpus.<ref name="slucajmilosevic"/> == Opsada u popularnoj kulturi == === Film === * ''[[Remake (film)|Remake]]'', igrani film u režiji [[Dino Mustafić|Dine Mustafića]] po scenariju [[Zlatko Topčić|Zlatka Topčića]] === Strip === * ''[[Le Sommeil du monstre]]'', strip [[Enki Bilal]]a, * ''[[Sarajevo Tango]]'', strip Hermanna Huppena * ''[[Fax From Sarajevo]]'', strip Joea Kuberta * ''[[The Fixer]]'', grafički roman Joe Saccoa === Videoigre === * ''[[This War of Mine]]'' - videoigra od 11 bit studios, bazirana na opsadi Sarajeva == Također pogledajte == {{Div col|cols=2}} * [[Masakri na Alipašinom Polju]] * [[Masakr na Drveniji]] * [[Masakr djece u Bakarevoj]] * [[Masakr u Boljakovom Potoku]] * [[Masakr u Budakovićima]] * [[Masakri na Dobrinji]] * [[Masakr u Ferhadiji]] * [[Masakr u Halačima]] * [[Masakr u Isevića sokaku]] * [[Masakr u Ulici oslobodilaca Sarajeva]] * [[Masakri na Markalama]] * [[Masakr na Trgu ZAVNOBiH-a]] * [[Masakr u ulici Žrtava fašizma]] * ''[[This War of Mine]]'' - videoigra bazirana na opsadi Sarajeva * ''[[Exile in Sarajevo]]'' (film) * [[Opsada Bihaća]] * [[Snajperska aleja]] * ''[[Remake (film)|Remake]]'' (film) {{Div col end}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Siege of Sarajevo}} {{SFRJ portal}} * [http://www.sa92.ba SA92.BA: Sarajevo 1992. - 1996. foto galerija] * [https://web.archive.org/web/20130522161154/http://bhdani.com/arhiva/251/t25156.shtml Hronologija opsade Sarajeva] * [http://www.un.org/icty/galic/judgment/gal-acj061130e.pdf Presuda Haškog suda Stanislavu Galiću za opsadu Sarajeva] * [https://web.archive.org/web/20181012071011/http://www.opsadasarajeva.com/ Opsada Sarajeva - Sarajevo under siege] - multimedijalna prezentacija {{bs simbol}} {{en simbol}} {{tr simbol}} {{ar simbol}} * [https://www.fb.com/Sarajevo-1425-dana-pod-opsadom-769625429787358/ Sarajevo 1.425 dana pod opsadom (Facebook)] - Arhiva fotografija i video-snimaka Sarajeva iz perioda 1992-1995. {{Opsada Sarajeva}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} {{Sarajevo}} {{Bosna i Hercegovina po temama}} [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Sarajevo]] [[Kategorija:Opsada Sarajeva]] [[Kategorija:1992. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:NATO-ova intervencija u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1994. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1995. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1996. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bitke JNA u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Sukobi u 1992.]] [[Kategorija:Sukobi u 1993.]] [[Kategorija:Sukobi u 1994.]] [[Kategorija:Sukobi u 1995.]] [[Kategorija:Sukobi u 1996.]] 5dq1tt3msqb4xll9egi9cm3s27l7uuz 0 20537 3914678 3901718 2026-07-26T15:49:10Z WumpusBot 120674 /* Crnogorska autokefalnost */ razne ispravke 3914678 wikitext text/x-wiki '''Crnogorska pravoslavna crkva''' sa sjedištem u prijestolnici [[Cetinje]] obnovljena je 31. oktobra 1993. godine, nakon što je stvarno 1918. a službeno 1920. godine bila ukinuta kao dotad kanonski [[autokefalnost|autokefalna]], samostalna pravoslavna crkva . Tada neovisna Kraljevina [[Crna Gora]] je, nakon što je Podgorička skupština okupljena pod zaštitom srpske vojske donijela odluku o prisajedinjenju Crne Gore Srbiji, anektirana unutar nove državne tvorevine [[Kraljevina SHS]]. Crnogorska pravoslavna crkva je tada prestala postojati i [[Srpska pravoslavna crkva]] sa sjedištem u [[Beograd]]u je pripojila svojoj organizacionoj strukturi i time svela na rang jedne od par desetina podređenih eparhija. == Crnogorska autokefalnost == [[Datoteka:Ustav Crne Gore iz 1905.g..jpg|mini|350px|'''[[Ustav Knjaževine Crne Gore|Član 40. Ustava Knjaževine Crne Gore iz 1905.]]''']] Za [[pravoslavlje]] postoji praksa da svaki pravoslavni narod, ukoliko je kao dominantan na jednom teritoriju stekao državnu neovisnost, po pravilu ima pravo oformiti svoju crkvenu autokefalnost. Pravoslavne crkve djeluju unutar jedinstvene vjerske dogme, ali su, organizaciono ustrojene linijama koje se poklapaju s granicama suverenih država. Sada postoje Ruska, Rumunska, Grčka, Bugarska, Ukrajinska, Srpska itd. autokefalna crkva. Izutetak su autokefalne ranohrišćanske crkve, poput Jerusalimske, Koptske i Antiohijske crkve, a tu je i Carigradski vaseljenski patrijarhat ( saziva [[Vaseljenski sabor]] ). Na čelu neke autokefalne pravoslavne crkve je obično patrijarh, a ponegdje arhiepiskop i/ili [[mitropolit]]. U Crnoj Gori postoji nekoliko vijekova tradicija da je na čelu crkve autokefalni mitropolit. Crnogorska pravoslavna crkva je faktički bila autokefalna od ukidanja srpske Pećke patrijaršije 1766. Praktično ni dotad, ali od toga vremena posebno, niko nije imao kanonske juruisdikcije da se miješa u crkveni život crnogorskih pravoslavaca, a svoga duhovnog poglavara [[Crnogorci]] su sami birali na Opštecrnogorskom zboru - jednoj vrsti predstavničke narodne skupštine koja se ispred Cetinjskog manastira održavala povodom donošenja najvažnijih odluka. Samostalno biranje vrhovnog vjerskog poglavara (arhipastira) jeste glavni znak raspoznavanja neke autokefalne crkve. Crnogorski crkveni poglavari ujedno su bili i političke vođe tadašnje crnogorske države iz dinastije Petrovića. Mitropolit Petar I. Petrović (Sveti Petar Cetinjski) i [[Petar II. Petrović Njegoš]] kao nasljedno dostojanstvo crnogorskih vladika su isticali bijele kamilavke ([[Grčki jezik|grčki]]: ''Kαμιλαυκα'') koje po kanonima mogu ponijeti samo autokefalni pravoslavni poglavari.<ref>[http://www.znanje.org/i/i25/05iv01/05iv0128/petar%201%20sveti.jpg Mitropolit Petar I. Njegoš]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.blogovanje.com/MontenegroHistory/images/NjegosBijelaKamilavka.jpg |title=Fotografija Mitropolita Petra II. Njegoša s bijelom kamilavkom |access-date=22. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060624021100/http://www.blogovanje.com/MontenegroHistory/images/NjegosBijelaKamilavka.jpg |archive-date=24. 6. 2006 |url-status=dead }}</ref> Carigradski patrijarhat, kao majka pravoslavne vaseljene (vaseljenski patrijarh je, kao “prvi među jednakima”, najviši dostojanstvenik Pravoslavne crkve) , je i izričito, službeno, sa stanovišta kanona, priznao autokefalnost Crnogorske pravoslavne crkve. U službenom dokumentu - Katalog autokefalnih pravoslavnih crkava Sintagma koji je, po odobrenju Carigradske patrijaršije, objavljen u Atini 1855. godine pod rednim brojem 9. navodi se Crnogorska pravoslavna crkva kao autokefalna. Od 1904. godine Crnogorska pravoslavna crkva imala je svoj [[Sveti Sinod]] <ref>{{Cite web |url=http://www.montenegro.org/pictures/charter.gif |title=Ustav Sv. Sinoda autokefalne Crnogorske crkve iz 1904. g. |access-date=22. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820191058/http://www.montenegro.org/pictures/charter.gif |archive-date=20. 8. 2007 |url-status=dead }}</ref> (Sinod je najviši crkveni organ upravljanja koji mogu imati samo autokefalne crkve). Čitav niz legislativnih akta svjedoči o ustrojstvu i funkcioniranju Crnogorske pravoslavne crkve. U tom pogledu od fundamentalne važnosti je spomenuti: Ustav Svetog Sinoda u Knjaževini Crnoj Gori (1903.); Ustav pravoslavnih konsistorija u Knjaževini Crnoj Gori (1904.); Zakon o parohijskom sveštenstvu (1909.). Status Crnogorske pravoslavne crkve reguliran je i državnim Ustavom Knjaževine Crne Gore koji je usvojen na Nikoljdan 1905. godine. U državnom [[Ustav]]u Knjaževine Crne Gore 1905. godine bilo je normirano u članu 40. sljedeće: "''Državna vjera je u Crnoj Gori istočno pravoslavna. Crnogorska je crkva autokefalna. Ona ne zavisi ni od koje strane Crkve, ali održava jedinstvo u [[dogma]]ma s istočno pravoslavnom Vaseljenskom crkvom. Sve ostale priznate vjeroispovijesti slobodne su u Crnoj Gori''". Crnogorska autokefalnost bila je prije 1918. općepoznata činjenica, o njoj 1911. godine piše, u posebnoj natuknici, i Enciklopedija Britannica.<ref>[http://www.montenegrina.net/pages/pages1/religija/crnog_pravosl_crkva_i_crnog_jezik_u_enciklopediji_britanica.htm Montenegrina, digitalna biblioteka crnogorske kulture]</ref> == Obnavljanje Crnogorske crkve == Prvi poglavar obnovljene Crnogorske pravoslavne crkve bio je vikarni episkop [[Antonije Abramović]], što je naišlo na bjesne reakcije srpskog klira (najviši crkveni organi). Nakon Antonijeve smrti 1996. za novog poglavara na [[Badnji dan]] 1997. godine pravoslavni Crnogorci su izabrali dotadašnjeg pravoslavnog paroha Carigradske patrijaršije u [[Rim]]u arhimandrita Miraša Dedeića. On je rukopolaganjem za episkopa dobio crkveno ime [[mitropolit Mihailo]]. U Sabornom hramu Svete Paraskeve u [[Sofija|Sofiji]], Mihailo je 1998. kanonski rukopoložen za episkopa Crnogorske pravoslavne crkve. Hirotoniju je izvršio [[patrijarh]] Bugarske pravoslavne crkve patrijarh Pimen. Rukopolaganju Mihaila za episkopa obnovljene Crnogorske pravoslavne crkve sasluživali su Inokentije, mitropolit sofijski, Genadij, mitropolit dorostolski i još pet episkopa i četiri svećenika. Ta hirotonija imala je podršku i blagoslov Ukrajinske pravoslavne crkve. Poglavar Crnogorske pravoslavne crkve ima titulu: Arhiepiskop cetinjski i Mitropolit crnogorski. Proces obnove Crnogorske pravoslavne crkve početkom 1990-ih bio je važan temelj nacionalne samospoznaje Crnogoraca i stremljenja ka obnovi državne neovisnosti do čega je i došlo u maju 2006. godine. == Spor sa Srpskom crkvom == Konkurentska Srpska pravoslavna crkva, čije je sjedište u Patrijaršiji u Beogradu i koja preko Mitropolije crnogorsko-primorske na Cetinju djeluje u Crnoj Gori, iz političkih se razloga žestoko opire obnovi Crnogorske pravoslavne crkve. Na čelu srpske Mitropolije u Crnoj Gori od 1990. je mitropolit Amfilohije (svjetovno ime Risto Radović). On je 1990-ih i kasnije bio istaknuti djelatnik nacionalističkih napada na [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] i [[Hrvatska|Republiku Hrvatsku]]<ref>{{Cite web |url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=535229 |title=Vreme, "O liku i djelu srpskog mitropolita Amfilohija" |access-date=22. 6. 2008 |archive-date=17. 3. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317111734/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=535229 |url-status=dead }}</ref> Autori bliski srpskim crkvenim krugovima pokušavaju osporiti kanonsku utemeljenost crnogorske autokefalije u prošlosti. Srpska pravoslavna crkva, identificirajući pravoslavlje sa srpstvom (pripadnošću srpskoj naciji), sistemski negira nacionalnu i kulturnu posebnost pravoslavnih Crnogoraca. == Pravni status == Tokom 1990-ih su pravoslavni crnogorski sveštenici i vjernici, bili su na meti uzavrele javne kampanje s bacanjem [[anatema]] i policijskim saslušanjima. Kampanju su organizirali tadašnja promiloševićevska vlast Republike Crne Gore, te Vojska [[SRJ]] i njena kontraobavještajna služba [[KOS]] u dosluhu sa Srpskom pravoslavnom crkvom radi odvraćanja "autokefalista" od posla na obnavljanju crnogorske crkvene samostalnosti. Do januara 2000. godine Crnogorska pravoslavna crkva nije mogla dobiti status pravnog lica jer je vlast odbijala njenu registraciju. Te godine registrirana je u područnoj jedinici MUP-a Crne Gore na [[Cetinje|Cetinju]] na bazi ''Zakona o pravnom položaju vjerskih zajednica'' iz 1977. godine (“Sl. list SRCG”, br. 9/77, 26/77, 32/88), koji je, u nedostatku drugog pravnog akta, regulirao to područje. Do toga je došlo nakon brojnih protesta i nakon izvjesnih promjena političke konstelacije. Ustav Crne Gore iz 2006. godine, usvojen nakon [[referendum]]a i međunarodnog priznanja crnogorske nezavisnosti, sada uopšte ne definira koja od dvije pravoslavne crkve ima jurisdikciju tako da se crkveno crnogorsko pitanje smatra još uvijek neriješenim. Član 14. Ustava Crne Gore glasi: "''Vjerske zajednice odvojene su od države. Vjerske zajednice su ravnopravne i slobodne u vršenju vjerskih obreda i vjerskih poslova''" . == Zanimljivost == Posljednja eparhija (dijaceza) autokefalne Crnogorske pravoslavne crkve, premda je ona ukinuta formalno 1918-1920. godine, djelovala je u [[Detroit]]u, [[Sjedinjene Američke Države]] i 1923. obavljala bogosluženja.<ref>{{Cite web |url=http://img211.imageshack.us/img211/7753/krstenica7fn.gif |title=Krštenica (krsni list) Crnogorske pravoslavne crkve iz 1923. godine |access-date=13. 7. 2012 |archive-date=20. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720235218/http://img211.imageshack.us/img211/7753/krstenica7fn.gif |url-status=dead }}</ref> == Također pogledajte == * [[Makedonska pravoslavna crkva - Ohridska arhiepiskopija]] == Literatura == [[Sultan]] Mustafa III je 11. septembra 1766. godine beratom ukinuo srpsku Pećku patrijaršiju (koja kao sjedište Srpske pravoslavne crkve nikada nije obnovljena; Pećka patrijaršija je sada ženski srpski manastir). Carigradski patrijarh Samuilo I Hanceris (1764-1780) isplatio je silne novčane dugove Pećke patrijaršije turskom sultanu, pa su teritorije pod njenom jurisdikcijom podređene Carigradskoj patrijaršiji, uključujući i teritoriju današnjee Republike Srbije. Crnogorska crkva bila je i prije i poslije 1766. izvan kanonskog i stvarnog organizacionog ustrojstva i domašaja i Pećke i Carigradske patrijaršije. * "Carigradska patrijaršija nije pretendovala nad Crnogorskom crkvom, držeći se kanoničkog pravila da crkvene granice jedne nezavisne države nemaju ulaziti u granice druge nezavisne države". (Navod prema srpskim autorima Ž. M. Marinković i J. Igumanović, "Istorija opšte hrišćanske i Srpske pravoslavne crkve", Beograd, 1934., str. 131. s napomenom da je knjiga štampana po odobrenju Svetog sinoda Srpske pravoslavne crkve ). * U doba vladike Petra II. Petrovića Njegoša, ruski dvorski savjetnik dr. Aleksandar fon Rojc, profesor Pravnog fakulteta u Dorpatu, boravio je u Crnoj Gori i napisao opsežnu studiju: "Crnogorska crkva je samostalna. Ne stoji pod vlašću ni patrijarha ni nekih drugih crkvenih poglavara, nego je arhipastir poglavar manastira i mirskih svještenika. Što se on posvećuje izvan svoje zemlje, to zavisi od okolnosti i shvatanja starog crkvenog pravila, a to nikako ne znači da je on nekome podložan". (Dr. Dragoje Živković, "Istorija crnogorskog naroda", knjiga II, Cetinje, 1992, str. 541). * Crnogorska autokefalnost je kanonski verifikovana od strane Carigradske patrijaršije: “Pomjesne crkve sa svojom samostalnom upravom ili samoupravne crkve (autokefalne) su: 1. Carigradska, 2. Aleksandrijska, 3. Antiohijska, 4. Jeruzalimska, 5. Ciparska, 6. Ruska, 7. Karlovačka, 8. Sinajska, 9. Crnogorska i 10. Crkva u Kraljevini Grčkoj". (G. A. Rali i M. Potli, "Sintagma", knjiga V s Katalogom autokefalnih crkava, Atina, 1855, str. 529, napomenuto da je štampana po blagoslovu Carigradskog patrijarha). * Dr Nikodim Milaš (1845-1915), episkop dalmatinski, najpoznatiji srpski kanonist , navodi: "Pri državnoj samostalnosti Crne Gore, i crkva u njoj, kojoj je poglavar u isto vrijeme bio i gospodar zemlje, smatrala se samostalnom u svome ustrojstvu i unutrašnjoj upravi, kao što je samostalna i danas. Samostalnost Cetinjske mitropolije priznala je i Carigradska patrijaršija". (“Pravoslavno crkveno pravo”, Zadar, 1890, str.297-298, reptint: Bar, 1998., Conteco, str. isto). * "Za vrijeme vladičanstva Petra I. Petrovića Njegoša, Sveti sinod Ruski priznao je Pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori potpuno nezavisnom kakva je i do današnjih dana ostala". (Jevrosije Popović i dr Mojsije Stojkov, "Opća crkvena istorija sa crkveno-statističkim dodatkom", knjiga II, Sremski Karlovci, 1912., str. 642). Kod starijih izvora o crnogorskoj se autokefalnosti, među brojnim drugim, podaci mogu naći i u sljedećim dokumentima: * "Ustav Svetoga Sinoda u Knjaževini Crnoj Gori", Cetinje, Knj. Crnogorska Državna štamparija, 1904. * "Ustav za Knjaževinu Crnu Goru" od 1905. godine, II izdanje, Cetinje, Knj. Crnogorska Državna štamparija, 1907.g. (čl. 40. koji regulira status autokefalne Crnogorske crkve na str. 12) Od ranih 1990-ih, kada je akuelizirana tema crnogorske autokefalnosti, napisan je veliki broj knjiga, studija i rasprava ovu temu. == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Montenegrin Orthodox Church}} * [http://www.cpc.org.me/ Službeni sajt Crnogorske pravoslavne crkve] * [https://web.archive.org/web/20070927223411/http://www.mitropolija.cg.yu/index.html Službeni sajt srpske Mitropolije u Crnoj Gori] {{Poluzaštita}} [[Kategorija:Crnogorska pravoslavna crkva]] [[Kategorija:Pravoslavlje|Crnogorska pravoslavna crkva]] 5io1dgk1tfgvqh8549qnk3j31i5ydt3 0 21297 3914698 3903170 2026-07-26T15:52:12Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914698 wikitext text/x-wiki [[Datoteka: Sigurd_kills_Fafnir_by_Rackham.jpg|mini|desno|''Sigurd ubija Fafnira'', od Arthura Rackhama|292x292piksel]] '''Epska fantastika''' ili visoka fantastika, je podžanr fantastike<ref>{{Cite news|title=Defining the Genre: High Fantasy {{!}} Fandomania|url=http://fandomania.com/defining-the-genre-high-fantasy/|newspaper=Fandomania|date=11. 5. 2011|access-date=6. 7. 2026|language=en-US}}</ref> definisan epskom prirodom mjesta radnje ili epskim statusom likova, tema ili zapleta.<ref name="stableford">[[Brian Stableford]], ''The A to Z of Fantasy Literature'', (str. 198), Scarecrow Press, Plymouth. 2005. {{ISBN|0-8108-6829-6}}</ref> Epska fantastika se obično odvija u alternativnom, fiktivnom ("sekundarnom") svijetu, a ne u "stvarnom" ili "primarnom" svijetu.<ref name="stableford" /> Ovaj sekundarni svijet je obično interno konzistentan, ali se njegova pravila razlikuju od pravila primarnog svijeta. Nasuprot tome, niska fantastika karakterizira se time što se odvija na Zemlji, u primarnom ili stvarnom svijetu ili u racionalnom i poznatom fiktivnom svijetu s uključivanjem magičnih elemenata.<ref>{{Cite book|title=Reading and Writing Literary Genres|last1=Buss|first1=Kathleen|last2=Karnowski|first2=Lee|year=2000|publisher=International Reading Assoc.|isbn=978-0-87207-257-2|page=[https://archive.org/details/readingwritingli0000buss/page/114 114]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/readingwritingli0000buss/page/114}}</ref><ref name="Perry">{{Cite book|title=Teaching Fantasy Novels |last=Perry |first=Phyllis Jean |year=2003 |publisher=Libraries Unlimited |isbn=978-1-56308-987-9 |page=vi }}</ref><ref name="Gamble">{{Cite book|title=Exploring Children's Literature|url=https://archive.org/details/exploringchildre0002gamb_y9e9|last1=Gamble|first1=Nikki|last2=Yates|first2=Sally|year=2008|publisher=SAGE Publications Ltd|isbn=978-1-4129-3013-0|pages=[https://archive.org/details/exploringchildre0002gamb_y9e9/page/102 102]–103}}</ref><ref>C.W. Sullivan has a slightly more complex definition in "High Fantasy", chapter 24 of the ''International Companion Encyclopedia of Children's Literature'' by Peter Hunt and Sheila G. Bannister Ray (Routledge, 1996 and 2004), chapter 24.</ref> Noviji je pravac u književnosti nastao sredinom [[20. vijek|dvadesetog vijeka]]. Mnogi smatraju da je osnivač pravca [[J. R. R. Tolkien]] svojim kapitalnim djelom "[[Gospodar prstenova]]". Epsku fantastiku odlikuju sljedeće karakteristike: * likovi u romanima su najčešće bića iz [[mitologija]] mnogih naroda svijeta * gotovo obavezno je prisustvo magije koja prožima djelo. * priča je obično jednoobrazna u većini djela: gotovo uvijek se radi o "potrazi i zadatku" glavnog junaka. Pisci koji su obilježili ovaj žanr su: Tolkien i Michael Moorkock, od novijih George R.R. Martin sa svojom serijom knjiga "Pjesma leda i vatre" i [[Robert Jordan]] sa serijom knjiga "[[Točak vremena]]".[[Datoteka:The_Well_at_the_World's_End_MET_DP322256.jpg|centar|mini|''[[Bunar na kraju svijeta|"Bunar na kraju svijeta]]'' " (1896) [[William Morris|Williama Morrisa]] je rani primjer visokofantastične fikcije.]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fantastika]] kr0jebtgojvw6173d137s9fa38csl35 0 21445 3914782 3903967 2026-07-26T17:09:30Z WumpusBot 120674 /* Historija */ razne ispravke 3914782 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Croatia-Lika.png|mini|desno|300px|Položaj Like na karti Hrvatske]] [[Datoteka:Lika-Krbava County map.png|desno|mini|200px|Detaljna karta Like]] '''Lika''' je regija u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. == Geografski položaj == Lika je kontinentalna regija, omeđena planinama [[Velebit]]om na zapadu i jugu te [[Plješivica|Plješivicom]] na istoku. Sjeverna granica je prilično neodređena jer [[Ogulin]]sko područje predstavlja prijelaz između Like i [[Gorski Kotar|Gorskog Kotara]]. Čitavo područje može se okarakterizirati kao planinska zaravan podijeljena manjim planinskim lancima u više cjelina ([[Gacko Polje]], [[Krbava]], [[Ličko Pounje]] i dr.). Ima veliko strateško i prometno značenje jer predstavlja spojnicu kontinentalnog i primorskog dijela Hrvatske. Kroz Liku prolaze državne ceste [[Zagreb]] - [[Split]] i Zagreb -[[Zadar]], autoput Zagreb - Split, te željeznička pruga Zagreb - [[Knin]] - Split. == Ime == Po narodnoj [[etimologija|etimologiji]], Lika je dobila ime po ''lîku''. Lîk je u hrvatskoj [[štokavica|štokavskoj]] [[ikavica|ikavici]] riječ za - lijek. Po drugom tumačenju, naziv dolazi od [[Grčki|grčke]] riječi likos, što znači [[vuk]]. == Uprava == Najveći dio Like nalazi se u sastavu [[Ličko-senjska županija|Ličko-senjske županije]], najrjeđe naseljene i ekonomski najnerazvijenije županije u Hrvatskoj. Administrativno je Lika podijeljena na dva grada ([[Gospić]] i [[Otočac]]) i sedam općina ([[Brinje]], [[Donji Lapac]], [[Lovinac]], [[Perušić]], [[Plitvička Jezera]], [[Udbina]] i [[Vrhovine]]). Manji dijelovi ličkog prostora pripadaju drugim županijama: na sjeveru su općine [[Josipdol]], [[Plaški]] i [[Saborsko]] u [[Karlovačka županija|Karlovačkoj županiji]], a na jugu [[Gračac]] u [[Zadarska županija|Zadarskoj]]. == Stanovništvo == Lika je tokom čitavog [[20. vijek]]a bila izložena depopulaciji uzrokovanoj različitim faktorima - agrarnom prenaseljenošću, zatim [[Prvi svjetski rat|Prvim]] i [[Drugi svjetski rat|Drugim svjetskim ratom]], potom iseljavanjem stanovništva u razvijenija područja i konačno [[Rat u Hrvatskoj|ratom]]. Posljedica svega toga je da danas na području Like živi svega oko 50.000 stanovnika, dok je prije samo 80 godina taj broj iznosio približno 200.000 stanovnika. Nakon ponovnog naseljavanja u 18. vijeku, Lika je postala nacionalno izrazito mješovito područje, s gotovo podjednakim udjelom hrvatskog i srpskog stanovništva. Po etničkoj strukturi mogu se izdvojiti dva osnovna područja: zapadni dio (Brinje, Gospić, Otočac i Perušić) u kojem dominiraju [[Hrvati]], te istočni dio (Donji Lapac, Gračac i Korenica), gdje su većinu stanovništva činili [[Srbi]]. Uprkos stalnom iseljavanju i promjenama tokom rata, ta se podjela i danas može uočiti. Srbi su i prema popisu iz [[2001]]. godine većina u općinama Donji Lapac i Vrhovine, a čine značajan udio u općinama Gračac, Plaški, Plitvička Jezera i Udbina. Nasuprot tome, na području Gospića i Otočca Hrvati čine preko 90 % stanovništva. == Historija == [[Datoteka:Lika-Krbava County Map.jpg|mini|desno|300px|Ličko-krbavska županija (1881. - 1918.)]] U prethistorijsko i antičko doba područje Like naseljava [[Iliri|ilirsko]] pleme [[Japodi]]. Njih je u 1. vijeku prije nove ere pokorila rimska vojska, ali su i dalje zadržali svoju plemensku autonomiju, baveći se nomadskim stočarstvom. Romanizacija ovog prostora je bila samo površna, jer je [[Rimska imperija|Rimljanima]] bilo najvažnije osigurati putne komunikacije. Do većih promjena dolazi raspadom Carstva i seobama naroda, kad se na ličko područje doseljavaju [[Hrvati]]. Oni uspostavljaju svoju upravnu organizaciju, osnivajući plemenske župe Gacku, Krbavu i Liku. Postoje teorije da su nakon ustanka [[Ljudevit Posavski|Ljudevita Posavskog]] u slabo naseljenu Liku [[Franci|franački]] vladari preselili znatan broj [[Avari|Avara]], koji su se kasnije stopili s Hrvatima. S razvojem i jačanjem hrvatske države, dolazi do porasta stanovništva i većeg stepena društvene organizacije, a s tim i do podjele starih rodovskih župa u Lici. Tako nastaju nove župe Bužane, Hotuča, Lapac, Plase i druge. O porastu značenja Like unutar Ugarsko-hrvatskog kraljevstva govori i osnivanje [[Krbavska biskupija|Krbavske biskupije]] [[1160]]. godine, sa sjedištem prvo na Mrsinju iznad [[Korenica|Korenice]], a zatim na Udbini. Materijalni ostaci iz tog razdoblja su neznatni, jer su većinu crkvi i utvrda uništili [[Turci]]. Dokaz tadašnjeg stepena razvoja je i postojanje tiskare u Kosinju krajem 15. vijeka. Turski prodori na ovo područje počinju nakon pada [[Bosna|Bosne]] ([[1463]]), da bi kulminirali [[Krbavska bitka|Krbavskom bitkom]] [[1493]]. godine, u kojoj je uništena hrvatska feudalna vojska. Između [[1522]]. i [[1524]]. turska vojska zauzima čitavo područje Like, s iznimkom Gacke doline i Brinja. Starosjedilačko hrvatsko stanovništvo tada gotovo u potpunosti nestaje, a na njihovo mjesto dolaze pravoslavni [[Vlasi]] te manji broj Hrvata koji su prihvatili [[Islam|islamsku vjeru]]. Turci su za ovaj prostor [[1580]]. osnovali [[Lički sandžak|Lički ( Krčki ) sandžak]] sa sjedištem u [[Knin]]u i glavnim ličkim uporištem na Udbini. Takvo stanje je potrajalo sve do velikog Austrijsko-turskog rata (1683-1699) u kojem je pod vodstvom svećenika [[Marko Mesić|Marka Mesića]] oslobođena čitava Lika osim Ličkog Pounja. Nakon protjerivanja Turaka očekivao se povratak Like pod vlast hrvatskog [[ban]]a. Međutim, [[Habsburg|Habsburška monarhija]] ju je stavila pod izravnu vlast svoje dvorske Komore, a zatim [[1714]]. godine pod upravu Karlovačkog generalata. Tako je Lika došla u sastav [[Vojna krajina|Vojne krajine]] u čijem će sastavu ostati sve do njenog ukidanja [[1881]]. godine. Kako su Ličani u početku pružali otpor strogom vojnom režimu, [[1746]]. je osnovan posebni vojno - upravna teritorija [[Lička regimenta|Ličke regimente]] (pukovnije), da bi se učvrstila kontrola nad ovim krajem. Uporedno sa stvaranjem nove upravne organizacije, na ličko područje naseljava se novo stanovništvo, Hrvati [[Bunjevci]] i pravoslavni Vlasi ( kasnije [[Srbi]] ) koji su trebali poslužiti kao stalna vojska za potrebe bečkog dvora. Ta opća militarizacija Like, u kojoj je sve bilo podređeno potrebama stalnog ratovanja, znatno će uticati na mentalitet njenog stanovništva. [[Datoteka:Preparirani lički medvjed (Croatia).jpg|mini|desno|180px|Preparirani lički medvjed turistička je atrakcija]] == Ekonomija == Lika je tradicionalno ruralno područje s razvijenim [[ratarstvo]]m ( uzgoj [[krompir]]a ) i [[stočarstvo]]m. Industrija je neznatna i oslanja se uglavnom na preradu drva. Ta nezagađenost bi se mogla pokazati kao glavna prednost Like u bližoj budućnosti i [[Turizam|turističkom]] razvoju. Za to postoje veliki potencijali - unutar Like su dva nacionalna parka ( [[Nacionalni park Plitvička jezera|Plitvička Jezera]] i [[Nacionalni park Sjeverni Velebit|Sjeverni Velebit]] ), a važni su faktori i blizina dalmatinskih ljetovališta i dobra prometna povezanost. == Poznate osobe == * Marijan Matijević * [[Ivana Brkljačić]] * [[Jovanka Broz]] * [[Mile Budak]] * [[Damir Karakaš]] * [[Ana Karić]] * [[Miroslav Kraljević]] * [[Marko Mesić]] * [[Ante Starčević]] * [[Rade Šerbedžija]] * [[Nikola Tesla]] * [[Nikica Valentić]] * [[Janko Vuković-Podkapelski]] * mati najboljeg svjetskog hokejaša [[Joe Šakić|Joea Šakića]] je Ličanka. * Viktor Klobučar otac, artiljerijski general Austro-Ugarske vojske, Donji Kosinj * Viktor Klobučar sin, prvi{{Izvor}} Hrvat pilot, rođen u Gracu Austrija * Josip Klobučar pilot, reprezentativac Hrvatske u letenju avionima, rođen u Velikom Rastovcu, Orahovica-Slavonija, roditelji iz Kosinja == Zanimljivosti == * U selu Kosinj pokraj Perušića nalazila se prva štamparija u Hrvatskoj i južnoslavenskim zemljama uopće{{Izvor}}, koju su osnovali knezovi [[Frankapani]]. U njoj je 1483. izdan [[glagoljski misal]], najstarija hrvatska štampana knjiga. == Također pogledajte == * [[Regije Hrvatske]] == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20060501021307/http://www.geografija.hr/novosti.asp?id_projekta=0&id_novosti=837 Lovinački kraj] *[https://web.archive.org/web/20060624124321/http://www.geografija.hr/novosti.asp?id_projekta=0&id_novosti=857 Lički krompir kao robna marka s geografskim porijeklom] {{Commonscat}} [[Kategorija:Geografija Hrvatske]] [[Kategorija:Lika]] td2ewchwwuwqkzyckkdps496hfk59rn 0 22077 3914792 3903295 2026-07-26T17:11:50Z WumpusBot 120674 /* Politika */ razne ispravke 3914792 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Savezna država | ime = Maryland | izvorno_ime = | drugo_ime = ''State of Maryland'' {{Simboli jezika|en|engleski}} | kategorija = [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|Savezna država]] | etimologija = | graniči_sa = {{plainlist| * [[Delaware]] * [[Washington, D.C.]] * [[Virginia]] * [[Zapadna Virginia]] * [[Pennsylvania]] }} | moto = Fatti maschii, parole femine<br><small>''Postupci muškarca, riječi žene''</small> | nadimak = Old Line State | zastava = Flag of Maryland.svg | simbol = Maryland-StateSeal.svg | simbol_vrsta = Grb | država = Sjedinjene Američke Države | zastava_države = da | glavni_grad = [[Annapolis (Maryland)|Annapolis]] | širina_stepeni_glavnog_grada = 38| širina_minuta_glavnog_grada = 58| širina_sekundi_glavnog_grada = 0| širina_SJ_glavnog_grada =N | dužina_stepeni_glavnog_grada = 76| dužina_minuta_glavnog_grada = 30| dužina_sekundi_glavnog_grada = 0| dužina_IZ_glavnog_grada =W | najviši = | najviše_mjesto = Hoye-Crest | najviša_visina = 1024 | najniža = | najniža_lokacija = [[Atlantski okean]] | najniža_visina = 0 | dužina = 163 | širina = 400 | površina = 32133 | površina_zemlje = | površina_vode = 21% | stanovništvo = 6016447 | stanovništvo_datum = procjena 2016 | stanovništvo_gustoća = 230 | osnovan = 7. savezna država | datum = 28. april 1788. | vlada = | lider = [[Larry Hogan]] | lider_vrsta = Guverner | lider_partija = [[Republikanska stranka (SAD)|R]] | vremenska_zona = UTC-5/DST-4 | vremenska_zona_DST = | poštanski_broj = MD | pozivni broj = | kod = US-MD | kod_vrsta = [[ISO 3166-2]] | karta = Maryland in United States.svg | opis_karte = | web_stranica = [http://www.maryland.gov/ www.maryland.gov] | bilješka = }} '''Maryland''' ('''MD''', {{Audio|pomoć=ne|En-us-Maryland.ogg|izgovor}}; fonol. ''Merilend'') jedna je od pedeset [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američkih saveznih država]] koja se nalazi u srednjeatlantskoj regiji SAD-a. Na jugu i istoku graniči sa saveznim državama [[Virginia]], [[Zapadna Virginia]] i saveznim distriktom [[Washington, D.C.]], na sjeveru je [[Pennsylvania]] a na istoku [[Delaware]]. Najveći grad Marylanda je [[Baltimore]], a glavni grad je [[Annapolis (Maryland)|Annapolis]]. Neki od nadimaka ove države su ''Old Line State'' (država "stare linije"), ''Free State'' (slobodna država) i ''Chesapeake Bay State'' (država [[Zaliv Chesapeake|zaliva Chesapeake]]). Država je dobila ime po kraljici Velike Britanije i Irske [[Henrika Marija od Francuske|Henriki Mariji]], ženi [[Karlo I, kralj Engleske|Karla I]].<ref name="glance01html"/> Kao jedna od prvobitnih [[Trinaest kolonija]], Maryland se smatra "kolijevkom" vjerskih sloboda u Americi,<ref name="Cecilius Calvert 2010"/><ref name="stmaryscity.org"/> kada ga je osnovao [[George Calvert]] početkom 17. vijeka kao područje gdje su se katolici iz Engleske sklanjali od progona.<ref name="Cecilius Calvert 2010"/><ref name="stmaryscity.org"/><ref name="calvert1633"/> Calvert je bio prvi lord Baltimora i prvi engleski vlasnik tadašnje kolonije Maryland.<ref name="Cecilius Calvert 2010"/><ref name="stmaryscity.org"/> Maryland je sedma po redu država koja je ratificirala [[Ustav Sjedinjenih Američkih Država|Ustav SAD-a]], a također je igrala i vodeću ulogu pri osnivanju distrikta Washingtona D.C, koji je osnovan na području koje je ustupio Maryland. Maryland je jedna od najmanjih američkih saveznih država u pogledu površine, kao i jedna od najgušće naseljenih saveznih država sa oko šest miliona stanovnika. Prema podacima iz 2009. Maryland je imao najviši prosječni dohodak po domaćinstvu od svih saveznih država, što je najvećim dijelom posljedica blizine prijestolnici države i dosta raznovrsnoj privredi, počev od proizvodnje, usluga do [[biotehnologija|biotehnologije]].<ref name="proximityone"/> == Geografija == Maryland ima površinu od 32.133,2&nbsp;km² i približne je površine kao [[Belgija]] odnosno nešto veći od polovine Bosne i Hercegovine. On je 42. savezna država po površini, odnosno deveta najmanja. Zapadna Virginia je prva veća (41. po površini) država od Marylanda sa 62.754,8&nbsp;km² odnosno gotovo dvostruko je veća od njega. [[Datoteka:Deep Creek Lake Maryland Panoramic View.jpg|180px|thumb|lijevo|Zapadni Maryland je poznat po šumovitim planinama. Panorama jezera Deep Creek i okolnih Apalačkih planina u okrugu [[Okrug Garrett (Maryland)|Garrett]].]] [[Topografija]] Marylanda je veoma raznolika, što mu je priskrbilo nadimak ''minijaturna Amerika''. Reljef se kreće od [[Pješčana dina|pješčanih dina]] prošaranih morskom travom na istoku, do niskih močvara po kojima živi divljač, obraslih visokim močvarnim čempresima (''Taxodium distichum'') u blizini zaliva Chesapeake, te blago zatalasanih brda obraslih šumama [[hrast]]a u području Piedmonta, kao i borovih šuma u zapadnim planinama Marylanda. Maryland je sa sjevera okružen teritorijom savezne države [[Pennsylvania]], na zapadu je [[Zapadna Virginia]], na istoku je [[Delaware]] i obala [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]], dok je na jugu, s druge stane rijeke [[Potomac (rijeka)|Potomac]], dio teritorije Zapadne Virginije i [[Virginia]]. Centralni dio ove granice prekida teritorija okruga [[Washington, D.C.|Washington]], koji je osnovan na području koje je prvobitno bilo dio okruga [[Okrug Montgomery (Maryland)|Montgomery]] i [[Okrug Prince George's (Maryland)|Prince George's]], uključujući i grad Georgetown (danas dio grada Washingtona). Ovo područje je predato na upravu saveznoj vladi SAD-a 1790. godine kako bi se na njemu osnovao distrikt Columbia. ([[Virginia|Commonwealth Virginije]] je za potrebe distrikta Columbia dao zemlju južnu od rijeke Potomac, uključujući i grad [[Alexandria (Virginia)|Alexandriju]], međutim Virginia je dio ovog područja vratila u svoj posjed 1846. godine) [[Zaliv Chesapeake]] dijeli Maryland gotovo na dvije polovine, a okruzi na istočnoj strani zaliva općenito se nazivaju "istočna obala" (''Eastern Shore''). === Klima === Ova savezna država ima vrlo raznoliku klimu zbog različitih lokalnih uslova u nadmorskoj visini, blizini obale i zaštiti od prodora hladnog zraka zbog vjetrova koji pušu niz planinske padine (katabatski vjetar). Istočna polovina Marylanda, a što uključuje gradove [[Ocean City (Maryland)|Ocean City]], [[Salisbury (Maryland)|Salisbury]], [[Annapolis]], te južna i istočna predgrađa [[Washington, D.C.|Washingtona, D.C.]] i [[Baltimore]]a, leži na atlantskoj obalskoj niziji, gdje je reljef dosta ravan a zemljište pretežno pjeskovito ili muljevito. Ova regija ima suhu suptropsku klimu (po [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenu]] ''Cfa''), sa toplim, vlažnim ljetima i kratkim, relativno toplim ili manje hladnim zimama. Ovo područje, prema USDA podjeli zona otpornosti biljaka, pripada zoni 8a.<ref name="Arbor Day Foundation" /> Regija [[Piedmont (Sjedinjene Američke Države)|Piedmont]], koja uključuje dijelove sjeverno i zapadno od metropolskog područja Baltimorea, gradove [[Westminster (Maryland)|Westminster]], [[Gaithersburg (Maryland)|Gaithersburg]], [[Frederick (Maryland)|Frederick]] i [[Hagerstown (Maryland)|Hagerstown]], prosječno godišnje primaju približno 50&nbsp;cm snježnih padavina, a kao dio USDA zone otpornosti biljaka pripadaju zonama 7b i 7a,<ref name="Arbor Day Foundation" /> gdje su temperature ispod –12&nbsp;°C ili niže. Od doline Cumberland prema zapadu, klima postepeno prelazi u umjereno kontinentalnu klimu (po Köppenu ''Dfa''). U zapadnom Marylandu, u dijelovima okruga [[Okrug Allegany (Maryland)|Allegany]] i [[Okrug Garrett (Maryland)|Garrett]] sa višom nadmorskom visinom, uključujući gradove [[Cumberland (Maryland)|Cumberland]], [[Frostburg (Maryland)|Frostburg]] i [[Oakland (Maryland)|Oakland]], više su izražene karakteristike umjereno kontinentalne klime, djelimično i zbog nadmorske visine. Ta područja spadaju u USDA zone otpornosti 6b i niže.<ref name = "Arbor Day Foundation"/> Zbog svog položaja u blizini istočne obale SAD-a, Maryland je djelimično ugrožen od povremenih [[tropski ciklon|tropskih ciklona]], mada poluostrvo Delmarva i istureni rtovi i ostrva [[Sjeverna Karolina|Sjeverne Karoline]] donekle pružaju znatnu zaštitu i ublažavaju posljedice ciklona, tako da se ne javljaju često udari snažnih uragana (kategorije 3 i više). Mnogo češće, do Marylanda stižu "ostaci" tropskih sistema koji ranije već izgube većinu svoje energije na kopnu i oslabe. Na teritoriji ove savezne države registruje se oko 30 do 40 olujnih dana tokom godine, a prosječni broj [[tornado|tornada]] kreće se oko šest na godišnjem nivou.<ref name="Annual average number of tornadoes"/> == Historija == [[Datoteka:Native Languages of Maryland.svg|thumb|180px|desno|Rasprostranjenost domorodačkih jezika na području današnjeg Marylanda]] [[Datoteka:The Founding of Maryland.jpg|thumb|180px|desno|"Osnivanje Marylanda 1634.", ulje na platnu, 132 x 185 cm, Emmanuel Leutze, 1860.]] George Calvert, 1. lord Baltimorea prvi je zatražio povelju od engleskog kralja [[Karlo I, kralj Engleske|Karla I]] za teritoriju između kolonija [[Massachusetts]]a na sjeveru i [[Virginia|Virginije]] na jugu.<ref name="Stewart 1967 42–43"/> Međutim, Calvert je umro u aprilu 1632, pa je kraljeva povelja 20. jula 1632. dodijeljena njegovom sinu Cecilu Calvertu, 2. baronu Baltimorea. Zvanično, nova kolonija "Maryland" dobila je ime u čast kraljeve supruge [[Henrika Marija od Francuske|Henrike Marije]].<ref name="mdmanual01"/> Međutim, neki katolički istraživači i historičari vjeruju da je ova savezna država dobila ime po [[Djevica Marija|Mariji]] ([[Merjem bint Imran|Merjemi]]), [[Isus]]ovoj majci, jer je, navodno, tako tražio George Calvert prije nego što je umro 1632. godine. Ipak, nisu poznate njegove stvarne namjere. Pri traženju povelje, George je naveo određeno ime za koloniju, ''Terra Mariae'' (bos. ''Zemlja Marije'', ''Marijina zemlja''), odnosno anglicirano ''Maryland''. Englesko ime je preferirano zbog nepoželjne asocijacije imena ''Mariae'' sa španskim [[Isusovci|jezuitom]] Juanom de Marianom, čije ime se veže za [[inkvizicija|inkviziciju]]. Osim toga, Henriku nikad nisu zvali istovremeno s njenim imenom i srednjim imenom. Istraživači se također slažu da ni pod kojim uslovima neka teritorija ne bi dobila ime po nečijem srednjem imenu. Postoje i mišljenja, da je zemlja dobila ime po Isusovoj majci Mariji (Merjemi), jer je prvobitna prijestolnica Marylanda bio grad [[St. Mary's City (Maryland)|St. Mary's City]] na sjevernoj obali rijeke Potomac a okrug koji ga je okruživao bio je i prvi osnovani okrug u koloniji.<ref name="lowespeccol"/> Riječi navedene na grbu Marylanda također podržavaju ovu teoriju. Na poleđini grba postoje riječi ''TERRÆ MARIÆ'',<ref name="sealobverse"/> što na [[latinski jezik|latinskom]] znači "Zemlja Marije", umjesto ''TERRÆ MARIA'', što bi zapravo označavalo Henrikino srednje ime.<ref name="Stewart 1967 42–43"/> Prvi naseljenici došli su u novu koloniju u martu 1634. predvođeni mlađim bratom lorda Baltimorea, Leonardom Calvertom, koji je postao prvi provincijski [[Spisak guvernera Marylanda|guvnerner Marylanda]]. Kolonisti su napravili prvo stalno naselje St. Mary's City u današnjem okrugu [[Okrug St. Mary's (Maryland)|St. Mary's]]. Zemljište su kupili od vrhovnog indijanskog poglavice iz te regije, a koji je želio uspostaviti trgovačke odnose s njima. St. Mary's je postao prvi glavni grad Marylanda te je tako ostao narednih 60 godina do 1695. Uskoro su došli novi kolonisti. Sijali su [[duhan (proizvod)|duhan]] što je donosilo dosta profita u novu koloniju. Ipak, zbog čestih [[epidemija]] malarije i žute groznice, očekivana starost naseljenika u Marylandu bila je deset godina kraća od onih u Novoj Engleskoj.<ref name=iha/> === Progoni === Jedan od razloga osnivanja Marylanda bio je i omogućavanje religijskih sloboda i tolerancije za [[Rimokatolička crkva|katoličku]] manjinu porijeklom iz Engleske.<ref name="washingtonpost.com"/> Godine 1642. veći broj [[Puritanci|Puritanaca]] napustilo je Virginiju i došlo u Maryland, te osnovali grad Providence (danas [[Annapolis (Maryland)|Annapolis]]) na zapadnoj obali sjevernog dijela zaliva [[Zaliv Chesapeake|Chesapeake]].<ref name="annapolis"/> Nesuglasice sa trgovcima iz Virginije oko ostrva [[Ostrvo Kent (Maryland)|Kent]] u zalivu Chesapeake dovele su do vojnog sukoba. Godine 1644. puritanac [[William Claiborne]], zauzeo je ostrvo Kent dok je njegov saradnik, također puritanac koji je podržavao Parlament, Richard Ingle, preuzeo St. Mary's.<ref name="verso2003"/> Obojica su koristili religiju kao alat za dobijanje podrške među kolonistima. Period tokom dvije godine, 1644–1646, kada su Claiborne i njegovi puritanski sljedbenici imali snažaj uticaj, poznat je i kao "doba pljačkanja". Oni su, između ostalog, zarobili jezuitske sveštenike, zatvorili ih u tamnicu te ih konačno protjerali nazad u Englesku. Godine 1646. Leonard Calvert se vratio sa svojom vojskom, ponovno zauzeto grad St. Mary's i uspostavio red i zakon. Nakon toga je Dom zastupnika izglasao zakon "u vezi religije" 1649. godine, kojim su date religijske slobode svim kršćanima "koji vjeruju u trojstvo".<ref name=iha/> Naredne godine 1650. Puritanci su se opet pobunili protiv vlasti. "Protestanti su izbacili katolike iz zakonodavstva ...a vjerske borbe su ponovno izbile".<ref name=iha/> Puritanci su osnovali novu vladu, zabranjujući i katoličanstvo i [[Crkva Engleske|anglikanizam]]. Puritanska revolucionarna vlada progonila je katolike Marylanda tokom svoje vlasti, poznate i kao "vrijeme pljačke". Građani su po južnom Marylandu palili, ranije izgrađene, katoličke crkve. Njihova vlast trajala je do 1658. kada su porodica family i lord Baltimore ponovno uspostavili stvarnu kontrolu nad kolonijom, čime je ponovno zaživio Zakon o toleranciji. Nakon "[[Slavna revolucija|Slavne revolucije]]" u Engleskoj 1688. godine, Maryland je katoličanstvo stavio van zakona. Takvo stanje trajalo je sve do kraja [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] (1775–1783). Bogatiji katolički zemljoradnici gradili su kapele na svojim posjedima, kako bi prakticirali svoju vjeru u relativnoj tajnosti. === Granice === Kraljevom poveljom, Marylandu su dodijeljena zemlja sjeverno od rijeke Potomac sve do [[40. paralela (sjever)|40. sjeverne paralele]]. Problem se javio kada je kralj [[Karlo II, kralj Engleske|Karlo II]] izdao povelju za [[Pennsylvania|Pennsylvaniju]]. Tom poveljom definirana je južna granica Pennsylvanije identično kao i sjeverna granica Marylanda, odnosno 40. paralela. Međutim prema povelji, kralj Karlo II i [[William Penn]] su smatrali da 40. paralela prolazi u blizini [[New Castle (Delaware)|New Castlea]] kada se kreće sjeverno od [[Philadelphia|Philadelphije]], koju je Penn već odabrao za prijestolnicu svoje kolonije. Nakon što je taj problem uočen 1681. godine, počeli su pregovori da se on riješi. Kompromis je predložio kralj Karlo II 1682. ali je onemogućen nakon što je Penn dobio novu povelju za koloniju gdje je današnji [[Delaware]].<ref name=hubbard/> Ipak, Penn je uspješno dokazao da je povelja za Maryland dodijeljena lordu Baltimoreu samo za nenaseljeno zemljište, dok je holandsko naselje u Delawareu bilo starije od ove povelje. Neusaglašeno stanje je ostalo još gotovo cijeli vijek, a problem su "naslijedili" potomci Williama Penna i lorda Baltimorea: porodica Calvert koja vladala Marylandom te porodica Penn, koja je vladala Pennsylvanijom.<ref name=hubbard/> Nesuglasice oko granice sa Pennsylvanijom dovele su do Cresapovog rata tokom 1730ih. Sukobi su otpočeli 1730. godine te eskalirali tokom prve polovine decenije, kada su kulminirali nakon što je Maryland poslao svoje vojne snage 1736. a naredne godine i Pennsylvania. Vojna faza sukoba završila je u maju 1738. nakon intervencije kralja [[Đorđe II, kralj Velike Britanije|Đorđa II]], koji se zauzeo oko pregovora o primirju. Privremeni sporazum postignut je 1732. godine.<ref name=hubbard/> Pregovori su nastavljeni sve dok nije postignut trajni dogovor, koji je potpisan 1760. godine. Tim dogovorom definirana je granica između Marylanda i Pennsylvanije kao linija geografske širine, danas poznata kao [[Mason–Dixonova linija]]. Granica Marylanda prema Delawareu zasnovana je na "krugu od dvanaest milja" oko New Castlea i "transpoluostrvskoj liniji".<ref name=hubbard/> === 18. i 19. vijek === [[Datoteka:Ft. Henry bombardement 1814.jpg|thumb|180px|desno|Bombardiranje utvrde McHenry u Baltimoreu inspiriralo je nastanak pjesme "[[The Star-Spangled Banner]]".]] Maryland je bio jedna od [[trinaest kolonija]] koje su se pobunile protiv britanske vlasti tokom [[Američki rat za nezavisnost|američke revolucije]]. Dana 2. februara 1781. on je postao trinaesta država koja je ratificirala [[sporazum o konfederaciji]] kojim su nastale današnje SAD kao ujedinjena, suverena i nacionalna država. Također, Maryland je postao sedma država koja je ratificirala [[Ustav Sjedinjenih Američkih Država|Ustav SAD]]. U decembru 1790. savezna država je donirala zemlje koju je odabrao predsjednik [[George Washington]] za federalnu vladu radi formiranja nove nacionalne prijestolnice, grada [[Washington, D.C.|Washingtona]]. Ta zemlja ranije je spadala u okruge [[Okrug Montgomery (Maryland)|Montgomery]] i [[Okrug Prince George's (Maryland)|Prince George's]], kao i okruge [[Okrug Fairfax (Virginia)|Fairfax]] i [[Alexandria (Virginia)|Alexandria]] u saveznoj državi [[Virginia]]. Međutim, zemlja koju je donirala Virginia je kasnije vraćena toj državi. Nakon revolucije, zbog uticaja promjene u privredi, ideala nastalih tokom revolucije, kao i sugestija političara, brojni farmeri u Marylandu počeli su oslobađati svoje robove. Cijelim jugom Marylanda brojnost crnačke populacije povećana je sa manje od 1% prije rata na 14% u 1810. godini.<ref name="Kolchin"/> Tokom rata 1812. Britanci su pokušali zauzeti Baltimore, kojeg je branila utvrda McHenry. Tokom bombardovanja grada, Francis Scott Key je napisao pjesmu "[[The Star-Spangled Banner]]" (bos. ''Bajrak iskićen zvjezdama''), koja je kasnije postala nacionalna himna SAD. Prolazak autoputa (danas US highway 40) je odobren 1817. a pružao se od Baltimorea do St. Louisa, što je bio prvi federalni autoput u SAD. Željeznica ''Baltimore and Ohio'' (B&O) je prva zacrtana željeznica u SAD. Svoju prvu dionicu pruge za svakodnevni saobraćaj otvorila je 1830. između Baltimorea i Ellicott Cityja,<ref name="Dilts"/> a 1852. ta pruga je postala prva željeznička linija koja je dosegla [[Ohio (rijeka)|rijeku Ohio]] polazeći od istočne obale SAD.<ref name="Stover"/> Tokom [[Američki građanski rat|građanskog rata]], država je ostala u Federaciji ("Sjever")<ref name="civil"/> pretežno zbog sastava stanovništva a djelimično iz zbog intervencije vojnih snaga Federacije. Oko 1860. udio slobodnih afroamerikanaca u stanovništvu Marylanda iznosio je 49%.<ref name="Kolchin"/> === 20. vijek === Kraj 19. i početak 20. vijeka donio je političke reforme. Serijom zakona donesenih između 1892. i 1908. reformiran je način glasanja, prije svega u smislu raspodjele glasačkih listića i tajnosti glasanja. Uvedeni su predizbori (primarni izbori) na kojima su vođe stranaka birali kandidate, a birali su se i kandidati van stranačkih lista, što je obeshrabrivalo nepismene osobe da učestvuju u tome. Takve mjere bile su uperene pretežno na slabije obrazovane bijelce kao i crnce. Crnci su se bunili protiv toga, a pojavile su se i glasačke grupe koje su podučavale o načinu glasanja. U tom periodu također su donesene i reforme uslova rada za radnike u Marylandu. Godine 1902. država je regulirala uslove rada u rudnicima, zabranila rad djece ispod 12 godina, usvojila zakone o obaveznom školovanju kao i prvi zakon u SAD o osiguranju radnika. Međutim, taj zakon je kasnije oboren na sudovima, da kasnije konačno bio usvojen 1910. godine. Maryland je bio prva država koja je uvela [[porez na dohodak]] 1937. kako bi prikupljala javne prihode za škole i socijalnu pomoć.<ref name="digitalcommons"/> == Stanovništvo == [[Datoteka:Regions of Maryland USA.gif|thumb|200px|desno|Geografske regije Marylanda]] {{USCensusPop|align=right|1790= 319728|1800= 341548|1810= 380546|1820= 407350|1830= 447040|1840= 470019|1850= 583034|1860= 687049|1870= 780894|1880= 934943|1890= 1042390|1900= 1188044|1910= 1295346|1920= 1449661|1930= 1631526|1940= 1821244|1950= 2343001|1960= 3100689|1970= 3922399|1980= 4216975|1990= 4781468|2000= 5296486|2010= 5773552|estimate= 6016447|estyear=2016|footnote=izvor: 1910–2010<ref name="popis2010"/>}} Američki popisni biro procijenio je da broj stanovnika Marylanda na dan 1. jula 2015. iznosi 6.006.401, što predstavlja povećanje od 4,03% u odnosu na broj stanovnika po popisu iz 2010. godine,<ref name="PopEstUS"/> tj. apsolutno povećanje za 29.994 stanovnika u odnosu na prethodnu godinu, kao i povećanje od 232.849 stanovnika u odnosu na popis iz 2010. godine. Ovo povećanje uključuje i prirodni prirast od posljednjeg provedenog popisa za 189.158 osoba (tj. 464.251 novorođeni naspram 275.093 umrli) kao i povećanje od 116.713 osoba po osnovu neto migracija u državu. Useljavanje u Maryland iz država izvan SAD rezultiralo je neto povećanjem od 129.730 osoba, dok je emigracija iz Maryland u druge savezne države SAD dala neto smanjenje stanovništva od 13.017 osoba. Centar populacije Marylanda nalazi se na pograničnoj liniji između okruga [[Okrug Anne Arundel (Maryland)|Anne Arundel]] i [[Okrug Howard (Maryland)|Howard]], unutar naseljenog mjesta [[Jessup (Maryland)|Jessup]].<ref name="popcent"/> Historija Marylanda kao pogranične države tokom građanskog rata uzrok je da ova savezna država ima određene osobine i sjevernih i južnih regija SAD. Općenito, seoska područja zapadnog Marylanda između zapadnovirdžinijske "drške tave" (''Panhandle'') i Pennsylvanije pripadaju kulturi Apalačkih planina, dok regije južne i istočne obale Marylanda pripadaju kulturi juga SAD.<ref name="ligaso"/> S druge strane, gusto naseljena područja centralnog Marylanda, oko metropolskih područja Baltimorea i Washingtona D.C. imaju mnogo više zajedničkog sa kulturom Sjeveroistoka SAD.<ref name="aaronrandall"/> [[Američki popisni biro]] ubraja Maryland među južnoatlantske savezne države, međutim druge federalne agencije,<ref name="FBI"/> mediji i mnogi građani smatraju Maryland srednjoatlantskom ili sjeveroistočnom saveznom državom SAD.<ref name="LOC"/><ref name="EPA"/> Prema podacima iz 2011. oko 58% stanovništva Marylanda mlađih od jedne godine ne pripadaju bijeloj rasi.<ref name="under1"/> === Rasni sastav === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="font-size: 90%;" |+ '''Rasni sastav stanovništva Marylanda''' |- ! Rasni sastav !! 1970.<ref name="census"/> !! 1990.<ref name="census"/> !! 2000.!! 2010.<ref name="gov24900"/> |- | Bijelci || 81,5% || 71,0% || 64,0% || 60,8% |- | Afroamerikanci || 17,8% || 24,9% || 27,9% || 29,8% |- | Azijati || 0,5% || 2,9% || 4,0% || 5,5% |- | Domorodačko<br/>stanovništvo || 0,1% || 0,3% || 0,3% || 0,3% |- | Druge rase || 0,1% || 0,9% || 1,8% || 3,6% |- | Mješanci<br/>dvije ili više rasa || – || – || 2,0% || 2,9% |- | Bijelci (bez Latinoamerikanaca) || 80,4% || 69,6% || 62,1% || 54,7% |} Prema podacima Američkog popisnog biroa iz 1970, udio afroamerikanaca u stanovništvu Marylanda iznosio je 17,8% dok je bijelaca koji nisu latinoameričkog porijekla bilo 80,4%.<ref name="census"/> [[Afroamerikanci]] čine značajan dio stanovništva ove savezne države, prema podacima iz 2010. njihov udio iznosi gotovo 30%.<ref name="gov24900"/> Većina njih su potomci robova koji su u Ameriku dovedeni iz područja zapadne Afrike, a mnogi od njih su mješanci koji među svojim precima imaju i evropske i domorodačke korijene. Novo stanovništvo afričkog porijekla koje je u Maryland došlo tokom 20. vijeka uključuje i brojne emigrante iz [[Nigerija|Nigerije]], naročito iz plemena Igbo i Yoruba.<ref name="usefoundation"/> Veća koncentracija afričkih Amerikanaca živi u Baltimoreu, zatim okrubu Prince George's, predgrađima Washingtona D.C. gdje mnogi i rade, te u okrugu Charles, zapadnom dijelu okruga Baltimore i južnom dijelu istočne obale. Prema podacima Popisnog biroa, stanovništvo Marylanda prema porijeklu su: [[Nijemci]] (15%), Irci (11%), Englezi (8%), Amerikanci (7%), Italijani (6%) i [[Poljaci]] (3%).<ref name="tableservices"/> === Jezik === [[Španski jezik]] (uključujući i kreolski španski) jest drugi jezik po broju govornika u Marylandu, poslije [[engleski jezik|engleskog]]. Na trećem i četvrtom mjestu su [[francuski jezik|francuski]] i [[kineski jezik]]. Od ostalih jezika, najviše su zastupljeni razni afrički jezici, [[korejski jezik|korejski]], [[njemački jezik|njemački]], ruski, [[vijetnamski jezik|vijetnamski]], [[italijanski jezik|italijanski]], razni azijski jezici, perzijski, [[Hindski jezik|hindi]] i drugi indoarijski jezici, te grčki i [[arapski jezik]].<ref name="marylang"/> === Naselja === Većina stanovništva savezne države živi centralnom području Marylanda, u [[Metropolitansko područje|metropolskim područjima]] Baltimorea i Washingtona D.C, koja se često smatraju jednim metropolskim područjem Baltimore-Washington. Veći dio stanovništva Marylanda je koncentrirano u gradovima i predgrađima u okolini Washingtona D.C., kao i u i oko najvećeg grada savezne države, [[Baltimore]]a. Historijski gledano, ovi i drugi veći gradovi u Marylandu razvili su se duž linije obala rijeka i zaliva, prekidajući niz samo na mjestima gdje su riječni brzaci ili vodopadi. Glavni grad Marylanda, [[Annapolis (Maryland)|Annapolis]], jedini je izuzetak od ove šeme, jer se nalazi duž obala rijeke [[Rijeka Severn (Maryland)|Severn]], u blizini gdje se ona ulijeva u [[zaliv Chesapeake]]. Istočna obala je mnogo više ruralna i slabije naseljena, kao i okruzi u zapadnom Marylandu. Dva najzapadnija okruga u državi, [[Okrug Allegany (Maryland)|Allegany]] i [[Okrug Garrett (Maryland)|Garrett]], su slabo naseljeni i pretežno planinski, te dosta nalikuju reljefu Zapadne Virginije i Apalačkih planina nego ostatku Marylanda. I u istočnom i zapadnom dijelu Marylanda nalaze se gradovi od lokalnog značaja, kao što su [[Ocean City (Maryland)|Ocean City]], [[Princess Anne (Maryland)|Princess Anne]] i [[Salisbury (Maryland)|Salisbury]] na istočnoj obali te [[Cumberland (Maryland)|Cumberland]], [[Frostburg (Maryland)|Frostburg]] i [[Hancock (Maryland)|Hancock]] na zapadu savezne države. Južni Maryland je također donekle ruralan, ali se znatno urbanizirao od 1960ih zbog brzog razvoja Washingtona D.C. i njegovih predgrađa. Značajni centri tog područja su [[Lexington Park (Maryland)|Lexington Park]], [[Prince Frederick (Maryland)|Prince Frederick]] i [[Waldorf (Maryland)|Waldorf]].<ref name="zynet"/><ref name="part1"/> === Najveći gradovi === {{Najveći gradovi | ime = Najveći gradovi u Marylandu | ime_države_u_lokativu = Marylandu | drž_ref = <small>prema popisu stanovništva 2010.</small> | list_by_pop = Najveći gradovi u Marylandu | class = nav | int_ime = Okrug | int_link = Okruzi u Marylandu | grad_1 = Baltimore | int_1 = Baltimore{{!}}nezavisni grad | stan_1 = 620.961 | img_1 = Baltimore, looking west along E Pratt St - panoramio.jpg | grad_2 = Columbia (Maryland){{!}}Columbia | int_2 = Okrug Howard (Maryland){{!}}Howard | stan_2 = 99.615 | img_2 = | grad_3 = Germantown (Maryland){{!}}Germantown | int_3 = Okrug Montgomery (Maryland){{!}}Montgomery | stan_3 = 86.395 | img_3 = 2007 11 01 - 118@Wisteria - EB at Wisteria.JPG | grad_4 = Silver Spring (Maryland){{!}}Silver Spring | int_4 = Okrug Montgomery (Maryland){{!}}Montgomery | stan_4 = 71.452 | img_4 = 2010 02 24 - 1915 - Silver Spring - MD 410 at Blair Mill Rd, Newell St (4392499005).jpg | grad_5 = Waldorf (Maryland){{!}}Waldorf | int_5 = Okrug Charles (Maryland){{!}}Charles | stan_5 = 67.752 | grad_6 = Glen Burnie (Maryland){{!}}Glen Burnie | int_6 = Okrug Anne Arundel (Maryland){{!}}Anne Arundel | stan_6 = 67.639 | grad_7 = Ellicott City (Maryland){{!}}Ellicott City | int_7 = Okrug Howard (Maryland){{!}}Howard | stan_7 = 65.834 | grad_8 = Frederick (Maryland){{!}}Frederick | int_8 = Okrug Frederick (Maryland){{!}}Frederick | stan_8 = 65.239 | grad_9 = Dundalk (Maryland){{!}}Dundalk | int_9 = Okrug Baltimore (Maryland){{!}}Baltimore | stan_9 = 63.597 | grad_10 = Rockville (Maryland){{!}}Rockville | int_10 = Okrug Montgomery (Maryland){{!}}Montgomery | stan_10 = 61.209 }} == Privreda == [[Datoteka:CarrollCountyMD.jpg|thumb|desno|180px|Farma u okrugu Carroll]] Američka agencija za ekonomske analize (BEA, pri Ministarstvu trgovine SAD) procjenjuje da je [[Bruto domaći proizvod|bruto nacionalni proizvod]] Marylanda u 2012. iznosio 317,7 milijardi US$.<ref name="GrossStateProductMD"/> Međutim, u Marylandu se češće koristi pokazatelj stvarnog napretka (GPI), kojim se ekonomisti služe za usmjeravanje razvoja države, za razliku od praćenja isključivo rasta indikatora rasta poput BDP-a.<ref name="karend"/><ref name="node010"/> Prema Popisnom birou SAD, prosječno domaćinstvo u Marylandu je trenutno najbogatije među svim saveznim državama, čiji je prosječni dohodak u domaćinstvu 2013. iznosio 72.483 US$<ref name="resulta"/> što ga stavlja na prvo mjesto ispred New Jerseya na drugom i [[Connecticut]]a na trećem mjestu. Dva okruga Marylanda, Howard i Montgomery, su drugi i 11. najbogatiji okruzi u SAD, respektivno. Maryland se 2013. nalazio na prvom mjestu među svim saveznim državama po broju milionera po stanovniku, sa odnosom od 7,7%.<ref name="miliona"/> Također i stopa siromaštva u državi je najniža u SAD i iznosi 7,8%.<ref name="ar20002"/><ref name="sunbalt"/><ref name="wibw"/> Lični dohodak po glavi stanovnika u Marylandu 2006. godine iznosio je 43.500 US$, po čemu je na petom mjestu na nivou SAD. Po podacima iz septembra 2017, stopa [[nezaposlenost]]i iznosila je 3,8%.<ref name="blsgov"/> Privreda Marylanda profitira zbog blizine države federalnim vladinim institucijama u Washingtonu D.C. sa naglaskom na tehničke i administrativne zadatke za vojnu industriju i aeronautiku, kao i bioistraživačke laboratorije te brojne manje vladine agencije sa sjedištima u širem području metropolskih područja Baltimorea i Washingtona. Ft Meade služi kao sjedište za Agenciju za odbranu informacionih sistema (DISA), Američke cyber-komande, [[Agencija za nacionalnu sigurnost|Agencije za nacionalnu sigurnost]] (NSA) i Centralnog sigurnosnog servisa (CSS). Osim toga, brojne obrazovne i medicinsko-istraživačke institucije također se nalaze u saveznoj državi. Veliki broj odjela Univerziteta "Johns Hopkins" i njegove medicinsko-istraživačke ustanove čine najvećeg pojedinačnog poslodavca u području Baltimorea. Sveukupno, tehnički i administrativni zaposlenici sačinjavaju 25% ukupne radne snage Marylanda, čime je jednim dijelom zaslužna blizina Marylanda metropolitanskom području Washingtona, gdje su najvećim dijelom zaposleni u vladinim institucijama. Industrija, koja vrijednosno dosta doprinosi privredi, dosta je širokog spektra gdje niti jedan podsektor ne dominira sa udjelom višim od 20% ukupnog dohotka. Najbrojnije su firme čiju djelatnost čine proizvodi i usluge iz oblasti elektronike, računarskih dijelova i opreme te hemikalija. Nekada je podsektor obrade metala, u koji je spadala nekad najveća tvornica [[čelik]]a na svijetu u Sparrows Pointu, i danas postoji, mada je njegov obim proizvodnje znatno smanjen zbog snažne konkurencije izvan SAD, brojnim bankrotima i preuzimanjima vlasništva. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] tadašnja tvornica [[avion]]a ''Glenn Martin Company'' (danas dio [[Lockheed Martin]]a) zapošljavala je oko 40.000 radnika. Rudarenje drugih materijala osim konstrukcijskih, ograničeno je gotovo isključivo na [[ugalj]], koji se iskopava u planinskim zapadnim područjima države. Na istoku su se ranije nalazili kamenolomi koji su bili jedan od osnovnih prirodnih resursa tog dijela Marylanda, a iz kojih su se dobijali kvalitetni građevinski materijali korišteni u izgradnji brojnih objekata širom Baltimorea i Washingtona tokom 19. vijeka. === Luka Baltimore === [[Datoteka:Baltoport.jpg|thumb|desno|180px|Luka u Baltimoreu]] Jedna od najznačajnijih uslužnih djelatnosti je saobraćaj, čije središte predstavlja luka u Baltimoreu i s njom povezane željezničke i cestovne linije. Ova luka je 2008. godine svrstana na 17. mjesto u SAD po pretovarenoj robi u tonama.<ref name="iwrg"/> Iako kroz baltimorsku luku prođu razne robe, najviše se transportuju sirovine i neki osnovni materijali poput rude [[željezo|željeza]], [[nafta|nafte]], šećera i đubriva, a obično se prevoze do prerađivačkih centara u neposrednoj blizini u unutrašnjosti putem vrlo dobrih cestovnih i željezničkih linija. Preko luke se također uvozi i veliki broj raznih inostranih automobila, pa je ova luka prva po broju uvezenih automobila u SAD.<ref name="buyers"/> Baltimore City je osma najveća luka u SAD, a u februaru 2006. bila je centar kontroverze u vezi sporazuma sa [[DP World|Dubai Ports World]], jer se smatralo da je luka od strateškog značaja. Savezna država općenito je dosta industrijalizirana, sa rastućom ekonomijom i uticajnim tehnološkim centrima. Njena informatička industrija je jedna od najsofisticiranijih u SAD, a pored toga u nju mnogu ulaže i federalna vlada. Maryland je sjedište i nekoliko velikih vojnih baza, gdje radi znatan broj radnog stanovništva. === Poljoprivreda i ribarstvo === Maryland ima vrlo snažan sektor proizvodnje hrane. Jedna od većih privrednih grana je komercijalno [[Ribolov|ribarstvo]], čiji centar se nalazi u zalivu Chesapeake, a također uključuje i ribolov duž kratke obale Atlantskog okeana. Najvažnije ribolovne vrste koje se love u ovom području su [[menhaden]] (''Brevoortia'' sp.), [[prugasti grgeč]] (''Morone saxatilis''), zatim razne školjki (ostriga, kamenica) i [[plavi rak|plavih rakova]] (''Callinectes sapidus''). Maryland ima veliku površinu plodnog poljoprivrednog zemljišta u obalnom području te u području platoa Piedmont, mada se to područje znatno smanjuje zbog snažne urbanizacije. Poljoprivredna proizvodnja je pretežno koncentrisana na farme goveda odakle se snabdijevaju velike gradske mljekare, a na njivama se pretežno uzgajaju [[krastavac|krastavci]], [[lubenica|lubenice]], [[dinja|dinje]], [[kukuruz]], [[paradajz]], grašak i tikvice. Osim navedenog, u južnim okruzima na zapadnoj obali zaliva Chesapeake dovoljno je toplo za uzgoj [[duhan (proizvod)|duhana]], čije plantaže su postojale od kolonijalnih vremena mada su nakon državnog otkupa tih farmi tokom 1990ih znatno smanjen njihov broj. Također postoji i snažan sektor uzgoja pilića na jugoistoku države. == Saobraćaj == === Cestovni === [[Datoteka:Chesapeake Bay Bridge.jpg|thumb|desno|200px|Most ''Chesapeake Bay'' povezuje istočnu i zapadnu obalu zaliva Chesapeake.]] [[Sistem međudržavnih autoputeva u Sjedinjenim Američkim Državama|Mreža međudržavnih autoputeva]] u Marylandu iznosi oko 180&nbsp;km, uglavnom kao autoput I-95, koji u državu ulazi na sjeveroistoku, prolazi kroz [[Baltimore]] te postaje dio I-495, istočne dionice prstena autoputeva oko Washingtona D.C. sve do mosta "Woodrow Wilson". Autoput I-68 prolazi oko 130&nbsp;km kroz Maryland spajajući zapadne dijelove savezne države na I-70 u blizini malog grada Hancocka. Autoput I-70 ulazi iz Pennsylvanije sjeverno od Hancocka i nastavlja dalje na istok oko 150&nbsp;km do Baltimorea, spajajući također i gradove [[Hagerstown (Maryland)|Hagerstown]] i [[Frederick (Maryland)|Frederick]]. Autoput I-83 se kroz Maryland pruža dužinom od 55&nbsp;km, a spaja Baltimore sa južnim centralnim područjima Pennsylvanije ([[Harrisburg (Pennsylvania)|Harrisburgom]] i [[York (Pennsylvania)|Yorkom]]). Marylandu također pripada i dio od 18&nbsp;km dionice autoputa I-81 koji prolazi kroz državu u blizini Hagerstowna. I-97 koji u cjelosti prolazi kroz okrug Anne Arundel je i jedan od najkraćih međudržavnih autoputeva u SAD sa dvocifrenom oznakom, a spaja područja Baltimorea i Annapolisa. === Aviosaobraćaj === Najveći [[aerodrom]] na području savezne države je [[Međunarodni aerodrom Baltimore-Washington Thurgood Marshall]], poznatiji pod skraćenicom BWI. Dobio je ime po [[Thurgood Marshall|Thurgoodu Marshallu]], prvom afroameričkom sucu Vrhovnog suda SAD, koji je rođen u Baltimoreu. Osim njega postoje još regionalni aerodromi u Hagerstownu i regionalni aerodrom Wicomico u Salisburyju. Predgrađa Washingtona D.C. unutar Marylanda koriste aerodrome u tom području: Nacionalni aerodrom Ronald Reagan u Washingtonu i [[Međunarodni aerodrom Dulles]], oba na teritoriji sjeverne Virginije. Aerodrom College Park je jedan od najstariji u SAD, izgrađen 1909. i još uvijek je u upotrebi. Na njemu je [[Braća Wright|Wilbur Wright]] vježbao vojne pilote.<ref name="collpark"/><ref name="dmnay"/> === Željeznički === [[Amtrak]] vozovi, uključujući i [[Voz velike brzine|vozove velike brzine]] [[Acela Express]], imaju stanice u Marylandu: stanica Penn u Baltimoreu, na aerodromu BWI, New Carrollton i Aberdeen duž sjeveroistočnog koridora od Washingtona D.C. do [[Boston]]a. Osim njih, Amtrak željeznička linija [[Capitol Limited (Amtrak)|Capitol Limited]] prolazi kroz [[Rockville (Maryland)|Rockville]] i [[Cumberland (Maryland)|Cumberland]], na liniji Washington D.C. prema [[Chicago|Chicagu]]. Teretni željeznički transport sveden je praktično na dvije osnovne željezničke linije klase I, kao i nekoliko manjih regionalnih i lokalnih davalaca usluga. Kompanija [[CSX Transportation]] upravlja sa oko 550&nbsp;km teretnih željezničkih linija širom savezne države,<ref name="CSXT"/> a druga po veličini je kompanija [[Norfolk Southern Railway]]. Najveći pogoni za popravku i održavanje željezničkih vozila nalaze se u Baltimoreu i Cumberlandu.<ref name="CSXT"/> == Politika == {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float:right; margin:2em; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ '''Rezultati Predsjedničkih izbora SAD u Marylandu<ref name="Leip, David"/> |- style="background:lightgrey;" !Godina ! [[Demokratska stranka (SAD)|Demokrate]] ! [[Republikanska stranka (SAD)|Republikanci]] |- |style="text-align:center; background:#fff3f3"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1952.|1952.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43,8% ''395.337 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|'''55,4%''' ''499.424 |- |style="text-align:center; background:#fff3f3"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1956.|1956.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|40,0% ''372.613 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|'''60,0%''' ''559.738 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1960.|1960.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''53,6%''' ''565.808 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|46,4% ''489.538 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1964.|1964.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''65,5%''' ''730.912 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|34,5% ''385.495 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1968.|1968.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''43,6%''' ''538.310 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|41,9% ''517.995 |- |style="text-align:center; background:#fff3f3"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1972.|1972.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37,4% ''505.781 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|'''61,3%''' ''829.305 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1976.|1976.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''53,0%''' ''759.612 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|47,0% ''672.661 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1980.|1980.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| '''47,1%''' ''726.161 |style="text-align:center; background:#fff3f3"| 44,2% ''680.606 |- |style="text-align:center; background:#fff3f3"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1984.|1984.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|47,0% ''787.935 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|'''52,5%''' ''879.918 |- |style="text-align:center; background:#fff3f3"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1988.|1988.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|48,2% ''826.304 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|'''51,1%''' ''876.167 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1992.|1992.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''49,8%''' ''988.571 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|35,6% ''707.094 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 1996.|1996.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''54.3%''' ''966,207 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|38.3% ''681,530 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 2000.|2000.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''56,6%''' ''1.145.782 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|40,2% ''813.797 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 2004.|2004.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| '''55,9%''' ''1.334.493 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|42,9% ''1.024.703 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 2008.|2008.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''61,9%''' ''1.629.467 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|36,5% ''959.862 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 2012.|2012.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''62,0%''' ''1.677.844 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|35,9% ''971.869 |- |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Predsjednički izbori u SAD-u 2016.|2016.]] |style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''60,3%''' ''1.677.928 |style="text-align:center; background:#fff3f3"|33,9% ''943.169 |- |} Vlada Marylanda upravlja saveznom državom u skladu sa [[Ustav Marylanda|Ustavom]]. Za razliku od drugih 49 saveznih država, vlada ove savezne države ima ekskluzivnu nadležnost nad svim stvarima koje se u potpuno nalaze unutar granica savezne države, osim onih koje su ograničene [[Ustav Sjedinjenih Američkih Država|Ustavom SAD]]. Vlast u saveznoj državi podijeljena je na tri grane: izvršnu, zakonodavnu i sudsku. Opća skupšina Marylanda sastavljena je iz Doma delegata i Senata Marylanda. [[Spisak guvernera Marylanda|Guverner Marylanda]] ima jedinstven status u SAD, jer ima značajne nadležnost u donošenju [[budžet]]a savezne države. Po zakonima Marylanda, zakonodavna vlast ne može povećati budžetske izdatke koje guverner predloži u budžetu. Za razliku od mnogih saveznih država, mnogi okruzi u Marylandu imaju znatnu autonomiju u svom djelovanju. Većina organa vlasti savezne države nalazi se u [[Annapolis (Maryland)|Annapolisu]], glavnom gradu Marylanda. Izbori za guvernera i većinu državnih organa, kao i većina izbora po okruzima, održava se u godinama između predsjedničkih izbora u SAD (parne godine koje nisu djeljive sa četiri). Sudska vlast Marylanda sastoji se iz jednog ujedinjenog distriktnog suda Marylanda koji ima podružice u svim okruzima, kao i u gradu Baltimoreu. Postoje i 24 okružna suda, za svaki od okruga u Marylandu, te jedan u Baltimoreu, koji služi kao sud opće nadležnosti za sve građanske sporove vrijednosti iznad 30 hiljada dolara, sve sporove u vezi kapitala i većinu kriminalnih djela. Prvostepeni apelacioni sud je poznat kao "Sud za posebne apelacije", a vrhovni sud savezne države je "Merilendski žalbeni sud". Suci koji rade u Merilendskom žalbenom sudu su jedinstveni među svim sucima saveznih država, jer su jedini koji nose crvene ogrtače (ostali nose crne).<ref name="lamy"/> === Porezi === U Marylandu postoji pet kategorija [[porez na dohodak|poreza na dohodak]], u kojima se stopa poreza na lične dohotke kreće od 2% do 6,25%.<ref name="brmtx"/> U gradu Baltimoreu i 23 okruga u državi prelijeva poreze na teret lokalnih poreznih obveznika stopom koja se kreće od 1,25% do 3,2% od oporezivog dohotka u Marylandu. Lokalni zvaničnici određuju stope a prihod od poreza vraća se lokalnim vladama na tromjesečnom nivou. Stopa porezan u najvišoj kategoriji iznosi 9,45% i peta je najviša stopa poreza na dohodak među svim saveznim državama i okruzima na nivou SAD, odmah iza grada New Yorka (11,35%), Kalifornije (10,3%), Rhode Islanda (9,9%) i Vermonta (9,5%).<ref name="mdtxes"/> === Izbori === {{Nedostaju izvori sekcija}} Od završetka građanskog rata, izbori u Marylandu pretežno su u znaku nadmoći [[Demokratska stranka (SAD)|Demokratske stranke]]. Na rezultate izbora u saveznoj državi najviše utječe grad Baltimore i naseljena područja okruga koji graniče sa Washingtonom, D.C.: okruzi [[Okrug Montgomery (Maryland)|Montgomery]] i [[Okrug Prince George's (Maryland)|Prince George's]]. Oko 43% ukupnog stanovništva Marylanda sa pravom glasa živi u ova tri područja, a u svakom od tih područja dominiraju tradicionalni glasački blokovi Demokrata: Afroamerikanci u Baltimoreu i okrugu Prince George's, federalni zaposlenici u okruzima Montgomery i Prince George's i visokoobrazovani sloj stanovništva u okrugu Montgomery. Ostala područja države, naročito zapadni Marylanda i istočna obala zaliva u većoj mjeri podržavaju [[Republikanska stranka (SAD)|Republikansku stranku]]. Jedan od najpoznatijih političkih aktivista iz Marylanda je Republikanac, bivši guverner [[Spiro Agnew]], koji je bio potpredsjednik SAD od 1969. do 1973. za vrijeme mandata predsjednika [[Richard Nixon|Nixona]]. Nakon što je otkriveno da je Agnew za vrijeme svog mandata kao guverner Marylanda uzimao mito, morao je podnijeti ostavku. U oktobru 1973. godine, sud je proglasio Agnewa krivim za kršenje poreznih zakona.<ref name="getleg"/> Maryland je bio jedna od šest država (kao i Washington D.C.) koje su na predsjedničkim izborima 1980. glasale za [[Jimmy Carter|Cartera]]. U posljednjih dvadeset godina, Maryland je bio jedna od najsigurnijih država gdje su kandidati Demokratske stranke osvajali elektorske glasove. Na predsjedničkim izborima 1992. [[Bill Clinton]] je postigao bolji uspjeh nego u bilo kojoj drugoj saveznoj državi, izuzev [[Arkansas]]a. Četiri godine kasnije, Maryland je ponovno glasao za Clintona, a 2000. bio je četvrta država po postotku koja je dala glasove za Gorea. Godine 2004. [[John Kerry]] je bio bolji u Marylandu od republikanskog protivkandidata. [[Barack Obama]] je 2008. na izborima u Marylandu osvojio svih deset elektorskih glasova sa 61,9% ukupnih glasova, naspram 36,5% glasova koje je dobio [[John McCain]]. Do 2017. Maryland je podržao kandidate Demokratske stranke na posljednjih sedam predsjedničkih izbora, sa prosječnom prednošću od 15,4% u odnosu na republikanskog protivkandidata. == Obrazovanje == Časopis ''Education Week'' u svom izvještaju o kvalitetu obrazovanja u SAD, stavio je Maryland na prvo mjesto. Također je i ''The College Board'' u svom devetom godišnjem izvještaju o stanju u obrazovanju naveo Maryland na prvom mjestu. Osnovno i srednje obrazovanje u Marylandu nadgleda nadležno Ministarstvo obrazovanja ove savezne države sa sjedištem u [[Baltimore]]u.<ref name="msdeb"/> Najviši rukovodilac u oblasti obrazovanja u saveznoj državi je "direktor obrazovanja" ({{jez-en|State Superintendent}}), kojeg imenuje državni odbor za obrazovanje na mandat od četiri godine. Opća skupština države daje državnom odboru i "direktoru obrazovanja" relativnu autonomiju u donošenju odluka iz svoje oblasti, ograničavajući svoj uticaj na svakodnevno funkcioniranje javnog obrazovanja. Svaki okrug u Marylandu ima svoje lokalne odbore za obrazovanje kojima je u nadležnosti vođenje javnih škola u svojoj jurisdikciji (okrugu). Budžet Marylanda za oblast obrazovanja u 2009. iznosio je 5,5 milijardi US$, što predstavlja oko 40% ukupnih fondova savezne države.<ref name="slicing"/> Maryland ima vrlo širok spektar privatnih osnovnih i srednjih škola. Mnoge od njih su u saradnji sa raznim vjerskim sektama, kao što su naprimjer parohijske škole katoličke crkve, [[Kvekeri|kvekerske]] škole, škole adventista sedmog dana, jevrejske škole i druge. Godine 2003. promijenjen je zakon u ovoj saveznoj državi kojim je omogućena organizacija "javno finansiranih privatnih škola", mada njihovo formiranje mora odobriti odbor za obrazovanje ali nisu izuzete iz državnih zakona o obrazovanju, kao ni iz zakona o općem kolektivnom ugovoru. U Marylandu se nalazi nekoliko historijskih i veoma poznatih privatnih i javnih koledža i univerziteta, među kojima se između ostalog ističe [[Univerzitet "Johns Hopkins"]] osnovan 1876. sredstvima koje je donirao poduzetnik iz Baltimorea Johns Hopkins. Prvi javni [[univerzitet]] u državi je [[Univerzitet Marylanda u Baltimoreu]], osnovan 1807. unutar kojeg djeluje jedini javni akademski zdravstveni servis i jedan od dva centra za pravo (drugi je na Pravnom fakultetu Univerziteta u Baltimoreu). U sedam usmjerenih i dodiplomskih škola studenti imaju priliku obrazovati se u mnogim naučnim oblastima poput fizike, medicine, stomatologije, prava, socijalnog rada i farmacije.<ref name="fastusb"/> Najveća dodiplomska institucija u Marylandu je [[Univerzitet Maryland u College Parku]], osnovan 1856. pod nazivom ''Maryland Agricultural College'' a od 1864. postao je javni koledž. Univerzitet Towson, osnovan 1866. je drugi najveći univerzitet u državi. Baltimore je sjedište Univerziteta Marylanda u okrugu Baltimore te Merilendskog koledža umjetnosti. Većina javnih univerziteta u saveznoj državi su članice Sistema univerziteta Marylanda. Dvije institucije koje se finansiraju iz budžeta Marylanda, Državni univerzitet Morgan i St. Mary's koledž Marylanda, kao i dvije institucije koje se finansiraju iz federalnog budžeta nisu članice Sistema univerziteta Marylanda. == Sport == U saveznoj državi djeluje veliki broj većih i manjih sportskih klubova i organizacija. Dvije ekipe koje se takmiče u [[NFL]]-u imaju sjedište u Marylandu: [[Baltimore Ravens]] u Baltimoreu i [[Washington Redskins]] u [[Landover (Maryland)|Landoveru]]. Baltimore Colts također su imali sjedište u Baltimoreu a učestvovali su u NFL-u od 1953. do 1983. kada su se preselili u [[Indianapolis]]. [[Baltimore Orioles]] su najveći [[bejzbol]] klub u Marylandu koji se takmiči u MLB. U hokeju, Maryland predstavlja ekipa [[Washington Capitals]]. U profesionalnoj košarkaškoj ligi [[NBA]], ekipa [[Washington Wizards]] je ranije bila na teritoriji Marylanda, sve dok 1997. godine nije sagrađena arena u centru Washingtona D.C. (prvobitno poznata kao ''MCI Center'', a 2006. dobila je naziv ''Verizon Center''). Godine 2012. ''[[The Baltimore Sun]]'' objavio je spisak deset najpoznatijih sportista Marylanda u historiji ove savezne države. Spisak sačinjavaju: [[Babe Ruth]], [[Cal Ripken Jr.]], [[Johnny Unitas]], [[Brooks Robinson]], [[Frank Robinson]], [[Ray Lewis]], [[Michael Phelps]], [[Jimmie Foxx]], [[Jim Parker (američki fudbal)|Jim Parker]] i [[Wes Unseld]].<ref name="sunbol"/> == Reference == {{refspisak|3|refs= <ref name="glance01html">{{cite web|url=http://www.mdarchives.state.md.us/msa/mdmanual/01glance/html/name.html|title=Maryland's Name|access-date=1. 12. 2017|work=Catholic History of Maryland|publisher=Simon & Schuster|archive-date=8. 3. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060308142854/http://www.mdarchives.state.md.us/msa/mdmanual/01glance/html/name.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Cecilius Calvert 2010">{{Cite book|author=William Hand Browne|title=George Calvert and Cecilius Calvert, Barons Baltimore|publisher=Nabu Press|date=1. 8. 2010|isbn=978-1176625396}}</ref> <ref name="stmaryscity.org">"Reconstructing the Brick Chapel of 1667" str. 1, sekcija "The Birthplace of Religious Freedom" {{cite web|url=http://stmaryscity.org/wp-content/uploads/2013/07/Chapel-Reconstruction.pdf |title=Archived copy |access-date=3. 5. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313133644/http://www.stmaryscity.org/wp-content/uploads/2013/07/Chapel-Reconstruction.pdf |archive-date=13. 3. 2014}}</ref> <ref name="calvert1633">Cecilius Calvert, "Instructions to the Colonists by Lord Baltimore, (1633)" u: Clayton Coleman Hall, ur., ''Narratives of Early Maryland, 1633–1684'', (NY: Charles Scribner's Sons, 1910), 11–23.</ref> <ref name="proximityone">{{cite web|url=http://proximityone.com/stmhi0910.htm|title=State Median Household Income Patterns: 1990–2010|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=6. 8. 2012}}</ref> <ref name = "Arbor Day Foundation">{{cite web|url=http://www.arborday.org/media/zones.cfm |title=Hardiness Zones |publisher=Arbor Day Foundation |access-date=5. 3. 2013}}</ref> <ref name="Annual average number of tornadoes">{{Cite web|url=https://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif|title=NOAA National Climatic Data Center|publisher=NOAA|access-date=23. 4. 2017|archive-date=16. 10. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="Stewart 1967 42–43">{{Cite book|author=Stewart George R.|title= Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States|url=https://archive.org/details/namesonlandhisto00stew|edition= 3.|year=1967|publisher=Houghton Mifflin|pages= [https://archive.org/details/namesonlandhisto00stew/page/42 42]–43}}</ref> <ref name="mdmanual01">{{cite web |url=http://www.mdarchives.state.md.us/msa/mdmanual/01glance/html/name.html |title=Maryland's Name |access-date=21. 1. 2008 |work=Maryland at a Glance |publisher=Maryland State Archives |archive-date=8. 3. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060308142854/http://www.mdarchives.state.md.us/msa/mdmanual/01glance/html/name.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="lowespeccol">{{cite web|url=http://msa.maryland.gov/msa/speccol/photos/lowe/html/sm_2.html|title=Maryland In Focus -- St. Mary's County|author=Kristin P. Masser|website=msa.maryland.gov}}</ref> <ref name="sealobverse">{{cite web|url=http://msa.maryland.gov/msa/mdmanual/01glance/html/symbols/obverse.html|title=Great Seal of Maryland (obverse)|website=msa.maryland.gov}}</ref> <ref name=iha>{{Cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322155310/http://www.ushistory.org/us/5a.asp|url=http://www.ushistory.org/us/5a.asp|title="The Southern Colonies", U.S. History, The Independence Hall Association|date=22. 3. 2016|archive-date=22. 3. 2016}}</ref> <ref name="washingtonpost.com">{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/15/AR2008081504104.html|author=Greenwell, Megan|title=Religious Freedom Byway Would Recognize Maryland's Historic Role|publisher=Washington Post|date=21. 8. 2008|access-date=10. 12. 2017}}</ref> <ref name="annapolis">{{Cite book|author=Taylor, Owen M.|title=History of Annapolis|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=Vr9ib-I1WlIC&pg=PA|page=5|publisher=Applewood Books|isbn=9781429020480}}</ref> <ref name="verso2003">{{Cite book|author=Brenner, Robert|title=Merchants and Revolution|publisher=Verso|year=2003|isbn=9781859843338|location=London}}</ref> <ref name=hubbard>{{Cite book|author= Hubbard Bill, Jr. |title= American Boundaries: the Nation, the States, the Rectangular Survey |url= https://archive.org/details/americanboundari0000hubb |year=2009 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0-226-35591-7|pages= [https://archive.org/details/americanboundari0000hubb/page/21 21]–23}}</ref> <ref name="Kolchin">{{Cite book|author=Peter Kolchin|title=American Slavery: 1619–1877|url=https://archive.org/details/americanslavery10000kolc|location=New York|publisher=Hill and Wang|year=1993|pages=[https://archive.org/details/americanslavery10000kolc/page/81 81]–82}}</ref> <ref name="Dilts">{{cite book |title=The Great Road: The Building of the Baltimore and Ohio, the Nation's First Railroad, 1828–1853 |url=https://archive.org/details/greatroadbuildin0000dilt |author=Dilts James D. |year=1993 |publisher=Stanford University Press |location=Palo Alto, CA |isbn=0-8047-2235-8 |page=[https://archive.org/details/greatroadbuildin0000dilt/page/80 80]}}</ref> <ref name="Stover">{{cite book |author=Stover John F.|title = History of the Baltimore and Ohio Railroad | publisher = Purdue University Press | year=1987 | location = West Lafayette, IN | isbn = 0-911198-81-4 |page=18}}</ref> <ref name="civil">{{cite web |url=https://civilwarmonths.com/2016/04/29/maryland-remains-in-the-union/ |title=Maryland Remains in the Union |access-date=7. 7. 2016 |date=29. 4. 2016 |publisher=Walter Coffey |author=Walter Coffey |website=The Civil War Months |archive-date=17. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817135903/https://civilwarmonths.com/2016/04/29/maryland-remains-in-the-union/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="digitalcommons">{{cite web| url = http://digitalcommons.law.umaryland.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1093&context=mlr|title = History and Constitutionality of the Maryland Income Tax Law|author= Cairns Huntington|date=1. 12. 1937| website = Maryland Law Review|publisher= UM Carey Law|page = 1, 6|access-date=19. 8. 2015}}</ref> <ref name="popis2010">{{cite web|author=Resident Population Data |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |title=Resident Population Data&nbsp;– 2010 Census |publisher=2010.census.gov |access-date=24. 12. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118011236/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=18. 11. 2011}}</ref> <ref name="PopEstUS">{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2015/tables/NST-EST2015-01.csv |format=CSV |title=Table 1. Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2015 |date=24. 12. 2015|publisher=Američki popisni biro |access-date=24. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223235718/http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2015/tables/NST-EST2015-01.csv |archive-date=23. 12. 2015}}</ref> <ref name="popcent">{{cite web|title=Population and Population Centers by State&nbsp;– 2000 |publisher=United States Census Bureau |access-date=5. 12. 2008|url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12. 12. 2001}}</ref> <ref name="ligaso">{{cite web|title=The South As It's Own Nation|publisher=League of the South|year=2004|url=http://dixienet.org/New%20Site/thesouthasitsownnation.shtml|access-date=23. 5. 2008|access-date=17. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20080605104450/http://dixienet.org/New%20Site/thesouthasitsownnation.shtml|archive-date=5. 6. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="aaronrandall">{{cite web|author=Beck, John; Randall, Aaron; Frandsen, Wendy|title = Southern Culture: An Introduction|date=27. 6. 2007| location = Durham, North Carolina| format = PDF| publisher = Carolina Academic Press| pages = 14–15| url = http://www.cap-press.com/pdf/1517.pdf|access-date=23. 5. 2008}}</ref> <ref name="FBI">{{cite web|url=https://www.fbi.gov/contact/fo/fo.htm |title=Your Local FBI Office |work=www.fbi.gov |publisher=Federal Bureau of Investigation |access-date=11. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815093807/http://www.fbi.gov/contact/fo/fo.htm |archive-date=15. 8. 2009}}</ref> <ref name="LOC">{{cite web|url=http://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/rrhtml/regdef.html|title=Regions of the United States|work=American Memory|publisher=The Library of Congress|access-date=11. 8. 2009}}</ref> <ref name="EPA">{{cite web|url=http://www.epa.gov/region03/index.htm|title=Region 3: The Mid-Atlantic States|work=www.epa.gov|publisher=U.S. Environmental Protection Agency|access-date=11. 8. 2009}}</ref> <ref name="under1">{{Cite web|url=http://www.cleveland.com/datacentral/index.ssf/2012/06/americas_under_age_1_populatio.html|title=Americans under age 1 now mostly minorities, but not in Ohio: Statistical Snapshot|publisher=The Plain Dealer|date=3. 6. 2012}}</ref> <ref name="census">{{cite web |url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725044857/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html |archive-date=25. 7. 2008 |title=Historical Census Statistics on Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For The United States, Regions, Divisions, and States |author=Population Division, Laura K. Yax}}</ref> <ref name="gov24900">{{cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/24000.html |title=Maryland QuickFacts from the US Census Bureau |publisher= |access-date=14. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207070852/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/24000.html |archive-date=7. 2. 2015}}</ref> <ref name="usefoundation">{{cite web |url=http://www.usefoundation.org/userdata/file/Research/Regions/maryland.pdf |title=Languages in Maryland|format=PDF |publisher=U.S.ENGLISH Foundation, Inc |access-date=22. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117073348/http://www.usefoundation.org/userdata/file/Research/Regions/maryland.pdf |archive-date=17. 1. 2013}}</ref> <ref name="tableservices">{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_5YR_DP02&prodType=table|title=American FactFinder – Results|author=Data Access and Dissemination Systems (DADS)|access-date=14. 1. 2015}}</ref> <ref name="marylang">{{cite web |url=http://www.city-data.com/states/Maryland-Languages.html |title=Maryland Languages |publisher=City-Data |access-date=14. 9. 2016}}</ref> <ref name="zynet">{{cite web | url=https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/P1000II5.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=2000+Thru+2005&Docs=&Query=&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&IntQFieldOp=0&ExtQFieldOp=0&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C00thru05%5CTxt%5C00000014%5CP1000II5.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h%7C-&MaximumDocuments=1&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&Display=hpfr&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1&SeekPage=x&ZyPURL | title=Calvert County, Maryland's Success in Controlling Sprawl | publisher=Environmental Protection Agency | access-date=18. 12. 2017}}</ref> <ref name="part1">{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/local/longterm/library/growth/part1/southmd.htm | title=On Edge | work=The Washington Post | date=16. 2. 1997 |access-date=3. 9. 2016 | author=Shields, Todd}}</ref> <ref name="GrossStateProductMD">{{cite web|url=http://www.bea.gov/iTable/iTableHtml.cfm?reqid=70&step=10&isuri=1&7007=2012,2011,2010,2009,2008,2007,2006,2005&7093=levels&7090=70&7010=0&7035=-1&7036=-1&7001=1200&7002=1&7003=200&7004=naics&7005=-1&7006=24000|title=Bureau of Economic Analysis|date=6. 6. 2013}}</ref> <ref name="karend">{{cite news|author=Dolan Karen|title=A better way of measuring progress in Maryland|url=http://www.baltimoresun.com/news/opinion/oped/bs-ed-measuring-progress-20120130,0,7700054.story|newspaper=Baltimore Sun|date=30. 1. 2012|access-date=20. 12. 2017|archive-date=20. 1. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120112329/http://www.baltimoresun.com/news/opinion/oped/bs-ed-measuring-progress-20120130,0,7700054.story|url-status=dead}}</ref> <ref name="node010">{{Cite web|url=http://www.thesolutionsjournal.com/node/1070|title=Measuring Prosperity: Maryland's Genuine Progress Indicator, Solutions|publisher=Thesolutionsjournal.com|access-date=12. 7. 2013|archive-date=5. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005165902/http://www.thesolutionsjournal.com/node/1070|url-status=dead}}</ref> <ref name="resulta">{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_07_1YR_GCT1901.US13PR&prodType=table|title=American FactFinder – Results|publisher=|access-date=20. 12. 2017|archive-date=12. 2. 2020|archive-url=https://archive.today/20200212212931/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_07_1YR_GCT1901.US13PR&prodType=table|url-status=dead}}</ref> <ref name="miliona">{{cite web|author=Frank Robert|title=Top states for millionaires per capita|url=https://www.cnbc.com/id/101338309|publisher=CNBC|access-date=21. 1. 2014}}</ref> <ref name="ar20002">[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/28/AR2007082800779.html?nav%3Drss_nation&sub=AR U.S. Poverty Rate Drops; Ranks of Uninsured Grow] washingtonpost.com.</ref> <ref name="sunbalt">[http://www.baltimoresun.com/bal-richest0829-story.html#page=1 Maryland is ranked as richest state] baltimoresun.com.</ref> <ref name="wibw">[http://www.wibw.com/home/headlines/9425406.html US Poverty Rate Declines Significantly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215144744/http://www.wibw.com/home/headlines/9425406.html |date=15. 12. 2014 }} wibw.com.</ref> <ref name="blsgov">[https://data.bls.gov/timeseries/LASST240000000000003 Local Area Unemployment Statistics]; na stranici bls.gov</ref> <ref name="iwrg">{{Cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731081240/http://www.iwr.usace.army.mil/ndc/wcsc/portname08.htm|url=http://www.iwr.usace.army.mil/ndc/wcsc/portname08.htm|title=Tonnage for Selected U.S. Ports in 2008.|archive-date=31. 7. 2010|publisher=U.S. Army Corps of Engineers|date=17. 2. 2010}}</ref> <ref name="buyers">{{cite web |url=http://automotivelogistics.media/buyers-guide/port-of-baltimore-5 |title=Port of Baltimore |work=Automotive Logistics Buyers' Guide |access-date=22. 5. 2017 |publisher=Ultima Media |access-date=21. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525202955/http://automotivelogistics.media/buyers-guide/port-of-baltimore-5 |archive-date=25. 5. 2017 |url-status=dead }}</ref> <ref name="collpark">{{cite web |url=http://www.collegeparkaviationmuseum.com/home.htm |title=College Park Aviation Museum Home |publisher=Collegeparkaviationmuseum.com |date=12. 9. 2013 |access-date=28. 9. 2013 |access-date=23. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727010523/http://www.collegeparkaviationmuseum.com/Home.htm |archive-date=27. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> <ref name="dmnay">{{cite web|url=http://dmna.state.ny.us/historic/articles/humphrey.htm |title=Frederick E. Humphreys: First Military Pilot |publisher=New York State Division of Military and Naval Affairs: Military History |date=9. 9. 2008|access-date=23. 11. 2010}}</ref> <ref name="CSXT">{{Cite web|title=CSX and Maryland|url=http://www.csx.com/index.cfm/about-csx/company-overview/state-fact-sheets/maryland/|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021040014/http://www.csx.com/index.cfm/about-csx/company-overview/state-fact-sheets/maryland/ |archive-date=21. 10. 2011}}</ref> <ref name="Leip, David">{{cite web|url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/|title=General Election Results – Maryland|publisher=United States Election Atlas|access-date=18. 11. 2016|author=Leip, David}}</ref> <ref name="lamy">Lamy, Rudolf B. (2006). [http://www.lawlib.state.md.us/aboutus/history/judgesrobes.pdf "A Study of Scarlet: Red Robes and the Maryland Court of Appeals."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425124651/http://www.lawlib.state.md.us/aboutus/history/judgesrobes.pdf |date=25. 4. 2012 }} monografija, (Annapolis, MD: Maryland State Law Library.)</ref> <ref name="brmtx">{{cite web |url=http://www.bankrate.com/brm/itax/edit/state/profiles/state_tax_Md.asp |title=Maryland State taxes |publisher=BankRate.com |access-date=9. 4. 2008 |archive-date=13. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090813191003/http://www.bankrate.com/brm/itax/edit/state/profiles/state_tax_Md.asp |url-status=dead }}</ref> <ref name="mdtxes">{{cite web |url=http://individuals.marylandtaxes.com/incometax/localtax.asp |title=Maryland Income Tax Information – Local Tax Rates |publisher=Individuals.marylandtaxes.com |access-date=22. 9. 2008 |access-date=23. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920134243/http://individuals.marylandtaxes.com/incometax/localtax.asp |archive-date=20. 9. 2008 |url-status=dead }}</ref> <ref name="getleg">{{Cite web|url=https://public.getlegal.com/legal-info-center/oct-10-1973-vice-president-spiro-agnew-pleads-guilty-to-tax-evasion/|access-date=24. 12. 2017|title=Vice President Agnew resigns|date=10. 10. 1973}}{{Mrtav link|datum=oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="msdeb">[https://web.archive.org/web/20090106053736/http://www.marylandpublicschools.org./MSDE/aboutmsde/department_info.htm About MSDE], 6. januar 2009. ''Ministarstvo obrazovanja Marylanda'', pristupljeno 22. marta 2009.</ref> <ref name="slicing">{{cite web |url=http://www.gazette.net/stories/10302009/poliedi181547_32521.shtml |title=Slicing education? |access-date=12. 11. 2009 |date=30. 10. 2009 |work=gazette.net |publisher=The Gazette |page=A-9 |access-date=26. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001117/http://www.gazette.net/stories/10302009/poliedi181547_32521.shtml |archive-date=4. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> <ref name="fastusb">[http://www.umaryland.edu/about-umb/umb-fast-facts/ UMB Fast Facts]. University of Maryland, Baltimore. Pristupljeno 21. maja 2017.</ref> <ref name="sunbol">{{cite news|title=Top 10 Maryland athletes in The Sun's 175-year history|url=http://www.baltimoresun.com/sports/bal-top-175-top-10-story-gallery,0,2436595.storygallery|newspaper=Baltimore Sun|date=16. 5. 2012|access-date=16. 3. 2013|archive-date=20. 1. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120112259/http://www.baltimoresun.com/sports/bal-top-175-top-10-story-gallery,0,2436595.storygallery|url-status=dead}}</ref> }} {{Commonscat}} {{Politička podjela Sjedinjenih Američkih Država}} {{Trinaest kolonija}} [[Kategorija:Savezne države Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Maryland|*]] l2wrbef0y08swvoirldfr72u5231qwe 0 22532 3914799 3901894 2026-07-26T17:13:14Z WumpusBot 120674 /* Stalni letovi */ razne ispravke 3914799 wikitext text/x-wiki {{Infokutija aerodrom | ime = Međunarodni aerodrom Sarajevo | izvorno ime = | izvorno ime-a = | izvorno ime-r = | slika = Sarajevo Airport 1 2024.jpg | slika-širina = | opis = | IATA = SJJ | ICAO = LQSA | vrsta = | vlasnik-operator = [[Direkcija za civilno zrakoplovstvo Bosne i Hercegovine]] | vlasnik = [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine]] | operator = | grad = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina|BiH]] | lokacija = [[Butmir]], [[Ilidža]], [[Bosna i Hercegovina|BiH]] | izgrađen = 2. Juni 1969 | upotreba = | visina-m = 521 m | koordinate = {{coor dms|43|49|29|N|018|19|53|E|type:airport}} | website = [http://www.sarajevo-airport.ba/ Službena stranica] | metar-visina = | metar-r = | r1-broj = 12/30 | r1-dužina-m = 2.700 | r1-površina = Asfalt | r2-broj = | r2-dužina-m = | r2-površina = | h1-broj = | h1-dužina-m = | h1-površina = | h2-broj = | h2-dužina-m = | h2-površina = | stat-god = | stat1-naziv = Br. putnika u 2024. | stat1-podatak = 1.821.762<ref name="statistika">{{cite web|title=Međunarodni aerodrom Sarajevo - Statistika|url=https://www.sarajevo-airport.ba/tekst.php?lang=bos&id=94&kat=2&sub_kat=0|publisher=http://www.sarajevo-airport.ba|access-date=14. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506124142/http://www.sarajevo-airport.ba/tekst.php?lang=bos&id=94&kat=2&sub_kat=0|archive-date=6. 5. 2018|url-status=dead}}</ref> <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span> 33,8 % | stat2-naziv = Br. putnika u 2023. | stat2-podatak = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>1.362.007 | stat3-naziv = Br. putnika u 2022. | stat3-podatak = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>1.377.349 | fusnota = }} '''Međunarodni aerodrom Sarajevo''' ({{jez-en|Sarajevo International Airport}}) {{aerodrom kodovi|SJJ|LQSA}}, sa sjedištem u [[Butmir]]u, [[Sarajevo]], glavni je i najveći [[aerodrom]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Po osnivanju aerodrom se zvao ''Aerodrom Sarajevo-Ilidža''.<ref name="historija">{{cite web|title=Međunarodni aerodrom Sarajevo - Historijski razvoj aerodroma|url=https://www.sarajevo-airport.ba/tekst.php?lang=bos&id=6&kat=2&sub_kat=0|publisher=http://www.sarajevo-airport.ba|access-date=14. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506124216/http://www.sarajevo-airport.ba/tekst.php?lang=bos&id=6&kat=2&sub_kat=0|archive-date=6. 5. 2018|url-status=dead}}</ref> [[Ujedinjeni narodi]] su koristili aerodrom za dostavljanje humanitarne pomoći tokom rata. Sa 957.969<ref name="statistika"/> prevezenih putnika i 2.956.988&nbsp;kg cargo tereta, uz obavljenih 12.775 avio operacija u 2017. godini,<ref name="statistika"/> Međunarodni aerodrom Sarajevo je najveći aerodrom u Bosni i Hercegovini. Mjesečni rekord po broju prevezenih putnika aerodrom je ostvario u julu 2018. godine kada je taj broj iznosio 159.380 putnika i najveći je od osnivanja aerodroma.<ref>{{cite web|title=Međunarodni aerodrom Sarajevo - Rekordan broj opsluženih putnika|url=https://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=620|publisher=http://www.sarajevo-airport.ba|access-date=14. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906054030/https://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=620|archive-date=6. 9. 2018|url-status=dead}}</ref> == Historija == === Početak === Prvi službeni letovi za Sarajevo počinju 1930. godine upotrebom piste u naselju Butmir kada domaći avioprevoznik [[Aeroput]] otvara redovnu liniju povezujući [[Beograd]] i [[Podgorica|Podgoricu]] preko Sarajeva.<ref name="aeroput">{{cite web|url=http://www.europeanairlines.no/drustvo-za-vazdusni-saobracaj-a-d-aeroput-1927-1948/|title=Drustvo za Vazdusni Saobracaj A D – Aeroput (1927–1948)|publisher= European Airlines|access-date=24. 1. 2019}}</ref> Godinu kasnije, Aeroput otvara novu liniju koja povezuje Beograd i [[Zagreb]] preko Sarajeva, [[Split]]a i [[Rijeka (grad)|Rijeke]]. 1935. godine, Aeroput leti tri puta sedmično na relaciji Beograd–Sarajevo, a godinu dana poslije linija je proširena i na [[Dubrovnik]]. Godine 1937. postoje redovni letovi Sarajevo–Zagreb, a 1938. Aeroput postaje međunarodan proširenjem linije Dubrovnik–Sarajevo–Zagreb na [[Beč]], [[Brno]] i [[Prag]].<ref name="aeroput"/> Aerodrom u Butmiru ostaje u upotrebi do 1969. godine. Potreba za novim aerodromom u Sarajevu s asfaltiranom pistom prepoznata je sredinom 60-tih kada JAT (Nacionalni avioprevoznik Jugoslavije) počinje nabavljati mlazne avione, a nakon što je odbijen prijedlog da [[Sokolac]] (35&nbsp;km od Sarajeva) dobije aerodrom. Izgradnja novog aerodroma počinje 1966. godine na lokaciji gdje se i danas nalazi, nedaleko od mjesta starog aerodroma. Aerodrom Sarajevo je otvoren je 2. juna 1969. godine za unutardržavni saobraćaj. Godine 1970. veza sa [[Frankfurt]]om postaje prva međunarodna linija. Većinu vremena aerodrom je bio posredna stanica za ukrcavanje putnika koji su putovali za Zagreb i Beograd i dalje na međunarodne destinacije. Vremenom, obim saobraćaja je naglo porastao sa 60.000 na 700.000 putnika godišnje. Prvo renoviranje aerodroma došlo je pred [[Zimske olimpijske igre 1984.]] godine kada je pista proširena za 200 metara, unaprijeđen navigacijski sistem i izgrađena nova zgrada terminala dizajnirana da primi milion putnika godišnje. Na početku rata u Bosni, aerodrom je držala [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA). Kada su obustavljeni regularni letovi, JNA je evakuisala približno 30.000 ljudi, većinom žena i djece, koji su bili supruge i djeca oficira JNA, sklanjajući ih tako iz [[Opsada Sarajeva|opkoljenog Sarajeva]]. Prve pošiljke humanitarne pomoći, koje su poslale [[SAD]] i [[Francuska]], također su stigle u tom periodu.<ref name="Two Days Till Peace - A Sarajevo Airport Story">{{Cite web |url=http://twodaystillpeace.com/book.html |title=Arhivirana kopija |access-date=2. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831162049/http://twodaystillpeace.com/book.html |archive-date=31. 8. 2011 |url-status=dead }}</ref> Nakon odlaska JNA, aerodrom je neko vrijeme bio pod kontrolom snaga [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] i u junu 1992. godine ove snage su predale aerodrom [[UN]]-u da ga koristi u humanitarne svrhe. U najvećoj humanitarnoj operaciji u historiji UN-a, a koja je uslijedila tokom rata u Bosni, oko 13.000 letova prenijelo je i dostavilo preko 160.000 tona humanitarne pomoći opkoljenom Sarajevu,<ref name="Two Days Till Peace - A Sarajevo Airport Story"/> što je premašilo trajanje zračnog mosta nakon Drugog svjetskog rata, kada su saveznici opskrbljivali [[Zapadni Berlin]].<ref name="historija"/> Aerodrom je ponovno otvoren za civilni saobraćaj 16. augusta 1996. godine i tada je renoviran. Od [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]], aerodrom je poslovno napredovao ostvarujući saradnju sa [[Austrian Airlines]], [[Lufthansa]], [[Air Serbia]], [[Croatia Airlines]], [[Turkish Airlines]], [[Germanwings]] i drugim. === Razvoj u 2000-im === 2004. godine, 397.000 putnika prošlo je kroz Međunarodni aerodrom Sarajevo, a 1996. godine, ta cifra je iznosila oko 25.000 putnika. Dana 18. oktobra 2005. [[Paddy Ashdown]], [[visoki predstavnik u Bosni i Hercegovini]], suspendovao je odluku domaćih vlasti da preimenuju aerodrom u ''[[Alija Izetbegović]] International Airport'', po [[Predsjednici Bosne i Hercegovine|prvom predsjedniku Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]], naglasivši da takvo preimenovanje može podriti proces pomirenja jer je diskriminirajuće za građane nebošnjačke nacionalnosti.<ref>{{cite web|url=http://www.ohr.int/ohr-dept/presso/pressr/default.asp?content_id=35695|title=High Representative Suspends Decision Renaming Sarajevo International Airport|date=26. 9. 2007|website=Web.archive.org|access-date=24. 1. 2019|archive-date=26. 9. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234242/http://www.ohr.int/ohr-dept/presso/pressr/default.asp?content_id=35695|url-status=bot: unknown}}</ref> Godine 2005. Evropski ogranak Međunarodnog aerodromskog vijeća dodijelio je nagradu aerodromu u Sarajevu za najbolji aerodrom do milion putnika.<ref>{{cite web|url=http://www.aci-europe.org/upload/Excellence%20in%20airport%20operations%20-%201st%20ACI%20EUROPE%20Best%20Airport%20Awards.pdf|format=PDF|title=Excellence in airport operations : 1st ACI EUROPE Best Airport Awards|website=Web.archive.org|access-date=24. 1. 2019|archive-date=7. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707024229/http://www.aci-europe.org/upload/Excellence%20in%20airport%20operations%20-%201st%20ACI%20EUROPE%20Best%20Airport%20Awards.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> Godine 2013. Međunarodni aerodrom Sarajevo je imao 665.638 putnika, što je bilo više nego su imali svi ostali aerodromi u državi zajedno, a za 14,7% više nego u 2012. godini što je bio najveći broj putnika u poslijeratnom periodu. Naredne godine, 26. decembra, Sarajevski aerodrom dočekuje svog sedamstohiljaditog putnika na njegovom putu za Beč preko [[Austrian Airlines]]a, let broj OS758.<ref>{{cite web|url=http://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=330|website=Sarajevo-Airport.ba |title=Međunarodni aerodrom Sarajevo|access-date=6. 6. 2015}}</ref> U maju 2015. počeli su radovi na proširenju aerodroma. Radovi su se odnosili na proširenje kapaciteta za slijetanje aviona i dolaske putnika i to postavljanjem većeg broja štandova za kontrolu pasoša i reorganizacijom cijelog prostora tako da bude komforniji za putnike. Potom slijedi proširenje dijela za ukrcavanje putnika koje će uključivati i tri nova šaltera za prijem, a što će sa već postojećim činiti ukupno 15. Do kraja godine aerodrom će početi sa proširenjem platforme i izgradnjom brzih prilaza aviona na pistu kao i brzog napuštanja piste nakon slijetanja, a završetak radova planiran je sredinom naredne godine. Za 2017-tu godinu je bilo planirano renoviranje piste i prostora za manevrisanje. Sva renoviranja i proširenja aerodrom je finansirao iz vlastitih sredstava. Šestog juna 2015. godine, Sarajevo je posjetio [[papa Franjo]] došavši avionom Alitalia Airbus A320-200 sa [[rim]]skog aerodroma Fiumicino. Doček za papu Franju održan je na Sarajevskom međunarodnom aerodromu. Aerodrom je služio i kao baza za domaćeg avioprijevoznika [[B&H Airlines]] do juna 2015. kada je ovaj avioprijevoznik prestao sa radom.<ref>{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/38492-sarajevo-to-shut-down-bh-airlines-citing-mounting-debts|title=Sarajevo to shut down B&H Airlines citing mounting debts|website=Ch-aviation.com|access-date=24. 1. 2019}}</ref> Tokom decembra 2015. godine u Sarajevu je bilo dosta [[smog]]a i vidljivost je bila izrazito loša. Oko 40% letova je otkazano što se odrazilo na broj putnika i uzrokovalo finansijske gubitke za aerodrom. Tog decembra bilo je svega 28.167 putnika od 50.000 planiranih. Jedan od najvećih faktora ograničenja za Međunarodni aerodrom Sarajevo jeste planinski teren koji zahtijeva veliku pristupnu preciznost kao i veliki ugao nagiba u proceduri neuspješnog pristupa i slijetanja. Vlado Jurić, šef Ureda za bezbjednost u avijaciji Agencije za pružanje usluga u zračnoj plovidbi BiH (BH ANSA), istakao je postojanje ovih problema. Za implementaciju ILS (Instrumental landing system) kategorije II ili III, teren ispred piste bi trebao biti oslobođen od fizičkih prepreka u dužini od najmanje 1000 metara. Ovo znači da bi RWY 12 (uzletno-sletnu stazu) trebalo smanjiti za 200 metara, a takvo rješenje je neprihvatljivo. Smanjenje dužine piste u svrhu poboljšanja procedure za slijetanje nije moguće i zato je neophodno tražiti drugo rješenje. Najveći problem za aerodrom u Sarajevu je smog. Glasnogovornik Međunarodnog aerodroma Sarajevo, Nermin Zijadić, izvijestio je da postoji konkretan plan za rješenje ovog problema. Također je izvjestio o budućim planiranim projektima na aerodromu od kojih je jedan od najvažniji rekonstrukcija sistema za osvjetljenje piste.<ref>{{cite web|url=http://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=426&lang=eng|title=Sarajevo-Airport.ba - Međunarodni aerodrom Sarajevo|website=Sarajevo-airport.ba|access-date=8. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014165007/https://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=426&lang=eng|archive-date=14. 10. 2018|url-status=dead}}</ref> U 2016. [[Qatar Airways]] najavio je novu liniju koja će povezivati [[Doha|Dohu]] i [[Sarajevo]]. Prvobitni termin je odložen i letovi na ovoj relaciji počeli su 10. oktobra 2017. sa četiri leta sedmično.<ref name="qatarairways.com">{{Cite web |url=http://www.qatarairways.com/us/en/destinations.page |title=Arhivirana kopija |access-date=8. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160824125732/http://www.qatarairways.com/us/en/destinations.page |archive-date=24. 8. 2016 |url-status=dead }}</ref> U decembru 2016. godine aerodrom je poželio dobrodošlicu osamstohiljaditom putniku na letu za Beograd JU113 s avioprijevoznikom [[Air Serbia]].<ref>{{cite web|url=http://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=487|title=Sarajevo-Airport.ba - Međunarodni aerodrom Sarajevo|website=Sarajevo-airport.ba|access-date=8. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215174800/https://www.sarajevo-airport.ba/vijest.php?id=487|archive-date=15. 12. 2018|url-status=dead}}</ref> Trećeg maja 2017. aerodrom je najavio proširenje terminala. Vrijednost najavljenog projekta je bila 20 miliona KM i kraj realizacije je zakazan za 2018. Nova zgrada terminala imat će površinu od 9000 m² i sastojat će se od četiri nivoa i bit će spojena s postojećom. Nova zgrada terminala će imati kapacitet da primi 2 miliona putnika godišnje i bit će opremljena sa četiri avio-mosta.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/biznis/privreda/pogledajte-kako-ce-izgledati-novi-terminal-sarajevskog-aerodroma-vrijedan-38-miliona-km/170503033|title=Pogledajte kako će izgledati novi terminal sarajevskog aerodroma vrijedan 38 miliona KM (FOTO)|website=Klix.ba}}</ref> U 2017-toj godini Međunarodni aerodrom Sarajevo je ugostio šest novih avioprijevoznika i sedam novih destinacija: Atlas Global ([[Istanbul]]), [[Wizz Air]] ([[Budimpešta]]), [[Wataniya Airways]] ([[Kuvajt]]), [[Nesma Airlines]] ([[Rijad]]), TUI fly Belgium ([[Brisel]]), Flydubai ([[Podgorica]]), Qatar Airways ([[Doha]]).<ref name="sarajevo-airport.ba1">{{cite web|url=http://www.sarajevo-airport.ba/timetable.php?lang=eng|title=Sarajevo-Airport.ba - Međunarodni aerodrom Sarajevo|website=Sarajevo-airport.ba|access-date=8. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215174834/https://www.sarajevo-airport.ba/timetable.php?lang=eng|archive-date=15. 12. 2018|url-status=dead}}</ref> Godine 2017, 28. novembra, međunarodni aerodrom Sarajevo imao je svog 900.000-itog putnika te godine, što je bio rekordan broj dotad. Već naredne godine 5. decembra aerodrom je prvi put dočekao milionitog putnika u jednoj godini.<ref>{{cite news |title=Sarajevski aerodrom ispratio milionitog putnika u ovoj godini (FOTO) |url=https://www.klix.ba/biznis/sarajevski-aerodrom-ispratio-milionitog-putnika-u-ovoj-godini/181205030 |website=Klix.ba}}</ref> == Kompanije i destinacije == [[Datoteka:SJJ-CTW.jpg|thumb|Kontrolni toranj aerodroma]] Od [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]], Sarajevski aerodrom postao je međunarodni aerodrom. Aviokompanije koje lete za Sarajevo jesu [[Austrian Airlines]], [[Lufthansa]], [[Air Serbia]], [[Croatia Airlines]], [[Turkish Airlines]] i ostali. == Stalni letovi == {| class="wikitable" |- ! Kompanija ! Odredišta |- | [[Air Arabia]] | {{ZD|UAE}} [[Sharjah]] (sezonski) |- | [[Air Serbia]] | {{ZD|SRB}} [[Beograd]] |- | [[AnadoluJet]] | {{ZD|TUR}} [[Istanbul]] – [[Međunarodni aerodrom "Sabiha Gökçen"|"Sabiha Gökçen"]]<br/>{{ZD|TUR}} [[Antalya]] (sezonski)<br/>{{ZD|TUR}} [[Bodrum]] (sezonski)<br> {{ZD|TUR}} [[Ankara]] 01.07.2026 |- | [[Austrian Airlines]] | {{ZD|AUT}} [[Beč]] |- | [[Croatia Airlines]] | {{ZD|HRV}} [[Zagreb]] |- | [[Eurowings]] |{{ZD|NJE}} [[Stuttgart]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Köln]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Hamburg]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Düsseldorf]] (2026)<br/> {{ZD|NJE}} [[Berlin]] (2026) |- | [[FlyDubai]] | {{ZD|UAE}} [[Dubai]] |- | [[FlyNas]] | {{ZD|SAU}} [[Rijad]] (sezonski)<br/>{{ZD|SAU}} [[Džida]] (sezonski) |- | [[Gulf Air]] | {{ZD|BHR}} [[Manama]] |- | [[Jezzera Airways]] | {{ZD|KUV}} [[Kuvajt (grad)|Kuvajt]] (sezonski) |- | [[Kuwait Airways]] | {{ZD|KUV}} [[Kuvajt (grad)|Kuvajt]] (sezonski) |- | [[Lufthansa]] | {{ZD|NJE}} [[Frankfurt na Majni]] |- | [[Norwegian Air Shuttle]] | {{ZD|ŠVE}} [[Stockholm]]<br/>{{ZD|ŠVE}} [[Göteborg]] (sezonski)<br/>{{ZD|NOR}} [[Oslo]] (sezonski)<br/>{{ZD|DAN}} [[Kopenhagen]] (sezonski) |- | [[Nouvelair]] | {{ZD|TUN}} [[Monastir (grad)|Monastir]] (sezonski) |- | [[Pegasus Airlines]] | {{ZD|TUR}} [[Istanbul]] – [[Međunarodni aerodrom "Sabiha Gökçen"|"Sabiha Gökçen"]] |- | [[Swiss International Air Lines]] | {{ZD|ŠVI}} [[Zürich]] (sezonski)<br/>{{ZD|ŠVI}} [[Ženeva]] (2026) |- | [[Turkish Airlines]] | {{ZD|TUR}} [[Istanbul]] |- | [[Wizzair]] | {{ZD|UK}} [[London]]<br/> {{ZD|ITA}} [[Rim]] |- | [[Ryanair]] |{{ZD|BEL}} [[Bruxelles]]<br/> {{ZD|ŠVE}} [[Göteborg]]<br/>{{ZD|ITA}} [[Milano]]<br/>{{ZD|NJE}} [[Memmingen]]<br/>{{ZD|UK}} [[London]]<br/> {{ZD|ŠVE}} [[Stockholm]]<br/> {{ZD|GRČ}} [[Solun]]<br/> {{ZD|ŠPA}} [[Girona]] <br/> {{ZD|FRA}} [[Paris]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Düsseldorf]]<br/> {{ZD|NJE}} [[Karlsruhe]]<br/> |- | [[Flydeal]] | {{ZD|SAU}} [[Rijad]]<br/>{{ZD|SAU}} [[Džida]] |- | [[Qatar Airways]] | {{ZD|KAT}} [[Doha]] |- | [[Nile air]] | {{ZD|EGI}} [[Hurghada]] (sezonski) |- | [[LOT]] | {{ZD|POLJ}} [[Varšava]] (sezonski) |- | [[Air Aegean]] | {{ZD|MAK}} [[Skoplje]]<br/>{{ZD|GRČ}} [[Atina]] (sezonski) |- | [[Sunnexpres]] | {{ZD|TUR}} [[Antalya]]<br/>{{ZD|TUR}} [[İzmir]] |- | [[Transavia]] | {{ZD|FRA}} [[Pariz]] |- | [[Iberia (aviokompanija)|Iberia]] | {{ZD|ŠPA}} [[Madrid]] (sezonski: 25. maj – 8. juni 2024) |} == Kargo-letovi == {| class="wikitable" |- ! Kompanija ! Odredišta |- | [[Icar air]] | Ancona |- | [[Solinair]] | Beograd, Ljubljana |- | [[Air Trade]] | Zagreb |} == Statistike == Ukupan mjesečni broj putnika iznosi:<ref name="statistika"/> {| class="wikitable" |- ! '''Godina / Mjesec''' ! Januar ! Februar ! Mart ! April ! Maj ! Juni ! Juli ! August ! Septembar ! Oktobar ! Novembar ! Decembar ! Ukupno godišnje ! Promjena % |- |2026. |121.762 |110.164 |136.258 |177.186 |202.074 | | | | | | | |'''747.444''' | +4,2% |- |2025. |116.283 |105.463 |112.056 |185.911 |197.260 |230.771 |292.574 |311.827 |221.966 |181.426 |137.953 |133.202 |{{Rast}}'''2.226.692''' | +22,2% |- |2024. |77.454 |75.112 |82.926 |133.822 |151.252 |202.515 |269.161 |259.017 |188.040 |148.402 |123.146 |111.033 |{{Rast}}'''1.821.762''' | +33,8% |- |2023. |61.068 |56.979 |76.193 |89.580 |115.976 |133.945 |196.195 |208.570 |144.013 |119.458 |83.139 |76.891 |{{rast}}'''1.362.007''' | {{smanjenje}}'''3,2%''' |- |2022. |56.521 |50.475 |70.292 |94.690 |132.590 |154.887 |210.954 |217.253 |143.824 |110.580 |68.243 |67.039 |{{rast}}'''1.377.349''' | +88,01% |- |2021. |13.229 |10.836 |18.115 |17.106 |31.925 |71.985 |136.017 |151.309 |99.950 |84.462 |61.989 |70.200 |{{rast}}'''767.133''' |<nowiki>+207,2%</nowiki> |- |2020. |58.397 |51.969 |28.249 |929 |367 |3.629 |13.345 | 22.014 | 21.011 | 21.416 | 14.949 |13.367 |{{Smanjenje}}'''249.642''' |<nowiki>-78,2%</nowiki> |- |2019. |53,485 |53,130 |67,893 |89,843 |74,178 |119,205 |180,929 |178,943 |105,370 |95,628 |67,358 |57.718 |{{rast}}'''1,143,680''' |<nowiki>+9,27%</nowiki> |- |2018. |54.147 |48.986 |65.991 |86.995 |81.026 |92.997 |159.380 |159,506 |98,227 |83,660 |62,253 |53,417 |{{rast}}'''1,046,635''' | + 9,2% |- |2017. |43.377 |41.122 |57.381 |79.796 |84.137 |78.170 |140.025 |144.166 |100.923 |80.769 |57.887 |50.218 |{{rast}}'''957.969'''<ref name="statistika" /> | + 34,94% |- |2016. |41,208 |42,567 |53,438 |68,085 |85,738 |66,429 |109,141 |118,350 |91,123 |71,360 |47,352 |44,183 |{{rast}}'''838,968''' | + 8,5% |- |2015. |43,700 |39,908 |50,273 |63,064 |80,143 |74,855 |89,319 |101,307 |79,120 |71,255 |51,793 |28,167 |{{rast}}'''772,904''' |<nowiki>+ 8,8%</nowiki> |- |2014. | 36.114 | 35.435 | 45.789 | 56.611 | 71.513 | 74.976 | 74.948 | 88.591 | 71.168 | 64.844 | 46.833 | 43.079 |{{rast}}'''709.901''' | + 7,36% |- |2013. | 33.437 | 30.399 | 44.631 | 56.918 | 65.495 | 72.949 | 69.699 | 79.796 | 66.721 | 64.387 | 44.446 | 36.760 |{{rast}}'''665.638''' | + 14,75% |- |2012. | 33.247 | 26.278 | 36.765 | 49.709 | 55.107 | 62.491 | 69.346 | 60.787 | 60.323 | 52.115 | 38.612 | 35.278 |{{smanjenje}}'''580.058''' | – 3,32% |- |2011. | 30.484 | 34.148 | 40.803 | 49.489 | 56.812 | 62.994 | 81.042 | 59.042 | 59.074 | 52.957 | 39.785 | 33.348 |{{rast}}'''599,978''' | + 6,5% |- |2010. | 31.746 | 28.850 | 37.657 | 39.907 | 51.398 | 59.636 | 72.615 | 60.475 | 54.753 | 51.137 | 40.912 | 34.180 |{{rast}}'''563.266''' | + 6,2% |- | 2009. | 28.117 | 27.266 | 33.909 | 41.390 | 45.921 | 57.588 | 67.930 | 60.746 | 48.802 | 46.773 | 39.494 | 35.979 |{{rast}}'''533.915<ref name="statistika arhiva">{{cite web|title=Međunarodni aerodrom Sarajevo - Statistika, arhiva|url=https://www.sarajevo-airport.ba/statistika/statistika_arhiva.pdf?rnd=1231256|publisher=http://www.sarajevo-airport.ba|access-date=14. 8. 2018}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ''' | + 4,7% |- | 2008. | 23.909 | 27.121 | 34.896 | 38.052 | 46.974 | 55.391 | 62.524 | 61.560 | 42.752 | 46.094 | 34.089 | 32.913 |{{rast}}'''506.398''' | + 0,2% |- | 2007. | 32.235 | 28.028 | 35.168 | 42.297 | 43.633 | 53.281 | 59.436 | 57.381 | 45.113 | 43.980 | 31.952 | 32.735 |{{rast}}'''505.269''' | + 8,4% |- | 2006. | 26.743 | 24.292 | 30.484 | 37.380 | 44.290 | 49.987 | 56.504 | 54.811 | 45.394 | 38.690 | 28.166 | 29.287 | '''466.186''' | - |- |} == Također pogledajte == * [[Međunarodni aerodrom Tuzla]] * [[Međunarodni aerodrom Mostar]] * [[Međunarodni aerodrom Banja Luka]] * [[B&H Airlines]] * [[Spisak aerodroma u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sarajevo International Airport}} * [http://www.sarajevo-airport.ba Službena web stranica] {{bs simbol}} {{en simbol}} {{Aerodromi u Bosni i Hercegovini}} {{Sarajevo}} * [https://parkingsarajevo.ba/blog-aerodrom-sarajevo-zanimljivosti-neke-od-prica-i-4-anegdote-32 Aerodrom Sarajevo – zanimljivosti i anegdote] (blog tekst sa pričama i manje poznatim detaljima) [[Kategorija:Aerodromi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Građevine u Sarajevu]] [[Kategorija:Aerodromi osnovani 1930.]] [[Kategorija:Saobraćaj u Sarajevu]] [[Kategorija:Građevine na Ilidži]] qhdwr2u5u8rfci1vc34k0wcl15kbfk2 0 22595 3914729 3902661 2026-07-26T16:03:30Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914729 wikitext text/x-wiki '''Himna''' je pjesma u slavu [[Bog]]a, nečeg svetog ili [[Država|države]].<ref>https://www.oed.com/dictionary/anthem_n</ref> Himna izražava odanost, ali često i pobožnost, predanost, privrženost i štovanje. U antičkoj Grčkoj ditiramb je bila strasna himna, obično u čast [[Dionis]]ija. [[Datoteka:Arvid Liljelund - Man Singing Hymn - A I 187 - Finnish National Gallery.jpg|mini|Arvid Liljelund - ''Čovjek pjeva himnu'']] U kršćanskoj [[Bogoslužje|liturgiji]], doksologija je himna ili stih koji veliča Boga. Izvođenje svadbene himne je običaj pojedinih naroda. [[Internacionala]] je revolucionarna socijalistička himna. === Historija himne === Etimologija himne potiče od grčke riječi ''hymnos'': „pjesma u slavu boga ili heroja“. U klasičnom svijetu, [[Oda|ode]] su komponovane u čast bogova i heroja, te su pjevane na vjerskim festivalima i drugim ceremonijama. Historijski značajne su i [[homer]]ske himne, koje su postale uzor za himne Kalimaha (oko 305. – oko 240. p. n. e.) i orfičke himne. Himne su također bile glavni muzički žanr u staroegipatskoj književnosti, gdje su služile kao pjesme u kojima se obožava božanstvo ili božanski kralj, te su prerasle u hvalospjeve gradova poput [[Teba (Egipat)|Tebe]], ili čak predmeta kao što su Crvena kruna Egipta.<ref>{{Cite web|url=https://poets.org/glossary/hymn|title=Hymn|last=Poets|first=Academy of American|website=poets.org|language=en|access-date=20. 4. 2026}}</ref> == Također pogledajte == * [[Zebur]] * [[Spisak državnih himni]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20130302132527/http://www.hymnary.org/ {{Commonscat|Hymns}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Himne|*]] 3w2wy7iymz9d7z7bzsg2236qzh2b8cz 0 23174 3914693 3901216 2026-07-26T15:51:11Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914693 wikitext text/x-wiki '''Efekat staklenika''' podrazumijeva zadržavanje, odnosno "zarobljavanje" toplote u zraku. To je proces u kojem naša planeta ne uspijeva održati ravnotežu između [[Sunčeva energija|energije]] prikupljene sa [[Sunce|Sunca]] i topline izračene u [[Svemir]]. Gasovi čija je koncentracija porasla zagađivanjem [[atmosfera|atmosfere]] vraćaju dio toplote nazad na [[Zemlja|Zemlju]], što izaziva porast temperature atmosfere ne bi li se uspostavila nova ravnoteža. Sličan proces odvija se u [[staklenik]]u, pa odatle i sam naziv.<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/climate-change/faq/what-is-the-greenhouse-effect/|title=What is the greenhouse effect? - NASA Science|date=18. 9. 2014|language=en-US|access-date=29. 6. 2026}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/how-climate-works/greenhouse-effect|title=The Greenhouse Effect {{!}} Center for Science Education|website=scied.ucar.edu|access-date=29. 6. 2026}}</ref> == Uzroci nastanka stakleničnih gasova == Kao glavni krivac do sada je proglašavan [[ugljik dioksid]] (CO₂), čija je koncentracija u atmosferi podignuta izgaranjem [[fosilna goriva|fosilnih goriva]] ([[ugalj|uglja]], [[nafta|nafte]], [[zemni plin|plina]]). Međutim, zadnja istraživanja ukazuju na to da ugljik dioksid nije najveći uzrok zagrijavanja.<ref>{{Cite web|url=https://www.eia.gov/tools/faqs/faq.php?t=11&id=81|title=What are greenhouse gases and how do they affect the climate? - Frequently Asked Questions (FAQs) - U.S. Energy Information Administration (EIA)|website=www.eia.gov|access-date=29. 6. 2026}}</ref> Zahvaljujući balončićima[[zrak]]a zarobljenim u polarnom ledu bilo je moguće odrediti sastave atmosfere od [[1850]]. godine do danas. Rezultati pokazuju da je promjena klime zadnjih dvadesetak godina najvećim dijelom uzrokovana [[ozon|troposferskim ozonom]] (O₃), [[metan]]om (CH₄),<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/kids/earth/what-are-greenhouse-gases/|title=What Are Greenhouse Gases? - NASA Science|date=11. 9. 2025|language=en-US|access-date=29. 6. 2026}}</ref>[[hlorofluorougljik|hlorofluorougljicima]] ('''CFC'''), i vrlo sitnim česticama čađi.<ref name=":0" /> [[Troposfera]] je dio atmosfere koji se proteže do 10&nbsp;km visine. Poznati ozonski omotač, koji nas štiti od [[Ultraljubičasto zračenje|UV zračenja]] i kojeg hlorofluorougljik i metan uništavaju, nalazi se između 20 i 30&nbsp;km visine. Međutim, troposferski ozon jedan je od najopasnijih vrsta zagađenja u velikim gradovima jer je vrlo opasan za zdravlje. Vrlo sitne čestice prašine ([[aerosol]]i) igraju isto bitnu ulogu. Dok neki odbijaju sunčevo zračenje i time spuštaju temperaturu atmosfere, drugi imaju suprotan učinak. Kao čađ, naprimjer, koja je crna i dobro apsorbira zračenje, i uz to omogućuje stvaranje ''naoblake sa sitnim kapima vode'', dok nezagađen zrak ima oblake s velikim kapima. Takvi nezagađeni oblaci znatno efikasnije odbijaju sunčevo zračenje. Naprimjer: satelitska slika istočne obale [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a pokazuje naoblaku sa sitnim kapima, dok područje iznad [[Kanada|Kanade]] ima nešto čišći zrak i normalne oblake.<ref>{{Cite web|url=https://css.umich.edu/publications/factsheets/climate-change/greenhouse-gases-factsheet|title=Greenhouse Gases Factsheet {{!}} Center for Sustainable Systems|website=css.umich.edu|language=en|access-date=29. 6. 2026}}</ref> [[Okean]]i također igraju veliku ulogu jer akumuliraju ogromnu količinu topline i određuju [[klima]]tska zbivanja u atmosferi. Stoga su vrlo bitan faktor u predviđanjima promjena klime. Međutim, ova saznanja imaju i pozitivnu stranu. Predviđanja nekih naučnika govore da bi smanjenje zagađenja zraka navedenim plinovima i aerosolima bilo neusporedivo bitnije i jednostavnije od smanjenja CO₂, dok se većina naučnika slaže da su najveći krivci za zagrijavanje gasovi koji nastaju izgaranjem fosilnih goriva.<ref>{{Cite web|url=https://www.csiro.au/en/research/environmental-impacts/climate-change/State-of-the-Climate/Greenhouse-gases|title=Greenhouse gases|last=CSIRO|website=www.csiro.au|language=en|access-date=29. 6. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == https://www.bbc.co.uk/bitesize/articles/zq2m2v4<nowiki/>{{Commonscat|Greenhouse effect}} [[Kategorija:Atmosfera]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] e3cl28v6lcsallqjn6r5smoav1z1unv 0 24879 3914916 3828341 2026-07-26T22:34:49Z GoodBosnian 170315 3914916 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Država Izrael''' ([[hebrejski jezik|heb.]] '''מדינת ישראל''' ''Medinat Yisrael'') je službeni naziv zemlje, a njena moderna historija započinje u 19. vijeku kada se počinje buditi židovska nacionalna svijest, što će u novim međunarodnim okolnostima, nakon dva svjetska rata, i dovesti do uspostave nove države na [[Bliski istok|Bliskom istoku]]. Za raniju historiju ovog prostora vidi: [[Prahistorija Izraela i Palestine]], [[Historija Izraela i Palestine]]. == Buđenje židovske svijesti == Tokom 19. vijeka među evropskim Židovima dolazi do oživljavanja nacionalnog identiteta, želje za emancipacijom i povratkom u [[Izrael]]. Tako je stvoren pokret nazvan [[cionizam]] (njegovim formalnim osnivačem smatra se [[Theodor Herzl]], 1897). Pokret je nastao u [[Basel]]u u [[Švicarska|Švicarskoj]], gdje je održan Prvi cionistički kongres na kojem je objavljen cilj - u Palestini stvoriti dom židovskom narodu, zajamčen javnim pravom. Utemeljena je Svjetska cionistička organizacija (WZO). Pokret je dobio ime po brdu na kojem se nalazio Jerusalemski hram (Zion), međutim, kasnije je taj naziv simbolizirao sam Jerusalem. Cilj ovog pokreta bilo je ujedinjenje Židova u [[dijaspora|dijaspori]] i njihov povratak u Palestinu. (Iako su se prvobitno dvoumili treba li domovina biti Argentina ili Palestina, 1906. na cionističkom kongresu odlučeno je da to ipak bude Palestina). Sherif Hussain, [[emir]] od [[Meka|Meke]], koji se u to doba prozvao vođom palestinskih Arapa, vodio je tajne dogovore sa sir Henryem McMahonom, britanskim visokim predstavnikom u [[Egipat|Egiptu]]. Zahtijevao je potpunu nezavisnost arapskih zemalja pod Osmanlijskom vladavinom, a McMahon mu je potvrdio da [[Velika Britanija]] podržava želju za nezavisnošću svih arapskih naroda pod vlašću Sherifa Hussaina. Prvi Aliyah (povratak Židova) desio se 1881. Većina useljenika je podigla nova židovska naselja. Broj Židova postepeno je rastao kao rezultat daljnjih useljeničkih valova, posebno tokom Prvog svjetskog rata. 1914. u Palestini je živjelo 60.000 Židova (oko 9% ukupnog stanovništva). == Od Prvog svjetskog rata do 1948. == === Područje za vrijeme Prvog svjetskog rata === Tajni pregovori koji su tokom februara 1916. vođeni između [[Francuska|Francuske]], [[Velika Britanija|V. Britanije]], [[Rusija|Rusije]] i [[Italija|Italije]] rezultirale su tajnim [[Sykes–Picotov sporazum|Sykes-Picotovim sporazumom]], kojim je podijeljen bliskoistočni dio [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. Dok se carska [[Rusija]] rušila uslijed ekonomskog rasula i [[Oktobarska revolucija|boljševičke revolucije]], a Amerika još nije bila uključena u rat na strani sila [[Antanta|Antante]], britanski ministar vanjskih poslova [[Arthur Balfour]] 2. novembra 1917. šalje pismo lordu Walteru Rotschildu, predstavniku Engleske federacije cionista. U njemu mu objašnjava kako britanska vlada povoljno gleda na mogućnost uspostave nacionalne domovine židovskog naroda na prostoru Palestine, no naglašava da se ne smije činiti ništa što bi narušilo status ostalih nežidovskih zajednica na prostoru. No, pismo nije posljedica britanske nesebične brige za židovski narod, već kao i bilo što iz [[imperijalizam|imperijalne]] historije, sebični pokušaj da se njihovim iseljavanjem u Palestinu osiguraju britanski interesi u tom prostoru. Jerusalem su vidjeli kao strateški smješten gradić na sjecištu puteva između [[Evropa|Evrope]] i [[Indija|Indije]], sjevera i juga. Tada, u decembru 1917. Velika Britanija ''de facto'' počinje upravljati Palestinom kao okupacijska snaga. Ubrzo poslije, 1918. Turci su izbačeni iz Palestine zajedničkim snagama Britanaca, Francuza i Arapa. Na mirovnoj konferenciji u [[Versailles]]u 1919. donijeta je odluka o budućnosti regije. Od mandata utvrđenog ugovorom [[Društvo naroda]], Palestina prelazi pod direktno britansko tutorstvo. Ubrzo nakon preuzimanja mandata, Britanija odvaja 76% mandatne Palestine i na njenom teritoriju osniva Transjordan, na čelo kojeg dovode svog savjetnika, hašemitskog šerifa od Meke, koji je izgubio borbu za vlast u Arabiji protiv porodice Saud. Jordanom i danas vlada ista kraljevska porodica. === Poslijeratno razdoblje i Drugi svjetski rat === Tokom dvadesetih i tridesetih godina i usporedno s useljavanjem Židova i Arapa u mandatnu Palestinu, izbijaju sukobi i pobune palestinskih Arapa. Arapi podižu pobune: 1922. pa 1929. Za vrijeme arapskih pobuna, Britanci većinom stoje sa strane (najpoznatiji primjer arapskog nasilja u ovoj pobuni su uništavanje drevnog židovskog naselja u Hebronu, u koji se Židovi vraćaju tek nakon rata 1967), uprkos mandatu [[Društvo naroda]], po kojem su mandat nad Palestinom dobili, kako bi na njenoj teritoriji, uspostavili židovski nacionalni dom. Britanija počinje ograničavati židovsko, ali ne i arapsko useljavanje. Dolazak [[nacizam|nacista]] na vlast u [[Njemačka|Njemačkoj]] 1933. pojačava doseljavanje u Palestinu. Arapi izazivaju nerede u Jerusalemu i [[Jaffa|Jaffi]]. Arapi se opiru naseljavanju Židova, što s vremenom kulminira u pobuni 1936. Britanci pobunu guše tek tri godine kasnije (njen vođa, jerusalemski muftija hadži Amin al Huseini bježi u Berlin. On će, za vrijeme Drugog svjetskog rata, osnovati Handžar diviziju). Britanska vlada šalje Peelovu komisiju (pod vodstvom lorda Roberta Peela) koja zaključuje da mandat više ne funkcionira i preporučuje podjelu zemlje na dvije države - židovsku i arapsku, te neutralno sveto područje kojim bi upravljala Britanija. Kroz dvije godine Britanija je, s [[Adolf Hitler|Hitlerom]], na vlasti u Njemačkoj i s Drugim svjetskim ratom pred vratima, izdala zloglasnu "Bijelu knjigu" u kojoj značajno ograničava ulazak Židova u Palestinu, ograničavajući imigracije na broj od 75.000 ljudi u idućih 5 godina. Židovi to vide kao kršenje Balfourove deklaracije i mandata. Za vrijeme rata zbivala su se mnoga legalna i nelegalna useljavanja i daljnja polarizacija dviju zajednica. Tokom [[holokaust]]a u Evropi, V. Britanija i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] nisu prihvatale židovske useljenike, pa je njihova jedina nada bila Palestina. Kao rezultat toga, 1947. Židovi čine 33% stanovnika. Tokom godina, Židovi su stekli i mnogo zemlje kupujući je od Arapa. Židovi stanovnici posjed zemlje 1919. 10% 1918. 2% 1939. 29% 1935. 5,5% 1947. 31% 1947. 6% Predsjednik SAD-a poziva Britaniju da otvori palestinska vrata 1945. za 100.000 Židova, koji su preživjeli holokaust i poslijeratne pogrome po Evropi. === Plan Ujedinjenih naroda 1947. === 1947. britanska vlada objavljuje da namjerava odustati od mandata i prepustiti pitanje Palestine [[Ujedinjene nacije]]. Posebna komisija usvaja rezoluciju 181. od 29. novembra 1947. i predlaže sljedeći plan podjele: * britanski mandat Palestina dijeli se na dvije države, arapsku i židovsku, povezane ekonomskom unijom te područje Jerusalema pod međunarodnim nadzorom * židovska država bi obuhvatala 55% zemlje (uključujući pustinju Negev) sa 498.000 Židova i 325.000 nežidova * arapska država bi obuhvaćala 45% zemlje sa 807.000 nežidova i 10.000 Židova * Jerusalemsko područje imalo bi 105.000 nežidova i 100.000 Židova Dok su Židovi u Palestini prihvatili plan, palestinski Arapi su ga potpuno odbacili, jer su htjeli čitavu teritoriju za sebe. Počeli su arapski napadi, koji su eskalirali u građanski rat. === Osnivanje države Izrael === [[Datoteka:Is-map.PNG|mini|300p|desno|Karta Izraela uz kasnije okupirana područja.]] Kada je 14. maja 1948. završio britanski mandat, istog dana je proglašena država Izrael. Arapske su zemlje već sutradan napale Izrael. Izbio je rat između Izraela i sljedećih arapskih zemalja: [[Liban]]a, Sirije, Egipta, Transjordanije, [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i [[Jemen]]a. I pored teške situacije te nekim početnim neuspjesima, izraelska vojska pokazala se nadmoćnom te je u sedmomjesečnom ratu porazila arapske vojske i preuzela nadzor nad 78% ostatka mandatne Palestine. Judeja i Samarija, su došle pod transjordanijsku kontrolu, koji ove teritorije i anektiraju dobijajući ime [[Zapadna obala]], dok sama Transjordanija, nakon prelaska rijeke, svoje ime mijenja u [[Jordan]] (aneksiju su priznale Britanija i Pakistan); [[pojas Gaze]] zauzima i anektira Egipat. S područja pod izraelskim nadzorom izbjeglo je ili protjerano između 520.000 ljudi (prema izraelskim procjenama), 900.000 ljudi (prema arapskim procjenama) i oko 720.000 po podacima UN-a. Istovremeno, iz arapskih zemalja je protjerano između 800.000 i milion Židova; njih oko 600.000 nalazi utočište u Izraelu. == Borbe nakon 1948. == Vidi:[[Izraelsko-arapski sukob]] === Suez 1956. === [[Nacionalizacija]] [[Sueski kanal|Sueckog kanala]] 1956. pružila je Izraelu priliku da napadne Egipat kako bi priveo kraju terorističke napade na granici. Nakon snažnog američkog pritiska i kratkotrajne borbe, Izrael je pristao povući se sa [[Sinaj]]a uz obećanje o nenapadanju i neometanju plovidbe izraelskim brodovima u Akabskom zaljevu od strane Egipta. === Šestodnevni rat 1967. === Do kraja 1966. sukobi Izraela i arapskih susjeda poprimili su ozbiljne razmjere. Osuda tih incidenata od UN-a bila je neučinkovita. Kada je egipatski predsjednik [[Gamal Abdel Nasser|Naser]] zatvorio [[Akabski zaljev]] za plovidbu, po međunarodnm je pravu objavio rat Izraelu. Naser je pokrenuo egipatske snage bliže granici, a kako bi preduhitrio bili kakav arapski napad, Izrael je udario prvi i uništio egipatske snage još u bazama. Jordan i Sirija napali su Izrael s područja Judeje i Samarije odnosno Zapadne obale te s Golanske visoravni. U manje od sedmicu dana Izrael je od Egipta okupirao pojas Gaze, cijeli Sinaj, od Jordana zapadnu obalu Jordana i od Sirije [[Golanska visoravan|Golansku visoravan]]. Uslijedila je Rezolucija [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] UN-a, koja počiva na bilateralnosti i principu "zemlja za mir", a po kojoj se od Izraela tražilo da se povuče s određenih dijelova zauzetih teritorija (unutar sigurnih i obranjivivh granica) u zamjenu za mir. === Jomkipurski/oktobarski rat 1973. === Egipatska je vojska u iznenadnom napadu prešla Suecki kanal 6. oktobra 1973, no ubrzo je poražena u pokušaju iznenadnog povrata Sinaja. Psihološki učinak inicijalne egipatske pobjede u ratu omogućio je historijsku posjetu egipatskog predsjednika [[Anwar el-Sadat|Sadata]] Izraelu 1977. i mirovne pregovore, koji su kulminirali sporazumom u Camp Davidu, u kojem se Izrael, Egipat i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] slažu da će se Izrael povući sa Sinaja, Izrael i Egipat će normalizirati odnose, a sporazum će biti povezan s pregovorima o autonomiji Palestinaca na Zapadnoj obali i u pojasu Gaze. === Pripojenje Golanske visoravni 1981. === Godine 1981. izraelska vlada izglasava zakon o službenom pripojenju Golanske visoravni Izraelu. === PLO u Libanonu === PLO, nakon neuspjelog pokušaja državnog udara u Jordanu bježi u Libanon i koristi ga kao bazu za napade na Izrael. Izraelska vojska u nekoliko navrata napada i ulazi u [[Liban]]a (1978. i 1982), iz kojeg se povukla krajem 1982. ali je zadržala kontrolu nad pojasom od deset milja na jugu zemlje. Kao rezultat akcije, PLO napušta Libanon i svoje uporište uspostavlja u [[Tunis]]u. === Prva intifada === U decembru 1987. započinje pobuna kao spontana provala protesta među Palestincima na okupiranim područjima protiv dvadesetogodišnje okupacije. [[Prva intifada|Intifada]] je započela kad su djeca i mladi izašli na ulice bacajući kamenje i zapaljive bombe na izraelske vojnike i kad je upućen poziv na generalni štrajk. Tim protestom Palestinci su željeli pokazati da oni nisu naoružan narod, već da jednostavnim bacanjem kamenja, demonstracijama i štrajkovima mogu prouzročiti znantne štete Židovima. Vjeruje se da je intifada pomogla u započinjanju mirovnog procesa u [[Madrid]]u 1991. Protest je završio u septembru 1993. === Proglašenje države Palestine === Dana 15. novembra 1988. na sastanku u [[Alžir]]u Palestinsko nacionalno vijeće objavilo je Deklaraciju o nezavisnosti, uspostavljajući time državu Palestinu na okupiranim područjima. Istog dana Jordan se odrekao Zapadne obale u korist Palestinaca, jer je na prostoru još uvijek većina stanovnika bila palestinske nacinalnosti. Proglašenje Palestine značilo je priznavanje UN-ove rezolucije 181. tj. podjele prostora iz 1947, prihvatanje načela odijeljenosti, priznavanje rješenja obiju država i napuštanje terorizma. Ubrzo je 55 zemalja priznalo palestinsku državu. Izraelska je vlada reagirala u aprilu 1989. s prijedlogom o slobodnim izborima na Zapadnoj obali i u pojasu Gaze koji bi vodili prijelaznoj samoupravi. === Kuvajt i Zaljevski rat === Široko rasprostranjeno mišljenje oko [[Iransko-irački rat|napada Iraka na Kuvajt]] bilo je da krajnji cilj napada nisu ni pogranični sporovi ni nafta, već ujedinjenje svih Arapa i uprezanje njihovih snaga u borbu protiv Izraela. [[Yasser Arafat|Arafatova]] podrška iračkoj invaziji unazadila je palestinski slučaj za mnogo godina. Palestinci su u [[Sadam Husein|Sadamu Huseinu]] vidjeli snažnog čovjeka koji ima moć i hrabrost da se suprotstavi Izraelu i SAD-u. == Mirovni proces == === Madrid 1991. === Američka inicijativa dovela je do sazivanja trodnevne konferencije u [[Madrid]]u 1991. Zbog izraelskog nepriznavanja PLO-a, Palestinci su bili uključeni kao članovi jordanske delegacije, ali su mogli djelovati nezavisno. Vodila se velika rasprava, pogotovo oko formule "zemlja za mir". Dvije strane su se složile da nastave rasprave slijedećih mjeseci. Ekstremističke palestinske skupine poput [[Hamas]]a i [[Islamski džihad|Islamskog džihada]] osudile su proces kao rasprodaju Palestine a, radi potpisivanja Sporazuma, Arafata je ostavio dugogodišnji saveznik i savjetnik Edward Said. === Oslo I === U vrijeme madridskog procesa, posredstvom norveške vlade počeli su tajni pregovori u [[Oslo|Oslu]] , koji su finalizirani sporazumom Oslo I, potpisanim od [[Yitzhak Rabin|Yitzaka Rabina]] i Jassera Arafata na tratini Bijele kuće 13. septembra 1993. Sporazumom je dogovoreno postupno izraelsko povlačenje iz Gaze i [[Jerihon]]a i prepuštanje uprave Palestinskoj Samoupravi. Najveći je upjeh bio priznavanje [[Palestinska oslobodilačka organizacija|PLO]]-a kao predstavnika Palestinaca, a PLO je formalno priznao pravo Izraela na postojanje, iako još uvije nije promijenila povelju, u kojoj poziva na uništenje Izraela. Snažno protivljenje sporazumu među Palestincima dovelo je do snaženja [[terorizam|terorizma]], koji se očitovao u početku samoubilačkih napada na civilne ciljeve (autobusa, restorana i slično). === Oslo II === U septembru 1995. slijedio je sporazum Oslo II koji je zamijenio sve dotadašnje sporazume. Zapadna obala je podijeljena na 4 zone, a prijedlog je bio neprihvatljiv i Palestincima i Izraelcima. Rezultat sporazuma je bilo ubistvo Yitzaka Rabina od strane izraelskog ekstremista Yigala Amira 4. novembra 1995. == Nastavak sukoba == U julu 2000. predsjednik [[Bill Clinton|Clinton]] ugostio je izraelskog premijera [[Ehud Barak|Ehuda Baraka]] i predsjedavajućeg Palestinske Samouprave Jassera Arafata u Camp Davidu kako bi postigli konačno rješenje problema. Izraelsko tumačenje je da su Palestinci odbili velikodušne ustupke, a palestinsko tumačenje je da Izrael nije ponudio dovoljno. Tokom predizborne kampanje za izraelski parlament Knesset, [[Ariel Sharon]], vođa [[Likud]]a, posjetio je ostatke židovskog Drugog Hrama na Hramskom brežuljku u [[Jerusalem]]u 28. septembra 2000, a pratilo ga je hiljadu policajaca. Istakao je da Izrael nikada neće odustati od prava na Hramski brežuljak, a Barak je najvjerovatnije odgovarao Sharona od posjeta. Palestinci su to iskoristili kako bi pokrenuli unaprijed pripremljenu tzv. [[Druga intifada|Drugu intifadu]], koja traje i danas. U njoj su Palestinci izašli na ulice u protestu koji je postao sve nasilniji, s nastavkom bombaških samoubistava, započetih 1994, koja su prouzrokovala smrt mnogih izraelskih civila. Pripadnici Hamasa uključeni su u napade na židovske naseljenike, a Izraelci vrše pritisak na Palestince ograničavajući im kretanje i zatvarajući granice. == Također pogledajte == * [[Hebrejski kalendar]] * [[Historija Izraela i Palestine]] {{Commonscat|History of Israel}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Izraelsko-arapski sukob]] [[Kategorija:Historija Izraela]] [[Kategorija:Historija Palestine]] [[Kategorija:Judaizam]] [[Kategorija:Historija islama]] jx6aut236ewa2iko3tpr6arlf1fgk24 0 24948 3914915 3896405 2026-07-26T22:34:35Z GoodBosnian 170315 3914915 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Standardi}} '''Cionizam''' ([[Hebrejski jezik|Hebrejski]]: ציונות‎,''Cijonut'') je prvenstveno [[Jevreji|jevrejski]] [[Nacionalizam|nacionalistički]] pokret. To je još i termin koji se koristi za ''oslobađajući pokret'', koji u najširem smislu predstavlja borbu [[Jevreji|Jevreja]] za samostalnost i [[Suverenitet|suverenost]] ''Jevrejske domovine''. Pokret je dobio ime po brdu [[Cion]] koje se nalazi u istočnom [[Jerusalem]]u i simbolizira [[Eretz Izrael|Državu Izrael]]. Od uspostavljanja [[Izrael|Države Izrael]], potezi Cionista se uglavnom odnose na čuvanje prava na njihovu državu. Pojam cionizam se još može odnositi na: 1) nepolitički - ''Kulturalni Cionizam'', osnovan od strane [[Jevreji|Jevrejskog]] književnika [[Ahad Ha'am]]a; 2) političku podršku za [[Izrael|Državu Izrael]] od strane nejevreja - ''Kršćanski Cionizam''. Cionizam nema jedinstvenu ideologiju, nego više njih sadržane u svojim pod-idelogijama poput: Generalnog Cionizma, Religioznog Cionizma, Radničkog Cionizma, Revizionističkog Cionizma, Zelenog Cionizma itd. Ipak, Cionisti su najjedinstveniji u zalaganju za [[Eretz Izrael]]<ref>Država Izrael</ref> kao domovinu svih [[Jevreji|Jevreja]] vodeći se [[Judaizam|religioznim vjerovanjima]] koji taj geografski prostor označavaju svetim. Nakon skoro dva [[milenij]]a postojanja [[Jevreji|jevrejske]] dijaspore bez svoje države, Cionizam kao pokret je osnovan krajem 19. vijeka od strane [[Sekularizam|sekularnih]] [[Jevreji|Jevreja]], u najvećem broju [[Aškenazi|aškenaskih Jevreja]]. Ta ideja je uslovljena tadašnjom pojavom [[Antisemitizam|antisemitizma]] u [[Evropa|Evropi]], koja se naročito ogledala kroz [[Dreyfusova afera|Dreyfusovu aferu]] u [[Francuska|Francuskoj]] i pokretom protiv [[Jevreji|Jevreja]] u [[Rusija|Rusiji]]. Pokretač cionističkog političkog pokreta je bio [[Austro-Ugarska|austro-ugarski]] novinar [[Theodor Herzl]] svojom knjigom ''Der Judenstaat <ref name=Judenstaat>(njem. ''Der Judenstaat'' - ''Jevrejska država''), Walter Laqueur, ''Historija Cionizma'' str 40.</ref>''. U to vrijeme, glavni cilj je bilo ohrabrivanje [[Jevreji|Jevreja]] da migriraju u [[Palestina|Palestinu]], tada pod teritorijom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]]. Kao jedan od nekoliko [[Jevreji|jevrejskih]] pokreta koji su nastali kao odgovor na [[Kulturalna asimilacija|asimilaciju]] i [[antisemitizam]], širi se veoma brzo i postaje dominantan faktor u [[Jevreji|jevrejskoj]] politici. Kao rezultat, počinje uništavanje života [[Jevreji|Jevreja]] u [[Srednja Evropa|Srednjoj]] i [[Istočna Evropa|Istočnoj Evropi]] gdje je i nastao sam cionizam. Pokret je bio prilično uspješan u uspostavljanju države [[Izrael]] 14. maja 1948,<ref>Taj datum se uzima kao dan uspostavljanja Izraela</ref> kao domovine za sve [[Jevreji|Jevreje]]. Od tada, njihov broj u [[Izrael]]u se naglo povećao i tako danas oko 40% svih [[Jevreji|Jevreja]] živi tamo. Ovo je promovisalo cionizam u najuspješniji [[Jevreji|jevrejski]] politički pokret u zadnjih 2000 godina. Godine 1975, [[Ujedinjene nacije]] su izdale rezoluciju koja cionizam naziva formom ''rasizma i rasističke diskriminacije<ref name=diskrimacije>Rezolucija Ujedinjenih Nacija iz 10. novembra 1975. pod brojem 3379 {{cite web|url=http://www.un.org/documents/ga/res/30/ares30.htm|title=Rezolucije UN-a (1975. godina)|work=United Nation|access-date=24. 12. 2010}}</ref>''. Ista rezolucija je ukinuta 1991. U kontekstu ''Arapsko-Izraelskog sukoba'' pokret je okarakterizovan kao sistem koji podstiče [[apartheid]] i [[rasizam]]. == Historija == Još od prvih [[Vijek|stoljeća]] nove ere većina [[Jevreji|jevreja]] je živjela van [[Eretz Izrael|Države Izrael]] (Eretz Izrael, poznatije većini kao [[Palestina]]) ali uprkos tome na tom prostoru su oni bili konstantno prisutni. Prema [[Judaizam|Judaizmu]], [[Eretz Izrael]] je zemlja koju je Bog dao [[jevreji]]ma. Nakon velikih ustanaka u prvom i drugom stoljeću nove ere, [[Stari rim|Rimljani]] su potpuno iskorjenili [[Jevreji|jevreje]] na prostoru [[Judeja|Judeje]], čije su ime promijenili u ''Syria Palaestina''. Ovo je rezultiralo formiranju [[Jevreji|jevrejske]] [[dijaspora|dijaspore]]. {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:16px;" |- ! style="width:50px;"|Godina ! style="width:60px;"|[[Muslimani]] ! style="width:60px;"|[[Jevreji]] ! style="width:60px;"|[[Kršćani]] ! style="width:60px;"|Ostali ! style="width:50px;"|Ukupno |- style="text-align:right;" ||1922 ||486,177 ''(74.91%)'' ||83,790 ''(12.91%)'' ||71,464 ''(11.01%)'' ||7,617 ''(1.17%)'' ||649,048 |- style="text-align:right;" ||1931 ||493,147 ''(64.32%)'' ||174,606 ''(22.77%)'' ||88,907 ''(11.60%)'' ||10,101 ''(1.32%)'' ||766,761 |- style="text-align:right;" ||1941 ||906,551 ''(59.68%)'' ||474,102 ''(31.21%)'' ||125,413 ''(8.26%)'' ||12,881 ''(0.85%)'' ||1,518,947 |- style="text-align:right;" ||1946 ||1,076,783 ''(58.34%)'' ||608,225 ''(32.96%)'' ||145,063 ''(7.86%)'' ||15,488 ''(0.84%)'' ||1,845,559 |} U [[19. vijek]]u ideja ''povratka u Cion'' je počela dobijati na popularnosti, naročito u Evropi, gdje je [[antisemitizam]] i nasilje nad [[jevreji]]ma postajalo sve češće. Tako dolazi do migracija u [[Palestina|Palestinu]] i prije 1897. koja se smatra godinom početka prakticiranja cionizma<ref>C.D. Smith, 2001, 'Palestinski i Arapsko-Izraelski sukob', (engleski) 4. ed, {{ISBN|0-312-20828-6}}, p. 1-12, 33-38</ref> Prve migracije su zabilježene 1882. Najviše izbjeglica je dolazilo iz [[Rusija|Rusije]], uslijed masivnih progona i bježeći od [[Pogrom]]a. Oni su uglavnom osnovali veliki broj poljoprivrednih naselja potpomognuti [[jevreji]]ma iz [[Zapadna Evropa|Zapadne Evrope]]. Sljedećem valu izbjeglica će prethoditi [[Ruska revolucija]] i [[nacisti]]čki progoni. [[Datoteka:Theodore Herzl.jpg|mini|desno|150px|[[Theodor Herzl]]]] [[Datoteka:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|300px|desno|mini|Delegati prvog cionističkog kongresa održanog u [[Basel]]u, [[Švicarska]].]] [[Theodor Herzl]] je 1890-tih u cionizam unio novu [[ideologija|ideologiju]] i pravac djelovanja koji je rezultirao prvim cionističkim kongresom 1897. u Baselu u [[Švicarska|Švicarskoj]]. Na njemu je osnovana Svjetska cionistička organizacija (WZO)<ref>[http://fusion.dalmatech.com/%7Eadmin24/files/zionism_in-britishpalestine.pdf Cionizam i Britanci u Palestini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127070858/http://fusion.dalmatech.com/~admin24/files/zionism_in-britishpalestine.pdf |date=27 Novembar 2007 }}, od [[Arjun Charan Sethi|Sethi, Arjun]] (Univerzitet Maryland ) Januar 2007, pristup 20. maj, 2007.</ref>. [[Theodor Herzl|Herzlove]] namjere su bile da inicira početak priprema za stvaranje jevrejske države. Pokušaji pregovora sa vladarom [[Palestina|Palestine]], [[Osmansko Carstvo|Osmanskim Carstvom]], su propali i politička potpora je bila potrebna. WZO je pomagao izgradnju manjih jevrejskih naselja u [[Palestina|Palestini]] i jačanje svijesti [[Jevreji|jevreja]] o potrebi stvaranje zajedničke domovine. Organizacija je i radila na širenju njenog utjecaja u cijelom svijetu. Ipak, [[Theodor Herzl|Herzlova]] diplomatija i dalje nije imala uspjeha. Kolonizacija [[Palestina|Palestine]] je slabo napredovala a stvar je dodatno pogoršao novi val nasilja u [[Rusko Carstvo|Ruskom Carstvu]]. U [[Kišinjev]]u je u aprilu 1903. ubijeno 45 [[Jevreji|jevreja]], 1000 ranjeno te je zapaljeno i opljačkano 2000 njihovih kuća i radnji. Inicijator [[pogrom]]a je bio [[Vjačeslav von Plehve]], tadašnji ruski ministar unutrašnjih poslova. Iste godine u [[Rusija|Rusiji]] su se pojavili čuveni ''Protokoli cionskih mudraca'' koji su dokazivali jevrejsku zavjeru sa [[Slobodno zidarstvo|masonima]]. Još uvijek se spori o autetičnosti ovog dokumenta. To je poslužilo tadašnjim vlastima kao povod za daljne [[pogrom]]e. Nastaje plan nazvan ''tri trećine'' kojim trećina [[Jevreji|jevreja]] treba biti pobijena, trećina prekrštena i trećina protjerana. [[Theodor Herzl]] u augustu 1903, bez konsultacija sa ostalim vođama pokreta, odlazi u glavni grad [[Rusko Carstvo|Carske Rusije]], [[Sankt Peterburg]] gdje se sastaje sa kreatorom [[pogrom]]a, [[Vjačeslav von Plehve]]om. Ruska vlada je izdala deklaraciju u kojoj navodi da neće smetati [[Jevreji|jevrejskoj]] kolonizaciji [[Palestina|Palestine]] nego da će je još i pomagati i zauzeti se za nju u međunarodnim krugovima. Međutim, ispostavilo se da su ta obećanja bila lažna te su [[pogrom]]i nastavljeni i tako odlazak ruskih jevreja u [[Zapadna Evropa|Zapadnu Evropu]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. [[Rusko Carstvo]] zbog svog tretiranja [[Jevreji|Jevreja]] je označeno kao historijski neprijatelj [[Jevreji|jevrejskog]] naroda. Kako je većina utjecajnih cionista bilo sa [[njemački jezik|njemačkog govornog područja]], sjedište WZO-a je bilo u [[Berlin]]u. Kasnije na početku [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], većina [[Jevreji|Jevreja]] (kao i cionista) je podupiralo [[Njemačka|Njemačku]] u ratu sa [[Rusija|Rusijom]]. Cionisti su se tada okrenuli ka zapadu, tačnije ka [[Velika Britanija|britanskoj]] vladi u [[London]]u. Rukovodili su se činjenicom da [[Velika Britanija]] kao vodeća svjetska sila ima svoje interese na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] i u rješavanju jevrejskog pitanja jer se veliki broj prognanih [[Jevreji|jevreja]] upravo uselio u [[Velika Britanija|Britaniju]]. Već ranije, 1902. tadašnji britanski ministar kolonija Džozef Čemberlejn je [[Theodor Herzl|Herzlu]] predložio [[Egipat]], tada u sastavu Osmanskog Carstva, kao mjesto za naseljavanje [[jevreji|jevreja]]. Tačna lokacija je bio grad Al-Ariš na sjevernom dijelu poluotoka [[Sinaj]]a. Međutim, egipatska vlada se povukla iz tog projekta zbog nemogućnosti navodnjavanja tog područja vodom iz rijeke [[Nil]]. Postoje i mišljenja da je ipak [[Visoka porta|Porta]] vršila pritisak na lokalnu vladu. Herzl je jednom od tadašnjih najmoćnijih jevreja i sponzoru cionističkog pokreta, Baronu Walteru Rotšildu napisao: ''Nisam obeshrabren. Već imam novi plan, a jedan vrlo moćan čovjek mi je spreman pomoći.'' Taj čovjek je bio britanski ministar kolonija Čembrlejn koji je nastavio pomogati. On je Herzlu kao mjesto za naseljavanje [[jevreji|jevreja]] predložio istočnu afričku državu [[Uganda|Ugandu]], tačnije pojas uz granicu sa [[Kenija|Kenijom]] od 5 - 6 hiljada kvadratnih kilometara pogodan za uzgoj poljoprivrednih kultura. Taj plan je uslijed potrebe pronalaska brzog rješenja za sve teži položaj [[Jevreji|Jevreja]] u [[Evropa|Evropi]] prihvaćen. Ipak to cionizam uvlači u veliku krizu. Najveći dio protivnika su bili ruski Jevreji i dolazi do podjela unutar društva koje kulminira 6. cionističkim kongresom održanom u [[Basel]]u. Već ozbiljno bolesni [[Theodor Herzl]] je održao svoj čuveni govor uz okačenu kartu [[Uganda|Ugande]] iza sebe: : ''"Ponuda se sastoji u autonomnoj kolonizaciji Istočne Afrike (Uganda) tj. sa jevrejskom administracijom i lokalnom vladom, na čelu sa visokim jevrejskim funkcionerima, koji će, naravno, biti podređeni engleskoj vrhovnoj kontroli. Imajući u vidu položaj judejstva i hitnost iznalaženja puta da se taj položaj popravi, smatrao sam obaveznim da zatražim dozvolu Engleza da ovu ponudu prenesem Kongresu. Smatram da Kongres treba da prihvati ovu ponudu. Ova ponuda nam je učinjena na način koji omogućava da popravimo položaj našeg naroda i olakšamo njegovu nesreću, ne odričući se pri tome velikih principa našeg pokreta. Istina, Uganda nije Cion, i to ne može nikada biti. To je samo zamjena koja poprima nacionalni i politički karakter. Mi još ne možemo dati znak našem narodu da krene u Palestinu i to nećemo učiniti. Afrički prijedlog je samo mjera, čiji je cilj da se ublaži tragična situacija i da se spase od uništenja razbacana stabla jevrejskog naroda zbog neizvjesnosti sadašnjih filantropskih akcija."''<ref>[http://www.elmundosefarad.eu/wiki/wiki/index.php?title=Plan_Uganda Plan Uganda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003012744/http://www.elmundosefarad.eu/wiki/wiki/index.php?title=Plan_Uganda |date=3. 10. 2022 }}, Maj 2008, pristup 24. decembar, 2009.</ref> Iako se o ovome govorilo i prije ovog kongresa, ova mogućnost je izazvala velike podjele unutar pokreta. Na čelu protivnika ovog plana je bio i Chaim Vajcman, kasnije dva puta predsjednik ''Svjetske cionističke organizacije'', koji je rekao: ''Ako su britanska vlada i narod ono što ja mislim, onda će nam ponuditi nešto bolje.'' Istočnoeuropski jevreji su bili protiv i slanja komisije u [[Uganda|Ugandu]] koja bi ispitala okolnosti. Ipak prišlo se glasanju kojim je za slanje komisije bilo 295, protiv 177 i suzdržanih 132 poslanika. Nakon ovog kongresa, došlo je do jasne podjele na ''cionističke cioniste'', koji su se isključivo zalagali za državu u [[Palestina|Palestini]] i ''teritorijalne cioniste'' koji su pristajali na stvaranje države bilo gdje u svijetu. Protivnici Herzla mu sve više počinju zamjerati, posebno na diplomatskim aktivnostima bez saglasnosti kongresa i na navodnoj izjavi u [[Sankt Peterburg]]u kojom je ruske jevreje nazvao ''ateistima i revolucionarima.'' ''Teritorijalisti'' su optuživani da podržavaju [[kulturalna asimilacija|asimilaciju]], da su im bliži filantropi poput Rotšilda, zanemaruju kolonizaciju [[Palestina|Palestine]] itd. Naredne godine, prilikom Herzlove posjete [[Rim]]u, Papa ne daje podršku cionističkim nastojanjima riječima: ''Jevreji nisu priznali našeg Gospodina, mi ne možemo priznati jevreje.'' Nešto kasnije Herzl umire u 45. godini života. Rad organizacije se definitivno okreće stvaranju države na prostoru [[Palestina|Palestine]]. Godine 1917. se izdaje [[Balfourova deklaracija iz 1917. godine|Balfourova deklaracija]] kojom vlada [[Velika Britanija|Velike Britanije]] daje bezrezervnu i bezuslovnu pomoć stvaranju države za sve [[Jevreji|jevreje]] na prostoru [[Palestina|Palestine]]. Stvara se cionistička vojska koja će pomagati britansku koja je dobila mandat nad [[Palestina|Palestinom]] 1922. odlukom [[Društvo naroda|Društva naroda]]: :''Mandat (...) će osigurati uspostavljanje jevrejske domovine, kao što je već navedeno, i organa državne vlasti te sigurnost i slobodu vjeroispovjesti za sve građane, bez obzira na rasu i religiju.''<ref>{{Cite web |url=http://www.stateofisrael.com/mandate |title=Mandat Lige naroda nad Palestinom, 24 juli, 1922. |access-date=26. 12. 2010 |archive-date=13. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113040457/http://stateofisrael.com/mandate/ |url-status=dead }}</ref> Bitna uloga Chaima Wajcmana u stvaranju [[Balfourova deklaracija iz 1917. godine|Balfourove deklaracije]] ga promoviše u novog predsjednika organizacije. On je na toj poziciji i dočekao stvaranje [[Izrael]]a 1948. i postao prvi predsjednik te države u historiji. Jevrejske migracije u [[Palestina|Palestinu]] i raširena kupovina zemlje od tadašnjih feudalnih zemljoposjednika dovodi do manjka slobodnog prostora i čestih nemira, najčešće pokrenutih od samih zemljoposjednika. U pobunama 1920, 1921. i 1929. došlo je i do velikih pogubljenja [[Jevreji|Jevreja]]. Iako su njihove imigracije [[Velika Britanija|Britanci]] uveliko podržavali, ograničenja su se morala uvesti zbog reakcija arapskog stanovništva. Godine 1933. [[Adolf Hitler]] dolazi na vlast u [[Nacistička Njemačka|Njemačkoj]] i [[Nirnberški zakoni|Nirnberškim zakonima]] dvije godine kasnije jevreje u [[Nacistička Njemačka|Nacističkoj Njemačkoj]], a nešto kasnije u [[Austrija|Austriji]] i [[Češka|Češkoj]], pravi izbjeglicama bez svoje zemlje. Isto su doživljali jevreji i u ostalim državama [[Nacistički saveznici|nacističkih saveznika]]. Ovo je sve podstaklo i [[Arapska pobuna u Palestini od 1936-1939|Pobunu palestinskih arapa]] u periodu od 1936. do 1939. Britanci su formirali [[Peel komisiju]] da ispita ovaj slučaj. Iako nije uzimala u obzir situaciju jevreja u [[Evropa|Evropi]], tražila je dvodržavno rješenje i obavezan dolazak imigrinata iz ugroženih područja. Ali Vlada u [[London]]u je odbila ovo i 1939. izdala [[Bijeli Papir iz 1939. godine|Bijeli Papir]]. On je predviđao kraj jevrejskih imigracija do kraja 1944. i to maksimalno 75.000 imigranata. Ovo je bilo pogubno za evropske jevreje ionako u već teškoj situaciji. [[Velika Britanija]] je poštovala ovaj dokument sve do kraja mandata nad [[Palestina|Palestinom]]. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i [[holokaust]]a, ogromni val jevreja bez voje države, najveći dio preživjelih iz [[holokaust]]a je krenuo migrirati ka [[Palestina|Palestini]] uglavnom u manjim brodovima. Britanci su ih skretali ka [[Kipar|Kipru]] gdje su bili izgrađeni izbjeglički kampovi ili ih vraćali u [[Njemačka|Njemačku]] u dio pod kontrolom saveznika. Ovo je rezultiralo masivnom jevrejskom podrškom cionizmu i uskraćivanju ekonomske pomoći SAD-a [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]] a zatim napadima cionista na Britance u [[Palestina|Palestini]]. Kako je [[Britansko Carstvo]] došlo pred bankrot, ovo pitanje su morali proslijediti novoformiranim [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenim nacijama]]. Godine 1947. je ''UN-ova komisija za Palestinu'' predložila da bi zapadna Palestina trebala biti podijeljena na jevrejski, arapski i dio pod kontrolom Ujedinjenih nacija oko [[Jerusalem]]a. Ovaj plan je usvojen na skupštini održanoj 29. novembra 1947, rezolucijom ''UN GA 181'', sa 33 glasa za, 13 protiv a 10 delegata nije bilo prisutno. Ovo je dovelo do slavlja među jevrejima u [[Palestina|Palestini]]. Međutim, Palestinci su bili protiv ovoga i odbili ovo, tražeći jednu državu i uklanjanje pristiglih jevreja što je dovelo do početka [[Arapsko-Izraelski rat|Arapsko-Izraelskog rata]]. Dana 14. maja 1948. završetkom britanskog mandata, proglašena je država [[Izrael]]. Istog dana vojska sedam arapskih zemalja je napala [[Izrael]]. Ovo je sve dovelo do odlaska 711.000 Palestinaca iz svojih domova i oko 850.000 jevreja iz svih država arapskog svijeta, najviše u [[Izrael]].<ref>Generalni izvještaj o napretku rada Komisije UN-a za Palestinu u periodu od 11. decembra do 23. oktobra 1950. godine</ref> Od formiranja [[Izrael]]a ''Svjetska cionistička organizacija'' je najviše bila posvećena ohrabrivanju i pomoći jevreja koji su dolazili u [[Izrael]]. To je proizvelo veliku međunarodnu potporu za stvaranje države ali problemi unutar države su bili sve veći. Najveći uspjesi od 1948. su bili veliko naseljavanje [[Izrael]]a i borbu za prava jevreja u tadašnjem [[Sovjetski Savez|SSSR]]-u. == Reference == {{Refspisak}} {{Etnički nacionalizam}} {{Commonscat|Zionism}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Izrael]] [[Kategorija:Cionizam]] abcx5hyos3k3j4zz8am8g8yloes9vqk 0 26234 3914871 3904315 2026-07-26T17:27:53Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914871 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Hotel Turist Varaždin - restoran.2.jpg|thumb|desno|Hotelski restoran]] '''Restoran''' je preduzeće koja priprema iposlužuje gotovu [[Hrana|hranu]] i [[piće]] kupcima.<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/restaurant |title=Definition of RESTAURANT |website=Merriam-Webster}}</ref> Obroci se uglavnom poslužuju i jedu u objektu, ali mnogi restorani također nude usluge uzimanja i dostave hrane. Restorani se uvelike razlikuju po izgledu i ponudi, uključujući širok izbor kuhinja i modela usluga u rasponu od jeftinih restorana brze hrane i kafeterija do porodičnih restorana srednje cijene, do luksuznih objekata visoke cijene. == Etimologija == Riječ restoran potiče iz ranog 19. vijeka, preuzeta iz francuske reči ''restaurer'' 'obezbjediti hranu', doslovno 'vratiti u nekadašnje stanje'<ref>{{cite web|url = https://www.lexico.com/definition/restaurant|archive-url = https://web.archive.org/web/20201112031446/https://www.lexico.com/definition/restaurant|url-status = dead|archive-date = 12. 11. 2020|title = Restaurant|work = Lexico.com}}</ref> i, budući da je sadašnji prilog glagola,<ref>{{cite web |url=https://www.wordreference.com/conj/FrVerbs.aspx?v=restaurer |title=Conjugaison de restaurer - WordReference.com |website=wordreference.com }}{{Mrtav link}}</ref> izraz restoran može imati korišteno 1507. godine kao "restorativni napitak", au prepisci iz 1521. godine znači "ono što vraća snagu, ojačavajuća hrana ili lijek".<ref>"ce qui répare les forces, aliment ou remède fortifiant" (Marguerite d'Angoulême ds Briçonnet, volume 1, p. 70)</ref> [[File:Barbieri - ViaSophia25668.jpg|thumb|Trpezarija restorana Via Sophia u [[Washington, D.C.|Washingtonu, D.C.]], Sjedinjene Američke Države]] == Također pogledajte == * [[Kulinarstvo]] * [[Pub]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * Appelbaum, Robert, ''[https://books.google.com/books?id=6njbPWRrdvcC&q=Dishing+It+Out:+In+Search+of+the+Restaurant+Experience Dishing It Out: In Search of the Restaurant Experience].'' (London: Reaktion, 2011). * Fleury, Hélène (2007), "L'Inde en miniature à Paris. Le décor des restaurants", ''Diasporas indiennes dans la ville. Hommes et migrations'' (Number 1268–1269, 2007): 168–73. * Haley, Andrew P. [https://books.google.com/books?id=GvpGvvBqGxwC&q=Turning+the+Tables%3A+Restaurants+and+the+Rise+of+the+American+Middle+Class%2C+1880-1920 ''Turning the Tables: Restaurants and the Rise of the American Middle Class, 1880–1920'']. (University of North Carolina Press; 2011) 384 pp * {{cite journal |first=Nicholas M. |last=Kiefer |date=august 2002 |title=Economics and the Origin of the Restaurant |journal=Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly |pages=5–7 |url=http://www.arts.cornell.edu/econ/kiefer/Restaurant.PDF |doi=10.1177/0010880402434006 |volume=43 |issue=4|s2cid=220628566 }} * Lundberg, Donald E., ''The Hotel and Restaurant Business'', Boston : Cahners Books, 1974. {{ISBN|0-8436-2044-7}} * {{cite book |last=Sitwell |first= William|author-link=William Sitwell |date=2020 |title=The Restaurant: A 2,000-Year History of Dining Out|url=https://archive.org/details/restaurant2000ye00will |location=New York, NY |publisher=Diversion Books |isbn=978-1635766998}} * Whitaker, Jan (2002), [https://books.google.com/books?id=76c_H0QMIrAC&q=Tea+at+the+Blue+Lantern+Inn:+A+Social+History+of+the+Tea+Room+Craze+in+America ''Tea at the Blue Lantern Inn: A Social History of the Tea Room Craze in America'']. St. Martin's Press. {{Commonscat|Restaurants}} [[Kategorija:Ugostiteljstvo]] [[Kategorija:Građevine po vrsti]] p4qcpqlxeoerv6r6krwrtogjej9key5 0 26406 3914508 3905107 2026-07-26T12:11:13Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914508 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija piće | ime = Čaj | logo = | slika = Tea leaves steeping in a zhong čaj 05.jpg | opis_slike = Čajni listovi kod ''zhong čaja'' | vrsta = toplo ili hladno piće | proizvođač = | distributer = | država = Kina<ref>{{cite news | first = Thomas | last = Fuller | title = A Tea From the Jungle Enriches a Placid Village | url = http://www.nytimes.com/2008/04/21/world/asia/21tea.html | work=The New York Times | location = New York | page = A8 | date=21. 4. 2008 }}</ref> | uvedeno = | prekinuto = | boja = | okus = | varijante = | slično = }} [[Datoteka:Camellia sinensis - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-025.jpg|thumb|Biljka čaja (''Camellia sinensis'')]] [[Datoteka:Tea_Bud.jpg|thumb|''Camellia sinensis'']] '''Čaj''' (kin. 茶, [[korejski jezik|korejski]] 차, [[hindski jezik|hindski]] चाय „chai“), misli se na '''kineski čajevac''', aromatično je piće obično pripremano sipanjem vruće ili ključale vode preko osušenih listova biljke ''[[Čaj (biljka)|Camellia sinensis]]'', [[Zimzelene biljke|zimzelenog]] [[žbun]]a autohtonog u [[Azija|Aziji]].<ref>[[Tea#Martin|Martin]], p. 8</ref> U [[Bosanski jezik|bosanskom jeziku]] termin čaj označava uglavnom [[biljni čaj]] (od nane, kamilice i sl.). Nakon vode, čaj je najšire upotrebljavan napitak u svijetu.<ref name="Macfarlane">{{cite book|author = [[Alan Macfarlane]]|author2 = Iris Macfarlane|title = The Empire of Tea|publisher = The Overlook Press|isbn = 1-58567-493-1|page = [https://archive.org/details/empireoftearemar00macf/page/32 32]|year = 2004|url = https://archive.org/details/empireoftearemar00macf/page/32}}</ref> Neki čajevi, poput Dardžilinga i kineskog zelenog čaja, imaju osvježavajući, blago gorki i oštar okus,<ref name="ody">{{cite book |author = Penelope Ody,|title = Complete Guide to Medicinal Herbs|url = https://archive.org/details/completeguidetom0000odyp|publisher = Dorling Kindersley Publishing|location = New York, NY|year = 2000|page = [https://archive.org/details/completeguidetom0000odyp/page/48 48]|isbn = 0-7894-6785-2|doi = }}</ref> dok ostali imaju znatno drugačije profile koji ubrajaju slatke, orašaste, cvijetne ili travnate reference. Čaj potječe iz Kine, vjerovatno kao [[Medicina|medicinsko]] piće.<ref name="storyoftea">{{cite book|author1 = Mary Lou Heiss|author2 = Robert J. Heiss|title = The Story of Tea: A Cultural History and Drinking Guide|url = http://books.google.com/books?id=gxCBfNmnvFEC&pg=PT31|date = 23. 3. 2011|publisher = Random House|isbn = 978-1-60774-172-5|page = 31|quote = "By the time of the Shang dynasty (1766–1050 BC), tea was being consumed in Yunnan Province for its medicinal properties"}}</ref> Došao je na Zapad preko portugalskih svećenika i trgovaca, koji su ga predstavili tokom 16. vijeka.<ref name="caff">{{cite book|author1 = Bennett Alan Weinberg|author2 = Bonnie K. Bealer|title = The World of Caffeine: The Science and Culture of the World's Most Popular Drug|url = http://books.google.com/books?id=YdpL2YCGLVYC&pg=PA63|year = 2001|publisher = Psychology Press|isbn = 978-0-415-92722-2|page = 63|quote = The Portuguese traders and the Portuguese Jesuit priests, who like Jesuits of every nation busied themselves with the affairs of caffeine, wrote frequently and favorably to compatriots in Europe about tea.}}</ref> Pijenje čaja postalo je moderno među Britancima tokom 17. vijeka, koji su počeli veliku proizvodnju i komercijalizaciju biljaka u Indiji da bi zaobišli kineski monopol tog vremena.<ref>http://www.teamuse.com/article_000803.html</ref> Izraz [[biljni čaj]] obično označava infuzije voća ili biljaka napravljenih bez biljke čaja, kao što su natapanje [[Šipurak|šipurka]], kamilice ili roibosa. Ovi su također poznati kao ''tisanes'' ili ''biljne infuzije'' da se razlikuju od "čaja" kao što se obično tumači. == Etimologija == [[Kinesko pismo|Kineski znak]] za čaj je [[wiktionary:茶|茶]], originalno napisan sa dodatnom crticom [[wiktionary:荼|荼]] (izgovara se ''tu'', koristi kao riječ za gorku biljku), i dobija svoju trenutnu formu tokom [[Dinastija Tang|Tang Dinastije]] kako se koristilo raspravi u 8. vijeku u vezi čaja, ''[[Klasično djelo o čaju]]''.<ref>{{cite book |url = http://books.google.co.uk/books?id=0zp6iMZoqt0C&pg=PA362#v=onepage&q&f=false|title = Six Dynasties Civilization|author = Albert E. Dien|publisher = Yale University Press|page = 362|year = 2007|isbn = 978-0-300-07404-8}}</ref><ref>{{cite book |url = http://books.google.co.uk/books?id=BdWpWha_0EsC&pg=PT14#v=onepage&q&f=false|title = The ultimate guide to Chinese tea|author = Bret Hinsch|year = 2011}}</ref><ref>{{cite book |url = http://books.google.co.uk/books?id=XU-jAQAAQBAJ&pg=PA4#v=onepage&q&f=false|title = Hot Water for Tea: An inspired collection of tea remedies and aromatic elixirs for your mind and body, beauty and soul|author = Nicola Salter|publisher = ArchwayPublishing|page = 4|year = 2013|isbn = 978-1-60693-247-6}}</ref> Riječ se izgovara različito u različitim varijantama kineskog jezika, kao što je ''chá'' u mandarinskom, ''zo'' i ''dzo'' u wu kineskom, te ''ta'' i ''te'' u min kineskom.<ref>{{cite book |url = http://books.google.co.uk/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA203|title = The World's Writing Systems|editor = Peter T. Daniels|page = 203|publisher = Oxford University Press|year = 1996|isbn = 978-0-19-507993-7}}</ref> Jedna sugestija je da su se različiti izgovori možda pojavili od različitih riječi za čaj u drevnoj Kini, naprimjer ''tu'' (荼) je možda prerastao u ''tê'';<ref>{{cite book |url = http://books.google.co.uk/books?id=Ku1Sr-q9KNUC&pg=PA97#v=onepage&q&f=false|title = Warp and Weft, Chinese Language and Culture|author = Keekok Lee|publisher = Eloquent Books|page = 97|year = 2008|isbn = 978-1-60693-247-6}}</ref> historijski fonologisti ipak smatraju da ''cha'', ''te'' i ''dzo'' svi dolaze od istog korijena sa rekonstruisanim izgovorom ''dra'' (''dr''- predstavlja samostalan suglasnik za retrofleks ''d''), koji se promijenio zbog smjene zvuka kroz vijekove.<span class="reference" id="cxcite_ref-FOOTNOTEMairHoh2009264-265_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEMairHoh2009264-265_14-0">[[#cite_note-FOOTNOTEMairHoh2009264-265-14|<nowiki>[14]</nowiki>]]</span> Ostale drevne riječi za čaj ubrajaju ''jia'' ([[wiktionary:檟|檟]], definisano kao "gorko ''tu''" tokom [[Han (dinastija)|Han dinastije]]), ''she'' ([[wiktionary:蔎|蔎]]), ''ming'' ([[wiktionary:茗|茗]]) i ''chuan'' ([[wiktionary:荈|荈]]), sa riječi ''chuan'' koja je jedina druga riječ i dalje u upotrebi za čaj.<span class="reference" id="cxcite_ref-FOOTNOTEMairHoh2009264-265_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEMairHoh2009264-265_14-1">[[#cite_note-FOOTNOTEMairHoh2009264-265-14|<nowiki>[14]</nowiki>]]</span><ref>{{citation|url = http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Arts/7thingsabouttea/en/ch1_4_0.htm|title = Why we call tea "cha" and "te"?|work = Hong Kong Museum of Tea Ware|access-date=20. 6. 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20180116051252/http://www.lcsd.gov.hk/ce/Museum/Arts/7thingsabouttea/en/ch1_4_0.htm|archive-date=16. 1. 2018|url-status = dead}}</ref> Većina, kao mandarinski i kantonski, izgovaraju ga duž linije ''cha'', ali hokien varijante duž južne obale Kine i u jugoistočnoj Aziji izgovaraju ga kao ''teh''. Ova dva izgovora napravili su odvojene puteve u ostale jezike svijeta:<ref>{{cite web |work = The World Atlas of Language Structures Online|title = Feature/Chapter 138: Tea|first = Östen|last = Dahl|publisher = Max Planck Digital Library|url = http://wals.info/feature/138|access-date = 4. 6. 2008}}</ref> * '''Te''' je iz dijalekta amoy ''tê'' južne [[Fujian]] provincije. Došlo je do Zapada sa luke grada [[Xiamen]]a (Amoy), prilikom većeg kontakta sa zapadnoevropskim trgovcima kao što su Holanđani, koji su ga raširili zapadnom Evropom. * '''Cha''' je iz kantonskog ''chàh'' u gradu [[Guangzhou]] (Canton) i lukama Hong Konga i [[Macau]]a, također velikih tačaka kontakta, posebno sa Portugalcima, koji su raširili izraz po Indiji u 16. vijeku. Koreanski i japanski izgovori riječi ''cha'', ipak, nisu došli iz kantonskog, nego su posuđeni u korejski i japanski jezik tokom ranijih perioda kineske historije. Najraširenija forma ''chai'' došla je iz [[Perzijski jezik|perzijskog jezika]] چای ''chay''. I ''châ'' i ''chây'' forme mogu se naći u perzijskim rječnicima.{{Sfn|Mair|Hoh|2009|p = 263}} Oni su nastali od sjevernokineskog izgovora ''chá'',<ref>{{cite web|url = http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/chai|title = Chai|publisher = [[American Heritage Dictionary]]|quote = Chai: A beverage made from spiced black tea, honey, and milk. ETYMOLOGY: Ultimately from Chinese (Mandarin) chá.|access-date=21. 6. 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20140218211943/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/chai|archive-date=18. 2. 2014|url-status = dead}}</ref> što je prošlo [[put svile]] do centralne Azije i Perzije, gdje je uzeto iz perzijskog gramatičkog sufiksa ''-yi'' prije dolaska u ruski, arapski, urdu, turski, itd.<ref name="oed">{{cite web|url = http://www.etymonline.com/index.php?term=tea&allowed_in_frame=0|title = tea|publisher = [[Online Etymology Dictionary]]|quote = The Portuguese word (attested from 1550s) came via Macao; and Rus. chai, Pers. cha, Gk. tsai, Arabic shay, and Turk. çay all came overland from the Mandarin form.}}</ref> == Porijeklo i historija == [[Datoteka:Shinno_(Shennong)_derivative.jpg|thumb|Japanska slika iz 19. vijeka koja oslikava [[Shennong]]a: kineska legenda Shennong sa pronalaskom čaja.<ref name="laura2">{{Citation|last = Yee|first = L. K.|author-link = |last2 = |first2 = |author2-link = |title = Tea’s Wonderful History|publisher = The Chinese Historical and Cultural Project|quote = year 1996–2012|url = http://www.chcp.org/tea.html|access-date = 17. juni 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20020803115304/http://chcp.org/tea.html|archive-date=3. 8. 2002|url-status = dead}}</ref>]] Biljke čaja autohtone su istočnoj i južnoj Aziji, i vjerovatno potječu oko dodirnih tačaka zemalja sjeverne [[Burma|Burme]] i jugozapadne [[Kina|Kine]].<ref name=Yamamoto /> Statistička [[klaster analiza]], [[broj hromosoma]], lahka [[hibrid (biologija)|hibridizacija]] i različiti tipovi intermedijarnih hibrida i spontanih [[poliploid]]a indiciraju da najvjerovatnije jedno mjesto nastanka postoji za ''Camellia sinensis'', područje koje ubraja sjeverni dio [[Burma|Burme]], te [[Yunnan]] i [[Sichuan]] provincije Kine.<ref name=Yamamoto /> Pijenje čaja je najvjerovatnije počelo tokom [[Dinastija Shang|Shang dinastije]] u Kini, kada je korišten u medicinske svrhe.<ref name="storyoftea" /> Vjeruje se da, ubrzo poslije, "po prvi put, ljudi su počeli kuhati lišće čaja radi konzumiranja u koncentriranoj vodi bez dodataka ostalih listova ili biljaka, nego koristeći čaj kao gorak pak stimulativan napitak, radije nego medicinsko sredstvo."<ref name="storyoftea"/> Kineske legende pridjevaju otkrivanje čaja [[Shennong]]u u 2737 p. n. e.<ref name="laura2" /> Kineski izumitelj bio je prva osoba koja je izumila sjeckalicu za čaj.<ref>[http://inventors.about.com/od/tstartinventions/ss/tea.htm The History of Tea – Tea Bags and Makers]{{Mrtav link}}. Inventors.about.com (9 April 2012). prikazano 13. maja 2013.</ref> Prvo zabilježeno pijenje čaja je u Kini, sa najranijim zapisima iz 10. vijeka p. n. e.<ref name="encarta" /><ref name="columbia">{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/topic/tea.aspx|title=Tea|publisher=The [[Columbia Encyclopedia]] Sixth Edition.}}</ref> Naredni rani kredibilni zapis pijenja čaja datira u 3. vijek n.e., u medicinskom tekstu autora Hua Tuo, koji tvrdi, "piti gorak čaj neprekidno čini da čovjek razmišlja bolje." Slijedeća rana referenca čaja je nađena u pismu kojeg je napisai general Qin dinastije, [[Liu Kun]].<ref name="laura3">[[#Martin|Martin]], str. 29: "počevši u 3. vijeku n.e., reference vezane za čaj čine se kredibilnije, posebno one iz vremena of Hua T'oa, veoma poštovanog ljekara i hirurga"</ref> Čaj je bio uobičajeno piće tokom Qin dinastije (3. vijek p. n. e.) i postalo je veoma popularno tokom Tang dinastije, kada se raširilo u Koreju, Japan i Vijetnam. U Indiji, pio se zbog medicinskih svrha u dugim ali neodređenim periodima, ali osim kod Himalajske regije čini se da nije bio korišten kao piće sve dok Britanci nisu tamo predstavili kineski čaj. [[Datoteka:Gorskii 03992u.jpg|thumb|left|Stanica za vaganje čaja: [[Batumi]], [[Rusko carstvo]] prije 1915.]] == Ekonomija == [[Datoteka:Tea_factory,_Pinglin.jpg|thumb|Fabrika čaja u [[Tajvan]]u]] Čaj je najpopularnije piće koje se proizvodi i konzumira u svijetu, izjednačavajući sve ostale – uključujući kahvu, čokoladu, gazirana pića i alkohol&nbsp;– kombinirano.<ref name="Macfarlane"/> Veći dio čaja koji se konzumira van istočne Azije proizvodi se na velikim plantažama na brdovitim regijama Indije i Sri Lanke, i prodaje se većim proizvođačima. U suprotnosti sa velikoserijskom industrijskom proizvodnjom su više manjih "bašti," ponekad miniskulne plantaže, koje proizvode jako prodavane čajeve koje veličaju gurmani. Ovi čajevi su i rijetki i skupi, i mogu biti u usporedbi sa nekim od najskupljih vina u ovom smislu. Indija je svjetska najveća nacija po ispijanju čaja,<ref name="Sanyal" /> iako konzumiranje po stanovniku ostaje 750&nbsp;grama po osobi svake godine. [[Turska]], sa 2,5&nbsp;kg čaja koji se konzumira po osobi po godini, najveća je svjetska država u konzumiranju po stanovniku.<ref>{{cite web|url = http://www.marketresearchworld.net/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=208|title = Turkey: Second biggest tea market in the world|date = 13. 5. 2013|access-date = 25. 11. 2012|author = Euromonitor International|work = Market Research World|archive-url = https://web.archive.org/web/20130117000057/http://www.marketresearchworld.net/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=208|archive-date=17. 1. 2013|url-status = dead}}</ref> == Skladištenje == Stanja skladišta i tip determiniraju [[rok trajanja]] čaja. Onaj kod crnog čaja je duži od onog kod zelenog. Neki, kao što je cvijetni čaj, mogu trajati samo mjesec ili slično. Ostali, kao pu-erh, poboljšavaju se starenjem. Da bi ostao svjež i da se zaštiti od buđi, čaj treba biti zaštićen od toplote, svjetlost, zraka i vlage. Čaj mora biti čuvan na sobnoj temperaturi u uskom zračnom kontejneru. Crni čaj u vreći unutar zatvorenog neprovidnog kanistera može biti čuvan dvije godine. Zeleni čaj propada brže, često u manje od godinu. Čvrsto valjani barutni čaj traje duže od više otvorenih listova [[Chun Mee čaj]]a. Trajanje u skladišenju za sve čajeve može biti produžen korištenjem [[sredstvo za sušenje|sredstva za sušenje]] ili paketa koji apsorbuju oksigen, vakuumsko zaptivanje ili hlađenje u uskim zračnim kontejnerima (osim zelenog čaja, gdje je diskretna upotreba hlađenja ili zamrzavanja preporučljiva i temperaturna promjena na minimumu).<ref>{{cite web|url=http://www.o-cha.net/english/cup/pdf/29.pdf |title=Green Tea Storage |format=PDF |access-date=15. juli 2009}}</ref> == Hemijski sastav == Fizički gledano, čaj ima svojstva i rastvora i suspenzije. To je otopina svih spojeva topivih u vodi koji su ekstrahovani iz listova čaja, kao što su [[polifenoli]] i [[Aminokiselina|aminokiseline]], ali je [[Suspenzija (hemija)|suspenzija]] kada se uzmu u obzir sve netopive komponente, kao što je [[celuloza]] u listovima čaja. Čajne vrečice su među najkonzumiranijim napitcima u svijetu.<ref>{{Cite journal|last1=Yang|first1=Ziyin|last2=Baldermann|first2=Susanne|last3=Watanabe|first3=Naoharu|date=1. 10. 2013|title=Recent studies of the volatile compounds in tea|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S096399691300104X|journal=Food Research International|series=Tea – from bushes to mugs: composition, stability and health aspects|language=en|volume=53|issue=2|pages=585–599|doi=10.1016/j.foodres.2013.02.011|issn=0963-9969}}</ref> [[Kofein]] čini oko 3% suhe težine čaja, što znači između 30 i 90 miligrama po šolji od 250 mililitara u zavisnosti od vrste, brenda<ref>{{cite book |author1=Weinberg, Bennett Alan |author2=Bealer, Bonnie K. |name-list-style=amp |title=The World of Caffeine: The Science and Culture of the World's Most Popular Drug |url=https://archive.org/details/worldofcaffeines00benn |url-access=registration |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-92722-2 |page=[https://archive.org/details/worldofcaffeines00benn/page/228 228]}}</ref> i načina kuhanja.<ref>{{cite journal |vauthors=Hicks MB, Hsieh YP, Bell LN |title=Tea preparation and its influence on methylxanthine concentration |journal=Food Research International |volume=29 |issue=3–4 |pages=325–330 |year=1996 |doi=10.1016/0963-9969(96)00038-5 |url=http://www2.hcmuaf.edu.vn/data/lhquang/file/Tea1/Tea%20preparation%20and%20its%20influence%20on%20methylxanthine.pdf |access-date=13. 5. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203132842/http://www2.hcmuaf.edu.vn/data/lhquang/file/Tea1/Tea%20preparation%20and%20its%20influence%20on%20methylxanthine.pdf |archive-date=3. 2. 2013 |url-status=live}}</ref> Studija je pokazala da se sadržaj kofeina u jednom gramu crnog čaja kretao od 22 do 28&nbsp;mg, dok se sadržaj kofeina u jednom gramu zelenog čaja kretao od 11 do 20&nbsp;mg, što odražava značajnu razliku.<ref>{{cite journal |pmc=3459493 |pmid=23055579 |doi=10.4103/0972-124X.99256 |volume=16 |issue=2 |title=Green tea: A boon for periodontal and general health |year=2012 |journal=Journal of Indian Society of Periodontology |pages=161–167 |vauthors=Chatterjee A, Saluja M, Agarwal G, Alam M |doi-access=free }}</ref> Čaj također sadrži male količine [[teobromin]]a i [[teofilin]]a, koji su [[ksantini]] i [[stimulansi]], slični kofeinu.<ref>{{cite journal |pmid=1614995 |year=1992 |last1=Graham |first1=HN |title=Green tea composition, consumption, and polyphenol chemistry |volume=21 |issue=3 |pages=334–350 |journal=Preventive Medicine |doi=10.1016/0091-7435(92)90041-f}}</ref> Trpkost čaja može se pripisati prisustvu polifenola. Ovo su najzastupljenija jedinjenja u listovima čaja, koja čine 30-40% njihovog sastava.<ref>{{cite journal |last=Harbowy |first=ME |year=1997 |title=Tea Chemistry |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-plant-sciences_1997_16_5/page/415 |journal=Critical Reviews in Plant Sciences |volume=16 |issue=5 |pages=415–480 |doi=10.1080/713608154}}</ref> Polifenoli u čaju uključuju flavonoide, [[epigalokatehin galat]] (EGCG) i druge [[katehin]]e.<ref>{{cite journal |last1=Ferruzzi |first1=MG |year=2010 |title=The influence of beverage composition on delivery of phenolic compounds from coffee and tea |journal=Physiol Behav |volume=100 |issue=1 |pages=33–41 |doi=10.1016/j.physbeh.2010.01.035 |pmid=20138903|s2cid=207373774 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Williamson G, Dionisi F, Renouf M |year=2011 |title=Flavanols from green tea and phenolic acids from coffee: critical quantitative evaluation of the pharmacokinetic data in humans after consumption of single doses of beverages |journal=Mol Nutr Food Res |volume=55 |issue=6 |pages=864–873 |pmid=21538847 |doi=10.1002/mnfr.201000631}}</ref> Iako je bilo preliminarnih kliničkih istraživanja o tome da li zeleni ili crni čajevi mogu zaštititi od različitih bolesti, nema dokaza da polifenoli čaja imaju bilo kakav učinak na zdravlje ili da smanjuju rizik od bolesti.<ref name="nccih">{{cite web |url=http://nccih.nih.gov/health/greentea |publisher=National Center for Complementary and Integrative Health, US National Institutes of Health, Bethesda, MD |title=Green Tea |date=2014 |access-date=25. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402153347/https://nccih.nih.gov/health/greentea |archive-date=2. 4. 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fda.gov/Food/IngredientsPackagingLabeling/LabelingNutrition/ucm073992.htm#gtea |title=Summary of Qualified Health Claims Subject to Enforcement Discretion:Green Tea and Cancer |publisher=Food and Drug Administration, US Department of Health and Human Services |date=oktobar 2014 |access-date=25. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015104050/http://www.fda.gov/Food/IngredientsPackagingLabeling/LabelingNutrition/ucm073992.htm#gtea |archive-date=15. 10. 2014 |url-status=live}}</ref> == Galerija == <gallery mode=packed heights=160px> Datoteka:Da Hong Pao Oolong tea leaf close.jpg|[[Da Hong Pao čaj]], kineski čaj Datoteka:Bai Hao Yin Zhen tea leaf (Fuding).jpg|Fuding [[Bai Hao Yinzhen čaj]], bijeli čaj Datoteka:Xiaguan Te Ji Tuo Cha 2004.jpg|Green pu-erh ''[[tuo čaj]]'', tip kompresiranog sirovog pu-erha Datoteka:Huoshan Huangya tea leaves close.jpg|[[Huoshan Huangya čaj]], žuti čaj Datoteka:Qi Lan Oolong tea leaf.jpg|Labavi sušeni listovi čaja Datoteka:Oolong tea leaf.jpg|Tajvanski visokoplaninski oolong Datoteka:Yam bai cha.jpg|Ljuta [[Thai salata]] napravljena sa mladim, svježim lišćem čaja </gallery> == Također pogledajte == * [[Biljni čaj]] * [[Turski čaj]] * [[Cvjetni čaj]] == Reference == {{refspisak|2|refs = <ref name=Yamamoto>{{cite book | last=Yamamoto | first=T | last2=Kim | first2=M | last3=Juneja | first3=L R | year=1997 |isbn=0-8493-4006-3| title=Chemistry and Applications of Green Tea | url=https://archive.org/details/chemistryapplica0000unse | publisher=CRC Press|page=[https://archive.org/details/chemistryapplica0000unse/page/4 4]|quote=For a long time, botanists have asserted the dualism of tea origin from their observations that there exist distinct differences in the morphological characteristics between Assamese varieties and Chinese varieties... Hashimoto and Shimura reported that the differences in the morphological characteristics in tea plants are not necessarily the evidence of the dualism hypothesis from the researches using the statistical cluster analysis method. In recent investigations, it has also been made clear that both varieties have the same chromosome number (n=15) and can be easily hybridised with each other. In addition, various types of intermediate hybrids or spontaneous polyploids of tea plants have been found in a wide area extending over the regions mentioned above. These facts may prove that the place of origin of ''Camellia sinensis'' is in the area including the northern part of the Burma, Yunnan, and Sichuan districts of China.}}</ref> <ref name="encarta">{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563182/Tea.html|title=Tea|publisher=[[Encarta]]|access-date=23. 7. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308234307/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563182/Tea.html|archive-date=8. 3. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name=Sanyal>{{cite news| last = Sanyal| first = Amitava| title = How India came to be the largest tea drinking nation| newspaper = [[Hindustan Times]]| page = 12| location = New Delhi| date=13. 4. 2008| url = http://www.highbeam.com/doc/1P3-1460940491.html| access-date=20. 6. 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20140611022230/http://www.highbeam.com/doc/1P3-1460940491.html| archive-date=11. 6. 2014| url-status = dead}}</ref>}} == Bibliografija == *{{cite book|last=Benn|first=James A.|title=Tea in China: A Religious and Cultural History|url=https://books.google.com/books?id=XF17CAAAQBAJ|publisher=[[Hong Kong University Press]]|year=2015|isbn=978-988-8208-73-9}} * {{cite book |last1=Heiss |first1=Mary Lou |last2=Heiss |first2=Robert J. |title=The Story of Tea: A Cultural History and Drinking Guide |url=https://archive.org/details/storyofteacultur0000heis_e2w2 |url-access=registration |publisher=[[Ten Speed Press]] |year=2007 |isbn=978-1-58008-745-2 }} * {{cite book |last1=Mair |first1=Victor H. |last2=Hoh |first2=Erling |title=The True History of Tea |url=https://books.google.com/books?id=_TR_PQAACAAJ |publisher=[[Thames & Hudson]] |year=2009 |isbn=978-0-500-25146-1 }} * {{cite book |last=Martin |first=Laura C. |title=Tea: The Drink that Changed the World |url=https://books.google.com/books?id=DJ2j_bX6WTUC&pg=PA8 |publisher=Tuttle Publishing |year=2007 |isbn=978-0-8048-3724-8 |ol=OL1956186W|oclc=1159227468|ref=Martin}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Tea}} * {{dmoz|Shopping/Food/Beverages/Coffee_and_Tea/Tea/}} <span class="cx-segment" data-segmentid="2341"></span> * [http://www.tea.co.uk/ The UK Tea Council – an independent non-profit making body dedicated to promoting tea] * [http://www.londonfoodfilmfiesta.co.uk/Literature%20Main/Tea.htm Tea in the Arts – Judith L. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307234118/http://www.londonfoodfilmfiesta.co.uk/Literature%20Main/Tea.htm |date=7. 3. 2012 }}[http://www.londonfoodfilmfiesta.co.uk/Literature%20Main/Tea.htm Fisher, Trinity University, San Antonio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307234118/http://www.londonfoodfilmfiesta.co.uk/Literature%20Main/Tea.htm |date=7. 3. 2012 }} * [http://www.trademap.org/open_access/Index.aspx?proceed=true&product=0902 Tea latest trade data on ITC Trade Map] [[Kategorija:Ljekovito bilje]] [[Kategorija:Čajevi]] ku6ac1sqt8vhuc65bi9nyilgj9pvvpx 0 26576 3914670 3901666 2026-07-26T15:47:54Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914670 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Grimm.jpg|mini|Jakob i Willhelm Grimm.]] '''Braća Grimm''' (''Brüder Grimm'') jeste poznati nadimak za dvojac [[Jakob Grimm|Jakob]] i [[Wilhelm Grimm]] (Jakob - 4. januar 1785, Wilhelm - 24. februar 1786).<ref>{{Cite web|url=https://www.worldoftales.com/fairy_tales/Brothers_Grimm_biography.html#gsc.tab=0|title=Welcome to the Brothers Grimm biography - World of Tales|website=www.worldoftales.com|access-date=2. 7. 2026}}</ref> Slavu su stekli objavljivanjem zbirki [[njemački jezik|njemačkih]] bajki, ''Kinder- und Hausmärchen'' ("Dječje i porodične priče") ([[1812]].), drugog sveska [[1814]]. ("1815" na naslovnici), kao i mnogih drugih izdanja tokom života.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Jacob and Wilhelm Grimm {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2. 7. 2026}}</ref> == Biografija == Jakob Ludwig Karl Grim se rodio [[1785]]., a Wilhem Karl Grimm [[1786]]., u [[Hanau]]u kod [[Frankfurt na Majni|Frankfurta]]. Obrazovali su se u Friedrichs Gymnasium u [[Kassel]]u, a zatim su obojica studirali pravo na [[univerzitet]]u u [[Marburg]]u. Od 1837. do 1841. braća Grimm su se pridružila petorici kolega profesora na univerzitetu u [[Göttingen]]u. Ta je grupa postala poznata kao ''Die Göttinger Sieben'' (''Göttingenska sedmorka''). Bunili su se protiv kralja [[Ernest August I. od Hanovera|Ernesta Augusta I. od Hanovera]], kojeg su optuživali da krši [[ustav]] te države. Zato ih je kralj sve istjerao sa univerziteta. Wilhelm je umro [[1859]]., a njegov stariji brat Jakob [[1863]]. Pokopani su na groblju St Matthäus Kirchhof u Schönebergu, četvrti [[Berlin]]a.<ref name="Grimm, braća">{{cite web |title=Grimm, braća |url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=23398 |website=Hrvatska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža |access-date=19. 1. 2022}}</ref> === Rani život === Jacob i Wilhelm Grimm rođeni su u relativno imućnoj porodici u malom selu na području današnje centralne Njemačke. Njihov otac je bio pravnik, sudija i državni službenik, međutim iznenadno je preminio u 44. godini života. Nakon njegove smrti, udovica i jedanaestogodišnji Jacob morali su brinuti o preostalih petero djece. Iako se porodica tada našla u teškoj finansijskoj situaciji, Jacob i Wilhelm ostvarili su značajan akademski uspjeh, te su do 1803.<ref name=":1">{{Cite book|last=Schmiesing|first=Ann|title=The brothers Grimm: a biography|date=2024|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-22175-6|location=New Haven London}}</ref> godine obojica studirala pravo na Univerzitetu u Marburgu. Pod utjecajem i uz veliku pomoć profesora historije prava, braća Grimm zainteresirala su se za porijeklo samo naile, kao i njegov razvoj u kulturnom kontekstu. Istovremeno su se posvetili proučavanju [[Filologija|filologije]], odnosno istraživanju drevnih jezika i tekstova, a time su započeli ozbiljno proučavanje njemačkog folklora i lingvistike. Wilhelm se 1825. godine oženio Dorotheom (Dortchen) Wild.<ref name=":0" /> == Kasnija izdanja == Osim izvornih njemačkih djela, mnoge su izvorne francuske priče ušle u zbirku braće Grimm jer ih je ispričao [[hugenoti|hugenotski]] pripovjedač koji je braći bio jedan od glavnih izvora. Današnja izdanja njihovih bajka uglavnom su temeljito pročišćene verzije za djecu; naime, izvorne narodne priče koje su braća skupila nekad se nisu smatrale dječjim pričama. [[Vještica|vještice]], [[zloduh|zlodusi]], [[trol]]ovi i [[vuk]]ovi šuljaju se mračnim šumama oko drevnih sela braće Grimm, kao i kroz [[podsvijest]] izoliranih njemačkih [[grad-država|gradova-država]] tog doba.<ref>{{Cite web|url=https://homepages.uc.edu/~bwxa/final%20project%20website/history.html|title=History of the Grimm Brothers|website=homepages.uc.edu|access-date=2. 7. 2026}}</ref> == Savremena analiza == Savremena [[psihologija]] i [[antropologija]] tvrde da bajke koje se na Zapadu pričaju djeci prije spavanja zapravo predočavaju duševnu tjeskobu, strah od napuštanja, roditeljsko nasilje i/ili spolno sazrijevanje. Dječji psiholog [[Bruno Bettelheim]] u knjizi ''Korištenje očaravanja'' tvrdi da su izvorne bajke braće Grimm zapravo [[Sigmund Freud|frojdovski]] mitovi.<ref name=":1" /> == Doprinos njemačkom jeziku == Na samom početku 19. vijeka, u vrijeme kad su živjela braća Grimm, [[Sveto Rimsko Carstvo]] je upravo propalo, a [[Njemačka]] se sastojala od stotina kneževina i malih ili srednje velikih država. Glavni faktor koji je ujedinio njemački narod tog doba bio je zajednički jezik. Svojim su djelima i životom braća Grimm htjeli pomoći da se stvori njemački identitet. Braća Grimm sastavila su njemački rječnik ''Deutsches Wörterbuch''. To je bio prvi veliki korak u stvaranju standardnog "modernog" njemačkog jezika još od [[Martin Luther|Lutherova]] prijevoda Biblije s latinskog na njemački. Taj opsežan rječnik s 33 sveska još se smatra autoritetom za njemačku [[etimologija|etimologiju]]. Smatra se da je brat Jakob iznio [[Grimmov zakon]], germansku glasovnu promjenu koju je prvi primijetio danski filolog [[Rasmus Christian Rask]]. Grimmov zakon je bio prvo otkriće neke važne sistematske [[glasovna promjena|glasovne promjene]]<ref name="Grimm, braća"/> == Razno == Između 1990. i 2002, kad je u Njemačkoj uveden [[euro]], likovi brace Grimm su bili na novčanici od 1000 [[njemačka marka|njemačkih maraka]] - najvećem apoenu. == Izbor bajki braće Grimm == * [[Plavobradi]] * [[Bremenski muzičari]] * [[Postolar i vilenjaci]] * [[Kraljević žabac]] * [[Zlatna guska]] * [[Ivica i Marica]] * [[Crvenkapica]] * [[Čarobni frulaš]] * [[Cvilidreta]] * [[Trnoružica]] * [[Snjeguljica]] * [[Palčić]] == Vanjski linkovi == * [https://www.pookpress.co.uk/project/brothers-grimm-biography/ Brothers Grimm - biography] {{Commonscat|Brothers Grimm}} ==Reference== {{refspisak}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Njemački pisci|Grimm, braća]] [[Kategorija:Pisci za djecu]] [[Kategorija:Biografije, Hanau]] [[Kategorija:Rođeni 1785.]] [[Kategorija:Rođeni 1786.]] [[Kategorija:Umrli 1863.]] [[Kategorija:Umrli 1859.]] kqgo8ayzv382f74i1aq56fgmmoar5ra 0 27075 3914810 3903085 2026-07-26T17:16:11Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914810 wikitext text/x-wiki '''Metoda''' ili '''metod''' (grč. μετά - ''metá'' = poslije,iza + ὁδός - ''hodós'' = ''methodos'' = način, kretanje, put) je postupak i/ili slijed postupaka u zvođenju određene radnje ili procesa – u [[nauka|naučnoistraživačkim]] aktivnostima, struci i sakodnevnom životu. Ako prikladna i vjerodostojna primjena metoda, prema izvornim [[recept]]ima,u ponovljenom postupku, ne potvrdi očekivane rezultate – metod se odbacuje ili modificira. Prema neformalnim ali ustaljenim [[etika|etičkim]] normama "dobre prakse", u naučnoistraživačkim i stručnim radovima, obavezno se citiraju [[autor]]i originalnih metoda i/ili njihovih modifikacija.<ref>Silobrčić Z (1994): Kako sastaviti, objaviti i ocijeniti znanstveno djelo. Medicinska naklada, Zagreb.</ref><ref>Kniewald J. (1993): Metodika znanstvenog rada. Manualia Universitatis studiorum Zagrebiensis, Multigraf, Zagreb.</ref> Metodika je [[tehnika]] realizacije propisanog metoda. Metodologija je nauka koja proučava metode i metodike pojedinih procedura, ili, u najširem smislu, nauka o procesima ostvarivanja ili reprodukcije i revizije postojećih [[nauka|naučnih]], stručnih ili sveopćih životnih spoznaja. == Naučni metod == Naučni metod je postupak ili "[[recept]]" istraživanja [[priroda|prirodnih]] i [[društvo|društvenih]] pojava i procesa, tj. sticanja novih znanja o sebi i svijetu koji nas okružuje. Istovremeno provjerava i/ili ispravlja prethodne procedure i integrira postojeća predznanja.<ref name="Goldhaber 2010 page=940">{{harvnb|Goldhaber|Nieto|2010|page=940}}</ref> Da bi se nazvao naučnim, metod mora počivatije na empirijskim ili mjerljivim dokazima specifičnog predmeta, problema i principa razmišljanja. ''[[Oxford]] English Dictionary'' definira naučnu metodu kao: * "metoda ili postupak koji karakterizira [[priroda|prirodne]] [[nauka|nauke]] od [[17]]. stoljeća, a koji se sastoji u sistematskom posmatranju, mjerenju, eksperimentiranju, formuliranju, testiranju i modifikacijama [[hipoteza|hipotezâ]]".<ref>Oxford English Dictionary definicija za "scientific".</ref> Iako se postupci raznih oblasti [[nauka|nauke]] međusobno razlikuju, prepoznatljive su i njihove zajedničke [[osobina|karakteristike]]. Sveukupni proces naučnog metoda uključuje postavku [[Hipoteza|hipoteze]], koja proizilazi iz predviđanje njenih mogućih i logičnih posljedica, a zatim, na osnovu toga, slijedi izvođenje eksperimenata i/ili „terenskih“ istraživanjana. ({{harvnb|Galileo|1638}}). Njegov [[misaoni eksperiment]] su opovrgnuli [[Aristotel]]ovu [[fizika|fiziku]] pada tijela. [[Hipoteza]] je pretpostavka, na osnovu saznanja za formuliranje pitanja na koje se očekuje odgovor. Može biti vrlo usko specifična ali i jako široka. Naučnici onda testiraju hipoteze provodeći [[eksperiment]]a ili proučavanja u [[priroda|prirodi]] i [[Sociologija|društvu]]. Svrha eksperimenta je da se utvrdi da li se zapažanja slažu sa očekivanjima ili su u sukobu sa predviđanjima izvedenim iz hipoteze.<ref>Popper K. R (2003): Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge. Routledge, {{ISBN|0-415-28594-1}}.</ref> Eksperimentirati se može u privatnim prostorima, u školskim laboratorijama, u [[CERN]]-u (''Large Hadron Collider''), na dnu [[okean]]a, na [[Mars]]u, [[Mjesec]]u ili bilo kojem dopstupnom mjestu. Međutim postoje polazne poteškoće u formalaciju podobnog metoda. Iako je naučni metod često predstavljen kao fiksirani redoslijed koraka u odabranom postupku, bolje ih je prihvatati kao opća načela.<ref name="Gauch 2003 3">{{harvnb|Gauch |2003|p=3}}</ref> Svi koraci nisu ni nužni ni ostvarljivi u svakoj oblasti [[nauka|naučnog]] istraživanja. Obično nisu u istoj mjeri, kao što nisu uvijek ni u istom cilju.<ref>''History of Inductive Science'' (1837) i u ''Philosophy of Inductive Science'' (1840)</ref> {{TOC limit|3}} == Pregled == [[Datoteka:Portrait Confused With Johannes Kepler 1610.jpg|thumb|150px| [[Johannes Kepler]] (1571–1630). "Kepler pokazuje oštroumnost logičnog detaljiranja cjelokupnog procesa kojim je konačno stigao u istinsku orbitu. Ovo je najbolje parče retroduktivnog rezoniranja ikada obavljenog." – [[Charles Sanders Peirce|C.&nbsp;S. Peirce]], c. 1896, obrazlažući Keplerova objašnjenja hipoteze<ref>Peirce, C. S., Collected Papers Vol. 1, paragraph 74.</ref>]] [[Datoteka:Galileo.arp.300pix.jpg|thumb|150px|Prema Morrisu Klineu,<ref>[[Morris Kline]] (1985)<nowiki><ref> [</nowiki>http://books.google.com/books?id=f-e0bro-0FUC&pg=PA284&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false,Mathematics for the nonmathematician. Courier Dover Publications. p. 284. {{ISBN|0-486-24823-2}}</ref>]] "Moderna nauka duguje svoje sadašnji procvat novom naučnom metodu koji je, gotovo u potpunosti, oblikovao [[Galileo Galilei]]" (1564−1642).<ref name=<"Galileo">{{cite book |title=Galileo: A Philosophical Study |url=https://archive.org/details/galileophilosoph0000shap |last=Shapere |first=Dudley |year=1974 |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-75007-8}}</ref> Dudley Shapere je dao mjerodavniji opis Galilejevog naučnog doprinosa. ==Opća razmatranja== Naučni metod je proces kojim se [[nauka]] obavlja. "Teza ove knjige, kao što je navedeno u Poglavlju jedan, je da postoje opšti principi koji se primjenjuju na sve nauke." Kao i u drugim područjima istraživanja, nauka (naučnim metodom) može graditi nadograđivati prethodno znanje i razviti sofisticiranije razumijevanje njenih istraživačkih tema tokom vremena. Naučni metod može funkcionirati na isti način, što je princip nekontradikcije. [[Francis Bacon]]([[1629]].) u ''New Organon'', rangira četiri tipa grešaka: plemenski idoli (greška koja se odnosi na rase), špilja (greška u zatvorenosti individualnog intelekta, tržnica (greške lažnih riječi) i pozorište (greška prihvatanja s nepovjerenjem). Naprimjer, koncept falsifikacije ([[1934]].) formalizira pokušaj da se ne opovrgava sama hipoteza, nego zato što su je drugi dokazali.<ref>Popper K. R. (1963):'The Logic of Scientific Discovery'. [http://www.cosmopolitanuniversity.ac/library/LogicofScientificDiscoveryPopper1959.pdf The Logic of Scientific Discovery] pp. 17–20, 249–252, 437–438.</ref> * [[Leon Lederman]], za nastavu [[fizika|fizike]], pokazuje kako izbjeći pristranost potvrdu: [[Ian Shelton]], u [[Čile]]u, je u početku bio skeptičan da je [[supernova 1987A]] stvarna ili mogući artefakt instrumentacije (nulta hipoteza), tako da je otišao van i opovrgnuo njegovu nultu hipotezu, posmatranjem SN 1987A golim okom. U [[Kamiokande]] eksperimentu, u Japanu, nezavisno su posmatrani [[Neutrino|neutrini]] iz [[SN 1987A]] u isto vrijeme. Ovaj model se može smatrati naučnom revolucijom. "Postoji opasnost koja se mora izbjeći. ... Ako želimo pravdu za historijski otkrića, moramo uzeti prošlost za ono što je bilo. A to znači da se moramo oduprijeti iskušenju da u prošlosti tražimo primjere ili preteče moderne nauke ... Moja veza će biti s počecima naučnih ''teorija'', metodima kojima su formulirane, a upotrebama na koje su namijenjene; ... "Prije hiljadu godina, [[Alhazen]] je utvrdio značaj formiranja pitanja i nakon toga njihovog testiranja. Kako svjetlo putuje kroz prozirna tijela? Svjetlo putuje kroz transparentna tijela samo pravolinijski .... Mi smo to iscrpno objasnili u našoj knjizi ''[[Optika]]''. Ali, hajde da sada spomenemo nešto što se dokazuje uvjerljivo: činjenica da svjetlo putuje pravolinijski je jasno se može posmatrati u svjetlu koje u mraku ulazi u sobu kroz rupe .... To svjetlo koje ulazi će biti jasno vidljive u prašini koja ispunjava vazduh. - Alhazen, preveden na engleski jezik iz njemačkog M. Schwarz, iz "Abhandlung über das Licht", J. Baarmann (1882) (Zeitschrift der Deutschen Gesellschaft Morgenländischen, Vol 36), kao što je već citirano. * David Hockney (2001, 2006) u knjizi „Tajno znanje“ ( ''Secret Knowledge'')<ref>Rediscovering the lost techniques of the old masters'' {{ISBN|0-14-200512-6}} (expanded edition)''</ref> nekoliko puta citira Alhazena kao vjerojatno izvora ideje za portretisanje korišćenjem tamne komore (''camera obscura''), koju je Hockney reotkrio pomoću sugestije iz optike, od Charlesa M. Falcoa (''Kitab al-Manazir''), koji je preveo Alhazenovu knjigu ''Book of Optics''. Suglasno svom vremenu preveo je s arapskog na latinski. kao ''Opticae Thesaurus, Alhazen Arabis'', za [[Evropa|evropsku]] upotrebu, najranije [[1270]]. Hockney citira ediciju ''Opticae Thesaurus'' (Friedrich Risner, [[1572]]., [[Basel]]) i apostrofira Alhazena kao onoga koji je prvi opisao tamnu komoru. „Istina se traži za svoje dobro. A oni koji se bave potragom za nečim za svoje dobro nisu zainteresirani za druge stvari. Pronalaženje istina je teško i put do nje je težak.“ – [[Alhazen]] ([[965.]] – [[1040]].)<ref>''Critique of Ptolemy''. Preveo Pines S.: ''Actes X Congrès internationale d'histoire des sciences'', Vol '''I''' Ithaca 1962, Sambursky|1974|p=139}}.</ref><ref>http://books.google.com/books?id=mhLVHR5QAQkC&pg=PA59&lpg=PA59&dq=Opticae+thesaurus+alhazen&source=bl&ots=noo2fzmnU-&sig=fHI2OZUVkiKuxyOGw-nt08p9lSM&hl=en&ei=QHU1TZnCJsT68AbywuTyCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBIQ6AEwADgK#v=onepage&q=Opticae%20thesaurus%20alhazen&f=false ''Optics'' (prevod na engleski: Smith A. M.)</ref><ref>{{Citation|last=Galilei|first=Galileo|author-link=Galileo|title=Discorsi e Dimonstrazioni Matematiche, intorno a due nuoue scienze|place=Leiden|publisher=Apresso gli House of Elsevier. M.D.C.XXXVIIIDover reprint of the 1914 Macmillan translation by Henry Crew and Alfonso de Salvio of Two New Sciences, Galileo Galilei Accademia dei Lincei (1638)|isbn=0-486-60099-8}}</ref> Sadašnji metod se bazira na hipotetsko-dedukcijskom modelu, formuliranom u 20. stoljeću, koji je dosad također podvrgavan značajnim revizijama. === Proces === Sveukupni proces uključuje izradu ([[Hipoteza|hipoteze]]), koja proizilazi iz predviđanja logičnih posljedica, a zatim izvođenje eksperimenata kako bi se utvrdilo da li je originalno predviđanje bilo umjesno. Postoje i poteškoće u formaliziranju metoda. Međutim, iako je naučni metod često predstavljen kao fiksni redoslijed koraka, bolje ih je smatrati općim načelima.<ref name="Gauch 2003 3"/> Nisu svi koraci se održati u svakoj naučnog istraživanja (ili u istoj mjeri), a nisu uvijek u istim redoslijedom. Kao što je primijetio [[William Whewell]] (1794–1866), "invencija, štroumnosti [i] genijalnost" su potrebne na svakom koraku. ==== Formulacija pitanja ==== Pitanje se može odnositi na objašnjenje određenog ''posmatranja'' (zapažanja), kao u "Zašto je nebo plavo?", Ali isto tako mogu biti otvoreni, kao u "Kako da dizajniram lijk da izliječitim ovu bolest? "Ova faza često uključuje traganje i ocjenjivanje dokaza iz prethodnih eksperimenata, lična zapažanja ili naučne tvrdnje, i/ili rad ostalih naučnika. Ako je odgovor ono što je već poznato, može se postaviti drugo pitanje koje se nadovezuje na prethodne dokaze. Kada je riječo naučnim istraživanjima, potavljenje pravog pitanja može biti vrlo teško i značajno uticati na konačni ishod istraživanja,<ref>Schuster and Powers (2005), Translational and Experimental Clinical Research, Ch. 1. [http://books.google.com/books?id=C7pZftbI0ZMC&printsec=frontcover&dq=Translational+and+Experimental+Clinical+Research&hl=en&sa=X&ei=ZciuT_SzCOnOiAKNzIzfAw&ved=0CE4Q6AEwAA#v=onepage&q=Translational%20and%20Experimental%20Clinical%20Research&f=false Link.]</ref> ====Hipoteza==== [[Hipoteza]] je pretpostavka na osnovu saznanja dobijenog u početnom pitanju, koje se može objasniti promatranim ponašanjem našeg dijela svemira. Hipoteza može biti vrlo specifične (Einstein – [[princip ekvivalencije]] ili [[Francis Crick]] [[DNK]] stvara [[RNK]], a RNK – [[protein]]<ref>Ova fraza se pripisuje Marshallu Nirenbergu.</ref>. Može biti i vrlo široka, npr. nepoznate vrste života borave u neistraženim dubinama [[okean]]a. A statistička hipoteza je [[pretpostavka]] o nekim aspektima strukture [[stanovništvo|stanovništva]]. Na primjer, u proučavanom stanovništvu može se pojaviti određen bolesti, što utiče na predviđanje da bi mogao novi lek mogao izliječiti bolest kod nekih pripadnika te populacije. Tada se obično postavljaju statističkia hipoteza ([[nulta hipoteza]]) i [[alternativna hipoteza]]. *Nulta hipoteza je pretpostavka da je statistička hipoteza lažna, npr. novi lijek ne djeluje i da nije bilo izgleda za pozitivne efekte. Istraživači obično žele pokazati da je nulta hipoteza lažna. *Alternativa hipoteza je željeni ishod, npr. da lijek djeluje i ima šansu. *A konačna poenta je: naučna hipoteza mora opovrgnuti postojeću, što znači da se može identificirati mogući ishod eksperimenta koji je u sukobu sa predviđanjem zaključka iz hipoteze. Bez takvog pristupa, ne može se smisleno testirati. ====Predikcija==== Ovaj korak uključuje utvrđivanje logičnih posljedica hipoteze. Jedno ili više predviđanja se zatim odaberu za daljnje testiranje. Što je više vjerojatno da je predviđanje bi bilo ispravno a ne jednostavna koincidencija, predviđanje je bilo uspješno. Dokaz je jači ako je odgovor na testiranu hipotezu nije već poznat, a zbog zbog efekata „sistemske greške“ treba postaviti i postdikciju (zaključak o takvoj mogućnosti). U idealnom slučaju, predviđanja se moraju razlikovati od hipoteze iz alternative. Ako dvije hipoteze daju istu prognozu, ostvareni rezltat nije dokaz ni za jedne ni druge mogućnosti. ==== Provjera ==== Testiranje odgovara na pitanje da li su stvarni rezultati posudarni sa polaznom [[hipoteza|hipotezom]]. Istražitelji (naučnici i ostali) test hipoteze provode u eksperimentima. Svrha eksperimenta je da se utvrdi da li se realno opažanje se slažu sa predviđanjem ili mu je protivrječno. Ako se slažu, raste povjerenje u hipotezu, a u suprotnom, ono se smanjuje. Međutim slaganje još uvijek ne znači da je hipoteza istinita, jer naredni budućnosti eksperimenti mogu otkriti probleme. Veliki broj uspješnih potvrda nije uvjerljiv ako oni proizlaze iz eksperimenata koji izbjegavaju rizik.. Eksperiment ili terenska istraživanje treba tako osmisliti da se smanji vjerovatnoća moguće greške, posebno korištenjem odgovarajućih naučnih kontrola. Na primjer, testovi medicinskih tretmana se obično izvode kao [[Blind eksperiment#|dvostruko slijepa ispitivanja]]. Testirajuće soblje, koje bi moglo nesvjesno otkriti ispitanicima koji su željeni rezultati testiranja lijeka i koje su [[placebo]] supstance, to nikada ne smiju znati. Takvi savjeti mogu uticati na pristranost u odgovorima ispitanika. Osim toga, neuspjeh eksperimenta ne znači nužno da hipoteza je pogrešna. Eksperimenti uvijek ovisi o nekoliko hipoteza, npr., u testu je oprema bila ili nije ispravna, a neuspjeh može biti neuspjeh jedne od pomoćnih hipoteza. ====Analiza==== Analiza dobijenih rezultata uključuje donošenje odluke o narednim aktivnostima. U slučajevima kada se eksperiment višekratno ponavlja, neophodna je [[Statistika|statistička analiza]], uz primjenu najsavremenijih programa od kojih se ne očekuje da nađu pozitivan odgovor na početni cilj istraživanja, nego egzaktnu dijagnozu poređenih podataka. Ako su dokazi oborili početnu hipotezu, postavlja se nova, a ako eksperiment podržava hipotezu, ali dokazi nisu dovoljno jaki za visoku pouzdanost, predviđanja iz hipoteze moraju biti testirana. Kada je hipoteza analitički snažno podržana dokazima, novo pitanje može bit dublji uvid na istu temu. Dokazi drugih naučnika i iskustvo su često uključeni u bilo kojoj fazi u procesu. Ovisno o složenosti eksperimenta, potrebno je više ugrađenih elemenata za prikupljanje dovoljno dokaza u traženju vjerodostojnih odgovora na polazna pitanja ili da se dobiju mnogi odgovori na vrlo konkretna pitanja kako bi odgovorili jedno šire. === Primjer DNK === {| cellspacing=0 |- | style="vertical-align:top; padding:0.45em 0.4em 0 0;" rowspan="2"|[[Datoteka:DNA animation.gif|thumb|220px|Dio dvojne zavojnice DNK]] | vAlign=top|Elemente naučnog metoda ilustriraju slijedeći primjeri iz otkrivanja strukture [[DNK]]: * ''[[#DNK-Karacterizacija|Pitanje]]'': Prethodna istraživanja [[DNK]] su odredila [[hemija|hemijsku]] strukturu i kompozicijuhačetiri [[nukleotid]]a. Struktura svakog individualnog nukleotida i drugih svojstava. Identificirani su nositelji [[genetika|genetičke]] informacije (Avery–MacLeod–McCartyjev eksperiment]], [[1944]].<ref name="harvnb|McCarty1985">{{harvnb|McCarty1985}}</ref> ali mehanizmi njenog pohranjivanja u [[DNK]] su nejasni. * ''[[#DNA-hypotheses|Hipoteza]]'': [[Linus Pauling]], [[Francis Crick]] i [[James D. Watson]] su pretpostavili da DNK ima helikoidnu prostornu strukturu.<ref>Oktobar [[1951]]., kako je zabilježeno u {{harvnb|McElheny|2004|p=40}}:"That's what a helix should look like!" Crick exclaimed in delight (This is the Cochran-Crick-Vand-Stokes theory of the transform of a helix).</ref> * ''[[#DNK-predictions|Predikcija]]'': Ako DNK ima helikoidnu strukturu, njena difrakcija X-zraka mora biti u obliku slova X-.<ref>June 1952, kako je notirano u {{harvnb|McElheny|2004|p=43}}: Watson had succeeded in getting X-ray pictures of TMV showing a diffraction pattern consistent with the transform of a helix.</ref><ref name="Crick pp. 137-138">Watson did enough work on [[Tobacco mosaic virus]] to produce the diffraction pattern for a helix, per Crick's work on the transform of a helix. pp. 137–138, Horace Freeland Judson (1979) ''The Eighth Day of Creation'' {{ISBN|0-671-22540-5}}</ref> Ova predikcija je bila matematička za helikoidnu formu, a razradili su je Cochran, Crick and Vand<ref name="HelixTransform">– Cochran W, Crick FHC and Vand V. (1952) "The Structure of Synthetic Polypeptides. I. The Transform of Atoms on a Helix", ''Acta Crystallographica'', '''5''', 581–586.</ref> (i neovisno Stokes). Ova predviđanja su bila matematički konstrukt, potpuno nezavisan od [[biologija|biološke]] sfere problema. * ''[[#DNA-experiments|Eksperiment]]'': [[Rosalind Franklin]] je kristaliziralačistu [[DNK]] i priredila difrakciju X-zracima za izradu tzv. [[foto 51]]. Rezultati su pokazali da objekat ima X oblik. * ''[[#DNA-iterations|Analiza]]'': Kada je Watson dokazao osobine difrakcijethe, odmah je prepoznao njen heliks<ref name="TeaTime">Friday, January 30, 1953. Tea time, as noted in {{harvnb|McElheny|2004|p=52}}: Franklin confronts Watson and his paper – "Naravno Paulingov pre-print je pogrešan. DNK nije heliks."Međutim, Watson zatim posjećuj Wilkinsov fis, pogleda [[foto 51]] i odmah prepozna difrakcijska svojstva helikoidne strukture. Ali ostala dodatna pitanja, zahtijevala su dodatna istraživanja. Naprimjer, broj niti u okosnici spirale (Crick sumnja: dvije niti, ali je upozorio da se upita Watson da bude više kritički). Upitna je bila i lokacija baznih parova (unutar ili izvan osi), itd. Ključna tačka je bila kada su shvatili da najbrži način da se postigne rezultat nije bio nastavak matematičke analize nego izgradnja fizičkog modela.</ref><ref name="Watson 1968 167">"Čim sam vidio instant sliku, moja usta su ostala otvorena i moj puls je počeo da brza" – {{harvnb|Watson|1968|p=167}} Page 168 shows the X-shaped pattern of the B-form of [[DNA]], clearly indicating crucial details of its helical structure to Watson and Crick. * {{harvnb|McElheny|2004}} p.52 Franklin-Watsonova sučeljavanje, 30. januara [[1953]]. Kasnije toga jutra, Watson uurgira kod Wilkins da odmah zapoćne konstrukciju modela građe DNK. Ali Wilkins pristaje tek nakon što je otišla Franklin.</ref> On i Crick su zatim napravili model, koristeći ove informacije zajedno sa prethodno poznatim informacijama o sastavu DNK, a oko [[molekula|molekulske]] interakcije, kao što su [[vodik]]ove veze.<ref name="SameShape">SUBOTA, 28. februar, 1953, kao što je navedeno . u {{harvnb|McElheny|2004|pp=57-59}}: Watson je pronašao mehanizam uparivanja baze koji objašnjava [[Chargaffovo pravilo]] pomoću svog karton modela.</ref> |} Ovo otkriće je postao polazište za mnoge daljnje studije genetičkog materijala, kao što je polje molekulske genetike, a nagrađeno je [[Nobelova nagrada|Nobelovo nagradom za fiziologiju ili medicinu]] , [[1962]]. '''Naučni dokaz''' je [[dokaz]] koji služi za podršku ili opovrgavanje [[naučna teorija|naučne teorije]] ili [[hipoteza|hipoteze]],<ref>{{cite book |last1=Taper |first1=Mark L. |last2=Lele |first2=Subhash |date=2004 |chapter=The nature of scientific evidence: a forward-looking synthesis |editor1-last=Taper |editor1-first=Mark L. |editor2-last=Lele |editor2-first=Subhash |title=The nature of scientific evidence: statistical, philosophical, and empirical considerations |url=https://archive.org/details/natureofscientif0000unse_g8j9 |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |pages=[https://archive.org/details/natureofscientif0000unse_g8j9/page/528 527]–551 (547) |isbn=0226789551 |oclc=54461920 |doi=10.7208/chicago/9780226789583.003.0016 |quote=Scientific evidence is generally taken to be anything tending to refute or confirm a hypothesis.}}</ref> iako naučnici koriste dokaze i na druge načine, kao što je primjena teorija na praktične probleme.<ref name=SEPTO>{{cite SEP |url-id=science-theory-observation |title=Theory and observation in science |first=Nora Mills |last=Boyd |first2=James |last2=Bogen|date=14. 6. 2021}} "Discussions about empirical evidence have tended to focus on epistemological questions regarding its role in theory testing&nbsp;... even though empirical evidence also plays important and philosophically interesting roles in other areas including scientific discovery, the development of experimental tools and techniques, and the application of scientific theories to practical problems."</ref> Očekuje se da takvi dokazi budu [[empirijski dokaz]]i i interpretabilni u skladu sa naučnom metodom. Standardi za naučne dokaze variraju u zavisnosti od oblasti istraživanja, ali snaga naučnih dokaza zasniva se uglavnom na rezultatima [[Statistika|statističke analize]] i snazi [[naučna kontrola|naučne kontrole]]. == Principi zaključivanja == Pretpostavke ili uvjerenja osobe o odnosu između zapažanja i hipoteze uticaće na to da li će ta osoba prihvatiti zapažanja kao dokaz.<ref name="philsci">{{cite book|last=Longino|first=Helen|title=Philosophy of Science, Vol. 46|date=mart 1979|pages=37–42}}</ref> Ove pretpostavke ili uvjerenja će također utjecati na to kako osoba koristi zapažanja kao dokaz. Naprimjer, prividni nedostatak kretanja Zemlje može se uzeti kao dokaz za [[geocentrična kosmologija|geocentričnu kosmologiju]]. Međutim, nakon što se predstave dovoljni dokazi za heliocentričnu kozmologiju i objasni prividni nedostatak kretanja, početno zapažanje se snažno odbacuje kao dokaz. Kada racionalni posmatrači imaju različita pozadinska uvjerenja, mogu izvući različite zaključke iz istih naučnih dokaza. Naprimjer, [[Joseph Priestley]], radeći s teorijom flogistona, objasnio je svoja zapažanja o razgradnji [[živa-oksid]]a, koristeći [[flogiston]]. Nasuprot tome, [[Antoine Lavoisier]], razvijajući teoriju elemenata, objasnio je ista zapažanja s obzirom na kisik.<ref name = "Kuhn">Thomas S. Kuhn, The Structure of Scientific Revolution, 2nd Ed. (1970).</ref> [[Kauzalnost]] između zapažanja i hipoteze ne postoji da bi se zapažanje smatralo dokazom,<ref name="philsci"/>, već kauzalni odnos osigurava osoba koja želi utvrditi zapažanja kao dokaz. Formalnija metoda za karakterizaciju učinka pozadinskih uvjerenja je [[Bayesovsko zaključivanje]].<ref>[http://plato.stanford.edu/archives/spr2007/entries/epistemology-bayesian/ William Talbott "Bayesian Epistemology"] Accessed May 13, 2007.</ref> U Bayesovom zaključivanju, uvjerenja se izražavaju kao procenti koji pokazuju nečije povjerenje u njih. Počinje se od početne vjerovatnoće ([[Priorna vjerovatnoća|priorna]]), a zatim se ta [[vjerovatnoća]] ažurira korištenjem [[Bayesova teorema|Bayesove teoreme]], nakon uočavanja dokaza.<ref>[http://plato.stanford.edu/archives/spr2007/entries/evidence/ Thomas Kelly "Evidence"]. Accessed May 13, 2007.</ref> Kao rezultat toga, dva nezavisna posmatrača istog događaja doći će racionalno do različitih zaključaka, ako se njihovi prethodni zapažanja (prethodna zapažanja koja su također relevantna za zaključak) razlikuju. Važnost pozadinskih uvjerenja u određivanju koja zapažanja predstavljaju dokaze može se ilustrovati korištenjem deduktivnog zaključivanja, kao što su [[silogizam|silogizmi]].<ref>George Kenneth Stone, "Evidence in Science"(1966)</ref> Ako se bilo koja od tvrdnji ne prihvati kao tačna, ni zaključak neće biti prihvaćen. ==Korisnost naučnih dokaza== {{glavni|Opovrgljivost}} Filozofi, poput [[Karla R. Popper]]a, pružili su uticajne teorije naučne metode, unutar kojih naučni dokazi imaju centralnu ulogu.<ref>Karl R. Popper,"The Logic of Scientific Discovery" (1959).</ref> Ukratko, Popper tvrdi da naučnik kreativno razvija teoriju koja se može opovrgnuti testiranjem, na osnovu dokaza ili poznatih činjenica. Popperova teorija predstavlja asimetriju u tome što dokazi mogu dokazati da je teorija pogrešna, uspostavljanjem činjenica koje su u suprotnosti s teorijom. Nasuprot tome, dokazi ne mogu dokazati da je teorija tačna jer mogu postojati drugi dokazi, koji tek treba da budu otkriveni, a koji su u suprotnosti s teorijom.<ref>[https://www.fjc.gov/sites/default/files/2012/sciman00.pdf Reference Manual on Scientific Evidence], 2nd Ed. (2000), p. 71. Accessed Feb 21, 2020. see: [https://www.fjc.gov/sites/default/files/2015/SciMan3D01.pdf the 3rd edition of Reference Manual on Scientific Evidence]</ref> ==Filozofski nasuprot naučnim stavovima== U 20. stoljeću, mnogi filozofi su istraživali logički odnos između izjava o dokazima i [[hipoteza]], dok su se naučnici uglavnom fokusirali na to kako se generišu podaci korišteni za [[statističko zaključivanje]].<ref name=Mayo1998>{{cite journal |last1=Mayo |first1=Deborah G. |author-link1=Deborah Mayo |date=septembar 2000 |title=Experimental practice and an error statistical account of evidence |journal=Philosophy of Science |volume=67 |issue=Supplement |pages=S193–S207 |doi=10.1086/392819 |jstor=188668 |s2cid=61281250 |quote=A question regularly posed by scientists and philosophers of science is: When do empirical data provide a good test of, or reliable evidence for, a scientific hypothesis? Despite this shared interest, the considerations scientists appeal to in answering it are markedly different from those invoked in philosophical accounts of evidence and confirmation.}} Mayo's paper was part of the symposium "Evidence, data generation, and scientific practice: toward a reliabilist philosophy of experiment" at the 1998 biennial meetings of the [[Philosophy of Science Association]]. See also Achinstein's contribution to the symposium: {{cite journal |last1=Achinstein |first1=Peter|date=2000 |title=Why philosophical theories of evidence are (and ought to be) ignored by scientists |journal=Philosophy of Science |volume=67 |issue=Supplement |pages=S180–S192 |doi=10.1086/392818 |jstor=188667|s2cid=120774584 }}</ref>{{rp|S193}} But according to philosopher [[Deborah Mayo]], by the end of the 20th century philosophers had come to understand that "there are key features of scientific practice that are overlooked or misdescribed by all such logical accounts of evidence, whether hypothetico-deductive, Bayesian, or instantiationist".<ref name=Mayo1998/>{{rp|S194}} U 20. stoljeću postojali su različiti filozofski pristupi odlučivanju da li se neko zapažanje može smatrati dokazom; mnogi od njih fokusirali su se na odnos između dokaza i hipoteze. Pedesetih godina 20. stoljeća, [[Rudolf Carnap]] preporučio je razlikovanje takvih pristupa u tri kategorije: klasifikatorski (da li dokazi potvrđuju hipotezu), komparativni (da li dokazi podržavaju prvu hipotezu više nego alternativnu hipotezu) ili kvantitativni (stepen u kojem dokazi podržavaju hipotezu).<ref>{{cite book |last1=Carnap |first1=Rudolf |author-link1=Rudolf Carnap |date=1962 |orig-year=1950 |title=Logical foundations of probability |edition=2nd |location=Chicago |publisher=[[University of Chicago Press]] |page=[https://archive.org/details/logicalfoundatio0000unse_v8i8/page/462 462] |isbn=978-0226093437 |oclc=372957 |url=https://archive.org/details/logicalfoundatio0000unse_v8i8 |url-access=registration}}</ref> Antologija iz 1983. godine, koju je uredio [[Peter Achinstein]], pružila je koncizan prikaz istaknutih filozofa o naučnim dokazima, uključujući [[Carl Hempel|Carla Hempela]] (o logici potvrde), [[R. B. Braithwaite]]a (o strukturi naučnog sistema), [[Norwood Russell Hanson|Norwooda Russella Hansona]] (o logici otkrića), [[Nelson Goodman|Nelsona Goodmana]] (poznatog po [[Grua (filozofija)|gruama]], o teoriji projekcije), Rudolfa Carnapa (o konceptu potvrđujućih dokaza), [[Wesley C. Salmon|Wesleyja C. Salmona]] (o potvrdi i relevantnosti) i [[Clark Glymour|Clarka Glymoura]] (o relevantnim dokazima).<ref>{{cite book |editor-last1=Achinstein |editor-first1=Peter |editor-link1=Peter Achinstein |date=1983 |title=The concept of evidence |series=Oxford readings in philosophy |location=Oxford; New York |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0198750625 |url=https://archive.org/details/conceptofevidenc1983unse |url-access=registration}}</ref> U 1990., [[William Bechtel]] naveo je četiri faktora (jasnoća podataka, replikacija od drugih, konzistentnost s rezultatima dobivenim alternativnim metodama i konzistentnost s vjerovatnim teorijama mehanizama) koje su biolozi koristili za rješavanje kontroverzi o postupcima i pouzdanosti dokaza.<ref>{{cite journal |last1=Bechtel |first1=William |author-link1=William Bechtel |date=1990 |title=Scientific evidence: creating and evaluating experimental instruments and research techniques |journal=PSA: Proceedings of the Biennial Meeting of the Philosophy of Science Association |volume=1990 |issue=1 |pages=559–572 (561) |jstor=192732 |doi=10.1086/psaprocbienmeetp.1990.1.192732|s2cid=62119768 }}</ref> U 2001., Achinstein je objavio vlastitu knjigu o toj temi pod naslovom ''Knjiga dokaza'' (''The Book of Evidence''), u kojoj je, između ostalog, razlikovao četiri koncepta dokaza: epistemo-situacijski dokaz (dokaz koji se odnosi na datu epistemološku situaciju), subjektivni dokaz (koji se smatra dokazom od strane određene osobe u određenom vremenu), veridički dokaz (dobar razlog da se vjeruje da je hipoteza istinita) i potencijalni dokaz (dobar razlog da se vjeruje da je hipoteza vrlo vjerovatna).<ref name=McArthur2003>{{cite journal |last=McArthur |first=Dan |date=august 2003 |title=Book review: Peter Achinstein, ''The book of evidence'' |journal=[[Philosophy in Review]] |volume=23 |issue=4 |pages=235–237 |url=https://journals.uvic.ca/index.php/pir/article/view/6571}} Achinstein's four concepts are also summarized in: {{cite book |last1=Achinstein |first1=Peter |author-link1=Peter Achinstein |date=2014 |orig-year=2008 |chapter=Evidence |editor1-last=Curd |editor1-first=Martin |editor2-last=Psillos |editor2-first=Stathis |editor-link2=Stathis Psillos |title=The Routledge companion to philosophy of science |url=https://archive.org/details/isbn_9780415518758 |edition=2nd |series=Routledge philosophy companions |location=London; New York |publisher=[[Routledge]] |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780415518758/page/381 381]–392 |isbn=9780415518741 |oclc=824535995 |doi=10.4324/9780203744857}}</ref> Achinstein je definirao sve svoje koncepte dokaza u smislu potencijalnih dokaza, budući da svaka druga vrsta dokaza mora biti barem potencijalni dokaz, te je tvrdio da naučnici uglavnom traže verodostojne dokaze, ali koriste i druge koncepte dokaza, koji se oslanjaju na poseban koncept vjerovatnoće, a suprotstavio je ovaj koncept vjerovatnoće prethodnim probabilističkim teorijama dokaza kao što su Bayesova, Karnapova i frekventistička.<ref name=McArthur2003/> Jednostavnost je jedan uobičajeni filozofski kriterij za naučne teorije.<ref>{{cite SEP |url-id=simplicity |title=Simplicity |first=Alan |last=Baker |date=20. 12. 2016}}</ref> Na osnovu filozofske pretpostavke [[Church-Turingove teze|jake Church-Turingove teze]], postavljen je matematički kriterij za procjenu dokaza, pri čemu kriterij ima sličnost s idejom [[Occamova britva|Occamove britve]] da je najjednostavniji sveobuhvatni opis dokaza najvjerovatnije tačan.<ref name=VitanyiLi/> Formalno se navodi: "Idealni princip kaže da [[apriorna vjerovatnoća]] povezana s hipotezom treba biti data [[algoritam]]skom univerzalnom vjerovatnoćom, a zbir logaritma univerzalne vjerovatnoće modela plus [[logaritam]] [[vjerovatnoća]] podataka datih modelu treba minimizirati."<ref name=VitanyiLi>{{cite journal |last1=Vitányi |first1=Paul M. B. |author-link1=Paul Vitányi |last2=Li |first2=Ming |author-link2=Ming Li |date=mart 2000 |title=Minimum description length induction, Bayesianism, and Kolmogorov complexity |journal=[[IEEE Transactions on Information Theory]] |volume=46 |issue=2 |pages=446–464 |doi=10.1109/18.825807 |arxiv=cs/9901014 |s2cid=5971084 |url=https://ir.cwi.nl/pub/1198/1198D.pdf}} See also Chapter 5 in: {{cite book |last1=Li |first1=Ming |last2=Vitányi |first2=Paul |date=2019 |title=An introduction to Kolmogorov complexity and its applications |edition=4th |series=Texts in computer science |location=Cham |publisher=[[Springer-Verlag]] |isbn=978-3030112974 |oclc=1106165074 |doi=10.1007/978-3-030-11298-1|s2cid=184483493 }}</ref> Međutim, neki filozofi (kao što su [[Richard Boyd]], [[Mario Bunge]], [[John D. Norton]] i [[Elliott Sober]]) usvojili su skeptičan ili deflacionistački stav o ulozi jednostavnosti u nauci, tvrdeći na različite načine da je njena važnost prenaglašena.<ref>{{cite IEP |url-id=simplici |title=Simplicity in the philosophy of science |first=Simon |last=Fitzpatrick |date=2013}} See especially Sections 1b and 4c.</ref> Naglasak na testiranju hipoteza kao suštini nauke preovlađuje i među naučnicima i među filozofima.<ref>For example: {{cite book |last=Schindler |first=Samuel |date=2018 |chapter=Testability and non–ad&nbsp;hocness |title=Theoretical virtues in science: uncovering reality through theory |location=Cambridge, UK; New York |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=6–7 |isbn=978-1108422260 |doi=10.1017/9781108381352 |quote=No other criterion of a good scientific theory is as widely recognized as the falsifiability or testability of a theory—not only within the philosophy of science, but also way beyond it.}} And: {{cite web |title=Understanding Science 101: Testing scientific ideas |url=https://undsci.berkeley.edu/article/0_0_0/howscienceworks_06 |website=undsci.berkeley.edu |date=14. 4. 2022 |publisher=[[University of California Museum of Paleontology]] |quote=Testing hypotheses and theories is at the core of the process of science.}}</ref> Međutim, filozofi su primijetili da testiranje hipoteza suočavanjem s novim dokazima ne objašnjava sve načine na koje naučnici koriste dokaze.<ref name=SEPTO/> Na primjer, kada su Geiger i Marsden [[Geiger-Marsdenov eksperiment|raspršili alfa čestice kroz tanku zlatnu foliju]], dobijeni podaci su omogućili njihovom eksperimentalnom savjetniku, [[Ernest Rutherford|Ernestu Rutherfordu]], da prvi put vrlo precizno izračuna masu i veličinu atomskog jezgra.<ref name=Rutherford/> Rutherford je koristio podatke za razvoj [[Rutherfordov model|novog atomskog modela]], ne samo za testiranje postojeće hipoteze; takva upotreba dokaza za stvaranje novih hipoteza ponekad se naziva [[Abduktivno zaključivanje|abdukcija]] (prema [[C.&nbsp;S. Peirce]]u).<ref name=Rutherford>{{cite book |last1=Thagard |first1=Paul |author-link1=Paul Thagard |last2=Toombs |first2=Ethan |date=2005 |chapter=Atoms, categorization and conceptual change |editor1-last=Cohen |editor1-first=Henri |editor2-last=Lefebvre |editor2-first=Claire |title=Handbook of categorization in cognitive science |location=Amsterdam |publisher=[[Elsevier]] |pages=243–254 (253) |isbn=0080446124 |oclc=60667797 |doi=10.1016/B978-008044612-7/50065-2 |chapter-url=http://cogsci.uwaterloo.ca/Articles/atoms.pdf |quote=The features of abductive prototypes are hypothesized in order to explain observations, as when Rutherford inferred that the mass of an atom is concentrated in a very small region in order to explain why alpha particles pass through gold foil. Abductive prototypes can change dramatically when new data require revision of hypotheses concerning explanatory features. This is just what happened to the concept of an atom when the experiments of Thompson and Rutherford revealed the divisibility of atoms.}} Rutherford's interpretation of the Geiger–Marsden experiment is also mentioned as an example of abduction in: {{cite book |last1=Faye |first1=Jan |author-link1=Jan Faye |date=2014 |chapter=On interpretation |title=The nature of scientific thinking: on interpretation, explanation, and understanding |location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire; New York |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |pages=60–84 |isbn=978-1137389824 |oclc=870285649 |doi=10.1057/9781137389831_3}}</ref> Metodolog društvenih nauka [[Donald T. Campbell]], koji je tokom cijele svoje karijere naglašavao važnost testiranja [[hipoteza]], kasnije je sve više naglašavao da suština nauke "nije eksperimentisanje samo po sebi", već iterativna konkurencija "vjerovatnih rivalskih hipoteza", proces koji u bilo kojoj datoj fazi može početi od dokaza ili može početi od hipoteze.<ref>Campbell, Donald T. (1984) "Foreword". In {{cite book |last=Yin |first=Robert K. |author-link1=Robert K. Yin |date=2018 |orig-year=1984 |title=Case study research: design and methods |edition=6th |location=Los Angeles |publisher=SAGE Publications |pages=xiii–xiv |isbn=978-1506336169 |oclc=983826254 |quote=More and more I have come to the conclusion that the core of the scientific method is not experimentation per se but rather the strategy connoted by the phrase 'plausible rival hypotheses'. This strategy may start its puzzle solving with evidence, or it may start with hypothesis. Rather than presenting this hypothesis or evidence in the context-independent manner of positivistic confirmation (or even of postpositivistic corroboration), it is presented instead in extended networks of implications that (although never complete) are nonetheless crucial to its scientific evaluation. This strategy includes making explicit other implications of the hypothesis for other available data and reporting how these fit. It also includes seeking out rival explanations of the focal evidence and examining their plausibility. The plausibility of these rivals is usually reduced by ramification extinction, that is, by looking at their other implications on other data sets and seeing how well these fit.}} This idea is further discussed in several chapters in: {{cite book |editor1-last=Bickman |editor1-first=Leonard |date=2000 |title=Donald Campbell's legacy |location=Thousand Oaks, CA |publisher=[[SAGE Publications]] |oclc=42603382}}</ref> Other scientists and philosophers have emphasized the central role of questions and problems in the use of data and hypotheses.<ref>For example: {{cite web |title=Thematic issue: Scientific method as a problem-solving and question-answering technique: Vol. 47, No. 1 of ''Synthese'' |date=april 1981 |url=https://www.jstor.org/stable/i20115612}} One article from the issue is: {{cite journal |last=Nickles |first=Thomas |date=april 1981 |title=What is a problem that we may solve it? |journal=[[Synthese]] |volume=47 |issue=1 |pages=85–118 |jstor=20115620 |doi=10.1007/BF01064267 |s2cid=46982553 |quote=Data sometimes do not constitute the problem (or the primary problem) but serve chiefly as evidence that a problem (or at least a deeper problem) exists.}} See also: {{cite book |last=Nickles |first=Thomas |date=1988 |chapter=Questioning and problems in philosophy of science: problem-solving versus directly truth-seeking epistemologies |editor-last=Meyer |editor-first=Michel |title=Questions and questioning |url=https://archive.org/details/questionsquestio0000unse |series=Grundlagen der Kommunikation = Foundations of communication |location=Berlin; New York |publisher=De Gruyter |pages=[https://archive.org/details/questionsquestio0000unse/page/43 43]–67 |isbn=3110106809 |doi=10.1515/9783110864205.43}} I iz perspektive naučnika: {{cite web |last1=Krauss |first1=Lawrence M. |author-link1=Lawrence Krauss |date=14. 5. 2015 |title=The big unanswered questions |url=https://www.huffpost.com/entry/the-big-unanswered-questi_1_b_7151666 |website=The Huffington Post|access-date=15. 5. 2015}}</ref> == Koncept naučnog dokaza == Iako se fraza "naučni dokaz" često koristi u popularnim medijima,<ref>See, for example, {{cite web | url=https://www.foxnews.com/science/greenpeace-co-founder-no-scientific-proof-humans-are-dominant-cause-of-warming-climate/ | title=Greenpeace co-founder: No scientific proof humans are dominant cause of warming climate | work=[[Fox News Channel]] | date=28. 2. 2014 | access-date=19. 3. 2014}}</ref> mnogi naučnici i filozofi tvrdili su da zaista ne postoji nešto poput [[Infallibilizam|nepogrešivih]] dokaza. Naprimjer, [[Karl Popper]] napisao je jednom da "u empirijskim naukama, koje nam jedine mogu pružiti informacije o svijetu u kojem živimo, dokazi se ne javljaju, ako pod 'dokazom' podrazumijevamo argument koji jednom zauvijek utvrđuje istinitost teorije."<ref>{{cite book |last=Popper |first=Karl |date=2011 |orig-year=1966 |title=The Open Society and Its Enemies |url=https://archive.org/details/opensocietyitsen0000unse_q1y3 |edition=5th |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/opensocietyitsen0000unse_q1y3/page/229 229]–230 |isbn=978-1136700323 |author-link=Karl Popper }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/sciproof.html | title=29+ Evidences for Macroevolution | work=TalkOrigins Archive | date=1999–2012 | access-date=19. 3. 2014 | author=Theobald, Douglas}}</ref> [[Albert Einstein]] kazao je: {{blockquote|Naučnom teoretičaru se ne može zavidjeti. Jer priroda, ili preciznije eksperiment, neumoljiv je i ne baš prijateljski sudija svog rada. Nikada ne kaže "Da" teoriji. U najpovoljnijim slučajevima kaže "Možda", a u velikoj većini slučajeva jednostavno "Ne". Ako se eksperiment slaže s teorijom, to za potonju znači "Možda", a ako se ne slaže, to znači "Ne". Vjerovatno će svaka teorija jednog dana iskusiti svoje "Ne" – većina teorija, ubrzo nakon začeća.<ref>{{cite book|last1=Gaither|first1=Carl|title=Gaither's Dictionary of Scientific Quotations|url=https://archive.org/details/gaithersdictiona0000gait|url-access=limited|date=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-49575-0|page=1602}}</ref>}} Međutim, za razliku od ideala nepogrešivog dokaza, u praksi se može reći da se teorije dokazuju prema nekom [[standardu dokaza]] koji se koristi u datom [[istraživanje|istraživanju]].<ref name=WaltonZhang2013>{{cite journal |last1=Walton |first1=Douglas N. |author-link=Douglas N. Walton |last2=Zhang |first2=Nanning |date=maj 2013 |title=The epistemology of scientific evidence |journal=Artificial Intelligence and Law |volume=21 |issue=2 |pages=173–219 (214) |doi=10.1007/s10506-012-9132-9 |url=https://www.researchgate.net/publication/257520575 |quote=Traditional epistemology established knowledge on the basis of a false concept—true belief. On our theory, scientific evidence should be based on a process of justifying the agent's reasonable acceptance of a hypothesis in an inquiry that ends in proof. We have shown in section V how this procedure can be modeled using the Carneades Argumentation System. Any proposition that cannot be proved in an inquiry to an appropriate standard of proof following this kind of epistemological procedure is not acceptable as knowledge.}}</ref><ref name=Walton2016>{{cite book |last=Walton |first=Douglas N. |author-link=Douglas N. Walton |date=2016 |title=Argument evaluation and evidence |series=Law, governance and technology series |volume=23 |location=Cham; New York |publisher=[[Springer-Verlag]] |page=[https://books.google.com/books?id=vMJOCgAAQBAJ&pg=PA224 224] |isbn=9783319196268 |oclc=919080389 |doi=10.1007/978-3-319-19626-8 |quote=To say that something is knowledge, it is important that the proposition claimed as knowledge be based on evidence of a kind that reaches a level where the proposition passes beyond the level of being accepted as true because it is based on evidence. Only when it is proved by a certain kind of evidence, that is sufficient for the discipline, or more generally the context in which the proposition was claimed, can something be properly said to be knowledge. The standard has to be high enough in a scientific inquiry to minimize the possibility that the proposition accepted as true will later have to be retracted.}}</ref> In this limited sense, proof is the high degree of acceptance of a theory following a process of inquiry and critical evaluation according to the standards of a scientific community.<ref name=WaltonZhang2013/><ref name=Walton2016/> == Također pogledajte == {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label= Naučni dokazi}} * [[Anegdotski dokazi]] * [[Medicina zasnovana na dokazima]] * [[Naučni dokazi (zakon)]] * [[Nauka]] * [[Probabilistička uzročnost]] * [[Probabilistička argumentacija]] * [[Probabilistička logika]] * [[Mišljenje]] ==Reference== {{refspisak|2}} ==Vanjsi linkovi== {{Filozofija nauke}} {{Naučne i tehnološke studije}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Scientific Evidence}} [[Kategorija:Naučna metoda]] [[Kategorija:Izvori znanja]] [[Kategorija:Dokazi]] [[Kategorija:Probabilistički argumenti]] [[Kategorija:Filozofija]] [[Kategorija:Nauka]] ilqf9cag63jyiv47f3tbk3orlpovmjl 0 27248 3914662 3902710 2026-07-26T15:46:25Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914662 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Pokrajina <!-- *** Gornji dio *** --> | ime =Pokrajina Bilecik | izvorno_ime =Bilecik ili | drugo_ime = | kategorija = [[Turske pokrajine|pokrajina]] <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | simbol = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Turska | zastava_države = da <!-- *** Granice, objekti što pripadaju ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = | dio = | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = [[Bilecik]] <!-- *** Dimenzije *** --> | površina = 4307 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 225381 | stanovništvo_datum = 31. 12. 2010<ref>[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=8428&tb_id=1 Turski zavod za statistiku]</ref> | stanovništvo_gustoća = 52 <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = | datum = | vlada = | lider =| lider_vrsta = | partija_lidera = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = | utc_odstupanje = | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = | pozivni broj = 0228 | kod = | kod_vrsta = <!-- *** Slobodni polji *** --> | prazno = | prazno_vrsta = | prazno1 = | prazno1_vrsta = <!-- *** Karta *** --> | karta = Bilecik_in_Turkey.svg <!-- *** Webb stranice *** --> | web_stranica = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Pokrajina Bilecik''' ([[Turski jezik|tur.]]: ''Bilecik ili'') je [[Turske pokrajine|pokrajina]] koja se nalazi u sjeverozapadnom dijelu [[Turska|Turske]]. Najveći dio pokrajine leži u geografskoj regiji [[Marmara]], istočni dijelovi distrikta Gölpazarı i Söğüt kao i distrikti İnhisar i Yenipazar se nalaze u [[Crnomorska regija|Crnomorskoj regiji]] a ostatak pokrajine tj. manji dijelovi distrikta Bozüyük i Söğüt leže u regiji [[Centralna Anadolija]]. Prostire se na 4.307&nbsp;km² a dom je za 225.381 stanovnika. Glavni grad je [[Bilecik]] po kojem Pokrajina i nosi naziv. == Historija == Područje današnje pokrajine je bilo naseljeno već od 3000. godine p. n. e. a tokom svoje historije bilo je dio teritorije pod kontrolom nekoliko značajnih civilizacija što su: [[Hetiti]] (1400. - 1200. p. n. e.), [[Frigijci]] (1200. - 676. p. n. e.), Lidijci (595. - 546. p. n. e.), [[Perzijanci]] (546. - 334. p. n. e.), [[Rimljani]] (74. - 395.) i Bizantijci (od 395. do kraja 13. vijeka, sa dva kratka prekida kada je područje bilo pod vlašću Omejidskog halifata). U provinciji se nalazi i grad Söğüt, osnovan 1299. godine od strane [[Osmanlijsko carstvo|Osmanlijskog carstva]] a koji je izvor važnih arheoloških i kulturni artefakata. == Distrikti == Pokrajina se sastoji od 8 distrikta a to su: * Bilecik * Bozüyük * Gölpazarı * İnhisar * Osmaneli * Pazaryeri * Söğüt * Yenipazar == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.bilecik.gov.tr/ Službena straniva guverneta pokrajine] {{pokrajine u Turskoj}} [[Kategorija:Pokrajina Bilecik|*]] [[Kategorija:Pokrajine u Turskoj]] otp8vc6ezsde46ccc4ieohvkev854o8 0 27540 3914857 3903835 2026-07-26T17:24:52Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914857 wikitext text/x-wiki '''Prstenovi Moći''' su [[Magija (Srednja zemlja)|magični]] artefakti u [[J. R. R. Tolkien]]ovom legendarijumu, a najistaknutiji su u njegovom romanu visoke fantastike ''[[Gospodar prstenova]]''. Jedinstveni prsten se prvi put pojavio kao zaplet, magični prsten u Tolkienovom dječjem fantastičnom romanu [[Hobit (roman)|''Hobit'']]. Tolkien mu je kasnije dao pozadinsku priču i mnogo veću moć: dodao je devetnaest drugih Velikih prstenova koji su također davali moći poput nevidljivosti, a koje je ''Jedinstveni prsten'' mogao kontrolisati. To su bila Tri Prstena [[Vilenjaci (Srednja zemlja)|Vilenjaka]], Sedam Prstenova za [[Patuljci (Gospodar prstenova)|Patuljke]] i Devet za [[Ljudi (Gospodar prstenova)|Ljude]]. Naveo je da postoji i mnogo manjih prstenova s ​​manjim moćima. Ključni element priče u ''Gospodaru prstenova'' je zarazna moć ''Jednog Prstena'', koji je tajno napravio Mračni Gospodar [[Spisak likova iz Srednje zemlje#Sauron|Sauron]]; Devet Prstenova porobljava svoje nosioce kao [[Nazgûli|Nazgule]] (Prstenaste Utvare), Sauronove najsmrtonosnije sluge. Predloženi izvori inspiracije za Prstenove Moći kreću se od germanske legende s prstenom [[Andvaranaut]] i na kraju [[Richard Wagner|Wagnerovog]] ''[[Der Ring des Nibelungen]]'', do bajki poput [[Snjeguljica i sedam patuljaka|Snjeguljice]], koja prikazuje i čarobni prsten i sedam patuljaka. Jedno iskustvo koje je možda bilo presudno bio je Tolkienov profesionalni rad na latinskom natpisu u hramu [[Nodens]]a, boga-heroja povezanog s irskim junakom [[Nuad Airgetlám|Nuadom Airgetlámom]]. Nodensov epitet je "Srebrna-Ruka"; na Tolkienovom vilenjačkom to bi bilo "Celebrimbor", ime vilenjačkog kovača koji je napravio Prstenove Moći. Natpis je sadržavao kletvu na prstenu, a mjesto se zvalo Patuljkovo Brdo. Prstenovi Moći opisani su kao simbol načina na koji se moć sukobljava s moralnim ponašanjem; Tolkien istražuje način na koji različiti likovi, od skromnog vrtlara [[Spisak likova iz Srednje zemlje#Sam Gamgee|Sama Gamgeeja]] do moćne vilenjačke vladarice [[Spisak likova iz Srednje zemlje#Galadriel|Galadriel]], ponosnog ratnika [[Spisak likova iz Srednje zemlje#Boromir|Boromira]] do čudovišta ovisnog o Prstenu [[Spisak likova iz Srednje zemlje#Gollum|Golluma]], komuniciraju s Jednim Prstenom. Tolkien je izjavio da je Gospodar prstenova ispitivanje "polaganja moći u vanjske objekte".{{sfn|Bassham|Bronson|2013|pp=23–25}} Prsten je vjerovatno napravljen od čistog zlata, ali zbog količine moći u sebi, nemoguće ga je uništiti. Jedini način da se uništi je baciti ga u vatru Klete gore, odakle je i napravljen. Nije imao nikakve dragulje, ali se mogao prepoznati malim testom: kada bi se zagrijao, na njemu su se pojavljivala slova, pisana u Crnom govoru [[Mordor]]a: {{Citat|''Ash nazg durbatulûk, ash nazg gimbatul,'' ''ash nazg thrakatulûk, agh burzum-ishi krimpatul.''}} == Opis == {{Quote box |title = Stihovi o prstenu |quote = <poem> ''Tri Prstena za prste Kraljeva vilin-vrste pod nebesima što sjaju,'' ''Sedam za vladare Patuljaka u dvoru njihovom kamnom,'' ''Devet za Smrtne Ljude koje smrt čeka na kraju,'' ''Jedan za Mračnog Gospodara na njegovom prijestolu tamnom;'' ''U Zemlji Mordor gdje Sjenke traju.'' ''Jedan Prsten da svima gospodari, jedan za svima seže,'' ''Jedan Prsten da sve okupi i u tami ih sveže;'' </poem> |author = — [[J. R. R. Tolkien]] |source = ''[[Gospodar prstenova]]'', [[Epigraf (književnost)|Epigraf]] }} Kako je Saruman primijetio (a Gandalf citirao), svaki od Velikih Prstenova Moći, za razliku od manjih prstenova, bio je ukrašen svojim "pravim draguljem", osim Jednog Prstena, koji nije bio ukrašen.<ref name="Council of Elrond" group=T>{{harvnb|Tolkien|1954a|loc=book 2, ch. 2 "[[The Council of Elrond]]"}}</ref> === Jedinstveni prsten === Za razliku od ostalih Velikih Prstenova, Jedinstveni prsten je stvoren kao neukrašena zlatna traka sličnog izgleda kao manji prstenovi, iako je nosio Sauronovu bajalicu, Prstenov stih, u Crnom Govoru; postajao je vidljiv samo kada se zagrije, bilo vatrom ili Sauronovom rukom.<ref name="Shadow of the Past" group=T>{{harvnb|Tolkien|1954a|loc=book 1, ch. 2 "[[The Shadow of the Past]]"}}</ref> Kako su ostali prstenovi napravljeni pod Sauronovim utjecajem, moć svih prstenova ovisila je o opstanku Jedinstvenog prstena.{{sfn|Drout|2006|p=573}}<ref name="Grey Havens" group=T>{{harvnb|Tolkien|1955|loc=book 6, ch. 9 "The Grey Havens"}}</ref> Da bi napravio Jedinstveni prsten, Sauron je morao u njega uložiti gotovo svu svoju moć - kada se nosio, povećavao je njegovu moć; kada se ne bi nosio, ostajao je u skladu s njim osim ako ga neko drugi ne bi zgrabio i preuzeo kontrolu nad njim.<ref name="Letter 131" group=T>{{harvnb|Carpenter|2023|loc=Letter #131 to [[Milton Waldman]], late 1951 }}</ref> Potencijalni vlasnik mogao bi, ako je dovoljno jak, svrgnuti Saurona i uzurpirati njegovo mjesto; ali oni bi postali zli kao i on.<ref name="Letter 131" group=T/> Kako je Jedinstveni stvoren u vatrama [[Planina propasti|Planine propasti]], mogao je biti uništen samo tamo.<ref name="Council of Elrond" group=T/> Sauron, budući zao, nikada nije zamišljao da bi iko mogao pokušati uništiti Jedinstveni prsten, jer je zamišljao da će svako ko ga nosi biti njime iskvaren.<ref name="Letter 131" group=T/> === Tri prstena === Nazvana po tri elementa: vatri, vodi i zraku, Tri prstena su bila posljednja koja su napravljena prije Sauronovog samostalnog stvaranja Jedinstvenog prstena. Iako je Celebrimbor sam iskovao Tri prstena u ''[[Eregion]]u'', oni su oblikovani Sauronovom vještinom i bili su vezani za Jedinstveni prsten.<ref name="History of Galadriel and Celeborn" group=T>{{harvnb|Tolkien|1980|loc="The History of Galadriel and Celeborn"}}</ref> Tek nakon Sauronovog poraza, kada mu je Jedinstveni prsten odsječen s prsta na kraju ''[[Drugo doba (Gospodar prstenova)|Drugog doba]]'', Vilenjaci su počeli aktivno koristiti Tri prstena kako bi spriječili propadanje koje je donijelo vrijeme. Čak i tada, prstenovi su se mogli nositi a da ne budu viđeni.<ref name="Rings of Power and the Third Age" group=T>{{harvnb|Tolkien|1977|loc="Of the Rings of Power and the Third Age"|p=298}}</ref> Nakon Jedinstvenog prstena, oni su najmoćniji od dvadeset Prstenova moći.<ref group=T>{{harvnb|Tolkien|1977|loc="Of the Rings of Power and the Third Age"</ref> To su: * Narya (Prsten Vatre, Crveni Prsten), izvedeno iz jezika [[Quenya]] nár, "vatra",<ref group=T>{{harvp|Tolkien|1987|loc=entry "nar"}}</ref> bio je optočen rubinom. Njegov metal nije naveden. Davao je svom vlasniku otpornost na umor vremena i izazivao nadu i hrabrost kod drugih. Njegov posljednji nosilac bio je čarobnjak [[Spisak likova iz Srednje zemlje#Gandalf|Gandalf]], koji ga je primio od Círdana u Sivim lukama tokom [[Treće doba (Gospodar prstenova)|Trećeg doba]].<ref name="Three Rings 1" group=T>{{harvnb|Tolkien|1980|loc="The History of Galadriel and Celeborn"}}</ref> * Nenya (Prsten Vode, Bijeli Prsten, Prsten Adamanta), od ''Quenya'' nén, "voda",<ref group=T>{{harvp|Tolkien|1987|loc=entry "nen"}}</ref> bio je napravljen od mitrila i ukrašen "svjetlucavim bijelim kamenom". Galadriel ga je koristila za zaštitu i očuvanje kraljevstva [[Lotlorijen]]a.<ref name="Rings of Power and the Third Age" group=T/> "Adamant" znači i vrstu kamena, obično dijamant, i "tvrdoglavo odlučan", opis koji podjednako dobro odgovara kvaliteti Galadrielinog otpora Sauronu.{{sfn|Hammond|Scull|2005|p=324}} * Vilya (Prsten Zraka, Plavi Prsten), od ''Quenya'' vilya, "zrak",<ref group=T>{{harvp|Tolkien|1955|loc="Writing", "The Fëanorian Letters"}}</ref> bio je najmoćniji od Tri prstena. Bio je napravljen od zlata i ukrašen safirom. [[Spisak likova iz Srednje zemlje#Elrond|Elrond]] je naslijedio Vilyu od Gil-galada i koristio je za zaštitu [[Rivendel]]a.<ref name="Rings of Power and the Third Age" group=T/> === Sedam prstenova === Sauron je povratio Sedam prstenova iz informacija koje je dao Celebrimbor i dao ih vođama sedam rodova Patuljaka: Durinovom Narodu (Dugobradi), Vatrenobradim, Širokonosim, Željeznim Šakama, Ukočenim Bradama, Crnokosim i Kamenonogim,{{sfn|Strachan|Moseley|2017|p=62}} iako predanje Durinovog naroda tvrdi da je Durin dobio svoj prsten od Vilenjačkih kovača.<ref group=T>{{harvnb|Tolkien|1955|loc=Appendix A: III. "Durin's Folk"}}</ref><ref name="History of Galadriel and Celeborn" group=T/> Tokom godina, Sauron je uspio povratiti samo tri od Sedam prstenova od Patuljaka. Posljednji od tri je oduzet od Thráina II tokom njegovog zatočeništva u [[Dol Guldur]]u. Gandalf prepričava Frodu da su preostala četiri progutali zmajevi.<ref name="Shadow of the Past" group=T/> Prije izbijanja [[Rat za prsten|Rata za prsten]], Sauronov izaslanik pokušao je podmititi Daina II Željeznonogog od Usamljene Planine s tri preživjela prstena i izgubljenim kraljevstvom [[Morija|Morije]] u zamjenu za informacije koje bi dovele do povratka Jedinstvenog prstena, ali Dain je odbio.<ref name="Council of Elrond" group=T/> === Devet prstenova === Sauron je dao Devet prstenova moći vođama Ljudi, koji su postali "moćni u svoje vrijeme, kraljevi, čarobnjaci i ratnici od davnina". Dobili su beskrajne životne vijekove i sposobnost da vide stvari u svjetovima nevidljivim smrtnim Ljudima.<ref name="Rings of Power and the Third Age" group=T/> Jedan po jedan, Ljudi su padali pod vlast Jednog prstena; do kraja Drugog doba, svih devet su postali nevidljive prstenaste prikaze - [[Nazgûli]], Sauronove najstrašnije sluge. Posebno su mu pomogli da pronađe Jedan prsten, koji ih je snažno privukao.<ref group=T>{{harvnb|Tolkien|1955|loc=Appendix B "The Tale of Years"}}</ref> == Reference == === Primarne reference === {{refspisak|group=T|26em}} === Sekundarne reference === {{refspisak|26em}} === Izvori === {{refbegin|26em}} <!--A--> * {{cite journal |last=Aldrich |first=Kevin |title=The Sense of Time in J.R.R. Tolkien's 'The Lord of the Rings' |journal=[[Mythlore]] |date=1988 |volume=15 |issue=1 |location=article 1 |url=https://dc.swosu.edu/mythlore/vol15/iss1/1}} * {{cite encyclopedia |last=Anger |first=Don N. |editor-last=Drout |editor-first=Michael D. C. |editor-link=Michael D. C. Drout |title=Report on the Excavation of the Prehistoric, Roman and Post-Roman Site in Lydney Park, Gloucestershire |encyclopedia=[[The J. R. R. Tolkien Encyclopedia]] |year=2013 |orig-year=2007 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-86511-1 |pages=563–564}} * {{cite journal |last1=Armstrong |first1=Helen |title=And Have an Eye to That Dwarf |journal=[[Amon Hen (journal)|Amon Hen]]: The Bulletin of the Tolkien Society |date=maj 1997 |issue=145 |pages=13–14}} * {{cite journal |last=Arvidsson |first=Stefan |year=2010 |title=Greed and the Nature of Evil: Tolkien versus Wagner |journal=Journal of Religion and Popular Culture |volume=22 |issue=2 |at=article 7 |doi=10.3138/jrpc.22.2.007 |url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:349219/FULLTEXT01.pdf<!--full text, not redundant to DOI-->}} * {{cite book |last=Asimov |first=Isaac |author-link=Isaac Asimov |title=[[Magic (Asimov book)|Magic: The Final Fantasy Collection]] |date=1996 |publisher=[[HarperCollins|Harper Prism]] |location=New York |isbn=0-061-05205-1 }} * {{cite journal |last=Auden |first=W. H. |author-link=W. H. Auden |title=Good and Evil in 'The Lord of the Rings' |journal=Tolkien Journal |volume=3 |issue=1 |year=1967 |pages=5–8 |jstor=26807102 }} <!--B--> * {{cite book |last1=Bassham |first1=Gregory |last2=Bronson |first2=Eric |title=The Lord of the Rings and Philosophy: One Book to Rule Them All |date=2013 |publisher=[[Open Court Publishing Company|Open Court]] |location=Chicago |isbn=978-0-812-69806-0 }} * {{cite web |last=Beck |first=Kellen |title=There's a new ring of power in Tolkien's 'Lord of the Rings' universe |url=https://mashable.com/2017/06/08/shadow-of-mordor-story-trailer/ |website=[[Mashable]] |access-date=2. 12. 2019 |date=9. 6. 2017}} * {{cite book |last=Bowers |first=John M. |title=Tolkien's Lost Chaucer |url=https://books.google.com/books?id=eGOtDwAAQBAJ&pg=PA132 |date=2019 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-884267-5}} * {{cite book |last=Brin |first=David |title=Through Stranger Eyes: Reviews, Introductions, Tributes & Iconoclastic Essays |year=2008 |publisher=Nimble Books |isbn=978-1-934840-39-9}} <!--C--> * {{ME-ref|Letters}} <!--Carpenter--> * {{cite web |title=Gollum and Bilbo Meet in New Clip From The Hobbit |url=https://www.comingsoon.net/movies/news/97991-gollum-and-bilbo-meet-in-new-clip-from-the-hobbit |publisher=[[CraveOnline]] |access-date=2. 12. 2019 |date=12. 12. 2012 |ref={{harvid|CraveOnline|2012}} }} <!--D--> * {{cite journal |last=De Armas |first=Frederick A. |title=Gyges' Ring: Invisibility in Plato, Tolkien and Lope de Vega |journal=[[Journal of the Fantastic in the Arts]] |date=1994 |volume=3 |issue=3/4 |pages=120–138 |jstor=43308203}} * {{cite encyclopedia |last=Dickerson |first=Matthew |author-link=Matthew Dickerson |editor-last=Drout |editor-first=Michael D. C. |editor-link=Michael D. C. Drout |title=Elves: Kindreds and Migrations |encyclopedia=[[J. R. R. Tolkien Encyclopedia]] |year=2013 |orig-year=2007 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-86511-1 |pages=152–154}} * {{cite book |last=Drout |first=Michael |editor1-first=Michael D.C |editor1-last=Drout |author-link=Michael Drout |title=J.R.R. Tolkien Encyclopedia: Scholarship and Critical Assessment |title-link=J.R.R. Tolkien Encyclopedia |date=2006 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon |isbn=1-135-88034-4|doi=10.4324/9780203961513}} <!--E--> * {{cite web |last=Elvy |first=Craig |title=Lord Of The Rings: What Happened To The OTHER Rings Of Power |url=https://screenrant.com/lord-rings-power-elves-dwarves-men-what-happened/ |website=[[Screen Rant]] |access-date=2. 12. 2019 |date=8. 11. 2019}} <!--F--> * {{cite journal |last=Fisher |first=Jason |author-link=Jason Fisher |title=Three Rings for—Whom Exactly? And Why?: Justifying the Disposition of the Three Elven Rings |journal=[[Tolkien Studies]] |date=2008 |volume=5 |pages=99–108 |doi=10.1353/tks.0.0015 |s2cid=171012566 |url=https://muse.jhu.edu/article/239841/summary|url-access=subscription }} <!--G--> * {{cite web |last=Gilkeson |first=Austin |url=https://www.tor.com/2018/11/13/ralph-bakshis-the-lord-of-the-rings-brought-tolkien-from-the-counterculture-to-the-big-screen/ |title=Ralph Bakshi's ''The Lord of the Rings'' Brought Tolkien from the Counterculture to the Big Screen |work=[[Tor.com]] |publisher=[[Tor Books]] |date=13. 11. 2018 |access-date=3. 3. 2019}} * {{cite web |last=Grundhauser |first=Eric |url=https://www.atlasobscura.com/articles/tolkien-cs-lewis-disney-snow-white-narnia-hobbit-dwarves |title=The Movie Date That Solidified J.R.R. Tolkien's Dislike of Walt Disney|date=25. 4. 2017 |publisher=[[Atlas Obscura]]|access-date=31. 3. 2021}} <!--H--> * {{cite book |last1=Hammond |first1=Wayne G. |author1-link=Wayne G. Hammond |last2=Scull |first2=Christina |author2-link=Christina Scull |title=[[J. R. R. Tolkien: Artist and Illustrator]] |publisher=[[HarperCollins]] |publication-place=London |date=1995 |isbn=978-0-261-10322-1}} * {{cite book |last1=Hammond |first1=Wayne G. |author1-link=Wayne G. Hammond |last2=Scull |first2=Christina |author2-link=Christina Scull |title=The Lord of the Rings: A Reader's Companion |title-link=The Lord of the Rings: A Reader's Companion |publisher=[[HarperCollins]] | year=2005 |isbn=978-0-00-720907-1 }} * {{cite journal |last1=Hood |first1=Gwyneth |title=Nature and Technology: Angelic and Sacrificial Strategies in Tolkien's 'The Lord of the Rings' |journal=[[Mythlore]] |date=1993 |volume=19 |issue=4 |location=article 2 |url=https://dc.swosu.edu/mythlore/vol19/iss4/2}} <!--K--> * {{cite web |last=Kain |first=Erik |title=New Ring Of Power Probably A Bad Idea In 'Middle-earth: Shadow of War' |url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2017/02/27/new-ring-of-power-probably-a-bad-idea-in-middle-earth-shadow-of-war/#5c2405bf3b4a |website=[[Forbes]] |access-date=2. 12. 2019 |date=27. 2. 2017}} * {{cite book |last=Katz |first=Eric |title=The Lord of the Rings and Philosophy: One Book to Rule Them All |publisher=Open Court |year=2003 |isbn=978-0-8126-9545-8 |editor-last=Bassham |editor-first=Gregory |pages=5–20 |chapter=The Rings of Tolkien and Plato: Lessons in Power, Choice, and Morality |oclc=863158193 |editor-last2=Bronson |editor-first2=Eric |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Dw-NAgAAQBAJ&pg=PA5}} * {{cite web |last=Köberl |first=Johann |url=http://wwwu.uni-klu.ac.at/jkoeberl/Courses/Tolkien/l_04_genesis.pdf |title=The Lord of the Rings: Genesis |archive-url= https://web.archive.org/web/20080227101341/http://wwwu.uni-klu.ac.at/jkoeberl/Courses/Tolkien/l_04_genesis.pdf |access-date=14. 6. 2006 |archive-date=27. 2. 2008 |ref=Köberl 2006}} * {{cite book |last=Lyons |first=Mathew |title=There and Back Again: In the Footsteps of J. R. R. Tolkien |url=https://archive.org/details/therebackagainin0000lyon |date=2004 |publisher=[[Cadogan Guides]] |location=London |isbn=978-1-8601-1139-6}} <!--N--> * {{cite book |last=Neubauer |first=Lukasz |title=Less Consciously at First but More Consciously in the Revision: Plato's Ring as a Putative Source of Inspiration for Tolkien's Ring of Power |year=2021 |pages=217–246}} in {{harvnb|Williams|2021}} * {{cite web |last=Nuwer |first=Rachel |author-link=Rachel Nuwer |title=The Tolkien Nerd's Guide to "The Hobbit: The Battle of the Five Armies" |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/tolkien-nerds-guide-hobbit-battle-five-armies-180953681/ |publisher=[[Smithsonian Institution]] |access-date=2. 12. 2019 |date=19. 12. 2014}} * {{cite web |last=Otterson |first=Joe |url=https://variety.com/2022/tv/news/lord-of-the-rings-rings-of-power-amazon-series-1235156784/ |title='Lord of the Rings' Amazon Series Reveals Full Title in New Video |date=19. 1. 2022 |website=Variety}} <!--P--> * {{cite web |last=Pak |first=Jaron |title=The most powerful elves in Peter Jackson's Lord of the Rings |url=https://www.looper.com/159684/the-most-powerful-elves-in-peter-jacksons-lord-of-the-rings/ |website=Looper.com |date=24. 7. 2019 |access-date=2. 12. 2019}} * {{cite journal |last1=Pettit |first1=Edward |title=J.R.R. Tolkien's use of an Old English charm |journal=Mallorn |date=2002 |issue=40 |pages=39–44 |url=https://journals.tolkiensociety.org/mallorn/article/download/132/126}} * {{cite journal |last=Rawls |first=Melanie |year=1984 |title=The Rings of Power |journal=[[Mythlore]] |volume=11 |issue=2 |at=Article 5 |url=https://dc.swosu.edu/mythlore/vol11/iss2/5}} * {{cite news |last=Rérolle |first=Raphaëlle |url=http://www.worldcrunch.com/culture-society/my-father-039-s-quot-eviscerated-quot-work-son-of-hobbit-scribe-j.r.r.-tolkien-finally-speaks-out/hobbit-silmarillion-lord-of-rings/c3s10299/ |title=My Father's 'Eviscerated' Work – Son Of Hobbit Scribe J.R.R. Tolkien Finally Speaks Out |work=[[Le Monde]]/Worldcrunch |date=5. 12. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210205838/http://www.worldcrunch.com/culture-society/my-father-039-s-quot-eviscerated-quot-work-son-of-hobbit-scribe-j.r.r.-tolkien-finally-speaks-out/hobbit-silmarillion-lord-of-rings/c3s10299/ |archive-date=10. 2. 2013 |url-status=dead |ref=Rérolle 2012}} * {{cite book |last=Simek |first=Rudolf |author-link=Rudolf Simek |title=Mittelerde: Tolkien und die germanische Mythologie |trans-title=Middle-earth: Tolkien and the Germanic Mythology |language=de |publisher=[[C. H. Beck]] |year=2005 |isbn=978-3406528378}} * {{cite book |last1=Strachan |first1=Jackie |last2=Moseley |first2=Jane |title=The Order of Things: How hierarchies help us make sense of the world |date=2017 |publisher=[[Hachette (publisher)|Hachette]] |location=United Kingdom |isbn=978-1-472-13991-7}} <!--T--> * {{cite web |title=Interview: December 16, 2005 |url=https://www.bookreporter.com/authors/alan-lee/news/interview-121605 |publisher=The Book Report, Inc. |access-date=2. 12. 2019 |date=16. 12. 2005 |ref={{harvid|The Book Report|2005}} }} * {{cite book |last=Tolkien |first=J. R. R. |author-link=J. R. R. Tolkien |year=1932 |chapter='The Name Nodens', Appendix to 'Report on the excavation of the prehistoric, Roman and post-Roman site in [[Lydney Park]], Gloucestershire' |title=''Reports of the Research Committee of the Society of Antiquaries of London''}} also in ''[[Tolkien Studies|Tolkien Studies: An Annual Scholarly Review]]'', Vol. 4, 2007. * {{cite web |title=The Hobbit: The Desolation of Smaug Extended Edition Scene Guide |url=https://www.theonering.net/torwp/2014/10/21/93175-the-hobbit-the-desolation-of-smaug-extended-edition-scene-guide/3/ |publisher=[[TheOneRing.net]] |access-date=2. 12. 2019 |date=21. 10. 2014 |ref={{harvid|TheOneRing.net|2014}} }} <!--W--> * {{cite web |last=White |first=Jeannette |title=Are Lord of the Rings and Disney's Snow White Part of the Same Universe? |date=20. 2. 2021 |publisher=[[Comic Book Resources|CBR]] |url=https://www.cbr.com/lotr-snow-white-same-universe/ |access-date=31. 3. 2021}} * {{cite book |editor-last=Williams |editor-first=Hamish |editor-link=Hamish Williams |title=Tolkien and the Classical World |title-link=Tolkien and the Classical World (book) |publication-place=Zurich |publisher=[[Walking Tree Publishers]] |date=2021 |isbn=978-3-905703-45-0 |oclc=1237352408 }} {{refend}} {{Gospodar prstenova}} [[Kategorija:Srednja zemlja]] 6mh197ki0p20wc9sjcn67b0rh4vmyt6 0 28048 3914836 3903490 2026-07-26T17:20:14Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914836 wikitext text/x-wiki [[slika:Pacific Ring of Fire.png|mini|300p|desno|Pacifički vatreni prsten]] '''Pacifički vatreni prsten''', koga zovu i '''Pacifički vatreni pojas''' a najpoznatiji je pod [[engleski jezik|engleskim]] imenom '''Ring of Fire''',<ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/plate-tectonics-ring-fire|title=Plate Tectonics and the Ring of Fire|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=4. 9. 2025}}</ref> jeste imaginarni "pojas" [[vulkan]]a koji okružuje [[Tihi okean]]. Tu se nalazi 40% svih aktivnih vulkana koji su uz to, kao [[stratovulkan]]i ili [[sivi vulkan]]i, imaju ogromnu eksplozivnu snagu.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/ring-fire/|title=Ring of Fire|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=21. 2. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/faqs/what-ring-fire|title=What is the "Ring of Fire"? {{!}} U.S. Geological Survey|date=30. 11. 2016|website=www.usgs.gov|language=en|access-date=21. 2. 2025}}</ref> Oko ruba Tihog okeana smješten je lanac vulkana i mjesta koja su najsklonija [[Zemljotres|seizmičkim aktivnostima]]. Ovaj pojas čini 75% aktivnih vulkana na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] i tamo se događa oko 90% svih zemljotresa. Nema potpuno kružni oblik, podsjeća na potkovicu obima 40 000&nbsp;km. Niz od 452 vulkana proteže se od južnog vrha [[Južna Amerika|Južne Amerike]], uzduž obale [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], preko [[Beringov prolaz|Beringovog moreuza]], te kroz [[Japan]] i do [[Novi Zeland|Novog Zelanda]]. Nekoliko aktivnih i uspavanih vulkana na [[Antarktik]]u, međutim, "zatvara" prsten. Uzrok nastanka ovog, geološki najaktivnijeg područja na planeti su upravo pomijeranja tektonskih ploča koje se, kao komadi slagalice uklapaju jedna uz drugu. Plašt, odnosno sloj čvrste, rastopljene stijene se nalazi na vrhu pokretnih ploča koje nisu učvršćene.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/plate-tectonics-ring-fire/|title=Plate Tectonics and the Ring of Fire|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=21. 2. 2025}}</ref> Pacifički vatreni prsten se najvećim dijelom sastoji od niza [[ostrvski luk|otočnih lukova]] kao što su [[Aleuti]], [[Kurili]] ili [[japan]]ska [[Ryūkyū ostrva]]. Samo na nekoliko zapadnopacifičkih otočnih lukova otpada 45% svih vulkana na [[Zemlja|svijetu]]. Taj pojas živih vulkanskih aktivnosti obuhvata gotovo cijelu [[pacifička tektonska ploča|pacifičku tektonsku ploču]]. Duž njenih rubova uslijed [[Geotektonika|tektonike ploča]] dolazi do [[subdukcija|subdukcije]] koje stvaraju slaba područja u [[litosfera|litosferi]] koja pogoduju izlasku tekuće [[magma|magme]]. [[Datoteka:Vertical_eruption_at_Pinatubo%2C_1991.jpg|mini|lijevo|180px|Erupcija vulkana Pinatubo, 1991.]] == Geografski položaj == Među geolozima postoji određeni konsenzus o većini regija koje spadaju u Vatreni pojas Pacifika. Međutim, postoji nekolicina regija o kojima nije postignut univerzalni dogovor. [[Indonezija]] se nalazi na samom presjeku Vatrenog i Alpskog pojasa, koji je ustvari vrlo dugačka vulkanska i seizmička zona na Zemlji povezana sa [[Subdukcija|subdukcijom.]] Poznata je još kao Alpsko-himalajski lanac. On se proteže u pravcu istok-zapad kroz južnu Aziju i [[Južna Evropa|Južnu Evropu]].<ref>{{Cite news|last=Chavez|first=Nicole|title=Why Indonesia has so many earthquakes|url=https://www.cnn.com/2018/09/29/asia/earthquakes-indonesia-explainer/index.html|publisher=CNN|date=29. 9. 2018}}</ref><ref name="Decker&Decker_1991" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/faq/categories/9831/3342|title=Where do earthquakes occur?|date=13. 5. 2013|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20140805134145/http://www.usgs.gov/faq/categories/9831/3342|archive-date=5. 8. 2014|access-date=13. 6. 2013}}</ref> Neki geolozi uključuju cijelu Indoneziju u Vatreni pojas,<ref name="Schmincke_2004">{{Cite book|last=Schmincke|first=Hans-Ulrich|title=Volcanism|date=2004|isbn=978-3-540-43650-8|pages=55, 114|doi=10.1007/978-3-642-18952-4}}</ref> dok drugi isključuju njena zapadna ostrva.<ref name="Decker&Decker_1991">{{Cite book|last=Decker|first=R.W.|title=Mountains of Fire: The Nature of Volcanoes|url=https://archive.org/details/mountainsoffiren0000deck|last2=Decker|first2=B.B.|publisher=Cambridge University Press|year=1991|isbn=978-0-521-32176-1|page=[https://archive.org/details/mountainsoffiren0000deck/page/23 23]}}</ref><ref name="Macdonald_1972">{{Cite book|last=Macdonald|first=G.A.|title=Volcanoes|url=https://archive.org/details/volcanoes00gord|publisher=Prentice-Hall|year=1972|isbn=978-0-13-942219-5|location=Englewood Cliffs, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/volcanoes00gord/page/344 344]–345}}</ref><ref name="Frances_Oppenheimer_2004">{{Cite book|last=Francis|first=P.|title=Volcanoes|url=https://archive.org/details/volcanoes0000fran|last2=Oppenheimer|first2=C.|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-925469-9|edition=2nd|publication-place=Oxford|pages=[https://archive.org/details/volcanoes0000fran/page/18 18]–22}}</ref><ref name="Francis_1993">{{Cite book|last=Francis|first=Peter|title=Volcanoes: A Planetary Perspective|date=1993|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-854452-4|pages=18–22}}</ref> Često se smatra da su Antarktički poluotok i [[Južni Shetland|Južni Šetlandski otoci]] u sklopu Vatrenog prstena,<ref name="Hickson&Edwards2001">{{Cite book|last=Hickson|first=C J|title=A synthesis of geological hazards in Canada|last2=Edwards|first2=B R|date=2001|publisher=Natural Resources Canada|isbn=978-0-660-18316-9|editor-last=Brooks|editor-first=G R|series=Geological Survey of Canada, Bulletin 548|pages=145–181|chapter=Volcanoes and volcanic hazards|doi=10.4095/212217|oclc=1032874834}}</ref> Ostatak Antarktika je isključen jer [[Vulkanizam|vulkanizmi]] tamo nisu povezani sa subdukcijom.<ref name="SCARVolc">{{Cite web|url=https://www.scar.org/science/antvolc/home/|title=Antarctic Volcanism|publisher=Scientific Committee on Antarctic Research, [[Scott Polar Research Institute]]|access-date=28. 11. 2020}}</ref> Ovo tektonski aktivno područje ne prelazi preko južnog Tihog okeana, konkretno od [[Novi Zeland|Novog Zelanda]] do Antarktičkog poluostrva ili od Novog Zelanda do južnog vrha [[Južna Amerika|Južne Amerike]] jer su granice podmorskih ploča u ovom dijelu okeana (Pacifičko-antarktički greben, Istočnopacifičko uzvišenje i Čileanski greben) divergentne umjesto konvergentne.<ref name="USGSRingFireMap">{{Cite web|url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/fire.html|title=Ring of Fire Map|year=1999|website=This Dynamic Earth: the Story of Plate Tectonics|publisher=United States Geological Survey|access-date=31. 12. 2020}}</ref> === Kopnene površine === *  [[Antarktik]]a - [[Antarktičko poluostrvo]] - [[Južna Sendvička ostrva]] * Ande - Australska vulkanska zona - Južna Vulkanska zona - Središnja Vulkanska zona - Sjeverna Vulkanska zona * Srednjoamerički vulkanski luk - Transmeksički vulkanski pojas * [[Američki Kordiljeri|Sjevernoamerički Kordiljeri]] - Kaskadni vulkanski luk - Aleutski planinski lanac - Aleutska ostrva - Aleutski luk * [[Kamčatka|Poluostrvo Kamčatka]] * [[Kurilska ostrva]] * [[Japan]] * [[Ryūkyū|Rjukju ostrva]] * [[Tajvan]] * Filipinski mobilni pojas * [[Izu–Bonin–Marijanski luk]] - Izu ostrva - Bonin ostrva - [[Marijanska ostrva]] * Tanimbar i Kai ostrva * Bismarkov arhipelag * [[Vanuatu]] * [[Bougainville|ostrva Bougainville]] * Solomonova ostrva * [[Fidži]] * [[Tonga]] * [[Ostrva Kermadec]] Vulkani u središnjim dijelovima Pacifičkog bazena, naprimjer na [[Havaji|Havajskim ostrvima]], veoma su udaljeni od zona subdukcije <ref name="Tilling_etal_2010">{{Cite book|last=Tilling|first=R.I.|url=https://geology.com/usgs/hawaiian-hot-spot/|title=Eruptions of Hawaiian Volcanoes – Past, Present, and Future|last2=Heliker|first2=C.|last3=Swanson|first3=D.A.|publisher=United States Geological Survey|year=2010}}</ref> , te samim tim nisu dio Vatrenog prstena.<ref name="NOAA_2018">{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/volcanoes.html|title=Do volcanoes occur in the ocean?|date=25. 6. 2018|publisher=[[NOAA]]|access-date=28. 11. 2020}}</ref> == Također pogledajte == * [[Cunami]] * [[Potres i cunami u Sendaiju 2011|Potres i cunami u Sendaiju, Japan, 2011.]] * [[Vulkani na Kamčatki]] * [[Vulkanizam]] == Reference == {{Commonscat|Maps of the Pacific Ring of Fire}} {{refspisak}} [[Kategorija:Tektonika ploča]] [[Kategorija:Vulkanologija]] [[Kategorija:Geografska područja od seizmološkog interesa]] [[Kategorija:Geografija Okeanije]] [[Kategorija:Vulkani u Tihom okeanu]] [[Kategorija:Krajnje tačke na Zemlji]] [[Kategorija:Pacifički vatreni prsten]] by37r5z9n7bz0mpbeo2wk2ov93tvump 0 29182 3914576 3904503 2026-07-26T12:33:56Z WumpusBot 120674 /* Predsjednici */ razne ispravke 3914576 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = white | Boja2 = black | Ime kluba = Juventus FC | Puno ime = Juventus Football Club S.p.A. | Grb = Juventus FC - logo black (Italy, 2020).svg | veličina_grba = 120px | Nadimak = ''La Vecchia Signora'' ("stara dama")<ref name="Madama">Također ''Madama'' U [[pijemontski jezik|pijemontskom jeziku]].</ref><br />''I bianconeri'' (crno-bijeli)<br />''Le zebre'' ([[zebra|zebre]])<br />"Fidanzata d' Italia" ("Djevojka Italije") | Osnovan = {{Datum rođenja i godine|1897|11|1}}, kao Sport-Club Juventus. | Lokacija = [[Torino]], [[Italija]] | Federacija = [[FIGC|Italijanski nogometni savez]] | Konfederacija = [[UEFA]] | Liga = [[Serie A]] | Stadion = [[Juventus Arena|Allianz Stadium]] | Kapacitet = 41.507 | Vlasnik kluba = {{ZD|ITA}} [[Porodica Agnelli]] | Predsjednik kluba = {{ZD|ITA}} [[Gianluca Ferrero]] | Trener = {{ZD|ITA}} [[Luciano Spalletti]] | Uspjesi = 71 trofej | Nacionalni kupovi = [[Serie A]] '''×36''' <br/> [[Italijanski kup]] '''×15''' <br/> [[Italijanski superkup]] '''×9''' <br/> [[Serie B]] '''×1''' | Evropski kupovi = [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]] '''×2''' <br/> [[UEFA Evropska liga|Evropska liga]] '''×3''' <br/> [[UEFA Superkup|Superkup]] '''×2''' <br/> [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]] '''×1''' <br/> [[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]] '''×1''' <br/> [[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalni kup]] '''×2''' | Adresa = Corso Galileo Ferraris 32 <br/>10128 Torino | Prethodna sezona = 2025/26. | Plasman u prethodnoj sezoni = 6. mjesto | Webstranica = [http://www.juventus.com juventus.com] | Trenutna sezona = [[Datoteka:Soccerball_current_event.svg|20px]] [[Serie A 2023/2024.|2023/24.]] <!-- Domaći --> | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _juventus201920h | uzorak_dr1 = | uzorak_č1 =_juventusfc1920h | uzorak_š1 =_ger18h | lijeva ruka61 = 000000 | tijelo1 = FFFFFF | desna ruka1 = FFFFFF | šorc1 = 000000 | čarape1 = 000000 <!-- Gostujući --> | uzorak_lr2 = _juventusfc1920a | uzorak_t2 = _juventusfc1920a | uzorak_dr2 = _juventusfc1920a | uzorak_č2 = _juventusfc1920a | uzorak_š2 = _juventusfc1920a | lijeva ruka2 = E9E9E9 | tijelo2 = E9E9E9 | desna ruka2 = E9E9E9 | šorc2 = E43135 | čarape2 = E9E9E9 <!-- Treći --> | uzorak_lr3 =_juventusfc1920t | uzorak_t3 =_juventusfc1920t | uzorak_dr3 =_juventusfc1920t | uzorak_č3 =_juventusfc1920t | uzorak_š3 =_juventusfc1920t | lijeva ruka3 =0086CE | tijelo3 =0086CE | desna ruka3 =0086CE | šorc3 =0086CE | čarape3 =0086CE }} '''Juventus Football Club S.p.A''' ([[latinski jezik|lat.]] ''iuventus'' – mladost)<ref name=iuventus>Ime "Juventus" je riječ iz pijemontskog jezika, a potječe od latinske riječi ''iuventus'' (''mladost'').</ref>, najčešće samo '''Juventus''' ili '''Juve''', najtrofejniji je [[italija]]nski [[nogomet]]ni klub koji dolazi iz [[Torino|Torina]]. Osim jedne, sve sezone proveo je u najjačem razredu italijanskog [[nogomet]]a, [[Serie A]].<ref name="najjačem razredu italijanskog fudbala">Prvi stepen profesionalnog takmičenja u [[Italija|Italiji]], [[Serie A]].</ref> Juventus je najuspješniji klub u historiji nogometa u Italiji. Službeno, osvojio je 71 trofej, od toga 60 u svojoj državi, što je rekord, te 11 u svim evropskim takmičenjima. Rekorderi su po broju izgubljenih finala [[UEFA Kup šampiona|Kupa šampiona]] i [[UEFA Liga prvaka|Lige prvaka]], čak osam puta (rekorderi otkad se [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]] igra u ovom formatu sa šest izgubljenih finala). ''Stara dama''<ref name=dama>Popularni naziv za Juventus</ref> treći je najuspješniji klub u [[Evropa|Evropi]], a šesti u svijetu, s najviše priznatih međunarodnih titula od strane federacija svih kontinenata i same [[FIFA]]-e. Klub je prvi tim iz Italije i uopće cijele [[Južna Evropa|južne Evrope]] koji je osvojio [[Kup UEFA]], i to 1985. Jedini je tim na svijetu koji je osvojio sva službena međunarodna klupska takmičenja te jedini koji je uspio biti prvak u sva tri [[UEFA]]-ina glavna takmičenja. Nijedan drugi klub nije imao četiri godine zaredom svoje igrače kao dobitnike [[Zlatna lopta (nogomet)|Zlatne lopte]].<ref name=lopte>Nagrada za najboljeg igrača europe (fran. Ballon d'Or)</ref> U Italiji je klub sa daleko najviše navijača jer za njega navija više od polovine svih navijača u toj državi (12 miliona), dok ih širom Evrope ima oko 43 miliona. Širom svijeta (naročito na [[Daleki Istok|Dalekom Istoku]]) ukupno ima oko 170 miliona '''bianconera'''<ref name=Bianconera>Popularni naziv za Juventusove simpatizere.</ref>. Klub je osnivač i Asocijacije evropskih klubova te član grupe [[G-14]], koja okuplja najelitnije svjetske timove. Klub je u vlasništvu [[porodica Agnelli|porodice Agnelli]] još od 1920-ih. Formalno, vlasnik Juventusa je njihova kompanija, ''[[Exor (kompanija)|Exor]]''. == Historija == {{glavni|Historija Juventusa FC}} [[Datoteka:Sport-Club Juventus 1897-1898.jpg|mini|210px|desno|Orginalna postava Juventusa iz 1898.]] Klub je osnovan 1. novembra 1897. od strane grupe mladića u školi za književnost ''Massimimo D'Azeglio Lyceum'' u Torinu. Prvobitno je nosio naziv '''Sportski klub Juventus''', ali je 2 godine kasnije promijenjen u '''Juventus Football Club'''. 1900. godine pridružio se tadašnjem italijanskom nogometnom prvenstvu. 1905. osvojen je prvi ''scudetto''<ref name=Scudetto>Naziv trofeja za osvojenu [[Serie A]]</ref>, a iste godine klub mijenja boju u današnju crno-bijele. [[Datoteka:Edoardo Agnelli.jpg‎‎|mini|150px|lijevo|Edoardo Agnelli|Edoardo Agnelli, predsjednik Juventusa od 1923 do 1935]] Naredne godine dolazi do razdora unutar ekipe i stvaranja današnjeg [[Torino FC|Torina]] te tako i velikog rivalstva. [[Juventus]] je bio jako pogođen ovim te tako naredni trofej dolazi tek 1926. godine nakon što ranije klub preuzima tadašnji vlasnik [[Fiat|FIAT-a]], [[Porodica Agnelli|Edoardo Agnelli]]. Od 1930. do 1935. godine klub osvaja pet uzastopnih titula. U isto vrijeme prelazi se na Stadio Comunale<ref name=Comunale>Današnji [[Stadio Olimpico (Torino)|Stadio Olimpico]]</ref>. Glavni igrači reprezentacije [[Italija|Italije]] u osvajanju [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetskog prvenstva]] 1934. godine su došli upravo iz te generacije. Međutim, rana smrt [[Porodica Agnelli|Edoarda Agnellia]] dovodi do kraja zlatne ere i tako do [[II svjetski rat|II svjetskog rata]] ne uspijevaju povratiti dominaciju. U periodu od 1943. do 1945. [[Juventus]] je morao izbaciti iz imena '''Football Club''' zbog projekta tzv. ''italijaniziranja'' tadašnjeg [[fašizam|fašističkog]] režima u zemlji pa je tako klub je nosio ime '''Juventus Cisitalia'''. ''Cisitalia'' je bila kompanija tadašnjeg predsjednika Petra Dusia sa sjedištem u [[Torino|Torinu]] (u to vrijeme jedan od brendova FIAT-a). Pod novim predsjednikom [[Porodica Agnelli|Giovanni Agnellijem]] dodaju se još dva Scudetta (sezone 1949/50 i 1951/52). 1958. godine [[Omar Sivori]] postaje prvi igrač u historiji kluba koji dobija nagradu za [[Evropski fudbaler godine|Evropskog fudbalera godine]]. U sezoni 1959/60 prvi put se osvaja dupla kruna<ref name=kruna>Označava se kada je jedna ekipa u sezoni osvoji dva trofeja u svojoj zemlji, ili domaće prvenstvo i međunarodno takmičenje</ref>, pobjednika [[Serie A]] i [[Italijanskog kupa|Kupa Italije]]. Dugogodišnji kapiten [[Giampiero Boniperti]] se povlači i ostavlja rekord od 178 golova postignutih u [[Serie A]], koji će se tek oboriti za 49 godina<ref name=godina>31. oktobar 2010. godine - Del Piero najbolji strijelac Juventusa u Seriji A u historiji {{cite web|url=http://pallone.myblog.it/archive/2010/10/31/juve-del-piero-supera-boniperti-con-179-reti.html|title=Del Piero rekord|work=Juventus Football Club S.p.A official website|access-date=31. 10. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821115346/http://pallone.myblog.it/archive/2010/10/31/juve-del-piero-supera-boniperti-con-179-reti.html|archive-date=21. 8. 2011|url-status=dead}}</ref>. U ovoj dekadi [[Serie A]] je osvojena još samo jednom u sezoni 1966/67. Međutim, već početkom 70-tih godina [[Juventus]] učvršćuje poziciju najtrofejnijeg italijanskog kluba. 13. jula 1971. na mjesto predsjednika dolazi [[Giampiero Boniperti]] i odmah osvaja prvo titulu. Sa igračima poput [[Čestmír Vycpálek]]a, [[Roberto Bettega|Roberta Bettege]], [[Franco Causio|Franca Causia]], [[Jose Altafini]]ja i [[Gaetano Scirea|Gaetana Sciree]] liga se osvaja još pet puta do 1978. godine. Tih godina na trenersko mjesto dolazi [[Giovanni Trapattoni]]. Još veći uspjesi dolaze pod njegovom trenerskom palicom. U sezonama 1980/81, 1981/82 i 1983/84 dodaju se još tri Scudetta na konto. Juventus poslije ove druge titule u nizu stavlja i drugu zlatnu zvjezdicu na dres<ref name=dres>U Italiji se za svaku desetu titulu u ligi dodjeljuje zlatna zvjezdica</ref>. I danas je jedini klub u [[Italija|Italiji]] sa više od 20 titula. 1982. godine [[Paolo Rossi]] kao igrač [[Juventus]]a dobija nagradu za [[Zlatna lopta (nogomet)|Evropskog igrača godine]]. Naredne tri godine: [[1983]], [[1984]] i [[1985]] [[Zlatna lopta (nogomet)|Zlatnu loptu]] osvaja još jedan crno-bijeli; [[Michel Platini]]. [[Michel Platini|Platini]] je i [[Juventus]]u 1985. godine donio prvu titulu [[UEFA Liga Prvaka|Lige prvaka]], tadašnjeg [[UEFA Kup šampiona|Kupa šampiona]] pobjedom nad [[Liverpool]]om (1-0). Ipak, ta utakmica će ostati zapamćena po velikoj tragediji kada je na [[Haysel]]u poginulo 39 navijača [[Juventus]]a. Sa izuzetkom sezone 1985/86 i osvajanjem [[Serie A]] [[Juventus]] nije uspijevao doć do trofeja uslijed dominacije u domaćem i evropskom fudbalu [[S.S.C. Napoli|Napolija]] i onda [[Inter]]a i [[AC Milan|Milana]]. 1990. godine klub se seli na novoizgrađeni [[Delle Alpi]]. [[Datoteka:Marcello Lippi 2011.jpg|mini|220px|lijevo|Marcello Lippi|Marcello Lippi, trener Juventusa od 1994. do 1999. i 2001. do 2004. godine]] Pred sezonu 1994/95 u klub dolazi [[Marcello Lippi]]. Pod njegovim vodstvom [[Juventus]] ponovo osvaja titulu [[Serie A]] nakon devet sezona i gubi finale [[Kup UEFA|Kupa UEFA]]. Počinje razdoblje kada je [[Juventus]] bez premca bio najbolji klub u [[Evropa|Evropi]]. Ekipa 1996. osvaja titulu prvaka Evrope pobjedom nad [[Ajax Amsterdam|Ajaxom]]. Naredne dvije sezone u [[UEFA Liga prvaka|Ligi prvaka]] dolaze do finala ali u oba navrata gube od [[Borussia Dortmund|Borussie Dortmund]] i [[Real Madrid]]a. U sezoni 1998/99 [[Manchester United]] je bio bolji u polufinalu i prošao nakon nevjerovatnog dvomeča. Uz to je dodan i [[UEFA Superkup|Evropski Superkup]] 1996. godine te iste godine, tadašnji [[Toyota Kup]] (poput današnjeg Interkontinentalnog kupa). U istom periodu [[Serie A]] je osvojena dva puta. Nakon povratka [[Marcello Lippi|Lippija]] na mjesto trenera, klub osvaja domaće prvenstvo dvije godine zaredom; 2002. i 2003. godine. 2003. godine [[Juventus]] je ponovo poražen u finalu [[UEFA Liga prvaka|Lige prvaka]] od [[AC Milan]]a nakon izvođenja penala. U ljeto 2004. kao novi trener je predstavljen [[Fabio Capello]]. U naredne dvije sezone donosi dva nova Scudetta. Međutim, oni se oduzimaju zbog [[Calciopoli|skandala o namještanju utakmica]]. [[Juventus]] dobija najveću kaznu i biva izvačen u [[Serie B]] uz ostale dodatne kazne. Dolazi do odlaska skoro svih većih zvijezda. Oni koji su ostali, poput [[Alessandro Del Piero|Alessandra Del Piera]], [[Pavel Nedved|Pavela Nedveda]], [[Gianluigi Buffon]]a i [[David Trezeguet]]a vode tim kroz [[Serie B]]. Klub se odmah vraća u prvu ligu uprkos oslabljenom igračkom kadru i negativnim bodovima. Od 2007. počinje rekonstrukcija tima koja nije dala neki bitniji rezultat. Najbolji uspjeh tima od 2007. do 2010. godine je bilo drugo mjesto u sezoni 2008/09. U ljeto 2010. godine na predsjedničko mjesto sjeda ponovo jedan Agnelli, [[Porodica Agnelli|Andrea]]. Prvi potez mu je bio dovođenje na mjesto trenera [[Luigi Delneri]]ja. == Boje dresova, grbovi i nadimci == [[Datoteka:Juventus old badge.png|mini|178x178px|lijevo|Juventusov grb od 1990. do 2004. (gore) i grb od 2004. do 2017. (dolje)[[Datoteka:Juventus Turin.png|n|mini|152x152piksel]]|alt=]] [[Datoteka:Juventus FC - logo black (Italy, 2020).svg|mini|229x229piksel|Trenutni grb Juventusa]] [[Juventus]] u današnjim crno-bijelim dresovima i bijelom ili crnom šorcu igra od 1903. godine. Originalno, prvi dresovi su bili rozi sa crnom kragnom ali samo zbog pogrešne isporuke. Otac od jednog od tadašnjih igrača je bio zadužen za pranje ali je boja toliko izblijedila do 1903. godine da su se morali pronaći novi dresovi. Tada je John Savage, engleski internacionalac, za svoju tadašnje ekipu ugovorio isporuku iz njegove domovine. Njegov prijatelj je živio u [[Notthingam]]u, i iz razloga što je bio pristalica [[Notts County]]a nazad u [[Italija|Italiju]] isporučio crno-bijele dresove kakve je tradicionalno nosio [[Notts County]]. Od tada [[Juventus]] nosi iste boje s tim da su one kluba iz [[Torino|Torina]] nešto izraženije. '''Službeni grb''' [[Juventus]]a je imao nekoliko dizajnerskih korekcija od 20-tih godina prošlog stoljeća. Grb za sezonu 2004/15 ovalnog oblika podijeljen u 5 dijelova (slika lijevo). Unutar se nalazi tri crne šara i dvije bijele u kojima se nalaze naredni elementi; u gornjem dijelu napisano ime kluba na konkavnoj liniji zlatne boje koja predstavlja čast. U donjem dijelu je bijela silueta bika položenog na stari francuski štit; bik je simbol grada Torina. Zadnja izmjena grba desila se pred 2017/18 sezonu (slika desno). Iznad crnog štita i siluete se nalazi kruna koja simbolizira Augusta Tourinorum, [[Stari rim|stari rimski grad]] koji je sada [[Torino|glavni grad regije Pijemont]]. U prošlosti konveksna linija je bila plave boje (također simbol Torina). Ime kluba se nalazilo između te linije dole i druge konkavne linije iznad. Stari francuski grb i kruna su bile veće i žute boje. Tokom 80-tih godina u štitu se nalazio tadašnji emblem kluba, zebra u obliku crne siluete. Dvije zlatne zvjezdice koje predstavljaju osvojene titule [[Serie A]] su se nalazile u bijelim šarama iznad emblema [[Juventus]]a i konkavne i konveksne linije. Tokom postojanja klub je dobio mnogo nadimaka. ''la Vecchia Signora'' (Stara dama) je najbolji primjer. ''Stara'' je dosjetka na samo značenje imena kluba što na latinskom jeziku znači ''mlad'' <ref name=mlad>Ime "Juventus" je riječ iz Pijedmontskog jezika od latinske riječi ''iuventus'' (''mladost'' u [[Bosanski jezik|Bosanskom jeziku]]).</ref>. To je nastalo sredinom 30-tih godina i odnosilo se na broj godina tadašnjih najboljih igrača [[Juventus]]a. Dio ''dama'' je nastao prije 30-tih godina zbog načina kako su navijači bodrili svoj tim tada. Još jedan od nadimaka je ''la Fidanzata d'Italia'' (italijanska djevojka) zbog velikog broja navijača iz [[Italija|južne Italije]] (naročito iz [[Napulj]]a i [[Palermo|Palerma]]) koji su dolazili u [[Torino]] raditi za [[Fiat]] tokom 30-tih godina 20. stoljeća. Ostali upotrebljivaniji su ''i bianconeri'' (crno-bijeli), ''le zebre'' (zebre) zbog boje dresova te ''i gobbi' (grbavi), zato što ''stare dame'' kriva leđa. == Stadioni == [[Datoteka:Juventus v Real Madrid, Champions League, Stadium, Turin, 2013.jpg|mini|desno|Juventus Arena]] {{Dodatne informacije|Juventus Arena|Delle Alpi|Stadio Olimpico di Torino}} U prve dvije godine postojanja, Juventus je igrao na ''Parco del Valentinu'' i ''Parco Cittadelli''. Poslije toga sve do 1908. mečevi su se odigravali na ''Piazza d'Armi Stadionu'' osim 1905. (godine osvajanja prvog Scudetta) i 1906. godine kada je tim igrao na ''Corso Re Umbertu''. Kasnije od 1909. do 1922. mjesto okršaja je bio ''Corso Sebastopoli Camp'' dok je u narednih 11 godina to bio ''Corso Marsiglia Camp''. Na kraju 1933. presljeno je na ''[[Benito Mussolini|Stadio Benito Mussolini]]'' (kasnije ''Stadio Olimpico'') sagrađen za Mundijal 1934. godine u [[Italija|Italiji]]. U narednih 45 godina na njemu je odigrano 890 ligaških mečeva sve do 1990. godine. Onda je dobiven novi stadion, također sagrađen za potrebe Mundijala ali ovaj put onog 1990. godine, [[Delle Alpi]]. Tu su sve domaće mečeve igrali od sezone 1990/91. pa do 2005/06. U augustu 2006. preselili su na [[Stadio Olimpico (Torino)|Stadio Olimpico]], renoviran za potrebe [[Zimske olimpijske igre 2006.|Zimskih Olimpijskih Igara u Torinu]] sa 27 500 sjedećih mjesta. U naredne tri godine planirano je proširenje kapaciteta za dodatnih 3 000. [[17. septembar|17. septembra]] odigrana je prva službena utakmica na novoizgrađenom [[Juventus Stadium]]u. Klub je tako postao prvi nogometni klub u [[Italija|Italiji]] koji u svom vlasništvu ima vlastiti stadion. Od 1. jula 2017. godine, [[Stadion "Juventus"|Juventus Stadium]] je komercijalno poznat kao [[Juventus Stadium|Allianz Stadium]] u [[Torino|Torinu]] šest sezona do 30. juna 2023. godine. == Navijači == Juventus je daleko najpopularniji klub u [[Italija|Italiji]] sa 12 miliona navijača, što iznosi oko polovine italijankih fudbalskih fanova. Također je i među najpopularnijim klubovima na svijetu sa oko 170 miliona pristalica (43 miliona u Evropi, naročito u mediteranskim zemljama gdje je dosta italijanskih izbjeglica). Procjenjuje se da čak 100 miliona fanova živi na Dalekom Istoku. [[Datoteka:5 Maggio 2013.jpg|mini|280px|desno|Navijači Juventusa]] Uprkos svemu ovome, prosjek gledatelja na utakmicama Juventusa je tek oko 22 000, dosta niže od ostalih renomiranih evropskih timova. Razlog tome je najmanje navijača živi baš u [[Torino|Torinu]] dok je ogromna potražnja za domaćim kartama po cijeloj Italiji. Velika garda navijača živi na Siciliji odakle preovladavaju putnici na gostujuće utakmice. ''[[Drughi]]'', kako se naziva navijačka grupa koja bodri Juventus nema određeno političko opredjeljenje poput većine ostalih grupa u [[Italija|Italiji]] gdje se one djele na desnicu i lijevicu. ''Drughi'' se smatraju najmnogobrojnijom grupom u državi i nemaju dobre odnose ni sa jednom drugom grupom iz Italije kao ni sa nijednom u svijetu sem sa pristalicama Legije iz [[Varšava|Varšave]] te [[ADO Den Haag]]a. == Rivalstva == [[Juventus]] ima dva velika rivala. Tradicionalno najveći je [[Torino F.C.]], gradski rival. Njihov međusobni duel se popularno naziva [[Derby della Mole]] (Torinski derbi). Netrpeljivost je još prisutna od 1906. godine nakon što se [[Torino F.C.]] odvojio od [[Juventus]]a. Drugi vječiti rival je [[Internazionale|Inter]] iz [[Milano|Milana]], glavnog grada susjedne pokrajine [[Lombardija|Lombardije]]. Ovaj duel se naziva [[Derby d'Italia]] (derbi Italije) i do [[Calciopoli]] skandala to su bile jedine dvije ekipe koji su cijelu historiju provele u [[Serie A]]. Rivalstvo je najviše bilo izraženo krajem 90- tih te posebno nakon povratka [[Juventus]]a u prvu ligu. Također mečevi sa [[AC Milan|Milanom]], [[A.S. Roma|Romom]], [[SSC Napoli|Napolijem]] i [[A.C.F. Fiorentina|Fiorentinom]] se željno očekuju svake sezone. == Sastav == === Trenutni sastav === ''1. 9. 2021.''<ref>{{Cite web|title=First Team Men|url=https://www.juventus.com/en/teams/first-team-men/squad/|website=Juventus.com}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1 |poz=GK|nac=POL|ime=[[Wojciech Szczęsny]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2 |poz=DF|nac=ITA|ime=[[Mattia De Sciglio]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3 |poz=DF|nac=ITA|ime=[[Giorgio Chiellini]]|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|kapiten]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4 |poz=DF|nac=NED|ime=[[Matthijs de Ligt]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5 |poz=MF|nac=BRA|ime=[[Arthur Melo|Arthur]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6 |poz=DF|nac=BRA|ime=[[Danilo (nogometaš)|Danilo]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8 |poz=MF|nac=WAL|ime=[[Aaron Ramsey]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9 |poz=FW|nac=ESP|ime=[[Álvaro Morata]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|poz=FW|nac=ARG|ime=[[Paulo Dybala]]|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|zamjenik kapitena]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|poz=DF|nac=COL|ime=[[Juan Cuadrado]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|poz=DF|nac=BRA|ime=[[Alex Sandro]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|poz=MF|nac=USA|ime=[[Weston McKennie]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|poz=DF|nac=ITA|ime=[[Luca Pellegrini]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=18 |poz=FW|nac=ITA|ime=[[Moise Kean]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|poz=DF|nac=ITA|ime=[[Leonardo Bonucci]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|poz=MF|nac=ITA|ime=[[Federico Bernardeschi]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|poz=FW|nac=BRA|ime=[[Kaio Jorge]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|poz=MF|nac=ITA|ime=[[Federico Chiesa]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|poz=GK|nac=ITA|ime=[[Carlo Pinsoglio]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|poz=DF|nac=ITA|ime=[[Daniele Rugani]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|poz=MF|nac=FRA|ime=[[Adrien Rabiot]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|poz=MF|nac=ITA|ime=[[Manuel Locatelli]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|poz=MF|nac=URU|ime=[[Rodrigo Bentancur]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=36|poz=GK|nac=ITA|ime=[[Mattia Perin]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=44|poz=MF|nac=SWE|ime=[[Dejan Kulusevski]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} === [[Serie A (žene)]] === <blockquote>''Glavni članak: [[Juventus F.C. (žene)]]''</blockquote> === Menadžersko i tehničko osoblje === <blockquote>''Izvor: [http://www.juventus.com Juventus.com]''</blockquote> {| class="wikitable sortable" !Pozicija !Ime |- |Glavni trener |{{Flagicon|ITA}} [[Massimiliano Allegri]] |- |Pomoćnik |{{Flagicon|ITA}} Marco Landucci |- |Trener golmana |{{Flagicon|ITA}} Claudio Filippi |- |Tehnički pomoćnici |{{Flagicon|ITA}} Aldo Dolcetti {{Flagicon|ITA}} Maurizio Trombetta |- |Glavni trener atletski perfomansi |{{Flagicon|ITA}} Simone Folletti |- |Fitnes trener |{{Flagicon|ITA}} Andrea Pertusio |- |Supervizor za trening i sportski naučni menadžer |{{Flagicon|ITA}} Roberto Sassi |- |Supervizor za trening i fitnes trener |{{Flagicon|ITA}} Duccio Bravo |- |Sportski naučni službenik |{{Flagicon|ITA}} Darragh Connolly |- |Sportski naučni specijalista i fitnes trener |{{Flagicon|ITA}} Antonio Gualtieri |- |Menadžer za analizu meča |{{Flagicon|ITA}} Riccardo Scirea |- |Službenik za analizu meča |{{Flagicon|ITA}} Domenico Vernamonte |- |Osoblje za analizu meča |{{Flagicon|ITA}} Giuseppe Maiuri |} === Medicinsko osoblje === <blockquote>''Izvor: [http://www.juventus.com Juventus.com]''</blockquote> {| class="wikitable sortable" !Pozicija !Ime |- |Šef medicinskog osoblja |{{Flagicon|ITA}} Claudio Rigo |- |Prvi timski doktor |{{Flagicon|ITA}} Fabio Christian Tenore |- |Specijalisti za rehabilitaciju |{{Flagicon|ITA}} Marco Luison {{Flagicon|ITA}} Fabrizio Borri |- |Fizioterapeuti |{{Flagicon|ITA}} Dario Garbiero {{Flagicon|ITA}} Francesco Pieralisi {{Flagicon|ITA}} Emanuele Randelli {{Flagicon|ITA}} Gianluca Scolaro {{Flagicon|ITA}} Maurizio Delfini |- |Sportski terapeut |{{Flagicon|ITA}} Stefano Grani |- |Nutricionista za perfomanse |{{Flagicon|ITA}} Matteo Pincella |} == Predsjednici == Juventus je imao mnogo predsjednika kroz svoju dugu historiju od kojih su neki bili i vlasnici kluba. Na vrhu predsjedavajućih bilo je nekoliko živih bivših predsjednika, koji su bili nominovani za počasnog predsjednika ([[Italijanski jezik|it.]]: ''Presidenti Onorari''). Ovo je kompletna lista od 1897. godine:<ref name=president>{{cite news|url=http://www.juventusstory.it/societa/presidenti/presidenti.asp|publisher=JuventusStory.it|title=Presidenti|date=[[8 June]] [[2007]]|access-date=8. 8. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080630025738/http://www.juventusstory.it/societa/presidenti/presidenti.asp|archive-date=30. 6. 2008|url-status=dead}}</ref> <div style="font-size:100%"> {| |- |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !|Ime !|Period |- |align=left|Eugenio Canfari |align=left|1897–98 |- |align=left|Enrico Canfari |align=left|1898–01 |- |align=left|Carlo Favale |align=left|1901–02 |- |align=left|Giacomo Parvopassu |align=left|1903–04 |- |align=left|Alfred Dick |align=left|1905–06 |- |align=left|Carlo Vittorio Varetti |align=left|1907–10 |- |align=left|Attilio Ubertalli |align=left|1911–12 |- |align=left|Giuseppe Hess |align=left|1913–15 |- |align=left|Gioacchino Armano<br />Fernando Nizza<br />Sandro Zambelli |align=left|1915–18 |- |align=left|Corrado Corradini |align=left|1919–20 |- |align=left|Gino Olivetti |align=left|1920–23 |- |align=left|Edoardo Agnelli |align=left|1923–35 |- |align=left|Giovanni Mazzonis |align=left|1935–36 |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !|Ime !|Period |- |align=left|Emilio de la Forest de Divonne |align=left|1936–41 |- |align=left|Pietro Dusio |align=left|1941–47 |- |align=left|[[Porodica Agnelli|Giovanni Agnelli]] |align=left|1947–54 |- |align=left|Enrico Craveri<br />Nino Cravetto<br />Marcello Giustiniani |align=left|1954–55 |- |align=left|Umberto Agnelli |align=left|1955–62 |- |align=left|Vittore Catella |align=left|1962–71 |- |align=left| Giampiero Boniperti |align=left|1971–90 |- |align=left|Vittorio Caissotti di Chiusano |align=left|1990–03 |- |align=left|Franzo Grande Stevens |align=left|2003–06 |- |align=left|Giovanni Cobolli Gigli |align=left|2006–09 |- |align=left|Jean-Claude Blanc |align=left|2009–10 |- |align=left|[[Porodica Agnelli|Andrea Agnelli]] |align=left|2010– |} |} </div> == Menadžeri == Ispod je lista trenera Juventusa od 1923. godine, kada je porodica Agnelli preuzela i kada je klub postao strukturalniji i organizovaniji sve do danas:<ref name=manager>{{cite news|url=http://forzajuve.altervista.org/nuova_pagina_9.htm|publisher=ForzaJuve.org|title=Allenatori Storia|date=[[25 July]] [[2007]]|access-date=8. 8. 2008|archive-date=25. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725001316/http://forzajuve.altervista.org/nuova_pagina_9.htm|url-status=dead}}</ref> <div style="font-size:100%"> {| |- |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !|Ime !|Nacionalnost !|Period |- |align=left|Jenő Károly |{{Flagicon|MAĐ}} |align=left|1923–1926 |- |align=left|József Viola |{{Flagicon|MAĐ}} |align=left|1926 |- |align=left|József Viola |{{Flagicon|MAĐ}} |align=left|1926–1928 |- |align=left|George Aitken |{{Flagicon|ŠKO}} |align=left|1928–1930 |- |align=left|Carlo Carcano |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1930–1935 |- |align=left|Carlo Bigatto<br />Benedetto Gola |{{Flagicon|ITA|1861}}<br />{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1935 |- |align=left|Virginio Rosetta |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1935–1939 |- |align=left|Umberto Caligaris |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1939–1941 |- |align=left|Federico Munerati |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1941 |- |align=left|Giovanni Ferrari |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1941–1942 |- |align=left|Luis Monti |{{Flagicon|ARG}} / {{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1942 |- |align=left|Felice Borel |{{Flagicon|ITA|1861}} |align=left|1942–1946 |- |align=left|Renato Cesarini |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1946–1948 |- |align=left|William Chalmers |{{Flagicon|ŠKO}} |align=left|1948–1949 |- |align=left|Jesse Carver |{{Flagicon|ENG}} |align=left|1949–1951 |- |align=left|Luigi Bertolini |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1951 |- |align=left|György Sárosi |{{Flagicon|MAĐ|1949}} |align=left|1951–1953 |- |align=left|Aldo Olivieri |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1953–1955 |- |align=left|Sandro Puppo |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1955–1957 |- |align=left|Ljubiša Broćić |{{Flagicon|JUG}} |align=left|1957–1959 |- |align=left|Teobaldo Depetrini |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1959 |- |align=left|Renato Cesarini |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1959–1961 |- |align=left|Carlo Parola |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1961 |- |align=left| Gunnar Gren<br />Július Korostelev |{{Flagicon|ŠVE}}<br />{{Flagicon|ČEŠ}} |align=left|1961 |- |align=left|Carlo Parola |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1961–1962 |- |align=left|Paulo Amaral |{{Flagicon|BRA}} |align=left|1962–1964 |- |align=left|Eraldo Monzeglio |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1964 |- |align=left|Heriberto Herrera |{{Flagicon|PAR}} |align=left|1964–1969 |- |align=left|Luis Carniglia |{{Flagicon|ARG}} |align=left|1969–1970 |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !|Ime !|Nacionalnost !|Period |- |align=left|Ercole Rabitti |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1970 |- |align=left|Armando Picchi |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1970–1971 |- |align=left|Čestmír Vycpálek |{{Flagicon|ČEŠ}} |align=left|1971–1974 |- |align=left|Carlo Parola |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1974–1976 |- |align=left|Giovanni Trapattoni |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1976–1986 |- |align=left|Rino Marchesi |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1986–1988 |- |align=left|Dino Zoff |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1988–1990 |- |align=left|Luigi Maifredi |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1990–1991 |- |align=left|Giovanni Trapattoni |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1991–1994 |- |align=left|Marcello Lippi |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1994–1999 |- |align=left|Carlo Ancelotti |{{Flagicon|ITA}} |align=left|1999–2001 |- |align=left|Marcello Lippi |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2001–2004 |- |align=left|Fabio Capello |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2004–2006 |- |align=left|Didier Deschamps |{{Flagicon|FRA}} |align=left|2006–2007 |- |align=left|Giancarlo Corradini |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2007 |- |align=left|Claudio Ranieri |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2007–2009 |- |align=left|Ciro Ferrara |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2009–2010 |- |align=left|Alberto Zaccheroni |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2010 |- |align=left|[[Luigi Delneri]] |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2010–2011 |- |align=left|[[Antonio Conte]] |{{Flagicon|ITA}} |align=left|2011–2014 |- |align=left|[[Massimiliano Allegri]] |{{flagicon|ITA}} |2014–2019. |- |align=left|Maurizio Sarri |{{flagicon|ITA}} |2019–2020. |- |align=left|[[Andrea Pirlo]] |{{flagicon|ITA}} |2020–2021. |- |align=left|[[Massimiliano Allegri]] |{{flagicon|ITA}} |2021–2024. |- |align=left|Paolo Montero |{{flagicon|URU}} |2024. |- |align=left|Thiago Motta |{{flagicon|ITA}} |2024–2025. |- |align=left|Igor Tudor |{{flagicon|HRV}} |2025. |- |align=left|Massimo Brambilla |{{flagicon|ITA}} |2025. |- |align=left|Luciano Spalletti |{{flagicon|ITA}} |2025– |} |} </div> == Kurioziteti == Juventus je najuspješniji klub u historiji italijanskog [[nogomet]]a. Osvojio je 36 puta nacionalni šampionat, što je daleko najviše i drži rekord u broju uzastopnih ''scudetta'' (devet, [[Serie A 2011/2012.|2011/12]] – [[Serie A 2019/2020.|2019/20]]). Imaju 66 službenu titulu; 55 u [[Italija|Italijii]] 11 internacionalnih, što ga čini trećim klubom po uspješnosti u europskim takmičenjima (poslije [[Real Madrid]]a i [[AC Milan|Milana]]). Na globalnom nivou, [[Juventus]] je šesti po uspješnosti kada se saberu sve titule u šest kontinentalnih asocijacija koje objedinjuje [[FIFA]]. Osvojili su i tri puta [[Kup UEFA]] čime djele taj rekord sa [[Liverpool]]om i [[Internazionale]]om. Juventus je jedini tim u [[Italija|Italiji]] koji je zaslužio da nosi dvije zvjezdice na svom dresu (svaka jedna zvjezdica predstavlja 10 titula [[Serie A]]). Prvi put u nakon sezone 1957/58, a druga nakon sezone 1981/82. Također su prvi koji su stigli da dvaput osvoje duplu krunu (za [[Serie A|nacionalni šampionat]] i [[Kup Italije|nacionalni kup]]), u sezonama 1959/60 i 1994/95. Treću zvjezdicu stavili su u sezoni 2015/16. zajedno sa novim dresovima. Jedini je klub koji je osvojio sva internacionalna takmičenja i prvi koji je osvojio tri glavna [[UEFA|UEFA-ina]] takmičenja, za šta je [[UEFA]] dodijelila specijalno prizanje Juventusu. Po [[FIFA|FIFA-inoj]] listi najuspješnih klubova 20. stoljeća, [[Juventus]] je bio pozicioniran na 7. mjesto (najviše od italijanskih klubova). IFFHS je torinskom klubu dodijelio treće mjesto na listi najboljih svijetskih klubova u periodu od 1991-2009 poslije [[Barcelona|Barcelone]] i [[Manchester United F.C.|Manchester Uniteda]]. Drže rekord po broju uzastopno dobijenih nagrada za najboljeg igrača Europe (četiri) koje su osvojili [[Michel Platini]] i [[Paolo Rossi]] u periodu od 1982 do 1985. godine. Također, šest od ukupno devet igrača koji su osvojili [[Kup Šampiona]] ([[UEFA Liga prvaka]]), [[Kup pobjednika kupova]] i [[Kup UEFA]] ([[UEFA Evropska liga|Europsku ligu]]) su došla iz [[Juventus]]a. == Statistika i rekordi == [[Datoteka:Alessandro Del Piero 2008 cropped.jpg|mini|160px|desno|Alessandro Del Piero]] [[Alessandro Del Piero]] je rekorder po broju nastupa u svim takmičenjima (6. aprila 2008. godine je srušio rekord [[Gaetano Scirea|Gaetana Sciree]] od 552 utakmice) kao i po broju nastupa u [[Serie A|Seriji A]] (protiv [[Cagliari Calcio|Cagliarija]] 5. februara 2011. godine postavio novi rekord). Do tada rekorder je bio [[Giampiero Boniperti]] sa 444 nastupa. 10. januara 2006. godine [[Alessandro Del Piero]] je prestigao rekord [[Giampiero Boniperti|Bonipertija]], star 45 godina, od 182 gola u svim natjecanjima, a isto je to učinio i u okvirima [[Serie A]] 24. oktobra 2010. godine. U sezoni 1933/34, [[Felice Placido]] je sa 31 golom u 34 utakmice postavio rekord kluba koji i danas traje kao igrač sa najviše golova u jednoj sezoni u [[Serie A]]. U svim takmičenjima rekorder je [[Ferenc Hirzer]] sa 35 golova u 26 nastupa (rekord za italijanski nogomet) i to još u sezoni 1925/26. [[Omar Enrique Sivori]] je sezone 1960/61 postavio rekord po broju postignutih golova u jednom meču, također italijanski rekord. Tada je postigao šest [[Internazionale]]u. Prva službena utakmica [[Juventus]]a u historiji je odigrana 1900. godine u okviru tadašnjeg italijanskog šampionata protiv [[F.C. Torinese|Torinesea]] koji je pobjedio 1-0. Najveća pobjeda je ostvarena nad Centom 15-0 u sezoni 1926/27, u drugoj rundi [[Kup Italije|Kupa Italije]]. Što se tiče [[Serie A]] najveće su ostvarili u sezoni 1928/29 rezultatom 11-0. Protivnici su bili Fiorentina i Fiumana. Najteži porazi u ligi su nanijeli [[AC Milan|Milan]] 1912. (1-8) i [[Torino F.C.|Torino]] 1913. godine (0-8). ''Stara dama'' je italijanski rekorder po broju datih golova u jednoj sezoni; 106. U sezoni 1992/93 to su ostvarili u [[Serie A]] (59), [[Kup Italije|Kupu Italije]] (16) i [[Kup UEFA|Kupu UEFA]] (31). === Rekordi === {| class="wikitable sortable" !Tip takmičenja !Takmičenje !Br. Titula !Sezone |- | rowspan="4" |Domaći |[[Serie A]] |36* |[[Prima Categoria 1905.|1905]], [[Serie A 1925/1926.|1925/26]], [[Serie A 1930/1931.|1930/31]], [[Serie A 1931/1932.|1931/32]], [[Serie A 1932/1933.|1932/33]], [[Serie A 1933/1934.|1933/34]], [[Serie A 1934/1935.|1934/35]], [[Serie A 1949/1950.|1949/50]], [[Serie A 1951/1952.|1951/52]], [[Serie A 1957/1958.|1957/58]], [[Serie A 1959/1960.|1959/60]], [[Serie A 1960/1961.|1960/61]], [[Serie A 1966/1967.|1966/67]], [[Serie A 1971/1972.|1971/72]], [[Serie A 1972/1973.|1972/73]], [[Serie A 1974/1975.|1974/75]], [[Serie A 1976/1977.|1976/77]], [[Serie A 1977/1978.|1977/78]], [[Serie A 1980/1981.|1980/81]], [[Serie A 1981/1982.|1981/82]], [[Serie A 1983/1984.|1983/84]], [[Serie A 1985/1986.|1985/86]], [[Serie A 1994/1995.|1994/95]], [[Serie A 1996/1997.|1996/97]], [[Serie A 1997/1998.|1997/98]], [[Serie A 2001/2002.|2001/02]], [[Serie A 2002/2003.|2002/03]], [[Serie A 2004/2005.|2004/05]]^{[[Italijanski nogometni skandal 2006.|m]]}, [[Serie A 2005/2006.|2005/06]]^{[[Italijanski nogometni skandal 2006.|m]]}, [[Serie A 2011/2012.|2011/12]], [[Serie A 2012/2013.|2012/13]], [[Serie A 2013/2014.|2013/14]], [[Serie A 2014/2015.|2014/15]], [[Serie A 2015/2016.|2015/16]], [[Serie A 2016/2017.|2016/17]], [[Serie A 2017/2018.|2017/18]], [[Serie A 2018/2019.|2018/19]], [[Serie A 2019/2020.|2019/20.]] |- |[[Serie B]] |1 |[[Serie B 2006/2007.|2006/07.]] |- |[[Italijanski kup]] |15* |[[Italijanski kup 1937/1938.|1937/38]], [[Italijanski kup 1941/1942.|1941/42]], [[Italijanski kup 1958/1959.|1958/59]], [[Italijanski kup 1959/1960.|1959/60]], [[Italijanski kup 1964/1965.|1964/65]], [[Italijanski kup 1978/1979.|1978/79]], [[Italijanski kup 1982/1983.|1982/83]], [[Italijanski kup 1989/1990.|1989/90,]] [[Italijanski kup 1994/1995.|1994/95]], [[Italijanski kup 2014/2015.|2014/15]], [[Italijanski kup 2015/2016.|2015/16]], [[Italijanski kup 2016/2017.|2016/17]], [[Italijanski kup 2017/2018.|2017/18]], [[Italijanski kup 2020/2021.|2020/21]], [[Italijanski kup 2023/2024.|2023/24.]] |- |[[Italijanski superkup]] |9* |[[Italijanski superkup 1995.|1995]], [[Italijanski superkup 1997.|1997]], [[Italijanski superkup 2002.|2002]], [[Italijanski superkup 2003.|2003]], [[Italijanski superkup 2012.|2012]], [[Italijanski superkup 2013.|2013]], [[Italijanski superkup 2015.|2015]], [[Italijanski superkup 2018.|2018]], [[Italijanski superkup 2020.|2020.]] |- | rowspan="5" |Kontinentalni |[[UEFA Liga prvaka]] |2 |[[Kup evropskih šampiona 1984/1985.|1984/85]], [[UEFA Liga prvaka 1995/1996.|1995/96.]] |- |[[UEFA Kup pobjednika kupova]] |1 |[[UEFA Kup pobjednika kupova 1983/1984.|1983/84.]] |- |[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA/UEFA Evropska liga]] |3 |[[UEFA Evropska liga 1976/1977.|1976/77]], [[UEFA Evropska liga 1989/1990.|1989/90]], [[UEFA Evropska liga 1992/1993.|1992/93]] |- |[[UEFA Superkup]] |2 |[[UEFA Superkup 1984.|1984]], [[UEFA Superkup 1996.|1996.]] |- |[[UEFA Intertoto kup]] |1 |[[UEFA Intertoto kup 1999.|1999.]] |- |Svjetski |[[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalni kup]] |2 |[[Interkontinentalni kup 1985 (nogomet)|1985]], [[Interkontinentalni kup 1996 (nogomet)|1996.]] |} ==== Napomene ==== * * - Rekord * ^m - Titule oduzete nakon [[Italijanski nogometni skandal 2006.|italijanskog nogometnog skandala 2006.]] == Doprinos italijanskoj reprezentaciji == Generalno, gledajući kroz historiju, Juventus je tim koji je dao najviše igrača [[Italijanska nogometna reprezentacija|italijanskoj reprezentaciji]] te je jedini domaći tim koji je od [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 1934.|drugog održanog svjetskog prvenstva u Italiji 1934. godine]] imao svoje igrače u svakoj selekciji. Posebno su se isticali igrači iz dvije zlatne ere kluba; iz ''Quinquennio d'Oro'' u periodu od 1931. do 1935. godine te ere ''Ciclo Leggendario'' od 1972. do 1986. godine. == Međunarodna finala == [[UEFA Liga Prvaka|Liga (Kup) prvaka]] {| {{prettytable}} || 1972/73. || Juventus || 0-1 || '''Ajax Amsterdam''' |- || 1982/83. || Juventus || 0-1 || '''Hamburger SV''' |- || 1984/85. || '''Juventus''' || 1-0 || Liverpool |- || 1995/96. || '''Juventus''' || 1-1 (4-2 11-m) || Ajax Amsterdam |- || 1996/97. || Juventus || 1-3 || '''Borussia Dortmund''' |- || 1997/98. || Juventus || 0-1 || '''Real Madrid''' |- || 2002/03. || Juventus || 0-0 (2-3 11-m) || '''Milan''' |- |2014/15. |Juventus |1-3 |'''Barcelona''' |- |2016/17. |Juventus |1-4 |'''Real Madrid''' |} [[Kup pobjednika kupova]] {| {{prettytable}} || 1983/84. || '''Juventus''' || 2-1 || Porto |} [[Kup UEFA]] / [[Kup velesajamskih gradova]] {| {{prettytable}} || 1965/66. || Juventus || 0-1 || '''Ferencvaros Budimpešta''' |- || 1970/71. || Juventus || 2-2, 1-1 || '''Leeds United''' |- || 1976/77. || '''Juventus''' || 1-0, 1-2 || Athletic Bilbao |- || 1989/90. || '''Juventus''' || 3-1, 0-0 || Fiorentina Firenza |- || 1992/93. || '''Juventus''' || 3-1, 3-0 || Borussia Dortmund |- || 1994/95. || Juventus || 0-1, 1-1 || '''Parma''' |} [[Evropski superkup]] {| {{prettytable}} || 1984. || '''Juventus''' || 2-0 || Liverpool |- || 1996. || '''Juventus''' || 6-1, 3-1 || Paris Saint Germain |} [[Interkontinentalni kup]] {| {{prettytable}} || 1973. || Juventus || 0-1 || '''Independiente Avellaneda''' |- || 1985. || '''Juventus''' || 2-2 (4-2 11-m) || Argentinos Juniors Buenos Aires |- || 1996. || '''Juventus''' || 1-0 || River Plate Buenos Aires |} == Proizvođači opreme i sponzori == {| class="wikitable sortable" !Period !Proizvođači opreme !Sponzori na dresu |- |1979 - 1989. | rowspan="6" |Kappa |Ariston |- |1989 - 1992. |Upim |- |1992 - 1995. |Danone |- |1995 - 1998. |[[Sony]] / Sony minidisc |- |1998 - 1999. |D+Libertà digitale / Tele+ |- |1999 - 2000. |CanalSatellite / D+Libertà digitale / [[Sony]] |- |2000 - 2001. |Ciao Web / Lotto |Sportal.com / Tele+ |- |2001 - 2002. | rowspan="2" |Lotto |FASTWEB / Tu Mobile |- |2002 - 2003. | rowspan="2" |FASTWEB / Tamoil |- |2003 - 2004. | rowspan="6" |Nike |- |2004 - 2005. |SKY Italia / Tamoil |- |2005 - 2007. |Tamoil |- |2007 - 2010. |New Holland FIAT Group |- |2010 - 2012. |BetClic / Balocco |- |2012 - 2015. | rowspan="2" |FIAT S.p.A. (Jeep) |- |2015 - 2018. |Adidas |} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Juventus FC}} * {{službeni sajt|http://www.juventus.com}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50139/profile/index.html Juventus FC] na UEFA.com * [https://www.fifa.com/live-scores/clubs/club=italy-juventus-31085/index.html Juventus FC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615043731/https://www.fifa.com/live-scores/clubs/club=italy-juventus-31085/index.html |date=15. 6. 2018 }} na FIFA.com * [http://www.legaseriea.it/it/serie-a/squadre/juventus Juventus FC] na legaseriea.it {{Juventus FC - klub}} {{Sezone Juventusa}} {{Serie A}} {{Originalni klubovi u Seriji A}} {{Navkutije |ime = |naslov = Juventus u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Osvajači Kupa UEFA/UEFA Evropske lige}} {{Osvajači UEFA Kupa pobjednika kupova}} {{Osvajači UEFA Superkupa}} {{Osvajači Intertoto kupa}} {{Osvajači Interkontinentalnog kupa (nogomet)}} {{Nogometni prvaci Italije}} {{Osvajači Italijanskog kupa}} {{Osvajači Italijanskog superkupa}} {{EUK}} }} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Juventus FC|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Italiji]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1897.]] [[Kategorija:Sport u Torinu]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa UEFA]] [[Kategorija:Klubovi osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa evropskih šampiona]] 6ieohqtlavpx81t82qft8jn6fslvfcl 0 29388 3914812 3901475 2026-07-26T17:16:16Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914812 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Nebojša Radmanović<br/><small>Небојша Радмановић</small> | slika = Visit of Nebojša Radmanović to the EC.jpg | redoslijed = 11. [[predsjedavajući Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 10. novembar 2012 – 10. juli 2013. | prethodnik = [[Bakir Izetbegović]] | nasljednik = [[Željko Komšić]] | vrijeme_na_vlasti2 = 10. novembar 2010 – 10. juli 2011. | prethodnik2 = [[Haris Silajdžić]] | nasljednik2 = Željko Komšić | vrijeme_na_vlasti3 = 6. novembar 2008 – 6. juli 2009. | prethodnik3 = Haris Silajdžić | nasljednik3 = Željko Komšić | vrijeme_na_vlasti4 = 6. novembar 2006 – 6. juli 2007. | prethodnik4 = [[Sulejman Tihić]] | nasljednik4 = Željko Komšić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1949|02|05}} | mjesto_rođenja = [[Gračanica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | etnicitet = [[Srbi]]n | politička_stranka = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | supruga = Dijana | djeca = Ana i Borjana | obrazovanje = historičar | potpis = | web_stranica = }} '''Nebojša Radmanović''' ([[Gračanica]], [[5. februar]] [[1949.]])<ref name="CIN-biografija">{{Citiranje weba|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/nebojsa-radmanovic/|title=Biografija Nebojše Radmanovića|author=|work=Centar za istraživačko novinarstvo (CIN)|date=|accessdate=1. 7. 2026|language=bs}}</ref> bosanskohercegovački je i srpski [[političar]] i historičar. Trenutno obavlja dužnost poslanika u Predstavničkom domu [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]<ref name="Parlament-profil">{{Citiranje weba|url=https://parlament.ba|title=Predstavnički dom: Profil poslanika Nebojše Radmanovića|author=|work=Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|date=|accessdate=1. 7. 2026|language=bs}}</ref> i potpredsjednik je [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] (SNSD). U periodu od 2006. do 2014. godine bio je član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz reda srpskog naroda.<ref name="CIN-biografija" /> == Biografija == Rođen je 5. februara 1949. godine u Gračanici. Osnovnu školu završio je u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] 1963, a gimnaziju 1967. godine. Diplomirao je historiju na [[Filozofski fakultet u Beogradu|Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu]] 1974. godine.<ref name="CIN-biografija" /> Prije ulaska u visoku politiku, Radmanović je radio u oblastima kulture, sporta, obrazovanja i državne uprave. Tokom profesionalne karijere obavljao je dužnosti: * Arhivar i direktor Arhiva Bosanske Krajine * Direktor [[Arhiv Republike Srpske|Arhiva Republike Srpske]] (u periodu od 1991. do 1998. godine)<ref name="CIN-biografija" /> * Direktor [[Narodno pozorište Republike Srpske|Narodnog pozorišta u Banjoj Luci]] * Direktor i glavni i odgovorni urednik lista „[[Glas Srpske|Glas]]” Autor je nekoliko knjiga i većeg broja stručnih i naučnih radova iz oblasti historije. Oženjen je suprugom Dijanom sa kojom ima dvije kćerke, Anu i Borjanu.<ref name="CIK-izjava">{{Citiranje weba|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/wp-content/uploads/2023/05/Nebojsa_Radmanovic_IK_2006.pdf|title=Izjava o imovinskom stanju - Nebojša Radmanović|author=|work=Centralna izborna komisija BiH / Centar za istraživačko novinarstvo (CIN)|date=29. 6. 2006|accessdate=1. 7. 2026|language=bs}}</ref> Živi u Banjoj Luci. == Politička karijera == Politički angažman započinje na lokalnom nivou u Banjoj Luci, gdje je obavljao funkciju predsjednika Izvršnog odbora Grada. Godine 2000. postaje predsjednik Demokratske socijalističke partije (DSP). Nakon što se ova stranka 2002. godine ujedinila sa Strankom nezavisnih socijaldemokrata [[Milorad Dodik|Milorada Dodika]], Radmanović postaje predsjednik Izvršnog odbora novoformiranog [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] (SNSD), a kasnije zauzima poziciju potpredsjednika stranke.<ref name="CIN-biografija" /> Bio je poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]], a u Vladi Republike Srpske obavljao je funkciju ministra uprave i lokalne samouprave.<ref name="CIN-biografija" /> Na općim izborima 2006. godine, kao kandidat SNSD-a, izabran je za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz reda srpskog naroda. Na ovu funkciju je stupio 6. novembra 2006. godine. Na općim izborima 2010. godine obnovio je mandat, pobjedom nad protivkandidatom [[Mladen Ivanić|Mladenom Ivanićem]]. Tokom osmogodišnjeg boravka u Predsjedništvu, u nekoliko navrata je, prema sistemu rotacije, vršio dužnost predsjedavajućeg Predsjedništva BiH. Nakon isteka drugog mandata, na općim izborima 2014. godine biva izabran za delegata u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda Parlamentarne skupštine BiH]], gdje je bio i član Kolegija. Od općih izbora 2018. godine prelazi u [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom Parlamentarne skupštine BiH]] kao izabrani poslanik, gdje je u više navrata biran u uže rukovodstvo (Kolegij) doma.<ref name="Parlament-profil" /> ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Nebojša Radmanović}} {{Bosanski predsjednici}} {{Predsjedavajući Predstavničkog doma PSBiH}} {{DEFAULTSORT:Radmanović, Nebojša}} [[Kategorija:Rođeni 1949.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Gračanica]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Republike Srpske]] [[Kategorija:Političari Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] 4yzxrpsrlu0wnpvephnup48xkbqqpv5 0 30001 3914786 3901446 2026-07-26T17:10:00Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914786 wikitext text/x-wiki '''Londonski ugovor''' ({{jez-it|Patto di Londra}}), ponekad i ''Londonski pakt'', bio je tajni pakt između Antante i [[Kraljevina Italija|Kraljevine Italije]]. Sporazum je potpisan u Londonu 26. aprila 1915. godine, a države potpisnice bile su članice Antante ([[Ujedinjeno Kraljevstvo]], Francuska Treća republika, [[Rusko Carstvo]]) i Kraljevina Italija. Svrha sporazuma bila je da se Italija uključi u [[Prvi svjetski rat]] na strani [[Antanta|Antante]], a protiv italijanskih bivših saveznika [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]] i [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]. Osnovna ideja sporazuma bila je obećanje Italiji velikih dijelova Austro-Ugarske na sjeveru današnje Italije kao i područja na istoku s druge strane [[Jadransko more|Jadranskog mora]]. Britanija je također obećala i novčanu pomoć. Nakon potpisivanja sporazuma, Italija se obavezala da će ući u rat narednog mjeseca. Savez sa starim italijanskim neprijateljem Austrijom je podržavao određeni broj političara ali ta ideja nikad nije zaživjela u javnom mišljenju. Također, saveznici su vrlo lahko mogli dati mnogo bolju ponudu od Austro-Ugarske pa su na taj način dobili vojni savez sa italijanskom državom i 36 miliona njenih građana. Stavke ugovora javnosti su objavili [[boljševici]] kada su [[Oktobarska revolucija|došli na vlast]] u Rusiji krajem 1917. godine. == Također pogledajte == * [[Rapalski ugovor]] == Vanjski linkovi == *[https://www.youtube.com/watch?v=E945LtGNaI8 Tajni Londonski ugovor 1915. godine (Centar za društvenu stabilnost - Zvanični kanal] * [https://www.history.com/this-day-in-history/allies-sign-treaty-of-london/ Londonski ugovor iz 1915., na history.com] [[Kategorija:Prvi svjetski rat]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1915.]] [[Kategorija:Historija Austrije]] [[Kategorija:Historija Italije]] [[Kategorija:Historija Jugoslavije]] [[Kategorija:Historija Grčke]] [[Kategorija:Historija Albanije]] [[Kategorija:London]] [[Kategorija:Sporazumi Ruske Imperije]] q9s8n9i5os0vzkt18n1ndla2owjwokb 0 30720 3914778 3902897 2026-07-26T17:07:09Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914778 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Kvint Fabije Piktor''' ([[Latinski jezik|lat]]. ''Quintus Fabius Pictor'', rođen je oko 260. p. n. e., umro oko 190. p. n. e.) bio je jedan od prvih [[Antički Rim|rimskih]] [[historija|historičara]] i vjerovatno prvi u nizu [[Analisti|analista]], koji pripadaju arhajskom periodu [[Rimska književnost|rimske književnosti]]. Kao pripadnik uglednog [[Fabijevci|roda Fabijevaca]], bio je unuk slikara (''pictor'' na latinskom) Gaja Fabija Piktora. Bio je član [[Rimski senat|rimskog senata]] i borio se protiv [[Gali|Gala]] 225. godine p. n. e. i protiv [[Kartago|Kartagine]] u [[Drugi punski rat|drugom punskom ratu]]. Nakon [[Bitka kod Kane|poraza kod Kane]] bio je član rimskog izaslanstva koje je 216. p. n. e. poslato u [[Delfi|Delfe]] da traži savjet proročišta. Fabije je krajem 3. vijeka p. n. e. napisao "Anale" ''(Annales)'' na [[Grčki jezik|grčkom jeziku]]. Smatra se pripadnikom analističke historiografske tradicije, premda u neznatnim sačuvanim fragmentima njegovog djela nema dokaza da je zaista i pisao analistički, uprkos tome što bi na to upućivao naziv "Anali". Njegovo je djelo počinjalo od dolaska [[Eneja|Eneje]] u [[Lacio]], a kao glavne izvore koristio je razne zapise koji su se čuvali u njegovoj vlastitoj porodici i u drugim važnim rimskim porodicama, te svećeničke hronike i spiskove magistrata. Prema [[Dionizije iz Halikarnasa|Dionisiju Halikarnašaninu]], Fabije je [[osnivanje Rima]] datirao u "prvu godinu osme olimpijade", dakle u 747. godinu stare ere. Djelo se završavalo prikazom drugoga punskog rata (do 217. p. n. e.), u kome je i sam učestvovao i za čije je izbijanje svu odgovornost svaljivao na Kartaginu, posebno na kartaginsku porodicu Barka kojoj su pripadali [[Hamilkar]] i [[Hanibal]]. Izgleda da su Fabijevi podaci bili prilično pouzdani. "Anale" su kao historijski izvor koristili [[Polibije]], [[Livije|Tit Livije]] i Dionizije Halikarnašanin, a na latinski je bio preveden do [[Ciceron]]ovog doba. == Vanjski linkovi == *[http://www.britannica.com/eb/article-9033519/Quintus-Fabius-Pictor Encyclopaedia Britannica, Quintus Fabius Pictor] [[Kategorija:Antički Rim]] [[Kategorija:Rimski pisci]] 1ylm8xik9ud72edz4rqbw1zzyulrsi4 0 31858 3914819 3823622 2026-07-26T17:17:03Z Silverije 11028 3914819 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:NAMA-Asklepios Epidaure.jpg|mini|Asklepije, kopija originala iz [[4. vijek p. n. e.|4. vijeka p. n. e.]]|352x352piksel]] '''Asklepije'''<ref>{{Cite web|url=https://www.theoi.com/Ouranios/Asklepios.html|title=ASCLEPIUS (Asklepios) - Greek God of Medicine & Doctors|website=www.theoi.com|access-date=5. 3. 2026}}</ref> ([[grčki jezik|grč.]] '''Ἀσκληπιός''', ''Asklēpiós''; [[latinski jezik|lat.]] ''Aesculapius'') bio je [[bog]] liječništva, sin [[Apolon]]a i [[nimfa|nimfe]] [[Koronida|Koronide]]. Asklepijev je pandan u [[rimska mitologija|rimskoj mitologiji]] '''Eskulap''', a bio je znan i pod [[egipat]]skim imenom '''Imhotep'''. == Karakteristike == Prikazivali su ga slično [[Zeus]]u, no uz Eskulapa su uvijek bile [[zmija|zmije]] koje su, zbog mogućnosti skidanja kože, bile simbol pomlađivanja. Osobito je bio štovan u [[Epidaur]]u u [[Argolida|Argolidi]]. Njegove su se svetkovine slavile dan prije [[dioniz]]ijskih svečanosti. == Kult == [[Datoteka:Asklepije, grčki bog liječništva, u Olimju.JPG|mini|175p|Asklepijev portret u apoteci Franjevačkog samostana u [[Slovenija|slovenačkom]] naselju [[Olimje]]]] Asklepijevo najpoznatije svetište bilo je u [[Epidaur]]u<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/491/|title=Sanctuary of Asklepios at Epidaurus|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=5. 3. 2026}}</ref> (''Epidaurus'') u Argolidi te na ostrvu Kozu gdje je [[Hipokrat]], poznati ljekar, vjerovatno počeo karijeru. U Asklepijevu su čast [[zmija|zmije]] korištene u iscjeliteljskim ritualima. Neotrovne zmije ostavljene su da pužu na podu gdje je bolesnik spavao. Katkad su i sveti [[pas|psi]] lizali rane. Brojni su liječnici u hramovima iscjeljivali u čast Asklepija, a dolazili su im i brojni hodočasnici. Originalna Hipokratova zakletva spominje i Asklepija: <blockquote>''Kunem se [[Apolon]]om liječnikom, i Asklepijem, i Higejom, i Panacejom i svim ostalim bogovima.''</blockquote> == Mitologija == [[Datoteka:2005-12-28 Berlin Pergamon museum Statue of Asklepios.jpg|mini|lijevo|150p|Asklepije, kip u [[Berlin]]u]] === Rođenje === [[Koronida]], kći kralja Flegije, bila je [[Apolon]]ova ljubavnica koja mu je rodila sina Asklepija. Dok je bila trudna s njime, zaljubila se u Ishiju, Elatova sina, a [[vrana]] je dojavila Apolonu vijest o prijevari. U početku Apolon nije vjerovao vrani te je cijelu vrstu obojao u [[crna|crno]] (dotad su vrane bile [[bijela|bijele]]), da bi je kaznio zbog laži. Kasnije, saznavši da je to istina, šalje svoju sestru [[Artemida|Artemidu]] da ubije Koronidu, a također je i sve vrane učinio svetima i dao im zadatak da najavljuju smrt. Apolon je spasio Koronidino i njegovo dijete te ga je dao [[Kentaur]]u [[Hiron]]u da ga odgoji. Flegija je bio gnjevan zbog smrti svoje kćeri te je spalio Apolonov hram u [[Delfi]]ma, a Apolon ga je zbog toga ubio. === Liječništvo === [[Kentaur]] [[Hiron]] poučio je Asklepija operiranju i postao je najpoštovaniji liječnik. Prema [[Pindar]]ovim pitijskim [[oda]]ma, Hiron ga je također naučio koristiti lijekove, inkantacije i ljubavne napitke. [[Apolodor]] tvrdi da mu je Atena dala posudicu [[Meduza (mitologija)|Meduzine]] [[krv]]i koja je imala magična svojstva - ako je uzeta s lijeve strane njena tijela, smrtonosan je otvor, a ako je uzeta s desne strane, može oživljavati mrtve. Prema nekim izvorima, Asklepije se borio na strani Ahejaca u [[Trojanski rat|Trojanskome ratu]] gdje je izliječio [[Filoktet]]a od poznatog ugriza [[zmija|zmije]]. Neki pak tu zaslugu pripisuju njegovim sinovima koje je [[Homer]] spominjao kao darovite liječnike i iscjeljitelje. [[Datoteka:Asklepios.3.jpg|mini|Asklepije, kip u gliptoteci u [[Danska|Danskoj]]|232x232piksel]] === Smrt === Aklepijeva je moć oživljavanja mrtvih razljutila [[Zeus]]a koji ga je pogodio munjom. Jedna verzija priče govori da je Zeus bio ljut jer je Asklepije tražio novčanu nadoknadu za uskrsnuće, a druga govori da je se razljutio jer je htio uskrsnuti [[Hipolit]]a što je obećao [[Artemida|Artemidi]]. Asklepijeva smrt bila je pouka da se nijedan čovjek ne smije igrati [[Bog]]a. Da bi se osvetio za smrt svoga sina, [[Apolon]] je ubio [[Kiklop]]a koji je stvorio [[Zeus]]ove munje. Prema [[Euripid]]ovoj [[drama|drami]] ''Alkestidi'', [[Zeus]] je potom osudio Apolona da služi [[Admet]]u da bi se iskupio. Nakon što je shvatio Asklepijevu važnost, Zeus ga je stavio na nebo kao [[sazviježđe]] [[Zmijonosac (sazviježđe)|Zmijonosac]] (''Ophiuchus''). Njegovo ime zmijonosac dolazi od poznatog simbola Asklepija koji je postao simbol ljekarnika i liječnika. Taj simbol sadrži dvije [[zmija|zmije]] oko grane, a poznati [[Hermes]]ov [[kaducej]] sadrži dvije isprepletene zmije i par krila, simbol putovanja. Zmije su izabrane zbog toga što presvlače kožu - simbol pomlađivanja. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.theoi.com/Ouranios/Asklepios.html Asklepije u klasičnoj literaturi i umjetnosti] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20011130190231/http://homepage.mac.com/cparada/GML/Asclepius.html Asklepije u grčkoj mitologiji] {{Commons|Category:Asclepius|Asklepije}} {{Grčka mitologija}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Grčka mitologija]] madm88f8yxtu8hvecd5i8l1yzga4jyv 0 32250 3914653 3903806 2026-07-26T15:44:54Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914653 wikitext text/x-wiki {{preuređivanje}} '''Asteci'''<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/topics/ancient-americas/aztecs|title=Aztecs: Empire, Culture & Facts|date=9. 9. 2020|website=HISTORY|language=en|access-date=10. 7. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worldhistory.org/Aztec_Civilization/|title=Aztec Civilization|last=Cartwright|first=Mark|website=World History Encyclopedia|language=en|access-date=10. 7. 2024}}</ref> (MexSp Aztecas, Aztecos; AmerEng Aztecs /sing. Aztec/) Nekad moćan indijanski narod koji je u 15. i 16. vijeku vladao velikim carstvom u južnom [[Meksiko|Meksiku]]. Oni su bili narod iz grupe Nahua-govornika koje je sebe nazivalo imenom Mexica. Sebe su označavali i kao Culhua-Mexica, povezujući se s Culhuacánom, središtem najciviliziranijeg naroda u Dolini [[Mexico|Mexica]]. Ime Tenochca (Tenočki; u pl. Tenochcas) dobili su prema svome središtu Tenochtitlán. Asteci su u stvari bili savez od 3 plemena koje je prema van djelovalo kao jedan narod pod astečkim imenom. Ova plemena bila su [[Acolhua]] iz grada Texcoca, Tenochca ili Mexica iz Tenochitlana, i najmanji [[Tlakopanci|Tlacopans]] (Tlakopanci) s glavnim gradom Tacuba (ili Tlacopan). Od [[1426]]-[[1520]] [[konfederacija]] se angažirala u ratovima kojima su savladana plemena od Doline Mexica do [[Pacifik]]a. Carstvo je osvojio [[Hernan Cortes]] 1519.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Tenochtitlan|title=|last=Hudson|first=Myles|website=Battle of Tenochtitlán Mexican history [1521]}}</ref> == Ime == [[Datoteka:Aztec_Sun_Stone_Replica_cropped.jpg|mini|Astečki kalendar]] Sa značenjem imena Asteka se dosta špekulira, došla je od riječi Aztlan, legendarne zemlje njihovog porijekla koja se nalazila negdje na sjeveru ili sjeverozapadu, neki znanstvenici njihovo ime prevode kao 'white land' (ili bijela zemlja), drugi kao 'near the cranes', navodno od 'aztatl', u pl. 'azta' =ždral + 'tlan', u označavanju blizine. Postoji i špekulacija, nekima draga, da je ime [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]] također došlo od njihove riječi 'atl', označava 'vodu', tražeći u Astecima potomke stanovnika [[Atlantida|Atlantide]], koji su nakon katastrofe uspjeli doći do Meksika i tamo izgraditi novu civilizaciju. == Historija == ''Dolazak Asteka'' Acosta, koji je posjetio Meksiko 1580-ih, u svom je djelu iz 1589. godine zabilježio predaju o seobi sedam plemena iz Aztlana ('bijele zemlje'), koji se prema vjerovanju nalazio negdje na sjeveru. Prvo od 7 plemena Nahuatlac (tako su se kolektivno nazivali) došlo je u Dolinu. * [[Xochimilca]] (Sochimilca) 'narod cvjetnog sjemena' (‘nation of the seeds of flowers’), koji se nastanio na jugu Doline. * [[Chalca]] 'narod usta' (‘people of mouths’), dolaze u Dolinu mnogo poslije Xochimilca i nastanjuju se na jezeru [[Chalco]]. * [[Pleme]] [[Tepanec]] 'narod mosta' ili ‘people of the bridge’ dolazi treće u Dolinu i nastanjuju se u Azcapotzalcu, zapadno od jezera Texcoco. * Četvrti su [[Acolhua]] 'snažni narod' ('strong people'), kasnije poznati kao Texcocans, nastanili su se na istočnoj obali jezera Texcoco. * Peti dolaze [[Tlatluicans]] /Tlatluikanci/ 'Ljudi s planine' (‘Men of the Sierra’) koji prelaze Sierru. * Šesti su [[Tlaxcalteca]] /Tlaškalteki, Tlaskalteci/ 'ljudi hljeba' (‘Men of Bread’), živjeli su jedno vrijeme sa [[Terpanec|Tepanekima]], pa su se nastanili u današnjoj [[Tlaxcala|Tlaxcali]]. Posljednji dolaze Asteci ili Mexica koji zauzimaju područje današnjega grada Meksika. Pleme Mexica u svojoj seobi prvo zaustavilo se 1163. u mjestu Coatepec, blizu [[Tollan]]a, grada kojeg su [[1168]]. razorili Čičimeci (Chichimecs). Legendarni toltečki [[kralj]] [[Quetzalcoatl]] te godine bježi iz grada, a Tollan je [[1200]]. potpuno razoren. Dolinom su tada zavladala dva grada, tepanečki [[Azcapotzalco]], zapadno od jezera [[Texcoco]], i Colhuacan (Culhuacan) plemena Culhua, jugoistočno od jezera. [[1323]]. Asteci su na jezeru Texcoco pronašli mjesto gdje će [[1325]]. osnovati svoj grad Tenochtitlan. [[1358]]. niknuo je novi grad, Tlatelolco, podigli su ga migranti iz Tenochtitlana. Nakon ratova sa Tepanecima i pada Azcapotzalca [[1428]], rodio se savez 3 grada. [[Nezahualcoyotl]] (Gladni Kojot) iz [[Texcoca]], ''tlatoani'' [[Itzcóatl]] iz Tenochtitlana i Totoquihua iz Tlacopana osnovaše astečki savez. Kasnije ovaj savez postaje dominantna sila koja je ovladala područjem od preko 200.000 kilometara kvadratnih (80 hiljada kvadratnih milja) i 5-6.000.000 stanovnika. U njen sastav je ušlo 400-500 državica. Sam grad Tenochtitlan imao je preko 140.000 [[stanovništvo|stanovnika]], a prostirao se na 13 kvadratnih kilometara. Svoj svijet Asteci su nazivali Cem-Anáhuac Tenochca tlalpan ili 'svijet, Zemlja Tenočka'. Vladar je nosio titulu Cem-Anáhuac tlatoani, ili 'Gospodar svijeta'. == Društvo kod Asteka == [[Datoteka:Jaguar warrior.jpg|mini|215px|lijevo|Borac Jaguar]] Asteci, kao i sjevernoamerički Irokezi ([[Iroquois]]), su prema svim ostalima izvana djelovali kao jedan narod. Svako pleme unutar [[konfederacija|konfederacije]] bilo je nezavisno u onom što se odnosilo na lokalnu samoupravu. Svako pleme imalo je savjet [[poglavica]] i glavnog ratnog poglavicu. U izboru vrhovnog astečkog ratnog poglavice učestvovala su sva 3 astečka plemena, Tenočki, Tezkukanci (Acolhua) i Tlakopanci. Zemljom je, prema [[Diego Duran|Diegu Duranu]], na čelu sa 'kraljem', upravljao kraljevski savjet bez čijeg mišljenja se nije moglo ništa učiniti. Duran ih titulira imenima Tlacachcalcatl (tlakačkalkatl), Tlacatecal (tlakatekatl), Ezuauuacatl (ezuauakatl), i Fillanealque (filanealkve). Naziv položaja koji je imao Montezuma II bio je 'teuctli' (ratni poglavica) ili kao član savjeta zvao se 'tlatoani' (govornik). [[Zakon]]i su bili objavljivani i zapisivani slikovnim pismom. Bili su strogi. Ubistva i preljub kažnjavali su smrću. Asteci su svoju djecu školovali u posebnim [[škole|školama]] zvanim 'calmecac'. [[Školovanje]] i odgoj djece bio je jedan od glavnih zadataka astečkog svećenstva. U ''calmecacu'' omladina se pripremala za život, tu su se upućivali u tajnu pisma, narodnu tradiciju, religiju i nauku. Iz ovih škola odlazili su uz velike ceremonije. Najsposobniji su, uz preporuku, odlazili na odgovorne položaje. Kod Asteka nije bilo [[trgovina]] nego su svaki peti dan održavali sajmove. U velike gradove slijevala se masa ljudi iz raznih krajeva donoseći poljoprivredne proizvode i rukotvorine. Platežno sredstvo bile su vrećice [[kakao|kakaa]], s određenim brojem zrnja, ili komadići [[kalaj]]a rezanih u obliku slova T. Ova trgovina vodila se dijelom i trampom ili zamjenom. [[Mnogoženstvo]] se dozvoljavalo, vjerovatno se ograničavalo samo na bogatiju klasu. Asteci kasta nisu imali, ali postojalo je [[ropstvo]]. [[Trgovina]] robljem smatrana je kod Asteka časnim zanimanjem. Običaj je bio da sin nastavi zanimanje svog oca. Ovi zanatlije udruživali su se u neku vrst cehova. Zanat je uživao posebno poštovanje. == Privreda == Zemlja je kod Asteka pripadala ''calpullima'' (neki to smatraju klanovima ili plemenima), svaki calpulli sastojao se od više ''callija'' (ili domaćinstava). Ovu zemlju su zajednički obrađivali, a prinos od nje plaćali su državi i svećenstvu kao porez. Dio calpullijske zemlje pripadao je ''calpulliju'', i bio je razdijeljen po domaćinstvima, već prema potrebi. Zemlja koju calli obrađuje nasljeđivala se s oca na sina, u slučaju izumiranja porodice vraćala bi se calpulliju. Od pokorenih zemalja Asteci su ubirali [[porez]]e. Iz raznih provincija dolazile su kože, kakao, zlato, raznobojno perje, [[smaragd]]i, [[ambra]], pamučna odijela i drugi proizvodi. Pokorena plemena bila su obavezna raditi i na javnim radovima, kao izgradnji puteva ili građevina. Asteci su imali, a imaju i njihovi potomci danas, vrstu plovećih vrtova (na jezeru Xochimilco) poznatih kao '[[chinampas]] ' sing. 'chinampa', na kojem su seljaci uzgajali razne kulture koje bi zatim završavale na tenočtitlanskoj tržnici. Između chinampasa nalazili su se plovni kanali kojima se roba u čamcima mogla dopremati. Danas ovi kanali još postoje a služe za vožnju dokonim turistima. Po njima danas plove veliki dekorirani kanui 'trajineras', i prevoze turiste dok ih zabavljaju meksički pjevači 'mariachis' ([[marijači]]). Pleme koje je nekada živjelo u području jezera [[Xochimilco]] zvalo se [[Xochimilca]]. Ovo pleme bilo je podložno Astecima. Glavni ratarski alat bio je štap za kopanje, zvan u njihovom jeziku 'coa'. [[Mlinski kamen]] zamjenjivali su 'metate' i 'mano', sastojao se od udubljenog kamenog postolja i oblog kamena, kojim se udaralo po [[kukuruz]]u dok se ne pretvori u brašno. Astecima danas zahvaljujemo na [[čokolada|čokoladi]]. Oni su proizvodili jedno piće od kakaa i vanilije (rasla je u ograničenim primorskim predjelima Meksika) i zvali ga chocolatl, bilo je pjenasto, a uzimalo se hladno. == Religija == [[Datoteka:Tzompantli Tovar.jpeg|mini|215px|lijevo|Zid lobanja, Tenochtitlan. Asteci su prinosili ljudske žrtve kakve, po ranim piscima, svijet nikada nije vidio. Na slici se vide lobanje žrtvovanih ratnika ugrađenih u zid.]] Astečka religija bila je mnogobožanska, Asteci su svojim dolaskom pokupili mnoge elemente drugih mezo-američkih kultura i ranijih naroda.<ref>https://www.britannica.com/topic/Aztec-religion</ref> Najvažniju ulogu u vjerskom životu imali su Huitzilopochtli, bio je bog rata. [[Tonatiuh]] je bio bog [[Sunce]]. Suncu su se prinosile ljudske žrtve, zbog njega su vođeni neprekidni ratovi (takozvani 'rat cvijeća') kako bi se moglo doći do novih zarobljenika. Njihova srca biti će žrtvovana [[sunce|Suncu]], tijela će se raskomadati i podijeliti narodu da budu pojedena. Prema vjerovanju Asteka samo duše ratnika koji su pali u borbi i bili žrtvovani odlaze na nebo. Duše žena umrlih pri porođaju također. Tlaloc bio je bog kiše, a [[Quetzalcoatl]] ili 'Pernata Zmija' bio je dijelom bog, dijelom kulturni heroj. On je bog-prosvjetitelj, bog plodnosti i bog vjetra koji je širio kulturu i nauku.<ref name=":0">{{Cite book|last=Parker|first=Philip|title=World History - from the ancient world to the information age|url=https://archive.org/details/worldhistoryfrom0000park|year=2014|isbn=9781465462404|pages=[https://archive.org/details/worldhistoryfrom0000park/page/182 182]}}</ref> Asteci su vjerovali da ukoliko ne ispune svoju dužnost prinošenja krvnih žrtvi, Sunce neće nastaviti svoj nebeski put.<ref name=":0" /> == Kultura == === Pismo === Asteci su usvojili [[sistemi pisanja|sistem pisanja]] (logografsko, odnosno pojmovno) koje je u središnjem Meksiku bio u upotrebi najmanje hiljadu godina. Kada su Asteci u ranom 15. vijeku pokorili susjedne države prihvatili su njihovo pismo. Danas ne postoje preživjeli astečki dokumenati koji su porijeklom iz doba prije Kolumba, nastala su tek nakon osvajanja. Postoji samo par 'kodeksa' (codices, codex) iz regije Puebla poznat kao 'international' Mixteca-Puebla stil. Ovaj isti stil mogao bi biti izvor atečkom pismu koje se satoji od obojenih sličica (glifova, 'glyphs'). Mixteca-Puebla stil potekao je od mikstečkog (Mixtec) pisma. Ostali sistemi pisanja su [[silabičko pismo|silabičko]], [[piktografsko pismo|piktografsko]], [[ideografsko pismo|ideografsko]] i [[alfabetsko pismo|alfabetsko]]. === Kalendar === Azteci su imali svoja dva kalendara. Jedan je bio ritualni, imao je 260 dana i zvao se [[tonalpohualli]].<ref>{{Cite web|url=https://www.azteccalendar.com/azteccalendar.html|title=Introduction to the Aztec Calendar|website=www.azteccalendar.com|access-date=6. 1. 2026}}</ref> Bio je podijeljen u 13 perioda po 20 dana. Drugi sunčani (xiuhpohualli) imao je 365 dana. Ovaj [[kalendar]] dijelio se na 18 mjeseci po 20 dana. Ovome se treba pridodat i 5 dana nazivanih nemontemi. Svakih 52 godine poklopili bi se datumi kalendara, tada su nakon 'pet nesretnih dana' priređivali 'Novu vatrenu ceremoniju'. Dani i mjeseci imali su svoja imena. [[Kalendar]] Asteka bio je [[bazalt]]ni kamen težak 25 tona i promjera 3,7 metara ili 12 stopa. Pronađen je 1790. i smješten u Antropološkom muzeju u Meksiku. ==== Mjeseci astečkog kalendara ==== * I. Atlacacauallo * II. Tlacaxipehualiztli * III. Tozoztontli * IV. Hueytozoztli * V. Toxcatl * VI. Etzalcualiztli * VII. Tecuilhuitontli * VIII. Hueytecuihutli * IX. Tlaxochimaco * X. Xocotlhuetzin * XI. Ochpaniztli * XII. Teoleco * XIII. Tepeihuitl * XIV. Quecholli * XV. Panquetzaliztli * XVI. Atemoztli * XVII. Tititl * XVIII. Izcalli ''Nemontemi''. pet nesretnih dana, tada nisu održavana nikakve ceremonije. ''Nazivi dana su'': Cipactli (Aligator), Ehecatl (Vjetar), Calli (Kuća), Cuetzpallin (Gušter), Coatl (Zmija), Miquiztli (Smrt), Mazatl (Jelen), Tochtli (Zec), Atl (Voda), Itcuintli (Pas), Ozomatli (Majmaun), Malinalli (Trava), Acatl (Trska), Ocelot (Ozelot; zvijer iz porodice mačaka), Cuauhtli (Orao), Cozcauauhtli (Jastreb), Ollin, Tecpatl (Kremen), Quiahuitl (Kiša), Xochitl (Cvijet). === Običaji === ==== Rat cvijeća i kanibalizam ==== Da bi došli do ratnih zarobljenika Asteci, a izgleda i neki njihovi susjedi, organizirali bi ratne pohode zvane xochiyaóyotl ili 'rat cvijeća' ('war of the flowers'). Prema hronikama, na inauguraciji najratobornijeg astečkog vladara Ahuitzotla žrtvovano je 80.000 zarobljenika. Asteci su ljude žrtvovali prilikom mnogih prigoda, kao ustoličenja vladara, ili posvećivanja hramova. Obred su vršili svećenici na vrhovima hramova, na žrtvenom kamenu. Zabijanjem noža od vulkanskog stakla u prsa, iščupali bi žrtvi [[srce]] i bacali u vatru. Ove vatre stalno su gorjele pred idolima. Udove bi odsijecali i davali narodu za gozbu, trupla bi bacali psima. Prema drugoj verziji (Precott) svećenici bi predali tijelo žrtvovanog ratniku koji ga je zarobio. On bi tada priredio gozbu na koju bi pozvao svoje prijatelje. ''Novac i trgovina''. Asteci nisu imali klasičan [[novac]], za standardnu valutu uzimao se kakao za koji se nešto moglo kupiti. Roba se najviše razmjenjivala trampom. Premda su bili u vječnom ratu sa srodnim plemenom Tlaxcalteca, u kratkim periodima mira ova dva plemena također su trgovala. Izolirani od mora Tlaškalteci nisu imali soli, Asteci su im velikodušno poklanjali so. === Vladari (Tlatoani) === * Acamapichtli (1372-91). * Huitzilihuitl (1391-1416) sin Acamapichtlija. * Chimalpopoca (1416-27) sin Huitzilihuitlija. * Itzcoatl (1427-40) sin Acamapichtlija. * Montezuma I Ilhuicamina (1440-68)sin Huitzilihuitlija. * Axayacatl (1468-81) sin Montezume I. * Tizoc (1481-6) brat Axayacatlov. * Ahuitzotl (1486-1502) brat Tizocov. * Montezuma II Xocototzin (1502-20) sin Axayacatlov. * Cuitlahuac (1502) brat Montezumin. * Cuauhtemoc (1520-1) sin Ahuitzotlov == Hronologija == Ovdje se navodi Astečka hronologija<ref>{{Cite journal|last=Cartwright|first=Mark|date=26. 2. 2014|title=Aztec Civilization|url=https://www.worldhistory.org/Aztec_Civilization/|journal=World History Encyclopedia|language=en}}</ref><ref>https://www.britannica.com/summary/Aztec-Empire-Timeline</ref> * [[600]]. Pad Teotihuacana, porijeklo graditelja nije poznato. * [[856]].Utemeljen Tollan (danas Tula) od naroda poznatog kao Tolteci ([[Toltecas]]), Nahua-govornika. * [[1111]]. (?) Nahuatlaca plemena napuštaju mitsku zemlju Aztlan. * [[1163]]. skitalačka plemena Mexica dolaze u Coatepec. * [[1168]]. Uništenje Tollana, Čičimeci (Chichimecas; u koje se ubrajaju i Asteci) razorili su grad. * Legendarni kralj Quetzalcoatl bježi iste godine. * [[1200]]. Potpuno uništenje Tollana. * [[1250]]. Susjedni ratoborni [[Otomí]] osnivaju grad Xaltocan. * [[1299]]. Mexica se naseljavaju kod Azcapotzalca, na brijegu Chapoltepec ('brdo skakavaca'), Tepaneki ih tada još toleriraju. * [[1300]]. Vladavina Akolhuanaca (Acolhuas). * [[1315]]. (ili još 1299) Tepaneki tjeraju Mexice s Chapultepeca. * [[1323]]. Colhua Indijanci tjeraju Mexice iz Tizaapan-a. Oni bježe na maleni otok Acatzintlan, gdje su ugledali orla na kaktusu (vidi meksičku zastavu). Pošto su postali neprijatelji Colhuacana, ponovno dolaze pod zaštitu Tepaneka. * [[1325]]. Mexice osnivaju Tenochtitlan. * [[1358]]. Mexice osnivaju Tlatelolco. * [[1372]]. politička reorganizacija, vladar Acamapichtli uzima si ženu iz svakog 'calpulli'-ja (ponegdje calpolli), prva mu je žena Ilancuetl, Colhua plemkinja, ali nije imala djece. Uvodi se titula 'tlatoani' (=govornik). * [[1375]]-[[1465]], devedeset-godišnji rat sa [[Chalco]] Indijancima. * [[1395]] (?), misteriozna smrt Huitzilihhuitl-ove prve žene, tlakopanske princeze. * [[1406]], misteriozna smrt Huitzilihhuitl-ove druge žene, Miahuaxihuitl, princeze iz plemena Tlahuica, iz grada Cuauhnahuac-a (današnja Cuernavaca). * [[1407]]. (?), osvojen Xaltocan, grad Otomija. * [[1411]]. osvojen je Chalco, ali je ponovno oslobođen intervencijom drugih gradova-država, uključujući i tepanečki Azcapotzalco, pod čijim su bili patronatom. * [[1418]]. vladar Tezkukanaca, Ixtlilxochitl, protjeran je od Tepaneka iz grada Texcoca. * 1418-72. Nezahualcoyotl, postaje vladar Texcoca. * [[1426]]. Umire tepanečki vladar Tezozomoc. Iste godine Nezahualcoyotl ponovno osvaja grad od Tepaneca. Vodstvo Tepaneka, nakon Tezozomocove smrti preuzeo je njegov sin Maxtla. Ubijeni su tlatoani Chimalpopoca i Tlacateotl, vladar Tlatelolca. Ubice je poslao Maxtla iz Azcapotzalca. * [[1428]]. Nezahualcoyotl osvaja Azcapotzalco, uzima si zadovoljstvo iščupati Maxtlino srce. Nastanak saveza Asteka, ujedinjuju se gradovi Tenochtitlan, Texcoco i Tlacopan. * [[1445]]. osvajanje Oaxace. * [[1458]]. osvajanje Coixtlahuace i Veracruza. * [[1465]]. osvajanje Chalca. * [[1458]]-1465. ratovi tlatoanija Moteuczoma Ilhuicamina. Osvojio je zemlje Totonaka, Mixteca, Tepeaca i Huasteca. * [[1478]]. padaju zadnja uporišta Huasteca. Asteci poraženi u strahovitom ratu s Taraskima. * [[1486]]-[[1502]]. vladavina Ahuitzotla, daljnja ekspanzija Asteka i masovno žrtvovanje ljudi. * [[1491]]-[[1495]]. osvojena pacifička obala od Zacatule to Acapulca. * [[1492]]. Columbo je na Bahamima, misli da je u Aziji. * [[1498]]. osvajanje Tehuantepeca i dolazak prvih kolonista na Haiti. * [[1500]]. Špansko osvajanje današnjeg Soconusca (indijanski Xoconoxco). Amerigo Vespucci otkriva da Amerika nije dio Azije. * [[1503]]-[[1520]] vladavina Montezume II. * [[1519]]. Dolina Mexica ima 1,000,000 do 1,600,000 stanovnika. Tenochtitlan raste 150,000-200,000 stanovnika. Cortés se iskrcava kod Veracruza. Nalazi saveznike u [[Totonaca|Totonacima]], Huastecima i Tlaškaltecima. * [[1516]].-1519. u Texcocu vlada Cacama. * [[1520]]. Noche Triste (tužna noć) Španci su potučeni na Tenochtitlanu, mnogo je mrtvih na obje strane. Četveromjesečna vladavina Cuitlahuac-a, umire od boginja. * 1520-1521. vladavina Cuauhtemoca. * [[1521]]. Tenochtitlan pada. == Spisak božanstava == {{div col||10em}} * [[Acolmiztli]] * [[Acolnahuacatl]] * [[Acuecucyoticihuati]] * [[Ahuiateteo]] * [[Ahuizotl]] * [[Amaranth]] * [[Ancient-drum]] * [[Atlatonan]] * [[Atlatonin]] * [[Ayauhteotl]] * [[Azcatl]] * [[Batman (mitologija)|Batman]] * [[Centeocihuatl]] * [[Centeotl]] * [[Centzon-totochtin]] * [[Centzonuitznaua]] * [[Chalchihuitlicue]] * [[Chalchiuhcihuatl]] * [[Chalchiuhtecolotl]] * [[Chalchiuhtlicue]] * [[Chalchiuhtotolin]] * [[Chalmecatecuchtli]] * [[Chantico]] * [[Chicomeccatl]] * [[Chicomecoatl]] * [[Chicomexochtli]] * [[Chiconahuiehecatl]] * [[Chihucoatl]] * [[Chimalman]] * [[Cihuacoatl]] * [[Cihuateto]] * [[Cinteotl]] * [[Cipactli]] * [[Cipactonal]] * [[Citlatonac]] * [[Civatateo]] * [[Coatlicue]] * [[Coccochimetl]] * [[Cochimetl]] * [[Cocijo]] * [[Coyolxanuhqui]] * [[Coyolxauhqui]] * [[Cuaxolotl]] * [[Eagle-man]] * [[Ehecatl]] * [[Huehuecoyotl]] * [[Huehueteotl]] * [[Huitzilopochtli]] * [[Huixtocihuatl]] * [[Ilamatecuhtli]] * [[Itzli]] * [[Itzpapalotl]] * [[Itztlacoliuhqui]] * [[Ixtlilton]] * [[Macuil-cozcacuahtli]] * [[Macuil-cuetzpalin]] * [[Macuil-malinalli]] * [[Macuil-tochtli]] * [[Macuil-tonaleque]] * [[Macuil-xochitl]] * [[Macuilcozcacuahtli]] * [[Macuilcuetzpalin]] * [[Macuilcuetzpalli]] * [[Macuilmalinalli]] * [[Macuiltochtli]] * [[Macuiltonaleque]] * [[Macuilxochitl]] * [[MacuilxÒchitl]] * [[Malinalxochi]] * [[Malinalxochitl]] * [[Maquiltonaleque]] * [[Matlalcueitl]] * [[Mayahual]] * [[Mayahuel]] * [[Mayouel]] * [[Metzli]] * [[Metztli]] * [[Mexitl]] * [[Mextli]] * [[Mictecacihuatl]] * [[Mictlan]] * [[Mictlancihuatl]] * [[Mictlantecuhtli]] * [[Mictlantecuhtzi]] * [[Mixcoatl]] * [[Moctezuma]] * [[Montezuma]] * [[Motecuhzoma]] * [[Nahuaque]] * [[Nana (mitologija)|Nana]] * [[Nanahuatzin]] * [[Nanauatzin]] * [[Nanautzin]] * [[Nuhualpilli]] * [[Old-old-coyote]] * [[Omacatl]] * [[Omecihuatl]] * [[Omeciuatl]] * [[Ometecuhtli]] * [[Ometecutli]] * [[Ometeoltloque]] * [[Ometotchtli]] * [[Opochtli]] * [[Oxomoco]] * [[Patecatl]] * [[Piquete-zina]] * [[Piquete-zina]] * [[Popocatépetl]] * [[Pulque]] * [[Quaxolotl]] * [[Quetzacoatl]] * [[Quetzalcoatl]] * [[Spider-woman]] * [[Tamoanchan]] * [[Tecciztecatl]] * [[Tecuciztecal]] * [[Tecuciztecatl]] * [[Telcalipoca]] * [[Temazcaltechi]] * [[Temazcalteci]] * [[Teotihuacan]] * [[Teoyaomiqui]] * [[Teoyaomqui]] * [[Tepeyollotl]] * [[Tepeyollotli]] * [[Tepoztecatl]] * [[Tezcalipoca]] * [[Tezcatlipoca]] * [[Tezcatzontecatl]] * [[Titlacauan]] * [[Tlaelquani]] * [[Tlahuixcalpantec]] * [[Tlahuixcalpantecuhtli]] * [[Tlahuizcalpantecuhtli]] * [[Tlahuizcalpantecutli]] * [[Tlaloc]] * [[Tlaltecuhtli]] * [[Tlaoque-nahuaque]] * [[Tlazolteotl]] * [[Tlazolteotli]] * [[Tlazoltéotl]] * [[Tloque]] * [[Tloquenahuaque]] * [[Tomoanchan]] * [[Tonacatecuhtli]] * [[Tonatiuh]] * [[Tzitzimime]] * [[Tzitzmitl]] * [[Ueuecoyotl]] * [[Ueueteotl]] * [[Uitzilopochtli]] * [[Uixtochihuatl]] * [[Xilonen]] * [[Xipe]] * [[Xipe-totec]] * [[Xiuhcoatl]] * [[Xiuhtecuhtli]] * [[Xiutecuhtli]] * [[Xmulzencab]] * [[Xochipili]] * [[Xochipilli]] * [[Xochiquetzal]] * [[Xolotl]] * [[Yacatecuhtli]] * [[Yiacatecuhtli]] {{div col end}} == Također pogledajte == * [[Mixteca]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{EB1911 poster|Aztecs}} {{Commons category|Aztec|Aztecs}} * [http://mexicolore.co.uk/aztecs/ Aztecs at Mexicolore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728095835/http://www.mexicolore.co.uk/aztecs/ |date=28. 7. 2013 }}: constantly updated educational site specifically on the Aztecs, for serious students of all ages. * [http://www.d.umn.edu/cla/faculty/troufs/anth3618/maaztec.html Aztecs / Nahuatl / Tenochtitlan]: Ancient Mesoamerica resources at [[University of Minnesota Duluth]] * [http://www.history-aztec.com Aztec history, culture and religion] B. Diaz del Castillo, The Discovery and Conquest of Mexico (tr. by A.P. Maudsley, 1928, repr. 1965) * [http://www.public.asu.edu/~mesmith9/MES-05-SciAm-.pdf Article: "Life in the Provinces of the Aztec Empire"] * [http://www.public.asu.edu/~mesmith9/tlahuica.html Tlahuica Culture Home Page (an Aztec group from Morelos, Mexico)] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20030227.shtml "The Aztecs – looking behind the myths"] on [[BBC Radio 4]]'s [[In Our Time (BBC Radio 4)|''In Our Time'']] featuring Alan Knight, Adrian Locke and Elizabeth Graham == Literatura == * Alfonso Caso, The Aztecs, People of the Sun. Eng. Tr. /prijevod/,1958 * G. C. Vaillant, The Aztecs of Mexico. * [http://www.ancientscripts.com/aztec.html Pismo] {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Aztec}} [[Kategorija:Nahuatlan]] [[Kategorija:Meksički Indijanci]] j6mhgr9h63861xfqihyr6muy932wdmq 0 32259 3914746 3903799 2026-07-26T16:56:48Z WumpusBot 120674 /* Vanjski linkovi */ razne ispravke 3914746 wikitext text/x-wiki '''Inka''' ([[Španski jezik|špan.]] ''Inca'').- Veliko [[car]]stvo Inka rođeno je u srcu [[Ande|andskih]] Kordiljera, sa središtem u današnjem [[Peru]]u. Tamošnje stanovništvo naziva ga Tahuantinsuyu (''Tawantinsuyu'') 4 smjera, i sastoji se od 4 dijela: [[Chinchaysuyu]], Cuntisuyu (po reformiranom [[kečuanski jezik|quechua]] [[Quntisuyu]]), [[Antisuyu]] i [[Collasuyu]] (po ajmarskom plemenu Colla, u najnovije vrijeme reformirano u [[Qullasuyu]]). Samo središte države, Qusqu (danas špan. [[Cusco]]) podijeljen je na ''Urin Qusqu'' (Donji Cusco) i ''Hanan Qusqu'' (Gornji Cusco). Inke nemaju pismo i ne znaju za [[željezo]], ali su zato izvrsni stručnjaci u upravljanju svojim teritorijem i vladanjem nad poraženim. Sredstvo sporazumijevanja bili su konopčići sa čvorovima poznati kao ''quipu'' (khipu) sa čijim su odgonetavanjem bili osposobljeni jedino [[quipucamayoc]] (''khipukamayuq''). Govorili su [[kečuanski jezik]].<ref>{{Cite book|last=Parker|first=Philip|title=World History: from the ancient world to the information age|url=https://archive.org/details/worldhistory0000park_p5f0|year=2010|isbn=9781465462404}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kids.nationalgeographic.com/history/article/inca-civilization|title=Inca civilization facts and history|date=29. 3. 2023|website=History|language=en|access-date=28. 3. 2025}}</ref> == Pleme Inka == [[Datoteka:Pisac Terrassen medium.jpg|mini|desno|[[Terasa|Terase]] pri gradu Pisac ''([[P'isaq]])'']] Oko [[1200]]. godine, u dolini [[Cusco]], malehno polunomadsko pleme [[Quechua]] nameće svoj zakon susjednim narodima. 200 godina poslije,za vladavine cara [[Wayna Qhapaq]] (1423.-1525.), carstvo se prostire na 4,500&nbsp;km od sjevera do juga. Gotovo 100 plemena podložno je caru (Inki). Dio osvojene zemlje ostaje u vlasništvu seljaka, ali moraju obrađivati i 2. dio zemljišta čiji prinos pripada državi, a i 3. čiji je urod namijenjen bogu [[sunce|sunca]] imenom Inti. Car je čas pomirljiv, a čas neumoljiv. Događa se da narode koji nisu prijateljski raspoloženi jednostavno protjera hiljade kilometara od njihova kraja. Odsječeni tako od svog rodnog mjesta, prisiljeni su se predati na milost i nemilost Inkama. Car daje izgraditi hiljade kilometara popločenih cesta kako bi njegove odluke doprle do svih predjela carstva. Na njima se smjenjuju brzi glasnici. Na taj način poruka može u 4 dana prijeći 700 kilometara.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/articles/inca|title=Inca: Empire, Religion & Civilization|date=11. 3. 2015|website=HISTORY|language=en|access-date=28. 3. 2025}}</ref> == Inka car == [[Datoteka:Machu-Picchu.jpg|mini|desno|Stara tvrđava Inka, [[Machu Picchu]] ''(Machu Pikchu)'']] Na čelu carstva smjenjuje se 13 careva koji nosae titulu 'Inka', po kojima se stoga vrlo često cijeli narod naziva Inkama, a carstvo prelazi s oca na sina. Prema legendi dinastiju je u 13. vijeku osnovao Manqu Qhapaq. Car, zvan Inka za svoj je narod polubog. Njegov je otac [[Inti]], bog sunca. == Vjerovanja == [[Datoteka:Quipu MKL Bd. 13 1890 (128905524).jpg|mini|desno|''[[Khipu]]'' (quipu)]] U širokom prostranstvu Anda inkaški narod vjeruje u božanske moći prirodnih sila poput sunca, planina,rijeka. Kao nagradu za svoje molitve i darove, očekuju od njih zemaljska dobra. Vjeruju i u besmrtnost duša. Inke su gradile velike hramove, dosta njih posvećeno bogu Sunca - Inti. Najpoznatiji hram se nalazio u [[Qorikancha|Qorikanchi,]] smješten nedaleko od doline Cusco, gdje su španski konkvistadori pronašli vrt prepun raznovrsnih materijalnih dobara, između ostalog kukuruz i predmete napravljene od čistog zlata.<ref>{{Cite book|last=Parker|first=Philip|title=Worl History - from the ancient world to the information age|url=https://archive.org/details/worldhistoryfrom0000park|year=2014|isbn=9781465462404|pages=[https://archive.org/details/worldhistoryfrom0000park/page/187 187]}}</ref> == Inkaški seljaci u Andama == [[Datoteka:Inka_mauern_cuzco.jpg|mini|Detalj zida Inka u gradu [[Cusco]] ''(Qusqu)'', [[Peru]]]] Život u Andama nije lak, ali seljaci-koji smatraju da svi potiču od istoga pretka - svakodnevno se međusobno pomažu, posebno pri obradi zemlje. Seljaci sade i obavljaju poljoprivredne poslove, dok žene kraj ognjišta pripremaju ručak. == Inkaška djeca == Inke svoju djecu dosta grubo odgajaju, bojeći se da ne budu spremni za naporan i težak seljački andski rad. == Arhitektura == I danas nas impresionira njihovo umijeće obrade kamena. Najbolji primjeri za to su geometrijska finoća zidova tvrđave Ollantaytambo i oblikovanje živih stijena u Sayvisteu. Tu su i kiklopske zidine tvrđave Sacsahuaman iznad Cusca, ali pitanje je ko su bili njeni graditelji. Golemi, neobično oblikovani kameni blokovi savršeno naliježu jedni na druge. Opći dojam koji se stiče pri pogledu na ove građevine je da su ljudi ovog dijela svijeta poznavali posebnu tehniku savršene obrade i transporta kamena. Jedna izreka kaže da su Inke gradili, dok su [[Maje]] sanjarili a [[Asteci]] štovali božanstva. Maje i Asteci dosegli su viši intelektualni stepen. Inke, s druge strane, više su se bavili izgradnjom kuća, palača, gradova, puteva, mostova, sistema za navodnjavanje i poljoprivrednih terasa, što su sve dokazi ovozemaljske prisutnosti i poduzetništva. Iako je religija bila dijelom njihova svakodnevna života, ipak ga nije nadzirala. A žrtvovanje hiljada ljudskih života radi umiljavanja bogovima činilo im se potpuno poraznim. Inke su nesumnjivo bili majstorski graditelji Novog svijeta. Posebnost njihovih građevina bila je masivna jednostavnost u okviru divnih proporcija. Njihovo jedino vanjsko ukrašavanje bila bi pokoja zlatna ili srebrna ploča, ili zidni ukras od pernatog mozaika. Arhitekti su projektirali građevine u kojima su zidovi često bili nagnuti ukoso prema unutra. Ravne bi površine bile razbijene malim trapezoidnim otvorima i nišama koji su bili suženi prema vrhu. Pažljivo priljubljivanje divovskih stijena davalo je kontrastno svjetlo i efekt sjene, što se postizalo poput vlasi tankim spojevima i posebnom strukturom kamena. Rezultat nije bio samo dekorativan, već i praktičan. Međuspojevi, precizno priljubljeni komadi bez maltera, mogli su izdržati izuzetan pritisak i naprezanje. Njihove su građevine odolijevale zemljotresima koji bi razorili savremenije zidne konstrukcije. <!-- treba i pokoja država? --> {{Commonscat|Inca}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.antiquebooks.net/readpage.html#peru Conquest nts.html Zemlja Inka] autora [[Hiram Bingham III|Hiram Bingham]] (objavljeno 1912–1922). * [http://www.destination360.com/south-america/peru/machu-picchu Artefakti Inka, Peru i Machu Picchu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211060205/http://www.destination360.com/south-america/peru/machu-picchu|datum=11. februar 2021.}} 360° filmovi artefakata Inka i peruanskih pejzaža. * [http://www.projectshum.org/Ancient/inca.html Drevne civilizacije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204101553/http://www.projectshum.org/Ancient/inca.html|datum=4. februar 2007.}} – Inke * [https://web.archive.org/web/19990203171454/http://www2.nationalgeographic.com/mummy/index.html "Ledena blaga Inka"], stranica National Geographica. * [http://red-coral.net/Pach.html "Svete himne Pachacuteca"], poezija jednog cara Inka. * [https://web.archive.org/web/20070305220022/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/latam/inca.html Religija Inka] * [https://www.loc.gov/today/cyberlc/feature_wdesc.php?rec=3839 Inženjerstvo u Andima], predavanje o visećim mostovima Inka * [https://web.archive.org/web/20110725193957/http://www.concharto.org/search/eventsearch.htm?_what=%22inca+empire%22&_maptype=1 Mapa i vremenska linija] događaja u Carstvu Inka * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/search/searchterm/Ancient%20Peruvian%20art%20%3A%20contributions%20to%20the%20archaeology%20of%20the%20empire%20of%20the%20Incas/order/nosort Drevna peruanska umjetnost: doprinosi arheologiji carstva Inka], četverotomno izdanje iz 1902. (u potpunosti dostupno online kao PDF) * [http://www.kb.dk/elib/mss/poma/index-en.htm "Guaman Poma – El Primer Nueva Corónica Y Buen Gobierno"]– Digitalna verzija Corónice, skenirana s originalnog rukopisa. {{Imperije}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Inke| ]] [[Kategorija:Peru]] 07gplsq6bhnvr9f8z7t9fddwxalzfpa 0 32896 3914958 3801551 2026-07-27T11:44:29Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Jeddah_Waterfront_2025_(cropped).jpg|Jeddah_Waterfront_2025_(cropped).jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Gbawden|Gbawden]]; razlog: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Jeddah Waterfront 2025 (cropped).jpg|]]. 3914958 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija naselje |Grb = Emblem of Saudi Arabia.svg |Karta = Jeddah, Saudi Arabia locator map.png |Država = {{ZD|SAU}} [[Saudijska Arabija]] |ImeSrednjegNivoaVlasti = |SrednjiNivoVlasti = |Općina = |Stanovništvo = 3400000 |StanovništvoGodina = 2007 |StanovništvoUrban = |StanovništvoUrbanGodina = |StanovništvoMetro = |StanovništvoMetroGodina = |StanovništvoProcjena = |StanovništvoGodina2 = |Površina = 1.320 |Nadmorska visina = |Pozivni broj = |Poštanski broj = |VrstaNaselja = Grad |Načelnik = Hani Abu Ras |NačelnikIzabran = |NačelnikTitula = Gradonačelnik |NačelnikStranka = |Web = www.jeddah.gov.sa |Slika = |SlikaInfo = Džedda, slikana sa mora }} '''Džedda''' (ili Džidda, {{ArJ|جدّة}}) je [[grad]] u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]], smješten na obali [[Crveno more|Crvenog mora]] (koordinate 21.50° sjeverno 39.1667° istočno). To je glavni gradski centar u zapadnoj Saudijskoj Arabiji, također i najveći u Zapadnoj provinciji ove države, te drugi grad po veličini poslije glavnog grada [[Rijad]]a. Broj stanovnika je u [[2006]]. godini iznosio preko 3,4 miliona osoba. Poznat je kao komercijalni, trgovački i [[luka|lučki]] centar Saudijske Arabije, a također i kao najbogatiji grad [[Bliski istok|Bliskog istoka]] i zapadne [[Azija|Azije]]. Zbog blizine i velikog aerodroma, Džedda je i "predzadnja stanica" najvećeg broja [[hadžija]] na putu ka [[Meka|Mekki]], najsvetijem gradu u [[Islam]]u. Mekku svaki [[musliman]], koji je u mogućnosti, treba posjetiti bar jednom u životu za vrijeme [[Hadždž]]a. == Gradovi blizanci == Džedda ima 23 [[grad blizanac|grada blizanca]]: {| | valign="top" | * [[Datoteka:Flag_of_Kazakhstan.svg|20p]] [[Almati]], [[Kazahstan]] * [[Datoteka:Flag_of_Jordan.svg|20p]] [[Aman]], [[Jordan]] * [[Datoteka:Flag_of_Azerbaijan.svg|20p]] [[Baku]], [[Azerbejdžan]] * [[Datoteka:Flag_of_Egypt.svg|20p]] [[Aleksandrija]], [[Egipat]] * [[Datoteka:Flag_of_Egypt.svg|20p]] [[Kairo]], [[Egipat]] * [[Datoteka:Flag_of_Germany.svg|20p]][[Stuttgart]], [[Njemačka]] * [[Datoteka:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|20p]] [[Dubai]], [[Ujedinjeni Arapski Amirati]] * [[Datoteka:Flag_of_Indonesia.svg|20p]] [[Džakarta]], [[Indonezija]] * [[Datoteka:Flag_of_Turkey.svg|20p]] [[Istanbul]], [[Turska]] * [[Datoteka:Flag_of_Turkey.svg|20p]] [[Adana]], [[Turska]] * [[Datoteka:Flag_of_Malaysia.svg|20p]] [[Johor Bahru]], [[Malezija]] * [[Datoteka:Flag_of_Russia.svg|20p]] [[Datoteka:Flag_of_Tatarstan.svg|20p]] [[Kazan]], [[Tatarstan]], [[Rusija]] * [[Datoteka:Flag_of_Pakistan.svg|20p]] [[Karači]], [[Pakistan]] * [[Datoteka:Flag_of_Turkmenistan.svg|20p]] [[Mari]], [[Turkmenistan]] * [[Datoteka:Flag_of_Ukraine.svg|20p]] [[Odesa]], [[Ukraina]] * [[Datoteka:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|20p]] [[Oš]], [[Kirgistan]] * [[Datoteka:Flag_of_Bulgaria.svg|20p]] [[Plovdiv]], [[Bugarska]] * [[Datoteka:Flag_of_Morocco.svg|20p]] [[Kazablanka]], [[Maroko]] | valign="top" | * [[Datoteka:Flag_of_Brazil.svg|20p]] [[Rio de Janeiro]], [[Brazil]] * [[Datoteka:Flag_of_Japan.svg|20p]] [[Šimonoseki]], [[Japan]] * [[Datoteka:Flag_of_Russia.svg|20p]] [[Saint Petersburg|St. Petersburg]], [[Rusija]] * [[Datoteka:Flag_of_France.svg|20p]] [[Strasbourg]], [[Francuska]] * [[Datoteka:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|20p]] [[Xi'an]], [[Khina]] |} {{Commonscat|Jeddah}} [[Kategorija:Gradovi u Saudijskoj Arabiji]] [[Kategorija:Džida| ]] 7nxf3ev84qryddwkf4r4ws93jelvet8 0 33109 3914702 3901436 2026-07-26T15:54:14Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914702 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Evropska konvencija o zaštiti ljudskih prava i fundamentalnih sloboda''' (eng. Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms) još poznata kao Evropska konvencija o ljudskim pravima (eng. European Convention on Human Rights, fr. la Convention europeenne des Droits de l'Homme) je [[pravni akt]] [[Savjet Evrope|Savjeta Evrope]] (1949) o zaštiti sloboda i prava, donijet u [[Rim]]u 4. novembra 1950. godine. Originalna verzija, sastavljena na engleskom i francuskom jeziku i objavljena pod nazivom Konvencija za zaštitu ljudskih prava i fundamentalnih sloboda, stupila je na snagu 3. septembra 1953. godine. Prve potpisnice Konvencije bile su: [[Belgija]], [[Danska]], [[Francuska]], [[Njemačka]], [[Irska]], [[Italija]], [[Island]], [[Luksemburg]], [[Holandija]], [[Norveška]], [[Turska]] i [[Velika Britanija]]. U periodu od 1950. do 2004. godine, Konvenciju je potpisalo 46 zemalja. Potpisivanje je označilo prihvatanje obaveze poštovanja prava i sloboda, kao i priznavanje nadležnosti [[Evropskog suda za ljudska prava]] u [[Strasbourg]]u u [[Francuska|Francuskoj]] koji je ustanovljen Evrposkom konvencijom. Sud za ljudska prava djeluje nakon iscrpljenih pravnih sredstava u državama članicama. Svaka osoba koja smatra da su joj narušena njena ljudska prava može se obratiti sudu. Organizacija i ovlašćenja ovog suda propisani su Evropskom konvencijom o ljudskim pravima i osnovnim slobodama (članovi 19 - 51), a postupak pred tim Sudom uređen je Poslovnikom koji je stupio na snagu 1. novembra 1998. godine. Tekst je zvanično preveden i objavljen na 30 jezika , a ratifikacija je izvršena u svim državama Savjeta Evrope. == Historija i značaj == Čin donošenja Konvencije pravno je uobličio ideju zemalja Evrope o uspostavljanju jedinstvene zaštite ljudskih prava i individualnih političkih sloboda koji, uz vladavinu prava, a prema osnivačkom aktu Savjeta Evrope, čine temelj istinske demokratije (Preambula Statuta Saveta Evrope, st. 3). Ovom kodifikacijom otpočela je pravna standardizacija na evropskom tlu, koja se odvija u skladu sa Univerzalnom deklaracijom o ljudskim pravima (1948). Naknadnim pravnim dopunama iz protokola 1, 4, 6, 7, 12 i 13, unaprijeđena je prvobitna zaštita prava i sloboda iz 1950. godine. Poseban značaj ima Protokol 11, koji je 1998. godine u evropsku pravnu praksu uveo stalnu pravosudnu instituciju - Evropski sud za ljudska prava i mogućnost učešća pojedinca u međunarodnom pravnom postupku. == Evropski sud za ljudska prava == Konvencija određuje sadržaj prava i sloboda i, za slučaj kršenja, obezbeđuje međunarodnu zaštitu. Postupak se vodi pred Evropskim sudom za ljudska prava. Sporovi se pokreću individualnim ili međudržavnim predstavkama. Individualnu predstavku podnose pojedinci, grupe lica ili nevaladine organizacije. Međudržavnim predstavkama pokreću se interni međunarodni sporovi država članica Savjeta Evrope u slučaju povrede obaveza preuzetih potpisivanjem i ratifikovanjem Konvencije. Država koja podnese zahtev za prijem u članstvo Savjeta Evrope dužna je da usaglasi nacionalne zakone sa Konvencijom kako bi se otklonile mogućnosti povrede osnovnih sloboda i prava, a država članica protiv koje je donijeta pravnosnažna presuda dužna je da postupi u skladu sa odlukom i da reformiše domaće zakonodavstvo. U Belgiji je, na primjer, radi izjednačavanja statusa bračne i vanbračne dece, promenjen Građanski zakonik, a u Njemačkoj su, usled neprimjerenog trajanja pritvora, izmijenjene odredbe krivičnog postupka. Po važećim pravilima, Komitet ministara Savjeta Evrope ima pravo nadzora nad izvršenjem sudskih presuda. Novi Protokol 14 predviđa mogućnost pokretanja sudskog postupka protiv države koja ne izvršava odluke Evropskog suda za ljudska prava. == Struktura == Konvencija se sastoji iz preambule, osnovnog teksta i 13 protokola. U Preambuli je istaknuto da je osnov Konvencije [[Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima]], koju je [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]], donijela 10. decembra 1948. godine. Član 1 utvrđuje obavezu svih država potpisnica da poštuju prava i slobode koje garantuje Konvencija. Ako se prekrši obaveza i dođe do povrede sloboda i prava, predviđena je međunarodna sudska zaštita. Prvi dio Konvencije (čl. 2 - 18) sadrži osnovna prava i slobode. Drugi (čl.19 -51), uređuje funkcionisanje Evropskog suda za ljudska prava, a treći (čl. 51 - 59) reguliše proceduralna pitanja i nadležnost u vezi sa potpisivanjem, ratifikovanjem, tumačenjem, predmetnom, teritorajalnom i vremenskom primjenom odredbi Konvencije. Protokoli su pravna pravila kojima se vrše izmjene i dopune osnovnog teksta Konvencije. Po stupanju na pravnu snagu, postaju pravno obavezujući dijelovi Konvencije, a donose ih i ratifikuju potpisnice Konvencije i članice Savjeta Evrope. == Osnovna prava i slobode == * Pravo na život (čl. 2) * Zabrana mučenja, nečovječnog i ponižavajućeg postupanja(čl. 3) * Zabrana ropstva i prinudnog rada (čl. 4) * Pravo na slobodu i sigurnost (čl. 5) * Pravo na pravično suđenje (čl. 6) * Kažnjavanje samo na osnovu zakona (čl. 7) * Pravo na poštovanje privatnog i porodičnog života (čl. 8) * Sloboda misli, savjesti i vjeroispovjesti (čl. 9) * Sloboda izražavanja (čl. 10) * Sloboda okupljanja i udruživanja (čl. 11) * Pravo na sklapanje braka (čl. 12) * Pravo na djelotvorni pravni lijek (čl. 13) * Zabrana diskriminacije (čl. 14) == Protokol 1 == * Pravo na mirno uživanje imovine (čl. 1) * Pravo na obrazovanje (čl. 2) * Pravo na slobodne izbore (čl. 3) Protokol nisu ratifikovale dijve evropske države, [[Švicarska]] i [[Monako]], a [[Andora]] ga nije potpisala. == Protokol 4 == * Zabrana dužničkog ropstva (čl. 1) * Sloboda kretanja (čl. 2) * Zabrana protjerivanja sopstvenih državljana (čl. 3) * Zabrana kolektivnog protjerivanja stranaca (čl. 4) Protokol nisu potpisale Andora, [[Grčka]] i Švicarska, a ratifikaciju nisu izvršile Španija, Turska i Velika Britanija. == Protokol 6 == * Zabrana izricanja i izvršavanja smrtne kazne (čl. 1) [[Rusija]] je jedina potpisnica Konvencije koja nije ratifikovala Protokol. == Protokol 7 == * Zaštita u postupku protjerivanja stranaca (čl. 1) * Pravo na žalbu u krivičnim stvarima (čl. 2) * pravo na nadoknadu za pogrešnu osudu (čl. 3) * Pravo ne biti suđen ili kažnjen dva puta u istoj pravnoj stvari (Non bis idem)(čl. 4) * Jednakost supružnika (čl. 5) Protokol nisu ratifikovale Belgija, Njemačka, Holandija, Turska i Španija, a zemlje koje ga nisu potpisale su Andora i Velika Britanija. == Protokol 12 == * Opća zabrana diskriminacije (čl. 1) Protokol nisu potpisale: Andora, Bugarska, Danska, Francuska, Litvanija, Malta, Poljska, Švedska, Švicarska i Velika Britanija. == Protokol 13 == * Apsolutna zabrana smrtne kazne (čl. 1) == Protokoli 2, 3, 5, 8, 9, 10, 11 i 14 == Ovim protokolima se bliže uređuje pokretanje međunarodnih sporova i tok postupka pred Evropskim sudom za ljudska prava. Protokol 14 odnosi se na unaprjeđenje efikasnosti sudske procedure i stupiće na pravnu snagu nakon ratifikacije u svim državama članicama Savjeta Evrope. == Također pogledajte == * [[Evropski sud za ljudska prava]] == Vanjski linkovi == # [http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/194.htm Prevodi Evropske konvencije o ljudskim pravima ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110211121839/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/html/194.htm |date=11. 2. 2011 }} # [http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeTraites.asp?CM=8&CL=ENG CoE -Lista ugovora Savjeta Evrope ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707022305/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeTraites.asp?CM=8&CL=ENG |date=7. 7. 2011 }} # [http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/001.htm CoE - Statut Savjeta Evrope ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107082603/https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/001 |date=7. 1. 2019 }} # [http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/194.htm Evropska konvencija o ljudskim pravima - oficijelni sajt Evropskog suda za ljudska prava ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110211121839/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/html/194.htm |date=11. 2. 2011 }} # [http://www.echr.coe.int/ECHR/EN/Header/Basic+Texts/Basic+Texts/The+European+Convention+on+Human+Rights+and+its+Protocols Protokol 14] {{Commonscat|European Convention on Human Rights}} [[Kategorija:Evropska unija]] [[Kategorija:Sporazumi Albanije]] [[Kategorija:Sporazumi Armenije]] [[Kategorija:Sporazumi Austrije]] [[Kategorija:Sporazumi Azerbejdžana]] [[Kategorija:Sporazumi Belgije]] [[Kategorija:Sporazumi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Sporazumi Danske]] [[Kategorija:Sporazumi Nizozemske]] [[Kategorija:Sporazumi Italije]] [[Kategorija:Sporazumi Portugala]] [[Kategorija:Sporazumi Hrvatske]] [[Kategorija:Sporazumi Grčke]] [[Kategorija:Sporazumi Turske]] [[Kategorija:Sporazumi Gruzije]] [[Kategorija:Sporazumi Slovenije]] [[Kategorija:Sporazumi Francuske]] dp1fpwswtge3397k21r2qtblcsp5tcz 0 34802 3914680 3902739 2026-07-26T15:49:22Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914680 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Daorson.jpg|mini|300px|Daorson, ostaci zidina u Ošanjićima kod Stoca, oko 3. vijeka p. n. e.]] '''Daorsoi''' ili '''Daorson''' ({{jez-el|ΔΑΟΡΣΩΝ}}) bio je glavni grad [[Helenizam|heleniziranog]]<ref>The Art treasures of Bosnia and Herzegovina - Đuro Basler, Mirza Filipović, Sulejman Balić, 1987, stranica 28</ref><ref>Grčki utjecaj na istočnoj obali Jadrana: zbornik radova sa znanstvenog skupa održanog 24. do 26. septembra 1998. godine u Splitu by Nenad Cambi, {{ISBN|9531631549}} ,2002, stranica 432</ref> [[Iliri|Ilirskog]] plemena Daorsa<ref>Henry A. Ormerod, ''Piracy in the Ancient World'', JHU Press, 1924, p. 184.</ref>, danas u selu [[Ošanjići]] povrh [[Stolac|Stoca]] (4–3. vijek p. n. e). [[Daorsi]] su bili [[Iliri|ilirsko]] pleme koje je živjelo od 396. do 50. godine prije nove ere u dolini rijeke [[Neretva|Neretve]] i ovdje izgradilo svoj megalitski grad. Danas se na pustom području nekadašnjeg grada Daorsona nalaze kamene ruševine, brojni spomenici. Ostaci ovog nekad najjačeg grada u širem području nalaze se u Ošanjićima, blizu [[Stolac|Stoca]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Činile su ga tri cjeline. == Opis == Središnje i najvažnije mjesto zauzima [[tvrđava]] – [[akropola]] koja je bila opasana "[[kiklop]]skim" zidinama od golemih kamenih blokova (sličan onima u [[Mikena|Mikeni]] u [[Stara Grčka|Grčkoj]]). U njoj su bili smješteni svi važniji upravni, javni i vjerski objekti. Odbrambeni zid koji se pruža od jugozapada prema sjeveroistoku bio je dug 65 metara, širok 4,2{{razmak}}m, a visok između 4,5 i 7,5 metara, imao je vrata i tornjeve na oba kraja. === Zaravan Banje === [[Datoteka:GreekCitiesMapIllyriaAdriatic.png|mini|350x350piksel|Mapa koja pokazuje mediteranska naselja prije Rimljana.]] Ovdje se nalazilo planski organizirano naselje, podignuto nakon Akropole, na površini od oko 15{{razmak}}ha. Mnoštvo ostataka raznih većih i manjih objekata sačuvani su u temeljnoj zoni. Izdvajaju se kvartovi s trgovima, nekropola, dvije gradske cisterne. === Podgradinski prostor (Greben) === Na istočnim liticama, odmah ispod stjenovitog podnožja Gradine, pa sve do 100 metara iznad obale rijeke Radimlje nalaze se terase usječene s jedne strane u živu stijenu, a s druge ojačane podzidom. Bile su povezane stepenicama s Akropolom. Na njima je otkriveno desetak stambenih objekata s pripadajućim malim dvorištima. Postojale su i manje horizontalne prometnice. Daorsi su preuzeli [[grčko pismo|grčki jezik i pismo]], te su bili u stalnim trgovačkim vezama sa [[Grci]]ma. Pronađeni su ostaci brojnih [[amfora]] za vino te dijelova fine [[keramika|keramike]], ali najvredniji nalaz je brončana kaciga ukrašena nizom grčkih likova: [[Afrodita|Afrodite]], [[Nika|Nike]], [[Helij]]a, [[Dionis]]a, [[Muza]], [[Pegaz]]a i drugih, a natpis na njoj je sličan natpisu na kacigi pronađenoj u [[Sjeverna Makedonija|Makedoniji]]. Pronađeni su također i ostaci granitne skulpture Kadma i Harmonije, ali i Ilirski reljef s trinaest zmija i pet pari orlovskih krila. U jednom manjem objektu pronađena je kovaonica [[novac|novca]] s prigodnim alatima i [[matrica]]ma, 39 raznih novčića (29 s likom kralja Ballaiosa iz 168. p. n. e, te devet sa grčkim natpisom "ΔΑΟΡΣΩΝ" i likom lađe).<ref>[https://www.academia.edu/30909039/Daorski_novac_i_prilog_poznavanju_optjecaja_novca_na_daorskom_području_Daorsi_coins_and_a_contribution_to_the_understanding_of_the_circulation_of_coinage_in_Daorsi_territory Dragićević, I. Daorsi coins and a contribution to the understanding of the circulation of coinage in Daorsi territory] 2016, 107-128,</ref> Novac je značio nezavisnost plemena Daorsa, kao i potvrdu da su imali razvijeno zanatstvo, kulturu i trgovinu s drugim narodima. === Propast grada === [[Datoteka:Daorson_(08).JPG|mini|Ostaci zidova]] Nakon propasti ilirske države, Daorsi su pod patronatom rimske države, sa određenom autonomijom. Još prije propasti ilirske države Daorse su iz pravca rijeke Cetine napadali [[Dalmati]], moćno ilirsko ratničko pleme. Rat protiv Dalmata se vodio od 156. do 155. godine p. n. e. Rimljani su krenuli u ratne operacije protiv Dalmata iz [[Narona|Narone]], gdje su imali jako uporište i potporu Daorsa. Oni su Neretvu štitili od Dalmata i prije dolaska rimske vojske u Naronu. U tom ratu Dalmati su teško poraženi i oslabljeni za duže vrijeme. U vrijeme građanskih ratova između [[Julije Cezar|Cezar]]ovih i Pompejevih pristalica na istočnoj obali [[Jadransko more|Jadranskog mora]] opet su se Dalmati našli na jednoj strani, a Daorsi na suprotnoj. Iz podataka o ratovima rimskog pretora Vatiniusa protiv ilirskog plemena [[Dalmati|Dalmata]], može se prilično tačno utvrditi vrijeme uništenja grada Daorsona i definitivnog prekida života u tom gradu. Skoro je sigurno da su Delmati baš u to vrijeme (44./43. godine) napali centar Daorsa, grad Daorsoi, i potpuno ga razorili. Tada je uništen i dio plemena Daorsa. Arheološki materijal s Utvrđenja (Akropole), Banja i Grebena ispod Utvrđenja nije mlađi od sredine ili druge polovice I stoljeća p. n. e., što se podudara s pretpostavljenim vremenom Dalmatskog napada na grad i s prekidom života u tom gradu. Na ruševinama grada Daorsona nikada nije nastalo novo naselje. Pojedinačni i rijetki nalazi zastupljeni su na tom prostoru iz raznih epoha i stoljeća, pa i najnovijeg vremena, jer su se ljudi tamo često kretali. Novi centar Daorsa razvio se u dijelu Vidova polja i današnjeg [[Stolac|Stoca]] početkom I stoljeća p. n. e. kao municipij [[Diluntum (Stolac)|Diluntum]]. == Također pogledajte == * [[Neretva]] == Literatura == * [[Alojz Benac]]-[[Đuro Basler]]-[[Borivoj Ćović]]-[[Esad Pašalić]]-[[Nada Miletić]]-[[Pavao Anđelić]] -Sarajevo, 1966- KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE *K. Hoermann i V. Radimsky, ''Ošanići kod Stoca'', GZM 1892. Sarajevo str. 40–46. * Đuro Basler, ''Gradina na Ošanićima kod Stoca'', Naše starine III, Sarajevo, 1956. str. 79–94. * Zdravko Marić, ''Rezultati istraživanja utvrđenog ilirskog grada kod Ošanića blizu Stoca (1890–1978)''. Hercegovina 9, Mostar 1995, str. 43–93 / Hercegovina 10, Mostar 1995, str. 7–33. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Daorson}} {{Iliri}} [[Kategorija:Ilirski arheološki lokaliteti u Bosni i Hercegovini|Daorson]] [[Kategorija:Antička Grčka]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Stocu]] [[Kategorija:Gradine u Bosni i Hercegovini|Daorson]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u vrijeme Ilira]] [[Kategorija:Ilirski gradovi]] 6hklhzm0a3rkve0l1zxkbgsd8ngbuhz 0 36723 3914800 3902491 2026-07-26T17:13:54Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914800 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaški klub | ime = Milwaukee Bucks | boja1 = #FFFFFF | boja2 = #00471B | boja3 = #EEE1C6 | liga = [[NBA]] | konferencija = [[Istočna konferencija (NBA)|Istočna]] | divizija = [[Centralna divizija (NBA)|Centralna]] | osnovan = 1968. | historija = '''Milwaukee Bucks''' <br/> (1968–danas) | dvorana = [[Fiserv Forum]] | grad = [[Milwaukee]] | boje = ''Good Land'' zelena, ''Cream City'' kremasta, velikojezerska plava, crna, bijela<ref>{{cite press release|title=Bucks Unveil New Visual Identity|url=http://www.nba.com/bucks/release/bucks-unveil-new-visual-identity|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Bucks.com|date=13. 4. 2015|access-date=14. 4. 2015}}</ref><ref name="NewLogo">{{cite web|title=New Logo|url=http://www.nba.com/bucks/new-logo|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Bucks.com|date=13. 4. 2015|access-date=14. 4. 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Milwaukee Bucks Reproduction Guideline Sheet|url=https://mediacentral.nba.com/wp-content/uploads/logos/nba/mil/Milwaukee_Bucks_Logosheet.jpg|publisher=NBA Properties, Inc.|access-date=22. 12. 2017}}</ref><br />{{color box|#00471B}} {{color box|#EEE1C6}} {{color box|#0077C0}} {{color box|#000000}} {{color box|#FFFFFF}} | predsjednik = Peter Feigin<ref>{{cite press release|title=Peter Feigin Named Bucks Team President|url=http://www.nba.com/bucks/release/peter-feigin-named-bucks-team-president|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Bucks.com|date=8. 10. 2014|access-date=15. 7. 2015}}</ref> | trener = [[Taylor Jenkins]] | generalni_menadžer = [[Jon Horst]] | vlasnik = [[Wesley Edens]], [[Jimmy Haslam]], [[Jamie Dinan]], [[Mike Fascitelli]]<ref>{{cite news|title=Milwaukee Bucks President and Owner Herb Kohl Introduces New Team Ownership and Announces $100 Million Gift for Arena|url=http://www.nba.com/bucks/milwaukee-bucks-president-and-owner-herb-kohl-introduces-new-team-ownership-and-announces-100-millio|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Bucks.com|date=16. 4. 2014|access-date=15. 7. 2015}}</ref> | pripojen = [[Wisconsin Herd]] | prvaci = '''2''' ([[NBA finale 1971.|1971]], [[NBA finale 2021.|2021]]) | konferencijski_prvaci = '''3''' ([[NBA doigravanje 1971.|1971]], [[NBA doigravanje 1974.|1974]], [[NBA doigravanje 2021.|2021]]) | divizijski_prvaci = '''19''' ([[NBA 1970/1971.|1971]], [[NBA 1971/1972.|1972]], [[NBA 1972/1973.|1973]], [[NBA 1973/1974.|1974]], [[NBA 1975/1976.|1976]], [[NBA 1979/1980.|1980]], [[NBA 1980/1981.|1981]], [[NBA 1981/1982.|1982]], [[NBA 1982/1983.|1983]], [[NBA 1983/1984.|1984]], [[NBA 1984/1985.|1985]], [[NBA 1985/1986.|1986]], [[NBA 2000/2001.|2001]], [[NBA 2018/2019.|2019]], [[NBA 2019/2020.|2020]], [[NBA 2020/2021.|2021]], [[NBA 2021/2022.|2022]], [[NBA 2022/2023.|2023]], [[NBA 2023/2024.|2024]]) | penzionisani_brojevi = '''9''' ([[Oscar Robertson|1]], [[Junior Bridgeman|2]], [[Sidney Moncrief|4]], [[Marques Johnson|8]], [[Bob Dandridge|10]], [[Jon McGlocklin|14]], [[Bob Lanier|16]], [[Brian Winters|32]], [[Kareem Abdul-Jabbar|33]]) | veb-sajt = {{URL|http://www.nba.com/bucks}} | dom_tijelo = | dom_uzorak_t = _milwaukeebucks_association | dom_šorc = | dom_uzorak_š = _milwaukeebucks_association | gost_tijelo = | gost_uzorak_t = _milwaukeebucks_icon | gost_šorc = | gost_uzorak_š = _milwaukeebucks_icon | 3_tijelo = | 3_uzorak_t = _milwaukeebucks_statement | 3_šorc = | 3_uzorak_š = _milwaukeebucks_statement }} '''Milwaukee Bucks''' [[košarka]]ški je klub iz [[Milwaukee]]ja. Takmiči se u [[NBA]]-ligi. == Domaće dvorane == * [[UW–Milwaukee Panther Arena|Milwaukee Arena]] (sada UW–Milwaukee Panther Arena) (1968–1988) * [[BMO Harris Bradley Center|Bradley Center]] (1988–2018) * '''[[Fiserv Forum]]''' (2018–) == Historija == == Bitni pojedinci == === U [[Kuća slavnih košarke|Kući slavnih]] === {{div col}} * [[Kareem Abdul-Jabbar]] (Lew Alcindor prije promjene imena) * [[Dave Cowens]] * [[Wayne Embry]] * [[Alex English]] * [[Bob Lanier (košarkaš)|Bob Lanier]] * [[Moses Malone]] * [[Oscar Robertson]] * [[Julius Erving|Julius "Dr. J" Erving]] (draftovan od Bucksa) * [[K. C. Jones]] {{div col end}} === Penzionisani brojevi === {{div col}} * 1 – [[Oscar Robertson]], B (1970–1974) * 2 – [[Junior Bridgeman]], K (1975–1984, 1986–1987) * 4 – [[Sidney Moncrief]], B (1979–1989) * 8 – [[Marques Johnson]] K (1977–1984) * 10 – [[Bob Dandridge]] K (1969–1977, 1981) * 14 – [[Jon McGlocklin]], B (1968–1976) * 16 – [[Bob Lanier]], C (1980–1984) * 32 – [[Brian Winters]], B (1975–1983) * 33 – [[Kareem Abdul-Jabbar]], C (1968–1975) {{div col end}} === Ostali === {{div col}} * [[Ray Allen]] * [[Vin Baker]] * [[Sam Cassell]] * [[Dale Ellis]] * [[T. J. Ford]] * [[Jay Humphries]] * [[Ervin Johnson]] * [[Toni Kukoč]] * [[Gary Payton]] * [[Ricky Pierce]] * [[Glenn Robinson]] * [[Tim Thomas]] * [[Giannis Antetokounmpo]] {{div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Milwaukee Bucks}} * [http://www.nba.com/bucks/ Službeni sajt] * [http://www.betroyal.com/teams/NBA/Milwaukee_Bucks.aspx Statistika Milwaukee Bucksa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202110034/http://www.betroyal.com/teams/NBA/Milwaukee_Bucks.aspx |date=2. 2. 2007}} {{en simbol}} * [http://www.sportsecyclopedia.com/nba/milwaukee/bucks.html Sports E-Cyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115014838/http://www.sportsecyclopedia.com/nba/milwaukee/bucks.html |date=15. 11. 2012 }} {{en simbol}} {{Milwaukee Bucks}} {{NBA}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Milwaukee Bucks| ]] [[Kategorija:NBA klubovi]] [[Kategorija:Košarkaški klubovi osnovani 1968.]] hg2kl1b4g9yq3vzxux7pg5uklp5vv7y 0 37773 3914692 3904116 2026-07-26T15:51:08Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914692 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Edipov kompleks''' je koncept koji je razvio [[Sigmund Freud]], koji je inspirirao [[Carl Gustav Jung|Carla Gustava Junga]] (on je opisao koncept i naveo naziv "[[kompleks]]"), kako bi objasnio razvoj dječaka kroz identifikaciju s ocem i željom prema majci. Često je korišten pojam u [[psihoanaliza|psihoanalizi]]. Dobio je ime po [[grčka mitologija|starogrčkom mitu]] o [[Edip]]u, koji je ubio svog oca [[Laj]]a i vjenčao se sa svojom majkom [[Jokasta|Jokastom]]. Edipov konflikt ili kompleks opisuje se kao stanje psihoseksualnog razvoja u tzv. faličkoj fazi u Freudovoj teoriji, u dobi od tri do pet godina života. Razrješenje Edipova kompleksa, kako se vjeruje, nastaje s identifikacijom istospolnog roditelja. [[Sigmund Freud]] smatra ovaj kompleks bazom [[superego|superega]] i nukleusom svih ljudskih odnosa. Brojni [[psihijatrija|psihijatri]] opisuju značaj edipalnih odnosa u osobnom razvoju u zapadnoj kulturi u vidu ljubavi prema jednom roditelju i antagonizmu prema drugom, ne nužno kao seksualni rivalitet već kao reakciju na roditeljsku autoritarnu snagu. [[Kategorija:Psihijatrija]] [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Psihoanalitička terminologija]] [[Kategorija:Frojdovska psihologija]] 1tea4smo5myftq6yzh3p6qf6f8fr0v8 0 39343 3914866 3904295 2026-07-26T17:27:03Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914866 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Uskršnji datumi}} '''[[Uskrs]]''' je jedan od "pokretnih" kršćanskih praznika, odnosno onih čiji se [[datum]] mijenja svake godine. Datum ostalih pokretnih praznika se računa u odnosu na Uskršnju nedjelju. Uskršnja nedjelja u suštini direktno zavisi od [[Jevreji|jevrejskog]] [[Pesah]]a i stoga pada u nedjelju koja dolazi nakon 14. dana proljetnog mjeseca (''nisan'' po jevrejskom kalendaru). Kao prvi dan mjeseca važi onaj dan na kojem se ponovo ukaže mlad mjesec (što se nekad dešava i do dva dana nakon astronomskog početka faze mladog mjeseca). Stoga 14. dan obično pada u vrijeme faze punog mjeseca, ali u suštini nema nikakve veze s njim. == Historija == Na počecima kršćanstva (sve do [[325]]. godine naše ere), Uskrs se slavio: * prvog ili drugog dana jevrejskog Pesaha, nezavisno od dana u sedmici, ili * u nedjelju koja je bila najbliža prvom danu Pesaha. U junu 325. godine, grupa [[astronomija|astronoma]] je za potrebe Crkve izračunala teoretske datume punog mjeseca. Svaki od ovih datuma je po tom dobio naziv ''crkveni pun mjesec''. Prema ovom kalendaru, određeno je da prvi pun mjesec pada na jedan dan nakon [[20. mart]]a (datum ravnodnevice 325. godine) i ovaj datum je dobio naziv ''uskršnji pun mjesec''. Godinu dana kasnije, crkveni velodostojnici su odredili da se Uskrs slavi prve nedjelje koja bude slijedila ovaj crkveni uskršnji pun mjesec. Po ovom sistemu, postoji ukupno 19 mogućih datuma za proslavu Uskrsa. [[1582]]. godine, [[papa]] [[Papa Grgur XIII|Grgur XIII]] je reformirao kalendar i time i način računanja datuma proslave kršćanskog Uskrsa. Do ovog vremena, datum ravnodnevice se pomjerio deset dana od datuma ravnodnevice iz 325. godine budući da je po julijanskom kalendaru godina dana trajala nešto duže nego astronomska godina. Kalendarska reforma je „vratila“ ovih deset dana (nakon [[4. oktobar|4. oktobra]] 1582. godine slijedio je [[15. oktobar]]). Uprskos ovim promjenama, način računanja datuma Uskrsa se nije promijenio, ali su se počeli koristiti precizniji algoritmi koji ostavljaju mogućnost da datum Uskrsa bude jedan od 35 mogućih datuma. između [[22. mart]]a i [[25. april]]a. Kao datum ravnodnevice se ipak i dalje koristi teoretski datum (20. mart) koji se uvijek ne poklapa s astronomskim datumom. S druge strane, pravoslavna crkva nije preuzela [[gregorijanski kalendar]] i time nije preuzela ni računanje datuma po novom algoritmu. Ipak, u određenim situacijama Uskrs pada na isti dan, kao npr. [[2007]]. godine. == Gaussov algoritam == [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] je sačinio jednostavan algoritam koji se može koristiti za računanje datuma Uskrsa po gregorijanskom kalendaru: Godina za koju računamo datum Uskrsa podijelimo sa 19. Ostatak ove operacije nazovemo ‚A‘. Nakon toga podijelimo ovaj broj sa 4. Ostatku damo ime ‚B‘. Na kraju podijelimo ovaj isti broj sa 7 i ostatku damo ime ‚C‘. Za račun tačnog datuma moramo koristiti dvije konstante. Nazvaćemo ih ‚X‘ i ‚Y‘. Njihova vrijednost je: Za godine između [[1582]]. i [[1699]].: X=22 i Y=2 Za godine između [[1699]]. i [[1799]].: X=23 i Y=3 Za godine između [[1799]]. i [[1899]].: X=23 i Y=4 Za godine između [[1899]]. i [[2099]].: X=24 i Y=5 Sada pomnožimo A sa 19, dodamo X i rezultat podijelimo sa 30. Ostatku ovog puta damo ime ‚D‘. Na kraju računamo 2•B + 4•C + 6•D + Y i rezultat podijelimo sa 7. Ostatak nazovemo ‚E‘. Datum Uskrsa je sada: * (22 + D + E). mart ukoliko rezultat ne prelazi 31 ili * (D + E - 9). aprila uvijek kada je rezultat pozitivan. Primjer: Datum Uskrsa za [[2007]]. godinu računamo po sljedećem principu: * 2007 / 19 = 105 i ostatak 12 (A) * 2007 / 4 = 501 i ostatak 3 (B) * 2007 / 7 = 286 i ostatak 5 (C) * (19•12 + 24) / 30 = 8 i ostatak 12 (D) * (2•3 + 4•5 + 6•12 + 5) / 7 = 14 i ostatak 5 (E) * (22 + 12 + 5) = 39 (više od 31) Znači, datum Uskrsa 2007. godine je: (12 + 5 - 9) = '''8. april 2007. godine''' == Vanjski linkovi == * http://books.google.com/books?id=ooNIAAAAMAAJ * http://www.newadvent.org/cathen/05480b.htm * http://henk-reints.nl/cal/audette/calgreg.html * http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/easter/eastercalculator.htm * http://www.assa.org.au/edm.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314142053/http://www.assa.org.au/edm.html |date=14. 3. 2012 }} {{Commonscat|Computus (Easter)}} [[Kategorija:Kršćanstvo]] g7gfo9xwdwvtydzw832si3ngm7q6p3m 0 39708 3914631 3902785 2026-07-26T15:41:00Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914631 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|72}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''72. p. n. e.''' bila je godina [[rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U [[Antički Rim|antičkom Rimu]] bila je poznata kao '''Godina konzulstva Publikole i Lentula'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''godina 682. ''[[Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 72. p. n. e. za ovu godinu se koristila od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala glavna metoda u zapadnoj Evropi sa označavanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 72. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 87avtm9gmuarseumzkwc8pllavawr8p 0 39709 3914632 3902773 2026-07-26T15:41:02Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914632 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|73}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''73. p. n. e.''' bila je godina [[rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U [[Antički Rim|antičkom Rimu]] bila je poznata kao '''Godina konzulstva Lukula i Kote'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''godina 681. ''[[Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 73. p. n. e. za ovu godinu se koristila od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala glavna metoda u zapadnoj Evropi sa označavanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 73. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} g3g95kivdkwayift6spbc1mtpchrsnn 0 39793 3914619 3902796 2026-07-26T15:39:18Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914619 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|155}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''155.''' godina [[Rimski kalendar|prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Korkuluma i Marcela'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''godina 599. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Denominacija 155. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == === Po mjestu === ==== Hispania ==== * Pod komandom [[Punicus|Punika]], a potom i [[Cezar]]a, [[Lusitani]], [[Hispanac|hispano]] pleme, dostižu tačku blizu današnjeg [[Gibraltar]]a. Ovdje ih pobjeđuje [[Rimska Republika|rimski]] [[pretor]] [[Lucije Mumije Ahaik|Lucius Mummius]]. {{Proširiti sekciju}} == 155. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|155 BC}} [[Kategorija:155. p. n. e.]] clg0mqzd1jcqkuw7p8msb7g4urjtdhp 0 39794 3914620 3902794 2026-07-26T15:39:20Z WumpusBot 120674 /* Rimska republika */ razne ispravke 3914620 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|156}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''156.''' godina prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru . U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Lupusa i Figula'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''godina 598. ''Ab urbe condita''''' ) i '''Osma godina Houyuana''' . Denominacija 156. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} === Po mjestu === ==== Rimska republika ==== * Počinje prvi dalmatinski rat.<ref>{{Cite book|last=Dzino|first=Danijel|url=https://books.google.com/books?id=7vvjB_DKQNIC|title=Illyricum in Roman Politics, 229 BC-AD 68|date=21. 1. 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-19419-8|language=en}}</ref> == 156. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} 5wuuw3ku4mako6gaj9bxe30l2w0noah 0 39907 3914624 3902797 2026-07-26T15:40:22Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914624 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|267}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''267. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Regula i Libona<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo- 9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 487. Ab urbe condita). Oznaka 267. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} ==== Grčka ==== * [[Antička Makedonija|Makedonski]] kralj [[Antigon II Gonatas]] mora se suočiti s pobunom koalicije [[Atinjani|predvođene Atinjanima]] sastavljene od [[Sparta]]naca (predvođene kraljem [[Arej I|Arejem I]] Sparte), Atinjana (predvođenih [[Hremonid]]om), [[Arkadija (drevna regija)|Arkadije]] i [[Ahajci|Ahajaca]] koja pokušava protjerati makedonske snage smještene u južnoj Grčkoj. Pobuna ima podršku [[Ptolemej II Filadelf|Ptolomeja II]] iz [[Drevni Egipat|Egipta]]. == 267. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 413rfdwekbj7809gid5w5vnpoqcqspq 0 39908 3914615 3654888 2026-07-26T14:19:55Z Palapa 383 3914615 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|268}}Godina '''268. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Sofusa i Rusa'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo- 9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''godina 486. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]''''' ). Oznaka 268. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == * [[Rimska Republika|Rimski]] [[Denarius|denarij]] je prvi put kovan. * Rimljani su osnovali koloniju u [[Benevento|Malventumu]] koju su, iz praznovjernih razloga, nazvali [[Benevento|Beneventum]] (budući da ''male'' znači ''loš'', a ''bene'' ''dobar'' na [[Latinski jezik|latinskom]] ). * Rimljani su osnovali koloniju u [[Rimini|Ariminumu]] . == 268. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} t3n2wr14883scutl8doj6cd8f9dde15 0 39987 3914626 3902799 2026-07-26T15:40:37Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914626 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|344}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''344. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Rutila i Torkvata<ref>{{Cite web|url=https://www.heritage-history.com/index.php?c=read&author=haaren&book=rome&story=manlius|title=Heritage History {{!}} Famous Men of Rome by John Haaren|website=www.heritage-history.com|access-date=5. 12. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo- 9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 410. Ab urbe condita). Oznaka 344. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 344. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 13v8fxui503qgh8iji6jskfzrlxetm8 0 40003 3914627 3902768 2026-07-26T15:40:39Z WumpusBot 120674 /* [[Smrt|Umrli]] */ razne ispravke 3914627 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|359}} {{Godina u drugim kalendarima}} 359. godina prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme je bila poznata kao godina konzulstva Laene i Imperiosa'''<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref>''' (ili, rjeđe, godina 395. Ab urbe condita). Denominacija 359. p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == * [[Filip II Makedonski]] dolazi na vlast. == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} gmbvanfybw5kso3ptcblpw8amlmqjx0 0 40086 3914628 3900918 2026-07-26T15:40:46Z WumpusBot 120674 /* Događaji */ razne ispravke 3914628 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|442}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''442. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Vibulana i Helve'''<ref>{{citeweb|url=http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|title=Who Were the Roman Consuls and How Did They Rule Rome?|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121170312/http://ancienthistory.about.com/od/romeconsuls/g/071407consul.htm|archive-date=21. 1. 2017|url-status=dead|access-date=17. 6. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, '''godina 312. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]''''' ). Oznaka 442. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * Zbog njegovog neuspjeha da efikasno izazove [[Periklo|Perikla]], [[Atina|atinski]] građani [[Ostracizam|su izopćili]] [[Tukidid]]a na 10 godina, a Periklo je ponovo ostao neosporan u atinskoj politici. == 442. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} it8b78bkfuzauswtg8yfxu95zxixt1v 0 40121 3914629 3902789 2026-07-26T15:40:48Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914629 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|477}}Godina '''477. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Pulvila i Lanata<ref>{{Cite web|url=https://sites.ualberta.ca/~csmackay/Consuls.List.html|title=Consuls of the Roman Republic|website=sites.ualberta.ca|access-date=18. 5. 2026}}</ref> (ili, rjeđe, godina 277. Ab urbe condita). Oznaka 477. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.<ref>{{Cite news|title=Zero|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1997/07/zero/376900/|newspaper=The Atlantic|access-date=18. 5. 2026|language=en-US|first=Dick|last=Teresi}}</ref>{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 477. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} qc0lhzb8igh14aksk2do1r08rs0r76n 0 40124 3914630 3902753 2026-07-26T15:40:50Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914630 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|480}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''480. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Vibulana i Cincinnata<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo- 9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 274. Ab urbe condita). Oznaka 480. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 480. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == * [[Leonid I]], kralj [[Sparta|Sparte]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|480 BC}} i9h0zwhr2o9egv31im89fhc0rr0w9of 0 45504 3914790 3903456 2026-07-26T17:10:49Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914790 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Vladar | Ime = Luj XII | Nasljeđivanje = [[Spisak francuskih vladara|Kralj Francuske]] | Slika = Ludwig XII. von Frankreich.jpg | Opis slike = | Vladavina = [[7. april]] [[1498]] – [[1. januar]] [[1515]] | Krunidba = [[27. maj]] [[1498]] | Prethodnik = [[Karlo VIII, kralj Francuske|Karlo VIII]] | Nasljednik = [[Franjo I, kralj Francuske|Franjo I]] | Supružnik = [[Ivana Valois, vojvotkinja Berryja]]<br />[[Ana, vojvotkinja Bretanje]]<br />[[Marija od Engleske (francuska kraljica)|Marija od Engleske]] | Djeca = [[Klaudija, vojvotkinja Bretanje]]<br />[[Renata od Francuske]] | Dinastija = [[Valois (dinastija)|Valois]] | Otac = [[Karlo, vojvoda Orleansa]] | Majka = [[Marija Klevska]] | Datum rođenja = [[27. juni]] [[1462]]. | Mjesto rođenja = | Datum smrti = {{datum smrti i godine|1515|1|1|1462|6|27}} | Mjesto smrti = }} '''Luj XII''' ({{jez-fr|{{Bezkurziva|Louis XII}}}}; 27. juni 1462 – 1. januar 1515) bio je [[Spisak francuskih kraljeva|kralj Francuske]]<ref>{{Cite news|title=Louis XII {{!}} Facts, History, & Reign {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Louis-XII|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=24. 12. 2025|language=en}}</ref> od 1498. do 1515. i [[Spisak napuljskih kraljeva|kralj Napulja]] od 1501. do 1504. Kao sin [[Karlo, vojvoda Orleansa|Karla, vojvode Orleansa]] i [[Marija Cleves|Marije Cleves]] naslijedio je svog rođaka [[Karlo VIII, kralj Francuske|Karla VIII]], koji je umro bez nasljednika 1498. Prije dolaska na francusko prijestolje, bio je poznat kao '''Luj od Orleansa''' i bio je primoran da oženi svoju hendikepiranu i navodno sterilnu rodicu [[Ivana Valois, vojvotkinja Berryja|Ivanu]]. On je bio jedan od velikih feudalaca koji su se protivili [[Francuska|francuskoj]] monarhiji u sukobu poznatom kao [[Ludi rat]]. Nakon kraljeve pobjede u [[Bitka kod Saint-Aubin-du-Cormiera|bici kod Saint-Aubin-du-Cormiera]] 1488, Luj je bio zarobljen ali ga je Karlo VIII pomilovao i pustio. Zatim je učestvovao u [[Prvi italijanski rat|Prvom italijanskom ratu]] (1494–1498) kao jedan od francuskih komandanata. Kada je postao kralj 1498. njegov brak sa Ivanom je poništio [[papa Aleksandar VI]] kako bi se oženio [[Ana, vojvotkinja Bretanje|Anom, vojvotkinjom Bretanje]], udovicom njegovog rođaka Karla VIII. Ovaj brak je ojačao personalnu [[Unija Bretanje i Francuske|uniju Bretanje i Francuske]]. Luj je istrajao u [[Italijanski ratovi|Italijanskim ratovima]], pokrenuvši [[Italijanski rat (1499–1504)|drugu talijansku kampanju]] za kontrolu [[Napuljska kraljevina|Kraljevine Napulj]]. Osvojio je [[Milansko vojvodstvo]] 1500. i krenuo naprijed prema Kraljevini Napulj koju je osvojio 1501. Luj se suočio sa novom koalicijom koju je predvodio kralj Aragonije [[Ferdinand II, kralj Aragonije|Ferdinand II]], koji ga je prisilio da ustupi Napulj [[Habsburška Španija|Španiji]] 1504. Luj XII nije zadirao u privilegije plemstva, što je bilo u suprotnosti sa dugom tradicijom francuskih kraljeva u pokušaju da nametnu [[Apsolutna monarhija u Francuskoj|apsolutnu monarhiju u Francuskoj]]. Popularni kralj Luj je proglašen "ocem naroda" ({{jez-fr|{{Bezkurziva|Le Père du Peuple}}}}) 1506. od strane [[Francuska skupština staleža|skupštine staleža]] u [[Tours]]u zbog smanjenja poreza, pravne reforme i građanskog mira u Francuskoj. Umro je 1515. bez muškog nasljednika. Naslijedio ga je rođak [[Franjo I, kralj Francuske|Franjo Valois]]. == Rani život == Sin orleanskog vojvode [[Karlo, vojvoda Orleana|Karla]] i pjesnikinje [[Marija Klevska|Marije Klevske]], rođen je u dvorcu Blois. Došao je na prijestolje naslijedivši [[1498]]. svog rođaka [[Karlo VIII, kralj Francuske|Karla VIII]]. Upleo se u neplodne [[italija]]nske ratove ([[1499]]–[[1504]], [[1508]]–[[1513]]). Cilj mu je bio osvojiti Milansko vojvodstvo. Na kraju je, [[1513]], ustuknuo pred [[Sveta liga|Svetom ligom]] – savezom [[Engleska|Engleske]], [[Španija|Španije]], [[Papa|pape]] i [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]]. [[1499]]. sklapa s Venecijom sporazum u Bloisu. Imao je podršku pape Aleksandra VI koji je razvrgnuo njegov dotadašnji brak i dozvolio mu novi s bretonskom vojvotkinjom [[Ana, vojvotkinja Bretanje|Anom]], udovicom francuskog kralja Karla VIII. Cilj braka je bio ne dopustiti da Bretanja ponovno postane samostalna država. Godine [[1499]]. svečano ulazi u [[Milano]] a [[1500]]. u bici kod Navare je porazio Ludovika Sforzu, koji je sa svojim švicarskim vojnicima zarobljen i odveden u Francusku. [[1504]]. prodaja u Lyonu: Aragonija dobija kraljevinu Napulj, a Francuska vojvodstvo Milan. Prva supruga mu je bila [[Ivana od Francuske (francuska kraljica)|Ivana od Francuske]], kćerka francuskog kralja [[Luj XI, kralj Francuske|Luja XI]]. Nisu imali djece, a Luj XII se uspio izboriti za poništenje njihovog braka. Druga supruga mu je bila bretonska vojvotkinja Ana, s kojom je imao kćerku [[Klaudija, vojvotkinja Bretanje|Klaudiju]] koja je naslijedila njegovu suprugu kao vojvotkinja Bretanje i brakom s očevim nasljednikom postala kraljica Francuske, te kćerku [[Renata od Francuske|Renatu]] koja je brakom postala vojvotkinja Ferrare. Treća supruga, s kojom nije imao djece, bila mu je [[Marija od Engleske (francuska kraljica)|Marija od Engleske]], kćerka engleskog kralja [[Henrik VII, kralj Engleske|Henrika VII]]. Pošto nije ostavio sina, nakon smrti u [[Pariz]]u naslijedio ga je dalji rođak, [[Franjo I, kralj Francuske|Franjo Angulemski]], kojeg je Luj bio oženio svojom najstarijom kćerkom Klaudijom. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi i literatura == * {{cite book|last=de Gibours|first=Anselm|url=https://books.google.com/books?id=n9lEAAAAcAAJ|title=Histoire généalogique et chronologique de la maison royale de France|publisher=La compagnie des libraires|year=1726|edition=3rd|volume=1|location=Paris|language=fr|trans-title=Genealogical and chronological history of the royal house of France|author-link=Anselm de Guibours}} * {{cite book|last=Ashley|first=Maurice|title=Great Britain to 1688: A Modern History|url=https://archive.org/details/greatbritainto16007402mbp|publisher=University of Michigan Press|year=1961|location=Ann Arbor, Michigan|author-link=Maurice Ashley (historian)}} * {{cite book|last=Baumgartner|first=Frederic J.|url=https://archive.org/details/louisxii0000baum|title=Louis XII|publisher=[[St. Martin's Press]]|year=1996|isbn=0312120729|location=New York}} * {{cite book|last=Guérard|first=Albert|title=France: A Modern History|url=https://archive.org/details/francemodernhist0000gura|publisher=University of Michigan Press|year=1959|location=Ann Arbor, Michigan|author-link=Albert Léon Guérard}} * Hochner, Nicole, ''Louis XII: Les dérèglements de l'image royale'', collection "Époques" [[Claude de Seyssel|Seyssel]]: Champ Vallon, 2006 [http://www.champ-vallon.com/ Accueil] * {{cite book|last=Kendall|first=Paul Murray|title=Louis XI: The Universal Spider|url=https://archive.org/details/louisxiuniversal0000kend|publisher=[[W. W. Norton & Company, Inc.]]|year=1971|location=New York|author-link=Paul Murray Kendall}} {{Početak redoslijedne kutije}} {{Redoslijedna kutija 1 na 1 |titula=[[Spisak francuskih vladara|Kralj Francuske]] |godine=[[1498]]–[[1515]]. |prethodnik=[[Karlo VIII, kralj Francuske|Karlo VIII]] |nasljednik=[[Franjo I, kralj Francuske|Franjo I]] }} {{Redoslijedna kutija 1 na 1 |titula=[[Spisak napuljskih vladara|Kralj Napulja]] |godine=[[1501]]–[[1504]]. |prethodnik=[[Fridrik, kralj Napulja|Fridrik]] |nasljednik=[[Ferdinand II, kralj Aragonije|Ferdinand III]] }} {{Redoslijedna kutija 1 na 1 |titula=[[Spisak bretonskih vladara|Vojvoda Bretanje]]<br />{{smaller|s [[Ana, vojvotkinja Bretanje|Anom]]}} |godine=[[1499]]–[[1514]]. |prethodnik=[[Ana, vojvotkinja Bretanje|Ana]] |nasljednik=[[Klaudija, vojvotkinja Bretanje|Klaudija]] }} {{Kraj redoslijedne kutije}} {{Francuski vladari}} {{Commonscat|Louis XII of France}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kraljevi Francuske]] [[Kategorija:Kraljevi Napulja]] [[Kategorija:Vojvode Bretanje]] [[Kategorija:Vojvode Milana]] [[Kategorija:Valojevci]] mmu61qoi3ru521rbmb9tki35065p61d 0 52059 3914823 3900956 2026-07-26T17:17:41Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914823 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Port side view of the Indian Hermes Class Aircraft Carrier INS (Indian Navy Ship) VIRAAT (R 22) underway in the Indian Ocean as part of Exercise MALABAR 2005. The exercise designed - DPLA - ae9bc2b38c6199479816ccf82f1779cc.jpeg|250px|desno|mini|Indijski nosač aviona ''Viraat'', bivši ''Hermes''.]] '''Nosač aviona''' je u najširem smislu svaki onaj [[brod]] s koga su u stanju uzlijetati, odnosno spuštati se [[avion]]i. U užem smislu to je naziv za [[ratni brod]] koji služi kao pokretna [[zračna baza]] na moru te omogućava [[ratna mornarica|ratnim mornaricama]] i drugim vidovima [[oružane snage|oružanih snaga]] neke države da projiciraju [[zračna moć|zračnu moć]] bez potrebe za kopnenim bazama i infrastrukturom. Prvi nosači aviona bio je ''[[HMS Ark Royal]]'' iz [[1914]]. godine, britanski nosač hidroaviona s čije palube su mogli uzlijetati obični avioni. Nakon razvoja nosača aviona između dva svjetska rata, nosač aviona se u [[drugi svjetski rat|drugom svjetskom ratu]] pokazao daleko moćnijim i efikasnijim plovilom od bojnog broda, te postao novi [[kapitalni brod]] u najvećim svjetskim mornaricama. Najmoderniji nosači aviona danas su američki nosači aviona klase [[Nosači aviona klase Nimitz|Nimitz]]. Do sada proizvedeni su: * [[USS Nimitz]] * [[USS Dwight D. Eisenhower]] * [[USS Carl Vinson]] * [[USS Theodore Roosevelt]] * [[USS Abraham Lincoln]] * [[USS George Washington]] * [[USS John C. Stennis]] * [[USS Harry S. Truman]] * [[USS Ronald Reagan]] * [[USS George H. W. Bush]] == Također pogledajte == * [[Nosač helikoptera]] * [[Minsk World]] {{commons|Category:Aircraft carriers|Nosač aviona}} [[Kategorija:Vrste brodova|Nosač aviona]] m5db6dtp1p2yd5lznxdrtf6efkk1d44 0 55765 3914897 3896391 2026-07-26T19:06:33Z Palapa 383 3914897 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Charles Barkley | slika = Barkley Lipofsky.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|2|20}} | mjesto_rođenja = Leeds (Alabama), SAD | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Charles Wade Barkley'''<ref>{{Cite web|url=https://www.basketball-reference.com/players/b/barklch01.html|title=Charles Barkley Stats, Height, Weight, Position, Draft Status and more|website=Basketball-Reference.com|language=en|access-date=2026-07-26}}</ref> (Čarls Vejd Barkli) (rođen [[20. februar]]a [[1963]]. u [[Leeds (Alabama)|Leeds]]u, [[SAD]]) je bivši američki [[košarka]]š. Sa visinom od 198&nbsp;cm i težinom 115&nbsp;kg igrao je na poziciji [[krilni centar|krilnog centra]]. == NBA karijera == Izabran je kao 5. izbor na [[NBA draft]]u 1984. od [[Philadelphia 76ers]]a, za koje je igrao do 1992. godine. Igrao je još i za [[Phoenix Suns]]e (1992–1996) i [[Houston Rockets]]e (1996–2000). == Nagrade i priznanja == U [[NBA sezona 1992-93|sezoni 1992-93]] je dobio nagradu [[NBA Najkorisniji igrač]], 11 puta je biran na NBA All-Star utakmicu, gdje je 1991. zaradio nagradu Najkorisniji igrač All-Star utakmice. Ima dvije zlatne olimpijske medalje, sa reprezentacijom [[SAD]]-a, a 2006. je izabran u [[Kuća slavnih košarke|Kuću slavnih košarke]]. == Također pogledajte == * [[Kuća slavnih košarke-spisak izabranih]] == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Charles Barkley}} * [http://www.nba.com/playerfile/charles_barkley/index.html Charles Barkley na NBA.com Profile] {{en simbol}} * [http://www.nba.com/history/players/barkley_bio.html Charles Barkley na NBA.com Historical Biography] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20070930220803/http://www.hoophall.com/halloffamers/bhof-charles-barkley.html Charles Barkley u Kući slavnih košarke] {{en simbol}} {{NBA draft 1984.}} {{Najkorisniji igrač NBA}} {{Najbolji skakač sezone u NBA}} {{Najkorisniji igrač NBA All-star utakmice}} {{NBA 50}} {{NBA 75}} {{IBM-ova nagrada (NBA)}} {{Košarkaška Kuća slavnih}} {{Philadelphia 76ers}} {{Houston Rockets}} {{Dream Team}} {{Dream Team 3}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Barkley, Charles}} [[Kategorija:Rođeni 1963.]] [[Kategorija:Biografije, Leeds (Alabama)]] [[Kategorija:Američki košarkaši]] [[Kategorija:Američki olimpijci]] [[Kategorija:Kuća slavnih košarke]] [[Kategorija:Košarkaši Houston Rocketsa]] [[Kategorija:Košarkaši Philadelphia 76ersa]] [[Kategorija:Košarkaši Phoenix Sunsa]] [[Kategorija:Košarkaši na Olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Košarkaši na Olimpijskim igrama 1996.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Živi ljudi]] mn4o4hkkvyqrwik4ugyd3flroe46r32 0 56509 3914735 3902827 2026-07-26T16:05:09Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914735 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Historija starog Egipta '''obuhvata period od ranih predinastičkih naselja u sjevernoj dolini Nila do rimskog osvajanja 30. godine p. n. e. Faraonski period datira od 3.200. godine p. n. e., kada Donji i [[Gornji Egipat]] postaje jedinstvena država, pa do pada zemlje pod makedonsku vladavinu 332. godine p. n. e. ==Dar Nila == Grčki historičar [[Herodot]] je pravilno opisao Egipat kao dar Nila. Glavni gradovi su se pružali oko obala rijeke Nil. Nil se svako proljeće izlivao i ostavljao plodni mulj. Bilo je i više nego dovoljno hrane, zahvaljujući čemu je nastalo razvijeno društvo. Nil se završavao širokom, plodnom deltom. Egipatski vladar koji je prvi ujedinio Egipat zvao se Menes. On je bio kralj Gornjeg, odnosno Južnog Egipta. Egipat se prije njega dijelio na Gornji i Donji. Menes je osnovao prvu od trideset i tri egipatske dinastije. Zadnja dinastija je nestala kada je [[Kleopatra]] izvršila samoubistvo, tridesete godine p. n. e. Historija Egipta je podijeljena na Predinastički period, Ranodinastički period, Staro kraljevstvo, Prvi prijelazni period, Srednje kraljevstvo, Drugi prijelazni period, Novo kraljevstvo, Treći prijelazni period i Kasni period. Era prve dinastije 3000-2600. p. n. e. je poznata kao arhaični period. Tada je [[faraon]] već smatran bogom i gradile su se ogromne grobnice, poznate kao piramide. == Neolitski Egipat == === Egipat tokom Neolita === Nil je bio žila kucavica za nomadske lovce-sakupljače koji su živjeli uz rijeku još od [[pleistocen]]a. Tragovi tih ranih ljudi pojavljuju se u obliku artefakata i rezbarija cijelom dužinom Nila i oaza. Za Egipćane, Nil znači život a pustinja smrt, iako im je pustinja pružala žaštitu od osvajača. U 12. mileniju p. n. e. ljudi su od lovaca i ribara postali poljoprivrednici. O tome svjedoče fosilni ostaci ljudskih naselja i goveda u jugozapdnom dijelu Egipta, u blizini granice sa Sudanom koji datiraju oko 8.000. godine p. n. e. Međutim, prema Barbari Barich, ideja o pripitomljavanju goveda u dolini Nila mora biti odbačena jer naknadni dokazi ne potkrepljuju ovo. S obzirom na to, pripitomljavanje goveda se dogodilo oko 4.400. godine p. n. e. Geološki dokazi i kompjuterska studija klime ukazuju na to da su prirodne klimatske promjene počele oko 8.000. godine p. n. e., kada se počela sušiti zemlja i polahko stvarati pustinja Sahara (oko 2.500. godine p. n. e.). Isušivanje zemljišta je natjeralo stanovništvo da se naseli na delti Nila i započne poljoprivrednu proizvodnju. === Predinastički period === Glavni članci: [[Prahistorija Egipta]] i [[Naqada]] Dolina Nila u Egiptu je bila u osnovi nenastanjiva oko 6.000. godine p. n. e. Tada je počelo u velikoj mjeri navodnjavanje zemljišta kako bi se stanovništvo bavilo poljoprivredom. Tako je pronađen malter 4.000. godine p. n. e. i počele su se zidati velike građevine. U dolini i delti Nila narod je sadio ječam i emer (rana sorta pšenice) i čuvao ga u jamama obloženom trskom. Od životinja koje su pripitomili i uzgajali za svoje potrebe izdvajaju se goveda, ovce i svinje. == Staro kraljevstvo == Tokom perioda Starog kraljevstva 2600-2150. p. n. e., Egipat je bio najstabilniji i okrenut zbivanjima unutar svojih granica. Uglavnom nije mario za druge zemlje. Započeto je intenzivno građenje piramida kao u [[Sakara|Sakari]]. Najveća [[Piramide|piramida]] je izgrađena za vrijeme kralja [[Keops]]a. Pred kraj ovog perioda autoritet centralne vlasti je opao. Razbuktali su se sukobi i borbe. == Srednje kraljevstvo == Tokom Srednjeg kraljevstva 1950-1785. p. n. e. Egipat je ponovo ujedinjen i prijestolnica je prenešena u grad [[Teba|Tebu]]. U Dolini kraljeva su gradili velike grobnice i tako je postao kult te lokacije. Jaki faraoni su osvojili nove zemlje. Egiptu je pridodata [[Nubija]] na jugu. == Novo kraljevstvo == Novo kraljevstvo 1570-1075. p. n. e. je bila zadnja velika faza u [[Historija|historiji]] Egipta. Egipat je dodao svojim teritorijama Bliski Istok, umiješavši se u sukobe po prvi put. Vojska je poboljšana. Faraon se smatrao više ovozemaljskim osvajačem nego bogom. Osvojili su [[Palestina|Palestinu]] i [[Sirija|Siriju]]. Egipat je dostigao vrhunac za vrijeme cara Ramzesa III. Za ovo vrijeme pojavila se vjerska revolucija tokom koje je Egipat poštovao [[Sunce]], a odbacio stare bogove. Egipat su iscrpili dugi ratovi i pojavila se kriza. Nametnule su se strane dinastije kao Libijci, Nubijci i [[Asirci]]. Egipat je propao. Za vrijeme vlasti [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]] Egipat je bio jako heleniziran. Aleksandrov general [[Ptolomej]] je osnovao novu dinastiju koja je propala kada je [[Rimsko Carstvo|Rim]] zauzeo Egipat. {{Commonscat|Ancient Egypt}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Historija Egipta]] 6w0tc5pb1t7ok57eryope67pk5lqi3a 0 56993 3914728 3903319 2026-07-26T16:03:05Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914728 wikitext text/x-wiki {{About|historijskom i književnom terminu|politički entitet iz 1990-ih|Hrvatska Republika Herceg-Bosna}} == Etimologija == Naziv ''Herceg-Bosna'' je složenica sastavljena od historijskog naziva ''[[Hercegovina]]'' i toponima ''[[Bosna]]''. Kao termin, nastaje sekundarno i nema srednjovjekovno porijeklo, već je formiran u novijem periodu kao kombinacija dva već postojeća geografska pojma. Riječ ''herceg'' potječe od njemačkog ''Herzog'' („[[vojvoda]]”), posredstvom mađarskog oblika ''[[herceg]]''.<ref>{{cite web |title=Herceg |url=http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=25184 |website=Hrvatska enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |language=hr |access-date=22. 4. 2026}}</ref> U južnoslavenskim zemljama termin je ušao u upotrebu u 15. vijeku, kada je velikaš [[Stjepan Vukčić Kosača]] uzeo titulu „herceg od svetog Save”, po čemu je teritorij pod njegovom vlašću kasnije nazvan Hercegovina.<ref>{{cite book |last=Skok |first=Petar |title=Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika |publisher=Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti |location=Zagreb |year=1971 |volume=1 |pages=706–707 |language=hr}}</ref> Naziv Hercegovina doslovno znači „zemlja hercega” ([[vojvodstvo]]).<ref>{{cite book |last=Noel |first=Malcolm |title=Bosnia: A Short History |publisher=New York University Press |year=1994 |language=en |pages=1–10}}</ref> Ime ''Bosna'' smatra se znatno starijim i potječe od hidronima [[Bosna (rijeka)|rijeke Bosne]]. Najraniji oblici imena bilježe se u antičkim i ranosrednjovjekovnim izvorima (npr. ''Bathinus'', ''Bosona''), a u lingvistici se najčešće tumači kao predslavenski naziv, vjerovatno ilirskog porijekla, povezan s [[Indoevropski jezici|indoevropskim]] korijenom za „tekuću vodu”.<ref>{{cite book |last=Fine |first=John V. A. |title=The Early Medieval Balkans |publisher=University of Michigan Press |year=1991 |language=en |pages=3–8}}</ref> Sama složenica ''Herceg-Bosna'' ne javlja se u srednjovjekovnim izvorima, već se pojavljuje tek u 19. vijeku kao književni i historiografski konstrukt kojim se označava prostor [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] u cjelini. Njeno značenje u tom periodu bilo je deskriptivno i geografsko, bez kasnijih političkih konotacija. == Historijska upotreba == Najranije zabilježene upotrebe izraza „Herceg-Bosna" potiču iz 19. vijeka, prvenstveno u književnim, publicističkim i historiografskim kontekstima. U tom razdoblju termin se pojavljuje kao složenica koja povezuje historijske regije Bosne i Hercegovine, često bez precizne administrativne ili političke definicije. Primjeri takve upotrebe mogu se naći u južnoslavenskoj periodici i književnosti, gdje se izraz koristi kao deskriptivni ili stilizirani naziv za širi prostor, a ne kao formalna teritorijalna oznaka.<ref>{{cite book |last=Donia |first=Robert J. |title=Islam under the Double Eagle: The Muslims of Bosnia and Herzegovina, 1878–1914 |url=https://archive.org/details/islamunderdouble0000doni |publisher=Columbia University Press |year=1981 |pages=[https://archive.org/details/islamunderdouble0000doni/page/5 5]–7 |language=en}}</ref> Tokom [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|austro-ugarskog perioda]], termin se sporadično pojavljuje u publikacijama i tekstovima koji nastoje obuhvatiti historijsko-geografski kontinuitet Bosne i Hercegovine, ali bez institucionalne upotrebe u službenoj administraciji monarhije.<ref>{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Bosnia: A Short History |url=https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc |publisher=New York University Press |year=1994 |pages=[https://archive.org/details/bosniashorthisto0000malc/page/134 135]–140 |language=en}}</ref> U ranoj historiografiji 20. vijeka, uključujući radove autora poput [[Ferdo Šišić|Ferda Šišića]], slične složenice i regionalni nazivi korišteni su kao historiografski alati za opisivanje srednjovjekovnih i ranonovovjekovnih političkih i geografskih cjelina. Iako sam termin „Herceg-Bosna“ nije bio standardiziran, njegova upotreba uklapala se u širu praksu kombiniranja historijskih regija radi interpretacije izvora i teritorijalnih odnosa.<ref>{{cite book |last=Šišić |first=Ferdo |title=Povijest Hrvata u vrijeme narodnih vladara |publisher=Matica hrvatska |year=1925 |pages=12–18 |language=hr}}</ref> Savremena historiografija ukazuje da su ovakvi izrazi u 19. i ranom 20. vijeku imali prvenstveno deskriptivnu ili literarnu funkciju, bez jasnog političkog sadržaja kakav će termin dobiti krajem 20. vijeka.<ref>{{cite book |last=Hoare |first=Marko Attila |title=The History of Bosnia: From the Middle Ages to the Present Day |publisher=Saqi |year=2007 |pages=89–92 |language=en}}</ref> Istraživanja naglašavaju da se upotreba termina u ovom ranijem periodu ne može tumačiti kroz prizmu kasnijih političkih događaja. Historičari ističu da su složenice poput „Herceg-Bosna“ korištene kao geografske ili historiografske oznake koje odražavaju percepciju prostora, a ne kao izraz političkog projekta ili institucionalnog identiteta.<ref>{{cite journal |last=Donia |first=Robert J. |title=Bosnia and Herzegovina: The Tradition Betrayed |url=https://archive.org/details/sim_east-european-quarterly_1998-09_32_3/page/288 |journal=East European Quarterly |year=1998 |volume=32 |issue=3 |pages=289–305 |language=en }}</ref> Tek tokom [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]] krajem 1980-ih i početkom 1990-ih godina termin „Herceg-Bosna“ dobija specifično političko značenje u savremenom kontekstu, što predstavlja diskontinuitet u odnosu na njegovu raniju, pretežno opisnu upotrebu.<ref>{{cite book |last=Burg |first=Steven L. |title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention |url=https://archive.org/details/warinbosniaherze0000unse |publisher=M.E. Sharpe |year=1999 |pages=[https://archive.org/details/warinbosniaherze0000unse/page/104 104]–108 |language=en}}</ref> === Književna upotreba === U južnoslavenskoj književnosti s kraja 19. i početka 20. vijeka izraz „Herceg-Bosna“ javlja se prvenstveno u okviru književnih časopisa i poetskog diskursa, gdje ima izrazito simboličku i zavičajnu funkciju. U časopisima poput [[Nada (časopis)|Nade]] i [[Behar (časopis)|Behara]], koji su okupljali bošnjačke autore austrougarskog perioda, termin se koristi kao pjesnički naziv za širi bosanskohercegovački prostor, bez administrativnog ili političkog značenja. U takvom kontekstu, pojam se javlja kao dio literarnog izraza koji povezuje motive domovine, prirode i kulturnog identiteta.<ref>{{cite journal |last=Bašagić |first=Safvet-beg |title=Našoj dragoj domovini |journal=Nada |date=1. 7. 1895 |volume=1 |issue=13 |pages=241 |language=bs}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kapetanović Ljubušak |first=Mehmed-beg |title=Istočno blago |journal=Nada |date=1896 |volume=2 |pages=15 |language=bs}}</ref> U poeziji i prozi bošnjačkih autora tog perioda termin se pojavljuje kao dio emotivnog i zavičajnog izraza. [[Musa Ćazim Ćatić]] u pjesničkom diskursu koristi formu „Herceg-Bosno“ kao lirsku personifikaciju domovine, dok [[Osman Đikić]] u svojim pjesmama koristi slične konstrukcije koje povezuju prostor Hercegovine i Bosne u jedinstven poetski motiv.<ref>{{cite journal |last=Ćatić |first=Musa Ćazim |title=Herceg Bosni |journal=Nada |date=15. 6. 1905 |volume=11 |issue=6 |pages=223 |language=bs}}</ref><ref>{{cite journal |last=Đikić |first=Osman |title=Pjesme |journal=Gajret |date=1902 |volume=3 |pages=45 |language=bs}}</ref> U proznim i publicističkim tekstovima [[Edhem Mulabdić|Edhema Mulabdića]] i drugih autora okupljenih oko časopisa [[Behar (časopis)|Behar]], termin se koristi kao opća oznaka zavičajnog prostora i kulturne zajednice opisane kroz književni izraz.<ref>{{cite journal |last=Mulabdić |first=Edhem |title=Iz naroda po narodu |journal=Behar |date=1900 |volume=1 |issue=1 |pages=5 |language=bs}}</ref> U [[Hrvatska književnost|hrvatskom]] i širem [[Južnoslavenska književnost|južnoslavenskom]] književnom kontekstu, slične upotrebe javljaju se rjeđe, ali se termin i njegove varijacije pojavljuju u regionalno-obojenim opisima Bosne i Hercegovine, posebno u historiografskim i književnim djelima koja nastoje stilizirati prostor kroz kulturno-historijske slike. U romanu [[Legenda o Ali-paši]] [[Enver Čolaković|Envera Čolakovića]], iako pisanom kasnije, „Herceg-Bosna“ se koristi kao zavičajna odrednica u opisima ambijenta, što pokazuje kontinuitet literarne upotrebe kao geografskog i emotivnog pojma, a ne političkog koncepta.<ref>{{cite book |last=Čolaković |first=Enver |title=Legenda o Ali-paši |year=1944 |publisher=Matica hrvatska |location=Zagreb |language=hr}}</ref> Savremena književna historija ovu upotrebu tumači kao dio šire tradicije simboličkog imenovanja prostora u južnoslavenskoj književnosti, pri čemu termin funkcioniše kao poetska sinteza regionalnih identiteta, a ne kao administrativna ili ideološka kategorija.<ref>{{cite book |last=Donia |first=Robert J. |title=Islam under the Double Eagle: The Muslims of Bosnia and Herzegovina, 1878–1914 |url=https://archive.org/details/islamunderdouble0000doni |publisher=Columbia University Press |year=1981 |language=en}}</ref> === Savremena upotreba === U savremenom političkom i javnom diskursu, izraz „Herceg-Bosna“ dobija novo i specifično značenje tokom [[Raspad Jugoslavije|raspada]] Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] u Bosni i Hercegovini. U tom periodu termin je institucionaliziran u nazivu „[[Hrvatska zajednica Herceg-Bosna]]“ (kasnije promijenjeno u „[[Hrvatska Republika Herceg-Bosna]]" političko-teritorijalne jedinice proglašene 1991, koja je djelovala u kontekstu rata i složenih političko-vojnih odnosa u zemlji. Historiografska literatura naglašava da je ova upotreba predstavljala modernu političku konstrukciju, koja se razlikovala od ranijih književnih i geografskih značenja istog izraza.<ref>{{cite book |last=Burg |first=Steven L. |last2=Shoup |first2=Paul S. |title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention |url=https://archive.org/details/warinbosniaherze0000unse |publisher=M.E. Sharpe |year=1999 |pages=[https://archive.org/details/warinbosniaherze0000unse/page/126 127]–133 |language=en}}</ref> U međunarodnoj akademskoj literaturi i pravnoj dokumentaciji, posebno u presudama [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]], „Herceg-Bosna“ se analizira kao dio političkog i vojnog konteksta sukoba između hrvatskih i bošnjačkih političkih i vojnih struktura. Ovi izvori opisuju njeno formiranje, institucionalni razvoj i kasniju transformaciju, pri čemu se termin koristi isključivo kao naziv za određeni politički entitet iz perioda 1990-ih, bez povezivanja s ranijim književnim ili historiografskim upotrebama.<ref>{{cite web |title=Prosecutor v. Prlić et al. - Judgement |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |year=2013 |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-judgement.pdf |access-date=22. 4. 2026 |language=en}}</ref> Savremena historiografija naglašava potrebu jasnog razlikovanja između ranijih deskriptivnih i književnih upotreba izraza „Herceg-Bosna“ i njegove političke upotrebe tokom 1990-ih godina, kako bi se izbjegla anahronistička interpretacija historijskih izvora. Autori poput [[Marko Attila Hoare|Marka Attile Hoarea]] ističu da se značenje termina u ratnom periodu mora posmatrati u okviru specifičnih političkih okolnosti raspada [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]], a ne kao kontinuitet ranijih kulturno-geografskih upotreba.<ref>{{cite book |last=Hoare |first=Marko Attila |title=The History of Bosnia: From the Middle Ages to the Present Day |publisher=Saqi Books |year=2007 |pages=392–398 |language=en}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * {{cite book |last=Šišić |first=Ferdo |title=Herceg-Bosna prigodom aneksije: geografsko-etnografsko-historička i politička razmatranja |publisher=Piščeva naklada |location=Sarajevo |year=1908 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2015/12/Ferdo-pl.-%C5%A0i%C5%A1i%C4%87-Herceg-Bosna-prigodom-aneksije_opt.pdf |language=hr}} * {{cite book |last=Skok |first=Petar |title=Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika |publisher=Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti |location=Zagreb |year=1971 |language=hr}} * {{cite journal |last=Zovko |first=Ivan |title=Hrvatstvo u narodnoj uspomeni Hercegovaca |journal=Zbornik za narodni život i običaje Južnih Slavena |publisher=Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti |year=1899 |volume=4 |pages=150–160 |language=hr}} * {{cite journal |last=Ćatić |first=Musa Ćazim |title=Herceg Bosni |journal=Nada |date=15. 6. 1905 |volume=11 |issue=6 |pages=223–225 |language=hr}} * {{cite journal |last=Martić |first=Grgo |title=Bosna i Hrvatska |journal=Nada |date=1. 10. 1904 |volume=10 |issue=10 |pages=175–176 |language=hr}} == Vidi također == * [[Bosna i Hercegovina]] * [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj]] * [[Hercegovina]] * [[Stjepan Vukčić Kosača]] [[Kategorija:Historija Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Historiografija]] [[Kategorija:Etimologija]] p6qf1d4t41wvrcdru2xo1ajt072r1bx 0 58522 3914863 3902846 2026-07-26T17:26:16Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914863 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Qinshihuangdi3.jpg|mini|Qin Shi Huangdi]] '''Qin Shi Huang''' ([[bosanski jezik|bos]]: ''Čin Ši Huangdi''; [[kineski jezik|kin]]: 秦始皇; oko [[259. p. n. e.]]-[[210. p. n. e.]]) je bio [[Kina|kineski]] car<ref name="britannica.com">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Qin-Shi-Huang|title=|website=Qin Shi Huang}}</ref> iz [[dinastija Qin|dinastije Qin]] (''Ch'in'', današnji naziv za Kinu), koji je [[221. p. n. e.]] ujedinio pod svojom vlašću cijelu današnju Kinu i time postao prvi car koji je zavladao cijelom današnjom Kinom. Vladao je kao car [[221. p. n. e.]]-[[210. p. n. e.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Shi Huangdi {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=7. 1. 2026}}</ref> Kada je postao vladar cijele Kine, uzeo je naziv ''Prvi'' ('''Shi''') ''Car'' ('''Huangdi''') (dinastije) ''Qin'' ('''Qin'''). Nakon što je Huangdi umro, [[210. p. n. e.]], njegova dinastija Qin se održala na vlasti svega 4 godine. [[206. p. n. e.]] '''dinastija Han''' je preuzela vlast. Državno uređene Kine, koje je uveo Huangdi, gdje car ima [[apsolutizam|apsolutističku]] vlast, održao se u Kini do [[1912]]. godine, kada je posljednji kineski car [[Pu Yi]] [[abdikacija|abdicirao]], a Kina postala [[republika]]. Huangdi je postao vladar [[Država Qin|Države Qin]] [[246. p. n. e.]], u vrijeme kada su Kinom vladali sedam dinastija koje su međusobno ratovale i borile se za prevlast ([[Doba zaraćenih država]]). To su bile: * [[dinastija Qi]] * [[dinastija Chu]] * [[dinastija Yan]] * [[dinastija Han]] * [[dinastija Zhao]] * [[dinastija Wei]] * [[dinastija Qin]] Kada je Huangdi došao na prijestolje, dinastija Qin je već bila daleko najmoćnija u Kini i bilo je za očekivati da će pod svojom vlašću ujediniti cijelu Kinu. U svom vladanju Huangdi se oslanjao na svoje bliske saradnike: [[Zhao Gao]], [[Li Si]], [[Lu Pu Wei]] i general [[Meng Tian]]. Vladao je apsolutistički, i nadzirao svaki aspekt života u velikom carstvu. Qin Shi Huang je također radio sa svojim ministrom [[Li Si]]jem na provođenju velikih ekonomskih i političkih reformi usmjerenih na standardizaciju različitih praksi među [[Rane kineske države|ranijim kineskim državama]]. Tradicionalno se kaže da je [[Spaljivanje knjiga i pogubljivanje učenjaka|zabranio i spalio mnoge knjige i pogubio učenjake]]. Njegovi projekti javnih radova uključivali su spajanje različitih državnih zidova u jedinstveni [[Veliki kineski zid|Kineski zid]] i masivni novi nacionalni sistem puteva, kao i njegov [[Mauzolej prvog Qin cara|mauzolej]] veličine grada koji je čuvala [[Vojska od terakote|Terakotna vojska]] u prirodnoj veličini. Vladao je do svoje smrti 210. godine.&nbsp;p. n. e., tokom svoje [[Qin Shi Huangdi-jeve carske ture|pete turneje po istočnoj Kini]].{{Sfn|Sima|2007}} U vrijeme njegove vladavine uvedene su jedinstvene [[mjerne jedinice]] u cijelom carstvu, pojednostavilo se [[pismo (jezik)|pismo]] zbog različitosti u raznim dijelovima carstva. Qin Shi Huang i [[Li Si]] su ekonomski ujedinili Kinu standardizacijom [[Kineske mjerne jedinice|težina i mjera]]. Osovine kola su imale standardnu dužinu kako bi se olakšao drumski transport.<ref name="Veeck">Veeck, Gregory.</ref> Car je također razvio opsežnu mrežu puteva i kanala za trgovinu i komunikaciju.<ref name="Veeck" /> Valute različitih država su standardizovane na novčić [[Ban Liang]].<ref name="Chang">{{Citation|last=Chang|first=Chun-shu|year=2007|title=Nation, State, and Imperialism in Early China ca. 1600 BC–8 AD|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-11533-4|pages=43–44}}</ref> Oblici [[Kinesko pismo|kineskih znakova]] su ujedinjeni. Pod Li Sijem, [[pismo pečata]] države Qin postalo je službeni standard, a samo Qin pismo je pojednostavljeno uklanjanjem varijantnih oblika. Ovo je uklonilo sva regionalna pisma kako bi se formirao univerzalni pisani jezik za cijelu Kinu, uprkos raznolikosti govornih dijalekata.<ref name="Chang" /> [[214. p. n. e.]] započeli su veliki radovi na zaštiti od upada neprijateljskih plemena ([[Huni]]). Ta gradnja je s vremenom prerasla u [[kineski zid]]. U cijeloj Kini uvedeni su javni radovi i građani brojni putevi i javne građevine. Ti radovi su odnijeli stotine hiljada života. Huangdi je obilazio čitavu Kinu i lično nadzirao radove zbog podizanja osobnog prestiža. Na Huangdija se pokušalo izvršiti više atentata (pogledajte: [[Zhang Liang]]). Kako je stario, Qin Shi Huang je očajnički tražio legendarni [[eliksir života]] koji navodno daje besmrtnost. U svojoj opsesivnoj potrazi, postao je žrtvom mnogih lažnih eliksira.<ref name="Ong">Ong, Siew Chey.</ref> Tokom svoje potrage, tri puta je posjetio [[ostrvo Zhifu]].<ref name="britannica.com"/> Uzrok smrti Qin Shi Huanga ostaje nepoznat, iako je bio iscrpljen dugogodišnjom vladavinom.<ref name="britannica.com"/> Jedna hipoteza tvrdi da je [[Trovanje kineskim alhemijskim eliksirom|otrovan eliksirom]] koji je sadržavao [[Živa|živu]], a koji su mu dali dvorski alhemičari i ljekari u njegovoj potrazi za besmrtnošću.<ref name="wright">{{Cite book|last=Wright|first=David Curtis|url=https://archive.org/details/historyofchina00wrig/page/49|title=The History of China|publisher=Greenwood|year=2001|isbn=978-0-313-30940-3|page=[https://archive.org/details/historyofchina00wrig/page/49 49]}}</ref> == Također pogledajte == * [[Vojska terakota]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Proširiti sekciju}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Qin Shi Huang}} [[Kategorija:Biografije, Kina]] [[Kategorija:Historija Kine]] [[Kategorija:Vladari]] r285e7klso045k4z4u3jzszkobkugpa 0 58805 3914814 3904022 2026-07-26T17:16:23Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914814 wikitext text/x-wiki {{Infokutija astronaut | ime = Neil Alden Armstrong | slika = Neil Armstrong pose.jpg | tip = Astronaut | nacionalnost = [[Sjedinjene Američke Države|Amerikanac]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1930|08|05}} | mjesto_rođenja = [[Wapakoneta, Ohio|Wapakoneta]], [[Ohio]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2012|08|25|1930|08|05}} | mjesto_smrti = [[Cincinnati]], Ohio, SAD | prethodno_zanimanje = [[Testni pilot]] | odabir = [[Man In Space Soonest|MISS]]; [[Dyna-Soar]]; [[Astronautska grupa 2]] | vrijeme = 8 dana, 14 sati, 10 minuta | misija = [[Gemini 8]], [[Apollo 11]] | oznaka_misije = [[Datoteka:Ge08Patch orig.png|40px]] [[Datoteka:Apollo 11 insignia.png|40px]] }} '''Neil Armstrong''' ([[Wapakoneta]], [[Ohio]], 5. august 1930 – 25. august 2012) je bio [[Sjedinjene Američke Države|američki]] astronaut. Prvi je čovjek koji je 20. jula 1969. kročio nogom na [[Mjesec (satelit)|Mjesec]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Neil-Armstrong|title=britannica.com Neil Armstrong}}</ref> Najprije je postao mornarički pilot (1949) i u [[Korejski rat|Korejskom ratu]] (1950-1953) je izvršio 78 borbenih letova. Nakon toga je završio vazduhoplovno-tehničku akademiju (1955), i poslije je raspoređen u Centar za istraživanje "Libajs" pri [[NASA]]. Septembra 1962. je postao [[astronaut]]. Prilikom leta sa vasionskim brodom "Gemini 8", 16. marta 1966, izvršio je prvo uspješno pristajanje na drugu vasionsku letjelicu u letu i spajanje s njom. Kao astronaut svemirskog broda "[[Apollo 11]]" je uspješno [[Apollo 11|letio na Mjesec]] i stupio na njegovo tlo 20. jula 1969, u 10 sati i 56 minuta po istočnoameričkom vremenu. Prilikom posjete [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]] sa članovima ekspedicije ([[Michael Collins (astronaut)|Michael Collinsom]] i [[Buzz Aldrin]]om), oktobra 1969, odlikovan je [[Orden jugoslovenske zvijezde sa lentom|Ordenom jugoslovenske zvijezde sa lentom]].<ref>{{Cite web|url=https://kosmodrom.rs/50-godina-od-posete-apolo-11-posade-beogradu/|title=50 godina od posete Apolo 11 posade Beogradu|last=user|date=17. 10. 2019|website=Kosmodrom|language=en-US|access-date=4. 1. 2026|archive-date=5. 11. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241105094629/http://kosmodrom.rs/50-godina-od-posete-apolo-11-posade-beogradu/|url-status=dead}}</ref> Umro je 25. augusta 2012. nakon komplikacija koje su uslijedile poslije operacije srca.<ref>{{Cite news|title=Neil Armstrong, First Man on the Moon, Dies at 82 (Published 2012)|url=https://www.nytimes.com/2012/08/26/science/space/neil-armstrong-dies-first-man-on-moon.html|date=25. 8. 2012|access-date=9. 9. 2025}}</ref> [[Datoteka:Ap11-s69-31740.jpg|alt=Three astronauts in white space suits. They are holding their helmets. All are light-skinned. Armstrong is smiling widely and wears his hair parted to the right. Collins has dark hair and looks the most serious. Aldrin's hair is very short. Behind them is a large photo of the Moon.|mini|Posada [[Apollo 11|Apolla 11]]: Armstrong, [[Michael Collins (astronaut)|Michael Collins]] i [[Buzz Aldrin]].]] [[Datoteka:Neil_Armstrong_in_Gemini_G-2C_training_suit.jpg|alt=Armstrong standing up, wearing an early space suit. It is highly reflective silver in appearance. He is wearing the helmet, which is white, with the visor raised. A thick dark hose is connected to one of the two ports on the front abdomen of the suit.|lijevo|mini|183x183piksel|Armstrong u ranom svemirskom odijelu [[Program "Gemini"|Gemini]]]] [[Datoteka:Neil_Armstrong_23_May_1952_(cropped).jpg|alt=A black-and-white image of a light-skinned man in his early 20s. He is looking off to his right. He has mid-colored hair parted to the right. He wears a light-colored military uniform with an eagle badge on the left chest. His epaulettes are dark and have a light bar and star. He has a white shirt and a dark necktie.|desno|mini|Zastavnik Neil Armstrong 23. maja 1952.]] {{slušajte | datoteka =Phrase de Neil Armstrong.oga |naslov="That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind" |opis=|lijevo|format=[[Ogg]]}} ==Također pogledajte== *[[Program "Mercury"]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * https://www.ebsco.com/research-starters/biography/neil-armstrong *{{Commonscat-inline|Neil Armstrong}} {{NASA}} {{stub-biog}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Armstrong, Neil}} [[Kategorija:Rođeni 1930.]] [[Kategorija:Umrli 2012.]] [[Kategorija:Biografije, Wapakoneta]] [[Kategorija:Američki astronauti]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] 258qpk99vt18d6fx83d1db54vwbow99 0 60603 3914902 3560349 2026-07-26T19:51:50Z GoodBosnian 170315 GoodBosnian premjestio je stranicu [[Theodore Herzl]] na [[Theodor Herzl]] 3560349 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija osoba | ime = Theodor Herzl | slika = Theodor Herzl retouched.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Benjamin Ze'ev Herzl | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1860|5|2}} | mjesto_rođenja = Budimpešta, [[Kraljevina Ugarska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1904|7|3|1860|5|2}} | mjesto_smrti = Edlach, [[Austro-Ugarska]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Novinar]], [[dramaturg]], [[pisac]], politički aktivista | godine_aktivnosti = | poznat_po = Osnivač modernog političkog cionističkog pokreta. | značajni_radovi = Jevrejska država. Pokušaj modernog rješenja jevrejskog pitanja (objavljen 1896. godine). }} '''Theodor Herzl''' (ili Herzel) ([[2. maj]] [[1860]]. - [[3. juli]]. [[1904]].) je bio [[Austrija|austrijski]] [[Jevreji|Jevrej]], [[novinar]], osnivač modernog političkog [[cionizam|cionističkog]] pokreta. Theodor je rođen u [[Budimpešta|Budimpešti]], a odrastao je njemačko-židovskom vremenu koje se naziva [[Haskalah]]. Herzl je prvi put doživio [[antisemitizam]] na [[univerzitet]]u u [[Beč]]u [[1882]], a kasnije od [[1891]]. kada se nalazi u Parizu kao korespondent za jedne bečke liberalne novine. Do tada je Herzl smatrao jevrejski problem socijalnim problemom, [[1894]]. je napisao i dramu u kojoj odbacuje [[Kulturna asimilacija|asimilaciju]] i konverziju kao rješenje problema. Nadao se da će njegov rad stvoriti diskusiju koja će dovesti do zajedničke tolerancije i poštovanja između kršćana i Jevreja. 1894. se desila [[Afera Dreyfus]] u Parizu o kojoj je Herzl pisao za svoje novine. Kapetan [[Alfred Dreyfus]] je bio francusko-jevrejski oficir francuske vojske koji je nevin osuđen za izdaju. Tada je Herzl doživio najjače antisemitsko raspoloženje kada su mase ljudi uzvikivale ''"Smrt Židovima!"'', a slučaj je doveo do ogromne antisemitske propagande u Francuskoj. To ga je ubijedilo da jedino rješenje za Židove je masovno iseljenje u zemlju koju bi oni mogli zvati svojom. Zaključio je da će antisemitizam uvijek postojati, a to asimilacija nikada neće moći riješiti. Novija istraživanja smatraju da je antisemitski demagog [[Karl Luegers]] sa svojim uspješnim antisemitskim kampanjama je imao odlučujući uticaj na Theodora Herzla. 1896. izdao je knjigu ''[[Der Judenstaat]]'' (Židovska zemlja) u kojoj piše da Jevreji mogu biti prihvaćeni od svijeta ako postanu nacija i narod, a da je jedini odgovor antisemitizmu stvaranje jevrejske zemlje. Jevrejsko pitanje je smatrao međunarodnom političkom temom, a zalagao se da židovska zemlja bude moderna država koja bi bila bazirana na idealima evropske reformacije, a ne religije. Prvi cionistički kongres je održan u [[august]]u [[1897]]. u [[Basel]]u u [[Švicarska|Švicarskoj]], a Theodor Herzl je bio izabran za prvog predsjednika. Cilj je bio ujedinjenje Jevreja u zajednički rad za stvaranje židovske države u Svetoj Zemlji. Tako je stvorena Svjetska Cionistička Organizacija (WZO), a kongres se održavao svake godine. Tako je politički cionizam bio rođen. Herzl je koristio ostatak svoga života putujući zemljama i sastajući se s vladarima državama kako bi pridobio njihovu političku i ekonomsku podršku za stvaranje jevrejske države. Umro je već 1904. u Beču od upale pluća i iznemoglosti. Njegovi ostaci su [[1949]]. prebačeni na jedno brdo u [[Jerusalem]]u koje je potom dobilo ime ''planina Herzl''. Iako Herzl nije bio prvi sa snom o jevrejskoj zemlji, on je bio prvi koji je pokušao da ostvari svoj san, a pitanje židovskog naroda je podigao na međunarodni nivo. Cionistički pokret se polako razvio u tri osnovna pravca: 1. Socijalistički cionizam (obrađivanje zemlje, [[kibuc]]i), 2. religiozni cionizam (rabini, priprema za dolazak Mesije) i 3. kulturalni cionizam (židovska domovina, spiritualni i kulturni centar hebrejstva). "Life Magazine" je proglasio Theodora Herzla kao jednim od stotinu najuticajnijih ljudi [[20. vijek]]a. == Bibliografija == * ''[[Der Judenstaat]]'' * ''[[Altneuland]]'' == Vanjski linkovi == * [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Herzl.html Biografija (Jewish Virtual Library)] * [http://www.jafi.org.il/education/herzl/index.html Biografija (Jewish Zionist Education)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001220810/http://www.jafi.org.il/education/herzl/index.html |date=1. 10. 2006 }} * [http://www.jafi.org.il/education/100/herzl2/photo.html Foto galerija (Jewish Zionist Education)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041216100517/http://www.jafi.org.il/education/100/herzl2/photo.html |date=16. 12. 2004 }} * [https://web.archive.org/web/20060619185455/http://www.wzo.org.il/en/resources/view.asp?id=1600 "Altneuland"] * [http://www.zionism-Israel.com/zionism_history.htm Cionizam i stvaranje modernog Izraela] * [http://www.zionism-israel.com/bio/biography_herzl.htm Biografija Theodora Herzla] {{Commons|Theodor Herzl}} [[Kategorija:Rođeni 1860.|Herzl, Theodor]] [[Kategorija:Umrli 1904.|Herzl, Theodor]] [[Kategorija:Biografije, Budimpešta]] [[Kategorija:Cionizam|Herzl, Theodor]] [[Kategorija:Ateisti]] [[Kategorija:Historija Izraela]] 2nm20os9kdaet5ii44r27084l7b6at7 3914906 3914902 2026-07-26T19:55:28Z GoodBosnian 170315 3914906 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija osoba | ime = Theodor Herzl | slika = Theodor Herzl retouched.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = Benjamin Ze'ev Herzl | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1860|5|2}} | mjesto_rođenja = Budimpešta, [[Kraljevina Ugarska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1904|7|3|1860|5|2}} | mjesto_smrti = Edlach, [[Austro-Ugarska]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Novinar]], [[dramaturg]], [[pisac]], politički aktivista | godine_aktivnosti = | poznat_po = Osnivač modernog političkog cionističkog pokreta. | značajni_radovi = Jevrejska država. Pokušaj modernog rješenja jevrejskog pitanja (objavljen 1896. godine). }} '''Theodor Herzl''' (ili Herzel) ([[2. maj]] [[1860]]. - [[3. juli]]. [[1904]].) je bio [[Austrija|austrijski]] [[Jevreji|Jevrej]], [[novinar]], osnivač modernog političkog [[cionizam|cionističkog]] pokreta. Theodor je rođen u [[Budimpešta|Budimpešti]], a odrastao je njemačko-židovskom vremenu koje se naziva [[Haskalah]]. Herzl je prvi put doživio [[antisemitizam]] na [[univerzitet]]u u [[Beč]]u [[1882]], a kasnije od [[1891]]. kada se nalazi u Parizu kao korespondent za jedne bečke liberalne novine. Do tada je Herzl smatrao jevrejski problem socijalnim problemom, [[1894]]. je napisao i dramu u kojoj odbacuje [[Kulturna asimilacija|asimilaciju]] i konverziju kao rješenje problema. Nadao se da će njegov rad stvoriti diskusiju koja će dovesti do zajedničke tolerancije i poštovanja između kršćana i Jevreja. Godine 1894. se desila [[Afera Dreyfus]] u Parizu o kojoj je Herzl pisao za svoje novine. Kapetan [[Alfred Dreyfus]] je bio francusko-jevrejski oficir francuske vojske koji je nevin osuđen za izdaju. Tada je Herzl doživio najjače antisemitsko raspoloženje kada su mase ljudi uzvikivale ''"Smrt Židovima!"'', a slučaj je doveo do ogromne antisemitske propagande u Francuskoj. To ga je ubijedilo da jedino rješenje za Židove je masovno iseljenje u zemlju koju bi oni mogli zvati svojom. Zaključio je da će antisemitizam uvijek postojati, a to asimilacija nikada neće moći riješiti. Novija istraživanja smatraju da je antisemitski demagog [[Karl Luegers]] sa svojim uspješnim antisemitskim kampanjama je imao odlučujući uticaj na Theodora Herzla. Godine 1896. izdao je knjigu ''[[Der Judenstaat]]'' (Židovska zemlja) u kojoj piše da Jevreji mogu biti prihvaćeni od svijeta ako postanu nacija i narod, a da je jedini odgovor antisemitizmu stvaranje jevrejske zemlje. Jevrejsko pitanje je smatrao međunarodnom političkom temom, a zalagao se da židovska zemlja bude moderna država koja bi bila bazirana na idealima evropske reformacije, a ne religije. Prvi cionistički kongres je održan u [[august]]u [[1897]]. u [[Basel]]u u [[Švicarska|Švicarskoj]], a Theodor Herzl je bio izabran za prvog predsjednika. Cilj je bio ujedinjenje Jevreja u zajednički rad za stvaranje židovske države u Svetoj Zemlji. Tako je stvorena Svjetska Cionistička Organizacija (WZO), a kongres se održavao svake godine. Tako je politički cionizam bio rođen. Herzl je ostatak svoga života putovao zemljama i sastajao se s vladarima državama kako bi pridobio njihovu političku i ekonomsku podršku za stvaranje jevrejske države. Umro je 1904. u Beču od upale pluća. Njegovi ostaci su [[1949]]. prebačeni na jedno brdo u [[Jerusalem]]u koje je potom dobilo ime ''planina Herzl''. Iako Herzl nije bio prvi sa snom o jevrejskoj zemlji, on je bio prvi koji je pokušao da ostvari svoj san, a pitanje židovskog naroda je podigao na međunarodni nivo. Cionistički pokret se polako razvio u tri osnovna pravca: 1. Socijalistički cionizam (obrađivanje zemlje, [[kibuc]]i), 2. religiozni cionizam (rabini, priprema za dolazak Mesije) i 3. kulturalni cionizam (židovska domovina, spiritualni i kulturni centar hebrejstva). "Life Magazine" je proglasio Theodora Herzla jednim od stotinu najuticajnijih ljudi [[20. vijek]]a. == Bibliografija == * ''[[Der Judenstaat]]'' * ''[[Altneuland]]'' == Vanjski linkovi == {{Commons|Theodor Herzl}} * [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Herzl.html Biografija (Jewish Virtual Library)] * [http://www.jafi.org.il/education/herzl/index.html Biografija (Jewish Zionist Education)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001220810/http://www.jafi.org.il/education/herzl/index.html |date=1. 10. 2006 }} * [http://www.jafi.org.il/education/100/herzl2/photo.html Foto galerija (Jewish Zionist Education)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041216100517/http://www.jafi.org.il/education/100/herzl2/photo.html |date=16. 12. 2004 }} * [https://web.archive.org/web/20060619185455/http://www.wzo.org.il/en/resources/view.asp?id=1600 "Altneuland"] * [http://www.zionism-Israel.com/zionism_history.htm Cionizam i stvaranje modernog Izraela] * [http://www.zionism-israel.com/bio/biography_herzl.htm Biografija Theodora Herzla] {{DEFAULTSORT:Herzl, Theodor}} [[Kategorija:Rođeni 1860.]] [[Kategorija:Umrli 1904.]] [[Kategorija:Biografije, Budimpešta]] [[Kategorija:Cionizam]] [[Kategorija:Ateisti]] [[Kategorija:Historija Izraela]] o8zr5fh5wytlur62rk9wfatlqk2rpa4 0 61771 3914847 3901483 2026-07-26T17:23:28Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914847 wikitext text/x-wiki '''Povelja Ujedinjenih nacija''' jest temeljni ugovor [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]].<ref name="intro">{{cite web|url=https://www.un.org/aboutun/charter/|title=Introductory Note|publisher=United Nations Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20050509082013/http://www.un.org/aboutun/charter/|archive-date=9. 5. 2005|access-date=9. 2. 2013}}</ref> Ona utvrđuje svrhe, upravljačku strukturu i opći okvir sistema Ujedinjenih nacija, uključujući njegovih šest glavnih organa: [[Sekretarijat Ujedinjenih nacija|Sekretarijat]], [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalnu skupštinu]], [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeće sigurnosti]], [[Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija|Ekonomsko i socijalno vijeće]], [[Međunarodni sud pravde]] i [[Starateljsko vijeće Ujedinjenih nacija|Starateljsko vijeće]]. Povelja UN-a nalaže Ujedinjenim nacijama i njegovim državama članicama da održavaju međunarodni mir i sigurnost, poštuju međunarodno pravo, postignu "viši životni standard" za svoje građane, rješavaju "ekonomske, socijalne, zdravstvene i srodne probleme" i promovišu "univerzalno poštovanje i poštivanje ljudskih prava i osnovnih sloboda za sve bez razlike u pogledu rase, spola, jezika ili vjere".<ref>{{cite web|url=http://www.geschichte-menschenrechte.de/schluesseltexte/william-h-fitzpatricks-editorials-on-human-rights-1949/|title=William H. Fitzpatrick's Editorials on Human Rights (1949)|date=juni 2017|work=Quellen zur Geschichte der Menschenrechte|publisher=Human Rights Working Group in the 20th Century|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020422/http://www.geschichte-menschenrechte.de/schluesseltexte/william-h-fitzpatricks-editorials-on-human-rights-1949/|archive-date=7. 11. 2017|url-status=live|access-date=4. 11. 2017|author=Christopher N. J. Roberts|trans-work=Sources on the History of Human Rights|df=dmy-all}}</ref> Kao povelja i osnivački ugovor, njena pravila i obaveze su obavezujuća za sve članice i zamjenjuju pravila drugih ugovora.<ref name="intro" /><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter16.shtml|title=Chapter XVI: Miscellaneous Provisions|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201193409/http://www.un.org/en/documents/charter/chapter16.shtml|archive-date=1. 2. 2013|url-status=live|access-date=29. 6. 2017}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|saveznici]] – formalno poznati kao Ujedinjene nacije - složili su se da uspostave novu poslijeratnu međunarodnu organizaciju.<ref name=":1">{{Cite web|date=26. 8. 2015|title=1944–1945: Dumbarton Oaks and Yalta|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1944-1945-dumbarton-oaks-and-yalta/index.html|access-date=18. 9. 2020|website=www.un.org|language=en}}</ref> U skladu s ovim ciljem, Povelja Ujedinjenih nacija je razmatrana, pripremljena i sastavljena tokom [[Konferencija Ujedinjenih nacija o međunarodnoj organizaciji|Konferencije u San Franciscu]] koja je započela 25. aprila 1945., a na kojoj je učestvovala većina suverenih nacija svijeta.<ref name=":2">{{Cite web|date=26. 8. 2015|title=1945: The San Francisco Conference|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1945-san-francisco-conference/index.html|access-date=18. 9. 2020|website=www.un.org|language=en}}</ref> Nakon dvotrećinskog odobrenja svakog dijela, konačni tekst su jednoglasno usvojili delegati i otvoren za potpisivanje 26. juna 1945;<ref name=":0">{{Cite web|date=26. 8. 2015|title=1945: The San Francisco Conference|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1945-san-francisco-conference/|access-date=20. 10. 2019|publisher=United Nations Organization|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=United Nations Conference on International Organization Proceedings|url=https://www.hoover.org/library-archives/collections/united-nations-conference-international-organization-proceedings-1945|access-date=20. 10. 2019|website=Hoover Institution|language=en}}</ref> potpisana je u [[San Francisco|San Franciscu]], [[Kalifornija]], Sjedinjene Američke Države, od strane 50 od 51 prvobitne zemlje članice.<ref name=":0" /><ref group="Note">[[Provisional Government of National Unity|Poland's provisional government]], which was not represented at the conference, signed it two months later.</ref> Potpisana je na [[Konferencija Ujedinjenih nacija o međunarodnoj organizaciji|Konferenciji Ujedinjenih nacija o međunarodnoj organizaciji]] u [[San Francisco|San Francisku]] 26. juna 1945. od strane 50 od 51 prvobitnih zemalja članica. Stupila je na snagu 24. oktobra 1945, pošto ju je ratificiralo 5 zemalja osnivača ([[Kina|Republika Kina]],<ref group="Note">Republic of China, after 1949 located in [[Taiwan]]; replaced on 25 October 1971 by the [[China|People's Republic of China]]</ref> [[Francuska]],<ref group="Note">Provisional Government; later replaced by the [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] and then the [[French Fifth Republic|Fifth Republic]].</ref> [[Sovjetski Savez]],<ref group="Note">Replaced by the [[Russia|Russian Federation]] in 1991.</ref> [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] i [[Sjedinjene Američke Države]]) i većina drugih potpisnica. Povelja je stupila na snagu 24. oktobra 1945, nakon ratifikacije; ovo se smatra zvaničnim datumom početka Ujedinjenih nacija, s prvim zasjedanjem Generalne skupštine, koje je predstavljalo svih 51 prvobitnih članica, otvorenim u [[London]]u sljedećeg januara. Generalna skupština je formalno priznala 24. oktobar kao [[Dan Ujedinjenih nacija]] 1947, a proglasila ga je službenim međunarodnim praznikom 1971. Sa 193 stranke, većina zemalja je sada ratificirala Povelju. Kao povelja predstavlja konstitutivan sporazum i članovi su obavezujući za sve potpisinice. Osim toga, izričito se naglašava da Povelja obezvređuje sve druge sporazumne obaveze. Povelja sadrži 19 poglavlja plus [[Statut Međunarodnog suda pravde]], od čega je najbitnije prvo poglavlje, u kojem su definirani ciljevi (prvi član) i načela organizacije (drugi član). Ciljevi organizacije UN-a: *očuvanje međunarodnog mira i sigurnosti te miroljubivo rješavanje međudržavnih sporova u skladu s načelima međunarodnog prava. *razvijanje prijateljskih odnosa među narodima koje se zasniva na načelu jednakosti svih naroda, poticanje međunarodnog ekonomskog, kulturnog i socijalnog djelovanja s ciljem stvaranja zajedničkih interesa, zbog čega će teže dolaziti do konflikata. Većina zemalja u svijetu danas je ratificirala Povelju. [[Vatikan]] je stalna zemlja posmatrač i stoga nije puna potpisnica Povelje. == Struktura dokumenta == "Uvodna poruka" bavi se stvarnim amandmanima na Povelju. Sama Povelja sastoji se od preambule, naveliko kopirane iz preambule [[Ustav Sjedinjenih Američkih Država|Ustava SAD-a]], i niza članova podijeljenih po poglavljima. *[[Poglavlje I Povelje Ujedinjenih nacija|Poglavlje I]] opisuje svrhu postojanja Ujedinjenih naroda, uključujući i važne odredbe za očuvanje međunarodnog mira i sigurnosti. *[[Poglavlje II Povelje Ujedinjenih nacija|Poglavlje II]] definira kriterij za članstvo u UN-u. *Poglavlja III-XV, veći dio dokumenta, opisuju organe i institucije UN-a i njihov odnos snaga. *Poglavlja XVI i XVII opisuju sporazume za integriranje UN-a s uspostavljenim međunarodnim pravom. *Poglavlja XVIII i XIX predviđaju amandmane i ratifikaciju same Povelje. Najznačajnija poglavlja bave se davanjem ovlaštenja organima UN-a: *Poglavlje VI opisuje ovlaštenja [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] da ispita i posreduje u razmiricama; *Poglavlje VII opisuje ovlaštenje Vijeća sigurnosti da odobri ekonomske, diplomatske i vojne sankcije, kao i korištenje oružanih snaga kako bi se riješile razmirice; *Poglavlja IX i X opisuju ovlaštenja UN-a za ekonomsku i socijalnu saradnju i [[Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih nacija|Ekonomsko i socijalno vijeće]], koje nadgleda ova ovlaštenja; *Poglavlja XII i XIII opisuju [[Starateljsko vijeće Ujedinjenih nacija|Starateljsko vijeće]], koje nadgleda proces dekolonizacije *Poglavlja XIV i XV definiraju organe, respektivno, [[Međunarodni sud pravde]] i [[Sekretarijat Ujedinjenih nacija]]. == Također pogledajte == *[[Nirnberški principi]] == Bilješke == {{refspisak|group=Note}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == *{{cite book |last1=Buhite |first1=Russell |title=Decisions at Yalta: An Appraisal of Summit Diplomacy |url=https://archive.org/details/decisionsatyalta00russ |date=1986 |publisher= Rowman & Littlefield |location=Lanham |isbn= 0842022686}} *{{cite book |last1=Macmillan |first1=Margaret |title=Paris 1919 Six Months That Changed the World |date=2001 |publisher=Random House |location=New York |isbn=9780307432964}} == Vanjski linkovi == * [https://www.un.org/en/charter-united-nations/index.html Tekst Povelje] {{Povelja UN-a}} {{Ujedinjene nacije}} {{Diplomatija u Drugom svjetskom ratu}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Povelja Ujedinjenih nacija| ]] [[Kategorija:Povelje]] [[Kategorija:Sporazumi Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Međunarodno pravo]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1945.]] [[Kategorija:1945. u Sjedinjenim Američkim Državama]] d393hyvkvl91x60lkcth2bgxb2t1iia 0 63327 3914737 3903959 2026-07-26T16:05:55Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914737 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pozorište |ime = Hrvatsko narodno pozorište u Zagrebu |logo_slika = |logo_veličina = 100px |slika = Teatro Nacional, Zagreb, Croacia, 2014-04-13, DD 03.JPG |opis = Zgrada Hrvatskog narodnog pozorišta u Zagrebu |adresa = Trg Republike Hrvatske 15 |grad = [[Zagreb]] |država = [[Hrvatska]] |koordinate = {{Coord|45.4833|N|15.5815|E|type:landmark|display=inline,title}} |arhitekt = [[Hermann Helmer]] i [[Ferdinand Fellner]] |izgrađeno = 1895. |otvoreno = 14. novembar 1895 |web_stranica = {{URL|hnk.hr}} }} '''Hrvatsko narodno kazalište''' (bos. ''Hrvatsko narodno pozorište'') osnovano je 1836. godine. Te godine [[Zagreb]] dobija prvu profesionalnu [[Pozorište|pozorišnu]] ustanovu i zgradu, koju [[Novac|novcem]] dobijenim na [[beč]]koj [[Lutrija|lutriji]], gradi veletrgovac Kristofor Stanković na Markovom trgu, na zemljištu darovanom od gradskog magistrata. Dana 14. novembra 1895. u Zagrebu svečano je otvorena kazališna zgrada<ref>{{Cite web|url=https://www.hnk.hr/hr/o-nama/o-zgradi/povijest-zgrade/|title=Povijest zgrade|website=HNK|language=|access-date=27. 5. 2024}}</ref> za oko 750 gledalaca u kojoj danas djeluje Hrvatsko narodno pozorište. Neobarokna zgrada pozorišta je remek-djelo kasnog historizma austrijskog arhitekta [[Ferdinand Fellner|Ferdinanda Fellnera]] i njemačkog arhitekta [[Hermann Helmer|Hermanna Helmera]]. Uz gostujuća strana pozorišna društva, 1840. na toj sceni je prikazan prvi pozorišni komad na [[Hrvatski jezik|hrvatskom jeziku]], '''Kukuljevićeva junačka igra''', '''Juran i Sofija''' ili '''Turci pod Siskom''', u izvedbi ''Domorodnog teatralnog društva'', a 1846. i prva hrvatska opera '''Ljubav i zloba''' Vatroslava Lisinskog. Na pozornici ovog gornjogradskog pozorišta 1860. započinje sa radom današnje '''Hrvatsko narodno pozorište u Zagrebu''', i to u početku samo kao dramsko pozorište, koje je Hrvatski [[sabor]] pozorišnim [[zakon]]om (donesenim sljedeće godine), proglasio zemaljskim zavodom. Širenjem grada, nastaje potreba za novim scenskim prostorom, i nakon desetak godina razmišljanja, odlučeno je da se izgradi novo nacionalno pozorište na prostranom trgu u donjem dijelu grada. Taj dio grada je i urbanističkim planom predviđen kao kulturno središte. Nacrti za izgradnju [[zgrada|zgrade]] naručeni su od poznatih [[beč]]kih [[Arhitektura|arhitekata]] Ferdinanda Fellnera i Hermana Helmera, autora još četrdesetak evropskih pozorišnih zgrada. Nakon šesnaest i po mjeseci radova, pozorište je dovršeno tačno prema planu, i svečano otvoreno 14. septembra 1895. Otvorenju je prisustvovao kralj Franjo Josip I, i isti je izveo simbolični završni udarac srebrnim čekićem na balkonskoj ogradi iznad glavnog ulaza. Neobarokna zgrada [[hrvatska|Hrvatskog]] narodnog pozorišta u [[Zagreb]]u okružena je brojnim zgradama velike historijske vrijednosti, koje reprezentuju hrvatsku arhitekturu s kraja 19. i početka 20. vijeka. == Također pogledajte == * [[Historija Hrvatske]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.hnk.hr Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226231010/http://www.hnk.hr/hr/o_kazalistu/povijest/povijest |date=26. 2. 2011 }} {{Commonscat|Croatian National Theater in Zagreb}} [[Kategorija:Građevine u Zagrebu]] [[Kategorija:Umjetnost u Zagrebu]] [[Kategorija:Pozorišta u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1836. u arhitekturi]] n1r4tjjyvxkgacbmx7t98a4yhi6b4ck 0 63861 3914639 3902973 2026-07-26T15:42:47Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914639 wikitext text/x-wiki '''Alkani'''<ref>{{Cite web|url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/A00222|title=IUPAC - alkanes (A00222)|last=Chemistry (IUPAC)|first=The International Union of Pure and Applied|website=goldbook.iupac.org|language=en|access-date=20. 5. 2025}}</ref> su zasićeni [[ugljikovodici]] koji imaju samo jednostruke [[kovalentna veza|kovalentne veze]] u molekulu. Njihov predstavnik je plin [[metan]]. [[Datoteka:Methane-2D-stereo.svg|mini|desno|180px|[[Metan]], predstavnik alkana]] == Imenovanje alkana == Po [[IUPAC]] metodu, imenovanje alkana je prilično jednostavno. Imena svih alkana završavaju na ''-an''. [[Prefiks]] je baziran na broju [[atom]]a [[ugljik]]a pojedinog alkana. * '''metan''', alkan s jednim atomom ugljika, CH₄ * [[etan]], sumarna formula C₂H₆ * [[propan]], sumarna formula C₃H₈ * [[butan (plin)|butan]], sumarna formula C₄H₁₀ * [[pentan]], sumarna formula C₅H₁₂ * [[heksan]], sumarna formula C₆H₁₄ * [[heptan]], sumarna formula C₇H₁₆ * [[oktan]], sumarna formula C₈H₁₈ * [[nonan]], sumarna formula C₉H₂₀ * [[dekan (spoj)|dekan]], sumarna formula C₁₀H₂₂ Imena [[funkcionalna grupa|funkcionalnih grupa]] nastalih iz alkana se izvode iz imena alkana tako što se dodaje nastavak ''-il'', naprimjer, funkcionalna grupa CH₃ nastala iz metana naziva se '''metil''' grupa, CH₂CH₃ je '''etil''' grupa itd. Alkani se mogu vezati i u vidu prstena te tada govorimo o [[cikloalkani|cikličnim alkanima]]. '''Cikloalkani''' se imenuju na sličan način kao i alkani, a najmanji broj ugljikovih atoma potrebnih za formiranje prstena je tri. (vidi [[ciklopropan]]). == Osobine == Alkani, kao i većina drugih ugljikovodika, su veoma lahko zapaljivi, te se uglavnom koriste kao [[gorivo]] u industriji ili u domaćinstvima. [[Benzin]], naprimjer, je smjesa koja se sastoji od oko 90% '''oktana''', 8% '''heptana''' i 2% drugih ugljikovodika te [[sumpor]]a i [[olovo|olova]]. '''Propan''' i '''butan''' su plinovi koji su našli široku primjenu kao zamjena za [[ugalj]] i [[drvo]], a odnedavno i kao alternativa pogonskom gorivu za automobile. Prva četiri alkana u homolognom nizu su gasovi (metan, etan, propan i butan) dok su svi ostali [[Tečnost|tekućine]]. == Reakcije alkana == Alkani veoma lahko reaguju s halogenim [[hemijski element|elementima]]: [[fluor]]om, [[hlor]]om i [[brom]]om, dajući halogene alkane i hlorovodičnu kiselinu. CH₄ + Cl₂ --> CH₃Cl + HCl Ova supstitucija se može nastaviti i dalje: CH₃Cl + Cl₂ --> CH₂Cl₂ + HCl CH₂Cl₂ + Cl₂ --> CHCl₃ + HCl CHCl₃ + Cl₂ --> CCl₄ + HCl == Također pogledajte == * [[Ugljikovodik]] * [[Alken]] * [[Alkin]] * [[Pristan]] == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == * Linda D. Williams: ''Chemistry Demystified'', McGraw-Hill, [[New York]], [[2003]], str. 123-126 {{ugljikovodici}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Linear alkanes}} [[Kategorija:Alkani]] [[Kategorija:Ugljikovodici]] a6wzkvvpgrbh90jv8p8r7ax2w376ixh 0 65257 3914650 3903226 2026-07-26T15:44:13Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914650 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | ime = Anus | izgovor = | sinonimi = | slika = File:Dog’s anus.jpg | opis_slike = Pseći anus | veličina_slike = | slika2 = Protovsdeuterostomes.svg | opis_slike2 = Formiranje anusa u proto- i deuterostomima | latinski = anus | grčki = | porijeklo = | prekursor = [[Proctodeum]] | sistem = [[Gastrointestinalni trakt]] | arterija = [[Donja rektalna arterija]] | vena = [[Donja rektalna vena]] | živac = [[Donji rektalni živac]] | limfa = [[Inguinalni limfni čvorovi]] }} Kod [[Sisari|sisara]], [[Beskičmenjaci|beskičmenjaka]] i većine [[Ribe|riba]],<ref>{{cite book|last1=Helms|first1=Doris R.|last2=Helms|first2=Carl W.|last3=Kosinski|first3=Robert J.|last4=Cummings|first4=John C.|title=Biology in the Laboratory With BioBytes 3.1 CD-ROM|url=https://books.google.com/books?id=Fw54Ce6DfPYC&pg=SA36-PA12|publisher=W. H. Freeman|page=36-12|date=1997|isbn=978-0-7167-3146-7 }}</ref><ref>{{cite book|title=A living bay: the underwater world of Monterey Bay|url=https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang_y7z8|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22149-9|author=Langstroth, Lovell|author2=Libby Langstroth|author3=Todd Newberry|author4=Monterey Bay Aquarium|page=[https://archive.org/details/livingbayunderwa0000lang_y7z8/page/244 244]}}</ref><ref>{{Cite book|last=Helms|first=Doris R.|url=https://books.google.com/books?id=Fw54Ce6DfPYC&pg=SA36-PA12|title=Biology in the Laboratory: With BioBytes 3.1 CD-ROM|last2=Helms|first2=Carl W.|last3=Kosinski|first3=Robert J.|last4=Cummings|first4=John C.|date=15. 12. 1997|publisher=Macmillan|isbn=978-0-7167-3146-7|language=en}}</ref> '''Anus''' ili '''čmar''' (iz [[latinski jezik|latinskog]] ānus "prsten, anus"), jest posljednji dio [[probava|probavnog trakta]], i konačni otvor [[rektum]]a. Njegova funkcija je olakšavanje izbacivanje otpada koji ostaje nakon probave hrane. Sadržaj crijeva koji prolazi kroz anus uključuje plinovitu nadutost i polučvrsti izmet, koji (u zavisnosti od vrste životinje) uključuje: neprobavljive materije kao što su kosti, kuglice dlake, endozoohorne sjemenke i probavne stijene;<ref name="ChinEtal1998KingSizeCoprolite">{{cite journal |date=18. 6. 1998 |title=A king-sized theropod coprolite |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=393 |pages=680 |author=Chin, K. |author2=Erickson, G.M. |doi=10.1038/31461 |issue=6686 |bibcode=1998Natur.393..680C |s2cid=4343329 |url=https://zenodo.org/record/3943146 |display-authors=etal }} Summary at {{cite journal |author=Monastersky, R. |title=Getting the scoop from the poop of ''T. rex'' |journal=Science News |volume=153 |issue=25 |date=20. 6. 1998 |pages=391 |url=http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc98/6_20_98/fob2.htm |doi=10.2307/4010364 |publisher=Society for Science &#38 |jstor=4010364 |access-date=24. 4. 2009 |archive-date=11. 5. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121022/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc98/6_20_98/fob2.htm |url-status=dead }}</ref> zaostali prehrambeni materijal; nakon što su probavljive hranljive materije ekstrahovane, na primer celuloza ili lignin; progutana materija koja bi bila toksična ako bi ostala u probavnom traktu; izlučeni metaboliti poput žuči koja sadrži bilirubin; i mrtvi epitel sluznice ili višak crijevnih bakterija i drugih endosimbionata. Prolaz fecesa kroz anus je obično kontroliran mišićnim sfinkterima, a neuspješno zaustavljanje neželjenih prolaza rezultira fekalnom inkontinencijom. [[Datoteka:Human anus-en.svg|thumb|upright= 1.8|Anatomija anusa]] [[Vodozemci]], [[Reptili|gmizavci]] i [[ptice]] koriste sličan otvor (poznat kao [[kloaka]]) za izlučivanje tečnog i čvrstog otpada, za [[Snošaj|kopulaciju]] i polaganje [[Jaje|jaja]]. [[Monotremni sisari]] također imaju kloaku, za koju se smatra da je osobina naslijeđena od najranijih [[Amnioti|amniota]]. [[Tobolčari]] imaju jedan otvor za izlučivanje i čvrstih i tečnih materija i, kod ženki, zasebnu vaginu za reprodukciju. Ženke [[Placentni sisari|placentnog sisara]] imaju potpuno odvojene otvore za [[Defekacija|defekaciju]], [[mokrenje]] i [[Gonada|reprodukciju]]; mužjaci imaju jedan otvor za defekaciju, a drugi za mokrenje i reprodukciju, iako su kanali koji teku do tog otvora gotovo potpuno odvojeni. Razvoj anusa bio je važna faza u evoluciji [[Metazoa|višećelijskih životinja]]. Čini se da se to dogodilo najmanje dva puta, slijedeći različite puteve u protostomama i deuterostomima. Ovo je pratilo ili olakšalo druge važne evolucijske razvoje: bilateralni plan tijela, [[celom]] i [[Metamerija|metamerijom]], u kojima je tijelo građeno od ponovljenih "modula" koji su se kasnije mogli specijalizirati, kao što su glave većine [[Zglavkari|člankonožaca]], koje su sastavljene od spojenih, specijalizovanih segmenata. Kod [[Ctenophora]] postoje vrste sa jednim, a ponekad i dva trajna anusa, vrstama poput bradavičastog Ctenophora raste anus, koji onda nestaje kada više nije potreban.<ref>[https://www.sciencefocus.com/nature/what-is-a-warty-comb-jelly/ What is a warty comb jelly? | BBC Science Focus Magazine]</ref> == Uloga anusa == Kada je rektum pun, povećanje pritiska tjera na širenje analne cijevi kako bi [[izmet]] dospio u cijev. Rektum se smanjuje a izmet putuju analnom cijevi do anusa valovito pomoću peristaltike, to se zove peristaltika crijeva. {{commonscat|Anus}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Probava}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Probavni sistem]] 64miew1rtqogsmifh13efwid8n7pa9p 0 65619 3914723 3901948 2026-07-26T16:00:55Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914723 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:St Martin Coat.png|mini|desno|200px|Grb Svetog Martina]] '''[[Grb]] [[Sveti Martin (Francuska)|Svetog Martina]]''' zvanični je znak ovog [[Karipsko more|karipskog]] [[Prekomorski kolektiv|prekomorskog kolektiva]] [[Francuska|Francuske]]. Sadrži razne simbole Svetog Martina kao što su: [[brod]], palma, pelikan, blistavo cvijeće i [[Korali|koralno]] cvijeće, granični obelisk, "zidovi ropstva" napravljeni od suhog kamena, [[so]], more, izlazak sunca, planine, školjke i natpis "''Collectivité de Saint Martin''". Komuna koja je postojala do 22. februara 2007. koristila je sličan grb, ali sa natpisom na [[Francuski jezik|francuskom]] "Ville de Saint Martin". Tokom historije korišteni su različiti logotipi i amblemi, a najnoviji grb koji kolektiv koristi i danas usvojen je 2010.<ref name="TDH2010">{{cite news|url=http://www.thedailyherald.com/islands/1-islands-news/6215-claudio-arnell-wins-emblem-competition.html|title=Claudio Arnell wins emblem competition|date=23. 7. 2010|newspaper=The Daily Herald|publisher=The Caribbean Herald N.V.|accessdate=13. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711163412/http://www.thedailyherald.com/islands/1-islands-news/6215-claudio-arnell-wins-emblem-competition.html|archive-date=11. 7. 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> == Također pogledajte == * [[Zastava Svetog Martina]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Saint Martin (France)}} * https://web.archive.org/web/20080725201527/http://www.st-martin.org/upload/file/pdf/reflet.pdf * https://web.archive.org/web/20020511133727/http://www.internationalspecialreports.com/archives/00/stmaarten/6.html {{Grbovi Sjeverne Amerike}} [[Kategorija:Grbovi teritorija|Sveti Martin]] [[Kategorija:Sveti Martin]] [[en:Collectivity of Saint Martin#Coat of arms]] ahig550xaurp0e07x3ofda6p7wyde18 0 66512 3914715 3761242 2026-07-26T15:57:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914715 wikitext text/x-wiki {{Infokutija most | ime_mosta =Runyang | alternativno_ime = | slika =Runyan Bridge 1.jpg | opis_slike =Runyang most | premošćuje =Yangtze | mjesto = | vrijeme_gradnje = | otvorenje = | saniranje = | rušenje = | uprava_nad_mostom = | konstrukcija = | namjena = | arhitekta = | dizajner = | materijal = | graditelj = | podizvođači = | ukupna_dužina = | visina_mosta = | širina_mosta = | najveći_raspon = | koordinate = }} '''Runyang''' je jedan od dva mosta<ref>{{Cite web|url=https://minhduccorp.com.vn/en/chinas-7-longest-suspension-bridges|title=China’s 7 Longest Suspension Bridges {{!}} Minh Duc Group|website=minhduccorp.com.vn|language=en|access-date=3. 9. 2025}}</ref> koji premošćuju [[Yangtze]] rijeku u provinciji Jiangsu povezujući Zhenjiang i Yangzhou u [[Kina|Kini]]. Most predstavlja dio [[Peking]]-[[Šangaj]] autoputa. Sa svojih 1,490 metara dužine on je treći po veličini na svijetu od svih [[most]]ova, a najveći je viseći most na svijetu. Njegova konstrucija sadrži 25000 tona čelika. Pušten je u promet [[30. april]]a [[2005]]. godine. Njegova izgradnja trajala je četiri i po godine, a za izgradnju je potrošeno 700 miliona [[dolar]]a. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://english.people.com.cn/200505/01/eng20050501_183436.html * http://www.construction.com/NewsCenter/Headlines/ENR/20031124i.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234650/http://www.construction.com/NewsCenter/Headlines/ENR/20031124i.asp |date=26. 9. 2007 }} * http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0009227 {{Commonscat|Runyang Bridge}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Građevine i strukture u Kini]] 08dx2ll95ss8uh1ek8cc0so17ny64n5 0 67971 3914688 3901261 2026-07-26T15:50:38Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914688 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Zubi čovjeka | slika = Maxillary second premolars01-01-06.png | opis = Drugi predkutnjak (gornja vilica) }} '''Drugi desni gornji pretkutnjak''' ([[Latinski jezik|lat.]] dens praemolaris secundus superior dex.) zauzima peto mesto u gornjem desnom dentalnom luku i nalazi se između [[d14|prvog pretkutnjaka]] i [[d16|prvog kutnjaka]]. Ovaj [[zub]] obrazuje okluzalnu jedinicu sa [[d44|donjim drugim pretkutnjakom]] i [[d46|prvim molarom]]. Oblikom i funkcijom je sličan [[d14|prvom gornjem premolaru]], ali za razliku od njega ima neznatno manju i zaobljeniju krunu, pravilan znak ugla i luka, samo jedan korijen i obično nema mezijalni konkavitet i marginalne fisure. Na osnovu ovih atributa tipa gornjih premolara, moguće je razlikovati ova dva zuba. U mastikaciji drugi pretkutnjak učestvuje u kidanju i mljevenju hrane, a značajan je i sa stanovišta estetike i fonetike. U [[Gornja vilica|gornjoj vilici]] postoje dva druga premolara, koja se obilježavaju na sljedeći način: * stalni gornji desni drugi pretkutnjak – 15; * stalni gornji lijevi drugi pretkutnjak – 25. == Kruna zuba == Kruna ovog zuba ima oblik valjka i uža je u mezio-distalnom pravcu, nego u vestibulo-oralnom. Kao i prvi pretkutnjak ima griznu površinu sa kvržično-grebenskim i fisurnim kompleksom. Kruna se opisuje iz pet aspekata: bukalnog, palatinalnog, dva proksimalna i okluzalnog. ===Bukalni aspekt=== Bukalna površina je petougaonog oblika i u cjelini je konveksna. Maksimum konveksiteta se nalazi u srednjoj i cervikalnoj trećini, a u mezio-distalnom pravcu je varijabilan. Naime, na bukalnoj površini nalazi se dobro izražen bukalni kvržični greben, koji polazi od vrha kvržice i gubi se u ispupčenju cervikalne trećine. To je zapravo dobro izražen srednji lobus ove strane. Vrh kvržice je obično nagnut mezijalno (pravilan znak ugla i luka), ali može pokazivati i odstupanja. Stoga je i maksimum konveksiteta i pravac pružanja grebena varijabilan. Greben dijeli bukalnu površinu na dvije nejednake razvojne depresije: mezijalnu i distalnu. Slično labijalnoj površini prednjih zuba, i ovde su prisutne preklopne linije u cervikalnoj trećini i one prate oblik caklinsko-cementnog spoja. Cervikalna linija je konveksna u apikalnom smeru, ali je njen konveksitet manji u odnosu na prednje zube. Bukalna površina okluzalno prelazi u griznu površinu, tačnije bukalnu kvržicu i formira bukookluzalni greben. Greben je vrhom kvržice podijeljen na mezijalni i distalni dio i distoookluzalni kvržični greben je obično duži i ravniji. Mezijalna ivica bukalne površine se spaja sa mezijalnim kvržičnim grebenom i obrazuje meziookluzalni ugao. Mezijalni profil je konveksan u okluzalnoj i srednjoj, a konkavan u cervikalnoj trećini krune. Distalni profil je sličan mezijalnom, ali se visina konture nalazi na spoju srednje i okluzalne trećine. Okluzalni profil površine je sličan kao kod očnjaka i na njemu dominira vrh bukalne kvržice. Iz ovog aspekta ne vidi se palatinalna kvržica, jer je palatinalna površina u cijelosti manja od bukalne. ===Palatinalni aspekt=== Palatinalna površina podsjeća na bukalnu, ali je zaobljenija, uža i kraća od nje. Također je konveksna i maksimum konveksiteta se nalazi na spoju okluzalne i srednje trećine. Bikuspalna (transverzalna) simetrala povezuje vrhove bukalne i oralne kvržice i dijeli ovu površinu na dvije simetrične polovine. Za razliku od bukalne površine, ovde nisu prisutne razvojne depresije i preklopne linije. Na prelazu palatinalne u lingvalnu površinu nalazi se oralna kvržica, koja je neznatno niža od bukalne i lokalizovana je na sredini krune ili nešto mezijalnije. Prelaz palatinalne u proksimalne površine je zaobljen, a proksimalni profili su konveksni. Okluzalni profil je sličan kao kod bukalne površine. ===Proksimalni aspekt=== Proksimalne površine su oblika pravougaonika, sa većim buko-palatinalnim promijerom. Mezijalna površina je nešto šira, duža i ravnija od distalne. Međutim, u zavisnosti od karaktera znaka luka, ovi odnosi se mijenjaju. Kao i kod prednjih zuba, ove površine konverguju oralno i ka vratu zuba. Bukalni profil proksimalnih površina je konveksan, sa visinom konture u cervikalnoj trećini, a oralni je također u cijelosti ispupčen i maksimum konveksiteta se nalazi u srednjoj trećini krune. Na okluzalnom profilu jasno se uočavaju bukalna i palatinalna kvržica, koje su skoro podjednake visine. Od vrhova kvržica ka centralnoj fisuri polaze triangularni grebenovi i spajaju se pod uglom od 45º. Proksimalne granice unutrašnjeg okluzalnog polja grade mezijalni i distalni marginalni greben. Od vrha kvržica u mezio-distalnom pravcu polaze mezijalni i distalni kvržični greben i oni se spajaju sa ivičnim, gradeći pri tome odgovarajuće uglove. Cervikalna linija je iregularno konveksna u okluzalnom smeru. ===Okluzalni aspekt=== Grizna površina ima sličan raspored kvržica i fisura kao kod prvog pretkutnjaka. ===Spoljašnje okluzalno polje=== Kontura spoljašnjeg okluzalnog polja je ovalna, mezijalni i distalni uglovi su jače zaobljeni, a proksimalni profili su skoro paralelni. Takođe, bukalni kvržični grebeni i lobusi su slabije izraženi. ===Unutrašnje okluzalno polje=== Unutrašnje okluzalno polje ima oblik trapezoida. Njegovu granicu čini tzv. diobena linija u čiji sastav ulaze mezijalni i distalni kvržični grebenovi i slobodne ivice marginalnih grebenova. Najkarakterističnije obilježje grizne površine su kvržično-grebenski i fisurni kompleks. Od vrha bukalne kvržice polaze četiri grebena: bukalni (koji se pruža u spoljašnje okluzalno polje, prema bukalnoj površini), palatinalni ili oralni (koji se pruža ka centralnoj brazdi, a naziva se i triangularni) i mezijalni i distalni kvržični greben (koji se pružaju ka odgovarajućim marginalnim grebenovima). Bukalna kvržica ima i četiri kose površine: meziobukalna, distobukalna, meziolingvalna i distolingvalna. Posljednje dvije su tzv. funkcionalne kosine. Na palatinalnoj kvržici također se nalaze slični detalji kao na bukalnoj, a nazivi su im u skladu sa njihovim pravcem pružanja. Ove kvržice su skoro podjednake visine. Proksimalni grebenovi čine bočne granice unutrašnjeg okluzalnog polja. Glavni dio fisurnog kompleksa čini centralna razvojna brazda (lat. fissura centralis) koja se pruža mezio-distalno i razdvaja triangularne grebene kvržica i proksimalno se uliva u triangularne jame. U dubini svake jame nalazi se jamica (lat. fossula mesialis et distalis) iz koje izviru bukalna i lingvalna brazda i pružaju se ka temenima odgovarajućih uglova. Za razliku od prvog premolara, centralna fisura ovog zuba je kraća i ima nepravilniji oblik i pravac pružanja, a također je često odsutna meziomarginalna brazda. == Vrat zuba== [[Vrat]] zuba (lat. collum dentis) se nalazi u predijelu caklinsko-cementnog spoja i ima istu konturu kao i kod prednjih zuba. U ovom predijelu nalazi se cervikalna linija, koja je konveksna na sve četiri površine krune. == Korijen zuba == Korijen gornjeg drugog pretkutnjaka je jednokrak i kupastog je oblika. U cijelosti je nagnut distalno (pravilan znak korijena), a ponekad i oralno. Na presijeku je ovalnog oblika sa većim buko-oralnim promijerom. Duž mezijalne i distalne strane korijena pružaju se jasno izražene uzdužne brazde. == Dimenzije == {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |! style="background:#ffdead;" colspan=5 align="center" | '''Drugi gornji pretkutnjak''' |- |- bgcolor="#efefef" ! Mezio-distalna širina !! Vestibulo-oralna širina !! Visina krune !! Dužina korijena !! Ukupna dužina zuba |- |align="center" | 7,0&nbsp;mm || align="center" | 9,0&nbsp;mm || align="center" | 8,5&nbsp;mm || align="center" | 14,0&nbsp;mm || align="center" | 22,5&nbsp;mm |} == Razvoj zuba == {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |- bgcolor="#efefef" ! Početak kalcifikacije !! Kompletno formirana kruna !! Nicanje (erupcija)) !! Završen rast korijena |- |align="center" | 2 - 2^1/4 godine || align="center" | 6 - 7 godina || align="center" | 11 - 12 godina || align="center" | 12 - 14 godina |} == Varijacije == Gornji drugi premolar pokazuje širok opseg varijacija, koje se odnose na * oblik kvržica, * pojavu dopunskog grebena, * izgled marginalnog grebena, * pojavu iregularnog fisurnog kompleksa, * izgled krune s bukalnog aspekta, * oblik, veličinu i broj korjenova i dr. [[Kategorija:Zubi]] pskkhqgwf9dr979kv42xx53mchvv5s7 0 67979 3914710 3902987 2026-07-26T15:55:40Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914710 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Hydrogen-fluoride-solid-chains-3D-vdW.png|150px]] | Hemijski spoj = Fluorovodik | Druga imena = Hidrogen-fluorid | Sumarna formula = HF | CAS registarski broj =7664-39-3 | Kratki opis =tečnost | Molarna masa =20.01 g/mol | Agregatno stanje =tečno | Gustoća =0.922 kg m^-3 | Tačka topljenja =-84&nbsp;°C | Tačka ključanja =19.54&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost =rastvara se u vodi u svim omjerima | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 4|F = 0| R = 1}} }} '''Fluorovodik''' ili hidrogen-fluorid (HF)<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/niosh/idlh/7664393.html|title=Hydrogen fluoride - IDLH {{!}} NIOSH {{!}} CDC|date=5. 3. 2020|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=1. 1. 2026}}</ref> je spoj u kojem fluor ima [[oksidacijsko stanje]] -1. == Dobijanje == Dobija se reakcijom između [[kalcij-fluorid]]a i [[sumporna kiselina|sulfatne kiseline]]: :CaF₂ (s) + H⁺ + HSO₄^- → CaSO₄ (s) + 2 HF (g) Bezvodni HF se dobija po reakciji: :NaHF₂ (s) → NaF (s) + HF (g) == Osobine == [[Datoteka:HF-solid-2D-dimensions.png|mini|lijevo|[[Vodikova veza]] između molekula HF]] Zbog prisustva [[vodikova veza|vodikove veze]], fluorovodik je [[tečnost]], čija je [[tačka ključanja]] +20&nbsp;°C. Miješa se s vodom i komercijalno dolazi kao 40%-tni rastvor. Vodeni rastvor fluorovodika se naziva [[fluoridna kiselina]]. Ako rastvor dospije na kožu, uzrokuje gnojne rane. Bezvodni HF nije hemijski reaktivan, ali u prisustvu tragova vode reaguje s [[metal (hemija)|metal]]ima i njihovim [[oksidi]]ma. Fluorovodik reaguje sa [[silicij-dioksid]]om, pri čemu se oslobađa gasoviti SiF₄. Kako je silicij-dioksid glavna komponenta [[staklo|stakla]], HF se ne smije držati u [[laboratorijsko posuđe|staklenom posuđu]]. :SiO₂ (s) + 4 HF → SiF₄ (g) + 2 H₂O == Također pogledajte == * [[Fluoridna kiselina]] {{Commonscat|Hydrogen fluoride}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.atsdr.cdc.gov/substances/toxsubstance.asp?toxid=38 Fluorides, Hydrogen Fluoride, and Fluorine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113165326/https://www.atsdr.cdc.gov/substances/toxsubstance.asp?toxid=38 |date=13. 11. 2020 }} na [[ATSDR]]. Retrieved September 30, 2019 * [https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0334.html CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] * [https://web.archive.org/web/20191001001621/https://www.turi.org/TURI_Publications/TURI_Chemical_Fact_Sheets/Hydrogen_Fluoride_Fact_Sheet Hydrogen Fluoride Fact Sheet] na [[Toxics Use Reduction Institute]] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spojevi fluora]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Fluoridi]] [[Kategorija:Nemetalni halidi]] 3igdab0nzdi9a7917jmovwt6vfy0j92 0 69501 3914572 3904530 2026-07-26T12:33:24Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914572 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Nada Đurevska | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1952|1|8}} | mjesto_rođenja = [[Skoplje]], [[NR Makedonija]], [[FNRJ]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2017|9|13|1952|1|8}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Glumica | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajni_radovi = }} '''Nada Đurevska''' (8. januar 1952 – 13. septembar 2017) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[glumac|glumica]].<ref>{{Citation|url=https://www.youtube.com/watch?v=lKExLRKRJWw|title=NADA ĐUREVSKA 1952. - 2017.|last=HemaTelevizija|date=14. 9. 2017|access-date=14. 9. 2017}}</ref> == Biografija == Rođena je 8. januara 1952. u [[Skoplje|Skoplju]]. Kao šestogodišnja djevojčica 1958, Nada je stigla u [[Sarajevo]]. Završila je Osnovnu školu "Hasan Kikić", a potom je maturirala u srednjoj medicinskoj školi, nakon koje je upisala i završila glumu. Prvi put je zaigrala u [[Anton Pavlovič Čehov|Čehovljevu]] “Višnjiku”, gdje je tumačila Varju. Dobitnica je Zlatne Arene Filmskog festivala u Puli (''Od zlata jabuka'') i nagrada SIZ-a grada Sarajeva 1989. za uloge: Maša (Čehov, ''Tri sestre''), ''[[Hasanaginica (opera)|Hasanaginica]]'' (Isaković, Hasanaginica), Filomena (Moliere, ''Učene žene'') Nađa (Crnjanski, ''Roman o Londonu''). Imala je uloge u predstavama: ''Izgubljeni sin'', Woyzeck, ''Hamlet'', ''Duplo dno'', ''Medeja'', ''Hotel slobodan promet'', ''Paskvelija''.<ref>{{Cite web|url=https://www.sagafilm.com/About_us/Nada_Djurevska/?lang=BA|title=Sagafilm Sarajevo, Film Production Company|website=www.sagafilm.com|access-date=28. 6. 2026}}</ref> === Karijera === Prve glumačke godine provela je u [[Kamerni teatar 55|Kamernom teatru 55]] , te nakon toga nije prestajala nizati uspješne uloge u serijama, predstavama kao i na filmu. Prva uloga koju je tumačila jeste Varja u Čehovljevu “Višnjiku”. U ratnim godinama je u predstavama “Hasanaginica”, “Čekajući Godoa, “Majka”, “U agoniji” i “Pješice” igrala na sve tri scene sarajevskih pozorišta. U Kamernom teatru 55 je igrala u predstavama “''Krenuli smo vođeni idejom”, “Sluškinja”, “Učene žene”, “Vjenčanje”, “Kategorički zahtjev”, “Maske”, “Bijeli brak”, “Nije čovjek ko ne umre”''. Nakon rata, njena najznačajnija glumačka ostvarenja bila su upravo u predstavama ''“Biće, biće”, “Derviš i smrt”, “Hanka”, “Hamlet”, “Legenda o Ali paši”, “Tartuffe”, “Kraj igre”, “Partija remija”, “Višnjik”, “Sakati Billy”, “Sara Bernhardt”, “Suton”, “Prvi put s ocem na izbore”, “Roberto Zucco” i “Ženski turbo-folk bend”.'' Kasnije prelazi u ansambl drame [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodnog pozorišta Sarajevo]], a od brojnih uloga koje je tumačila, izdvojene su “Medeja” i “Hasanaginica”.<ref>{{Cite web|url=https://www.biografija.info/nada-djurevska/|title=Nada Đurevska biografija {{!}} Biografija.info|website=www.biografija.info|access-date=28. 6. 2026}}</ref> Dobitnica je mnogih nagrada, između ostalog i Zlatnog lovorovog vijenca za doprinos umjetnosti teatra [[MESS 2002]]. Predstavom ''Višnjik'', Narodnog pozorišta Sarajevo, 2004. obilježila je 30 godina umjetničkog rada i tom prilikom uručena joj je plaketa Grada Sarajeva. Nada Đurevska je dobitnica [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva|Šestoaprilske nagrade grada Sarajeva,]] 2014. Nakon uručenja nagrade je izjavila da se povlači sa scene, nakon 40 godina rada: "Ova nagrada je takva da briše sve uspjehe i neuspjehe, sve tuge, radosti, sve snove, pravde i nepravde na ovom mom često teško prohodnom putu, ali na putu na kojem mi je bilo najvažnije sačuvati ljudsko lice”.<ref>{{Cite web |url=http://www.haber.ba/vijesti/bih/80752-u-sarajevu-dodijeljena-sestoaprilska-nagrada-laureati-djurevska-mulabegovic-mulaomerovic-foto.html |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 4. 2014 |archive-date=7. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407124910/http://www.haber.ba/vijesti/bih/80752-u-sarajevu-dodijeljena-sestoaprilska-nagrada-laureati-djurevska-mulabegovic-mulaomerovic-foto.html |url-status=dead }}</ref> Umrla je 13. septembra 2017. u [[Sarajevo|Sarajevu]].<ref>{{Cite web|url=http://fena.ba/article/969054/sinoc-u-sarajevu-preminula-glumica-nada-djurevska|title=Sinoć u Sarajevu preminula glumica Nada Đurevska {{!}} FENA|website=fena.ba|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915071642/http://fena.ba/article/969054/sinoc-u-sarajevu-preminula-glumica-nada-djurevska|archive-date=15. 9. 2017|url-status=dead|access-date=14. 9. 2017}}</ref> == Uloge == === Filmovi<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0229295/|title=Nada Djurevska|website=IMDb|access-date=14. 9. 2017}}</ref> === * Izvor - Zagorka (1978) * Okuka - Marija (1978) * Krojač za žene (1980)  * Ćilim (1980) * Zajedno (1981) *[[Miris dunja]] - Azra (1982) * Nastojanje - Majka (1982) *[[Hasanaginica]] - Hasanaginica (1983) * Vatrogasac - Žena (1983) * Igmanski marš - Crnogorka (1983) * Nije čovjek ko ne umre (1984) * Provincija u pozadini (1984) * Srebrena lisica - Mici (1985) * Od zlata jabuka - Stamena (1986) * Štrajk u tkaonici ćilima (1986) * Strategija Svrake (1987) *[[Moj brat Aleksa]] - Majka Mara Šantić (1991) * Mliječni put - Fata (2000) *[[Viza za budućnost|Viza za budućnost:]] Novogodišnji special Mubera Polovina Gaćo (2002) *[[Viza za budućnost|Viza za budućnost:]] Novogodišnji special Mubera Polovina Gaćo (2003) *[[Kod amidže Idriza]] - Begzada (2004) *[[Viza za budućnost|Viza za budućnost:]] Novogodišnji special Mubera Polovina Gaćo (2004) *[[Dobro uštimani mrtvaci]] - Marija (2005) *[[Nebo iznad krajolika]] - Majka (2006) *[[Grbavica (film)|Grbavica]] - Aunt Safija (2006) * Slunjska brda - život ili smrt - Fatima (2006) *I ja tebi... (2009) *Jasmina - Safa (2010) *Obrana i zaštita - Milena (2013) *Imena višnje - Kata (2015) === TV-serije === * Djetinjstvo mladosti (1979) * [[Tale (TV-serija)|Tale]] - Vida (1979) * Priče iz fabrike - Tereza Kovačić (1985) * Ranjenik (1989)  * Strategija svrake (1990)   *[[Aleksa Šantić]] - Majka Mara Šantić (1992) * [[Mumijevi]] - Mama Mumi (glas) (1997) *[[Viza za budućnost]] - Mubera Polovina Gaćo (2002-2008) * Mikrofon je vaš ~ [[Viza za budućnost]]: Novogodišnji special- Mubera Polovina Gaćo (2006) * Žene s broja 13 - više uloga / režiserka (2009) * Kućni ljubimci - Mama (2009- 2010) * Foliranti - La Mama (2011-2012) == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Imdb name|id=0229295}} * https://web.archive.org/web/20160304222052/http://nps.ba/Program.aspx?id=85&lang=BS {{Zlatna arena - najbolja glumica}} {{Zlatna arena - sporedna glumica}} {{DEFAULTSORT:Đurevska, Nada}} [[Kategorija:Rođeni 1952.]] [[Kategorija:Umrli 2017.]] [[Kategorija:Biografije, Skoplje]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke glumice]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Narodno pozorište u Sarajevu]] 0iio3wsnj0i4jc71z7cbazc3y8hyuh5 0 72471 3914885 3902283 2026-07-26T17:30:19Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914885 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Drugo_značenje|Vokal (višeznačnica)}} [[Datoteka:Dijagram1.jpg|thumb|right|220px|Frekvencija samoglasnika u [[milion]]skom korpusu [[riječ]]i iz [[književnost|književnih]] djela]]'''Samoglasnik''' (također i '''vokal''') u [[Fonetika|fonetici]] je naziv za [[glas]] koji se stvara bez prepreke u govornom traktu tako da vazduš¨na struja slobodno prolazi od pluća do usana. U svakom prirodnom [[jezik]]u [[slog|vrh sloga]] čine samoglasnike. U nekim jezicima u toj funkciji mogu stajati uz samoglasnike i glasovi koje se fonetički smatraju [[suglasnik|suglasnicima]], kao npr. u bosanskom jeziku {{IPA|[r̩]}}. == Artikulacijske osobine == Samoglasnici se razlikuju uglavnom po '''visini jezika''', '''mjestu tvorbe''' i '''nazalnosti'''. Prema ''visini jezika'' ili ''veličine otvora'' razlikuju se: zatvoreni (ili visoki), poluzatvoreni, poluotvoreni i otvoreni (ili niski) samoglasnici. Zatvoreni su samoglasnici u standardnom bosanskom jeziku {{IPA|[i]}} i {{IPA|[u]}}, poluotvoreni {{IPA|[ɛ]}} (u pismu ''e'') i {{IPA|[ɔ]}} (''o''), a otvoreni je samoglasnik {{IPA|[a]}}. ''Mjesto tvorbe'' je mjesto najvećeg suženja govornog trakta. Prema mjestu tvorbe razlikuju se zadnji, srednji i prednji samoglasnici. Zadnji su samoglasnici u bosanskom jeziku {{IPA|[u]}} i {{IPA|[ɔ]}}, srednji samoglasnik je {{IPA|[a]}} a prednji su samoglasnici {{IPA|[i]}} i {{IPA|[ɛ]}}. ''Nazalni'' ili ''nosni samoglasnici'' stvaraju se spuštanjem mehkog nepca tako da zračna struja prolazi i kroz nosnu šupljinu. Nazalnih samoglasnika u bosanskom jeziku nema. U tu grupu spadaju npr. [[Poljski jezik|poljski]] samoglasnici {{IPA|[ɛ̃]}} (''ę'') i {{IPA|[ɔ̃]}} (''ą''). [[Kategorija:Bosanski jezik]] [[Kategorija:Fonetika]] 77hhueuexig6bey0gq77ww16p536e7y 0 72857 3914870 3903803 2026-07-26T17:27:29Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914870 wikitext text/x-wiki '''Relativna gustoća''', ili '''specifična gravitacija''',<ref name="specificgravity1">{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=rCwaAAAAYAAJ&pg=PA156|title=A text-book of mineralogy: with an extended treatise on crystallography...|last=Dana|first=Edward Salisbury|date=1922|publisher=John Wiley and Sons|isbn=|location=New York, London(Chapman Hall)|pages=195–200, 316}}</ref><ref name="specificgravity2">{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=YCSSolzuu9IC&pg=PP1|title=Fundamentals of fluid mechanics|last=Schetz|first=Joseph A.|date=5. 2. 1999|publisher=Wiley, John & Sons, Incorporated|isbn=0-471-34856-2|pages=111, 142, 144, 147, 109, 155, 157, 160, 175|author2=Allen E. Fuhs}}</ref> odnos je [[Gustoća|gustoće]] ([[masa]] po jedinici [[Zapremina|zapremine]]) materije i gustoće datog referentnog materijala. Specifična gravitacija često znači relativna gustoća u odnosu na vodu. Pojam "relativna gustoća" često se uzima u savremenoj naučnoj upotrebi. Definira se kao odnos gustoće određene supstance u odnosu na vodu. Ako je relativna gustoća supstance manja od jedan onda se kaže da je manje gusta u odnosu na referentnu; ako je veća od 1 onda je gušća u odnosu na referencu. Ako je relativna gustoća tačno 1 onda su gustoće jednake, tj. jednake zapremine dvije supstance imaju istu masu. Ako je referentni materijal voda, onda supstanca sa relativnom gustoćom (ili specifičnom graviacijom) manjom od 1 će plutati na vodi. Naprmijer, ledena kocka, sa relativnom gustoćom oko 0,91, će plutati. Supstanca sa relativnom gustoćom većom od 1 će potonuti. Temperatura i pritisak moraju biti poznati za oba primjerka i referencu. [[Pritisak]] je skoro uvijek jednak 1 [[Standardna atmosfera|atm]] (101,325 [[Paskal (jedinica)|kPa]]). Gdje nije tako, onda se često određuje gustoća direktno. Temperature za oba primjerka i referencu variraju od industrije do industrije. U britanskoj praksi kuhanja, specifična graviacija se množi sa 1000.<ref name="briggs">Hough, J.S., Briggs, D.E., Stevens, R and Young, T.W. Malting and Brewing Science, Vol.</ref> Specifična gravitacija se obično koristi u industriji kao jednostavan način dobijanja informacija oko koncentracije rastvora različitih materijala kao što su rasol, [[Šećer|šećerni rastvori]] ([[Agda|sirupi]], sokovi, med, itd.) i kiseline. == Osnovne formule == Relativna gustoća ili specifična gravitacija je [[Bezdimenzionalna veličina|bezdimenziona veličina]], jer je to odnos bilo gustića ili težina: : <math> \mathit{RG} = \frac{\rho_\mathrm{supstance}}{\rho_\mathrm{reference}}\, </math> gdje je ''RG'' relativna gustoća, ''ρ_supstance'' je gustoća supstance koja se mjeri, i ''ρ_reference'' je gustoća reference. (Prema konvenciji ''ρ'', grčko slovo, označava gustoću.) == Primjeri == Materije sa relativnom gustoćom od 1 su neutralno plovne, one sa RG većim od 1 su gušće od vode, i tako (ako se zanemare efekti [[Površinski napon|površinskog napona]]) će potonuti u nju, a oni koji imaju RD manji od 1 su manje gusti od vode, tako da će plutati. Primjer: : <math> RG_{H_2O} = \frac{\rho_\mathrm{materijal}}{\rho_\mathrm{H_2O}}\ = RG, </math> == Također pogledajte == * [[Mehanika fluida]] == Reference == {{refspisak|2}} == Literatura == * ''Fundamentals of Fluid Mechanics'' Wiley, B.R. Munson, D.F. Young & T.H. Okishi * ''Introduction to Fluid Mechanics'' Fourth Edition, Wiley, SI Version, R.W. Fox & A.T. McDonald * ''Thermodynamics: An Engineering Approach'' Second Edition, McGraw-Hill, International Edition, Y.A. Cengel & M.A. Boles * {{Cite book|title=Fundamentals of Fluid Mechanics|url=https://archive.org/details/fundamentalsoffl0000muns|last=Munson|first=B. R.|publisher=Wiley|year=2001|isbn=978-0-471-44250-9|edition=4th|author2=D. F. Young|author3=T. H. Okishi}} * {{Cite book|title=Introduction to Fluid Mechanics|url=https://archive.org/details/wieintroductiont0000robe|last=Fox|first=R. W.|publisher=Wiley|year=2003|isbn=0-471-20231-2|edition=4th|author2=McDonald, A. T.}} == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20060522133528/http://www.reade.com/particle_briefings/spec_gra2.html Specifična relativna gustoća materijala] [[Kategorija:Koncepti u fizici]] [[Kategorija:Mjerni instrumenti]] [[Kategorija:Fizikalne veličine]] 0gp1hnhd4td04pkruo91gwr505763p7 0 74749 3914544 3904806 2026-07-26T12:24:24Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914544 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Crowded_cytosol.png|desno|mini|300x300piksel|Citosol je prepunjeni rastvor mnogih različitih tipova molekula koje zauzimaju do 30% zapremine citoplazme.<ref name="Ellis2">{{Cite journal|last=Ellis RJ|date=oktobar 2001|title=Macromolecular crowding: obvious but underappreciated|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2001-10_26_10/page/597|journal=Trends Biochem. Sci.|volume=26|issue=10|pages=597–604|doi=10.1016/S0968-0004(01)01938-7|pmid=11590012}}</ref>]] '''Citosol''' je [[ćelija|ćelijska]] tečnost<ref>{{Cite journal|last=Liachovitzky|first=Carlos|date=1. 1. 2015|title=Human Anatomy and Physiology Preparatory Course (1st Edition)|url=https://academicworks.cuny.edu/bx_oers/1|journal=Open Educational Resources}}</ref> u kojoj se nalaze ćelijske organele i gdje se vrši ćelijski [[metabolizam]]. Proteini unutar citosola igraju važnu ulogu i provođenju signala i [[glikoliza|glikolizi]]. Kod [[prokarioti|prokariota]] sve hemijske reakcije se zbivaju u citosolu. Kod [[eukarioti|eukariota]] citosol okružuje sve ćelijske organele i zajedno oni nose naziv [[citoplazma]]. Kod biljaka količina citosola može biti znatno smanjena radi veličine [[tonoplast]]a, centralne vakuole, koja zauzima veći dio ćelije. Dio citosola u jedru se naziva [[nukleohijaloplazma]]. Koncentracija molekula u citosolu je proporcionalna [[osmotski pritisak|osmotskom pritisku]] ćelije, što dovodi do transporta [[voda|vode]] u oba smjera. Citosol se sastoji pretežno od vode, rastvorenih iona, manjih molekula i velikih hidrosolubilnih molekula (kao što su [[protein]]i). U citosolu je velika koncentracija [[kalij]]evih iona, a mala koncentracija [[natrij]]evih iona. [[PH]] citosola je oko 7 (neutralna). == Reference == {{Refspisak}}{{Ćelijske strukture i organele}} [[Kategorija:Citologija]] rrji9st2dpiuaun5tlzi1cf4nm6dbjq 0 77291 3914633 3902966 2026-07-26T15:41:18Z WumpusBot 120674 /* Proizvodnja */ razne ispravke 3914633 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Acetone-2D-skeletal.svg|120px]] [[Datoteka:Acetone-3D-balls.png|120px]] | Hemijski spoj = Aceton | Druga imena = Propanon, dimetil keton, 2-propanon, β-ketopropan, dimetil formaldehid | Sumarna formula = CH₆O | CAS registarski broj = 67-64-1 | Kratki opis = Bezbojna tečnost | Molarna masa = 58,08 g/mol | Agregatno stanje = tečno | Gustoća = 0,79 g/cm³ | Tačka topljenja = −94,9&nbsp;°C (178,2 K) | Tačka ključanja = 56,53&nbsp;°C (329,4 K) | Pritisak pare = | Rastvorljivost = Miješa se sa vodom u svim omjerima | Dipolni moment = 2,91 D }} '''Aceton''' (sistematsko ime po [[IUPAC]]: '''propanon''', poznat i kao ''dimetil keton'') jest organska bezbojna zapaljiva tečnost sa formulom CH₃COCH₃. Najjednostavniji je predstavnik [[keton]]a. Miješa se sa [[voda|vodom]], [[etanol]]om, [[eter]]om i drugim. Upotrebljava se kao [[otapalo]] i u proizvodnji [[plastika|plastike]], [[lijek]]ova i drugih hemikalija. Godišnje se u svijetu proizvede oko 6,7 miliona tona acetona (stanje: 2010. godine), od čega je najviše potrošeno kao otapalo i za proizvodnju drugih hemijskih spojeva, kao što su [[bisfenol A]] i [[metil metakrilat]].<ref name="r1" /><ref name="Ullmann" /> U domaćinstvima se često koristi kao odstranjivač [[lak za nokte|laka za nokte]] i kao razrjeđivač boja i lakova. Također se u malim količinama prirodno proizvodi i izlučuje iz ljudskog tijela. Nalazi se i u krvi i [[urin]]u. Naročito mnogo ga izlučuju osobe sa [[Šećerna bolest|šećernom bolesti]]. Osim njih, više nivoe acetona imaju i trudnice i porodilje.<ref name="trud" /> == Metabolizam == Manje količine acetona se stvaraju u tijelu putem dekarboksilacije ketonskih tijela. Određeno ponašanje u [[ishrana|ishrani]], uključujući dugotrajan post i ishranu bogatu [[masti]]ma a siromašnu [[ugljikohidrati]]ma, može dovesti do [[ketoza|ketoze]], kada se aceton formira u tjelesnim tkivima. Određena zdravstvena stanja, poput [[Alkoholizam|alkoholizma]] i šećerne bolesti, mogu dovesti do [[ketoacidoza|ketoacidoze]], nekontrolirane ketoze koja vodi do ogromnog, ponekad i smrtonosnog, povećanja kiselosti krvi. Pošto je aceton nusproizvod [[Fermentacija|fermentacije]], u velikim količinama se proizvodi pri industrijskoj [[Destilacija|destilaciji]]. Iako određeni izvori i ranija istraživanja sugeriraju da se aceton ne može metabolizirati, danas se zapravo smatra da postoje suprotni dokazi. Aceton se dobija oksidacijom probavljenog [[izopropanol]]a ili putem spontanog raspada [[acetoacetat]]a kod ketoničnih osoba. On se može metabolizirati do d-laktata i [[pirogrožđana kiselina|piruvata]] te na kraju do [[Glukoza|glukoze]].<ref name="Glew2010" /> == Proizvodnja == U 2010. zabilježena je svjetska proizvodnja acetona od oko 6,7 miliona tona.<ref name="CEH" /> Sa 1,56 miliona tona godišnje, najveći kapacitet proizvodnje imaju [[Sjedinjene Američke Države|SAD]],<ref name="icis" /> a slijede iz [[Tajvan]]a i [[Kina|Kine]]. Jedan od najvećih individualnih proizvođača acetona je [[INEOS Phenol]] koji, prema podacima iz 2010. godine, posjeduje 17% ukupnih svjetskih kapaciteta za proizvodnju, a slijede ga [[Mitsui]], [[Sunoco]] i [[Royal Dutch Shell|Shell]] (sa oko 7-8%)<ref name="CEH" /> INEOS Phenol posjeduje i najveći svjetski pogon za preradu acetona u [[Beveren]]u, [[Belgija]], gdje se preradi 420.000 tona godišnje. Cijena acetona na ljeto 2011. godine u SAD iznosila je 1100 do 1250 američkih dolara po toni.<ref name="icispricing_132" /> === Načini proizvodnje === Današnji najrašireniji način dobijanja acetona je direktno ili indirektno iz [[propilen]]a. Oko 83% acetona se dobija putem [[kumenski proces|kumenskog procesa]]<ref name="Ullmann" /> a kao rezultat toga, proizvodnja acetona je usko vezana za proizvodnju fenola. U kumenskom procesu, [[benzen]] se alkilira sa propilenom i dobija se [[kumen]] (kumol), koji se stajanjem na zraku oksidira u [[fenol]] i aceton: :[[Datoteka:Cumene-process-overview-2D-skeletal.png|320px|Pregled kumenskog procesa]] Drugi procesi uključuju direktnu oksidaciju propilena (Wacker-Hoechstov proces) ili hidraciju propilena kojim se dobija [[2-propanol]] čijom oksidacijom se dobija aceton.<ref name="Ullmann" /> Ranije, aceton se proizvodio suhom destilacijom određenih acetata, naprimjer [[kalcij acetat]]a putem ketonske dekarboksilacije. : Ca(CH₃COO)₂ &rarr; CaO(s) + CO₂(g) + (CH₃)₂CO(t) Tokom Prvog svjetskog rata aceton se proizvodio ''aceton-butanol-etanol'' fermentacijom uz pomoć [[bakterije]] ''[[Clostridium acetobutylicum]]'', procesom koji je razvio [[Chaim Weizmann]] (kasnije je postao prvi predsjednik [[Izrael]]a), da bi pomogao u britanskim ratnim nastojanjima<ref name="Ullmann" /> u proizvodnji [[kordit]]a.<ref name="wittcoff" /> Ova vrsta fermentacije je kasnije napuštena te su otkrivene nove metode kojima se postizao veći prinos reakcije.<ref name="Ullmann" /> == Upotreba == Oko trećine ukupne svjetske proizvodnje acetona se iskoristi kao [[otapalo]], dok se četvrtina potroši kao [[aceton cijanohidrin]] od kojeg se proizvodi [[metil metakrilat]].<ref name="r1" /> Aceton je odlično otapalo za mnoge [[Plastika|plastična]] i neka sintetička vlakna. Koristi se za razrjeđivanje poliesterskih [[smola]], nalazi se u sastavu mnogih sredstava za čišćenje smola, te rastvara dvokomponentno ljepilo prije nego se ono stvrdne. Koristi se kao isparljiva komponenta nekih boja, lakova, premaza i sredstava za impregnaciju. Kao izuzetno dobar odmašćivač, koristan je za pripremanje i obradu metalnih površina prije bojenja. Također je koristan za vrlo pouzdano [[lemljenje]], jer se njime uklanja suvišna tekućina za lemljenje. Koristi se i kao otapalo u farmaceutskoj industriji te kao denaturalizator za pravljenje denaturaliziranog alkohola.<ref name="weiner" /> On se nalazi i u nekim farmaceutskim sredstvima kao pomoćno sredstvo (ekscipijent).<ref name="excip" /> Iako je sam zapaljiv, aceton se često koristi kao otapalo za siguran transport i skladištenje [[acetilen]]a, koji se ne može sigurno držati pod pritiskom u čistom obliku. Posude koje sadrže porozan materijal se prvo pune acetonom zatim acetilenom, koji se otapa u acetonu. Jedan litar acetona može otopiti oko 250 litara acetilena.<ref name="msha" /><ref name="aga" /> Aceton je koristi i u [[organska sinteza|organskoj sintezi]] [[metil metakrilat]]a. Ona započinje prvobitnom konverzijom acetona u [[aceton cijanohidrin]]: :(CH₃)₂CO + HCN → (CH₃)₂C(OH)CN U sljedećem koraku, nitril se [[hidroliza|hidrolizira]] u nezasićeni amid, koji se [[esterifikacija|esterificira]]: :(CH₃)₂C(OH)CN + CH₃OH → CH₂=(CH₃)CCO₂CH₃ + NH₃ Treći po obimu način korištenja acetona (oko 20%)<ref name="r1" /> je sinteza [[bisfenol A|bisfenola A]]. Bisfenol A je komponenta mnogih [[polimer]]a poput [[polikarbonat]]a, [[poliuretan]]a i epoksi-smola. Sinteza uključjuje kondenzaciju acetona sa fenolom: :(CH₃)₂CO + 2 C₆H₅OH → (CH₃)₂C(C₆H₄OH)₂ + H₂O Milioni kilograma acetona se potroše za proizvodnju otapala metil izobutil alkohola i [[metil izobutil keton]]a. Ovi proizvodi se dobijaju preko početne aldol kondenzacije te se dobija [[diaceton alkohol]].<ref name="Ullmann" /> :2 (CH₃)₂CO → (CH₃)₂C(OH)CH₂C(O)CH₃ U laboratorijama, aceton se koristi kao [[Polarnost|polarno]] aprotonsko otapalo u brojnim organskim reakcijama kao što su S_N2 reakcije. Korištenje acetona kao otapala je kritično za Jonesovu oksidaciju. On ne formira azeotrop sa vodom.<ref name="azeo" /> Uobičajeno je otapalo za čišćenje i ispiranje [[Laboratorijsko posuđe|laboratorijskog posuđa]] zbog svoje niske cijene i lahke isparljivosti. Aceton se može hladiti [[Suhi led|suhim ledom]] na −78&nbsp;°C bez smrzavanja; acetonska kupka sa suhim ledom se često koristi za obavljanje reakcija na niskim temperaturama. Aceton daje [[Fluorescencija|fluorescentni]] odsjaj pod [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastim svjetlom]], a njegove pare se koriste kao fluoroscentni pokazivač u eksperimentima toka fluida.<ref name="fluid" /> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="r1">[http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/acetone/ Acetone], World Petrochemicals izvještaj, januar 2010.</ref> <ref name="Ullmann">Stylianos Sifniades, Alan B. Levy, "Acetone" u Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, Wiley-VCH, Weinheim, 2005.</ref> <ref name="trud">{{Cite web |url=http://www.dow.com/productsafety/finder/acetone.htm |title=Product Safety Assessment (PSA): Acetone |access-date=16. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315030159/http://www.dow.com/productsafety/finder/acetone.htm |archive-date=15. 3. 2015 |url-status=dead |archive-date=15. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315030159/http://www.dow.com/productsafety/finder/acetone.htm }}</ref> <ref name="Glew2010">{{cite web|url=http://www.bioline.org.br/request?np10002|author=Glew, Robert H|title=You Can Get There From Here: Acetone, Anionic Ketones and Even-Carbon Fatty Acids can Provide Substrates for Gluconeogenesis|access-date=15. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926031021/http://www.bioline.org.br/request?np10002|archive-date=26. 9. 2013|url-status=dead|archive-date=26. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926031021/http://www.bioline.org.br/request?np10002}}</ref> <ref name="CEH">{{cite web|url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Private/Reports/604.5000//|title=CEH Marketing Research Report: ACETONE|author=Camara Greiner, EO and Funada, C|date=juni 2010|work=Chemical Economics Handbook|publisher=SRI consulting|access-date=15. 3. 2011}}</ref> <ref name="icis">{{cite web | publisher = ICIS.com | title = Acetone Uses and Market Data | url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9074858/acetone/uses.html | date = oktobar 2010 | access-date = 21. 3. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090515133058/http://www.icis.com/v2/chemicals/9074858/acetone/uses.html | archive-date = 15. 5. 2009 | url-status = dead | archive-date = 15. 5. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090515133058/http://www.icis.com/v2/chemicals/9074858/acetone/uses.html }}</ref> <ref name="icispricing_132">[http://www.icispricing.com/il_shared/Samples/SubPage132.asp Acetone (US Gulf) Price Report – Chemical pricing information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516023618/http://www.icispricing.com/il_shared/Samples/SubPage132.asp |date=16. 5. 2013 }}. ICIS Pricing. Pristupljeno 26.11.2012.</ref> <ref name="wittcoff">{{cite book|last=Wittcoff|first=M.M. Green ; H.A.|title=Organic chemistry principles and industrial practice|url=https://archive.org/details/organicchemistry0000gree|year=2003|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim|isbn=3-527-30289-1|page=[https://archive.org/details/organicchemistry0000gree/page/4 4]|edition=1. izd., 1. reprint.}}</ref> <ref name="weiner">{{Cite book| isbn = 978-0-8247-8210-8| page = [https://archive.org/details/excipienttoxicit103wein/page/32 32]| last = Weiner| first = Myra L.| title = Excipient Toxicity and Safety| year=1999| url = https://archive.org/details/excipienttoxicit103wein/page/32}}</ref> <ref name="excip">[http://www.accessdata.fda.gov/scripts/cder/iig/index.cfm Inactive Ingredient Search for Approved Drug Products], FDA/Center for Drug Evaluation and Research</ref> <ref name="msha">[http://www.msha.gov/alerts/hazardsofacetylene.htm Mine Safety and Health Administration (MSHA) – Safety Hazard Information – Special Hazards of Acetylene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122062046/http://www.msha.gov/alerts/hazardsofacetylene.htm |date=22. 1. 2016 }}. Msha.gov. Pristupljeno 26.11.2012</ref> <ref name="aga">[http://www.aga.com/web/web2000/com/WPPcom.nsf/pages/History_Acetylene_1 History – Acetylene dissolved in acetone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915040643/http://www.aga.com/web/web2000/com/WPPcom.nsf/pages/History_Acetylene_1 |date=15. 9. 2015 }}. Aga.com. Pristupljeno 26.11.2012</ref> <ref name="azeo">[http://www.solvent--recycling.com/azeotrope_1.html What is an Azeotrope?]. Solvent—recycling.com. Pristupljeno 26.11.2012</ref> <ref name="fluid">{{Cite journal| author = A. Lozano, B. Yip and R. K. Hanson|title = Acetone: a tracer for concentration measurements in gaseous flows by planar laser-induced fluorescence|journal = Exp. Fluids|volume = 13|pages = 369–376|year=1992|doi = 10.1007/BF00223244| issue = 6}}</ref> }} {{Commonscat|Acetone}} [[Kategorija:Ketoni]] [[Kategorija:Kozmetičke hemikalije]] kxh1nb3x38asb6yfbtezp3kgbt8as8r 0 81918 3914899 3758156 2026-07-26T19:22:01Z Palapa 383 3914899 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | | naziv = Beyoncé The Ultimate Performer | vrsta =DVD | izvođač_gen = [[Beyoncé Knowles]] | slika = Beyoncé The Ultimate Performer.jpg | pozadina = drugo | objavljen = {{ZD|SAD}} [[24. novembar]] [[2006]]. | Produciran = [[2006]]. | žanr = Rhythm and blues | trajanje = | izdavač =Music World Entertainment | producent = [[Beyoncé Knowles]] | Kritike = | prethodni_album = [[B'Day]] <br/> (2006) | ovaj_album = '''Beyoncé The Ultimate Performer''' <br/> (2006) | sljedeći_album = [[B'Day#B'Day Deluxe Edition|B'Day Deluxe Edition]] <br/> (2007) }} '''''Beyoncé The Ultimate Performer''''' je DVD album američke r&b pjevačice [[Beyoncé Knowles]] izdat [[2006]]. godine.<ref>{{Citation|title=Beyoncé - The Ultimate Performer|url=https://www.discogs.com/release/4278385-Beyonc%C3%A9-The-Ultimate-Performer|date=2010|accessdate=2026-07-26|language=en}}</ref> == Spisak pjesama == * „[[Irreplaceable]]”, „[[Ring the Alarm]]” - [[Live in Japan]] * „[[Déjà vu]]”, „[[Crazy in Love]]” - Robin Hood Benefit * Good Morning America * „[[Baby Boy]]”, „[[Naughty Girl]]” - Wall Street * „[[Dangerously in Love 2]]” At Wembley * Making of „[[Ring the Alarm]]” == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Beyoncé Knowles}} [[Kategorija:Albumi iz 2006.]] [[Kategorija:Albumi Beyoncé Knowles]] 84k2n54f89ii9xokomcdhastl52tex3 0 87510 3914745 3903203 2026-07-26T16:56:44Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914745 wikitext text/x-wiki {{Računarstvo}}{{distinguish|Informatika|Digitalna tehnologija}}'''Informaciona tehnologija''' ('''IT''') ({{jez-en|information technology – IT}}) jest upotreba [[računar]]a za pohranu, dohvaćanje, slanje i rukovođenje [[podatak (računarstvo)|podacima]]<ref name="DOP" /> ili [[informacija]]ma. Smatra se podsetom informacione i komunikacijske tehnologije ({{Jez-en|information and communications technology – ICT}}). [[Informacioni sistem]] (IT sistem) je računarski i [[komunikacioni sistem]] koji uključuje [[hardver]], [[softver]] i [[Periferija|perifernu]] opremu koju koristi određena grupa korisnika. Smatra se jednom od pet disciplina [[Računarstvo|računarstva]]. Pojam "informaciona tehnologija" vrlo često obuhvata i znatno šire polje oblasti [[tehnologija|tehnologije]]. Sve one aktivnosti kojima se IT profesionalci bave, od instalacija aplikativnih programa do projektovanja složenih [[računarska mreža|računarskih mreža]] i [[informacioni sistem|informacionih sistema]]. Neke od tih aktivnosti su: umrežavanje i inženjering računarskog [[hardver]]a, pravljenje [[softver]]a i [[baza podataka]], kao i upravljanje i [[Sistemski administrator|administracija]] informacionim sistemom.<ref name="LeavittWhisler" /><ref name="DMC">{{citation |last=Chandler|first=Daniel |last2=Munday|first2=Rod |contribution=Information technology |title=A Dictionary of Media and Communication |edition=first |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=nLuJz-ZB828C&pg=PA211 |quote = Commonly a synonym for computers and computer networks but more broadly designating any technology that is used to generate, store, process, and/or distribute information electronically, including television and telephone. |access-date=1. 8. 2012}}</ref><ref>{{citation |editor1-last=Ralston|editor1-first=Anthony |editor2-last=Hemmendinger|editor2-first=David |editor3-last=Reilly|editor3-first=Edwin D. |title=Encyclopedia of Computer Science |edition=4th |year=2000|publisher=Nature Publishing Group |isbn=978-1-56159-248-7}}</ref>{{rp|869}} Informaciona tehnologija je opći termin koji opisuje tehnologiju koja pomaže u proizvodnji, manipulaciji, pohranjivanju, komunikaciji i distribuciji informacija. == Opis == [[File:PaperTapes-5and8Hole.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PaperTapes-5and8Hole.jpg|desno|mini|[[Bušene trake]] su korištene u radnim godinama [[računar]]a za pohranu [[podatak]]a. ]] U svojoj osnovi, informaciona tehnologija (IT) se bavi poboljšanjem različitih ljudskih napora u rješavanju problema kroz projektovanje, razvoj i korištenje tehnološki zasnovanih sistema i procesa koji poboljšavaju efikasnost i efektivnost [[informacija]] i relevantnih [[znanje|znanja]] u različitim strateškim, taktičkim i operativnim situacijama. U idealnom slučaju, postiže se kroz obraćanje pažnje na informacione potrebe ljudi u rješavanju problema i zadataka, u pružanju tehnoloških pomagala, uključujući računarske sisteme zasnovane na [[hardver]]u i [[softver]]u i procese u vezi, koji pomažu u ovim zadacima. Aktivnosti informacione tehnologije dopunjuju i poboljšavaju, ali takođe prevazilaze granice tradicionalnog [[inženjerstvo|inženjeringa]], stavljajući naglasak na informacione osnove inženjerskih aktivnosti, suprotno zasnivanju na fizičkim naukama u tradicionalnim inženjerskim poduhvatima. Početni napori u pružanju sistema zasnovanih na informacionim tehnologijama, bili su u vezi sa implementacijom i korištenjem novih tehnologija za podršku kancelarijskim poslovima. Oni su razvijeni od [[pisaća mašina|električnih pisaćih mašina]] i elektronskih [[računovodstvo|računovodstvenih]] sistema ka naprednom tehnološkom hardveru kao što je [[faks|faks mašina]] i lični računar koji obavljaju važne funkcije među kojima su elektronska obrada spisa, računovodstvo i [[obrada teksta]]. Današnji glavni aspekt informacionih tehnologija tiče se [[računarska mreža|umrežavanja]] i [[internet]]a, novih tehnologija kao što je [[računarstvo u oblaku]]. == Historijski razvoj informacione tehnologije == U ranim danima ljudske civilizacije, razvoj je bio moguć jedino kroz ljudski napor odnosno [[рад|rad]]. Ljudska sposobnost za korištenje [[prirodni resursi|prirodnih resursa]], dovela je do toga da se čovječanstvo razvija ne samo kroz svoj sopstveni napor i rad, već i kroz upotrebu dostupnih prirodnih resursa. Za klasičan primjer u [[ekonomija|ekonomiji]] obično se uzima zemljište kao pojam koji podrazumijeva prirodne fizičke resurse. U to vrijeme, najveći broj ljudskih društava se zasnivao na malim zemljoposjednicima. Dostupnost finansijskog kapitala tokom [[industrijska revolucija|industrijske revolucije]] uvela je treći osnovni ekonomski resurs i omogućila razvoj hijerarhijskih korporacija. Ovaj period je uglavnom povezan sa centralizacijom, [[masovna proizvodnja|masovnom proizvodnjom]] proizvoda i [[standardizacija|standardizacijom]]. U drugom dijelu industrijske revolucije otkrivena je [[električna energija]] a nešto kasnije i [[poluprovodnik|poluprovodnici]].<ref>{{citation |doi=10.1049/esej:19980301 |last=Cooke-Yarborough |first=E. H. |title=Some early transistor applications in the UK |journal=Engineering and Science Education Journal |volume=7 |issue=3 |publisher=IEE |year=1998|url=http://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?arnumber=00689507 |issn=0963-7346 |access-date=7. 6. 2009|pages=100–106}}</ref> Ova otkrića su dovela do informatičkog, ili doba informacionih tehnologija. Među mnogobrojnim potencijalno kritičnim alatima baziranim na informacionim tehnologijama srećemo: mašine [[baza podataka]], [[e-pošta|e-poštu]], alatke [[vještačka inteligencija|vještačke inteligencije]], uređaje za prenos faksimila (faks mašine), [[programski jezik|programske jezike]] četvrte generacije, lokalne mreže ([[Local Area Network|LAN]]), digitalne mreže sa integrisanim servisima ([[ISDN]]), kablovske i [[DSL|ADSL]] mreže za pristup [[internet]]u, uređaje i diskove za optičko skladištenje podataka ([[CD uređaj|CD-ROM]], [[DVD]] i sl.), lične [[računar]]e, [[pametni telefon|pametne (naprednije) mobilne telefone]], ručne i [[Tablet (računar)|tablet računare]], [[algoritam|algoritme]] za paralelnu obradu, softver za obradu teksta, softverske pakete za [[CAD|inženjering pomoću računara]], pakete [[računovodstveni softver|računovodstvenog softvera]], itd. Skoro sve što podržava prikupljanje, predstavljanje, prenos i korištenje informacija, može se nazvati proizvodom informacione tehnologije. == Elektronska obrada podataka == {{main|Elektronska obrada podataka}} === Skladištenje podataka === {{main|Masovna spremišta podataka}} Rani elektronski računari kao što je Kolos koristili su bušene trake, duge papirne trake na kojima su podaci prikazani nizom rupa, sada zastarjelom tehnologijom.<ref>{{citation |last=Alavudeen|first=A. |last2=Venkateshwaran|first2=N. |title=Computer Integrated Manufacturing |year=2010|publisher=PHI Learning |isbn=978-81-203-3345-1}}</ref>{{rp|178}} Elektronsko skladištenje podataka, koje se koristi u modernim računarima, datira iz vremena [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kad je jedan oblik [[delay line memory|odložene linijske memorije]] bio razvijen radi uklanjanja nereda iz [[radar]]skih signala, čija prva praktična primjena je bila linija kašnjenja žive.<ref>{{citation |last=Lavington|first=Simon |title=A History of Manchester Computers |year=1998|edition=2nd |publisher=The British Computer Society |isbn=978-1-902505-01-5}}</ref>{{rp|1}} Prvo masovno spremište podataka sa [[RAM|nasumičnim pristupom]] je bila Williamsova cijev, bazirana na standardnoj [[Katodna cijev|katodnoj cevi]],<ref name="Resurrection">{{citation |title=Early computers at Manchester University |journal=Resurrection |volume=1 |issue=4 |publisher=The Computer Conservation Society |date=ljeto 1992 |url=http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res04.htm#g |issn=0958-7403 |access-date=19. 4. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828010743/http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res04.htm#g |archive-date=28. 8. 2017 |url-status=dead |df= }}</ref> ali su informacije koje su čuvane u njoj u vidu linijski odložene memorije bili nestalni, u smislu da se cijev morala neprestan osvježavati, tako da podaci nisu ostajali u memoriji nakon prekida struje. Najranija forma postojanog računarskog spremišta informacija bio je magnetni bubanj, izumljen 1932. godine<ref name="MagDrum">{{citation |url=http://cs-exhibitions.uni-klu.ac.at/index.php?id=222 |title=Magnetic drum |work=Virtual Exhibitions in Informatics |editor-last=Klagenfurt |editor-first=Universität |access-date=21. 8. 2011 |archive-date=21. 6. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060621130619/http://cs-exhibitions.uni-klu.ac.at/index.php?id=222 |url-status=dead }}</ref> i našao je primjenu u mašini Ferranti Mark 1, prvom komercijalno dostupnom elektronskom računaru opće namjene na svijetu.<ref name="Digital60MM1">{{citation |title=The Manchester Mark 1 |url=http://www.digital60.org/birth/manchestercomputers/mark1/manchester.html |publisher=University of Manchester |access-date=24. 1. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121112547/http://www.digital60.org/birth/manchestercomputers/mark1/manchester.html |archive-date=21. 11. 2008 |df=dmy-all }}</ref> IBM je uveo prve [[Tvrdi disk|tvrde diskove]] 1956. godine, kao komponentu njihovog 305 RAMAC računarskog sistema.<ref>{{citation |last=Khurshudov|first=Andrei |title=The Essential Guide to Computer Data Storage: From Floppy to DVD |year=2001|publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-130-92739-2}}</ref>{{rp|6}} Većina digitalnih podataka u današnje vrijeme se čuva na magnetskim tvrdim diskovima, uređajima (kao što je [[SSD]]) sa [[Permanentna memorija|permanentnom memorijom]] ili na optičkim medijima kao što je CD ili DVD.<ref>{{citation |last=Wang|first=Shan X. |last2=Taratorin|first2=Aleksandr Markovich |title=Magnetic Information Storage Technology |year=1999|publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-734570-3}}</ref>{{rp|4–5}} Do 2002. najveći dio informacija je bio pohranjen na analognim uređajima. Te godine je kapacitet digitalnih uređaja za skladištenje podataka prevazišao analogne uređaje po prvi put. Godine 2007 skoro 94% podataka pohranjenih širom svijeta se nalazilo na digitalnim uređajima:<ref name="USCNews">{{citation |last=Wu|first=Suzanne |title=How Much Information Is There in the World? |url=http://news.usc.edu/#!/article/29360/How-Much-Information-Is-There-in-the-World |work=USC News |publisher=University of Southern California |access-date=10. 9. 2013}}</ref> 52% na tvrdim diskovima, 28% na optičkim uređajima i 11% na digitalnim magnetskim trakama. Po nekim procjenama svjetski kapacitet čuvanja informacija na elektronskim uređajima je porastao od manje od 3 [[eksabajt]]a u 1986. do 295 eksabajta u 2007,<ref name="HilbertLopez2011">{{citation |last=Hilbert|first=Martin |last2=López|first2=Priscila |title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information |date=1. 4. 2011 |journal=[[Science (časopis)|Science]] |volume=332 |issue=6025 |url=http://www.sciencemag.org/content/332/6025/60.full?sid=ef08b031-c911-46ae-9e9c-d675cc635c6d |access-date=10. 9. 2013 |doi=10.1126/science.1200970 |pmid=21310967|pages=60–65}}</ref> udvostručujući se približno svake tri godine.<ref name="Hilbertvideo2011">{{cite web|url=http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|title=Americas events- Video animation on The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information from 1986 to 2010|work=The Economist|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118072720/http://ideas.economist.com/video/giant-sifting-sound-0|archive-date=18. 1. 2012|df=dmy-all}}</ref> ==== Baze podataka ==== {{main|Baza podataka}} Sistemi za upravljanje bazama podataka su se pojavili tokom 1960-ih<ref name="Ward" />{{rp|2}} da bi se zadovoljila potreba za preciznim i brzim čuvanjem i pristupom velikim količinama podataka. Jedan od najranijih takvih sistema je bio [[IBM]]-ov [[IBM Information Management System|Sistem za upravljanje informacijama]],<ref name="Ward" />{{rp|2}} koji je još uvijek u širokoj upotrebi, mada je prošlo više od 50 godina.<ref name="IMS">{{citation |last=Olofson |first=Carl W. |title=A Platform for Enterprise Data Services |date=oktobar 2009 |publisher=[[International Data Corporation|IDC]] |url=http://public.dhe.ibm.com/software/data/sw-library/ims/idc-power-of-ims.pdf |access-date=7. 8. 2012 |archive-date=17. 6. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140617214756/http://public.dhe.ibm.com/software/data/sw-library/ims/idc-power-of-ims.pdf |url-status=dead }}</ref> Tokom 1970-ih [[Edgar F. Codd]] je predložio jedan alternativni model za relaciono pohranjivanje temeljen na [[Teorija skupova|teoriji skupova]] i predikatnoj logici i poznatim konceptima tabela, redova i kolona. Prvi komercijalno dostupni [[sistem za upravljanje relacionim bazama podataka]] je proizvela firma [[Oracle Corporation|Oracle]] 1980. godine.<ref name="Ward" />{{rp|3}} Svi sistemi za upravljanje bazama podataka sastoje se od nekoliko komponenti koje zajednički omogućavaju velikom broju korisnika istovremeni pristup sačuvanim podacima uz održavanje integriteta. Karakteristika svih baza podataka je da je struktura podataka koje oni sadrže definisana i sačuvana zasebno od samih podataka, u [[database schema|shemi baze podataka]].<ref name=Ward>{{citation |last=Ward|first=Patricia |last2=Dafoulas|first2=George S. |title=Database Management Systems |year=2006|publisher=Cengage Learning EMEA |isbn=978-1-84480-452-8}}</ref>{{rp|2}} [[XML]] je postao popularni format za predstavljanje podataka zadnjih decenija. Mada XML podaci mogu da budu sačuvani u normalnim [[Datotečni sistem|datotečnim sistemima]], oni se često čuvaju u relacionim bazama podataka da bi se iskoristila njihova "robusna implementacija verifikovana godinama teorijskih i praktičnih napora".<ref name=Pardede/>{{rp|2}} Sljedeći evolucioni korak je SGML, čija XML bazirana tekstualna struktura pruža prednosti formata koji je mašinski i ljudski razumljiv.<ref name=Pardede>{{citation |last=Pardede|first=Eric |title=Open and Novel Issues in XML Database Applications |year=2009|publisher=Information Science Reference |isbn=978-1-60566-308-1}}</ref>{{rp|4}} === Pristup podacima === Model relacionih baza podataka je uveo od programskog jezika nezavisni [[SQL|Struktuirani upitni jezik]] (SQL), baziran na relacionoj algebri. Termini "podaci" i "informacije" nisu sinonimni. Sve što je sačuvano su podaci, ali oni postaju informacije samo kad su organizovani i smisleno predstavljeni.<ref>{{citation |last=Kedar|first=Seema |title=Database Management Systems |year=2009|publisher=Technical Publications |isbn=978-81-8431-584-4}}</ref>{{rp|1–9}} Većina digitalnih podataka u svijetu nije struktuirana, i čuvaju se u mnoštvu različitih fizičkih formata<ref>{{citation |last=van der Aalst |first=Wil M. P. |title=Process Mining: Discovery, Conformance and Enhancement of Business Processes |year=2011|publisher=Springer |isbn=978-3-642-19344-6}}</ref>{{rp|2}}{{efn|name=format}} čak i u okviru pojedinačne organizacije. Razvoj [[skladište podataka|skladišta podataka]] je započeo tokom 1980-tih radi integracije velikog broja različitih tipova sačuvanih podataka. Ona obično sadrže podatke izdvojene iz različitih izvora, uključujući vanjske izvore kao što je Internet, organizovane na takav način se omogući rad [[Sistemi za podršku odlučivanju|sistema za podršku odlučivanja]] DSS.<ref>{{citation |last=Dyché|first=Jill |title=Turning Data Into Information With Data Warehousing |year=2000|publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-65780-7}}</ref>{{rp|4–6}} === Prenos podataka === [[Prenos podataka]] ima tri aspekta: slanje, propagaciju, i prijem.<ref>{{citation |last=Weik|first=Martin |title=Computer Science and Communications Dictionary |volume=2 |year=2000|publisher=Springer |isbn=978-0-7923-8425-0}}</ref>{{rp|361}} On se u širem smislu može kategorisati kao vid emitovanja, pri čemu se informacija jednosmjerno prenosi, ili kao [[telekomunikacije]], pri čemu se koriste dvosmjerni kanali. XML pristup je u sve većoj meri primenjivan kao način razmene podataka od ranih 2000-tih,<ref name=Pardede/>{{rp|xiii}} posebno u mašinski orijentisanim interakcijama kao što su one u kojima učestvuju razni mrežni [[protokol za komunikaciju|protokoli]], kao što je [[SOAP]],<ref name=Pardede/>{{rp|4}} kojima se opisuju "podaci u tranzitu umjesto ... podataka u mirovanju".<ref name=Pardede/>{{rp|xiii}} Jedan od izazova takve primjene je pretvaranje podataka iz relacionih baza podataka u XML - strukture [[Objektni model dokumenta|objektnog modela dokumenta]] (DOM).<ref>{{citation |last=Lewis|first=Bryn |contribution=Extraction of XML from Relational Databases |title=XML-Based Data Management and Multimedia Engineering – EDBT 2002 Workshops |year=2003|editor1-first=Akmal B. |editor1-last=Chaudhri|editor2-first=Chabane |editor2-last=Djeraba|editor3-first=Rainer |editor3-last=Unland|editor4-first=Wolfgang |editor4-last=Lindner|publisher=Springer |isbn=978-3540001300}}</ref>{{rp|228–31}} === Rukovanje podacima === Hilbert i Lopez su prepoznali eksponencijalnu brzinu tehnoloških promjena (formu [[Mooreov zakon|Moorevog zakona]]): mašinski aplikaciono specifični kapacitet obrade informacija po glavi stanovnika se udvostručavao približno svakih 14 meseci između 1986. i 2007. godine; kapacitet po glavi stanovnika svjetskih računara opće svrhe se udvostručavao svakih 18 meseci tokom iste dvije decenije; globalni telekomunikacioni kapacitet po glavi stanovnika se udvostručavao svaka 34 mjeseca; svjetskom kapacitetu skladištenja po glavi stanovnika je bilo potrebno oko 40 mjeseci da se udvostruči (svake 3 godine); i količina emitovanih informacija po glavi stanovnika se udvostručavala svakih 12,3 godina. Velike količine podataka se skladište svakog dana širom svijeta, ali ako podaci ne mogu da budu efektivno analizirani i predstavljeni, oni u osnovi počivaju u onom što se naziva grobnicama podataka: "arhivama podataka koji se rijetko posjećuju".<ref name=Han2011/>{{rp|5}} Da bi se riješilo ovo pitanje, polje [[Analiza podataka|analize podataka]] – "proces otkrivanja relevantnih obrazaca i znanja iz velikih količina podataka"<ref name=Han2011/>{{rp|8}} se pojavilo tokom kasnih 1980-tih.<ref name=Han2011>{{citation |last=Han|first=Jiawei |last2=Kamber|first2=Micheline |last3=Pei|first3=Jian |title=Data Mining: Concepts and Techniques |year=2011|edition=3rd |publisher=[[Morgan Kaufmann]] |isbn=978-0-12-381479-1}}</ref>{{rp|xxiii}} == Perspektiva == === Akademska perspektiva === U akademskom kontekstu, Asocijacija za računarske mašine definiše IT kao "programe dodiplomskih studija koji pripremaju učenike da zadovolje računarsko tehnološke potrebe biznisa, vlade, zdravstva, škola i drugih vrsta organizacija. ... IT stručnjaci preuzimaju odgovornost za odabir hardverskih i softverskih proizvoda pogodnih za organizaciju, integrišući te proizvode sa organizacijskim potrebama i infrastrukturom, kao i instalirajući, prilagođavajući i održavajući te aplikacije za računarske korisnike organizacije."<ref name="curricula">The Joint Task Force for Computing Curricula 2005.[http://www.acm.org/education/curric_vols/CC2005-March06Final.pdf Computing Curricula 2005: The Overview Report (pdf)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021153204/http://www.acm.org/education/curric_vols/CC2005-March06Final.pdf |date=21. 10. 2014 }}</ref> === Perspektiva trgovine i zapošljavanja === Kompanije u polju informacione tehnologije se obično razmatraju kao grupa "tehničkog sektora" ili "tehničke industrije".<ref>{{cite news|title=Technology Sector Snapshot|url=http://markets.on.nytimes.com/research/markets/usmarkets/sectors.asp?sector=57|access-date=12. 1. 2017|work=New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113163914/http://markets.on.nytimes.com/research/markets/usmarkets/sectors.asp?sector=57|archive-date=13. 1. 2017|url-status=dead|df=}}</ref><ref>{{cite web|title=Our programmes, campaigns and partnerships|url=https://www.techuk.org/focus|publisher=TechUK|access-date=12. 1. 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Cyberstates 2016|url=https://www.comptia.org/resources/cyberstates-2016|publisher=CompTIA|access-date=12. 1. 2017|archive-date=6. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106145152/https://www.comptia.org/resources/cyberstates-2016|url-status=dead}}</ref> U poslovnom kontekstu, [[Information Technology Association of America|Informaciono tehnološka asocijacija Amerike]] je definisala informacionu tehnologiju kao "proučavanje, dizajn, razvoj, primjenu, implementaciju, podršku ili upravljanje računarskim [[Informacioni sistem|informacionim sistemima]]".<ref>{{citation |last=Proctor|first=K. Scott |title=Optimizing and Assessing Information Technology: Improving Business Project Execution |year=2011|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-10263-3}}</ref> Odgovornosti onih koji rade u ovom polju obuhvataju [[Sistemski administrator|administraciju]] mreže, razvoj i instalaciju softvera, i planiranje i upravljanje tehnološkim životnim ciklusom organizacije, po kome se hardver i softver održavaju, nadograđuju i zamenjuju. Poslovna vrijednost informacione tehnologije leži u automatizaciji poslovnih procesa, pružanju informacija za donošenje odluka, povezivanju preduzeća sa svojim klijentima i obezbjeđivanju produktivnih alata radi povećanja efikasnosti. <gallery> Datoteka:ComputerSystemsEmployment distribution .png|Raspodjela primjene računarskog sistemskog dizajna i srodnih usluga, 2011<ref name="bls.gov">{{cite web|url=http://www.bls.gov/opub/btn/volume-2/careers-in-growing-field-of-information-technology-services.htm|title=Careers in the growing field of information technology services : Beyond the Numbers: U.S. Bureau of Labor Statistics|last=Csorny|first=Lauren|date=9. 4. 2013|work=bls.gov}}</ref> Datoteka:EmploymentComputerSystems.png|Zapošljavanje u oblasti računarskih sistema i srodnim uslužnim industrijama, u hiljadama, 1990-2011<ref name="bls.gov"/> Datoteka:ComputerSystemsOccupationalGrowthWages.png|Profesionalni rast i primanja u računarskim sistemima i srodnim uslugama, 2010-2020<ref name="bls.gov"/> Datoteka:ProjectedEmploymentChangeComputerSystems.png|Projekcija procentualne promjene u zapošljavanju u oblasti računarskog sistemskog dizajna i srodnih usluga, 2010-2020<ref name="bls.gov"/> Datoteka:ProjectedAverageAnnualEmploymentChangeSelectedIndustries.png|Projekcija prosječne godišnje procentualne promjene u proizvodnji i zapošljavanju u odabranim industrijama, 2010-2020<ref name="bls.gov"/> </gallery> === Etička perspektiva === {{main|Informaciona etika}} Polje informacione etike je uspostavio matematičar [[Norbert Wiener]] tokom 1940-tih.<ref>{{citation |last=Bynum|first=Terrell Ward |contribution=Norbert Wiener and the Rise of Information Ethics |title=Information Technology and Moral Philosophy |year=2008|editor1-last=van den Hoven |editor1-first=Jeroen |editor2-last=Weckert|editor2-first=John |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85549-5}}</ref>{{rp|9}} Neke od etičkih pitanja vezanih za korištenje informacione tehnologije obuhvataju:<ref>{{citation |last=Reynolds|first=George |title=Ethics in Information Technology |year=2009|publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-538-74622-9}}</ref>{{rp|20–21}} * Povrede [[Autorsko pravo|autorskih prava]] pri preuzimanju pohranjene datoteke bez dozvole vlasnika autorskih prava * Poslodavci koji nadziru e-poštu svojih zaposlenika i drugu upotrebu interneta *[[Spam|Neželjena e-pošta]] * [[Haker]]ski pristup online bazama podataka * Web sajtovi koji instaliraju HTTP kolačiće ili neželjeni softver radi praćenja online aktivnosti korisnika == Napomene == {{notelist | notes = {{efn|name=format|"Format" se odnosi na fizičke karakteristike pohranjenih podataka kao što je [[kodna strana karaktera]] sheme; "struktura" opisuje organizaciju tog podatka.}} }} == Također pogledajte == * [[Računarstvo]] * [[Računarska nauka]] * [[Obrada podataka]] * [[Informaciona i komunikacijska tehnologija]] == Reference == {{refspisak|30em|refs= <ref name="DOP"> {{citation |contribution=IT |title=A Dictionary of Physics |editor-last=Daintith|editor-first=John |publisher=Oxford University Press |year=2009|url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t83.e1592 |access-date=1. 8. 2012}}</ref> <ref name="LeavittWhisler"> {{citation |title=Management in the 1980s |url=http://hbr.org/1958/11/management-in-the-1980s |last=Leavitt|first=Harold J. |last2=Whisler|first2=Thomas L. |journal=Harvard Business Review |year=1958|volume=11}}</ref> }} == Literatura == {{refbegin|30em}} * {{Cite book| ref= harv|last=Alavudeen|first=A. |last2=Venkateshwaran|first2=N. |title=Computer Integrated Manufacturing |year=2010|publisher=PHI Learning |isbn=978-81-203-3345-1}} * {{Cite book| ref= harv|last=Bynum|first=Terrell Ward |contribution=Norbert Wiener and the Rise of Information Ethics |title=Information Technology and Moral Philosophy | url= https://archive.org/details/isbn_9780521855495|year=2008|editor1-last=van den Hoven |editor1-first=Jeroen |editor2-last=Weckert|editor2-first=John |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85549-5}} * {{Cite book| ref= harv|last=Chaudhuri|first=P. Pal |title=Computer Organization and Design |year=2004|publisher=PHI Learning |isbn=978-81-203-1254-8}} * {{Cite book| ref= harv|last=Childress|first=David Hatcher| title=Technology of the Gods: The Incredible Sciences of the Ancients | url= https://archive.org/details/technologyofgods0000chil|year=2000| publisher=Adventures Unlimited Press |isbn=978-0-932813-73-2}} * {{Cite book| ref= harv|last=Dyché|first=Jill |title=Turning Data Into Information With Data Warehousing | url= https://archive.org/details/edataturningdata00dych|year=2000|publisher=Addison Wesley |isbn=978-0-201-65780-7}} * {{Cite book| ref= harv|last=Han|first=Jiawei |last2=Kamber|first2=Micheline |last3=Pei|first3=Jian |title=Data Mining: Concepts and Techniques |year=2011|edition=3rd |publisher=Morgan Kaufman |isbn=978-0-12-381479-1}} * {{Cite book| ref= harv|last=Kedar|first=Seema |title=Database Management Systems |year=2009|publisher=Technical Publications |isbn=978-81-8431-584-4}} * {{Cite book| ref= harv|last=Khurshudov|first=Andrei |title=The Essential Guide to Computer Data Storage: From Floppy to DVD | url= https://archive.org/details/essentialguideto00andr|year=2001|publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-130-92739-2}} * {{Cite book| ref= harv|last=Lavington|first=Simon |title=Early British Computers | url= https://archive.org/details/earlybritishcomp0000lavi|publisher=Digital Press |year=1980|isbn=978-0-7190-0810-8}} * {{Cite book| ref= harv|last=Lavington|first=Simon |title=A History of Manchester Computers |year=1998|edition=2nd |publisher=The British Computer Society |isbn=978-1-902505-01-5}} * {{Cite book| ref= harv|last=Lewis|first=Bryn |contribution=Extraction of XML from Relational Databases |title=XML-Based Data Management and Multimedia Engineering – EDBT 2002 Workshops | url= https://archive.org/details/xmlbaseddatamana0000unse|year=2003|editor1-first=Akmal B. |editor1-last=Chaudhri|editor2-first=Chabane |editor2-last=Djeraba|editor3-first=Rainer |editor3-last=Unland|editor4-first=Wolfgang |editor4-last=Lindner|publisher=Springer |isbn=978-3540001300}} * {{Cite book| ref= harv|last=Pardede|first=Eric |title=Open and Novel Issues in XML Database Applications | url= https://archive.org/details/opennovelissuesi0000unse|year=2009|publisher=Information Science Reference |isbn=978-1-60566-308-1}} * {{Cite book| ref= harv|last=Proctor|first=K. Scott |title=Optimizing and Assessing Information Technology: Improving Business Project Execution | url= https://archive.org/details/optimizingassess0000proc|year=2011|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-10263-3}} * {{Cite book| ref= harv|editor1-last=Ralston|editor1-first=Anthony |editor2-last=Hemmendinger|editor2-first=David |editor3-last=Reilly|editor3-first=Edwin D. |title=Encyclopedia of Computer Science |edition=4th |year=2000|publisher=Nature Publishing Group |isbn=978-1-56159-248-7}} * {{Cite book| ref= harv|last=Reynolds|first=George |title=Ethics in Information Technology |year=2009|publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-538-74622-9}} * {{Cite book| ref= harv|last=van der Aalst |first=Wil M. P. |title=Process Mining: Discovery, Conformance and Enhancement of Business Processes | url= https://archive.org/details/processminingdis0000vand|year=2011|publisher=Springer |isbn=978-3-642-19344-6}} * {{Cite book| ref= harv|last=Wang|first=Shan X. |last2=Taratorin|first2=Aleksandr Markovich |title=Magnetic Information Storage Technology | url= https://archive.org/details/magneticinformat0000wang|year=1999|publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-734570-3}} * {{Cite book| ref= harv|last=Ward|first=Patricia |last2=Dafoulas|first2=George S. |title=Database Management Systems | url= https://archive.org/details/databasemanageme0000ward|year=2006|publisher=Cengage Learning EMEA |isbn=978-1-84480-452-8}} * {{Cite book| ref= harv|last=Weik|first=Martin |title=Computer Science and Communications Dictionary |volume=2 |year=2000|publisher=Springer |isbn=978-0-7923-8425-0}} * {{Cite book| ref= harv|last=Wright|first=Michael T. |contribution=The Front Dial of the Antikythera Mechanism |year=2012|editor1-last=Koetsier|title=Explorations in the History of Machines and Mechanisms: Proceedings of HMM2012 |editor1-first=Teun |editor2-last=Ceccarelli|editor2-first=Marco |publisher=Springer |isbn=978-94-007-4131-7|pages=279–292}} * Allen, T., and M. S. Morton, eds. 1994. ''Information Technology and the Corporation of the 1990s''. New York: [[Oxford University Press]]. * Gitta, Cosmas and South, David (2011). ''[https://books.google.co.uk/books/about/Southern_Innovator_Issue_1_Mobile_Phones.html?id=Q1O54YSE2BgC Southern Innovator Magazine Issue 1: Mobile Phones and Information Technology]'': United Nations Office for South-South Cooperation. {{ISSN|2222-9280}} * [[James Gleick|Gleick, James]] (2011).''[[The Information: A History, a Theory, a Flood]]''. New York: Pantheon Books. * {{Cite book| ref= harv|last=Price|first=Wilson T. |title=Introduction to Computer Data Processing |year=1981|publisher=Holt-Saunders International Editions |isbn=978-4-8337-0012-2}} * Shelly, Gary, Cashman, Thomas, Vermaat, Misty, and Walker, Tim. (1999). ''Discovering Computers 2000: Concepts for a Connected World''. Cambridge, Massachusetts: Course Technology. * Webster, Frank, and Robins, Kevin. (1986). ''Information Technology – A Luddite Analysis''. Norwood, NJ: Ablex. {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Information technology}} {{Authority control}} [[Kategorija:Računarstvo]] q03j6qhpwetkosbx7eaacev3osospfq 0 87512 3914720 3903708 2026-07-26T16:00:32Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914720 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = Gostivar | izvorno_ime = Gostivari<br/>Гостивар | naselje_vrsta = Grad | slika_zastava = Flag of Gostivar Municipality.svg | slika_grb = Coat of arms of Gostivar Municipality.svg | pushpin_karta = Makedonija | pushpin_karta_opis = Lokacija u [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]] | koordinate = {{coord|41|47|49|N|20|54|29|E|type:city|display=inline,title}} | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = {{ZID|Sjeverna Makedonija}} | podjela_vrsta1 = [[Općine u Sjevernoj Makedoniji|Općina]] | podjela_ime1 = [[Gostivar (općina)|Gostivar]] | površina_ukupno_km2 = | visina_m = | stanovništvo_ukupno = 35847 | vođa_titula = Gradonačelnik | vođa_ime = Dr. Valbon Limani | poštanski_broj_vrsta = Poštanski broj | poštanski_broj = 1230 | pozivni_broj = (+389) 042 | registarske_tablice = GV | veb-sajt = {{URL|http://www.gostivari.gov.mk/}} | slika = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 250 | perrow = 1/2 | image1 = Gostivar-od-Suva Gora.JPG | image2 = Саат кула (Гостивар).jpg | image3 = Градски парк Гостивар (07).jpg | footer = Od vrha: Panorama Gostivara sa Suve gore, Sahat-kula i Gradski park }} }} '''Gostivar''' ([[Makedonski jezik|makedonski]]: Гостивар; [[Albanski jezik|albanski]]: Gostivari) jest grad i sjedište istoimene općine u [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]], smješten u južnom dijelu [[Pološka kotlina|Pološke kotline]] u podnožju [[Šar-planina|Šar planine]]. Općina Gostivar je jedna od najvećih u državi, dok sam grad broji 32.814 stanovnika prema podacima iz popisa 2021. godine. Grad predstavlja izrazito multikulturalnu sredinu u kojoj žive [[Makedonci]], [[Albanci]], [[Turci]], [[Romi]] i druge etničke grupe. == Etimologija == Smatra se da ime Gostivar potiče od slavenskih riječi ''gosti'' i ''dvor'' (dvorac ili utvrda) ili turske fraze ''gosti var'' (ima gostiju).<ref name="Bradt">{{cite book |last1=Evans |first1=Thammy |last2=Briggs |first2=Philip |title=North Macedonia : the Bradt travel guide |url=https://archive.org/details/northmacedoniabr0000evan |date=2019 |location=Bucks, England |isbn=978-1784770846 |pages=[https://archive.org/details/northmacedoniabr0000evan/page/176 176] |edition=Sixth}}</ref> Prema narodnim predanjima, grad je bio poznat po velikoj gostoljubivosti i brojnim svratištima za putnike. Kao dokaz slavenskog porijekla navodi se i češko naselje Hostivař u [[Prag]]u, koje se u dokumentima iz 12. vijeka bilježilo upravo kao ''Gostiwar''.<ref name="Hostivar">{{cite web |title=Hostivař |url=http://cs.wikipedia.org/wiki/Hostivař |publisher=Wikipedia na češkom jeziku |access-date=16. 4. 2026}}</ref> == Geografija == Grad leži u kotlini Polog na nadmorskoj visini od 510 metara. Udaljen je 67 kilometara od [[Skoplje|Skoplja]], 27 kilometara od [[Tetovo|Tetova]] i 46 kilometara od [[Kičevo|Kičeva]]. U neposrednoj blizini, u selu Vrutok, nalazi se izvor rijeke [[Vardar]], najveće rijeke u Sjevernoj Makedoniji, koja protiče kroz sam grad i dijeli ga na dva dijela. == Historija == === Praistorija i antika === Arheološka iskopavanja na lokalitetima Tumba kod Donjeg Palčišta i Pod Selo kod Stenče pokazuju da najstariji tragovi života u Pološkoj kotlini datiraju od ranog [[neolit]]a, prije oko 8.000 godina.<ref name="gavro">{{cite book |last=Gavrovski |first=Darko |title=Tetovski drevnosti. Polog od Praistorijata do 7.vek n.e. |year=2009 |location=Tetovo}}</ref> Na ovom području je 1932. godine pronađena i vrijedna bronzana statua iz perioda antičkog plemena Agrijana (4. vijek p. n. e.), koja se danas čuva u Muzeju Makedonije.<ref name="gavro"/> Rana historijska pominjanja vezuju se za grad ''Draudacum'' (Draudàkon). Rimski historičar Tit Livije bilježi da je tokom [[Treći makedonski rat|Trećeg makedonskog rata]] makedonski kralj [[Perzej Makedonski|Perzej]] sa 10.000 vojnika napao ovo utvrđenje. === Srednji vijek i osmanski period === U srednjem vijeku, naselje se pod imenom ''Banska'' spominje u povelji kralja Milutina iz 1313. godine, kao i u povelji [[Car Dušan|cara Dušana]] pod imenom ''Belika''. [[Datoteka:Saat_kula_vo_Gostivar_01.jpg|mini|Sahat kula u Gostivaru]] Krajem 14. vijeka, Gostivar potpada pod osmansku vlast. U osmanskom poreznom registru (defteru) iz 1467/1468. godine, Gostivar je zabilježen u sklopu Tetovske nahije kao kršćansko selo sa 44 domaćinstva.<ref name="Ottoman1467">{{cite book |title=Turski dokumenti za istorijata na makedonskiot narod kn.4 |last1=Sokoloski |first1=Metodija |last2=Stojanovski |first2=Aleksandar |year=1971 |location=Skopje}}</ref> Grad se značajnije razvija u 17. vijeku kada bogati Mehmed-paša podiže džamiju, školu i hamam, nakon čega i drugi begovi grade objekte, poput Bekir-bega čija je džamija stajala na mjestu današnje Sahat-kule.<ref name="Senev">{{cite book |last=Senev |first=Zoran |last2=Gerasimov |first2=Kiro |title=Makedonskite gradovi vo turisko vreme |year=2004 |location=Kočani |pages=22-23}}</ref> Geograf Ami Boué ga 1850. opisuje kao veliko selo, ali krajem 19. vijeka Gostivar službeno postaje centar kaze (općine) i formira svoju čaršiju sa utorkom kao pijačnim danom. Bugarski etnograf Vasil Kanchov bilježi 1900. godine da grad ima 3.735 stanovnika.<ref name="Kanchov">{{cite book |last=Kanchov |first=Vasil |title=Macedonia: Ethnography and Statistics |year=1900 |location=Sofia |page=213}}</ref> === Moderno doba === Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], regija je pretrpjela teške sukobe s balističkim snagama. Prema službenim evidencijama, 41 stanovnik grada zaveden je kao žrtva Drugog svjetskog rata.<ref name="Zrtve">{{cite web |title=Popis na žrtvite od vojnata 1941-1945, SR Makedonija |url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf |publisher=Muzej genocida |access-date=23. 6. 2026 |archive-date=25. 2. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225170602/https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf |url-status=dead }}</ref> U novijoj historiji ističu se nemiri iz jula 1997. godine, kada su četiri civila poginula tokom policijske akcije uklanjanja nelegalno istaknutih zastava [[Albanija|Republike Albanije]] ispred općinske zgrade. == Demografija == [[Datoteka:Kej_na_Vardar-Gostivar-MK.JPG|mini|Šetnica pored Vardara]] Prema službenom popisu iz 2002. godine, uži dio grada Gostivara imao je 35.847 stanovnika sa sljedećim etničkim sastavom:<ref name="Statisticaloffice">Macedonian Census (2002), [http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf ''Book 5 - Total population according to the Ethnic Affiliation, Mother Tongue and Religion''], The State Statistical Office, Skopje, 2002, str. 87, 224, 361.</ref> * Albanci: 16.890 (47,1%) * Makedonci: 11.885 (33,2%) * Turci: 4.559 (12,7%) * Romi: 1.899 (5,3%) * Ostali: 614 (1,7%) Religijski sastav grada činili su većinski muslimani (66,1%) i pravoslavni kršćani (33,1%).<ref name="Statisticaloffice"/> [[Datoteka:Center_Of_Gostivar.jpg|mini|Centar Gostivara]] == Naselja u Općini Gostivar == Pored samog grada Gostivara, u sastav općine ulaze i 33 seoska naselja: Balin Dol, Belovište, Brodec, Vrutok, Gornja Banjica, Gornja Đonovica, Gornje Jelovce, Debreše, Donja Banjica, Donja Đonovica, Donje Jelovce, Železna Reka, Zdunje, Korito, Kunovo, Lakavica, Lešnica, Malo Turčane, Merdita, Mitrovi Krsti, Negotino, Padalište, Pečkovo, Simnica, Srbinovo, Sušica, Strajane, Raven, Rečane, Trnovo, Tumčevište, Forino, Čajle i Čegrane. == Privreda i turizam == [[Datoteka:Gostivar,_razglednica_1921.jpg|mini|Gostivar, razglednica 1921]] Gostivar je važno ekonomsko čvorište Pologa. Pored tradicionalnih zanata koji izumiru, razvijeni su trgovina i industrija (pogoni "[[Silika]]", "[[Vardar Dolomit]]", te tekstilna i mlinarska industrija). Tokom 2015. godine privreda je osnažena otvaranjem novog velikog pogona za proizvodnju automobilskih dijelova.<ref name="Nasdaq">{{cite press release | publisher=Nasdaq | date=19. 5. 2015 | title=Lear Corp. (LEA) to Open Automotive Plant in Macedonia | url=http://www.nasdaq.com/article/lear-corp-lea-to-open-automotive-plant-in-macedonia-analyst-blog-cm478553}}</ref> Grad je ulazna tačka za [[Nacionalni park Mavrovo]] i skijaške terene na planini Bistra. [[Šar-planina|Šar planina]] nudi velike potencijale za [[planinarstvo]] i [[stočarstvo]], a regija je poznata po autohtonim vrstama sireva. U blizini se nalazi i poznati zimski centar Popova Šapka. == Sport == Najpoznatije sportsko društvo je košarkaški klub ''[[KK Gostivar]]'' (osnovan 1954. kao KK Mavrovo), koji je tri puta bio republički prvak. U nogometu grad predstavlja klub ''[[KF Gostivari]]'' koji igra na Gradskom stadionu, dok u rukometu djeluje klub ''[[RK Panteri]]''. == Reference == {{Reflist}} {{Naselja u Općini Gostivar}} [[Kategorija:Općina Gostivar]] [[Kategorija:Općine u Sjevernoj Makedoniji]] [[Kategorija:Sjeverna Makedonija]] [[Kategorija:Gradovi u Sjevernoj Makedoniji]] bp6k8o3sbu4q9o65qmuec0kwliaz2yg 0 88326 3914690 3902774 2026-07-26T15:50:49Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914690 wikitext text/x-wiki '''Dux''', značenje na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]: vođa. U vrijeme drevnog [[Rim]]a ''dux'' je imao komandu nad dvije ili više [[legija]] koje su se nalazile u određenoj oblasti. Prvenstveno dux je izraz za privremenu komandu nad jednom ili više oblasnih jedinica, dok su bile u prolazu. Ovisno o tome u kojoj oblasti su se nalazili, duxovi dobijali su odgovarajući naziv. Primjera radi ''dux Britanniarum'' komandovao legije u Britaniji koje su čuvale [[Hadrijanov zid]]. Isto tako u Egiptu je postojao ''dux Aegypti''. Od 300 p. n. e. dux je postao zvanični čin. Direktno su podređeni ''magistru militumu''. Plaća koju su primali iznosila je 1582 nomizmata.<ref name="lectio">Robert Vermaat, [http://www.fectio.org.uk/articles/ranks.htm Hierarchy in the Late Roman army, 300-550 AD]''fectio.org.uk'', pristupljeno 2.8.2015 {{en simbol}}</ref> Titula ''dux'' mogla se odnositi i na [[konzul]]a ili [[imperator]]a, no obično se odnosila na komandanta [[rimska vojska|rimske vojske]], odnosno guvernera rimske provincije koji je u određenom periodu [[historija|historije]] Rima istovremeno bio i ''dux'', vojni komandant. Guverner provincije je dakle bio najviši civilni službenik u provinciji a kao dux i vrhovni vojni zapovjednik legija raspoređenih u njegovoj provinciji. Tokom različitih državnih i vojnih reformi civilne i vojne funkcije su razdvojene. ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.adel-genealogie.de/Arminius.html "Arminius" Kleiner Auszug aus der Dissertation „Der Römisch-Germanische Krieg 9-16 n. Chr.“ von Ralf G. Jahn, Bonn 2001, S. 78-104.] {{de simbol}} {{Rimska vojska}} [[Kategorija:Rimska vojska]] bg1oyjftndve5atqe85d8nmf61mtlcu 0 91930 3914793 3903584 2026-07-26T17:12:05Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914793 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Gedenkstätte für die Opfer des Massakers von Bleiburg.jpg|mini|desno|250px|Otvoreni spomenik Blajburškim žrtvama na blajburškom polju na imanju u vlasništvu Omera Vrapca.]] [[File:Ratni zarobljenici kod Bleiburga.jpg|250px|mini|Ratni zarobljenici kod Bleiburga (maj 1945.)]] '''Masakr u Bleiburgu''' (pogledaj [[Masakr u Bleiburgu#Terminologija|terminologiju]]) jest jedan od naziva za niz događaja koji se dogodio u maju 1945. na kraju [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] u Evropi. Deseci hiljada vojnika i civila povezanih s [[Sile Osovine|Silama Osovine]] pobjegli su iz Jugoslavije u Austriju od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|jugoslavenskih partizana]] i [[Crvena armija|sovjetske Crvene armije]]. [[Vojska Velike Britanije|Britanska vojska]] koja je okupirala Austriju vratila ih je da se predaju jugoslavenskim partizanima. Vojnici i civili bili su prisiljeni marširati zajedno sa kolonama koje su partizani zarobili u Jugoslaviji. Desetine hiljada tih ljudi pogubljeni su dok su drugi odvedeni u logore na prisilni rad. Događaji su imenovani po pograničnom gradu [[Bleiburg]] u austrijskoj pokrajini [[Koruška]] odakle su vraćeni vojnici raznih vojnih formacija koje su se borile na strani nacističke Njemačke, i civili koji su krenuli za njima. Dana 3. maja 1945. vlada [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne države Hrvatske]] (NDH), fašističke marionetske države osnovane u dijelovima [[Aprilski rat|okupirane Jugoslavije]], odlučila je pobjeći u Austriju u nadi da će se predati okupacionim britanskim snagama. Ostacima vojnih snaga NDH, [[Hrvatske oružane snage|Hrvatskih oružanih snaga]], naređeno je da urade isto. Vođe [[Slovensko domobranstvo|Slovenskog domobranstva]] su također izdale naredbu o povlačenju. Te snage, zajedno sa civilima, pridružili su se njemačkoj [[Armijska grupa E|Armijskoj grupi E]] i drugim kolaboracionim jedinicama kao što su [[15. SS kozački korpus]], ostaci [[Četnici|četnika]], i drugih. U sedmici nakon 8. maja 1945, kapitulacije [[Treći rajh|nacističke Njemačke]] koja je označila formalni kraj Drugog svjetskog rata u Evropi, snage Osovine u Jugoslaviji nastavile su se boriti protiv jugoslavenskih partizana kako bi izbjegle opkoljavanje i držale otvorene rute za bijeg. Slovenske snage su se borile i do 14. maja probile do austrijske granice kod [[Klagenfurt am Wörthersee|Klagenfurta]]. Njihovu predaju Britanci su prihvatili i oni su internirani u obližnji logor Viktring. Kada se 15. maja jedna od kolona snaga vojske NDH, zajedno sa civilima, približila gradu Bleiburg, njihovu predaju su Britanci odbili. Njima je naređeno da se predaju jugoslavenskim partizanima, što je rukovodstvo vojske NDH nakon pregovora i uradilo. Ostali zatvorenici u britanskom zarobljeništvu vraćeni su u Jugoslaviju sljedećih sedmica. Vraćanje zatvorenika je otkazano 31. maja nakon što su Britanci saznali o masakrima u Jugoslaviji. Predati zatvorenici su prisilnim marširanjem razmješteni na razne lokacije širom Jugoslavije. Masovna pogubljenja su izvršena na nekim lokacijama, a najveća su bila u [[Masakr u Teznu|Teznu]], [[Masakr na Kočevskom Rogu|Kočevskom Rogu]] i [[Barbarin rov|Barbarinom rovu]]. == Terminologija == U Hrvatskoj se obično koriste pojmovi kao što su ''Masakr'' ''u'' ''Bleiburgu'', ''Blajburška tragedija'', ''Blajburški zločin'', ''slučaj Bleiburg'', a nekada i samo ''Bleiburg''.<ref name="YatBT-1999">{{Cite web|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/genocide/yugoslav-hist1.htm|title=Yalta and The Bleiburg Tragedy|last=McAdams|first=C. Michael|year=1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20130816025402/http://www.ess.uwe.ac.uk/genocide/yugoslav-hist1.htm|archive-date=16. 8. 2013|url-status=dead|access-date=24. 3. 2015}}</ref><ref name="Grahek Ravančić">[[Bleiburg repatriations#Grahek Ravančić-2008|Grahek Ravančić, 2008]]</ref> Termin ''Križni put'' se koristi za događaje koji su se desili poslije vraćanja vojnika i civila. To se ponajviše odnosi na "[[marš smrti]]" koji je uslijedio nakon vraćanja zatvorenika s blajburškog polja.<ref name="Zerjavic">Vladimir Žerjavić, [http://www.hic.hr/books/manipulations/p07.htm ''Yugoslavia, Manipulations with the Number of Second World War Victims''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220512100201/http://www.hic.hr/books/manipulations/p07.htm |date=12. 5. 2022 }}, hic.hr; accessed 18 September 2015.</ref>{{Sfn|Tomasevich|2001}} U Sloveniji, koristi se izraz ''Viktringska tragedija'' ({{Jez-sl|Vetrinjska tragedija}}). Viktring je bio britanski logor, gdje je najveći broj slovenskih zatvorenika bio interniran prije repatrijacija.{{Sfn|Rulitz|2015}} == Pozadina == [[Datoteka:Corpses in the Sava river, Sisak 1945.jpg|mini|{{Mrtav link}}[[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisna država Hrvatska]] vodila je sistemsku kampanju masovnih ubistava i istrebljenja [[Srbi|Srba]], [[Jevreji|Židova]] i [[Romi|Roma]]. Ova slika iz maja 1945. prikazuje žrtve bačene u rijeku Savu, blizu [[Sisak|Siska]].]] Kraljevinu Jugoslaviju su 6. aprila 1941. napali nacistička Njemačka, [[Kraljevina Italija|Italija]] i [[Kraljevina Mađarska (1921–1945)|Mađarska]].{{Sfn|Tomasevich|2001}} Njemačka vojska je već 10. aprila ušla u [[Zagreb]], a istog dana proglašena je [[Nezavisna Država Hrvatska]] (NDH) na čije čelo je postavljen [[Ante Pavelić]], vođa fašističkog ultranacionalističkog pokreta [[Ustaše]], koji je imenovan ''Poglavnikom''.{{Sfn|Tanner|2001}} Jugoslavija je kapitulirala 17. aprila.{{Sfn|Tomasevich|2001}} Ostatak Srbije je bio pod njemačkom vojnom upravom na čelu sa [[Milan Nedić|Milanom Nedićem]],{{Sfn|Tomasevich|2001}} dok je Slovenija podijeljena između [[Treći rajh|Njemačke]], Italije i Mađarske.{{Sfn|Hančič|Podberšič|2008}} Nakon okupacije i podjele Jugoslavije, fašističke vlade su uvele [[Antisemitizam|antisemitske]] zakone koji je pratio nacistički plan [[Konačno rješenje židovskog pitanja|konačnog rješenja židovskog pitanja]].{{Sfn|Tomasevich|2001}} Ustaše su također donijele rasne zakone i sistemski progonile [[Srbi|srpsko]], [[Jevreji|jevrejsko]] i [[Romi|romsko]] stanovništvo širom zemlje. Uspostavljen je sistem koncentracionih logora, od kojih je najveći bio [[Koncentracijski logor Jasenovac|Jasenovac]],{{Sfn|Rulitz|2015}} u kojem je ubijeno između 77.000–100.000 ljudi.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jasenovac|title=Jasenovac|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|access-date=15. 5. 2019}}</ref> Ubijeno je oko 29–31.000 Jevreja, tj. 79% njihovog predratnog stanovništva u NDH.{{Sfn|Cvetković|2011}} Gotovo čitava romska populacija koja je brojala 25.000 ljudi bila je uništena.{{Sfn|Tomasevich|2001}} U jeku invazije, ostaci [[Kraljevska Jugoslovenska Vojska|Kraljevske jugoslovenske vojske]] nastavili su pružati otpor po vodstvom [[Draža Mihailović|Draže Mihailovića]], vođe srpskih [[Četnici|četnika]].{{Sfn|Rulitz|2015}} [[Savez komunista Jugoslavije|Komunistička partija Jugoslavije]] suzdržala se od otvorenog sukoba sa silama Osovine dok je bio na snazi mirovni Molotov-Ribbentropov pakt između Njemačke i [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]]. Nakon početka [[Operacija "Barbarossa"|operacije "Barbarossa"]] 22. juna 1941. godine, nacističke invazije na Sovjetski Savez, [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|jugoslovenski partizani]] objavili su poziv na ustanak.{{Sfn|Rulitz|2015}} [[Josip Broz Tito]] bio je vrhovni komandant partizanskih snaga. Četnici i partizani, dvije glavne grupe [[Gerilsko ratovanje|gerilskog]] otpora, u početku su surađivale protiv sila Osovine, ali njihova se saradnja brzo raspala. Četnici su vremenom počeli sarađivati sa okupacionim snagama, tako da su Saveznici, prije svega [[Velika Britanija]], a kasnije i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]], počeli podržavati partizane.{{Sfn|Tomasevich|1975}}{{Sfn|Rulitz|2015}} == Kraj rata == [[Datoteka:1945-05-01GerWW2BattlefrontAtlas.jpg|mini|Situacija{{Mrtav link}} u Evropi 1. maja 1945.]] [[Beogradska ofanziva]] i dolazak Sovjetske armije, i sve veća saveznička logistička podrška, omogućila je partizanima da povećaju svoje ofanzivne akcije. Krajem 1944. godine uz pomoć sovjetske [[Crvena armija|Crvene armije]] uspostavili su kontrolu u Srbiji, Makedoniji, Crnoj Gori i Dalmaciji.{{Sfn|Dizdar|2005}} Njemačke snage povukle su se iz Srbije, zajedno sa snagama [[Milan Nedić|Milana Nedića]].{{Sfn|Tomasevich|2001}} [[Wehrmacht]] i vojne snage NDH stvorili su front u [[Srem]]u kako bi osigurali povlačenje njemačke Armijske grupe E s Balkana.{{Sfn|Tomasevich|2001}} Partizani su vršili [[Komunističke čistke u Srbiji u periodu 1944–45|masovna ubijanja]] ratnih zarobljenika i etničkih Njemaca nakon što su osigurali kontrolu nad Srbijom.{{Sfn|Rulitz|2015}} U maju 1944, Tito je osnovao obavještajnu službu poznatu kao [[OZNA|Odjeljenje za Zaštitu Naroda]] (OZNA) po uzoru na sovjetski [[NKVD]]. Predstavljao je vojnu obaveštajnu službu i tajnu policiju jugoslavenske Komunističke partije.{{Sfn|Mikola|2008}} U augustu 1944. osnovao je vojnu jedinicu nazvanu Korpus narodne odbrane Jugoslavije (KNOJ), čiji je zadatak bio likvidacija kolaboracionih snaga, prije svega četnika i ustaša.{{Sfn|Vuletić|2007}} Kada je postalo izvjesno da sile Osovine neće dobiti rat dezerterstvo je uzelo maha u snagama NDH, posebno među pripadnicima [[Hrvatsko domobranstvo|hrvatskog domobranstva]].{{Sfn|Tomasevich|2001}} Četnici su također napuštali svoje redove, a neki prelazili na stranu partizana.{{Sfn|Rulitz|2015}} Suprotno tome, pripadnici [[Ustaška vojnica|ustaške vojnice]] rijetko su prelazili u partizane ili napuštai svoje redove.{{Sfn|Rulitz|2015}} Dana 30. augusta 1944, Tito je ponudio [[Amnestija|amnestiju]] pripadnicima hrvatskog domobranstva, slovenskog domobranstva i četnicima ako odluče preći u partizane do 15. septembra. Nakon 15. septembra, svi koji nisu prešli trebali su biti izvedeni pred "narodne sudove". Slični pozivi ponovljeni su nekoliko puta nakon isteka roka.{{Sfn|Dizdar|2005}} [[Hrvatske oružane snage|Oružane snage Nezavisne Države Hrvatske]] reorganizirane su u novembru 1944. godine koje su spojile jedinice Ustaša i Hrvatske domobranske garde.<ref>[[Bleiburg repatriations#Thomas-1995|Thomas, 1995]], p. 30</ref> Time je stvorena vojska za koju se procjenjuje da je brojala 280.000 ljudi.{{Sfn|Vuletić|2007}} Do 1945. partizani koji su se organizovali u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslovensku narodnu armiju]] brojili su više od 800.000 ljudi raspoređenih u pet armija. Progonili su ostatak poraženih njemačkih i NDH, i drugih kolaboracionih snaga.<ref>[[Bleiburg repatriations#Thomas-1995|Thomas, 1995]], p. 32</ref><ref>[[Bleiburg repatriations#Jancar-Webster-1989|Jancar-Webster, 1989]], p. 46</ref> U martu 1945. godine 4. jugoslavenska armija napredovala je kroz [[Lika|Liku]], [[Hrvatsko primorje]] i [[Kvarner|Kvarnerski zaljev]]. Najveći dio [[Bosna i Hercegovina tokom Drugog svjetskog rata|Bosne i Hercegovine]] bio je u partizanskim rukama do kraja aprila. Dana 12. aprila probijen je [[Srijemski front|Sremski front]], što je omogućilo 1. i 3. armiji napredovanje zapadno preko [[Slavonija|Slavonije]]. Samo je sjeverozapadni dio NDH, s okolicom Zagreba, ostao pod nadzorom vlasti NDH,{{Sfn|Dizdar|2005}} gdje su se okupljale brojne izbjeglice iz drugih dijelova NDH. == Povlačenje == [[Datoteka:Umik_Nemcev_in_domobrancev_skozi_Tržič.jpg|mini| Slovenski domobrani i Njemci prolaze kroz grad [[Tržič]] ]] [[Datoteka:Slovenski_begunci_na_poti_v_Tržič.jpg|mini|Slovenske izbjeglice idu prema Austriji]] Poraz na [[Sremski front|sremskom frontu]] u aprilu 1945. ubrzao je povlačenje njemačkih snaga koje su se povlačile s [[Balkan]]a od oktobra 1944.{{Sfn|Tomasevich|2001}} Kao i druge vojske sila Osovine, snage NDH nisu se htjele predati Crvenoj armiji ili Jugoslovenskoj Armiji. Povukli su se preko Slovenije pokušavajući doći do jugoslovensko-austrijske granice, kako bi se predali britanskim snagama koje su napredovale sjeverno od Italije.{{Sfn|Rulitz|2015}} Vlast u NDH je isplanirala i organizovala veliki egzodus ljudi, a konačna odluka donesena je 3. maja.{{Sfn|Tomasevich|2001}}{{Sfn|Vuletić|2007}} Istog dana i slovensko vodstvo je odlučilo da se povuče u Austriju.{{Sfn|Tomasevich|2010}} Slovenski biskup [[Gregorij Rožman]] apelirao je na Saveznike da okupiraju Sloveniju i spriječe komuniste da preuzmu vlast.{{Sfn|Rulitz|2015}} Rukovodstvo NDH ukinulo je rasne zakone i 6. maja poslalo zahtjev za suradnju sa Saveznicima,{{Sfn|Radelić|2016}} na što pozitivnog odgovora nije bilo.{{Sfn|Rulitz|2015}} Tri divizije JNA su bile uključenje u protjerivanje preostale vojske sila Osovine.{{Sfn|Tomasevich|2001}} Neke jedinice 4. Jugoslovenske armije uspjele su stići do Koruške prije ili u isto vrijeme sa kolonama koje su se povlačile. Na područje su poslane dodatne divizije 3. i 4. armije kako bi zauzele južnu Korušku i spriječile povlačenje. Snage 1. i 2. armije su zaustavljene blizu Celja, dok je 3. armija napredovala dalje u potrazi za kolonama koje su se povlačile.{{Sfn|Rulitz|2015}} Dana 6. maja 1945. visoki dužnosnici Nezavisne Države Hrvatske pobjegli su iz [[Zagreb]]a i 7. maja stigli do mjesta u blizini [[Klagenfurt am Wörthersee|Klagenfurta]] u Austriji.{{Sfn|Dizdar|2005}} Pavelić i vojno vodstvo napustili su [[Zaprešić]] uveče 7. maja, namjeravajući se pridružiti ostatku režima iz NDH u Austriji.{{Sfn|Dizdar|2005}} U končanici, većina rukovodstava NDH je zajedno s Pavelićem operacijom [[Linija pacova]] pobjegla početkom maja, većinom u zapadnu Evropu i Latinsku Ameriku. Zagreb su ostali braniti dijelovi 1. divizije oružanih snaga NDH i njemačke 41. i 181. divizije, raspoređene duž nedovršene utvrđene "Zvonimirove linije" između [[Sveti Ivan Žabno|Svetog Ivana Žabnog]] i [[Ivanić-Grad]]a. Žestoka bitka sa jugoslavenskom 1. armijom trajala je tri dana od 5. do 8. maja. Posebno žestok dan za jugoslovenske partizane bio je 7. maj, gdje je [[1. proleterska brigada NOVJ|1. proleterska brigada]] imala svoj najkrvaviji dan u svojoj historiji, sa 158 poginulih i 358 ranjenih u borbama za [[Vrbovec]].{{Sfn|Miladinović|1991}} Pored hrvatskih snaga, slovenske domobranske garde i njemačke Armijske grupe E, povlačile su se i ostale vojne jedinice.{{Sfn|Portmann|2004}} Među njima su bili ostaci [[Srpska državna straža|Srpske državne straže]], dva puka [[Srpski dobrovoljački korpus|Srpskog dobrovoljačkog korpusa]] i grupa četnika koji su se predali Britancima blizu italijansko-jugoslovenske granice 5. maja. Te jedinice nisu bile vraćene u Jugoslaviju.{{Sfn|Pavlowitch|2008}} [[Crnogorska narodna armija]], koju je formirao [[Sekula Drljević]] u aprilu 1945. uz podršku vlade NDH, kako bi okupljala [[Crnogorci|Crnogorce]] iz NDH, povlačila se zajedno s hrvatskim snagama.{{Sfn|Grahek Ravančić|2009}} Hiljade ruskih kozaka koji su bili u Jugoslaviji od 1943, pripadnici 15. kozačkog konjičkog korpusa SS-a, su također prešli u Austriju.{{Sfn|Dizdar|2005}} Dana 8. maja 1945. Njemačka se bezuvjetno predala savezničkim silama, što je bio praktični kraj Drugog svjetskog rata u Evropi.{{Sfn|Tomasevich|2001}} [[Kapitulacija Trećeg Reicha]] primjenjivala se i na njemačke snage Wehrmachta u Jugoslaviji, kao i na ostale oružane snage pod njemačkom kontrolom, poput Hrvatskih oružanih snaga. Snage NDH su 8. maja morale prekinuti svoje aktivnosti i ostati tamo gdje su se našli. General [[Alexander Löhr|Aleksandar Löhr]], glavni komandir Armijske grupe E, predao je 8. maja komandu nad hrvatskim snagama Ante Paveliću.{{Sfn|Vuletić|2007}} Pavelić je iz [[Rogaška Slatina|Rogaške Slatine]] izdao naredbu da se njegove trupe ne predaju partizanima, već pobjegnu u Austriju u nadi da će se predati zapadnim Saveznicima.{{Sfn|Vuletić|2007}} Nakon kapitulacije Njemačke, Josip Broz Tito je 9. maja preko [[Radio Beograd|Radija Beograd]] prijetio "nemilosrdnim odgovorom" svim naoružanim kolaboracionistima ukoliko se ne predaju.{{Sfn|Dizdar|2005}} === Put za bijeg do Klagenfurta === Slovenska domobranska straža i slovenski civili uglavnom su koristili put preko Ljubeljskog prelaza.{{Sfn|Rulitz|2015}} Oko 30.000 vojnika, uključujući 10.000 do 12.000 slovenskih domobrana, 10.000 Njemaca, 4.000 Srba, 4.000 pripadnika [[Ruski zaštitni korpus|ruskog zaštitnog korpusa]] i 6.000 slovenskih civila, povuklo se u Austriju.{{Sfn|Portmann|2004}} Put do Ljubelja bio je zakrčen natovarenim automobilima, kamionima, vagonima i konjskim kolicima. Bitke sa partizanima su dodatno usporile povlačenje.{{Sfn|Rulitz|2015}} Nakon prolaska [[Ljubelj]]a, kolone su krenule prema mostu preko [[Drava|Drave]] u Hollenburgu. Britanci su bili smješteni sjeverno od mosta. Most su čuvali njemački vojnici i 7. maja su ga napali partizani. Partizanska pojačanja stigla su sutradan i postavila prepreku između [[Ferlach]]a i [[Hollenburg]]a, dok su se jedinice četvrte motorizovane divizije i 26. divizije 4. armije približavale Ferlachu sa zapada. Osovinske snage i civili bili su opkoljeni i pokušali su se probiti kroz blokade. Neke njemačke trupe predale su se partizanima u dolini [[Feistritz im Rosental|Feistritza]], u skladu sa njemačkom kapitulacijom.{{Sfn|Rulitz|2015}} Dana 10. maja desio se glavni pokušaj proboja. Napad su izvršili Slovenska domobranska policija na čelu s bojnikom Vukom Rupnikom i [[7. SS dobrovoljačka brdska divizija "Prinz Eugen"|7. SS brdska divizija "Prinz Eugen"]] i policijske jedinice [[Schutzstaffel|SS]]-a.{{Sfn|Rulitz|2015}} Uspostavljen je radio kontakt s Britancima, koji su bili spremni da ih prihvate ako pređu rijeku Dravu. Slovenačka domobranska garda i SS trupe 11. maja pokrenule su pješački napad na grad [[Ferlach]] i uveče preuzele kontrolu nad njim. Partizani su imali 180 žrtava u toj bitci.{{Sfn|Kranjc|2013}} Preostale partizanske jedinice u blizini su odbijene, a kolona trupa i izbjeglica počela je prelaziti rijeku Dravu. Britanci su ih odveli u logor [[Viktring]] u blizini [[Klagenfurt am Wörthersee|Klagenfurta]]. Do 14. maja sve jedinice slovenske domobranske vojske bile su pod britanskim zatočeništvom.{{Sfn|Rulitz|2015}} === Put za bijeg do Bleiburga === [[Datoteka:Begunci_na_poti_na_Koroško.jpg|mini| Kolona izbjeglica blizu [[Celje|Celja]] ]] Hrvatske trupe i civili većinom su koristili puteve prema [[Mežica|Mežici]] i Bleiburgu te put preko [[Kamniško-Savinjske Alpe|Kamniško-Savinjskih Alpa]].{{Sfn|Rulitz|2015}} Glavna hrvatska kolona kretala se kroz gradove [[Zidani Most (Laško)|Zidani Most]], [[Celje]], [[Šoštanj]] i [[Slovenj Gradec]]. Do 11. maja čitava kolona je stigla do [[Dravograd]]a. Mostove preko Drave blokirale su bugarske jedinice koje su na to područje stigle 9. maja.{{Sfn|Rulitz|2015}} Između 11 i 12. maja, generali [[Vjekoslav Servatzy]] i [[Vladimir Metikoš]] stupili su u pregovore s bugarskim generalima kako bi omogućili hrvatskoj koloni da pređe u Austriju.{{Sfn|Dizdar|2005}} Bugari su predložili da krenu u pravcu [[Prevalje (Slovenija)|Prevalja]] i Bleiburga, što je kolona i uradila.<ref name="Grahek Ravančić-547">[[Bleiburg repatriations#Grahek Ravančić-2008|Grahek Ravančić, 2008]], p. 547</ref> Bleiburg se nalazio oko četiri kilometra sjeverozapadno od granice Austrije i Jugoslavije. Dijelovi kolone koji nisu imali jaku zaštitu su bili napadnuti 12. maja. Časopis ''[[Politika (novine)|Politika]]'' izvještavala je o 15.700 ratnih zarobljenika u Mariboru, i mjestima [[Zidani Most (Laško)|Zidani Most]], [[Bled]], [[Jesenice]] i drugim. Do 13. maja izvještavalo se o 40.000 zarobljenika u blizini [[Rogaška Slatina|Rogaške Slatine]], Celja, [[Velenje|Velenja]], [[Šoštanj]]a, Dravograda i drugih mjesta.{{Sfn|Dizdar|2005}} Glavni dio kolone je bio okružen u Dravogradu. Hrvatske oružane snage koristile su svoje pet kilometara udaljene artiljerijske položaje za gađanje po položajima JNA. U noći 13. maja, elitne pješadijske jedinice HOS-a, kojima je komandovao general [[Rafael Boban]], uspjele su probiti partizansku blokadu, a kolona se kretala zapadno preko [[Ravne na Koroškem]] i [[Poljana (Prevalje)|Poljana]] prema Bleiburgu.{{Sfn|Rulitz|2015}}{{Sfn|Grahek Ravančić|2009}} Veliki broj hrvatskih vojnika i civila stigao 14. maja na Bleiburško polje.{{Sfn|Dizdar|2005}} Prethodno, britanski štab su uspostavili pripadnici 38. irske pješadijske brigade,{{Sfn|Dizdar|2005}} koji su 12. maja preuzeli grad{{Sfn|Dizdar|2005}}, dok je ostatak 5. korpusa Britanske armije bio stacioniran u [[Klagenfurt am Wörthersee|Klagenfurtu]].{{Sfn|Dizdar|2005}} == Predaja u Bleiburgu == [[Datoteka:Kolona_Ustašev_in_hrvaških_beguncev_blizu_Pliberka.jpg|mini| Kolona [[Hrvatske oružane snage|Hrvatske vojske]] koja je stigla u [[Bleiburg]] u maju 1945. godine ]] Glavna grupa vojnika HOS-a i hrvatskih civila stigla je do blajburškog polja 15. maja. Oni su bili prednjica kolone dugačke 45-65 kilometara, u kojima je bilo oko 25.000 do 30.000 ljudi.{{Sfn|Lowe|2012}}{{Sfn|Portmann|2004}} Većina ih se smjestila u blizini lokalnog željezničkog nasipa. Oko 175.000 ljudi još je bilo na teritoriji Jugoslavije i kretalo se prema Bleiburgu.{{Sfn|Lowe|2012}} Pregovori predstavnika HOS-a, Vojske Jugoslavije i Britanaca održani su istog dana.{{Sfn|Rulitz|2015}} Popodne istog dana hrvatske su snage počele podizati bijele zastave kao znak predaje.<ref name="Grahek Ravančić-543">[[Bleiburg repatriations#Grahek Ravančić-2008|Grahek Ravančić (2008)]], p. 543</ref> Jedan od predstavnika partizana bio je general major [[Milan Basta]], politički komesar 51. vojvođanske divizije, i potpukovnik [[Ivan Kovačič Efenka]] iz 14. divizije.<ref name="Grahek Ravančić-547"/> Predstavnici vojske NDH pokušali su ispregovarati predaju britanskoj vojsci, ali su bili upućeni da se predaju jugoslovenskoj vojsci. Nezavisna država Hrvatska pridružila se [[Ženevska konvencija|Ženevskoj konvenciji]] 20. januara 1943. i priznala ju je kao "zaraćenu stranu".<ref name="Shaw, 1973, p.101">[[Bleiburg repatriations#Shaw-1973|Shaw, 1973]], p. 101</ref> Partizanske snage 51. vojvođanske brigade iz 3. armije Jugoslavije i 14. slovenačke divizije uspostavile su kontrolu nad Blajburškom poljanom.{{Sfn|Dizdar|2005}} Milan Basta postavio je ultimatum pregovaračima NDH - bezuslovna predaja u roku od jednog sata, u protivnom će ih napasti i ne pridržavati se normi međunarodnih [[Konvencije Crvenog krsta|konvencija Crvenog krsta]].{{Sfn|Vuletić|2007}} Ultimatum je produžen za još petnaestak minuta, nakon čega je započela opća predaja.{{Sfn|Tomasevich|2001}} Basta je Scottu, komandantu 38. irske brigade, pružio garancije da će se prema zatvorenicima postupati humano i da će sudovi suditi samo "političkim zločincima".{{Sfn|Rulitz|2015}} [[Datoteka:Zajeti_ustaši_na_avstrijsko-slovenski_meji.jpg|lijevo|mini| Ratni zarobljenici Hrvatskih oružanih snaga na Bleiburgu 15. maja 1945. godine, nakon predaje]] Tačan tok događaja nakon isteka ultimatuma je predmet rasprava. Teodor Pavić, opisan kao "hrvatski kurir", napisao je da su partizanske snage počele da s puškomitraljezima pucaju na grupu ljudi na Blajburškom polju.{{Sfn|Vuletić|2007}} Petar Brajović, partizanski oficir, navodi petnaest do dvadeset minuta pucanja puškomitraljezma na kolonu. Strle je napisao da su u pucnjavu bili uključeni 3. bataljon 11. brigade "Zidanšek" i 3. bataljon 1. brigade "Tomšič", a njihova evidencija bilježi najmanje 16 smrtnih slučajeva, uglavnom od mitraljeske vatre. [[Datoteka:Schematische_Darstellung_(Dr._Rulitz)_Das_Massaker_auf_dem_Bleiburger_Feld_durch_die_Staatsgrenze_zwischen_Österreich_und_Jugoslawien_(Slowenien)_getrennt.jpg|mini|Prikaz situacije na Blajburškom polju u maju 1945. godine]] Pojam masakra na Blajburškom polju promovirali su ostaci ustaša u egzilu.{{Sfn|Tomasevich|2001}} Hrvatsko-američki historičar [[Jozo Tomasevich]] smatra da je nemoguće utvrditi tačan broj vojnih i civilnih žrtava koji su pokušali pobjeći u Austriju i bili prisiljeni predati se partizanima, te ističe da su broj žrtava Ustaše vještački uvećavale u svrhu propagande, dok su komunistički izvori umanjivali iz sličnih razloga.<ref>[[Bleiburg repatriations#Tomasevich 2001|Tomasevich, 2001]], pp. 763-64</ref> Hrvatska historičarka Martina Grahek Ravančić napisala je da potpuni opseg žrtava koje je na Bleiburgu na dan predaje pretrpjela kolona nije opisan ni u jednim dostupnim izvorima. Ona je opisala kratki napad partizanske vojske na kolonu kao nešto što se sigurno desilo, ali da broj žrtava nije poznat.<ref name="Grahek Ravančić-546">[[Bleiburg repatriations#Grahek Ravančić-2008|Grahek Ravančić, 2008]], p. 546</ref> Kasnije istog dana, NDH generali [[Slavko Štancer]], [[Vjekoslav Servatzy]] i [[Vladimir Metikoš]] nadzirali su predaju partizanima.<ref name="Grahek Ravančić-546"/> Predavanje je trajalo nekoliko dana i na različitim lokacijama, a Tito je tek 21. maja naredio da se partizani povuku iz [[Koruška|Koruške]].<ref>[[Bleiburg repatriations#Ramet-2006|Ramet, 2006]], [https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC&pg=PA159 p. 159].</ref> == Povratak u Jugoslaviju == [[Datoteka:Zajeti_Nemci_in_Ustaši_na_poti_skozi_Maribor.jpg|mini| Ratni zarobljenici u [[Maribor]]u na prisilnom marširanju ]] [[Datoteka:Dvojno_brezno_pri_Cink_krizu.jpg|mini| Hiljade zarobljenika bačeno je u pećine i jame u masakru na [[Masakr na Kočevskom Rogu|Kočevskom Rogu]] ]] Nakon predaje, jugoslovenske snage počele razoružavanje vojnika i pripreme za prisilno pješačenje nazad.{{Sfn|Dizdar|2005}} Kako su se kolone zarobljenika odmicale od granice, tretman prema njima se pogoršavao i ubrzo su započela pojedinačna ubistva i egzekucije manjih grupa muškaraca. Britanci su 17. maja započeli repatrijaciju zarobljenika iz logora Viktring, većinom pripadnika HOS-a.{{Sfn|Dizdar|2005}} Kolone su marširale prema Mariboru duž rijeke Drave.{{Sfn|Lowe|2012}} Prvi zatvorenici stigli su u Maribor 17. maja i smješteni su u tranzitne logore. U naredna dva dana pristigla je većina zatvorenika, gdje su bili razvrstani prema jedinici i godini pridruživanja.{{Sfn|Grahek Ravančić|2009}} Dio zatvorenika prisiljen je na daljnje marširanje ili prevezen vlakovima do Celja i Zagreba. Ostatak su kamioni dovezli u protivtenkovske rovove u Teznu kod Maribora, ruke vezanih žicom, gdje su postrojeni i ubijeni. Ubistva su trajala nekoliko dana dok rovovi nisu bili napunjeni mrtvim tijelima.{{Sfn|Lowe|2012}} Procjenjuje se da je u masakru u Teznu ubijeno oko 15 000 ljudi, većinom pripadnika HOS-a.{{Sfn|Grahek Ravančić|2009}}{{Sfn|Ferenc|2012}} Zatvorenicima koji su se kretali iz pravca Bleiburga prema Slovenj Gradecu se pridružio veliki broj izbjeglica na putu između Dravograda i Slovenj Gradeca. Oko 1.500 ljudi je ubijeno u obližnjem selu Žančani. Kasnije su zatvorenici krenuli na put prema Celju. Komanda 11. krajiške divizije i 1. armije je procjenjivala da ima 30.000 zatvorenika u tom momentu. Opet su protutenkovski rovovi blizu rijeke Save u blizini [[Bukovžlak]]a korišteni mjesta za egzekucije.{{sfn|Grahek Ravančić|2009|pp=230-234}} Kolona od oko 40.000 ljudi, većinom Hrvatskih vojnika, 18. maja je premještena iz Celja u [[Zidani Most (Laško)|Zidani Most]]. Jedan dio njih je odvojen u obližnje šume i ubijen.{{sfn|Grahek Ravančić|2009|pp=258-259}} Ostatak kolone je stigao do [[Samobor]]a 20. maja gdje su bili smješteni u manje grupe.{{sfn|Dizdar|2005|p=152}} Grupe zarobljenika iz Maribora i Samobora su pristizale u Zagreb gdje je [[Aleksandar Ranković]] od hrvatskog ogranka OZNA-e tražio veću odlučnost u obračunavanju s ostacima NDH režima.{{sfn|Radelić|2016|pp=15-16}} Broj uhapšenih građana Zagreba je i povećan tokom juna i jula 1945.{{sfn|Dizdar|2005|p=152}} Vraćanje srpskih i slovenskih zatvorenika iz Viktringa započelo je 24. maja.{{sfn|Dizdar|2005|p=148}} Oko 11.000 slovenskih domobrana i 600 civila je dolazilo sa dva pravca. Jedan je vodio iz [[Rosenbach]]a za [[Jesenice (Brežice)|Jesenice]] gdje su smješteni u logorima Kranj, [[Škofja Loka]] i Šentvid, a drugi iz Bleiburga za Celje, gdje se nalazio logor [[Teharje]]. Neki su zatvorenici premlaćivani i ubijeni na samom putu. Većinu likvidacija su vršili KNOJ i [[OZNA]].{{sfn|Hančič|Podberšič|2008|pp=52-53}} Oni smješteni u Šentvid logoru su odvedeni u [[Kočevje]] gdje je ubijeno na hiljade ljudi i potom sklonjeno u pećine, jame i procjepe u događaju poznatom kao [[Masakr na Kočevskom Rogu]]. Zatvorenici logora Teharje su ubijeni u njegovoj blizini okruženoj pećinama i rudnicima, između ostalog i Barbarin rov.{{sfn|Mikola|2008|p=148}} Oko 5.000 slovenskih domobrana dovedenih u Teharje je ubijeno. U Ljubljani, blizu Podutika je ubijeno oko 800 slovenskih domobrana i civila.{{sfn|Corsellis|Ferrar|2015|p=87}} Većina kolona je do 8. juna završilo do svojih krajnjih odredišta, tj. stalnih logora od kojih je 12 bilo u Hrvatskoj, a 11 u [[Vojvodina|Vojvodini]]. OZNA je u svom izvještaju iznijela podatak od 175.922 zarobljenika.{{sfn|Dizdar|2005|pp=162-163}} [[Edvard Kardelj]] je u zahtjevu podnesenom [[Borisu Kidrič]]u zahtijevao brže izvršavanje likvidacija jer se uskoro spremala odluka o općoj amnestiji.{{sfn|Grahek Ravančić|2009|p=256}} Uredba o općoj amnestiji za četnike, Srpsku državnu stražu, hrvatske i slovenske domobrane, i albanske i muslimanske milicije je donesena 3. augusta 1945.{{sfn|Portmann|2004|pp=55-56}} Oko 41.320 zarobljenih je oslobođeno na osnovu amnestije.{{sfn|Dizdar|2005|p=181}} Svi koji su raspušteni su imali obavezu javljanja lokalnim vlastima, a neki su osuđeni na zatvor ili prisilni rad. Dana 2. marta 1946. JNA je naredila oslobađanje svih pripadnika neprijateljskih formacija, osim onih protiv kojih je sudski postupak već pokrenut.{{sfn|Grahek Ravančić|2009|p=298}} == Posljedice == Masovne grobnice su vlasti DF Jugoslavije krile ili uništavale.{{sfn|Ferenc|2008|p=157}} Često je rodbina ubijenih u ovim događajima bila suočena sa pritiscima i tretiralo ih se kao građane drugog reda.{{sfn|Dežman|2008|p=201}} Do 1950-ih iz Jugoslavije je ilegalno emigriralo desetine hiljada ljudi.{{sfn|Hančič|Podberšič|2008|p=55}} Prva komemoracija na Blajburškom polju je održana 1952. na dan [[Svi Sveti|Svih Svetih]]. Od tada je Počasni blajburški vod, udruženje hrvatskim emigranata organizovalo godišnje obilježavanja događaja zajedno sa katoličkom crkvom u Kranjskoj. Jugoslavenski konzulat u Klagenfurtu je slao diplomatske proteste Austriji, ali obilježavanje nije zabranjeno.{{sfn|Rulitz|2015|p=137}}{{sfn|Pavlaković|2010|p=134}} Ostatak Ustaša i njihovih pristalica je događaje iz Bleiburga koristio kao alat za historijski revizionizam, kao i vještačko napuhivanje broja žrtava.<ref>{{cite news|url=http://www.jutarnji.hr/slavko-goldstein--nisu-svi-zlocini-uvijek-isti---pa-tako-nisu-isti-ni-bleiburg-i-jasenovac/985222|language=hr|title=Nisu svi zločini uvijek isti&nbsp;... pa tako nisu isti ni Bleiburg i Jasenovac|first=Slavko|last=Goldstein|authorlink=Slavko Goldstein|newspaper=Jutarnji list|access-date=24. 3. 2015}}</ref> [[Uprava državne bezbjednosti|UDBA]] je pratila aktivnosti i učesnike događaja obilježavanja i izvršila niz napada na organizatore. U toku ceremonije održane 1966. bomba je eksplodirala u jednoj od kafana u [[Lobiach]]u. UDBA je 1975. likvidirala Nikicu Martinovića, predsjednika Počasnog blajburškog voda. Sve do [[Raspad SFRJ|raspada Jugoslavije]] komemoracija je održavana svake godine. Godine 1976. postavljen je mramorni spomenik na groblju u Unter-Loibachu, a 1987. postavljen je i spomenik na blajburškom polju sa natpisom na hrvatskom i njemačkom jeziku i ugraviranim hrvatskim grbom i islamskim [[Polumjesec i zvijezda|polumjesecom i zvijezdom]]. === Istraživanje masovnih grobnica === Za vrijeme Jugoslavije nije bilo govora o poslijeratnim masakrima, tako da su istrage o mjestima masovnih grobnica počele tek krajem 1990-ih nakon raspada SFRJ.{{sfn|Ferenc|2008|pp=157-158}} Masovne grobnice u Teznu blizu Maribora su otkrivene 1999. prilikom gradnje autoputa. 1.179 leševa je ekshumirano iz dijela rova dugog 70 metara. [[Komisija Vlade Republike Slovenije za rješavanje pitanja skrivenih grobalja]] je 2005. analizirala i čitav rov u Teznu dužine 940 metara i procijenila da je tu ubijeno oko 15.000 ljudi.{{sfn|Ferenc|2012|p=568}} Barbarin rov blizu [[Huda Jama|Hude Jame]] je 2009. otkrio 726 ljudskih ostataka. Iste godine više jama je otkriveno na dvije lokacije blizu hrvatsko-slovenske granice, jedan blizu sela [[Harmica]] a drugi blizu sela [[Gornji Hrašćan]], za koje se procjenjuje da ima oko 4.500 žrtava.<ref>{{cite web|url=http://www.index.hr/vijesti/clanak/jos-jedna-masovna-grobnica-otkrivena-uz-hrvatskoslovensku-granicu-koliko-ih-jos-ima/428304.aspx|title=Još jedna masovna grobnica otkrivena uz hrvatsko-slovensku granicu: Koliko ih još ima?|publisher=Index.hr|language=hr|access-date=25. 3. 2015}}</ref> Do 2007. otkriveno je 581 skrivena lokacija. Do 2010 broj je porastao na 600, a Komisija Vlade [[Slovenija|Republike Slovenije]] procjenjuje da samo u Sloveniji ima 100.000 žrtava.{{sfn|Rulitz|2015|p=109}} U Hrvatskoj nije bilo sistematskog istraživanja masovnih grobnica.{{sfn|Rulitz|2015|p=109}} === Broj žrtava === Tačan broj ubijenih je teško odrediti.{{sfn|Grahek Ravančić|2009|p=330}} Broj žrtava se u literaturi kreće između 50.000 do 200–250.000. Neke statističke kalkulacije iznose broj od minimalno 70.000 do 80.000 ubijenih.{{sfn|Geiger|2012|p=94}} Hrvatski historičar [[Ivo Goldstein]] u svojoj knjizi ''Hrvatska 1918-2008'' iznosi argumentaciju da je u kolonama bilo oko 116.00 NDH vojnika i do 60.000 hrvatskih civila. Na drugim rutama u kolonama je bilo oko 17.000 slovenskih domobrana, četnika, članova Srpskog dobrovoljačkog korpusa i drugih manjih formacija, i oko 10.000 slovenskih civila.<ref>{{cite news|url=http://www.jutarnji.hr/raspad-i-slom-ndh--bleiburg-i-krizni-put/266118|title=Raspad i slom NDH, Bleiburg i križni put|first=Ivo|last=Goldstein|authorlink=Ivo Goldstein|newspaper=[[Jutarnji list]]|date=8. 11. 2008|access-date=28. 5. 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107003522/http://www.jutarnji.hr/raspad-i-slom-ndh--bleiburg-i-krizni-put/266118/|archive-date=7. 11. 2012}}</ref> [[Milovan Đilas]] je 1977. pisao da je broj mrtvih iznad 20.000, ali nije prelazio 30.000. [[Franjo Tuđman]] je 1989. procijenio broj žrtava u događajima u i nakon Bleiburga na oko 35.000 do 40.000,{{sfn|Macdonald|2003|p=172}} gdje iznosi tvrdnju "Blajburškom mitu" i vještačkom uvećavanju broja žrtava u desetinama hiljada. Prvi sistematski pristup je izvršio hrvatski demograf [[Vladimir Žerjavić]] početkom 1990-ih. On je procijenio da je u Jugoslaviji umrlo ukupno 70.000 svih nacionalnosti u postratnim ubistvima, uključujući 45.000–55.000 Hrvata i Bošnjaka, 8.000 do 10.000 Slovenaca i oko 2.000 Srba i Crnogoraca. Kasnije je odvojio hrvatske i bošnjačke gubitke, i procijenio da je ubijeno oko 45.000 Hrvata i 4.000 Bošnjaka u Bleiburgu i događajima poslije. Između 1945. i 1947. procijenio je da je u naknadnim čistkama umrlo 4.000 Hrvata i 2.000 Bošnjaka.{{sfn|Žerjavić|1995|p=557}} Hrvatska vlada je 1999. utvrdila da je oko 13.300 ljudi iz Hrvatske umrlo tokom događaja u i poslije Bleiburga.{{sfn|Geiger|2012|p=95}} Komisija koja je donijela taj zaključak je raspuštena 2002.{{sfn|Geiger|2012|p=80}} Žerjavićeva istraživanja su do sada najčešće citirana u literaturi.{{sfn|Grahek Ravančić|2009|p=326}} Hrvatsko-američki historičar [[Jozo Tomasevich]] također je koristio njegove procjene od 70.000 ubijenih u Bleiburgu i Viktringu.{{sfn|Tomasevich|2001|p=765}}{{sfn|Tomasevich|2001|p=765}} Slavko Goldstein procjenjuje oko 50.000 Hrvata i 20.000 Srba, Slovenaca i ostalih.{{sfn|Pavlaković|2010|pp=130-131}} Hrvatska historičarka [[Martina Grahek Ravančić]] razmatra da je broj žrtava mogao bti oko 80.000.{{sfn|Grahek Ravančić|2009|p=323}} == Ostavština == === Komemoracija === [[File:Tezno_commemoration_2015.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tezno_commemoration_2015.jpg|mini|{{Mrtav link}}[[Josip Leko]] polaže vijenac na spomeniku u Teznu u maju 2015.]] S raspadom SFRJ interes o blajburškim događajima je rastao.<ref name="Butković-2009">{{cite news|url=http://www.jutarnji.hr/kraj-ustaske-ikonografije/282644|language=hr|title=Kraj ustaške ikonografije|first=Davor|last=Butković|newspaper=Jutarnji list|date=10. 1. 2009|access-date=29. 5. 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107003630/http://www.jutarnji.hr/kraj-ustaske-ikonografije/282644/|archive-date=7. 11. 2012}}</ref><ref name="Pauković-2012">{{cite web|url=http://www.cpi.hr/hr-14096_povijest_malo_sadasnjosti_pa_opet_povijest.htm|title=Povijest, malo sadašnjosti, pa opet povijest|last=Pauković|first=Davor|year=2012|publisher=The Political Science Research Centre|location=Zagreb|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123156/http://www.cpi.hr/hr-14096_povijest_malo_sadasnjosti_pa_opet_povijest.htm#|archive-date=2. 4. 2015|url-status=dead|access-date=24. 3. 2015}}</ref> Događaj se obilježava svake godine, a prvi put taj običaj je službeno obilježen 1995. odlukom parlamenta Republike Hrvatske.<ref name="Vukusic">{{cite book|last=Vukušić|first=Božo|title=Bleiburg Memento|publisher=Udruga Hrvatski Križni Put|year=2005|isbn=953-95007-0-2|location=Zagreb|language=hr}}</ref> Mnogi visokopozicionirani političari iz Hrvatske, te katolički i muslimanski predstavnici učestvuju u obilježavanju svake godine. [[Rimokatolička crkva|Katolička crvka]] u austrijskoj pokrajini Koruška je 8. marta 2019. zabranila svećenicima da prisustvuju okupljanju u Bleiburgu zbog "instrumentalizacije događaja u političko-nacionalistički ritual" koji služi za selektivnu interpretaciju historije koji narušava ugled katoličke crkve.<ref>[https://balkaninsight.com/2019/03/08/austrian-church-bans-mass-at-bleiburg-commemoration/ ''Anja Vladisavljevic: Austrian Church Bans Mass at Bleiburg Commemoration'''], Balkan Insight 8 March 2019.</ref> Austrijski EU parlamentarci su osudili okupljanja u Bleiburgu kao "najveće fašističko okupljanje u Evropi",<ref>{{Cite web|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/novosti/svijet/clanak/id/543401/austrija-ce-na-bleiburgu-organizirati-instant-sud-za-hrvatske-neofasiste-evo-kako-ce-kazniti-sve-koji-budu-isticali-ustaske-simbole-i-grb-hos-a|title=Austrija će na Bleiburgu organizirati instant-sud za hrvatske neofašiste: evo kako će kazniti sve koji budu isticali ustaške simbole i grb HOS-a|website=Slobodna Dalmacija|language=hr-HR|access-date=10. 1. 2020}}</ref> što je bio povod da Austrijska vlada 2019. zabrani prikazivanje ustaških, [[ISIS]], i ostalih simbola.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/hr/austrijska-zabrana-usta%C5%A1kih-simbola/a-47824402|title=Austrijska zabrana ustaških simbola {{!}} DW {{!}} 08.03.2019|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=hr-HR|access-date=10. 1. 2020}}</ref> [[Datoteka:Antifascist_monument_(6042800071).jpg|mini|Spomenik antifašističkim žrtvama u Sarajevu.]] Osim okupljanja u Bleiburgu, katolička crkva u Hrvatskoj svake godine održava [[Misa|mise]] za žrtve. Zbog [[Pandemija koronavirusa 2019/2020.|pandemije koronavirusa]] komemoracija u Austriji je otkazana, misa je 16. maja 2020. po prvi put održana u Bosni i Hercegovini, u [[Katedrala Srca Isusova|katedrali Srca Isusova]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], koje je bilo pod okupacijom NDH gdje je stradalo 10.789 njegovih stanovnika (od čega 8.776 sarajevskih Jevreja).<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/zavrsen-bleiburska-misa-u-sarajevskoj-katedrali-557130|title=Završena bleiburška misa u sarajevskoj katedrali|last=PORTAL|first=Oslobođenje|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs-ba|access-date=16. 5. 2020}}</ref> Održavanje mise je bilo popraćeno negodovanjem, posebno [[Jevreji u Bosni i Hercegovini|jevrejske zajednice u BiH]] i [[Jakob Finci|Jakoba Fincija]],<ref>{{Cite web|url=http://ba.n1info.com/English/NEWS/a432296/Jewish-leaders-in-Bosnia-No-to-commemoration-of-fascism-in-Sarajevo.html|title=Jewish leaders in Bosnia: No to commemoration of fascism in Sarajevo|website=N1 BA|language=bs-Latn-BA|access-date=13. 5. 2020}}</ref> i [[Željko Komšić|Željka Komšića]], hrvatskog člana predsjedništva Bosne i Hercegovine,<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/komsic-pozivam-sarajlije-da-ne-nasjedaju-na-ustaska-lukavstva/200510074|title=Komšić: Pozivam Sarajlije da ne nasjedaju na ustaška lukavstva|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=13. 5. 2020}}</ref> te predstavnika lijevo orijentiranih stranaka.<ref>{{Cite web|url=http://ba.n1info.com/Vijesti/a432222/Bleiburg-stigao-do-Sarajeva.html|title=Bleiburg stigao do Sarajeva|website=N1 BA|language=bs-Latn-BA|access-date=13. 5. 2020}}</ref> Negodovanje su izrazila i druga dva člana predsjedništva [[Milorad Dodik]] i [[Šefik Džaferović]], kao i predsjednik [[Stranka demokratske akcije|SDA]] stranke [[Bakir Izetbegović]]. S druge strane održavanje mise su podržavali [[Abdulah Skaka]], gradonačelnik Sarajeva,<ref>{{Cite web|url=https://www.24sata.hr/news/prosvjed-zbog-mise-za-bleiburg-koja-bi-trebala-biti-u-saraje-692710|title=Prosvjed zbog mise za Bleiburg koja bi trebala biti u Sarajevu|website=www.24sata.hr|language=hr|access-date=13. 5. 2020}}</ref> [[Hrvatski narodni sabor]], [[Vinko Puljić]],<ref>{{Cite web|url=https://www.24sata.hr/news/kardinal-puljic-je-u-nevjerici-zbog-osuda-mise-za-bleiburg-692534|title=Kardinal Puljić je u nevjerici zbog osuda mise za Bleiburg|website=www.24sata.hr|language=hr|access-date=13. 5. 2020}}</ref> [[Dragan Čović]]<ref>{{Cite web|url=http://ba.n1info.com/Vijesti/a433310/Svidjalo-se-to-nekome-ili-ne-Sarajevo-pripada-svima-nama-koji-zivimo-u-BiH.html|title="Sviđalo se to nekome ili ne, Sarajevo pripada svima nama koji živimo u BiH"|website=N1 BA|language=bs-Latn-BA|access-date=13. 5. 2020|archive-date=18. 5. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518022640/http://ba.n1info.com/Vijesti/a433310/Svidjalo-se-to-nekome-ili-ne-Sarajevo-pripada-svima-nama-koji-zivimo-u-BiH.html|url-status=dead}}</ref> i većina predstavnika hrvatskih stranaka u BiH. Nekoliko hiljada članova Saveza antifašista i boraca Narodnooslobodilačkog rata u Bosni i Hercegovini (SABNOR), i drugih građana protestovalo je u povorci do [[Vječna vatra|Vječne vatre]] gdje je privremeno bio obustavljen saobraćaj.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/570443/nekoliko-hiljada-antifasista-ispred-vjecne-vatre-se-razislo-pjevale-se-partizanske-pjesme|title=Nekoliko hiljada antifašista ispred Vječne vatre se razišlo, pjevale se partizanske pjesme|website=Avaz.ba|language=bs-BA|access-date=16. 5. 2020}}</ref> U znak podrške protest je održan i u [[Tuzla|Tuzli]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/tuzlaci-na-protestnom-performansu-misa-za-bleiburg-je-izivljavanje-nad-svim-zrtvama-fasizma/200516047|title=Tuzlaci na protestnom performansu: Misa za Bleiburg je iživljavanje nad svim žrtvama fašizma|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=16. 5. 2020}}</ref> === Historiografija === Postratna jugoslovenska literatura pripisuje sve ljudske žrtve u maju i junu 1945. kao vojne.{{sfn|Rulitz|2015|p=100}} Događaji su prikazivani kao završne vojne operacije ili ''veliko finale u Koruškoj''.{{sfn|Rulitz|2015|p=167}} Spomeni o blajburškim događajima su prvi put obrađivani u anti-komunističkoj literaturi koju su pisali izbjegli emigranti. Prva knjiga koja se bavila tematikom nosila je naziv ''La Tragedia de Bleiburg'' ({{Jez-bs|Blajburška tragedija}}), objavljena u [[Buenos Aires]]u 1963.{{sfn|Grahek Ravančić|2009|p=13}} Jozo Tomasevich opisuje događaje kao uništenje većine kolaboracionih trupa i dodaje da je to bio čin masovnog terora i brutalnog obračuna s političkim protivnicima. Međutim, bilježi da s obzirom na prirodu borbe u Jugoslaviji za vrijeme Drugog svjetskog rata i mnogih zločina za vrijeme okupacije, te da su Ustaše ostale uz Naciste sve do samog kraja, i htjeli pobjeći na teritoriju zapadnih Saveznika u slučaju da budu potrebni za borbu protiv komunista, bilo kakva vrsta milosti od partizana nije se mogla očekivati.<ref name="Tomasevich 1969 pp.113-114">[[Bleiburg repatriations#Tomasevich 1969|Tomasevich (1969)]], pp. 113–14</ref> Britanski naučnik [[David Bruce MacDonald]] kritikovao je pretjerivanje s brojem žrtava,<ref name="MacDonald pp. 170-171">[[Bleiburg repatriations#MacDonald-2003|MacDonald, 2003]], pp.&nbsp;170–71</ref> čime bi i Hrvati dobili svoj masakr kojeg su počinili Srbi i/ili komunisti, kako bi imali nešto s čime bi mogli porediti s genocidom u Jasenovcu i ostalim logorima. Time se moglo prikazati da su Hrvatska i Hrvati bila zatočenik u SFRJ, umjesto konstitutivna nacija i narod unutar nje. U odgovorima onim koji žele izjednačiti Bleiburg sa koncentacijskim logorom Jasenovcem, historičari Ivo i Slavko Goldstein su ustanovili da je Jasenovac primarno bio [[genocid]]ni zločin i masovno ubistvo civila samo zbog toga što su bili druge religije i nacionalnosti. Bleiburg je bio zločin masovnog ubistva razoružanih zarobljenika poražene vojske koja se "četiri godine borila na strani zla". U Jasenovcu su ubijani vojno sposobni muškarci, djeca, žene, i stariji ljudi, dok je većina žrtava u Bleiburgu bila pripadnik neke od vojnih formacija.<ref>{{cite web|url=https://www.autograf.hr/ne-jasenovac-i-bleiburg-nisu-isto/|title=Ne, Jasenovac i Bleigurg nisu isto|last1=Goldstein|first1=Iva and Slavko|website=Autograf.hr|access-date=15. 6. 2019}}</ref> == Reference == {{Refspisak|}} == Izvori == {{Refbegin|2}} *{{cite book|last=Booker|first=Christopher|url=https://books.google.com/?id=YAxnAAAAMAAJ|title=A Looking-Glass Tragedy: The Controversy Over The Repatriations From Austria In 1945|publisher=Gerald Duckworth & Co Ltd|year=1997|isbn=9780715627389|location=London, UK|ref=harv}} *{{cite book|last1=Corsellis|first1=John|url=https://books.google.com/books?id=LFLWCQAAQBAJ|title=Slovenia 1945: memories of death and survival after World War II|last2=Ferrar|first2=Marcus|publisher=I.B.Tauris|year=2015|isbn=9781848855342|ref=harv}} *{{cite journal|last=Dizdar|first=Zdravko|date=decembar 2005|title=Prilog istraživanju problema Bleiburga i križnih putova (u povodu 60. obljetnice)|trans-title=An addition to the research of the problem of Bleiburg and the Way of the Cross (dedicated to their 60th anniversary)|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=27516&lang=en|journal=The Review of Senj|language=hr|location=[[Senj]], Hrvatska|publisher=City Museum Senj - Senj Museum Society|volume=32|pages=117&ndash;193|issn=0582-673X|ref=harv|number=1}} *{{cite book|last=Ferenc|first=Mitja|title=Crimes Committed by Totalitarian Regimes|publisher=Slovenian Presidency of the Council of the European Union|year=2008|isbn=978-961-238-977-2|editor-last=Jambrek|editor-first=Peter|editor-link=Peter Jambrek|location=Ljubljana|chapter=Secret World War Two mass graves in Slovenia|ref=harv|authorlink=Mitja Ferenc|chapter-url=http://www.mp.gov.si/fileadmin/mp.gov.si/pageuploads/mp.gov.si/PDF/poprava_krivic/Crimes_committed_by_Totalitarian_Regimes.pdf|access-date=10. 5. 2020|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103807/http://www.mp.gov.si/fileadmin/mp.gov.si/pageuploads/mp.gov.si/PDF/poprava_krivic/Crimes_committed_by_Totalitarian_Regimes.pdf|url-status=dead}} *{{cite journal|last=Ferenc|first=Mitja|authorlink=Mitja Ferenc|year=2012|title=Tezno – najveće prikriveno grobište u Sloveniji. O istraživanju grobišta u protutenkovskom rovu u Teznom (Maribor)|trans-title=Tezno – The Biggest Hidden Mass Burial Site in Slovenia. On the Research of the Hidden Burial Site in the Antitank Ditch in Tezno (Maribor)|url=http://hrcak.srce.hr/95078?lang=en|journal=Journal of Contemporary History|language=hr|location=Ljubljana|publisher=Oddelek za zgodovino Filozofske fakultete Univerze v Ljubljani|volume=44|pages=539–569|ref=harv}} *{{cite journal|last=Geiger|first=Vladimir|year=2012|title=Human losses of Croats in World War II and the immediate post-war period caused by the Chetniks (Yugoslav Army in the Fatherland) and the Partisans (People's Liberation Army and the partisan detachment of Yugoslavia/Yugoslav Army) and the Yugoslav Communist authoritities. Numerical indicators|url=http://hrcak.srce.hr/103223?lang=en|journal=Review of Croatian History|publisher=Croatian institute of history|volume=8|issue=1|pages=77–121|ref=harv}} *{{cite book|last=Glenny|first=Misha|url=https://archive.org/details/balkansnationali00mish|title=The Balkans: Nationalism, War and the Great Powers, 1804–1999|publisher=Penguin Books|year=1999|isbn=0-670-85338-0|location=New York|ref=Glenny-1999|url-access=registration}} *{{cite book|last=Grahek Ravančić|first=Martina|url=https://books.google.com/books?id=_APOZwEACAAJ|title=Bleiburg i križni put 1945: historiografija, publicistika i memoarska literatura|publisher=Hrvatski institut za povijest|year=2009|isbn=9789536324798|location=Zagreb|language=hr|trans-title=Bleiburg and the Death Marches 1945. Historiography, journalism and memoirs|ref=harv}} *{{cite journal|last=Grahek Ravančić|first=Martina|date=januar 2008|title=Izručenja zarobljenika s bleiburškog polja i okolice u svibnju 1945.|trans-title=The handing over of prisoners from Bleiburg field and its surroundings in May 1945|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=29735&lang=en|journal=Journal of Contemporary History|language=hr|location=Zagreb, Hrvatska|publisher=Croatian Institute of History|volume=39|pages=531&ndash;550|issn=0590-9597|access-date=24. 3. 2015|ref=Grahek Ravančić-2008|number=3}} *{{cite book|last1=Hančič|first1=Damjan|title=Crimes Committed by Totalitarian Regimes|last2=Podberšič|first2=Renato|publisher=Slovenian Presidency of the Council of the European Union|year=2008|isbn=978-961-238-977-2|editor-last=Jambrek|editor-first=Peter|editor-link=Peter Jambrek|location=Ljubljana|chapter=Totalitarian regimes in Slovenia in the 20th century|ref=harv|chapter-url=http://www.mp.gov.si/fileadmin/mp.gov.si/pageuploads/mp.gov.si/PDF/poprava_krivic/Crimes_committed_by_Totalitarian_Regimes.pdf|access-date=10. 5. 2020|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103807/http://www.mp.gov.si/fileadmin/mp.gov.si/pageuploads/mp.gov.si/PDF/poprava_krivic/Crimes_committed_by_Totalitarian_Regimes.pdf|url-status=dead}} *{{cite book|last=Jancar-Webster|first=B.|title=Women & revolution in Yugoslavia, 1941–1945|publisher=Arden Press|year=1989|isbn=|location=Denver|ref=Jancar-Webster-1989}} * {{cite book|last1=Kranjc|first1=Gregor Joseph|url=https://books.google.com/books?id=1nVurhv7wwMC&pg=PA137#v=onepage&q&f=false|title=To Walk with the Devil : Slovene Collaboration and Axis Occupation, 1941-1945|date=2013|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1442613300|location=Toronto, Kanada|ref=harv}} *{{cite book|last1=Klemenčič|first1=Matjaž|url=https://books.google.com/books?id=ORSMBFwjAKcC|title=The Former Yugoslavia's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|last2=Žagar|first2=Mitja|publisher=ABC-CLIO|year=2004|isbn=978-1-57607-294-3|ref=harv}} *{{cite book|last=Lowe|first=Keith|url=https://books.google.com/books?id=cwv4Q5-UUz8C|title=Savage Continent - Europe in the Aftermath of World War II|publisher=Macmillan|year=2012|isbn=9781250015044|location=New York|ref=harv|authorlink=Keith Lowe (author)}} *{{cite book|last=MacDonald|first=David Bruce|title=Balkan holocausts?: Serbian and Croatian victim-centered propaganda and the war in Yugoslavia|url=https://archive.org/details/balkanholocausts0000macd|publisher=Manchester University Press|year=2003|isbn=978-0-7190-6467-8|ref=MacDonald-2003|authorlink=David Bruce MacDonald}} *{{cite book|last=Mikola|first=Milko|title=Crimes Committed by Totalitarian Regimes|publisher=Slovenian Presidency of the Council of the European Union|year=2008|isbn=978-961-238-977-2|editor-last=Jambrek|editor-first=Peter|editor-link=Peter Jambrek|location=Ljubljana|chapter=Concentration and labour camps in Slovenia|ref=harv|chapter-url=http://www.mp.gov.si/fileadmin/mp.gov.si/pageuploads/mp.gov.si/PDF/poprava_krivic/Crimes_committed_by_Totalitarian_Regimes.pdf|access-date=10. 5. 2020|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103807/http://www.mp.gov.si/fileadmin/mp.gov.si/pageuploads/mp.gov.si/PDF/poprava_krivic/Crimes_committed_by_Totalitarian_Regimes.pdf|url-status=dead}} *{{Cite book|last=Miladinović|first=Veljko|url=http://znaci.net/00001/97.htm|title=Prva proleterska. Knj. 4|publisher=Vojnoizdavački zavod JNA "Vojno delo"|year=1991|location=Beograd|trans-title=1st Proletarian Brigade. Book 4|oclc=441105996|ref=harv|access-date=10. 5. 2020|archive-date=5. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505074355/http://znaci.net/00001/97.htm|url-status=dead}} *{{cite book|title=BBC History Magazine, Falsified Yugoslav Handover to Tito|publisher=BBC Worldwide Publications|year=2009|isbn=978-0-9562036-2-5|editor-last=Musgrove|editor-first=D.|location=Bristol|ref=Musgrove-2009}} *{{cite book|last=Pavlowitch|first=Stevan K.|title=Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia|url=https://archive.org/details/hitlersnewdisord0000pavl|publisher=Columbia University Press|year=2008|isbn=978-1-85065-895-5|location=New York|ref=harv|authorlink=Stevan K. Pavlowitch}} *{{cite journal|last=Pavlaković|first=Vjeran|year=2010|title=Deifying the Defeated. Commemorating Bleiburg since 1990|journal=L'Europe en Formation|publisher=Centre international de formation européenne|volume=3|issue=357|pages=125–147|doi=10.3917/eufor.357.0125|ref=harv}} *{{cite journal|last=Portmann|first=Michael|year=2004|title=Communist Retaliation and Persecution on Yugoslav Territory During and After World War II (1943-1950)|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=212765|journal=Tokovi Istorije|publisher=Institut za noviju istoriju Srbije|issue=1–2|pages=45–74|ref=harv}} *{{cite book|last1=Prcela|first1=John Ivan|url=https://books.google.com/books?id=isquAAAACAAJ|title=Hrvatski holokaust|last2=Živić|first2=Dražen|publisher=Hrvatsko društvo političkih zatvorenika|year=2001|isbn=9789539776020|location=Zagreb|language=hr|trans-title=Croatian Holocaust|ref=harv}} *{{cite journal|last=Radelić|first=Zdenko|year=2016|title=1945 in Croatia|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=470839|journal=Review of Croatian History|publisher=Hrvatski institut za povijest|volume=XII|issue=1|pages=9–66|ref=harv}} *{{cite book|title=Democratic transition in Croatia: value transformation, education & media|url=https://archive.org/details/democratictransi0000unse_q1z6|publisher=[[Texas A&M University Press]]|year=2007|isbn=978-1-58544-587-5|ref=Ramet-Matić-2007|authors=Ramet, Sabrina P. & Davorka Matić}} *{{cite book|last=Ramet|first=Sabrina P.|title=The three Yugoslavias: State-building and Legitimation, 1918–2005|publisher=Indiana University Press|year=2006|isbn=0-253-34656-8|ref=Ramet-2006}} *{{cite book|last=Rees|first=Laurence|title=Their Darkest Hour: People Tested to the Extreme in WWII|url=https://archive.org/details/theirdarkesthour0000rees|publisher=Ebury Press|year=2007|isbn=978-0-09-191757-9|location=London|ref=Rees-2007|authorlink=Laurence Rees}} *{{cite book|last=Ridley|first=Jasper S.|title=Tito|publisher=Constable|year=1994|isbn=0-09-471260-3|ref=Ridley-1994|authorlink=Jasper Ridley}} *{{cite book|last=Rulitz|first=Florian Thomas|url=https://muse.jhu.edu/book/44799|title=The Tragedy of Bleiburg and Viktring, 1945|date=2015|publisher=[[Northern Illinois University Press]]|isbn=9781609091774|ref=harv}} *{{cite book|last=Tanner|first=Marcus|url=https://books.google.com/books?id=sfcpsAoSoewC&printsec=frontcover|title=Croatia: A Nation Forged in War|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=978-0-300-09125-0|location=New Haven|ref=harv}} *{{cite book|title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45|publisher=Osprey|year=1995|isbn=1-85532-473-3|location=London|ref=Thomas-1995|authors=Thomas, N., Mikulan, K. and Pavelic, D.}} *{{cite book|last=Tolstoy|first=Nikolai|title=The Minister and the Massacres|title-link=The Minister and the Massacres|publisher=Hutchinson|year=1986|isbn=978-0-09-164010-1|ref=Tolstoy-1986|authorlink=Nikolai Tolstoy}} *{{cite book|last=Tomasevich|first=Jozo|url=https://books.google.com/?id=yoCaAAAAIAAJ|title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks|publisher=Stanford University Press|year=1975|isbn=978-0-8047-0857-9|volume=1|location=San Francisco|ref=harv|authorlink=Jozo Tomasevich}} *{{cite book|last=Tomasevich|first=Jozo|url=https://books.google.com/?id=fqUSGevFe5MC|title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration|publisher=Stanford University Press|year=2001|isbn=978-0-8047-3615-2|volume=2|location=San Francisco|ref=harv|authorlink=Jozo Tomasevich}} *{{cite book|last1=Vucinich|first1=Wayne S.|url=https://archive.org/details/contemporaryyugo0008vuci|title=Contemporary Yugoslavia: twenty years of Socialist experiment|last2=Tomasevich|first2=Jozo|publisher=[[University of California Press]]|year=1969|isbn=|ref=Tomasevich_1969|url-access=registration}} *{{cite journal|last=Vuletić|first=Dominik|date=decembar 2007|title=Kaznenopravni i povijesni aspekti bleiburškog zločina|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=53823&lang=en|journal=Lawyer|language=hr|location=Zagreb, Hrvatska|publisher=Pravnik|volume=41|pages=125&ndash;150|issn=0352-342X|ref=harv|number=85}} *{{cite journal|last=Žerjavić|first=Vladimir|authorlink=Vladimir Žerjavić|date=1995|title=Demografski i ratni gubici Hrvatske u Drugom svjetskom ratu i poraću|trans-title=Demographic and War Losses of Croatia in the World War Two and in the Postwar Period|url=https://hrcak.srce.hr/213638?lang=en|journal=Journal of Contemporary History|language=hr|location=[[Zagreb]], Hrvatska|volume=27|pages=543&ndash;559|issn=|ref=harv|number=3}} {{Refend}} == Dalje čitanje == * Cohen, P.J., Riesman, D., ''Serbia's Secret War: Propaganda and the Deceit of History'', Texas A&M University Press, 1996; {{ISBN|0-89096-760-1}} * {{cite book|last=Epstein|first=Julius|url=https://books.google.com/books?id=iuRBAAAAIAAJ|title=Operation Keelhaul: the story of forced repatriation from 1944 to the present|publisher=Devin-Adair Co.|year=1973|isbn=978-0-8159-6407-0}} {{Authority control}} [[Kategorija:Čistke]] [[Kategorija:Masakri u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska]] [[Kategorija:Sukobi u 1945.]] [[Kategorija:1945. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:1945. u Sloveniji]] [[Kategorija:1945. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:1945. u Austriji]] [[Kategorija:Slovenija u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Hrvatska u Narodnooslobodilačkoj borbi]] [[Kategorija:Austrija u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Ratni zločini u Jugoslaviji u Drugom svjetskom ratu]] 24srkf9azw3n12o05tu7dbb6d1gti5m 0 93992 3914734 3902815 2026-07-26T16:04:58Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914734 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (tot 1830).png|mini|desno|235px|<center>Ujedinjeno Holandsko kraljevstvo (1815 -1830.)<br />1. [[Holandija]]<br />2. [[Limburg]]<br />3. [[Belgija]]<br />4. Provincija Luksemburg (Belgija)<br />5. [[Luksemburg]]<center>]] '''Historija Holandije''' je historija pomorskih ljudi koji su nastanjivali deltu [[Sjeverno more|Sjevernog mora]] u sjeverozapadnoj Evropi. Njena historija počinje u četvrtom stoljeću formiranjem regije na granici [[Rimsko Carstvo|Rimskog carstva]]. Ta regija je bila pod sve većim pritiskom [[germani|germanskih naroda]] koji su se kretali prema zapadu. Kada se Rimsko carstvo raspalo, ovo područje su naselila tri dominantna germanska naroda, i to [[Frisijanci]] na sjeveru, [[Sasi]] na sjeveroistoku i [[Franci]] na jugu. U srednjem vijeku, potomci Franaka, Karolinška dinastija, je dominirala područjem, a zatim je proširila svoju vladavinu na veliki dio zapadne Evrope. Regija Holandija je zbog toga postala dio [[Donja Lotaringija|Donje Lotaringije]] unutar [[Franačko carstvo|Franačkog]] i [[Sveto rimsko carstvo|Svetog Rimskog carstva]]. 1433. godine [[vojvoda Burgundije]] je preuzeo kontrolu nad Donjom Lotaringijom, i stvorio [[Burgundijska Holandija|Burgundijsku Holandiju]] koja je uključivala modernu Belgiju, Luksemburg i dio Francuske. Za vrijeme cara [[Karlo V, car Svetog rimskog carstva|Karla V]], ona je proglasila svoju nezavisnost od Njemačke i Francuske, a zatim postala dio [[Španija|Španije]]. [[Katolički kraljevi|Katolički]] kraljevi Španije su preduzeli jake mjere protiv [[protestantizam|protestantizma]] i drugih neslaganja između naroda današnje Belgije i Holandije. [[Holandski revolt]] je doveo do razdvajanja Burgundijske Holandije na južnu "Špansku Holandiju", koja je sačinjavala današnju Belgiju i Luksemburg, i sjevernu "Veliku provinciju", iz koje je moderna Holandija razvijena. [[Holandsko zlatno doba]] je imalo svoj vrhunac oko 1667. godine, kada je došlo do procvata trgovine, industrije, umjetnosti i nauke. Holandija je razvila i Holandsku Istočnoindijsku kompaniju, koja je postala jedan od najranijih i najvažnijih nacionalnih trgovačkih kompanija. Tokom 18. stoljeća, moć i bogatstvo Holandije se smanjivalo. Niz ratova protiv Britanije i Francuske je oslabilo. Britanija je to iskoristila i preuzela od Holandije sjevernoameričku koloniju Novi Amsterdam, pretvarajući ga u Njujork. Porasli su nemiri i sukobi između Orangista i Patriota. Nakon Francuske revolucije, Napoleon je osnovao satelit državu [[Kraljevina Holandija|Kraljevinu Holandiju]] (1806. - 1810.), koja je kasnije postala Francuska pokrajina. Nakon pada Napoleona 1815. godine, nastalo je prošireno Ujedinjeno Kraljevstvo Holandija, sa dinastijom Orange na čelu, vladajući Belgijom i Luksemburgom. Belgija se pobunila 1830. godine i 1839. godine je dogovoreno dijeljenje ujedinjenog Kraljevstva Holandije na tri zemlje. Nakon konzervativnog perioda, novim ustavom 1848. godine zemlja je postala [[parlamentarna demokratija]] sa  monarhom na čelu. Moderni Luksemburg je u početku ostao ujedinjen sa Holandijom, ali danas vlada posebna grana holandske porodice. Holandija je bila neutralna za vrijeme [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], ali je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] napadnuta i okupirana od strane nacističke Njemačke. Nacisti su pogubili gotovo sve jevreje u Holandiji (najpoznatija je Ana Frank). Kada se povećao holandski otpor, nacisti su povukli zalihe hrane za veliki dio zemlje uzrokujući veliku glad 1944. i 1945. godine. Holandija je 1943. godine izgubila kontrolu nad Indonezijom, koja je postala kolonija Japana. Nakon Japanske predaje 1945. godine, Indonezija proglašava nezavisnost 1947. godine. [[Surinam]] proglašava nezavisnost od Holandije 1975. godine. Nakon rata dolazi do brzog ekonomskog oporavka, zatim uvođenja [[socijalna država|socijalne države]] i doba mira i prosperiteta. Holandija formira novi ekonomski savez s Belgijom i Luksemburgom, [[Beneluks]], i postaje jedan od članica [[Evropska unija|Evropske unije]] i [[NATO]]-a. U posljednjih nekoliko desetljeća, holandska ekonomija je usko povezana sa Njemačkom i veoma je prosperitetna. Nakon Drugog svjetskog rata religija je odvojena od države. Broj vjernika katoličke i protestantske vjeroispovjesti opada. Međutim, dolazak imigranata muslimana prouzrokuje novu polarizaciju u 21. stoljeću. == Prahistorija == Holandija je bila naseljena prvim ljudima prije 37.000 godina, što potvrđuju alati otkriveni u Woerdenu 2010. godine. Fragment lobanje 40.000-godišnjeg neandertalca je pronađen 2009. godine u pijesku iskopanom na obali Sjevernog mora u blizini obale Zeland. Tokom posljednjeg ledenog doba, Holandija je imala tundra klimu sa oskudnom vegetacijom, a stanovnici su preživljavali kao lovci-skupljači. Nakon završetka ledenog doba, razne paleolitske skupine ljudi su naselile ovo područje. Poznato je da su pravili kanue. Najstariji nađeni kanu na svijetu je Pese kanu. [[Metod radiougljika|Analizom ugljika-14]] je ustanovljeno da je izgrađen između 8.200 godine p. n. e. i 7.600 godine p. n. e. Ovaj kanu je izložen u Drents muzeju u Assenu. == Pobuna protiv Španije == Godine 1556. Holandija je postala dijelom [[Španija|španskog]] ogranka [[Habsburška monarhija|Habsburškog Carstva]]. [[Protestantizam|Protestanska]] Holandija odbijala je biti pod vlašću [[Katoličanstvo|katoličke]] Španije. Izbila je pobuna i 1581. godine sedam [[sjever]]nih provincija proglasilo je nezavisnost od Španije. Nakon dugog i krvavog rata, objavljeno je primirje 1609. godine. Nezavisnost od Španije konačno je dogovorena 1648. godine. Princ Vilim III Oranski, poznat i kao Vilim Šutljivi, (1533 - 1584. godine) stigao je iz Orangea u južnoj [[Francuska|Francuskoj]], no bio je najveći zemljoposjednik u Holandiji i protivnik španske vlasti. Godine 1576. postao je vođa Ujedinjenih holandskih provincija i dokazao se kao izvrstan [[general]]. Ubijen je u [[atentat]]u prije nego što je Holandija stekla svoju nezavisnost. == Holandski ratovi == Uvriježeno je mišljenje da se Holanđani stoljećima bore isključivo protiv mora, otimajući metar po metar zemlje od Sjevernog mora. Ipak, ova pomorska zemlja kroz vijekove je vodila i brojne ratove. Holandija je stvorena u [[rat]]u. Posjed habsburške Španije, sedam sjevernih provincija (Holandija, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overisel, Frizija i Hroningen) stvaraju 1579. godine pod vodstvom Wilhelma Oranskog Nassauskog, Utrechtski savez koji 1581. odbacuje suverenitet španske krune i proglašava nezavisnost. Rat za oslobođenje od španske vlasti se vodio uglavnom oko tvrđava, jer je svaki holandski grad bio utvrđen. Prekretnicu u ratu predstavlja oslobođenje Hroningena 1594. godine od španske vlasti, čime je oslobođena teritorija sedam provincija. Nakon dvanaestogodišnjeg primirja (1609 - 1621.) rat se nastavlja i traje sve do 1648. godine kada je Westfalskim mirom potvrđena podjela Holandije na sjeverne provincije nazvane Republika Ujedinjene Holandije i južne koje stvaraju špansku Holandiju (iz kojih je kasnije nastala Belgija). Po oslobođenju od španske vlasti, Holandija razvija snažnu pomorsku [[Trgovina|trgovinu]] u evropskim morima i sa prekomorskim zemljama, osniva kolonije i ometa [[portugal]]sku trgovinu na Dalekom istoku. Godine 1602. osniva se ''Der Vereenigde Oost - Indische Compagnie'' (Ujedinjena istočno-indijska kompanija). U kratkom periodu, 1603 - 1610. godine Holanđani su istjerali Portugalce sa [[Šri Lanka|Šri Lanke]] i Molučkih otoka, osnovali skladišta i trgovačke stanice u [[Perzijski zaliv|Perzijskom zalivu]], [[Indija|Indiji]], Malajskom arhipelagu i na [[Tajvan]]u. Kao središte holandskog [[Kolonijalizam|kolonijalnog]] carstva, Jan Coen, generalni guverner Holandskih istočnih Indija gradi 1619. godine Bataviju (današnja [[Džakarta]]). Holanđani su napadali portugalske posjede na obali [[Istočna Afrika|Istočne Afrike]], osnovali naselja u [[Zapadna Afrika|Zapadnoj Africi]], na Zlatnoj Obali, zauzeli [[Luanda|Luandu]], a 1652. godine su se naselili i utvrdili na [[Rt dobre nade|Rtu dobre Nade]]. U [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] su osnovali koloniju Novu Holandiju na rijekama Delaware i Hudson, sa glavnim gradom Novim Amsterdamom, današnjim [[New York]]om. I u [[Brazil]]u su osnovali koloniju Novu Holandiju. Holandska trgovačka i kolonijalna ekspanzija dovela je do izgradnje velike [[Mornarica|mornarice]] i do brojnih ratova za pomorsku prevlast. Holandija je u prvoj polovini XVII vijeka zauzela vodeći položaj u svjetskoj pomorskoj trgovini. Njene trgovačke rute su se protezale od [[Japan]]a do Holandije, a zahvaljujući plovnim [[rijeka]]ma (Meuse, [[Rajna]]) njena trgovina je dopirala duboko u Evropu. Holandija je raspolagala sa oko 16.000 trgovačkih brodova, dok su sve ostale evropske pomorske države zajedno imale oko 4.000 trgovačkih brodova, od čega je Engleska imala oko 570. Uz to je imala monopol na lov na [[haringe]] u Sjevernom moru i znatan udio u lovu na [[kit]]ove (3000 ribarskih brodova, godišnji dohodak 60 miliona guldena). Nakon revolucije 1648. godine [[Engleska]] je pristupila [[Nacionalizacija|nacionalizaciji]] svog [[Tržište|tržišta]] jer je u to vrijeme devet desetina engleske vanjske trgovine kontrolisala Holandija. Kao uzrok rata navodi se engleski Navigation Act (1651. godine) kojim je drastično pogođena holandska trgovina. U tri englesko - holandska pomorska rata (1652 - 1654., 1665 -1667. i 1672 - 1674. godine) borbe su se vodile uglavnom na moru, u međusobnim pomorskim borbama, gusarenju, otimanjima kolonijalnih posjeda i pomorskim blokadama. Nakon okončanja trećeg rata, Holandija je bila prisiljena priznati Engleskoj bezuslovno pravo prvenstva na moru, pravo engleske ratne zastave na pozdrav, ustupiti Engleskoj Novi Amsterdam, priznati joj brojne povlastice u Istočnim Indijama i platiti ratnu odštetu. U XVIII vijeku Holandija učestvuje u brojnim ratovima. Od 1701. godine učestvuje u Ratu za špansko naslijeđe koji je završio Utrechtskim mirom (1711.) kojim su utvrđeni posjedi i nezavisnost Holandije. U ratu za austrijsko naslijeđe (1740 - 1748. godine) zbog ratnih neuspjeha i upada francuskih snaga u Holandiju, dolazi 1747. godine do ustanka u kojem je za nasljednog vladara sedam holandskih provincija postavljen Vilim IV Oranski iz sporedne loze Oranje, čime je obnovljena vlast te dinastije, ugašena nakon smrti Vilima III Oranskog (1702. godine). Zbog pomaganja američkoj strani za vrijeme [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] (1775 - 1783. godine) [[Velika Britanija]] objavljuje rat u kojem učestvuju Francuska i Španija (1778 - 1783. godine) a koji završava nepovoljno za Holandiju. Posljedica toga su stranačke borbe između aristokratske stranke i pristalica dinastije Oranje koje dovode do abdikacije Vilima V i [[Građanski rat|građanskog rata]] (1785 - 1786. godine). Uz podršku [[Prusija|pruskog]] kralja Friedricha II, holandski vladar je vraćen na vlast, no stanje u zemlji je sporo sređivano. [[Datoteka:The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries, by Jacques-Louis David (1812) - National Gallery of Art (Samuel H. Kress Foundation) - 2.jpg|mini|lijevo|165px|Portret Napoleona Bonapartea, djelo Jacques-Louisa Davida.]] U Reanciskim revolucionarnim ratovima Francuzi 1795. godine osvajaju Holandiju i proglašavaju je Batavijskom republikom. Napoleon I je 1806. godine proglašava Kraljevinom Holandijom i na tron postavlja svog brata Louisa Bonapartea. Pošto se Louis Bonaparte odrekao 1810. godine prijestolja Holandija je priključena Francuskoj. Nakon [[Napoleon]]ovog poraza, odlukom Bečkog kongresa 1815. godine, Holandija i Belgija su spojene u Kraljevinu Holandiju pod Vilimom I. Revolucijom 1830. godine Belgija se oslobađa holandske vlasti. U 1814. godini Holandija je povratila svoje kolonijalne posjede u Istočnim Indijama i u XIX vijeku vodi kolonijalne ratove za proširenje Holandske Istočne Indije, pretežno u Malajskom arhipelagu, na otocima Javi, [[Sumatra|Sumatri]], [[Borneo|Borneu]], Celebesu, te na Novoj Gvineji. U [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] Holandija je bila neutralna, a tu je neutralnost namjeravala zadržati i u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]]. Međutim, to nije bila i [[Adolf Hitler|Hitlerova]] namjera. Tako [[Njemačka]] napada Holandiju 1940. godine bez objave rata, nakon što je holandska vlada odbila Hitlerov zahtjev za ulazak njemačkih vojnih jedinica u Holandiju radi zaštite njenog integriteta od navodne britansko - francuske agresije. Njemačke jedinice su iskoristile vertikalni manevar, te kombinacijom [[Avijacija|zračnih]] udara, zračno desnatnih operacija i prodora oklopno mehanizovanih snaga u kratkom roku zauzela Holandiju. Holandska vlada na čelu s kraljicom je 1940. godine napustila zemlju, a vrhovni vojni zapovjednik, general H. Vingelman je po kraljičinom odobrenju poveo pregovore o primirju i iste te godine potpisao [[Kapitulacija|kapitulaciju]]. Tokom pregovora, došlo je do njemačkog zračnog napada na Roterdam u kojem je izgorjelo oko 25.000 kuća u staroj gradskoj jezgri i poginuo veliki broj građana. Tokom rata, u Holandiji je djelovao snažan pokret otpora, a ostaci holandske vojske, ratne i trgovačke mornarice borili su se tokom rata na savezničkoj strani. Nakon konačnog oslobođenja u maju 1945. godine Holandija se angažuje u svojim kolonijama, primarno u ratu u [[Indonezija|Indoneziji]] koji okončava u novembru 1949. godine kada Holandija priznaje nezavisnost Indonezije, što predstavlja početak okončanja holandskog kolonijalnog razdoblja. Holandija se u aprilu 1949. godine priključuje [[NATO]]-u. Holandske jedinice su učestvovale u [[Korejski rat|Korejskom ratu]], u sklopu brojnih mirovnih operacija [[Ujedinjene nacije|UN]], te u sklopu djelovanja NATO-a, u raznim operacijama uključujući i Zaljevski rat 1990. godine protiv [[Irak]]a, kao i djelovanja tokom rata u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[BiH]], na [[Kosovo|Kosovu]] i u SR Jugoslaviji. Velika mrlja na holandskoj savjesti ostaje [[Srebrenica]], koju je kao zaštićenu zonu štitila holandska jedinica (Dutch bat) u sastavu snaga UN u Bosni i Hercegovini. Holandska komanda je bez borbe predala Srebrenicu i civile pod svojom zaštitom [[Vojska Republike Srpske|srpskim snagama]] pod zapovjedništvom [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]]. Srpske snage su puštene u zaštićenu zonu izvršile najveći masovni pokolj u Evropi nakon Drugog svjetskog rata, brutalno ubijajući oko 8.000 ljudi ([[Genocid u Srebrenici]]). === Bogatstvo Holandije === Nakon oslobađanja od španske vlasti, holandska država se obogatila. Trgovci su zgrtali bogatstvo prekomorskom trgovinom, a u velikom broju pristizale su vješte [[Jevreji|jevrejske]] i [[Protestantizam|protestantske]] izbjeglice bježeći od progona iz katoličke Evrope. Otvorenost holandskog društva poticala je slobodnu razmjenu ideja. Cvjetala je [[nauka]], a [[Slikarstvo|slikari]] poput Vermeera i [[Rembrandt]]a stvarali su remek-djela za bogatu srednju klasu. [[Datoteka:DutchEmpire.png|mini|desno|265px|Holandsko kolonijalno carstvo]] Kao vodeća pomorska trgovačka nacija u Evropi, Holandija se morala boriti da bi zaštitila svoje bogastvo. Trgovačko suparništvo, najprije sa Engleskom, a potom sa Francuskom u XVII vijeku, dovelo je do ratova koji su oslabili holandsku moć. == Holandsko carstvo == Krajem XVI vijeka holandski trgovci su plovili u potrazi za [[začini]]ma do [[Indijski okean|Indijskog okeana]]. Radi uspostavljanja te trgovine 1602. godine osnovana je holandska istočnoindijska kompanija. Trgovačke stanice osnovane su u Indiji, Kini, Japanu i na prostoru današnje Indonezije. Godine 1650. Holandija je vladala velikim carstvom u istočnoj Aziji a holandski trgovci obogatili su se trgujući s Istokom. Iako su neki imali sjedište u glavnom gradu holandskog istočnog carstva Bataviji (današnja Jakarta u Indoneziji), većina je sebi gradila velike kuće u [[Amsterdam]]u. Te kuće su morale biti lagane konstrukcije jer su bile smještene na nestabilnom i isušenom zemljištu uz same gradske kanale. Zbog toga su građene od laganih materijala kao što su cigla i pješčenjak te s velikim prozorima. Začini, kao što su biber, klinčići i muškatni oraščić, imali su vrlo visoke cijene u XVI i XVII vijeku. Holanđani su porazili [[Portugal]]ce i Britance te preuzeli kontrolu nad trgovinom začina s Evropom. Uspostavili su carstvo na jugoistoku Azije gdje su ujedno uzgajali i [[Kahva|kafu]]. == Također pogledajte == * [[Historija Evrope]] * [[Historija Njemačke]] == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20080218132604/http://www.netherlands.info/History.html Historija Holandije] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1043528.stm Historijski događaji od 1914. godine nadalje] * [http://www.niod.nl/ Holandski institut za historiju] * [http://home.versatel.nl/postbus/index2.html Prahistorija Holandije] {{Commonscat|History of the Netherlands}} {{Historija država Evrope}} [[Kategorija:Historija Nizozemske]] bl5o64el634ql75msfhdgrkxy6o9ce2 0 96087 3914738 3903954 2026-07-26T16:06:00Z WumpusBot 120674 /* Tajođer pogledajte */ razne ispravke 3914738 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Mladica | status = EN<ref name=iucn>{{IUCN2008|assessor=Freyhof, J.|assessor2=Kottelat, M.|last-assessor-amp=yes|year=2008|id=10264|title=Hucho hucho|downloaded=2010-06-02}}</ref> | slika = Danube Salmon - Huchen (Hucho hucho).jpg | slika_širina = 280px | regnum = [[Životinje|Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Actinopterygii]] | ordo = [[Salmoniformes]] | familia = [[Salmonidae]] | genus = ''[[Hucho]]'' | species = '''''H. hucho''''' | dvoimeno = ''Hucho hucho'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]. | razdioba_stepen= | razdioba = }} '''Mladica''' ([[latinski jezik|lat.]] ''Hucho hucho'') je slatkovodna riba iz porodice ''[[Salmonidae]]'' (pastrmolike ribe). Po dimenzijama je najkrupnija pastrmska riba [[Dunavski sliv|dunavskog sliva]], pa je u literaturi poznata i kao '''dunavski losos'''.<ref>Sofradžija A., Hadžiselimović R. (1981): Hromosomi slatkovodnih kolousta i riba Jugoslavije. God. Biol. inst. Univ. u Sarajevu, 34: 117-152.</ref><ref>Sofradžija A. (2009): Slatkovodne ribe Bosne i Hercegovine. Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, Sarajevo, {{ISBN|978-9958-47-110-0}}.</ref> ==Opis== Mladica ima izduženo-valjkasto i mišićavo tijelo, što joj omogućava veoma brzo plivanje, uključujući i veliku početnu brzinu. Tome pomaže veoma snažno repno peraje sa jakim i fleksibilnim zracima. Škržni poklopci su veliki i široko ih otvara. Leđa su joj smeđe-sivkasta do zelenkasta sa mogućim crvenkastim prelivima, a prema [[trbuh]]u postaje bijela. Nijanse boje tijela uveliko ovise o boji riječnog korita i okolnog ambijenta. Izuev abdomena, posuta je crnim pjegama. U sezoni mrijesta, dobija bakarnoljubičaste nijanse. Prema sjećanju starosjedilaca i zapisima uglednog pofesora [[UNSA]] [[Avdo Sofradžija|Avde Sofradžije]], najveći primjerak mladice u bivšoj Jugoslaviji ulovio je '''Halil Sofradžija'' iz [[Cvilin]]a, na rijeci [[Drina|Drini]], lokalitet Dragojevića buk, januara 1938.; težio 58&nbsp;kg.<ref>Kod Foče ulovio drinsku mladicu od 95 cm - 058.ba | 058.ba</ref> ==Ekologija i ponašanje== Krupniji primjerci mladice obitavaju u većim dubokim virovima sa skrovitim mestima pod obalom ili stienama, odakle povremeno idu u lov, obično u brzake i prelive – ujutro na ulaze, a uveče na izlaze iz virova. == Tajođer pogledajte == *[[Salmonidae]]'' [[Kategorija:Ribe]] [[Kategorija:Salmonidae]] jdt366nzgz2mzt96ur0gfwp0b0quphi 0 97196 3914908 3743405 2026-07-26T20:56:48Z KWiki 9400 3914908 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biciklistička utrka | ime = Tour de France | slika = [[Datoteka:Tour de France - logo.png|150px]] | vrijeme_održavanja = Juli | regija = [[Francuska]] i okolne države | lokalni_naziv = | nadimak = ''La Grande Boucle'' | disciplina = [[cestovni biciklizam|Cesta]] | takmičenje = Profesionalno | vrsta_utrke = Utrka s etapama | organizator = [[Amaury Sport Organisation]] | direktor_utrke = [[Christian Prudhomme]] | prvo_izdanje = [[Tour de France 1903.|1903.]] | dosad_održano = 113 ([[Tour de France 2026.|2026]]) | prvi_pobjednik = {{ZD|FRA}} [[Maurice Garin]] | najviše_pobjeda = {{ZD|FRA}} [[Jacques Anquetil]] <br/> {{ZD|FRA}} [[Bernard Hinault]] <br/> {{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]] <br/> {{ZD|ŠPA}} [[Miguel Indurain]]<ref>Indurain drži rekord po broju uzastopnih pobjeda.</ref> <br/> (svi 5 pobjeda)<ref>[[SAD|Amerikanac]] [[Lance Armstrong]] pobijedio je sedam puta, ali su mu sve titule oduzete i doživotno mu je zabranjeno takmičenje u svim utrkama pod okriljem [[UCI]]-ja nakon istrage povodom optužbi za doping.</ref> | posljednji_pobjednik = {{ZD|SLO}} [[Tadej Pogačar]] | web = {{URL|letour.fr/us/}} }} [[Datoteka:Start Tour de France 2009 vanuit Martigny.jpg|mini|250px|Početak utrke 2009.]] '''Tour de France''' jest godišnja [[biciklizam|biciklistička]] utrka duga približno 3500&nbsp;km kroz [[Francuska|Francusku]] i okolne države. Traje tri sedmice i privlači bicikliste iz cijelog svijeta, a podijeljena je na dnevne etape. Individualna vremena iz svake etape sabiraju se i tako se odlučuje ukupni pobjednik. Biciklist s najkraćim vremenom na kraju svakog dana oblači [[žuta majica|žutu majicu]].<ref>[http://www.letour.fr/2006/TDF/LIVE/docs/reglement_2006_us.pdf Pravila] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060705025939/http://www.letour.fr/2006/TDF/LIVE/docs/reglement_2006_us.pdf |date=5. 7. 2006}} {{fr simbol}}</ref> Ruta se mijenja svake godine, ali je cilj uvijek u [[Pariz]]u, s izuzetkom 2024, kada je bio u [[Nica|Nici]] zbog [[Olimpijske igre 2024.|Olimpijskih igara]] u Parizu. Od 1975. [[Etapa na Elizejskim poljanama na Tour de Franceu|posljednja etapa]] vozi se po [[Elizejske poljane (Pariz)|Elizejskim poljanama]]. Tour de France najpoznatija je i najprestižnija biciklistička utrka od tri "Velike utrke". Osim nje, tu su i [[Giro d'Italia]] i [[Vuelta a España]] ([[Španija]]). == Etapne pobjede == === Po vozačima === Više od 30 vozača pobijedilo je u deset ili više etapa, uključujući poluetape, a ne računajući ekipne hronometre (aktivni su napisani '''podebljano'''): {| class="wikitable" |- !Rang !Vozač !Pobjede |- |1. || {{ZD|VB}} [[Mark Cavendish]] || 35 |- |2. || {{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]] || 34 |- |3. || {{ZD|FRA}} [[Bernard Hinault]] || 28 |- |4. || {{ZD|SLO}} '''[[Tadej Pogačar]]''' || 26 |- |5. || {{ZD|FRA}} [[André Leducq]] || 25 |- |6. || {{ZD|FRA}} [[André Darrigade]] || 22 |- |7. || {{ZD|LUX}} [[Nicolas Frantz]] || 20 |- |8. || {{ZD|LUX}} [[François Faber]] || 19 |- |9. || {{ZD|FRA}} [[Jean Alavoine]] || 17 |- |rowspan=3|10. || {{ZD|FRA}} [[Jacques Anquetil]] || 16 |- || {{ZD|FRA}} [[René Le Grevès]] || 16 |- || {{ZD|FRA}} [[Charles Pélissier]] || 16 |- ||13. || {{ZD|BEL}} [[Freddy Maertens]] || 15 |- ||14. || {{ZD|NJE}} [[Marcel Kittel]] || 14 |- |rowspan=2|15. || {{ZD|BEL}} [[Philippe Thys]] || 13 |- || {{ZD|FRA}} [[Louis Trousselier]] || 13 |- |rowspan=7|17. || {{ZD|BEL}} [[Jean Aerts]] || 11 |- || {{ZD|ITA}} [[Gino Bartali]] || 12 |- || {{ZD|ITA}} [[Mario Cipollini]] || 12 |- || {{ZD|ŠPA}} [[Miguel Indurain]] || 12 |- || {{ZD|AUS}} [[Robbie McEwen]] || 12 |- || {{ZD|SLK}} [[Peter Sagan]] || 12 |- || {{ZD|NJE}} [[Erik Zabel]] || 12 |- |rowspan=4|24. || {{ZD|FRA}} [[Louison Bobet]] || 11 |- || {{ZD|ITA}} [[Raffaele Di Paco]] || 11 |- || {{ZD|NJE}} [[André Greipel]] || 11 |- || {{ZD|BEL}} '''[[Jasper Philipsen]]''' || 11 |- |rowspan=9|28. || {{ZD|FRA}} [[Maurice Archambaud]] || 10 |- || {{ZD|LUX}} [[Charly Gaul]] || 10 |- || {{ZD|BEL}} [[Walter Godefroot]] || 10 |- || {{ZD|NOR}} [[Thor Hushovd]] || 10 |- || {{ZD|NIZ}} [[Gerrie Knetemann]] || 10 |- || {{ZD|FRA}} [[Antonin Magne]] || 10 |- || {{ZD|FRA}} [[Henri Pélissier]] || 10 |- || {{ZD|NIZ}} [[Jan Raas]] || 10 |- || {{ZD|NIZ}} [[Joop Zoetemelk]] || 10 |} Tri vozača pobijedila su u osam etapa u istoj godini: * {{ZD|FRA}} [[Charles Pélissier]] ([[Tour de France 1930.|1930]], uz još sedam drugih mjesta);<ref>{{cite web|title=Charles Pélissier |url= http://www.letour.fr/HISTO/us/TDF/coureur/2534.html|work=Historija rezultata|publisher=letour.fr|access-date=23. 7. 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20121020075646/http://www.letour.fr/HISTO/us/TDF/coureur/2534.html|archive-date=20. 10. 2012|url-status=dead}}</ref> * {{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]] ([[Tour de France 1970.|1970]], [[Tour de France 1974.|1974]]);<ref>{{cite web|title=Eddy Merckx |url= http://www.letour.fr/HISTO/us/TDF/coureur/4004.html|work=Historija rezultata|publisher=letour.fr|access-date=23. 7. 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120817032314/http://www.letour.fr/HISTO/us/TDF/coureur/4004.html|archive-date=17. 8. 2012|url-status=dead}}</ref> * {{ZD|BEL}} [[Freddy Maertens]] ([[Tour de France 1976.|1976]], uz četiri druga i dva treća mjesta).<ref>{{cite web|title=Freddy Maertens |url=http://www.letour.fr/HISTO/us/TDF/coureur/4314.html|work=Historija rezultata|publisher=letour.fr|access-date=23. 7. 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20121027134426/http://www.letour.fr/HISTO/us/TDF/coureur/4314.html|archive-date=27. 10. 2012|url-status=dead}}</ref> Cavendish ima najviše pobjeda u masovnim završnim sprintovima (35), a slijede ga Darrigade i Leducq (22), Faber (19) i Merckx (18).<ref>{{cite web |url=http://www.letour.fr/le-tour/2012/docs/Historique-VERSION_INTEGRALE-fr.pdf |title=Letour Guide Historique 2012 |publisher=Letour.fr |date=10. 7. 2012 |access-date=23. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831173535/http://www.letour.fr/le-tour/2012/docs/Historique-VERSION_INTEGRALE-fr.pdf |archive-date=31. 8. 2017 |url-status=dead}}</ref> Najmlađi pobjednik etape na Tour de Franceu jest [[Fabio Battesini]], koji je imao 19 godina kad je pobijedio u jednoj etapi [[Tour de France 1931.|1931]], a najstariji je [[Pino Cerami]], koji je imao 41 godinu kad je pobijedio u devetoj etapi [[Tour de France 1963.|1963.]]<ref>{{cite news|title=Peter Sagan captures Stage 1|url=http://espn.go.com/olympics/tdf2012/story/_/id/8119085/2012-tour-de-france-slovakia-peter-sagan-wins-stage-1-fabian-cancellara-keeps-lead|agency=Associated Press |publisher=ESPN |date=1. 7. 2012 |access-date=8. 7. 2012}}</ref> == Pobjednici u svim vrstama etapa == Ovi biciklisti pobijedili su i u brdskoj i u sprinterskoj etapi te u [[pojedinačni hronometar|pojedinačnom hronometru]] na jednom izdanju Tour de Francea: {| class="wikitable" |- !Biciklist !Godina |- |{{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]] |[[Tour de France 1974.|1974]]<ref>{{cite web |author=Jim Cotton |title=Wout van Aert cements status as Swiss Army knife of pro cycling at 2021 Tour de France |url=https://www.velonews.com/events/tour-de-france/wout-van-aert-cements-status-as-swiss-knife-of-pro-cycling-at-2021-tour-de-france/ |website= VeloNews.com |date=19. 7. 2021 |access-date=19. 7. 2021}} (potrebna pretplata)</ref> |- |{{ZD|FRA}} [[Bernard Hinault]] |[[Tour de France 1979.|1979]]<ref name="hinault-vanaert">{{cite web |author=Barry Ryan |title=Wout van Aert: I'm just a little cyclist compared with Eddy Merckx |url=https://www.cyclingnews.com/news/wout-van-aert-im-just-a-little-cyclist-compared-with-eddy-merckx/ |website=CyclingNews.com |date=18. 7. 2021 |access-date=19. 7. 2021}}</ref> |- |{{ZD|BEL}} [[Wout van Aert]] |[[Tour de France 2021.|2021]]<ref name="hinault-vanaert"/> |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Tour de France}} * [http://www.letour.fr/us/ Zvanični sajt] {{Tour de France}} {{Grand Tour}} {{UCI Svjetska turneja}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Tour de France|*]] [[Kategorija:Biciklističke utrke u Francuskoj]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Francuskoj]] s6025zaw5v8peg3fry3ijk1yhyjaqmc 0 97956 3914840 3904362 2026-07-26T17:20:46Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914840 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Patti Smith performing at TIM Festival, Marina da Gloria, Rio De Janeiro (4).jpg|mini|200px|Patti Smith]] '''Patricia Lee "Patti" Smith''' (rođena 30. decembra 1946) jest američka pjevačica, tekstopisac, pjesnikinja i vizalna umjetnica, koja je postala utjecajna komponenta [[New York (savezna država)|njujorškog]] pokreta [[pank-rok]]a, sa svojim prvim albumom iz 1975. [[Horses (Patti Smith)|''Horses'']].<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/p126485|title=Patti Smith|last=Solutions|first=Rovi Data|date=20. 6. 2003|website=www.allmusic.com|language=en-US|access-date=11. 7. 2026}}</ref> Zvana je i "kumom punka", ona je integrisala performansu [[Beat]] poezije sa rok-žanrom od tri akroda. Poznata je po pjesmi "[[Because the Night]]", koju je naspisala sa [[Bruce Springsteen|Bruceom Springsteenom]], koja je dostigla 13. mjesto na ''Billboardovoj'' listi 100 najboljih 1978. U 2005. Patti Smith je dobila odlikovanje ''Ordre des Arts et des Lettres'' od Francuskog ministarstva kulture za umjetnost i pisanu riječ, i 2007. je ušla u [[Rock and Roll]] kuću slavnih. == Rane godine == Smith je rođena u Chigagu 30. decembra 1946. Njena majka, Beverly, je bila [[jazz]] pjevačica a otac, Grant je radio u fabrici Honeywell. Provela je cijelo djetinjstvo u Deptford Township-u, u [[New Jersey]]-u. Odgojena kao dijete majke Jehovinog svijedoka, tvrdi da je imala jako religijsko obrazovanje i jako dobro Biblijsko obrazovanje, ali je napustila organizovanu religiju kao adolescent jer je osjećala de je previše ograničava i mnogo kasnije je napisala prvi stih njene obrade [[Them]]-ove pjesme [["Gloria"]] ''"Isus je umro za nečije tuđe grijehe, ali ne moje"'' ''("Jesus died for somebody's sins, but not mine")'' kao reakciju na njeno iskustvo. Smith je diplomirala u ''Deptford Township'' srednjoj školi 1964. Familija nije bila imućna pa je Smith počela da radi u fabrici. Patti Smith je izabrana za razrednog klauna u svojoj zadnjoj godini. == 1967''–''1973: New York == Napustila je Glassboro State Učiteljski Koledž (sad Univerzitet Rowan) 1967. i preselila se u New York. Tu je upoznala fotografu [[Robert Mapplethorpe]]-a dok je radila u knjžari sa prijeteljem, pjesnikinjom Janet Hamill. Mapplethorpe-ove fotografije su postale omot za prvi album njene grupe Patti Smith Group, ostali su prijatelji do Mapplethorpe-ove smrti 1989. Otišla je u [[Pariz]] 1969. sa sestrom i tu je počela da nastupa na javnim mjestima i izvodi umjetničke performanse. Kad se vratila u New York, počela je živjeti u hotelu Chelsea sa Mapplethorpe-om, njih dvoje su redovno posjećivali pomodne [[Max's Kansas City]] i [[CBGB]] noćne klubove. Smith je uradila i soundtrack za Sandy Daley-ev umjetnički film ''"Robert Having His Nipple Pierced"'' u glavnoj ulozi je bio Mapplethorpe. Iste godine Smith se je pojavila sa [[Wayne County]]-em u [[Jackie Curtis]]-ovoj predstavi "Femme Fatale". Kao član [[Mark's Poetry Project]]-a provela je rane '70-e slikajući, pišući i izvodeći. 1971 izvela je, samo jednu noć, [[Sam Shepard]]-ovu [[Cowboy Mouth]] predstavu (U bilješkama je pisalo da se traži muškarac koji liči na kojota i žena koja liči na kravu). [[Blue Öyster Cult]] je na kratko uzeo u obzir Smith za mjesto glavne pjevačice, ona je imala doprinos u par njihovih pjesama uključujući i "Debbie Denise" (po njenoj pjesmi "In Remembrance of Debbie Denise"), "Career of Evil", "Fire of Unknown Origin", "The Revenge of Vera Gemini" (na kojoj pjeva u duetu), i "Shooting Shark". tokom ovih godina Smith je također pisala kao rock žurnalist, što je i bilo objavljeno u [[Rolling Stone]] i [[Creem]] magazinima. == 1974''–''1979: Patti Smith Group == Do 1974 Patti Smith je počela samostalno svirati, u početku sa gitaristom i rock arhivistom Lenny Kaye-om, kasnije sa čitavim bendom, pored Kaye-a, [[Ivan Kral]] na basu, [[Jay Dee Daugherty]] na bubnjevima i [[Richard Sohl]] na pijanu. Ivan Kral je bio izbjeglica iz Čehoslovačke, izbjegao 1968 poslije pada Alexandra Dubčeka. Financirani od strane Roberta Mapplethorpe-a bend je snimio prvi snigl,"Hey Joe / Piss Factory" 1974. Strana A je bila verzija rock standarda sa dodatkom teksta o nasljednici bjeguncu Patty Hearst ''("Patty Hearst, you're standing there in front of the Symbionese Liberation Army flag with your legs spread, I was wondering were you gettin' it every night from a black revolutionary man and his women...")''. Strana B opisuje bespomoćnu mržnju koju je Smith osjećala radeći kao sklop fabričke linije i spas koji je otkrila u ukradenoj knjizi francuskog pjesnika iz 19. vijeka [[Arthur Rimbaud]]-a [[Illuminations]]. Patti Smith Group je potpisala ugovor sa [[Clive Davis]]-om iz [[Arista Records]], i 1975. je izašao njen prvi album ''[[Horses]]'', kojeg je producirao [[John Cale]] uprkos nekim tenzijama. Album je stopio [[punk]] [[rock]] i poeziju a počinje obradom [[Van Morrison]]-ove pjesme "Gloria" i s njenim prvim stihom ''"Isus je umro za nečije tuđe grijehe ali ne moje"''. Omot koji je uradio Mapplethorpe postao je jedan od klasičnih omota rock istorije. Kako je Patti Smith Group imala turneju po SAD-u i Evropi punk je postajao sve popularniji. To je reflektirao siroviji zvuk drugog albuma grupe [[Radio Ethiopia]]. Smatran manje pristupačnijim od Horsesa, Radio Ethiopia je dobio lošije kritike. Ipak nekoliko pjesama je izdržalo test vremena, a Smith ih i danas redovno izvodi na koncertima. Dok je bila na turneji zbog novog albuma, Smith je slučajno otplesala do kraja visoke pozornice u [[Tampa]]-i, [[Florida]] i pala sa visine od 4,5 metra u prostor koncertnog orkestra, lomeći nekoliko vratnih kralješnjaka. Ozljeda je zahtijevala period odmora i intenzivnu fizikalnu terapiju, tokom čega je mogla da reorganizira svoj život. Patti Smith Group je izdala još dva albuma prije kraja '70-ih. ''[[Easter]]'' 1978. je bio njena najkomercijalnija ploča, sa singlom "Because the Night" koju je napisala s Bruce Springsteen-om. ''[[Wave]]'' 1979. je bio manje uspješan album, iako su pjesme "Frederick" i "Dancing Barefoot dobile komercijalni prostor. == 1980''–''1995: Brak == Prije izlaska albuma Wave,pošto nije više bila u vezi sa dugogodišnjim partnerom Allen Lanire-om ,srela je [[Fred "Sonic" Smith]]-a, bivšeg gitaristu benda [[MC5]] iz Detroit-a i vlastitog [[Sonic's Rendezvous Band]]-a koji je volio poeziju koliko i ona. Pjesme sa albuma Wave "Dancing Barefoot" i "Frederick" su sve posvećene njemu. Šala koja je kružila u to vrijeme je da se jedino udala za njega da ne bi mijenjala prezime. Imaju sina, Jacksona rođenog 1982. koji je oženjen bubnjarkom grupe [[The White Stripes]], [[Meg White]]. i kćerku Jesse rođenu 1987. Kroz čitave '80-e Smith je bila polovično u penziji živeći sjeverno od Detroita u St. Clair Shores, [[Michigan]]. Juna 1988., objavila je album ''[[Dream of Life]]'' u kojem su pjesme [[People Have the Power]]. Fred Smith je umro 4. novembra 1994. Nedugo poslije neočekivano joj je umro brat Todd i originalni klavijaturista Richard Sohl. Kad joj je njen sin Jackson napunio 14 Patti je odlučila da se vrazi nazad u New York. Poslije bola ovih smrti, njen prijatelj [[Michael Stipe]] iz [[R.E.M.]]-a i Allen Ginsberg (kojeg zna iz svojih rani godina u New Yorku) požurili su je da se vrati nazad na turneju. Na turneji je bila kratko sa [[Bob Dylan]]-om u decembru 1995 (Stipe je napravio kronologiju fotografija) == 1996''–''2003: Ponovni izlazak == Smith je 1996 radila sa svojim dugogodišnjim kolegama na albumu ''[[Gone Again]]'' na kojem se nalaze "''[[About a Boy]]''" u spomen na [[Kurt Cobain]]-a. Smith je bila njegov fan, ali je bila više ljuta nego tužna zbog njegovog samoubistva. Iste godine je sarađivala sa Stipe-om na "''[[E-Bow the Letter]]''", pjesmi na R.E.M-ovom albumu ''[[New Adventures in Hi-Fi]]'' koju je također izvodila na nastupima s bendom. Poslije izlaska Gone Again, Patti Smitth je izdala još dva nova albuma ''[[Peace and Noise]]'' 1997. (sa singlom "1959", o invaziji na Tibet) i ''[[Gung Ho]]'' 2000. (sa pjesmama o [[Ho Ši Min]]u i svom pokojnom ocu). Pjesme "1959" i "Glitter in Their Eyes" su bile nominovane za nagradu [[Grammy]] za najbolju rock voklanu performansu. Kompilacija sa čitavim njenim dotadašnjim radom je izašla 1996. pod nazivom ''[[The Patti Smith Masters]]'' i 2002. je izašao ''[[Land]]'' (1975–2002) kompilacija na dva diska koju uključuje nezaboravnu obradu [[Prince]]-ove "When Doves Cry". Njena samostalna izložba [[Strange Messenger]] je bila organizovana u [[The Andy Warhol Museum u Pittsburgh]]-u 28. septembra 2002. == 2004''–'' == 27. aprila 2004. Patti Smith je objavila ''[[Trampin']]'' koji je sadržao nekoliko pjesama o majčinstvu, kao počast njenoj majci koja je umrla dvije godine ranije. Smith je učestvovala na [[Meltdown festivalu]] u Londonu 25. juna 2005., predzadnji nastup je bio prvo uživo izvođenje cijelog albuma Horses. Gitarista Tom Verlaine je preuzeo mjesto Oliver Ray-a. Ovaj nastup je objavljen kasnije te godine kao [[Horses/Horses]]. U augustu 2005. Smith je održala predavanje o pjesmama [[Arthur Rimbaud]]-a i [[William Blake]]-a. Smith je 10.jula 2005. primila odlikovanje ''Ordre des Arts et des Lettres'' od Francuskog ministarstva kulture. Kao dodatak njenom utjecaju na rock muziku, ministarstvo je također priznalo njeno poštovanje prema [[Arthur Rimbaud]]-u. U oktobru 2006. je nastupala u [[CBGB]] noćnom klubu prilikom zatvaranja tog [[Manhattan]]-skog muzičkog okupljališta. Došla je na pozornicu u 21.30h i završila nastup te noći i zauvjek za ovaj klub, nekoliko minuta pošto je prošlo 1 poslije ponoći sa pjesmom "Elegie" i na kraju je pročitala spisak punk rock muzičara i zagovarača koji su umrli u prošlim godinama. Smith je ušla u Rock and Roll Hall of Fame 12. marta 2007. Posvetila je svoju nagradu sjećanju na svog muža Freda i izvela je poznatu [[Gimme Shelter]] od [[The Rolling Stones]]-a. Smith je bila subjekt dokumentarca iz 2008. nazvanog [[Patti Smith: Dream of Life]]. Uživo album koji je snimila sa Kevin Shields-om ''[[The Coral Sea]]'' je objavljen jula 2008. 10.septempra 2009. poslije sedmice manjih dešavanja u gradu, Smith je izvela koncert na otvorenom u "Florence's Piazza Santa Croce",u sjećanje na svoj "legendarni" koncert u istom gradu 30 godina ranije. == Utjecaj == Smith je bila velika inspiracija za Michael Stipe-a iz R.E.M.-a. Slušajući njen album Horses kad mu je bilo 15 je izvršilo veliki utjecaj na njega. Kasnije je izjavio da je tad odlučio osnovati bend. U 1998. Stipe je objavio kolekciju fotografija nazvanu [[Two Times Intro: On the Road with Patti Smith]]. Stipe pjeva prateće vokale na njenim pjesmama "Last Call" i "Glitter in Their Eyes". Patti također pjeva prateće vokale na R.E.M.-ovoj pjesmi "E-Bow the Letter". 2004. Shirley Manson iz benda Garbage govorila ja u izdanju [[Rolling Stone]]-a "Besmrtnici: 100 Najvećih Umjetnika svih Vremena" o utjecaju koji je imala Patti Smith na nju. Članovi benda [[The Smiths]] [[Morrissey]] i [[Johnny Marr]] oba poštuju njen album Horses, a njihova pjesma "The Hand That Rocks the Cradle" je rađena po pjesmi "Kimberly" sa njenog albuma. Kasnije je Morrissey obradio "Redondo Beach," još jednu pjesmu sa istog albuma. == Članovi benda == {| class="toccolours" border=1 style="border-collapse: collapse" |- ! bgcolor="#E7EBEE" | 1974 | * [[Lenny Kaye]] – [[gitara]] * [[Richard Sohl]] – [[klavijature]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | 1975–1979 | * Lenny Kaye – gitara * [[Jay Dee Daugherty]] – [[bubnjevi]] * Richard Sohl – klavijature * [[Bruce Brody]] – klavijature (1978) * [[Ivan Kral]] – [[bas-gitara]] |- ! bgcolor="#E7EBEE" | 1988 | * [[Fred "Sonic" Smith]] – gitara * Jay Dee Daugherty – bubnjevi * Richard Sohl – klavijature |- ! bgcolor="#E7EBEE" | 1996–2006 | * Lenny Kaye – gitara * Jay Dee Daugherty – bubnjevi * Tony Shanahan – bas-gitara, klavijature * Oliver Ray – gitara |- ! bgcolor="#E7EBEE" | 2007–present | * Lenny Kaye – gitara * Jay Dee Daugherty – bubnjevi * Tony Shanahan – bas-gitara, klavijature * Jackson Smith – gitara |} == Diskografija == {| |width=200| '''Studio albumi''' * ''[[Horses (album)|Horses]]'' <small>(1975)</small> * ''[[Radio Ethiopia]]'' <small>(1976)</small> * ''[[Easter (album)|Easter]]'' <small>(1978)</small> * ''[[Wave (Patti Smith Group album)|Wave]]'' <small>(1979)</small> * ''[[Dream of Life]]'' <small>(1988)</small> * ''[[Gone Again]]'' <small>(1996)</small> * ''[[Peace and Noise]]'' <small>(1997)</small> * ''[[Gung Ho (album)|Gung Ho]]'' <small>(2000)</small> * ''[[Trampin']]'' <small>(2004)</small> * ''[[Twelve (Patti Smith album)|Twelve]]'' <small>(2007)</small> * ''[[Banga]]'' <small>(2012)</small> |valign=top| '''Ostali albumi''' * ''[[Hey Joe / Piss Factory]]'' <small>(1974)</small> * ''[[Hey Joe / Radio Ethiopia]]'' <small>(1977)</small> * ''[[Set Free (EP)|Set Free]]'' <small>(1978)</small> * ''[[The Patti Smith Masters]]'' <small>(1996)</small> * ''[[Land (1975–2002)|Land]]'' <small>(2002)</small> * ''[[Horses/Horses]]'' <small>(2005)</small> * ''[[iTunes Originals – Patti Smith|iTunes Originals]]'' <small>(2008)</small> * ''[[The Coral Sea (album)|The Coral Sea]]'' <small>(2008)</small> |} == Bibliografija == * ''[[Seventh Heaven (book)|Seventh Heaven]]'' <small>(1972)</small> * ''[[Early Morning Dream]]'' <small>(1972)</small> * ''[[Witt (book)|Witt]]'' <small>(1973)</small> * ''[[Ha! Ha! Houdini!]]'' <small>(1977)</small> * ''[[Babel (book)|Babel]]'' <small>(1978)</small> * ''[[Woolgathering]]'' <small>(1992)</small> * ''[[Early Work]]'' <small>(1994)</small> * ''[[The Coral Sea (book)|The Coral Sea]]'' <small>(1996)</small> * ''[[Patti Smith Complete]]'' <small>(1998)</small> * ''[[Strange Messenger]]'' <small>(2003)</small> * ''[[Auguries of Innocence (poems)|Auguries of Innocence]]'' <small>(2005)</small> * ''Poems (Vintage Classics)'' by William Blake. <br />Edited by and with introduction by Patti Smith <small>(2007)</small> * ''Land 250'' <small>(2008)</small> * ''Trois'' <small>(2008)</small> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{imdb name|id=0005446}} {{Commonscat}}{{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Smith, Patti}} [[Kategorija:Američke pjevačice]] a4r0s5wqwp8xunbhk8cd4z7mvs3zykn 0 100810 3914803 3903398 2026-07-26T17:14:30Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914803 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:A look for Mychael Knights Fall 2010 Collection.jpg|mini|desno|200px|Jedna modna kolekcija iz 2010.]] '''Moda''' je stil i običaj koji prevladava u datom trenutku. U najčešćem značenju, "moda" označava popularni stil oblačenja.<ref>{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fashion|title=Definition of FASHION|date=5. 12. 2025|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=5. 12. 2025}}</ref> Različite mode su popularne u mnogim [[kultura]]ma, istovremeno. Važno je napomenuti da se kurs mode i dizajna mijenja brže nego kultura u cijelosti. Modni [[dizajner]]i kreiraju i proizvode odjevne artikle. Termin se obično primjenjuje na [[Odjeća|odijevanje]], [[frizura|frizuru]], [[pokućstvo]], [[nakit]], pravila javnog ponašanja, načine zabavljanja, ali i na tendencije i kriterije koji vladaju u [[književnost]]i, [[Likovna umjetnost|likovnim umjetnostima]], [[muzika|muzici]] itd. U novije vrijeme ulogu "modnih diktatora" sve više preuzimaju utjecajni ljudi s [[film]]a i iz svijeta [[sport]]a. Termin ''moda'' potiče od latinske riječi ''[[wiktionary:facere#Latin|facere]]'', što znači "praviti", i opisuje proizvodnju, kombinovanje i nošenje odjevnih predmeta ukrašenih specifičnom kulturnom estetikom, uzorcima, [[Motiv (umjetnost tekstila)|motivima]], oblicima i krojevima, omogućavajući ljudima da istaknu pripadnost svojoj grupi, vrijednosti, značenja, uvjerenja i način života. S obzirom na porast masovne proizvodnje [[Robe|roba]] i odjeće po nižim cijenama i globalnom dosegu, smanjenje [[Uticaj mode na okolinu|uticaja mode na okoliš]] i poboljšanje [[Održiva moda|održivosti]] postalo je hitno pitanje među političarima, brendovima i potrošačima.<ref>{{Cite report|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201719/cmselect/cmenvaud/1952/report-summary.html|title=Fixing fashion: clothing consumption and sustainability|date=19. 2. 2019|author=Environmental Audit Committee|publisher=UK Parliament}}</ref><ref>{{Cite book|last=Fletcher|first=Kate|title=Fashion & sustainability: design for change|url=https://archive.org/details/fashionsustainab0000flet|date=2012|publisher=Laurence King Pub|isbn=978-1-78067-196-3|oclc=866622248}}</ref> Trenutno se tri najveće svjetske [[modne prijestonice]] smatraju [[New York Fashion Week|New York City]] ( [[Manhattan]]), Pariz i [[Milano]], koji su sjedišta najznačajnijih modnih kompanija i poznati su po svom velikom utjecaju na globalnu modu. Godišnja [[Met Gala]], koja se održava u [[Metropolitan (muzej)|Metropolitanskom muzeju umjetnosti]] na Manhattanu, smatra se vrhunskim svjetskim prikazom moći, bogatstva i utjecaja mode. U nekim modnim krugovima, Tokio, London i Los Angeles se dodatno smatraju modnim centrima drugog reda. [[Sedmica mode|Sedmice mode]] održavaju se u ovim gradovima, gdje dizajneri publici izlažu svoje nove kolekcije odjeće. Studija je pokazala da je opća blizina Manhattanskog [[Garment District, Manhattan|Garment Districta]] važna za sudjelovanje u američkom modnom ekosistemu.<ref>{{Cite journal|last=Elizabeth Currid-Halkett and Sarah Williams|date=10. 2. 2014|title=New York's Fashion Industry Reveals a New Truth About Economic Clusters|url=https://hbr.org/2014/02/new-yorks-fashion-industry-reveals-a-new-truth-about-economic-clusters|journal=[[Harvard Business Review]]|access-date=8. 5. 2023}}</ref> Međutim, moda se također u značajnoj mjeri preselila na internet, tako da je geografska ikonizacija gradova kao modnih prijestolnica, iako i dalje centralno važna, postala manje važna s pojavom [[Umjetna inteligencija|umjetne inteligencije]]. ''Visoka moda'' sada se uglavnom proširila uz prodaju kolekcija [[Pret-a-porter|spremne za nošenje]] i parfema koji koriste isti brend. == Područja mode == Moda je uobičajeni socijalni fenomen. Napredak ili "prolazak" mode je posebno dokumentiran i proučen u sljedećim oblastima: * Reklamiranje * [[Arhitektura]], unutrašnje uređenje i dizajn pejzaža * Umjetnost i zanati * Izgled ljudskog tijela, odjeće ili kostima, kozmetike, ličnog uljepšavanja, frizurama i ličnim ukrasima * [[Ples]] i [[muzika]] * Načini obraćanja, sleng, i druge forme govora * Ekonomika i način trošenja, kako se proučavaju u ekonomici ponašanja * Zabave, igre, hobiji, [[sport]]ovi i drugi načini razonode * Etikecija * Praćenje sedmica mode * Upravljanje, upravljački stilovi i različiti načini organiziranja * [[Politika]] i mediji, posebno teme koje nameću mediji * [[Filozofija]] i [[religija]]: doktorine u religiji i filozofiji se sporo mijenjaju (ako se ikako mijenjaju), ali se mogu desiti brze promjene u oblastima koje inače imaju najviše sljedbenika. * Socijalne mreže i difuzija predstavljanja i prakse. * [[Sociologija]] i značenje odijevanja za izgradnju identiteta * Tehnologija, kao što je izbor tehnika kompjuterskog programiranja * Hotelijerstvo, kao što su uniforme za [[hotel]]e, restorane, klubove, u cilju da reflektuje vlasništvo i brend. == Također pogledajte == * [[Historija mode]] * [[Sarajevo Fashion Week]] * [[Levi Strauss & Co.]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://hrcak.srce.hr/file/474208 {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Fashion}} [[Kategorija:Moda| ]] [[Kategorija:Odjeća| ]] bergx7i946ltergrll7bqb5l66yzs2j 0 101702 3914495 3905214 2026-07-26T12:06:44Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914495 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Multiple image|direction=vertical|width=300|caption_align=center|border=none|header=Graphical evolution of pictographs|caption1={{zhc|c=日|l=Sunce}}|caption2={{zhc|c=山|l=planina}}|caption3={{zhc|c=象|l=slon}}|image1=Evo-rì.svg|image2=Evo-shān.svg|image3=Evo-xiàng.svg}}[[Datoteka:KaishuOuyangxun.jpg|250px|mini|desno|Kinesko pismo iz oko 600. godine]] '''Kinesko pismo''' je sistem [[znak]]ova, koji se koriste za pisanje riječi u [[kineski jezik|kineskom]] i [[japanski jezik|japanskom]] jeziku, ponekad i u [[korejski jezik|korejskom]], a prije i u [[vijetnamski jezik|vijetnamskom jeziku]].<ref>{{Cite web|url=https://asianreviewofbooks.com/chinese-characters-across-asia-how-the-chinese-script-came-to-write-japanese-korean-and-vietnamese-by-zev-j-handel/|title=“Chinese Characters across Asia: How the Chinese Script Came to Write Japanese, Korean, and Vietnamese” by Zev J Handel – Asian Review of Books|date=16. 3. 2025|language=en-US|access-date=14. 4. 2026}}</ref> Broj znakova je oko 47 000, ali dovoljno je poznavati 3000-4000 znakova za komuniciranje, ostali znakovi se rijetko koriste, a neki su ostaci iz prošlosti. Pojedini znakovi predstavljaju jednostavne elemente (riječi-korijene) kineskog jezika, dok se složenice dobivaju grupiranjem znakova onih elemenata od kojih su sastavljene. Tokom [[historija|historije]], kinesko pismo se mijenjalo i razvijalo. Smatra se, da je staro više od 3000 godina. Najstariji zapisi su: "Pismo proročanskih zapisa na kostima" iz vremena [[dinastija Shang|dinastije Shang]] i "Pismo na bronzanim predmetima". Do danas je došlo do pojednostavljenja pisma (značajna reforma izvršena je [[1955]]. godine), na način da se neki pojmovi upotrebljavaju kao [[slog]]ovi, pa se mogu udruživati, što omogućava brže čitanje i pisanje. Pismo se razvijalo u više faza; početnom fazom se smatra slikovna faza koja u sebi nosi dosta slikovnosti. S vremenom, stilizacijom, brzinom pisanja i upotrebom [[kist]]a za pisanje, dolazi do razvoja pisma u svojim tipičnim oblicima. Za kineski znak specifična je kvadratičnost, odnosno svaki znak zauzima jedan [[kvadrat]] pri čemu su svi kvadrati jednaki. Pismo ima vrlo uredan raspored pisanja kako po horizontali, tako i po vertikali, i čita se sa lijeva na desno. Umjetnost ispisavanja kineskog pisma obično s crnom tintom zove se [[kaligrafija]]. '''Kineski znakovi'''{{Efn|{{hani|漢字}}; [[pojednostavljeni znakovi|pojednostavljeni]] kao {{lang|und-Hans|汉字}}.{{pb}}Chinese {{zh|p=hànzì|w=han4 tzŭ4|j=hon3 zi6}}.{{pb}}Japanese [[rōmaji]]: {{transl|ja|kanji}}; [[Korean romanization]]: {{transl|ko|hanja}}; {{lang-vi|Hán tự}}.}} su [[logograf]]i koji se koriste [[Pisani kineski|za pisanje kineskih jezika]] i drugih iz regija na koje je historijski utjecala [[kineska kultura]]. Kineski znakovi imaju dokumentovanu historiju koja se proteže preko tri milenija, što predstavlja jedan od četiri nezavisna izuma pisanja koje su prihvatili naučnici; od njih, oni čine jedini sistem pisanja koji se kontinuirano koristi od svog pronalaska. S vremenom su se funkcija, stil i način pisanja likova uvelike razvili. Informisane dugom tradicijom [[Leksikografija|leksikografije]], moderne države koje koriste kineske znakove su standardizirale svoje oblike i izgovor: općenito, [[Pojednostavljeno kinesko pismo|pojednostavljeni znakovi]] se koriste za pisanje kineskog u [[Kontinentalna Kina|kontinentalnoj Kini]], [[Singapur]]u i [[Malezija|Maleziji]], dok se [[Tradicionalni kineski znakovi|tradicionalni znakovi]] koriste na [[Tajvan]]u, [[Hong Kong]]u i [[Makao|Macau]]. Nakon što su uvedeni za pisanje [[Književni kineski|književnog kineskog]], znakovi su kasnije prilagođeni za pisanje na jezicima koji se govore u drugim zemljama širom [[Sinosfera|Sinosfere]] . Na [[Japanski jezik|japanskom]], [[Korejski jezik|korejskom]] i [[Vijetnamski jezik|vijetnamskom]], kineski znakovi su poznati kao [[kanji]], [[hanja]] i chữ Hán respektivno. Svaka od ovih zemalja koristila je postojeće znakove za pisanje i domaćeg i [[Sino-Xenic|kinesko-ksenskog]] rječnika i kreirala je nove znakove za vlastitu upotrebu. Svaki od ovih jezika pripada zasebnim [[Jezičke porodice i jezici|porodicama jezika]] i općenito funkcioniraju drugačije od kineskog. To je doprinijelo da su kineski znakovi u velikoj mjeri zamijenjeni [[Abeceda|alfabetima]] na korejskom i vijetnamskom, ostavljajući japanski kao jedini veći ne-kineski jezik koji se još uvijek piše kineskim znakovima. Za razliku od alfabeta, gdje slova odgovaraju zvučnim jedinicama jezika, zvanim ''[[fonem]]i'' — kineski znakovi odgovaraju ''[[morfem]]ama'', najmanjim jedinicama značenja jezika. Sistemi pisanja koji funkcionišu na ovaj način poznati su kao ''[[Logografija|logografije]]''. U kineskom, morfemi su obično jednosložni, znakovi mogu predstavljati višesložne riječi kada se piše na drugim jezicima.{{Efn|Postoje izuzeci od ovih općih korespondencija, uključujući {{article section|Polysyllabic morphemes|morfema sa nekoliko karaktera}}, slogovi napisani s više znakova, čestica i afiksa bez snažnog nezavisnog značenja i više slogova napisanih jednim znakom.{{sfn|Mair|2011}}}} Likovi {{Em|nisu}} [[ideografski]], jer odgovaraju izgovorenim morfemima, ali ne i samim apstraktnim idejama. Većina znakova je napravljena od manjih komponenti koje mogu pružiti informacije o značenju ili izgovoru znaka. == Razvoj == Kineski znakovi su prihvaćeni kao jedan od četiri nezavisna izuma pisanja u ljudskoj istoriji.{{Efn|Zev Handel lists:{{sfn|Handel|2019|p=1}} {{olist|Sumerian [[cuneiform]] se pojavljuju {{circa|3200 BCE}}|[[Egipatski hijeroglifi]] se pojavljuju {{circa|3100 BCE}}|Kinesko pismo se pojavljuje {{circa|13-ti vijek p. n. e.}}|[[Majansko pismo]] se pojavljuje {{circa|1 CE}}}}}} U svakom slučaju, pisanje je evoluiralo iz sistema koji koristi dva različita tipa ''[[Ideografije|ideografija]]''. Ideografi mogu biti ili ''piktogrami'' koji vizualno prikazuju objekte ili koncepte, ili fiksni ''[[Znak (semiotika)|znakovi]]'' koji predstavljaju koncepte samo po zajedničkoj konvenciji. Ovi sistemi su klasifikovani kao [[Proto-pisanje|protopismo]], jer su tehnike koje su koristili bile nedovoljne da same po sebi nose značenje govornog jezika.{{Sfn|Qiu|2000}} aaa aaa Različite inovacije bile su potrebne da bi se kineski znakovi pojavili iz protopisanja. Prvo, piktografi su se razlikovali od jednostavnih slika u upotrebi i izgledu: na primjer, piktograf{{Hani|大}}, što znači 'veliki', izvorno je bio slika krupnog čovjeka, ali treba biti svjestan njegovog specifičnog značenja da bi se protumačilo niz {{Hani|{{linktext|大|鹿}}}} kao označavanje 'velikog jelena', a ne kao slika velikog čovjeka i jelena jedan pored drugog. Zbog ovog procesa apstrakcije, kao i da bi se likovi lakše pisali, piktografi su postepeno postajali sve pojednostavljeniji i regularizovaniji - često do te mjere da originalni predstavljeni objekti više nisu očigledni.{{Sfn|Qiu|2000}} aaa aaa Ovaj sistem protopisanja bio je ograničen na predstavljanje relativno uskog spektra ideja sa relativno malom bibliotekom simbola. Ovo je izazvalo inovacije koje su omogućile simbolima da direktno kodiraju govorni jezik.{{Sfn|Qiu|2000}} U svakom istorijskom slučaju, to je postignuto nekim oblikom tehnike [[rebus]]a, gdje se simbol za riječ koristi za označavanje različite riječi sa sličnim izgovorom, ovisno o kontekstu. To je omogućilo da se po prvi put zapišu riječi kojima je nedostajao uvjerljiv piktografski prikaz. Ova tehnika, nazvana {{zhc|c=假借|p=jiǎjiè}} na kineskom, preduhitrila je sofisticiranije metode stvaranja znakova koje bi dodatno proširile leksikon. Proces kojim je pisanje nastalo iz protopisanja odvijao se tokom dugog perioda; kada je nestala čisto slikovna upotreba simbola, a ostali su samo oni koji predstavljaju izgovorene riječi, proces je bio završen.{{Sfn|Qiu|2000}} == Klasifikacija == Kineski znakovi su korišteni u nekoliko različitih [[Pismo (jezik)|sistema pisanja]] kroz istoriju. Koncept sistema pisanja uključuje pisane simbole koji se koriste, nazvane ''[[Grafemi|grafeme]]'' — oni mogu uključivati znakove, brojeve ili interpunkciju — kao i pravila po kojima se grafemi koriste za snimanje jezika.{{Sfnm|Qiu|2000|Handel|2019}} Kineski znakovi su ''[[logogrami]]'', grafemi koji označavaju [[riječ]]i ili [[morfem]]e jezika. Sistemi pisanja koji koriste logografe nazivaju se ''logografije'', za razliku od [[Abeceda|alfabeta]] i [[Slogovi|slogova]], gdje grafeme odgovaraju fonetskim jedinicama u jeziku.{{Sfn|Qiu|2000}} U posebnim slučajevima, znakovi mogu odgovarati nemorfemskim slogovima; zbog toga se pisani kineski često karakterizira kao [[Pismo (jezik)|morfosilabičan]].{{Sfnm|Qiu|2000|Norman|1988}}{{Efn|Prema Hendelu: „Dok jednosložni morfem generalno nadmašuje morfemnost – to jest, dvosložni morfem se skoro uvijek piše sa dva znaka, a ne sa jednim – postoji nepogrešiva tendencija da korisnici pisma nametnu morfemski identitet jezičkim jedinicama koje predstavljaju ove karaktere."{{sfn|Handel|2019|p=33}}}} Sinosfera ima dugu tradiciju leksikografije koja pokušava da objasni i precizira upotrebu znakova; tokom većeg dela istorije, analiza se kretala oko modela koji je prvi put popularizovan u rječniku ''[[Shuowen Jiezi]]'' iz 2. vijeka.{{Sfnm|Handel|2019}} Od tada su se pojavili noviji modeli, koji često pokušavaju da opišu i metode pomoću kojih su likovi stvoreni, karakteristike njihovih struktura i način na koji trenutno funkcionišu.{{Sfn|Qiu|2000}} ==== Primjeri leksema ==== {{notelist-ua|colwidth=22em}} == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} === Citirani radovi i literatura === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book|last=Bachner|first=Andrea|title=Beyond Sinology: Chinese Writing and the Scripts of Culture|publisher=Columbia University Press|year=2014|isbn=978-0-231-16452-8}} * {{Cite book|last=Bökset|first=Roar|url=https://su.diva-portal.org/smash/get/diva2:200810/FULLTEXT01|title=Long Story of Short Forms: The Evolution of Simplified Chinese Characters|publisher=Stockholm University|year=2006|isbn=978-91-628-6832-1|series=Stockholm East Asian Monographs|volume=11|format=PDF}} * {{Cite journal|author-link=William G. Boltz|year=1986|title=Early Chinese Writing|journal=World Archaeology|volume=17|issue=3|pages=420–436|doi=10.1080/00438243.1986.9979980|jstor=124705|given=William G.|surname=Boltz}} * {{Cite book|last=Boltz|first=William G.|title=The Origin and Early Development of the Chinese Writing System|publisher=American Oriental Society|year=1994|isbn=978-0-940490-78-9|author-mask=3}} * {{Cite book|last=Boltz|first=William G.|title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221&nbsp;BC|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-47030-8|editor-last=Loewe|editor-first=Michael|editor-link=Michael Loewe|pages=106–123|chapter=Language and Writing|author-mask=3|editor-last2=Shaughnessy|editor-first2=Edward L.|editor-link2=Edward L. Shaughnessy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=cHA7Ey0-pbEC&pg=PA108|via=Google Books}} {{DOI|10.1017/CHOL9780521470308.004}} * {{Cite book|last=Boltz|first=William G.|title=Writing & Literacy in Early China|publisher=University of Washington Press|year=2011|isbn=978-0-295-80450-7|editor-last=Li|editor-first=Feng|pages=51–84|chapter=Literacy and the Emergence of Writing in China|author-mask=3|editor-last2=Branner|editor-first2=David Prager}} * {{Cite book|title=The Routledge Encyclopedia of the Chinese Language|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-38249-2|editor-last=Chan|editor-first=Sin-Wai}} ** {{Harvc|in=Chan|year=2016|last=Wang|first=William S.-Y.|pages=152–184|c=Chinese Linguistics|author-link=William Shi-Yuan Wang}} ** {{Harvc|in=Chan|year=2016|last=Yin|first=John Jing-hua|pages=51–63|c=Chinese Characters}} ** {{Harvc|in=Chan|year=2016|last=Zhang|first=Xiaoheng|pages=420–437|author-mask=Zhang Xiaoheng (张小衡)|c=Computational Linguistics}} * {{Cite encyclopedia|year=2020|title=The Three Kingdoms Period|encyclopedia=The Routledge Encyclopedia of Traditional Chinese Culture|publisher=Routledge|editor-last=Chan|editor-first=Sin-Wai|isbn=978-1-138-21115-5|editor-mask=3}} * {{Cite book|last=Chen|first=Ping|url=https://archive.org/details/modernchinesehis00chen|title=Modern Chinese: History and Sociolinguistics|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-64572-0|edition=4th|author-mask=Chen Ping (陳平)|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Chen|first=Zhaorong|publisher=Academia Sinica|year=2003|isbn=978-957-671-995-0|language=zh|script-title=zh:秦系文字研究﹕从漢字史的角度考察|trans-title=Research on the Qin Writing System: Through the Lens of the History of Writing in China|author-mask=Chen Zhaorong (陳昭容)}} * {{Cite journal|last=Cheung|first=Kwan-hin|last2=Bauer|first2=Robert S.|author-link2=Robert Bauer (linguist)|year=2002|title=The Representation of Cantonese with Chinese Characters|journal=Journal of Chinese Linguistics Monograph Series|issue=18|issn=2409-2878|jstor=23826053|author1-mask=Cheung Kwan-hin (張系顯);}} * {{Cite book|last=Choo|first=Mi-Ho|url=https://books.google.com/books?id=psO_Oli22m8C&q=sino-korean+words&pg=PR9|title=Handbook of Korean Vocabulary: A Resource for Word Recognition and Comprehension|last2=O'Grady|first2=William|publisher=University of Hawaiʻi Press|year=1996|isbn=978-0-8248-1815-9|author-link2=William O'Grady (linguist)|via=Google Books}} * {{Cite book|last=Coulmas|first=Florian|title=The Writing Systems of the World|url=https://archive.org/details/writingsystemsof0000coul|publisher=Blackwell|year=1991|isbn=978-0-631-18028-9|author-link=Florian Coulmas|orig-date=1989}} * {{Cite book|last=Cruttenden|first=Alan|title=Writing Systems and Phonetics|publisher=Routledge|year=2021|isbn=978-1-00-033404-3}} * {{Cite book|last=DeFrancis|first=John|title=Nationalism and Language Reform in China|url=https://archive.org/details/nationalismlangu0000defr|publisher=Octagon|year=1972|isbn=978-0-374-92095-1|author-link=John DeFrancis|orig-date=1950}} * {{Cite book|last=DeFrancis|first=John|title=Colonialism and Language Policy in Viet Nam|publisher=Mouton|year=1977|isbn=978-90-279-7643-7|series=Contributions to the Sociology of Language|volume=19|author-mask=3|author-link=John DeFrancis}} * {{Cite book|last=DeFrancis|first=John|title=The Chinese Language: Fact and Fantasy|title-link=The Chinese Language: Fact and Fantasy|publisher=University of Hawaiʻi Press|year=1984|isbn=978-0-8248-1068-9|author-mask=3}} * {{Cite book|last=Demattè|first=Paola|title=The Origins of Chinese Writing|publisher=Oxford University Press|year=2022|isbn=978-0-19-763576-6}} * {{Cite book|last=Denecke|first=Wiebke|title=A Companion to Translation Studies|publisher=Wiley|year=2014|isbn=978-0-470-67189-4|editor-last=Bermann|editor-first=Sandra|pages=204–216|chapter=Worlds Without Translation: Premodern East Asia and the Power of Character Scripts|editor-last2=Porter|editor-first2=Catherine}} * {{Cite book|last=Ebrey|first=Patricia Buckley|title=The Cambridge Illustrated History of China|url=https://archive.org/details/cambridgeillustr00ebre_0|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-521-43519-2|author-link=Patricia Buckley Ebrey}} * {{Cite book|last=Fischer|first=Steven R.|url=https://books.google.com/books?id=Ywo0M9OpbXoC&pg=PA189|title=A History of Writing|publisher=Reaktion|year=2004|isbn=978-1-86189-101-3|author-link=Steven Roger Fischer|via=Google Books}} * {{Cite book|last=Gnanadesikan|first=Amalia E.|url=https://books.google.com/books?id=nlEPhP900-UC&pg=PT61|title=The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet|publisher=Wiley|year=2011|isbn=978-1-4443-5985-5|via=Google Books|orig-date=2009}} * {{Cite book|publisher=Guangxi Nationalities Publishing House|year=1989|isbn=978-7-5363-0614-1|edition=2nd|language=zh|script-title=zh:古壮字字典|trans-title=Dictionary of the Old Zhuang Script|ref={{sfnref|Guangxi Nationalities Publishing House|1989}}}} * {{Cite book|last=Handel|first=Zev|url=https://brill.com/display/title/39284|title=Sinography: The Borrowing and Adaptation of the Chinese Script|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-90-04-35222-3|series=Language, Writing and Literary Culture in the Sinographic Cosmopolis|volume=1|s2cid=189494805}} * {{Cite book|last=Hannas|first=William C.|title=Asia's Orthographic Dilemma|url=https://archive.org/details/asiasorthographi0000hann_o2q7|publisher=University of Hawaiʻi Press|year=1997|isbn=978-0-8248-1892-0}} * {{Cite journal|last=Hung|first=William|author-link=William Hung (sinologist)|year=1951|title=The Transmission of The Book Known as The Secret History of The Mongols|url=https://archive.org/details/sim_harvard-journal-of-asiatic-studies_1951-12_14_3-4/page/433|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|publisher=Harvard–Yenching Institute|volume=14|issue=3/4|pages=433–492|jstor=2718184}} * {{Cite book|last=Keightley|first=David|title=Sources of Shang History: The Oracle-Bone Inscriptions of Bronze-Age China|url=https://archive.org/details/sourcesofshanghi0000keig|publisher=University of California Press|year=1978|isbn=978-0-520-02969-9|author-link=David Keightley}} * {{Cite book|last=Kern|first=Martin|title=The Cambridge History of Chinese Literature, vol I: To 1375|title-link=The Cambridge History of Chinese Literature|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-85558-7|editor-last=Chang|editor-first=Kang-i Sun|editor-link=Kang-i Sun Chang|pages=1–115|chapter=Early Chinese Literature, Beginnings through Western Han|doi=10.1017/CHOL9780521855587.003|author-link=Martin Kern (sinologist)|editor-last2=Owen|editor-first2=Stephen|editor-link2=Stephen Owen (sinologist)}} * {{Cite book|last=Kin|first=Bunkyō|title=Literary Sinitic and East Asia: A Cultural Sphere of Vernacular Reading|publisher=Brill|year=2021|isbn=978-90-04-43730-2|editor-last=King|editor-first=Ross|editor-link=Ross King (academic)|series=Language, Writing and Literary Culture in the Sinographic Cosmopolis|volume=3|translator-last=King|translator-first=Ross|translator-last2=Burge|translator-first2=Marjorie|translator-last3=Park|translator-first3=Si Nae|translator-last4=Lushchenko|translator-first4=Alexey|translator-last5=Hattori|translator-first5=Mina}} * {{Cite book|title=Ancient and Early Medieval Chinese Literature: A Reference Guide|publisher=Brill|year=2014|isbn=978-90-04-19240-9|editor-last=Knechtges|editor-first=David R.|editor-link=David R. Knechtges|volume=2|editor-last2=Chang|editor-first2=Taiping}} * {{Cite book|last=Kornicki|first=Peter|title=Languages, Scripts, and Chinese Texts in East Asia|publisher=Oxford University Press|year=2018|isbn=978-0-19-251869-9|author-link=Peter Kornicki}} * {{Cite book|last=Kuzuoğlu|first=Uluğ|title=Codes of Modernity: Chinese Scripts in the Global Information Age|publisher=Columbia University Press|year=2023|isbn=978-0-231-20938-0|doi=10.7312/kuzu20938}} * {{Cite book|last=Li|first=Dasui|publisher=Peking University Press|year=2013|isbn=978-7-301-21958-4|edition=3rd|language=zh|script-title=zh:简明实用汉字学|trans-title=Concise and Practical Chinese Characters|author-mask=Li Dasui (李大遂)}} * {{Cite book|last=Li|first=Wendan|title=Chinese Writing and Calligraphy|url=https://archive.org/details/chinesewritingca0000liwe|publisher=University of Hawaiʻi Press|year=2009|isbn=978-0-8248-3364-0}} * {{Cite book|last=Li|first=Yu|title=The Chinese Writing System in Asia: An Interdisciplinary Perspective|url=https://archive.org/details/chinesewritingsy0000liyu|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-1-138-90731-7}} * {{Cite journal|last=Liu|first=Kexin|last2=Wu|first2=Xiaohong|last3=Guo|first3=Zhiyu|last4=Yuan|first4=Sixun|last5=Ding|first5=Xingfang|last6=Fu|first6=Dongpo|last7=Pan|first7=Yan|year=2021|title=Radiocarbon Dating of Oracle Bones of the Late Shang Period in Ancient China|journal=[[Radiocarbon (journal)|Radiocarbon]]|volume=63|issue=1|pages=155–175|bibcode=2021Radcb..63..155L|doi=10.1017/RDC.2020.90|ref={{sfnref|Liu et al.|2017}}|doi-access=free}} * {{Cite book|last=Liu|first=Li|title=The Archaeology of China|last2=Chen|first2=Xingcan|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-0-521-64310-8|author-link=Liu Li (archaeologist)|author-link2=Chen Xingcan}} * {{Cite journal|last=Louis|first=François|year=2003|title=Written Ornament: Ornamental Writing: Birdscript of the Early Han Dynasty and the Art of Enchanting|journal=Ars Orientalis|volume=33|pages=18–27|issn=0571-1371|jstor=4434272}} * {{Cite book|last=Lunde|first=Ken|title=CJKV Information Processing|publisher=O'Reilly|year=2008|isbn=978-0-596-51447-1|edition=2nd|author-link=Ken Lunde}} * {{Cite book|last=McBride|first=Catherine|title=The Oxford Handbook of Chinese Linguistics|last2=Tong|first2=Xiuhong|last3=Mo|first3=Jianhong|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-026684-4|editor-last=Wang|editor-first=William S.-Y.|chapter=Developmental Dyslexia in Chinese|author-link=Catherine McBride|editor-last2=Sun|editor-first2=Chaofen}} * {{Cite book|last=Mullaney|first=Thomas S.|title=The Chinese Typewriter: A History|publisher=MIT Press|year=2017|isbn=978-0-262-03636-8|author-link=Thomas S. Mullaney}} * {{Cite book|last=Myers|first=James|title=The Grammar of Chinese Characters: Productive Knowledge of Formal Patterns in an Orthographic System|publisher=Routledge|year=2019|isbn=978-1-138-29081-5}} * {{Cite book|last=Nawar|first=Haytham|title=Language of Tomorrow: Towards a Transcultural Visual Communication System in a Posthuman Condition|publisher=Intellect|year=2020|isbn=978-1-78938-183-2|pages=130–155|chapter=Transculturalism and Posthumanism|jstor=j.ctv36xvqb7}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lx-9mS6Aa4wC|title=Paper and Printing|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-08690-5|editor-last=Needham|editor-first=Joseph|editor-link=Joseph Needham|edition=Reprint|series=Science and Civilisation in China|volume=V:1|editor-last2=Tsien|editor-first2=Tsuen-hsuin|editor-link2=Tsien Tsuen-hsuin|via=Google Books|orig-date=1985}} * {{Cite book|title=Language and Logic|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-57143-2|editor-last=Needham|editor-first=Joseph|editor-mask=3|series=Science and Civilisation in China|volume=VII:1|editor-last2=Harbsmeier|editor-first2=Christoph|no-tracking=y}} * {{Cite book|last=Norman|first=Jerry|title=Chinese|url=https://archive.org/details/chinese0000norm|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=978-0-521-29653-3|author-link=Jerry Norman (sinologist)}} * {{Cite book|publisher=Peking University Modern Chinese Language Teaching and Research Office, The Commercial Press|year=2004|isbn=978-7-100-00940-9|language=zh|script-title=zh:现代汉语|trans-title=Modern Chinese|ref={{sfnref|Peking University|2004}}}} * {{Cite journal|date=Winter 2013|title=Chữ Nôm and the Taming of the South|journal=Journal of Vietnamese Studies|publisher=University of California Press|volume=8|pages=1–33|doi=10.1525/vs.2013.8.1.1|author-first1=John|author-last1=Phan|number=1}} * {{Cite book|last=Qiu|first=Xigui|title=Chinese Writing|publisher=Society for the Study of Early China and The Institute of East Asian Studies, University of California|year=2000|isbn=978-1-55729-071-7|series=Early China Special Monograph Series|volume=4|translator-last=Mattos|translator-first=Gilbert L.|author-link=Qiu Xigui|translator-last2=Norman|translator-first2=Jerry|orig-date=1988}} * {{Cite book|last=Qiu|first=Xigui|publisher=The Commercial Press|year=2013|isbn=978-7-100-09369-9|edition=2nd|language=zh|script-title=zh:文字学概要|trans-title=Chinese Writing|author-mask=3|author-link=Qiu Xigui}} * {{Cite book|last=Ramsey|first=S. Robert|title=The Languages of China|publisher=Princeton University Press|year=1987|isbn=978-0-691-01468-5}} * {{Cite journal|last=Sampson|first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Sampson|year=2013|title=The Reality of Compound Ideographs|journal=Journal of Chinese Linguistics|volume=41|issue=2|pages=255–272|jstor=23754815|given2=Zhiqun|surname2=Chen|author2-mask=Chen Zhiqun (陳志群)}} * {{Cite journal|last=Shang|first=Guowen|last2=Zhao|first2=Shouhui|year=2017|title=Standardising the Chinese language in Singapore: Issues of Policy and Practice|journal=Journal of Multilingual and Multicultural Development|volume=38|issue=4|pages=315–329|doi=10.1080/01434632.2016.1201091|issn=0143-4632}} * {{Cite book|last=Shaughnessy|first=Edward L.|title=Sources of Western Zhou History: Inscribed Bronze Vessels|publisher=University of California Press|year=1991|isbn=978-0-520-07028-8|author-link=Edward L. Shaughnessy}} * {{Cite book|last=Su|first=Peicheng|publisher=The Commercial Press|year=2014|isbn=978-7-100-10440-1|edition=3rd|language=zh|script-title=zh:现代汉字学纲要|trans-title=Essentials of Modern Chinese Characters|author-mask=Su Peicheng (苏培成)}} * {{Cite book|title=Encyclopedia of Chinese Language and Linguistics Online|publisher=Brill|year=2015|editor-last=Sybesma|editor-first=Rint|doi=10.1163/2210-7363-ecll-all|issn=2210-7363}} ** {{Harvc|in=Sybesma|year=2015|last=Ho|first=Connie Suk-Han|c=Dyslexia, Developmental}} ** {{Harvc|in=Sybesma|year=2015|last=Lee|first=Chia-Ying|c=Neurolinguistics, Overview|anchor-year=2015a}} ** {{Harvc|in=Sybesma|year=2015|last=Lee|first=Chia-Ying|c=Sublexical Processes for Reading Chinese Characters, Neurolinguistic Studies|author-mask=3|anchor-year=2015b}} * {{Cite book|last=Tam|first=Gina Anne|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781108776400/type/book|title=Dialect and Nationalism in China, 1860–1960|publisher=Cambridge University Press|year=2020|isbn=978-1-108-77640-0}} * {{Cite book|last=Taylor|first=Insup|title=Writing and Literacy in Chinese, Korean and Japanese|title-link=Writing and Literacy in Chinese, Korean and Japanese|last2=Taylor|first2=M. Martin|publisher=John Benjamins|year=2014|isbn=978-90-272-1794-3|edition=Revised|series=Studies in Written Language and Literacy|volume=14|orig-date=1995}} * {{Cite book|last=Tong|first=Xiuli|url=https://books.google.com/books?id=z6d5AgAAQBAJ|title=Contemporary Perspectives on Reading and Spelling|last2=Liu|first2=Phil D.|last3=McBride-Chang|first3=Catherine|publisher=Routledge|year=2009|isbn=978-0-415-49716-9|editor-last=Wood|editor-first=Clare Patricia|pages=202–221|chapter=Metalinguistic and Subcharacter Skills in Chinese Literacy Acquisition|editor-last2=Connelly|editor-first2=Vincent|via=Google Books}} * {{Cite book|last=Vogelsang|first=Kai|title=Introduction to Classical Chinese|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-883497-7}} * {{Cite book|last=Wilkinson|first=Endymion|title=Chinese History: A New Manual|title-link=Chinese History: A New Manual|publisher=Harvard University Press|year=2012|isbn=978-0-674-06715-8|edition=3rd|series=Harvard–Yenching Institute Monograph Series|volume=85|author-link=Endymion Wilkinson|orig-date=1973}} ** {{Cite book|last=Wilkinson|first=Endymion|title=Chinese History: A New Manual|publisher=Harvard University Press|year=2022|isbn=978-0-674-26018-4|edition=Enlarged 6th|ref=none|author-mask=3|orig-date=1973}} * {{Cite thesis|last=Williams|first=Clay H.|title=Semantic vs. Phonetic Decoding Strategies in Non-Native Readers of Chinese|degree=PhD|url=http://arizona.openrepository.com/arizona/bitstream/10150/195163/1/azu_etd_10830_sip1_m.pdf|year=2010|institution=University of Arizona Graduate College of Second Language Acquisition & Teaching|hdl=10150/195163|hdl-access=free}} * {{Cite journal|last=Xue|first=Shiqi|year=1982|title=Chinese Lexicography Past and Present|journal=Journal of the Dictionary Society of North America|volume=4|issue=1|pages=151–169|doi=10.1353/dic.1982.0009|issn=2160-5076}} * {{Cite book|last=Yang|first=Lihui|title=Handbook of Chinese Mythology|url=https://archive.org/details/handbookofchines0000yang|last2=An|first2=Deming|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-533263-6}} * {{Cite book|last=Yang|first=Runlu|publisher=Beijing Normal University Press|year=2008|isbn=978-7-303-09437-0|language=zh|script-title=zh:现代汉字学|trans-title=Modern Chinese Characters|author-mask=Yang Runlu (杨润陆)}} * {{Cite book|last=Yin|first=Jiming|publisher=Fudan University Press|year=2007|isbn=978-7-309-05525-2|language=zh|script-title=zh:现代汉语文字学|trans-title=Modern Chinese Writing|author-mask=Yin Jiming (殷寄明)|display-authors=et al}} * {{Cite book|last=Yip|first=Po-ching|title=The Chinese Lexicon: A Comprehensive Survey|publisher=Psychology Press|year=2000|isbn=978-0-415-15174-0}} * {{Cite book|last=Yong|first=Heming|title=Chinese Lexicography: A History from 1046&nbsp;BC to AD&nbsp;1911|url=https://archive.org/details/chineselexicogra0000yong|last2=Peng|first2=Jing|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-156167-2}} * {{Cite book|last=Zhang|first=Xiaoheng|last2=Li|first2=Xiaotong|publisher=The Language Press|year=2013|isbn=978-7-80241-670-3|language=zh|script-title=zh:一二三笔顺检字手册|trans-title=Handbook of the YES Sorting Method|ref={{sfnref|Zhang|2013}}|author-mask=Zhang Xiaoheng (张小衡);|author-mask2=Li Xiaotong (李笑通)}} * {{Cite journal|last=Zhao|first=Liming|year=1998|title=Nüshu: Chinese Women's Characters|journal=International Journal of the Sociology of Language|volume=129|issue=1|pages=127–137|doi=10.1515/ijsl.1998.129.127|issn=0165-2516}} * {{Cite book|last=Zhong|first=Yurou|title=Chinese Grammatology: Script Revolution and Literary Modernity, 1916–1958|publisher=Columbia University Press|year=2019|isbn=978-0-231-54989-9|doi=10.7312/zhon19262}} * {{Cite journal|last=Zhou|first=Youguang|author-link=Zhou Youguang|year=1991|editor-last=Mair|editor-first=Victor H.|editor-link=Victor H. Mair|title=The Family of Chinese Character-Type Scripts (Twenty Members and Four Stages of Development)|url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp028_chinese_scripts.html|journal=Sino-Platonic Papers|volume=28}} * {{Cite book|last=Zhou|first=Youguang|title=The Historical Evolution of Chinese Languages and Scripts|publisher=National East Asian Languages Resource Center, Ohio State University|year=2003|isbn=978-0-87415-349-1|series=Pathways to Advanced Skills|volume=8|language=en,zh|translator-last=Zhang|translator-first=Liqing|script-title=zh:中国语文的时代演进|author-mask=3|translator-mask=Zhang Liqing (张立青)}} {{Refend}}{{Commonscat|Chinese characters}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pismo]] [[Kategorija:Kina]] tiszdesghhaj2th5vm11rp132lnf25f 0 101705 3914539 3904848 2026-07-26T12:22:05Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914539 wikitext text/x-wiki {{Osnovni oblici vladavine}} [[Datoteka:De_handelsloge_van_de_VOC_in_Hougly_in_Bengalen_Rijksmuseum_SK-A-4282.jpeg|mini|Ilustracija [[Fabrika (trgovačka stanica)|fabrike]] [[Nizozemska Istočnoindijska kompanija|nizozemske Istočnoindijske kompanije]] u [[Hugli-Chuchura|Hugli-Chuchuri]] iz 1665. godine, koja prikazuje različite elemente kolonijalizma, uključujući njegove hijerarhije i uticaj na kolonizirano stanovništvo i njihovu zemlju.]] Pod '''kolonijalizmom''' se podrazumijeva odnos [[vladanje|vladanja]] između zajednica u kojem sve bitne odluke za život koloniziranih donosi manjina [[kultura|kulturno]] različitih i nespremnih na prilagođavanje kolonijalnih gospodara, uglavnom vođena eksternim interesima. U [[novo doba|novije vrijeme]] ovom se nadodaje i izvoz [[ideologija]] koje opravdavaju postupke kolonizatora, uvjerenih u vlastitu kulturnu nadmoć.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/encyclopedicdict0003unse_u7w4|title=The Encyclopedic dictionary of sociology|date=1986|publisher=Guilford, Conn. : Dushkin|others=Internet Archive|isbn=978-0-87967-607-0}}</ref><ref>{{Citation|edition=Summer 2024|title=Colonialism|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/colonialism/|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|date=2024|accessdate=8. 2. 2026|first=Margaret|last=Kohn|first2=Kavita|last2=Reddy}}</ref> '''Kolonijalnim periodom''' smatra se [[epoha]] novovjekog kolonijalizma od otkrića [[Otkriće Amerike|Amerike]] 1492. do kraja [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] 1945. godine.<ref>{{Cite journal|last=hollanderm|date=18. 10. 2021|title=Chapter 4: European Global Colonization, 1492-1945|url=https://pressbooks.pub/racialandethnicdiversityasociologicalintroduction/chapter/chapter-4-european-global-colonization-1492-1945/|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Western colonialism {{!}} Characteristics, European, in Africa, Examples, & Effects {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Western-colonialism|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=8. 2. 2026|language=en}}</ref> Ovo je tijesno povezano s nastankom i razvojem [[kapitalizam|kapitalizma]]. Ideologija i praksa kolonijalizma doživljava svoj vrhunac kroz [[imperijalizam]]. Ovaj pojam kolonijalizma treba razlikovati od pojma [[kolonizacija|kolonizacije]], fenomena koji je dokaziv u svim područjima svijeta u različitim vremenskim periodima, od [[Hetiti|Hetita]] preko [[Inka]] pa do [[Englezi|Britanaca]]. == Razjašnjenje pojma == Prema historičaru [[Afrika|Afrike]] Philipu Curtinu, kolonijalizam je "vladavina od strane [[narod]]a koji pripadaju drugačijoj [[kultura|kulturi]]". Ipak, ne smatra se svaka tuđinska vlast [[legitimitet|nelegitimnom]]. === Elementi === Kako bi se jasno predstavio moderni [[novo doba|novovjekovni]] kolonijalizam, treba razjasniti oba elementa iz navedene definicije, ''vladavina'' i ''pripadnost drugačijoj kulturi''. Ovdje nije riječ o klasičnom odnosu gospodar-sluga. Kolonijalni gospodari oduzimaju cijelom [[društvo|društvu]] mogućnost vlastitog [[razvoj]]a. Tim ''razvojem'' upravljaju ''stranci'' vođeni prije svega svojim [[privreda|privrednim]] interesima. Još jedna vrlo važna osobina kolonijalizma je u svjetskoj [[historija|historiji]] rijetko viđeno odbijanje kolonijalnih gospodara da uspostave kulturološku vezu s narodima kojim su gospodarili. Od podređenih naroda se očekivalo gotovo potpuno preuzimanje normi [[Evropa|Evropljana]]. Tokom [[19. vijek]]a ovi zahtjevi za prilagođavanjem Evopljanima opravdavano je navodno nepremostivom [[rasa|rasnom]] i kulturnom nadmoći bijele rase. Zbog takvog stava kolonijalnih gospodara, ekspanzija Evropljana nije dovela do kulturne sinteze kakva je uspijevala naprimjer [[Grci]]ma za vrijeme [[grčki kolonijalizam|grčkog kolonijalizma]] koji je iznjedrio [[helenizam]]. Govorilo se čak o obavezi Bijele rase da "[[civilizacija|civilizira]]" kulturno "zaostale" [[narod]]e. Pored uvjerenja u vlastitu kulturnu nadmoć, u tome je bila sadržana i potreba nametanja svoje kulture agresivnim [[ekspanzionizam|ekspanzionističkim]] metodama. Već najraniji španski i engleski teoretičari kolonijalizma stilizirali su tadašnja osvajanja kao dio "Božijeg plana" za [[misioniranje]] [[Paganizam|pagana]], ili kao potrebu "civiliziranja" [[barbari|barbara]]. I kasniji američki kao i [[japan]]ski kolonijalizam koristili su istu takvu retoriku. I druge [[tradicija|tradicionalne]] [[kultura|kulture]], kao naprimjer [[Kina|kineska]], bile su uvjerene u svoju nadmoć, ali je nisu pokušavale nametati drugim narodima. === Razlike u odnosu na [[imperijalizam]] === [[Imperijalizam|Imperijalizmom]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/imperialism|title=Imperialism - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com|access-date=8. 2. 2026}}</ref> se označavaju sve aktivnosti koje trebaju poslužiti izgradnji transkontinentalnih [[Carstvo|imperija]]. Tu uz jasnu namjeru uvijek nanovo nametnuti vlastite nacionalne interese spada i moć za provođenje tih interesa u međunarodnom sistemu. Pri tome, imperijalizam preko kolonijalizma prelazi u [[svjetska politika|svjetsku politiku]], u kojoj kolonije više nisu cilj same po sebi, postaju izvor moći koje se mogu zamjenjivati u globalnoj borbi za moć. Osim toga, imperijalne sile (kao naprimjer Britansko carstvo u [[19. vijek]]u i [[20. vijek]]u) imaju ekonomski i politički uticaj koji nadilazi područja njihove direktne [[kolonija|kolonije]]. To se pokazalo efikasnijom metodom vladanja. Kako imperijalizam u sebi sadrži sposobnost obuhvatanja velikih privrednih područja, samo se [[Velika Britanija]] i [[SAD]] mogu smatrati potpuno razvijenim imperijalnim silama. [[Francuska]], [[Njemačka]], [[Rusija]] (odnosno [[SSSR]]) i [[Japan]] ili nisu bile dovoljno dugo prisutne na svjetskoj sceni, ili su bile privredno preslabe za proboj na udaljena tržišta (naprimjer Sovjetski Savez). == Pogonska snaga i pretpostavke [[geografska otkrića|geografskih otkrića]] == Pri površnom pogledu na godine najvažnijih [[geografska otkrića|geografskih otkrića]], čini se kao da je kolonijalni period, počevši od španske [[feudalizam|feudalne]] [[kolonizacija|kolonizacije]] [[Amerika]] od 1520, počeo gotovo bez ikakvih prethodnih naznaka ili priprema. Svojim oplovljavanjem 1488. oko [[Rt dobre nade|Rta dobre nade]] [[Bartolomeu Dias]] otvara put prema [[Indijski okean|Indijskom okeanu]], što je omogućilo [[Vasco da Gama|Vascu da Gami]] da 1498. dođe brodom do [[Indija|Indije]]. Od svog uporišta [[Goa|Goe]] u Indiji, [[Portugalci]] 1509. stižu do [[Malajsko poluostrvo|Malacce]], a predvođeni [[Alfonso de Abuquerque|Alfonsom de Albuquerque]] je [[1511]]. i osvajaju. [[Kristofor Kolumbo|Kolumbov]] prelazak [[Atlantski okean|Atlantika]] dovodi 1492. do otkrića [[Amerika]]. Zapravo, niz naučno-tehničkih otkrića i određene sociološko ekonomske okolnosti dovele su do toga, da je historijski izuzetno značajna ekspanzija evropskih sila počela upravo u to vrijeme. Jednostrana objašnjenja, kao što je činjenica da je u to vrijeme otežana trgovina s [[orijent]]om zbog [[islam]]skog osvajanja ([[Konstantinopolj]]a 1453), ili da počinje oblikovanje [[kapitalizam|kapitalističke]] organizacije privrede (prvi potpuni razvoj [[kapitalizam|kapitalizma]] u Engleskoj bio je tek u 17/18 vijeku), zanemaruju veliku raznolikost preduslova odgovornih za specifični tok evropskih ekspanzija. [[Datoteka:Astrolabe-Persian-18C.jpg|mini|250px|[[Perzija|Perzijski]] [[astrolab]] iz [[18. vijeka|18. vijek]]]] === Naučni i tehnički preduvjeti === Još u [[Antika|antičko]] doba rodila se ideja otkrivanja i upoznavanja [[svijet]]a. Već [[pitagorejci]] ([[škola]] nastala oko [[525. p. n. e.]]) su shvatili da zemlja ima oblik lopte, a spoznaja o tome brzo se proširila u vremenu grčke antike. [[Eratosten]] je još oko [[200. p. n. e.]] prilično tačno izračunao [[obim]] Zemlje. To je dovelo do predodžbe o mogućnosti stizanja u [[Azija|Aziju]] plovidbom na zapad preko [[Atlantski okean|Atlantika]]. U [[srednji vijek|srednjem vijeku]] prije svega je bio poznat [[Klaudije Ptolomej|Ptolomejev]] [[Astronomija|astronomski]] udžbenik [[Almagest]], ali on navodi bitno manje udaljenosti. To je potaklo Kolumba da vjeruje kako može bez velikih problema preći taj, naoko ne predaleki put do Azije. [[Kartografija]] razvijena još u [[stari vijek|starom vijeku]]<ref>{{Cite news|title=Map - Medieval, Cartography, Navigation {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/map/The-Middle-Ages|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=8. 2. 2026|language=en}}</ref> nije bila dovoljna za snalaženje na većim udaljenostima. Tek projekcija koja je po svom stvaratelju [[Gerhard Merkator|Merkatoru]] (1569) nazvana [[Merkatorova projekcija|Merkatorovom]] riješila je problem je [[projekcija|projekcije]] površine lopte na ravnu plohu. Pouzdanost korištenja karata nastalih prije toga bila je vrlo upitna. [[Astronomija|Astronomska]] znanja su za utvrđivanje položaja plovidbom na otvorenom moru bez vizuelnog kontakta s obalom bila su u [[15. vijek]]u i početkom [[16. vijek]]a puno važnija. Kao "nebeski putokaz" služile su [[zvijezda|zvjezdane]] karte koje su izradili još [[Aleksandrija|aleksandrijski]] astronomi. Ali, promatranje golim okom bilo je nedovoljno, za tačno utvrđivanje položaja bili su potrebni posebni instrumenti. Dok je Evropa u ranom srednjem vijeku doživjela značajno nazadovanje znanja u odnosu na antiku (crkveni oci su najžešće osporavali predodžbu o zemlji kao lopti), [[Antička Grčka|grčko]] naslijeđe sačuvano je u [[Arapi|arapskoj]] [[kultura|kulturi]]. To znanje je ponovo stiglo u Evropu preko kontakata s Arapima uglavnom preko Španije. Pored toga, i [[Perzija|perzijske]] i [[Indija|indijske]] spoznaje, kao i vlastita arapska postignuća u astronomiji stižu početkom [[novi vijek|novog vijeka]] u Evropu. Instrumenti<ref>{{Cite journal|last=Köberer|first=Wolfgang|date=2018|title=Navigation on Wood: Wooden navigational instruments 1590–1731: an analysis of early modern Western instruments for celestial navigation, their origins, mathematical concepts and accuracies|url=https://www.academia.edu/98421265/Navigation_on_Wood_Wooden_navigational_instruments_1590_1731_an_analysis_of_early_modern_Western_instruments_for_celestial_navigation_their_origins_mathematical_concepts_and_accuracies|journal=The Mariner's Mirror|volume=104|issue=4|pages=481|doi=10.1080/00253359.2018.1518753|issn=0025-3359}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.technologyuk.net/science/measurement-and-units/navigational-instruments.shtml|title=Measurement and Units - A Brief History of Navigational Instruments|last=Wells|first=Christopher J.|website=www.technologyuk.net|language=en|access-date=8. 2. 2026}}</ref> kao što je [[astrolab]] i korištenje [[kvadranti (astronomija)|kvadranta]] a koriste se za mjerenje visine zvijezda, preuzeti su od Arapa i zatim u Evropi dalje usavršeni, a i izumljen je [[Jakobov štap]] za mjerenje ugla zvijezda u odnosu na površinu mora. [[Kompas]] koji je izumljen u [[Kina|Kini]] i tamo korišten još oko [[1080]], stiže i usavršava se u Evropi oko [[1200]]. Osim toga, odstupanje magnetnog [[sjeverni pol|sjevernog pola]] od stvarnog vjerovatno je bilo poznato još u vremenu prije otkrića Amerika. Najvažnije tehničko dostignuće su bili brodovi sposobni za plovidbu okeanima. [[Galija (brod)|Galije]] [[sredozemlje|sredozemnih]] naroda nisu bile sposobne za plovidbu okeanima, a [[Vikinzi|vikinške]] vitke i lahke brodove koji su bili prilagođeni teškim uvjetima okeana početkom [[13. vijek]]a potisnule su snažnije i teške [[bracera|bracere]]. Ovu vrstu brodova koristili su [[Baskija|baskijski]] [[pirati]], a oko [[1400]]. ju u [[Italija|Italiji]] malo preoblikuju, pa ona smjenjuje sredozemnu galiju. Tokom [[15. vijek]]a uz obale [[Atlantski okean|Atlantika]], naročito u [[Portugal]]u i [[Kastilja-La Mancha|Kastilji]], nastaje mali, duguljasti brod nosivosti od 50 do 100 tona, [[karavela]]. To je brod koji je zbog različitih visina [[jarbol]]a bio pogodan i za snažan i za vrlo slab [[vjetar]]. Osim toga, zahvaljujući [[kormilo|kormilu]] razvijenom na [[Baltičko more|Baltiku]] za braceru a preuzetom kod karavela, omogućilo je kormilaru značajno bolje i lakše kontroliranje broda nego kod ranijih tipova brodova. B. Gille smatra, da se na primjeru [[brodogradnja|brodogradnje]] može bez sumnje dokazati, da je već u to vrijeme postojao "tehnički kosmopolitizam". === Socijalno gospodarski razlozi === Do [[11. vijek]]a vladali su [[sredozemlje]]m [[Bizantijsko carstvo|Bizantinci]] i [[Saraceni]] baveći se često morskim razbojništvima. Njihovu dominaciju prekidaju [[Pisa]] i [[Genova]], da bi kasnije i sami nastavili s pljačkanjem brodova prije svega uz obale [[Mala Azija|Male Azije]]. Osnivana su i društva za finansiranje takvih pothvata, tako da je ponekad teško razlikovati između trgovačkih misija i gusarstva. Za [[Andaluzija|Andalužane]] je [[gusari|gusarenje]] [[Mauri|maurskih brodova]], pljačkanje i zarobljavanje stanovnika [[Sjeverna Afrika|sjeverne Afrike]] i njihova prodaja kao [[rob]]lje bilo vrlo unosan posao. Nakon što su u okviru [[krstaški ratovi|krstaških ratova]] potisnuti arapsko-sirijski trgovci, italijanski [[grad država|gradovi države]] mogli su direktno trgovati s [[Levant]]om i [[Orijent]]om. Povećanoj potrebi za trgovanjem pogodovao je porast broja stanovnika u Evropi od oko 1000. godine (vrhunac je dostignut oko 1300. godine, neposredno prije [[kriza 14. vijeka|krize 14. vijeka]]). Potražnja za luksuznom robom (tepisi, [[začin]]i, sirovine za proizvodnju [[boja]]) s Orijenta mogla se nakon sloma [[Džingis-kan]]ovog carstva a zatim i dolaska [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlija]] zadovoljiti još samo preko posrednika. == Historijski pregled == Pad [[Konstantinopolj]]a u ruke [[Osmanlijsko carstvo|Osmanilija]] [[1453]]. može se smatrati pokretačkim događajem za kretanje na plovidbe [[okean]]ima koje su dovele do [[geografska otkrića|geografskih otkrića]]. Osnaženo Osmanlijsko Carstvo tada preuzima kontrolu nad trgovinom s [[Kina|Kinom]] i [[Indija|Indijom]]. To je dovelo do poskupljenja gotove robe kao što su bili [[Porcelan|porculan]] i [[začin]]i. Ova "blokada" potakla je evropske [[nauka|naučnike]] da se intenzivnije pozabave potragom za alternativnim putevima prema [[Azija|Aziji]]. Još jedan razlog je bila i [[trgovina|trgovačka]] politika [[Venecija|Venecije]] i [[Genova|Genove]] koje su vladale sredozemljem i zajedno s [[Bizantijsko carstvo|Bizantom]] početkom novog vijeka uspostavili [[monopol]] na trgovinu sa Kinom i Indijom. Evropske države su se u osvajanju i iskorištavanju drugih [[kontinent|kontinenata]], kao [[Afrika|Afrike]], [[Azija|Azije]], [[Amerika|Amerike]] i [[Australija|Australije]], ponašale prema kolonijalnom obrascu. Uzimale su [[sirovina|sirovine]] (sirovinu za šećer iz [[šećerna trska|šećerne trske]], [[zlato]], [[dijamant]]i) iz kolonijaliziranih zemalja bez plaćanja primjerene protivvrijednosti za njih. Vrijeme kolonijalizma obilježeno je nasiljem i tlačenjem domorodaca tih kontinenata. Do početka [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] kolonijalizam je u punom zamahu obuhvatio ogromna područja: {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" style="border-collapse:collapse;" | colspan="9" align="center" bgcolor=#ececec | Kolonijalni posjedi velikih sila |- |&nbsp; !colspan="2"|kolonije !colspan="2"|kolonije !colspan="2"|metropola* !colspan="2"|UKUPNO |- |&nbsp; !colspan="2"|1876. !colspan="2"|1914. !colspan="2"|1914. !colspan="2"|1914. |- |&nbsp; !mil. km² !mil. stanov. !mil. km² !mil. stanov. !mil. km² !mil. stanov. !mil. km² !mil. stanov. |- !align="left"|[[Britansko carstvo|Britanska imperija]] |22,5 |251,9 |33,5 |395,5 | 0,3 |46,5 |33,8 |440,0 |- !align="left"|[[Rusko carstvo|Rusko Carstvo]] |17,0 | 15,9 |17,4 | 33,2 | 5,4 |136,2 |22,8 |169,4 |- !align="left"|[[Francusko Carstvo]] | 0,9 | 6,0 |10,6 | 55,5 | 0,5 | 39,6 |11,1 | 95,1 |- !align="left"|[[Njemačko kolonijalno carstvo]] | - | - | 2,9 | 12,3 | 0,5 | 69,4 | 3,4 | 77,2 |- !align="left"|[[Američko Carstvo]] | - | - | 0,3 | 9,7 | 9,4 | 97,0 | 9,7 |106,7 |- !align="left"|[[Japansko Carstvo]] | - | - | 0,3 | 19,2 | 0,4 | 53,0 | 0,7 | 72,2 |- | | | | | | | | | |- !align="left"|6 velikih sila ukupno |40,4 |273,8 |65,0 |523,4 |16,5 |437,2 |81,5 |960,2 |- !colspan="7" align="left"|Kolonijalni posjedi drugih država ([[Belgijsko kolonijalno carstvo|Belgijsko Carstvo]], [[Holandsko Carstvo]] i dr.) | 9,9 | 45,3 |- !colspan="7" align="left"|Polukolonije ([[Iran]], [[Kina]], [[Japan]] i dr.) |14,5 |361,2 |- !colspan="7" align="left"|Ostale zemlje |28,0 |289,9 |- !colspan="7" alighn="left"|Cijela zemaljska kugla |133,9 |1.657,0 |- |colspan="9"|Izvor: [[Vladimir Iljič Lenjin|Lenjin]], "[[Imperijalizam]] kao najviši stadij [[kapitalizam|kapitalizma]]" “<ref name="Lenin">{{Cite web|url=http://www.mlwerke.de/le/le22/le22_258.htm|title=Wladimir Iljitsch Lenin: Werke. Herausgegeben vom Institut für Marxismus-Leninismus beim ZK der SED. Band 22, 3. Auflage, unveränderter Nachdruck der 1. Auflage 1960, Berlin/DDR. S. 189-309. Erstellt am 20.02.1999. 2. Korrektur 29.10.2000|access-date=14. 2. 2010|archive-date=11. 12. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061211182040/http://www.mlwerke.de/le/le22/le22_258.htm|url-status=dead}}</ref> |- |colspan="9"|* pod metropolom podrazumijeva se matica zemlja, odnosno kolonijalna sila |} == Kraj kolonijalnog perioda == Razdoblje kolonijalizma u užem smislu riječi završava u decenijama nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kad gotovo sve nekadašnje kolonije dobivaju nezavisnost. U [[Afrika|Africi]] i na [[Bliski istok|Bliskom istoku]] je nakon toga često dolazilo do ratova, jer su kolonijalne sile granice između svojih posjeda povlačile "za stolom, na crtaćim daskama", najčešće zanemarujući pri tome kulturne veze i međuzavisnosti pojedinih područja. Mnoge države [[Treći svijet|trećeg svijeta]] nalazile su se i nakon sticanja samostalnosti u privredno zavisnom položaju u odnosu na svoje ranije kolonizatore. == Također pogledajte == * [[Velika geografska otkrića]] * [[Hladni rat]] * [[Kolonija (politika)]] * [[Kolonizacija Amerike]] * [[Istraživanja]] * [[Najveća carstva svijeta]] * [[Imperijalizam]] * [[Protektorat]] == Reference == {{refspisak}} == Izvori == * {{cite journal|last1=Aaronson|first1=Ran|year=1996|title=Settlement in Eretz Israel – A Colonialist Enterprise? "Critical" Scholarship and Historical Geography|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:8aPWE9P5iBoJ:130.102.44.246/journals/israel_studies/v001/1.2aaronsohn.pdf+&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESiwmLNEhH3wwj1Tc0SKIwNXDI7Vn61MevIJkvxNF7UjJdGkVHTlf7yJcPdkujhi-GXEoUsSGjB8Y-cNtoc3AbqZP6uxc2NHFe9R1__kxvACSBMsGtcH4nYZmB5e8gSAdgbH_QT6&sig=AHIEtbSHallbycXdF9sWjGjOU4lvf4a6Og|journal=[[Israel Studies]]|publisher=[[Indiana University Press]]|volume=1|issue=2|pages=214–229|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221012913/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3A8aPWE9P5iBoJ%3A130.102.44.246%2Fjournals%2Fisrael_studies%2Fv001%2F1.2aaronsohn.pdf+&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESiwmLNEhH3wwj1Tc0SKIwNXDI7Vn61MevIJkvxNF7UjJdGkVHTlf7yJcPdkujhi-GXEoUsSGjB8Y-cNtoc3AbqZP6uxc2NHFe9R1__kxvACSBMsGtcH4nYZmB5e8gSAdgbH_QT6&sig=AHIEtbSHallbycXdF9sWjGjOU4lvf4a6Og|archive-date=21. 12. 2013|access-date=30. 7. 2013|url-status=live}} * {{cite journal|last=Alroey|first=Gur|date=Fall 2011|title="Zionism without Zion"? Territorialist Ideology and the Zionist Movement, 1882–1956|url=https://archive.org/details/jewish-social-studies_fall-2011_18_1/page/53|journal=[[Jewish Social Studies]]|volume=18|pages=1–32|doi=10.2979/jewisocistud.18.1.1|jstor=10.2979/jewisocistud.18.1.1|number=1}} * {{cite book|last=Bloom|first=Etan|title=Arthur Ruppin and the Production of Pre-Israeli Culture|date=2011|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|isbn=978-90-04-20379-2}} * {{cite journal|last=Cohen|first=Michael J.|date=2011|title=Zionism and British imperialism II: Imperial financing in Palestine|journal=Journal of Israeli History: Politics, Society, Culture|volume=30|pages=115–139|doi=10.1080/13531042.2011.610119|number=2}} * {{cite book|last=Collins|first=John|title=Studies in Settler Colonialism: Politics, Identity and Culture|date=2011|publisher=[[Palgrave Macmillan]] UK|isbn=978-0-230-30628-8|editor-last=Bateman|editor-first=Fiona|place=London|pages=169–185|language=en|chapter=A Dream Deterred: Palestine from Total War to Total Peace|doi=10.1057/9780230306288_12|access-date=17. 9. 2024|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FmKADAAAQBAJ&dq=John+Collins%2BA+Dream+Deterred:+Palestine+from+Total+War+to+Total+Peace&pg=PR6}} * {{cite web|url=http://en.jabotinsky.org/media/9747/the-iron-wall.pdf|title=The Iron Wall|last=Jabotinsky|first=Ze'ev|date=4. 11. 1923|archive-url=https://web.archive.org/web/20240509210923/https://en.jabotinsky.org/media/9747/the-iron-wall.pdf|archive-date=9. 5. 2024|url-status=live|access-date=17. 4. 2024|author-link=Ze'ev Jabotinsky}} * {{cite book|last=Murphy|first=Emma C.|title=A Companion to the History of the Middle East|date=2005|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-0-470-99642-3|pages=269–290|language=en|chapter=Zionism and the Palestine Question|doi=10.1002/9780470996423.ch15|access-date=19. 7. 2025|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9780470996423.ch15}} * {{cite book|last=Robinson|first=Shira|url=https://books.google.com/books?id=XcM6AAAAQBAJ|title=Citizen Strangers: Palestinians and the Birth of Israel's Liberal Settler State|date=2013|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-804-78802-1}} * {{cite book|last=Yadgar|first=Yaacov|url=https://books.google.com/books?id=LOJcDgAAQBAJ|title=Sovereign Jews|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2017|isbn=978-1-4384-6535-7|doi=10.1515/9781438465357-008}} == Vanjski linkovi == *{{Commonscat-inline|Colonialism}} {{Kolonizacija}} [[Kategorija:Politika]] [[Kategorija:Političke ideologije]] [[Kategorija:Kolonijalizam]] gxmyxjmp8z0b5ujnbzz1jixkwtkeav7 0 116680 3914727 3901135 2026-07-26T16:02:20Z WumpusBot 120674 /* Klinička slika */ razne ispravke 3914727 wikitext text/x-wiki Podljev krvi ili '''hematom''' (haematoma), je nakupina [[krv]]i izvan [[Krvni sudovi|krvnih sudova]], nastaje zbog [[Krvarenje|krvarenja]] (hemorrhagia), ili preciznije unutrašnjeg krvarenja. Ako se nalazi ispod [[Koža|kože]] onda se naziva modrica. Pojam se ne smije miješati sa pojmom hemangiom koja je abnormalno nakupljanje [[Krvne žile|krvnih žila]] u koži i unutrašnjim organima. Najčešće se javlja nakon udarca u vidu modrica (potkožni hematom). == Klinička slika == Hematom—od αίμα, ''haima'', krv + τωμα, ''t-oma''—abnormalna pojava. Hematomi koji su vidljivi pod kožom nazivaju se modrica ([[ecchymosis]]), ali također mogu biti i u [[unutrašnji organi|unutrašnjim organima]]. Primjeri su hematomi u [[Jetra|jetri]] ili [[Mozak|mozgu]]. Mogu se javiti između organa i u unutrašnjim tjelesnim šupljinama (abdomen, prsni koš). Često su osjetljivi na dodir zbog povećanog tlaka između tkiva. Često se javljaju formacije u obliku [[Cista|ciste]] unutar koje se krv koagulira i zaustavlja se krvarenje. Nakon izvjesnog vremena, obično nakon 7 dana dolazi do kolikvacije hematoma uz istovremenu upijanje stare krvi. Hematomi u rahlim tkivima se mogu pokretati obično pod uticajem [[Gravitacija|gravitacije]]. Ako se nalaze u [[zglob]]nim šupljinama mogu smanjiti pokretljivost zgloba i dovesti do otoka okolnih mehkih tkiva. Ako je krvarenje ograničeno na prostor koji je okružen čvrstim i neelastičnim strukturama ([[kosti]], [[hrskavice]] i fascije) tlak može porasti do te mjere da ugrozi normalno tkivo. Subduralni i epiduralni hematomi pritišću mozak uzrokujući pomijeranje mozga, gubitak svijesti i hernijaciju velikog mozga u stražnju lubanjsku jamu. ''Compartment'' sindrom (sindrom odjelka) predstavlja ozbiljnu komplikaciju kraš povreda donjih ekstremiteta. Povišen tlak u odjeljku pritišće krvne sudove koji zbog toga kolabiraju, oticanje krvi je onemogućeno, nastaje ishemia tkiva i posljedični [[edem]] (otok) koji dalje povećava tlak u odjeljku. Ako dođe do [[Infekcija|infekcije]] nastaju inficirani hematomi koji se pretvaraju u apscese ([[Latinski jezik|lat.]] '' abscessus''). == Klasifikacija == === Vrste === *Glava **Subgalealni hematom – između galea aponeurotica i periosta **Cephalhematoma – između periosta i lobanje **Epidural hematoma – između lobanje i dura mater **Subdural hematoma – između dura mater i arahnoideje **Subarachnoid hematoma – između arahnoideje mater i pia mater (spacies subarachnoidalis ) **Othematoma – između kože i hrskavice uha **Perihondralni hematom na uhu *Potkožni hematom (u narodu se naziva modrica) *Perianalni hematom (anus) *Subungual hematom (nokat) === Stepeni === *Petechiae – mali hematomi do 3&nbsp;mm u dijametru *Purpura –modrica do 1&nbsp;cm. u promjeru obično okrugla *Ecchymosis – hematom preko 3&nbsp;cm == Uzroci == Čest uzrok su povrede tokom bavljenja sportskim aktivnostima, udarci u glavu ili prometne nesreće.<ref>[http://www.smartplay.com.au/national/DocLib/Pub/DocLibDownload.asp?lngDocLibID=20&FileName=QuadricepsContusionCork+Thi.pdf Quadricept Contusion (Cork Thigh)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913084624/http://smartplay.com.au/national/DocLib/Pub/DocLibDownload.asp?lngDocLibID=20&FileName=QuadricepsContusionCork+Thi%2Epdf |date=13 Septembar 2009 }}, Sports Medicine Australia, pristupljeno 23. august 2008</ref> Hematomi mogu nastati i spontano ako postoje poremećaji koagulacije. Ako pacijenti uzimaju kumarinske preparate pri tretmanu srčanih oboljenja, te radi sprečavanja tromboze mogu dobiti spontane hematome. Trombocitopenija, bez obzira na uzrok, može dovesti do pojave trombocitopenične purpure. Operativni zahvati mogu biti komplicirani krvarenjem i nastankom hematoma, ako krv ne ističe iz tijela. Minuciozna hirurška tehnika je uslov za izbjegavanje ovih komplikacija. == Terapija == Manji hematomi ne zahtijevaju [[Hirurgija|hirurški]] tretman. U slučajevima potkožne modrice heparinske masti mogu biti od pomoći. Hematomi unutar [[Lobanja|lobanje]] zahtijevaju hitnu dekompresiju i pražnjenje hematoma. Hematomi unutar prsišta (haematothorax) se moraju isprazniti ako pomjeraju [[pluća]] i [[srce]]. Obično je dovoljno drenirati prsište i postaviti aktivnu podvodnu aspiracionu drenažu. Hematomi unutar trbušne šupljine (haematoperitoneum) se isprazne ako postoji značajna hemodinamska nestabilnost pacijenta ili se na UZ pregledom pronađe velika količina krvi ili ako postoji sindrom abdominalnog kompartmenta. Hematomi trbušnog zida i ekstremiteta se isprazne ako hematom ostane i ne može spontano da se resorbira. Kompartment sindrom je indikacija za operativni tretman gdje se fascija mišića moraju razrezati. == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Haematoma}} [[Kategorija:Hirurgija]] [[Kategorija:Povrede]] tn34o1qtbg08c8lqufem9246t8nampy 0 124234 3914636 3903719 2026-07-26T15:42:17Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914636 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Al-jazari_water_device.jpg|mini|Dijagram vječne flaute na vodeni pogon iz ''Knjige znanja o genijalnim mehaničkim uređajima'' Al-Džazarija iz 1206. godine.]] '''Abū al-'Iz Ibn Ismā'īl ibn al-Razāz al-Jazarī''' ([[1136]].-[[1206]].) ([[arapski]]: أَبُو اَلْعِزِ بْنُ إسْماعِيلِ بْنُ الرِّزاز الجزري) je bio čuveni [[Arapi|arapski]]<ref>[http://books.google.ca/books?id=73OZi_L_CdkC&pg=PA1&dq=aljazari+arab&hl=en&sa=X&ei=-UhWT4yVA4HXqgG18o2FAg&ved=0CEMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false http://books.google.ca/ Ceccarelli, Marco, 2007. Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science: Their Contributions and Legacies. Vol. 1. P6. Springer.]</ref> i [[musliman]]ski [[nauka|naučnik]] širokog obrazovanja: [[izumitelj]], [[mašinstvo|mašinski inžinjer]], majstor mehaničar, islamski [[umjetnost|umjetnik]], [[Matematika|matematičar]] i [[Astronomija u srednjovjekovnom islamu|astronom]] iz mjesta [[Al-Jazira, Mezopotamija|Al-Jazira u Mezopotamiji]], koji je živio tokom islamskog "Zlatnog doba" ([[Srednji vijek]]). Al-Džazari je rođen u području [[Gornja Mezopotamija|Gornje Mezopotamije]] 1136. godine. Izvori navode da je njegova tačna lokacija nepoznata, ali nagađaju da je mogao biti rođen u [[Cizre|Džaziratu ibn Umaru]], odakle je dobio ime Džazari ili Al-Džazira koje se koristilo za označavanje Gornje Mezopotamije.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ofTQAAAAMAAJ&q=Jazari+born|title=Islamic Scientific Thought and Muslim Achievements in Science: Papers Presented|date=1983|publisher=Ministry of Science and Technology, National Hijra Centenary Committee, and Organization of Islamic Conference|language=en|quote=As the Arabs called upper Mesopotamia **al Jazire" meaning "island", it is quite possible that he was born in this area and therefore referred to as al-Jazari.}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=oEjNaFiTyqUC&q=Jazari+born+upper+mesopotamia&pg=PA35|title=The Arabian legacy|type=Book review|page=35|author=Dr. Norman Smith|journal=[[New Scientist]]|volume=61|issue=992|date=4. 4. 1974|publisher=[[Reed Business Information]]|language=en|quote=Born in Upper Mesopotamia in the 12th century ad al-Jazari was employed, from about 1180 onwards, by the rulers of ...}}</ref><ref>{{Cite book|last=Meisami|first=Julie Scott|url=https://books.google.com/books?id=sx1bqgibKhQC&q=Jazari+born&pg=PA414|title=Encyclopedia of Arabic Literature|last2=Starkey|first2=Paul|date=1998|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-18571-4|language=en|quote=Born in Jazirat al-'Umar, al-Jazari is most noted as the author of ...}}</ref> Jedini biografski podaci poznati o njemu nalaze se u njegovoj ''Knjizi znanja o genijalnim mehaničkim uređajima'' .<ref name="dfmms">{{Cite book|last=Lotfi Romdhane|title=Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science - Part 2|last2=Saïd Zeghloul|date=2010|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=978-90-481-2345-2|editor-last=Marco Ceccarelli|series=History of Mechanism and Machine Science|volume=7|pages=1–21|chapter=al-Jazari (1136–1206)|doi=10.1007/978-90-481-2346-9}}</ref> Kao i njegov otac prije njega, služio je kao glavni inženjer u [[Palata Artuklu|palati Artuklu]], rezidenciji [[mardin]]ske grane [[Artukidi|Artukida]] koji su vladali [[Gornja Mezopotamija|Gornjom Mezopotamijom]] kao [[Vassal state|vazali]] [[Dinastija Zengid|dinastije Zengid]] iz [[Mosul]]a, a kasnije i [[Ejubidska dinastija|ajubidskog]] generala [[Salahudin|Saladina]].<ref name="Hill2">{{Cite web|url=http://home.swipnet.se/islam/articles/HistoryofSciences.htm|title=History of Sciences in the Islamic World - Light of Islam|website=home.swipnet.se|access-date=28. 2. 2026|archive-date=25. 12. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225091836/http://home.swipnet.se/islam/articles/HistoryofSciences.htm|url-status=dead}}</ref> Malo se zna o njegovom etničkom porijeklu, pa je različito opisivan kao [[Arapi]]n,<ref>{{Cite book|title=Engineering and Technology|date=2010|publisher=[[Cengage|Delmar Cengage Learning]]|editor-last=Michael Hacker|page=33|editor-last2=David Burghardt|editor-last3=Linnea Fletcher|editor-last4=Anthony Gordon|editor-last5=William Peruzzi}}</ref><ref name="banu-musa-translated-by-hill">{{Cite book|last=Banū Mūsā|title=The Book of Ingenious Devices/Kitáb al-Ḥiyal: Kitáb al-Hiyal|date=1979|publisher=[[D. Reidel|D. Reidel Publishing Company]]|isbn=90-277-0833-9|translator-last=Donald R. Hill|author-link=Banū Mūsā|translator-link=Donald Hill}}</ref>^: 21 <ref>{{Cite journal|last=Mehmet Aga-Oglu|author-link=Mehmet Aga-Oglu|date=novembar 1931|title=On a Manuscript by Al-Jazari|journal=Parnassus|volume=3|issue=7|page=27|doi=10.1080/15436314.1931.11666681}}</ref><ref>{{Cite book|title=Ancient Engineers' Inventions: Precursors of the Present|date=2017|publisher=[[Springer International Publishing]]|editor-last=Cesare Rossi|page=364|editor-last2=Flavio Russo}}</ref> [[Kurdi|kurdski]]<ref>{{Cite book|last=Zhang|first=Ce|url=https://books.google.com/books?id=ItLHDwAAQBAJ&pg=PA12|title=A History of Mechanical Engineering|date=2020|publisher=[[Springer Nature]]|isbn=978-981-15-0833-2|location=Singapore|page=12|language=en|access-date=16. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite book|last=Genovese|first=Michael A.|url=https://books.google.com/books?id=setJAgAAQBAJ&dq=Kurdish+polymath&pg=PA5|title=Building Tomorrow's Leaders Today: On Becoming a Polymath Leader|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-93092-1|page=5|language=en|quote=Al-Jazari (1136– 1204) was a Kurdish astronomer, mathematician, Islamic scholar, innovator, and ...}} {{Cite book|last=Yazdani|first=Kaveh|url=https://books.google.com/books?id=TdrzDQAAQBAJ&dq=Kurdish+polymath&pg=PA44|title=India, Modernity and the Great Divergence: Mysore and Gujarat (17th to 19th C.)|date=2017|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-33079-5|page=113|language=en|quote=The Kurdish polymath Al-Jazari (1136–1206), for example, built animal- and water-driven devices for raising irrigation water, suctionpumps, cranks, ...}}</ref> ili [[Perzijanci|perzijski]].<ref>{{Cite book|title=A Biographical Dictionary of People in Engineering|url=https://archive.org/details/biographicaldict0000hall|date=2008|publisher=[[Purdue University Press]]|editor-last=Carl W. Hall|page=[https://archive.org/details/biographicaldict0000hall/page/5 5]}}</ref> Najviše je poznat po pisanju djela ''Kitáb fí ma'rifat al-hiyal al-handasiyya'' (''Knjiga znanja o domišljatim mehaničkim uređajima'') iz [[1206]]., gdje je opisao oko pedeset mehaničkih uređaja, zajedno sa instrukcijama kako da se naprave. Historičari nauke ga navode kao "oca [[robot]]ike".<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/ismail-al-jazari-muslim-inventor-called-father-robotics|title=Ismail al-Jazari, the Muslim inventor whom some call the 'Father of Robotics'|date=30. 7. 2020|website=History|language=en|access-date=4. 7. 2023}}</ref> [[Datoteka:Al-jazari_elephant_clock.png|mini|318x318piksel|[[Slon sat|Sat u obliku slona]] bio je jedan od najpoznatijih izuma al-Džazarija.]] [[Datoteka:Al-jazari_robots.jpg|mini|desno|241x241px|Al-Jazarijeva "robotska muzička grupa"]] == Također pogledajte == * [[Zlatno doba islama]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Al-Jazari}} * http://www.britannica.com/EBchecked/topic/301961/al-Jazari * https://web.archive.org/web/20160131104323/http://english.irib.ir/radioislam/programs/articles/item/80478-islamic-culture-and-civilization-part-17?tmpl=component&print=1 * https://web.archive.org/web/20120531071028/http://dirok.hk-mg.net/2010/02/bave-zanistiya-robot-u-siberniteye-el.html * http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%206.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208205525/http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%206.htm |date=8. 2. 2014 }} * [http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20060311/ai_n16147544 http://findarticles.com/ Paul Vallely, How Islamic Inventors Changed the World, The Independent, 11 March 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229022012/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20060311/ai_n16147544 |date=29. 12. 2015 }} * http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830904902.html * https://web.archive.org/web/20120724145910/http://www.ebuliz.com/orijinalkitap/ * http://www.muslimheritage.com/day_life/default.cfm?ArticleID=188&Oldpage=1 * http://www.muslimheritage.com/topics/default.cfm?ArticleID=466 * https://web.archive.org/web/20080517013534/http://news.independent.co.uk/world/science_technology/article350594.ece {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Arapi]] [[Kategorija:Irak]] [[Kategorija:Historija islamske nauke]] [[Kategorija:Rođeni 1136.]] [[Kategorija:Umrli 1206.]] sd27tuuitsssn7ihu8y5yvc3v9kiz8i 0 125190 3914785 3904264 2026-07-26T17:09:56Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914785 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} {{Neutralnost}} {{Infokutija osoba | ime = Lojze Grozde | slika = Lojze-Grozde MK.jpg | opis = Lojze kao gimnazijalac | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1923|5|27}} | mjesto_rođenja = [[Zgornje Vodale]], Kraljevina Jugoslavija | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1943|1|1|1923|5|27}} | mjesto_smrti = [[Mirna (Slovenija)|Mirna]], Kraljevina Jugoslavija | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} Blaženik '''Lojze Grozde''' (rođen kao ''Lojze Alojzij Grozde''), (27. maj 1923, [[Zgornje Vodale]], [[Kraljevina Jugoslavija]] (danas [[Slovenija]]) - 1. januar 1943, [[Mirna (Slovenija)|Mirna]]) bio je [[slovenski]] [[pjesnik]] i [[mučenik]]. == Biografija == === Mladost === Lojze Grozde se rodio 27. maja 1923. u Zgornjim Vodalama u župi Tržišče kod [[Mokronog]]a na Dolenjskom (danas [[Slovenija]]; tada [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]]), kao vanbračno dijete. Kad mu je bilo četiri godine, majka se udala i tamo je nije smio posjećivati. Za njega se brinula pobožna tetka Ivanka. Od nje je naučio zdrave pobožnosti i marljivosti. Ona se pobrinula, da je poslije četiri razreda narodne škole otišao u gimnaziju u [[Ljubljana|Ljubljanu]], gdje je i ona otišla služiti. Dobrotvori su joj pomogli, da je Lojze mogao redovno pohađati školu. Stanovao je u katoličkom đačkom zavodu Marijanišče i posjećivao klasičnu gimnaziju, gdje je bio odličan đak. Među školskim drugovima se je isticao kao pjesnik i literat. Postao je član i kasnije vođa đačke [[Katolička akcija|Katoličke akcije]] i sarađivao je i u zavodskoj zajednici Marijine družbe. == Mučeništvo, nalaženje i sahrana == ===Mučeništvo=== [[Datoteka:Mirna_Trebnje 01.jpg|mini|Mirna na Dolenjskom - Slovenija]] [[Datoteka:Tomb_Lojze_Grozde_01.jpg|mini|Grob Lojzeta Grozdeta u Šentrupertu]] Za vrijeme božićnog raspusta u osmom razredu gimnazije Grozde nije išao kući. U godini 1942. je tragično preminulo 14 svećenika i vjernika za koje je počeo proces za beatifikaciju. Većinu od njih je Lojze lično poznavao. Usprkos upozorenjima odlučio se na odlazak za Novu godinu 1943. Zamolio je za putnu dozvolu. Najprije se javio prijateju u Strugama. Na prvi petak, koji je pao te godine na 1. januara, bio je na misi u [[Cistercijanski samostan Stična|Cistercijanskom samostanu Stična]], a zatim je pošao [[voz]]om iz Ivančne Gorice do [[Trebnje]]ga. Tamo je saznao da vozom ne može dalje jer je pruga bila prekinuta. Htio je otići do [[Mirna|Mirne]] pješice. Usput je presjeo na neki voz. Kod prve kuće u Mirni morao je sići s voza jer ga je uhvatila partizanska straža te ga počela saslušavati. Kod njega su našli latinsku misnu knjižicu (do kraja 2. vatikanskog sabora se je u rimskom obredu upotrebljavao latinski jezik kod mise i u brevijaru), knjigu duhovnih pobuda [[Toma Kempenac|Tome Kempenca]] ''Nasljeduj Krista'' i knjižicu o [[Majka Božija|Majci Božijoj Fatimskoj]]. Odveli su ga u obližnju gostionicu te ga dalje saslušavali. Opasnost prilika pokazuje činjenica da su tri sata prije nego su uhvatili Grozdeta u Mirni streljali bogoslova Janeza Hočevara<ref>Anton Pust, Zdravko Reven, Božidar Slapšak: ''Palme mučeništva: Ubiti in pomorjeni slovenski duhovniki, redovniki in bogoslovci in nekateri verni laiki'', Celje 1995, str. 367 – 368 Božiji služabnik Alojzij Grozde, {{ISBN|961-218-064-4}}</ref> koji je za praznike htio obići svoje rođake u bližnjom [[Šentrupert]]u. ===Politkomisar Dušan Majcen-Nedeljko=== [[Prva udarna brigada Toneta Tomšiča]] je onih dana vladala nad dolinom rijeke Mirne, dok se je štab pripremao na proslavu Nove godine. Njen politkomisar [[Dušan Majcen–Nedeljko]] piše jedno važno pismo CK KPS dobra dva tjedna poslije mučeništva Lojzeta Grozdeta ovako: ''Sa položaja, 19. januara 1943, Centralnom komitetu KPS: „Smrtna presuda je bila nekoliko preduhitrena i izvršena iz preventivnih uzroka. Doduše je bilo dokazno, da je dotičnik član Katoličke akcije, ipak konkretnih dokaza, da prenosi vijesti, nije bilo. Štab je bio kasnije primoran, da putem posebnog razglasa opravda pred stanovništvom, naročito u Št. Rupertu, nužnost smrtne presude. Pri tome moram autokritički priznati, da sam se za slučaj premalo zanimao i nisam spriječio osude, to bih mogao, da sam učestvovao u brigadnom sudu«''<ref>Milanka Dragarjeva: ZVEST KRIŽANEMU (Knjiga o Grozdetu, Ljubljana 2010, 518 stranica). Na stranici 349 je objavljen u Arhivu Slovenije o Grozdetu nađeni dokument: pismo, koje je pisao glavnoj partizanskoj komandi politkomisar Tomšičeve brigade Dušan Majcen-Nedeljko.</ref> ===Suprotne tvrdnje=== Slovenski internetni časopis ''Mladina.si'' piše<ref>MLADINA.si Tjednik, br. 13, subota, 22. maj 2010, u članku (Ne)preverjeni mučenik: http://www.mladina.si/tednik/201013/(ne)preverjeni_mucenik {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428111901/http://www.mladina.si/tednik/201013/(ne)preverjeni_mucenik |date=28. 4. 2010 }}</ref>, da se je za tragičnu Grozdetovu sudbina zanimao također penzionisani partizanski general-major [[Lado Kocijan]], koji je istraživanjem godine 1995. došao do drugačijih zaključaka. On tvrdi, da je nosio Lojze neko nenaslovljeno pismo za organiziranje domobranstva u Mirenskoj dolini i da su ga baš zbog toga partizani osudili na smrt. On doduše priznaje, da je bio Grozde ubijen "projektilom", ali odlučno poriče bilo kakvo mučenje. ===Nalaženje neistrunutog tijela=== O mučenju ipak govori već prvi Grozdetov kratki životopisni sažetak.<ref>''Duhovni koledarček'' 1944, Sastavio župnik Gregor Mali, Ljubljana, Knjižice br. 239/240 od 1. decembra 1943, str. 13</ref> Slično također glavni životopisac Strle spominje, da leš nije bio pokopan i da je posebna komisija odmah poslije pronalaska ustanovila na njemu očite tragove zlostavljanja.<ref>XVII. Poglavlje: Krona pravice, str. 121-129, u: Dr. Anton Strle, ''Slovenski mučenec Lojze Grozde'', Ljubljana 1991.</ref> ===Sahrana u Šentrupertu=== Grozdetovo tijelo su zatim pokopali na šentrupertskom groblju. == Beatifikacija == [[Datoteka:VidGajsek - Slovene Eucharist Congregation 2010 - 044.jpg|mini|Za vrijeme Prvog slovenskog euharistijskog kongresa je proglašen blaženim Lojze Grozde]] Povodom 50. godišnjice Grozdetove smrti je nadbiskupija Ljubljana počela crkveni postupak za priznanje njegova mučeništva te time za njegovu [[beatifikacija|beatifikaciju]] i kanonizaciju. [[Papa Ivan Pavao II]] ga je prilikom prve posjete u Sloveniji (16-19. 5. 1996.) dvaput spomenuo. Dana 27. marta 2010. je stigla iz [[Rim]]a vijest, da je papa odobrio dekret o mučeništvu Alojzija Grozdeta. Toga dana je [[papa Benedikt XVI.]] primio u audijenciju prefekta Kongregacije za postupke svetaca, nadbiskupa Angela Amata, i potvrdio objavu dekreta o Grozdetovu mučeništvu. Time je dana dozvola za svečanu [[beatifikacija|beatifikaciju]], koja se obavila, kao što su iz [[Novo Mesto|Novog Mesta]] predlagali u Rim, 13. juna na Slovenskom euharistijskom kongresu u [[Celje|Celju]]. Mučenik Lojze Grozde je službeno proglašen blaženim za vrijeme svete mise na 11. nedjelju kroz godinu. U Papino ime proglasio ga je državni sekretar [[kardinal]] [[Tarcisio Bertone]]. Na celjskom stadionu je bilo prisustvovalo svečanosti oko 40.000 vjernika. Naglasak je bio na tom, da mora biti sveta misa u središte kršćanskog života, kao što je bila u životu mladog Lojzeta. »Grozdetu je bila Euharistija sunce njegova života. ==Pjesnik, koji naslućuje svoju smrt== Godine 1991. je izašla iz štampe neke vrste četvero-logija o Grozdetu sa naslovom ''Slovenski mučenec Lojze Grozde'' (Slovenski mučenik Alojzije Grozde). U njoj je najprije životopis, kojeg je vjerno prema izjavama mnogih svjedoka te iz vlastitih iskustava te uspomena napisao Lojzetov odgojitelj, koji ga je i najbolje poznavao, prefekt u zavodu Marijanišče, doktor [[Anton Strle]]. To je ponovnu štampu onog iz godine 1944., proširen sa ocjenama Kermaunera, kratkim uspomenama Pogačara i izborom pjesama, koje je pripremila historičarka Berta Golob. == Lojze Grozde - simbol == Literarni historičar i dramaturg [[Taras Kermauner]] je u propratnoj besjedi ka Grozdetovu životopisu zapisao: »Grozde ujedinjuje [[Irenej Friderik Baraga|Baragovu]] revnost i apostolat, [[Janez Frančišek Gnidovec|Gnidovčevu]] askezu i patnju, [[Blaženi Anton Martin Slomšek|Slomšekov]] dar za organizaciju i samosvijest. == Film i TV == *[http://tvslo.si/predvajaj/moj-glas-zliva-se-v-prosnjo-dokumentarna-oddaja/ava2.64839128//] Moj glas zliva se v prošnjo (Moj glas slijeva se u molbu) – Dokumentarna emisija-[[film]] na [[TV]] [[Slovenija]]-1 Prvi program. Nastupa [[beograd]]ski [[nadbiskup]] [[Stanislav Hočevar]], [[isusovac]] [[Miha Žužek]] i ostali. == Reference == {{refspisak}} == Literatura == * Anton Strle: ''Un martyr des temps modernes. Aloïs Grozdé, 1923-1943'', Paris 1957 * Miroslav Slana:''Slovenski sij svetosti. Mladi mučenec Lojze Grozde'', Maribor 2001 {{ISBN|961-6227-59-9}} * Duhovni koledarček 1944, Sastavio župnik [[Gregor Mali]], Ljubljana, Knjižice br. 239/240 od dana 1. decembra 1943. * Narte Velikonja, Malikovanje zločina, u: Wikivir. * Anton Strle, Slovenski mučenec Lojze Grozde, Knjižice, Ljubljana 1991. * Milanka Dragarjeva: ZVEST KRIŽANEMU, Knjiga o Grozdetu, Ljubljana 2010, Dragar, 518 strani, {{ISBN|978-961-92879-0-3}}. * Anton Pust, Zdravko Reven, Božidar Slapšak, Palme mučeništva: Ubiti in pomorjeni slovenski duhovniki, redovniki in bogoslovci in nekateri verni laiki, Celje 1995, 447 stranica. - {{ISBN|961-218-043-1}} * Dr. Anton Strle, Lojze Grozde, (Communio 2010, br. 2, 20. godište, Međunarodni teološki časopis na 15 jezika) sa kratkim prijevodom sadržaja na njemački i francuski jezik; na kraju spisak knjiga o Grozdetu. * Papež Janez Pavel II. v Sloveniji, Bog blagoslovi predrago Slovenijo, Družina – Ljubljana 1996, {{ISBN|961-222-079-4}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Lojze Grozde}} * [https://web.archive.org/web/20100616074951/http://www.skofija-novomesto.si/index.php?topic=Lojzegrozde_sl Skofija-novomesto.si] Proces za proglašenje Grozdeta blaženim počela je Ljubljanska nadbiskupija. Po osnivanju nove biskupije u Novom mestu je preuzela obvezu Novomeška biskupija. Ova stranica taj postupak redovito prati. * [http://www.dnevnik.si/novice/slovenija/1042348664 Dnevnik.si] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523022806/http://www.dnevnik.si/novice/slovenija/1042348664 |date=23. 5. 2010 }} Dnevnik.si u više navrata piše o Lojzetu Grozdetu s popratnim komentarima. * [http://www.mladina.si/tednik/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121104647/http://www.mladina.si/tednik/ |date=21. 11. 2010 }} Internetsko nedjeljno izdanje časopisa Mladina.si (postoji i dnevno izdanje) se je također uključilo u rasprave u vezi s beatifikacijom Lojzeta Grozdeta * [http://www.mladi.net/content/view/1851/88 Mladi.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612052451/http://www.mladi.net/content/view/1851/88 |date=12. 6. 2010 }} Mladi.net vjerno prenosi događaje u vezi s Lojzetom Grozdetom. * [http://www.rtvslo.si/kultura/knjige/mucenec-grozde-naj-bo-vzor-in-svetilnik/231133%20 Rtvslo.si] Rtvslo.si je mulitmedijalni portal. Donosi članke također o Grozdetu s brojnim odzivima i komentarima. * [http://www.druzina.si/icd/spletnastran.nsf/all/9C3A87B5604A239DC1257731002B435C?OpenDocument Družina.si]{{Mrtav link}} Druzina.si je internetsko izdanje Slovenskog katoličkog tjednika Družina, koji izdaju slovenske biskupije. * [http://www.donbosko.si/celje/?q=node/375] Opis postupka za proglašenje blaženim Lojzeta Grozdeta sa njegovom pravom fotografijom. *[http://newsaints.faithweb.com/martyrs/East6.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209103641/http://newsaints.faithweb.com/martyrs/East6.htm |date=9. 2. 2011 }} Opasnost tadašnjih prilika pokazuje i spisak sa osnovnim životnim podacima ovih mučenika. Ovdje su imena mučenih i ubijenih svećenika i vjernika za vrijeme i poslije Drugog svjetskog rata, za koje je počeo proces za beatifikaciju i kanonizaciju. Za Grozdeta je ovaj proces već završen; zato se njegovo ime više ne nalazi ovdje. *[http://newsaints.faithweb.com/martyrs/East8.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209103650/http://newsaints.faithweb.com/martyrs/East8.htm |date=9. 2. 2011 }} Na osmoj stranici se nalaze franjevački mučenici iz Bosne i Hercegovine, za koje je također počeo proces za beatifikaciju i kanonizaciju. Njihova sudbina, kao i sudbina svih slugu Božijih na ovome spisku je bila slična tragičnoj sudbini Alojzija Grozdeta. * [http://www.heiligenlexikon.de/BiographienA/Alois_Grozde.html Ökumenisches Heiligenlexikon:Alois Grozde (njemački)] {{DEFAULTSORT:Grozde, Lojze}} [[Kategorija:Blaženici]] [[Kategorija:Mučenici]] [[Kategorija:Biografije, Sevnica]] [[Kategorija:Slovenski pjesnici]] [[Kategorija:Rođeni 1923.]] [[Kategorija:Umrli 1943.]] 370tut390n4eff1g1uyxb2msh4q1sqr 0 125808 3914673 3903706 2026-07-26T15:48:33Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914673 wikitext text/x-wiki '''Carnotov cikus''' je poseban [[termodinamički ciklus]] kojeg je uveo [[Nicolas Léonard Sadi Carnot]] 1824. godine, dok ga je proširio [[Émile Clapeyron|Benoit Paul Émile Clapeyron]] 1830tih i 40tih godine 19. vijeka. Ovaj ciklus je trenutno najefikasniji ciklus koji može pretvoriti datu količinu termalne energije u rad ili, obrnuto, stvoriti razliku u temperaturama (npr za rashlađivanje) preko date količine rada. Svaki [[Termodinamika|termodinamički]] sistem postoji u određenom stanju. Kad sistem prođe kroz niz različitih stanja, te se vrati u početno, za njega se kaže da je obavio kružni proces. Tokom kružnog procesa sistem može predati [[Rad (fizika)|rad]] okolini, te tako djelovati kao [[Toplota|toplotni]] [[motor]]. Sistem, koji radi po Carnotovom kružnom ciklusu, je hipotetički Carnotov toplotni motor. Toplotni motor prenosi [[Energija|energiju]] iz toplijeg (grijanog) spremnika u hladniji (rashladni) spremnik, te pritom dio te energije pretvara u mehanički rad. Ciklus se, također, može obrnuti. Sistemu se može dovoditi rad izvana, te se on onda ponaša kao [[Klimatizacija#Toplotna pumpa|toplotna pumpa]] (dizalica toplote). Carnotov ciklus je kružni proces s najvišim [[Stepen iskorištenja|stepenom iskorištenja]], odnosno najveći dio primljene topline pretvara u rad, te najveći dio rada iskorištava za dizanje topline. == Carnotov ciklus == Kada se '''Carnotov ciklus''' ponaša kao toplotni motor, sastoji se od sljedećih promjena stanja: # '''Povratne [[Izoterma|izotermne]] ekspanzije plina pri [[Temperatura|temperaturi]] grijanog spremnika ''T''_''H'' (izotermno dovođenje toplote)'''. Tokom ove promjene stanja (promjena od A do B na slici 1), sistem predaje rad okolini. [[Plin]] ekspandira zbog dovođenja toplote Q₁ iz grijanog spremnika. # '''Izentropske ([[povrtni adijabatski proces]]) ekspanzije plina (dobiveni izentropski rad)'''. Tokom ove promjene stanja (promjena od B do C na slici 1), sistem je toplotno izoliran od okoline, te niti prima niti predaje toplotu. Plin nastavlja ekspandirati, predajući pritom rad okolini. Ta ekspanzija uzrokuje hlađenje plina do temperature rashladnog spremnika ''T''_''C''. # '''Povratne izotermne kompresije plina pri temperaturi rashladnog spremnika, ''T''_''C'' (izotermno odvođenje toplote)''' (promjena od C do D na slici 1). Ovdje okolina vrši rad nad sistemom, te uzrokuje da količina toplote Q₂ pređe iz sistema na rashladni spremnik. # '''Izentropska kompresija plina (uloženi izentropski rad)''' (promjena od D do A na slici 1). I ovdje je sistem toplinski izoliran od okoline. Tokom ove promjene stanja okolina vrši rad na plinu, komprimirajući ga, te uzrokujući da temperatura poraste na ''T''_''H''. U tom trenutku plin je u istom stanju kao i na početku. [[Datoteka:CarnotCycle1.png|400px|mini|centre|Slika 1: Carnotov ciklus kao toplinski motor, prikazano na dijagramu temperatura – [[entropija]]. Ciklus se odvija između grijanog spremnika temperature T_H i rashladnog spremnika temperature T_C. Na apcisi je entropija, a na ordinati temperatura.]] == Osobine i značenje == === Dijagram temperatura - entropija === Ponašanje Carnotovog motora ili hladnjaka najbolje se opisuje korištenjem [[dijagram]]a temperatura – entropija (T-s), u kojem je termodinamičko stanje sistema definisano tačkom na grafiku sa entropijom na apcisi i termodinamičkom temperaturom na ordinati. Za jednostavan sistem sa određenim brojem čestica, bilo koja tačka grafika će predstavljati određeno stanje sistema. Termodinamički proces će biti predstavljen krivuljom koja povezuje početno stanje (A) i konačno stanje (B). [[Integral|Površina ispod krivulje]] će biti: :<math>Q=\int_A^B T\,dS \quad\quad(1)</math> što je iznos prenesene toplote u procesu. Ako proces ide prema višoj entropiji, površina ispod krivulje će biti količina toplote koju je sistem primio u tom procesu. Ako proces ide prema nižoj entropiji, biti će iznos odvedene toplote. Za svaki kružni proces postojati će gornji i donji dio ciklusa. Za [[desnokretni proces]], površina ispod gornjeg dijela će biti dovedena toplota tokom ciklusa, a površina ispod donjeg dijela toplina odvedena tokom ciklusa. Površina unutar ciklusa će predstavljati njihovu razliku, ali budući da je promjena [[Unutrašnja energija|unutrašnje energije]] kod kružnog procesa jednaka nuli, znači da će razlika predstavljati količinu rada koji je sistem izvršio. Gledajući sliku 2, matematički, za povratni proces možemo napisati da je količina rada u jednom ciklusu jednaka: :<math>W = \oint PdV = \oint (dQ-dU)= \oint (TdS-dU) \quad\quad\quad\quad(2)</math> Budući da je ''dU'' totalni diferencijal, integral po zatvorenoj krivulji je nula, slijedi da je površina unutar krivulje u T-s dijagramu jednaka radu koji je od sistema odveden, ako se radi o desnokretnom procesu, odnosno radu koji je sistemu doveden, ako se radi od [[ljevokretni proces|ljevokretnom procesu]]. === Carnotov ciklus === Rješenje gornjeg integrala je posebno jednostavno ako se radi o Carnotov ciklusu. Količina energije pretvorena u rad je: : <math>W = \oint PdV = (T_H-T_C)(S_B-S_A)</math> Ukupna količina toplote prenesena između grijanog spremnika i sistema će biti: : <math>Q_H=T_H(S_B-S_A)\,</math> i ukupna kolčina toplote prenesena između sistema i rashladnog spremnika: : <math>Q_C=T_C(S_B-S_A)\,</math>. Stepen iskorištenja <math>\eta</math> je definisan kao: :<math>\eta=\frac{W}{Q_H}=1-\frac{T_C}{T_H} \quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad(3)</math> gdje je : <math> W </math> je rad koji je obavio sistem (energija postoji u sistemu kao rad), : <math> Q_H </math> je toplota dovedena sistemu (toplota koja ulazi u sustav), : <math> T_C </math> je apsolutna temperatura rashladnog spremnika, i : <math> T_H </math> je apsolutna temperatura grijanog spremnika : <math> S_B </math> je maksimalna entropija sistema : <math> S_A </math> je minimalna entropija sistema Stepen iskorištenja ima smisla za toplotne motore, budući da je omjer mehaničkog rada i toplote dovedene iz grijanog spremnika. === Carnotov teorem === Iz gornjeg dijagrama se može vidjeti da niti jedan kružni proces, koji radi između temperatura <math>T_G</math> i <math>T_H</math>, ne može premašiti stepen iskorištenja Carnotovog ciklusa. '''Carnotov teorem''' kaže: ''Niti jedna [[mašina]], koja radi između dva toplotna spremnika, ne može biti učinkovitija od Carnotove mašine između tih istih spremnika''. Stoga jednačina 3 daje maksimalni mogući stepan djelovanja za bilo koji motor, koji radi između tih temperatura. Logična posljedica Carnotovog teorema je: ''Sve povrative mašine, koje rade između istih toplotnih spremnika, imaju jednaki stepen iskorištenja''. Ako desnu stranu jednačine napišemo malo drugačije, vidimo da je teoretski maksimalan stepan iskorištenja jednak razlici temperatura grijanog i rashladnog spremnika podijeljenom s temperaturom grijanog spremnika. Termodinamička temperatura se dobije ako temperaturi u stepenima Celsiusa dodamo 273,15. Iz formule se vidi zanimljiva činjenica. Snižavanje temperature rashladnog spremnika će imati veći uticaj na maksimalni stepen djelovanja nego povišenje temperature grijanog spremnika za isti iznos. U stvarnosti, to je teško ostvariti, budući da je rashladni spremnik najčešće [[okoliš]]. === Stepen iskorištenja realnih toplotnih motora === Carnot je uvidio da u stvarnosti nije moguće napraviti termodinamički povrativ motor, tako da realni toplotni motori imaju manji stepen iskorištenja od one u jednačini 3. Uprkos tome, jednačina 3 je jako važna za određivanje maksimalnog stepena iskorištenja, koji se može ostvariti između zadanih toplotnih spremnika. Iako je '''Carnotov ciklus''' idealizacija, izraz za Carnotov stepen iskorištenja je svejedno jako koristan. Temperature, : <math>\langle T_H\rangle = \frac{1}{\Delta S} \int_{Q_{in}} TdS </math> : <math>\langle T_C\rangle = \frac{1}{\Delta S} \int_{Q_{out}} TdS </math> su prosječne temperature pri kojima se toplota dovodi, odnosno, odvodi. U jednačini (3) tako možemo zamijeniti ''T_H'' i ''T_C'' sa <''T_H''> i <''T_C''> Za Carnotov ciklus ili njegov ekvivalent <''T_H''> je najviša moguća temperatura, a <''T_C''> najniža. Za cikluse s manjim stepenom iskorištenja <''T_H''> će biti niža od ''T_H'' i <''T_C''> će biti viša od ''T_C''. Ovo može pomoći pri razumijevanju zašto, na primjer [[pregrijač]] ili [[regenerator]], može poboljšati stepan iskorištenja. == Također pogledajte == * [[Rankineov ciklus]] * [[Dizelov motor]] == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20091025124859/http://www.fsb.hr/termovel/Kruzni.htm Kružni procesi] članak o kružnim procesima sa stranice Fakulteta strojarstva i brodogradnje u Zagrebu. == Reference == {{refspisak}} <!-- [[Template:Cite book]] *{{cite book |title= |last= |first= |authorlink= |author2= |year= |edition= |publisher= |location= |isbn= |pages= }} --> * {{cite book |title=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance |last=Carnot |first=Sadi |authorlink=Nicolas Léonard Sadi Carnot |author2= |year=1824 |publisher=Bachelier |location=Paris |isbn= |pages= |url=http://books.google.com/books?id=YcY9AAAAMAAJ }} * {{cite book |title=Reflections on the Motive Power of Heat and on Machines Fitted to Develop That Power |url=https://archive.org/details/reflectionsonmot00carnrich |last=Carnot |first=Sadi |authorlink= |author2= [[Robert Henry Thurston|Thurston, Robert Henry]] (editor and translator) |year=1890 |publisher=J. Wiley & Sons |location=New York |isbn= |pages= }} ([http://books.google.com/books?id=tgdJAAAAIAAJ full text of 1897 ed.)]) ([https://web.archive.org/web/20070818073812/http://www.history.rochester.edu/steam/carnot/1943/ html]) * {{cite book | author = Feynman, Richard P.; Leighton, Robert B.; Sands, Matthew | title = The Feynman Lectures on Physics | publisher = Addison-Wesley Publishing Company | year = 1963 | pages=44–4f | isbn = 0201021161 }} * {{cite book |title=Physics |last=Halliday |first=David |authorlink= |author2=Resnick, Robert |year=1978 |edition=3rd ed. |publisher=John Wiley & Sons |location= |isbn=0471024562 |pages=[https://archive.org/details/physicsparts12co00hall/page/541 541–548] |url=https://archive.org/details/physicsparts12co00hall/page/541 }} * {{cite book |title=Thermal Physics |url=https://archive.org/details/thermalphysics0000kitt |last=Kittel |first=Charles |authorlink=Charles Kittel |author2=[[Herbert Kroemer|Kroemer, Herbert]] |year=1980 |edition=2nd ed. |publisher=W. H. Freeman Company |location= |isbn=0-7167-1088-9 |pages= }} {{Commonscat|Carnot cycle}} [[Kategorija:Termodinamički ciklusi]] [[Kategorija:Koncepti u fizici]] [[Kategorija:Atmosferska termodinamika]] rz8eltzq0bvrooiacjifumtv67bzkun 0 126709 3914717 3901898 2026-07-26T15:58:57Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914717 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:St_George's_Cathedral.jpg|mini|desno|300px|Panorama grada.]] {{Lokacijska karta+|Gvajana|float=right|width=200|caption=Georgetown, glavni grad Gvajane, njegov položaj u državi|places= {{Lokacijska karta~|Gvajana|lat=6.8 |long=-58.166667|label= [[Georgetown]]}} }} '''Georgetown''',<ref>{{Cite web|url=https://www.answers.com/travel-destinations/What_is_the_capital_of_Guyana|title=What is the capital of Guyana?|website=Answers|language=en|access-date=19. 2. 2026}}</ref> sa proračunatim brojem stanovnika od 239,227 (popis stanovništva Gvajane, 2002), je glavni i najveći grad južnoameričke države [[Gvajana]], koji se nalazi u rejonu Demerara-Mahaica. Grad je smješten na obali [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]], na ušću rijeke Demerara i ima nadimak "Grad-bašta [[Karibi|Kariba]]". Georgetown je lociran na geografskim koordinatama 6°48′S (sjever) 58°10′Z (zapad) / 6.8°S 58.167°S / 6.8; -58.167. Grad je prvenstveno trgovački, administrativni i financijski centar države. Georgetown je sjedište centralne vlade Gvajane. Svi izvršni odjeli su locirani u gradu. Zgrada Parlamenta i zgrada gvajanskog sudstva, su također ovdje. Georgetown je sjedište Apelacionog suda, najviše sudske instance države. Službena rezidencija Šefa države i Predsjednika vlade su smještene u jedinom gvajanskom gradu. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * https://guyaneseonline.wordpress.com/wp-content/uploads/2012/09/29-e28093-guyanese-online-newsletter-e28093-august-2012-2.pdf * https://www.coastalchange.ca/index.php/communities/caribbean-community-profiles/georgetown-guyana/ {{Collier's Poster|Georgetown (British Guiana)|Georgetown, Guyana}} * [https://web.archive.org/web/20130215200950/http://georgetown-guyana.com/ Slike i karte Gvajane i Georgetowna] * [http://www.princesshotelguyana.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221184828/http://www.princesshotelguyana.com/ |date=21. 12. 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20101217153022/http://www.georgetownchamberofcommerce.org/ Trgovinska komora Georgetowna] * [http://www.turq.com/guyana/georgetown.html Izlet po Georgetownu sa slikama] * [https://web.archive.org/web/20121120172348/http://www.americatravelling.net/guyana/georgetown/georgetown.htm Stranica o Georgetownu sa dosta slika] * [https://web.archive.org/web/20080302135735/http://www.ddbstock.com/guyana1.html Foto galerija] * [http://www.galenfrysinger.com/guyana.htm Foto galerija Georgetowna i Gvajane] * [http://tabisite.com/gallery_am/guyana/guyana.html Foto galerija Georgetowna i Gvajane 2] {{Glavni gradovi južnoameričkih država}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Georgetown, Guyana}} [[Kategorija:Gvajana]] [[Kategorija:Glavni gradovi južnoameričkih država]] rarvaz8ja4jpxcvocu4elbpn9mrykrv 0 126834 3914669 3903829 2026-07-26T15:47:49Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914669 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje|ime=Brades|other_name=Brades Estate|naselje_vrsta=[[Privremeni glavni grad]]|slika=Brades administration 2019.jpg|slika_opis=Privremena uprava u Bradesu, 2019|pushpin_karta=Montserrat#North America|pushpin_map_caption=|pushpin_relief=yes|coordinates={{Coord|16|47|34|N|62|12|38|W|region:MS_type:city(1000)|display=inline,title}}|subdivision_type=[[List of sovereign states|Sovereign state]]|subdivision_name={{flag|United Kingdom}}|subdivision_type1={{nowrap|[[British Overseas Territories|Overseas territory]]}}|subdivision_name1={{flagicon|MSR}} [[Montserrat]]|population_total=1,000|timezone=Atlantic|utc_offset=−04:00}} [[Datoteka:Montserrat-Brades.png|mini|desno|241x241px|Lokacija Bradesa na Monseratu (Montserrat).]] '''Brades''' (ili Brades Estate; otprilike 1.000 stanovnika) je selo i ''de facto'' glavni grad [[Monserat]]a od 1998. godine.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the developing world|url=https://archive.org/details/encyclopediaofde0001unse_a5b9|date=2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-57958-388-0|editor-last=Leonard|editor-first=Thomas M.|location=New York}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mapcarta.com/26878558|title=Brades|website=Mapcarta|language=en|access-date=13. 2. 2026}}</ref> Nalazi se blizu zaliva Carr i zaliva Little, na sjeverozapadnom kraju Monserata. Službeni glavni grad Plymouth na jugu ostrva, je napušten od 1997. zbog erupcije vulkana Soufriere Hills, koji je spalio Plymouth. Od tada se grade privremene vladine zgrade u Brades-u. Nekoliko imena je predloženo za novi glavni grad, koji se sada gradi u području zaliva Little. Imena uključuju: Port Diana, kao uspomenu na [[princeza Dijana|princezu Dijanu]], kao i St. Patrick, zbog podsjećanja na ustanak od 17. marta i da bi privukli američke turiste irskog porijekla. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://books.google.com/books?id=kKAPNBu6V_gC&pg=PA5 * https://www.google.com/maps/place/16%C2%B047%2734.0%22N+62%C2%B012%2738.0%22W/@16.7916994,-62.1957073,6459m/data=!3m1!1e3!4m2!3m1!1s0x0:0x0?hl=en {{Glavni gradovi sjevernoameričkih država}} {{Commonscat}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Montserrat]] [[Kategorija:Glavni gradovi sjevernoameričkih država]] fdhnp6ild32ympu073m3wtim5i8yf83 1 129089 3914904 1259806 2026-07-26T19:51:51Z GoodBosnian 170315 GoodBosnian premjestio je stranicu [[Razgovor:Theodore Herzl]] na [[Razgovor:Theodor Herzl]] 1259806 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} 4y1ci1usn7rqrukvjy3pmmfhyw7ugjm 0 130903 3914805 3902848 2026-07-26T17:14:59Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914805 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Symbool wijsheid dHont detail.jpg|mini|220px|''Simbol mudrosti'', [[Utrecht]]]] '''Mudrost''' je [[pojam]] koji označava duboko [[znanje]], uvid, dobro rasuđivanje. [[Ljudi]] koji teže mudrosti nazivaju se [[Filozofija|filozofima]] (gr: ''filia'' - ljubav, ''sofia '' - mudrost). Onaj ko se okreće mudrosti, nalazi vremena za duhovno usavršavanje, ne dopuštajući da ga "progutaju" zahtjevi praktičnog života. Tradicionalna predstava mudraca, po pravilu, podrazumijeva stare ljude. == Historija == Mudrost je bila centralni pojam u filozofiji, religiji i književnosti različitih drevnih civilizacija. Najranija literatura o mudrosti dolazi iz sumerskih i egipatskih tekstova. U sumerskoj tradiciji, mudrost (''me'') smatrana je božanskim principom koji su darovali bogovi, i bilježena je u poslovicama i mitovima. Egipatski tekstovi o mudrosti, poput ''Maxims of Ptahhotep'' (oko 2400. godine p. n. e.), naglašavali su moralno ponašanje i društvenu harmoniju. U grčkoj filozofiji mudrost je postala ključno pitanje. [[Sokrat]] je mudrost poistovjećivao s poznavanjem vlastite neznalosti, dok je [[Platon]] tvrdio da je mudrost najviši oblik znanja. [[Aristotel]] je pravio razliku između praktične mudrosti (''phronesis'') i teorijske mudrosti (''sophia''), definišući mudrost kao sposobnost razboritog odlučivanja o dobrom životu.<ref>{{Cite book|last=elgamelyan|url=http://archive.org/details/VoicesFromAncientEgyptAnAnthologyOfMiddleKingdomWritingsRichardB.Parkinson1991|title=Voices From Ancient Egypt An Anthology Of Middle Kingdom Writings Richard B. Parkinson ( 1991)|language=English}}</ref> U rimskoj filozofiji, mudrost (''sapientia'') smatrana je vrlinom stoičkog mudraca. [[Ciceron]] i [[Seneka]] vidjeli su mudrost kao samodisciplinu i racionalan život, neophodan za postizanje unutrašnjeg mira (''ataraxia'').<ref>{{Cite book|last=Long|first=A. A.|url=https://books.google.ba/books/about/Hellenistic_Philosophy.html?id=3s6DILqP1MwC&redir_esc=y|title=Hellenistic Philosophy: Stoics, Epicureans, Sceptics|date=20. 8. 1986|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-05808-8|language=en}}</ref> Mudrost se razvijala i kao duhovni koncept u različitim tradicijama: * [[Biblija|Biblijska]] literatura o mudrosti: Knjige poput ''Mudre izreke'', ''Propovjednik'' i ''Job'' prikazuju mudrost kao božansku i praktičnu, često u kontrastu s ljudskim znanjem i božanskom svemoći.<ref>{{Cite book|last=Crenshaw|first=James L.|url=https://books.google.com.vc/books?id=iGhKyol1HY8C&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false|title=Old Testament Wisdom: An Introduction|date=1. 1. 1998|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25462-9|language=en}}</ref> * [[Budizam]]: Mudrost (prajñā) jedna je od tri discipline koje vode do prosvjetljenja, razvijana kroz meditaciju i etički život.<ref>{{Cite book|last=Harvey|first=Peter|url=https://books.google.ba/books/about/An_Introduction_to_Buddhism.html?id=u0sg9LV_rEgC&redir_esc=y|title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85942-4|language=en}}</ref> * [[Islam|Islamska filozofija]]: Arapski izraz ''hikmah'' (حكمة) označava mudrost kao božanski uvid i racionalnu filozofiju, snažno pod uticajem Aristotela, [[Avicena|Avicene]] i [[Al-Farabi]]ja.<ref>{{Cite book|last=Nasr|first=Seyyed Hossein|url=https://books.google.ba/books/about/Islamic_Science.html?id=CjCgAAAACAAJ&redir_esc=y|title=Islamic Science: An Illustrated Study|last2=PH.D|first2=University Professor of Islamic Studies Seyyed Hossein Nasr|date=1995|publisher=Kazi Publications, Incorporated|isbn=978-1-56744-512-1|language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Filozofija]] == Reference == {{refspisak}} == <span></span>[[Datoteka:Discourse-into-the-night.jpg|30x30piksel]]<span></span><small>Nedovršeni članak '''''Mudrost''''' koji govori o '''filozofiji''' treba dopuniti. <span class="plainlinks">[//bs.wikipedia.org/w/index.php?title=Mudrost&action=edit Dopunite ga]</span> prema [[Wikipedia:Članci|pravilima]] Wikipedije. </small> == {{Commonscat|Wisdom}} [[Kategorija:U začetku, Filozofija]] [[Kategorija:Filozofska terminologija]] 92pfdkg22wz32u2cmt4ho2qk3ly4167 0 143719 3914472 3905503 2026-07-26T11:59:32Z WumpusBot 120674 /* Vanjski linkovi */ razne ispravke 3914472 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:IFeelIM.png|mini|200px|desno|Filozofija koja vodi '''IFeelIM''' (inteligentni sistem za pojačavanje osjećanja, pokretan afektivno osjetljivim Instant Messenger-om) je sljedeća: “Osjećam, dakle postojim!”]] '''Afektivna haptika''' je istraživačko polje, u nastajanju, koje se fokusira na proučavanje i dizajniranje [[uređaj]]a i [[sistem]]a koji mogu otkriti, pobuditi ili uticati na [[Emocija|emocionalno]] stanje [[ljudi]], posredstvom osjećaja [[dodir]]a. Ova oblast istraživanja vodi porijeklo iz radova Dzmitry Tsetserukou i Alena Neviarouskaya, o afektivnoj haptici komunikacionim sistema u realnom vremenu, s bogatim [[Emocija|emocionalnim]] i haptičkim kanalima.<ref>{{Cite web|url=https://drive.google.com/file/d/0B7tY4Dkw2zqMZjBkN2Q1OGQtNzRjOC00NjU5LWFiYWItZjg0MmUxZGMwOTRh/view?ddrp=1&authkey=CK2M34QD&hl=en&usp=embed_facebook|title=IFeelIM. Intetain 2009.pdf|website=Google Docs|access-date=5. 7. 2018}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Potaknuti [[motiv]]acijom da poboljšaju socijalnu interaktivnost i emocionalno imerzivno iskustvo korisnika, u razmjenjivanju poruka u realnom vremenu, [[Prividna stvarnost|virtualnoj]] i [[uvećana realnost|uvećanoj realnosti]], predstavljena je ideja pojačavanja sopstvenih osjećanja, kao i reprodukcija (simulacija) emocija koje osjeća partner. Četiri su osnovna haptička (osjetilna) kanala koji rukovode našim emocijama, i koji se mogu prepoznati: *(1) fiziološke promjene (broj otkucaja [[Srce|srca]], temperatura tijela, itd.) *(2) fizička stimulacija (npr. škakljanje), *(3) socijalni dodiri (npr. zagrljaj, stisak ruku), *(4) emocionalni haptički [[dizajn]] (npr. oblik uređaja, materijal, tekstura). == Potencijalne primjene == Moguće su primjene ove tehnologije za: * [[liječenje]] depresije i tjeskobe (problematična emocionalna stanja), * kontrola i modulacija raspoloženja, bazirano na fiziološkim signalima * afektivne i igre saradnje, * [[Psihologija|psihološko]] testiranje, * pomoćna [[tehnologija]] i komunikacioni sistemi uvećane realnosti, za djecu sa [[Autizam|autizmom]]. Afektivna haptika je izvidinica emocionalnog prisustva na daljinu, tehnologije koja omogućava korisnicima da osjećaju emocije, kao da su prisutni jedni uz druge, i da komuniciraju na udaljenim fizičkim lokacijama. == Također pogledajte == * [[Vještačka inteligencija]] * [[Neverbalna komunikacija]] == Reference == {{Refspisak|}} == Vanjski linkovi == * [http://www.youtube.com/watch?v=Y84XbpDUVxc Afektivna haptika, video] * Tsetserukou, Dzmitry; Alena Neviarouskaya, Helmut Prendinger, Naoki Kawakami, Mitsuru Ishizuka, Susumu Tachi (2009) (PDF). Enhancing Mediated Interpersonal Communication through Affective Haptics. in Proc. 3rd Int. Conf. on Intelligent Technologies for Interactive Entertainment (INTETAIN'09), Amsterdam, the Netherlands, Springer, Volume 9, Part 3. str. 246–251. doi:10.1007/978-3-642-02315-6_27. https://docs.google.com/fileview?id=0B7tY4Dkw2zqMZjBkN2Q1OGQtNzRjOC00NjU5LWFiYWItZjg0MmUxZGMwOTRh&hl=en&authkey=CK2M34QD. * Tsetserukou, Dzmitry; Alena Neviarouskaya, Helmut Prendinger, Naoki Kawakami, Susumu Tachi (2009) (PDF). Affective Haptics in Emotional Communication. in Proc. Int. Conf. on Affective Computing and Intelligent Interaction (ACII'09), Amsterdam, the Netherlands, IEEE Press. str. 181–186. doi:10.1109/ACII.2009.5349516. https://docs.google.com/fileview?id=0B7tY4Dkw2zqMNjc3ZjNlMTEtODE0My00ZjVjLTljMzEtYmEyNjU5MDMwYWRl&hl=en&authkey=CNivkvwP. * James, William (1884). "What is an Emotion?" (PDF). Mind 9 (34): 188–205. doi:10.1093/mind/os-IX.34.188. http://web.me.com/cludwig/Site/Philosophie_de_lesprit_files/james.pdf. * Antonio, Damasio (2000). The Feeling of What Happens: Body, Emotion and the Making of Consciousness. Vintage. {{ISBN|0-09-928876-1}}. * Zajonc, Robert B.; Sheila T. Murphy, Marita Inglehart (1989). "Feeling and Facial Efference: Implication of the Vascular Theory of Emotion" (PDF). Psychological Review 96 (3): 395–416. doi:10.1037/0033-295X.96.3.395. PMID 2756066. http://www-psych.stanford.edu/~lera/273/zajonc-psychreview-1989.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220416121725/http://www-psych.stanford.edu/~lera/273/zajonc-psychreview-1989.pdf |date=16. 4. 2022 }}. * Kandel, Eric R.; James H. Schwartz, Thomas M. Jessell (2000). Principles of Neural Science. McGraw-Hill. {{ISBN|0-8385-7701-6}}. * Haans, Antal; Wijnand I. Ijsselsteijn (2006). "Mediated Social Touch: a Review of Current Research and Future Directions" (PDF). Virtual Reality (Springer-Verlag) 9 (2–3): 149–159. doi:10.1007/s10055-005-0014-2. http://www.springerlink.com/content/7l0051038x81771v/fulltext.pdf{{Mrtav link}}. * DiSalvo, Carl; F. Gemperle, J. Forlizzi, E. Montgomery (2003). The Hug: an Exploration of Robotic Form for Intimate Communication. in Proc. of the IEEE Workshop on Robot and Human Interactive Communication (RO-MAN'03), Millbrae, USA, IEEE Press. str. 403–408. doi:10.1109/ACII.2009.5349516. * Mueller, Florian; F. Vetere, M.R. Gibbs, J. Kjeldskov, S. Pedell, S. Howard (2005) (PDF). Hug over a Distance. in Proc. of the ACM Conf. on Human Factors in Computing Systems (CHI 05), Portland, USA, ACM Press. str. 1673–1676. doi:10.1109/ACII.2009.5349516. https://web.archive.org/web/20100923102952/http://floydmueller.com/achievements/hug_over_a_distance_paper.pdf. * Tsetserukou, Dzmitry (2009) (PDF). HaptiHug: a Novel Haptic Display for Communication of Hug over a Distance. in Proc. of EuroHaptics 2010 Int. Conference (EuroHaptics'10), Amsterdam, the Netherlands, Springer. str. 340–347. doi:10.1007/978-3-642-14064-8_49. https://docs.google.com/fileview?id=0B7tY4Dkw2zqMNDAyMTE4ZTEtYmEzYy00YTY5LWIzNTYtNzFhZjNlYjk1YTJm&hl=en&authkey=CI-99rIN. * Norman, Donald A. (2004). Emotional Design: Why We Love (or Hate) Everyday Things. Basic Books. {{ISBN|0-465-05135-9}}. * Tsetserukou, Dzmitry; Alena Neviarouskaya (September/October 2010). "iFeel_IM!: Augmenting Emotions during Online Communication". IEEE Computer Graphics ad Applications (IEEE Press): 6–14, in print. * Neviarouskaya, Alena; Helmut Prendinger, Mitsuru Ishizuka (2010). "EmoHeart: Conveying Emotions in Second Life Based on Affect Sensing from Text". Advances in Human-Computer Interaction, Special Issue on Emotion-Aware Natural Interaction (Springer-Verlag) 2010: 1–13. doi:10.1155/2010/209801. http://www.hindawi.com/journals/ahci/2010/209801.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329141806/http://www.hindawi.com/journals/ahci/2010/209801.html |date=29. 3. 2010 }}. * Neviarouskaya, Alena; Helmut Prendinger, Mitsuru Ishizuka (2010). Recognition of Fine-Grained Emotions from Text: an Approach Based on the Compositionality Principle. In Modelling Machine Emotions for Realizing Intelligence: Foundations and Applications, Nishida, T., Jain, L., and Faucher, C. (eds.), Springer, (Smart Innovation, Systems and Technologies (SIST) series, Vol. 1). str. 179–207. [[doi:10.1007/978-3-642-12604-8 9]]. * Lemmens, P, Crompvoets, F., Brokken, D., Eerenbeemd, J.V.D ., Vries, G-J.D. “A Body-Conforming Tactile Jacket to Enrich Movie Viewing,” in Proc. the Third Joint EuroHaptics Conf. and Symp. on Haptic Interfaces for Virtual Environment and Teleoperator Systems (WorldHaptics 2009), Salt Lake City, US, March 18-20, 2009, str. 7-12. Lemmens, Paul; F. Crompvoets, D. Brokken, J.V.D. Eerenbeemd, G-J.D. Vries (2009). A Body-Conforming Tactile Jacket to Enrich Movie Viewing. in Proc. the Third Joint EuroHaptics Conf. and Symp. on Haptic Interfaces for Virtual Environment and Teleoperator Systems, Salt Lake City, USA. str. 7–12. [[doi:10.1109/WHC.2009.4810832]]. {{Commonscat|Affective haptics}} [[Kategorija:Računarstvo]] [[Kategorija:Zdravstvena psihologija]] [[Kategorija:Zdravlje]] grlevnijz09ftq3tqk9495a9p55onuo 0 146084 3914766 3902804 2026-07-26T17:05:26Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914766 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Cuneiform script2.jpg|mini|Ploča s klinastim pismom]] '''Klinasto pismo''' ili '''klinopis''' je jedan od najranijih [[Pismo (jezik)|pisama]]. Stvorili su ga [[Sumer]]ani u kasnom 4. mileniju p. n. e., kao sistem [[piktogram]]a. Vremenom, piktogrami su pojednostavljeni i postali apstraktni. Klinastim pismom se pisalo po glinenim pločicama, u koje su se utiskivali znakovi komadom trske (''stilusom''). Otisci su imali oblik klina, po čemu je pismo i dobilo ime. == Historija == Sistem pisanja klinastim pismom je nastao vjerovatno oko 3000. p. n. e. u [[Sumer]]u; posljednja upotreba se bilježi godine 75. [[Datoteka:Sumerian 26th c Adab.jpg|mini|Sumerski natpis u arhaičnom monumentalnom stilu (oko 26. stoljeća p. n. e.)]] Klinasto pismo je prošlo bitne promjene kroz period od više od dva milenija. Sljedeća slika prikazuje razvoj znaka SAG "glava" (Borger nr. 184, U+12295). [[Datoteka:Cuneiform sign SAG.svg|400px|Razvoj klinastog simbola SAG "glava", 3000. p. n. e. &ndash; 1000. p. n. e.]] Stadij 1 prikazuje piktogram kako je crtan oko 3000. p. n. e. Stadij 2 je rotirani piktogram, kakav se upotrebljavao oko 2800. p. n. e. Stadij 3 je apstraktni glif u arhaičnim monumentalnim natpisima, iz oko 2600. p. n. e., a stadij 4 je znak kako je pisan u glini, u isto vrijeme kao i stadij 3. Stadij 5 predstavlja kasni 3. milenij p. n. e.; stadij 6 je staroasirski znak ranog 2. milenija, kako su ga koristili [[Hetiti]]. Stadij 7 je pojednostavljen znak kakvog su pisali asirski pisari u ranom 1. mileniju p. n. e. sve do izumiranja pisma. {{Commonscat|Cuneiform}} [[Kategorija:Pismo]] [[Kategorija:Mezopotamija]] [[Kategorija:Klinasto pismo]] 5vp49nlnxzo9qc4cnl31b4dfbbiiy2g 0 146710 3914760 3902286 2026-07-26T17:03:19Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914760 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svemirska letjelica | ime = Juno | slika = [[Datoteka:JUNO - PIA13746.jpg|300px]] | slika_opis = Umjetničko viđenje ''Juna'' kraj Jupitera | organizacija = [[NASA]] | glavni_ugovarači = | platforma = | tip_misije = Orbiter | prelet = | datum_preleta = | trenutna_destinacija = [[Jupiter (planet)|Jupiter]] | satelit_od = | datum_ulaska_u_orbitu = | orbitira = | pad_iz_orbite | lansiranje = 5. august 2011.<ref name=nasa>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/juno/launch/index.html|title=''"Juno Launch"''|language=engleski|access-date=6. 8. 2011|archive-date=7. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707192438/http://www.nasa.gov/mission_pages/juno/launch/index.html|url-status=dead}} nasa.gov (31. svibnja 2011.)</ref> | lansiran_uz_pomoć = [[Atlas V]] | raketa_nosac = | mjesto_lansiranja = | trajanje_misije = | NSSDC_ID = | internet_sjedište = | masa = 3625 kg<ref name=nasa2>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/pdf/316306main_JunoFactSheet_2009sm.pdf|title=''"Juno Mission to Jupiter"''|language=engleski|access-date=6. 8. 2011|archive-date=6. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406131427/https://www.nasa.gov/pdf/316306main_JunoFactSheet_2009sm.pdf|url-status=dead}} nasa.gov (31. maj 2011.)</ref> | napajanje = | baterije = | orbitalni_režim = | sirina = | velika_poluosa = | ekscentricitet = | inklinacija = | orbitalni_period = | apoapsis = | apogej = | periapsis = | perigej = | interval_ponavljanja = | orbita_dnevno = | ponovljivost= | instrumenti = | glavni_instrumenti= | transponderi = | rezolucija = | područje_pokrivanja = | spektralni_pojas = | brzina_prijenosa_podataka = | SSR = | površina_pokrivanja = <!--| prostorna_rezolucija = {{{Spatial Resolution|}}}--> | rezolucija_slike = | ref = }} '''''Juno''''', [[NASA]]-ina svemirska letjelica<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/centers-and-facilities/jpl/nasas-juno-mission-expands-into-the-future/|title=NASA’s Juno Mission Expands Into the Future - NASA|date=13. 1. 2021|language=en-US|access-date=8. 2. 2026}}</ref> namijenjena istraživanju [[Jupiter (planeta)|Jupitera]], dio je programa [[Program New Frontiers|New Frontiers]]. Letjelicu je izgradio Lockheed Martin a njom upravlja NASA-in [[Jet Propulsion Laboratory]]. Lansiranje pomoću rakete [[Atlas V]] je obavljeno [[5. august]]a [[2011.]], kao dio programa New Frontiers, a ušla je u polarnu orbitu Jupitera 5. jula 2016. godine <ref>Chang, Kenneth (5 July 2016). "[https://www.nytimes.com/2016/07/05/science/juno-enters-jupiters-orbit-capping-5-year-voyage.html NASA's Juno Spacecraft Enters Jupiter's Orbit]". The New York Times. Pristupljeno 10.06.2021.</ref>. Nakon završetka planirane misije predviđeno je da padne na samu površinu Jupitera. Misija Juna je mjerenje Jupiterovog sastava, [[Gravitacija|gravitacionog polja]], [[Magnetno polje|magnetnog polja]] i polarne [[Magnetosfera|magnetosfere]]. Takođe će tražiti tragove o tome kako je nastala planeta, uključujući da li ima stjenovito jezgro, količinu [[Voda|vode]] prisutne u dubokoj atmosferi, raspored mase i duboke vjetrove, koji mogu postići brzinu do 620&nbsp;km/h <ref>Cheng, Andrew; Buckley, Mike; Steigerwald, Bill (21 May 2008). "[https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2008/jupiter_lrs.html Winds in Jupiter's Little Red Spot Almost Twice as Fast as Strongest Hurricane]". NASA. Pristupljeno 10.06.2021.</ref>. Juno je druga svemirska letjelica koja je kružila oko Jupitera, nakon orbitera Galileo sa nuklearni pogonom, koji je kružio od 1995. do 2003. Za razliku od svih ranijih svemirskih letjelica upućenih na vanjske planete, Juno se napaja [[Solarni paneli|solarnim panelima]], koje obično koriste sateliti u orbiti oko Zemlje i letjelice u unutrašnjem [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]], dok se radioizotopski termoelektrični generatori obično koriste za misije u vanjskom Sunčevom sistemu i dalje. Za Juno, međutim, tri najveća solarna krila ikada postavljena na planetarnoj sondi igraju integralnu ulogu u stabilizaciji svemirske letjelice, kao i stvaranju [[Energija|energije]]. == Ime == <blockquote>"Junoino ime dolazi iz grčke i rimske [[Mitologija|mitologije]]. Bog Jupiter navukao je veo oblaka oko sebe kako bi sakrio svoje nestašluke, a njegova supruga, božica Junona, uspjela je proviriti kroz oblake i otkriti pravu Jupiterovu prirodu." - NASA <ref>"[https://www.nasa.gov/mission_pages/juno/news/juno20110805.html NASA's Juno Spacecraft Launches to Jupiter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714221143/https://www.nasa.gov/mission_pages/juno/news/juno20110805.html |date=14. 7. 2021 }}". NASA. 05. 08. 2011. Pristupljeno 10. 06. 2021.</ref></blockquote> NASA-ina kompilacija imena misija i akronima odnosi se na misiju pod imenom Jupiter Near-polar Orbiter <ref>"[https://www.nasa.gov/pdf/224264main_AMPM_4-25-08_Acronyms.pdf Mission Acronyms & Definitions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925070833/https://www.nasa.gov/pdf/224264main_AMPM_4-25-08_Acronyms.pdf |date=25. 9. 2020 }}" (PDF). NASA</ref>. Međutim, ime projekta se koristi kao ime s mitološkim asocijacijama <ref>"[https://www.jpl.nasa.gov/news/press_kits/JunoLaunch.pdf Juno Launch Press Kit, Quick Facts]" (PDF). jpl.nasa.gov. Jet Propulsion Lab.</ref>, a ne kao akronim. Juno se ponekad naziva i New Frontiers 2.<ref>Leone, Dan (23 February 2015). "[https://spacenews.com/nasa-sets-new-frontiers-competition-for-2016-spacenews/ NASA Sets Next US$1 Billion New Frontiers Competition for 2016]". SpaceNews. Pristupljeno 10. 06. 2021.</ref><ref>Hillger, Don; Toth, Garry (20 September 2016). "[https://rammb.cira.colostate.edu/dev/hillger/NewFrontiers.htm New Frontiers-series satellites]". Colorado State University. Pristupljeno 10. 06. 2021.</ref>, ali je ne treba miješati s New Horizons 2, predloženom, ali neodabranom misijom New Frontiersa. == Pregled misije == Juno je izabrana 9. juna 2005. godine, kao misija programa New Frontiers koja slijedi nakon New Horizons-a <ref>"[http://www.astrobio.net/jupiter-system/juno-mission-to-jupiter/ Juno Mission to Jupiter]". Astrobiology Magazine. 9 June 2005. Pristupljeno 22.06.2021.</ref>. Postojalo je više prijedloga različitih misija prema Jupiteru u godinama prije ovog izbora, međutim ili nisu odobrene u izvornom obliku, ili nisu odobrene nikako <ref>Ludwinski, Jan M.; Guman, Mark D.; Johannesen, Jennie R.; Mitchell, Robert T.; Staehle, Robert L. (1998). The Europa Orbiter Mission Design. 49th International Astronautical Congress, September 28 – October 2, 1998, Melbourne, Australia</ref><ref>Zeller, Martin (January 2001). "[https://web.archive.org/web/20170305002559/http://www.usc.edu/dept/engineering/TTC/NASA/newsarchives/jan01_insidejupiter.html NASA Announces New Discovery Program Awards]". NASA and University of Southern California. Pristupljeno 22.06.2021.</ref>. Evropa orbiter s početka vijeka otkazan je 2002. Glavna misija na nivou [[Evropska unija|Evropske unije]] pripremana je početkom 2000-ih, ali su problemi s finansijama rezultirali razvojem u [[ESA]]-in [[JUICE (svemirska letjelica)|Jupiter Icy Moon Explorer]] <ref>Dougherty, M. K.; Grasset, O.; Bunce, E.; Coustenis, A.; Titov, D. V.; et al. (2011). JUICE (JUpiter ICy moon Explorer): a European-led mission to the Jupiter system. EPSC-DPS Joint Meeting 2011, October 2–7, 2011, Nantes, France</ref>. Juno je prešla petogodišnji put do Jupitera, i stigla na odredište 5. jula 2016. Letjelica je prešla ukupnu udaljenost od približno 2,8 × 10⁹ km (19 [[Astronomska jedinica|AJ]] ili 2,8 milijardi kilometara) da bi stigla do Jupitera. Dizajnirana je da orbitira oko Jupitera 37 puta tokom trajanja misije, planirane na 20 mjeseci. Juno se na putu koristio gravitacijskom praćkom Zemlje, preletom u oktobru 2013. godine. Potom je letjelica usporila dovoljno da se omogući ulazak u stabilnu orbitu. Planirane su tri 53-dnevne orbite a potom novo usporavanje 11. decembra 2016. godine, koje je trebalo dovesti letjelicu u 14-dnevnu polarnu orbitu zvanu Naučna orbita. Zbog sumnji na probleme u radu u glavnog motora, ovo usporavanje je otkazano te jeJuno ostao u svojoj 53-dnevnoj orbiti do prvog susreta s [[Ganimed (satelit)|Ganimedom]], proširenjem svoje misije <ref>Brown, Dwayne; Cantillo, Laurie; Agle, D. C. (17 February 2017). "[https://www.nasa.gov/press-release/nasa-s-juno-mission-to-remain-in-current-orbit-at-jupiter NASA's Juno Mission to Remain in Current Orbit at Jupiter]" (Press release). NASA. Pristupljeno 22.06.2021.</ref>. Ova produžena misija započela je preletom pored Ganimeda 7. juna 2021 <ref>Greicius, Tony (3 June 2021). "[https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-juno-to-get-a-close-look-at-jupiter-s-moon-ganymede NASA's Juno to Get a Close Look at Jupiter's Moon Ganymede]" Pristupljeno 22.06.2021.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230603085228/https://www.nasa.gov/feature/jpl/see-the-first-images-nasa-s-juno-took-as-it-sailed-by-ganymede/ "See the First Images NASA's Juno Took as It Sailed by Ganymede | NASA"] Pristupljeno 22.06.2021.</ref>. Naknadni preleti [[Evropa (satelit)|Evrope]], a zatim [[Ija (satelit)|Ija-e]], dodatno će smanjiti [[orbitalni period]] na 33 dana do februara 2024. godine.<ref name=":0" /> Tokom naučne misije, [[Infracrveno zračenje|infracrveni]] i [[Mikrotalasno zračenje|mikrotalasni]] instrumenti će mjeriti toplotno zračenje koje proizlazi duboko iz Jupiterove atmosfere. Ova zapažanja nadopunit će prethodne studije njegovog sastava procjenom količine i distribucije [[Voda|vode]], a time i [[kisik]]a. Ovi podaci pružit će uvid u porijeklo Jupitera. Juno će također istražiti [[Konvekcija|konvekciju]] koja pokreće prirodne obrasce cirkulacije u Jupiterovoj atmosferi. Ostali instrumenti na brodu Juno prikupit će podatke o planetarnom gravitacionom polju i polarnoj magnetosferi. Bilo je planirano da se misija Juno završi u februaru 2018. godine, nakon završenih 37 orbita oko Jupitera. Sonda je tada trebala biti izbačena iz orbite i izgorjeti u vanjskoj atmosferi Jupitera, kako bi se izbjegla bilo kakva mogućnost udara i biološke kontaminacije jednog od mjegovih satelita <ref>[https://web.archive.org/web/20111125214512/http://www.spaceflight101.com/juno-mission-profile-and-timeline.html Juno Mission Profile & Timeline]</ref>. === Tok leta === ==== Lansiranje ==== Juno je lansiran na [[Atlas V]] raketi sa [[Cape Canaveral]]a, [[Florida]]. Atlas V (AV-029) koristio je glavni motor RD-180 ruske izrade, pogona na [[kerozin]] i tečni [[kisik]]. Prilikom starta podvrgnut je provjeri od 3,8 sekundi a prije paljenja pet pogonskih raketa na čvrsto [[gorivo]] (SRB). Nakon izgaranja SRB-a, u otprilike 93 sekundi leta, dvije potrošene [[Raketa|rakete]] su odbačene, a nakon 1,5 sekunde odbačene su i ostale tri. Kada se nivo zagrijavanja spustio ispod utvrđene granice, zaštitni oklop koji je štitio Juno tokom lansiranja i prolaska kroz najdeblji dio atmosfere odvojio se, u otprilike 3 minuti i 24 sekundi leta. Glavni motor Atlas V isključen je 4 minute i 26 sekundi nakon polijetanja. Šesnaest sekundi kasnije, zapaljen je drugi stepen Kentaur, koji je gorio oko 6 minuta, postavljajući satelit u početnu orbitu. [27] Nakon 30 minuta Kentaur je ponovo upaljen na period od 9 minuta, da bi dao letjelici ubrzanje dovoljno za bijeg iz zemljinog gravitacionog bunara <ref>"[https://spaceflightnow.com/atlas/av029/ascenttimeline.html Atlas/Juno launch timeline]". Spaceflight Now. 28 July 2011.</ref>. Prije odvajanja, faza Kentaura koristila je motore za reakciju kako bi okretala Junonu do 1,4 okretaja u minuti. Otprilike 54 minute nakon lansiranja, svemirska letjelica se odvojila od Kentaura i počela širiti solarne panele. Nakon punog postavljanja i zaključavanja solarnih panela, Junoine baterije su se počele puniti. Primjena solarnih panela smanjila je Junoinu brzinu centrifuge za dvije trećine. Sonda se vrti kako bi se osigurala stabilnost tokom putovanja i kako bi svi instrumenti na sondi mogli posmatrati Jupiter <ref>"[https://www.nasa.gov/mission_pages/juno/launch/Juno_solarpower.html Juno's Solar Cells Ready to Light Up Jupiter Mission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216130027/https://www.nasa.gov/mission_pages/juno/launch/Juno_solarpower.html |date=16. 2. 2017 }}". NASA. 27 June 2016.</ref>. Putovanje do Jupitera trajalo je pet godina i uključivalo je dva orbitalna manevra u augustu i septembru 2012. godine i prolazak pored Zemlje 9. oktobra 2013.<ref>Whigham, Nick (7 July 2016). "[https://www.news.com.au/technology/science/space/the-success-of-junos-jupiter-mission-has-its-origins-in-a-famous-idea-from-more-than-50-years-ago/news-story/86348b133ce59b6000873175fee5e9a9 The success of Juno's Jupiter mission has its origins in a famous idea from more than 50 years ago]". news.com.au.</ref><ref>Wall, Mike (9 October 2013). "[https://www.space.com/23139-juno-jupiter-spacecraft-earth-flyby.html NASA Spacecraft Slingshots By Earth On Way to Jupiter, Snaps Photos]". Space.com.</ref>. Kada je stigao do Jupiterovog sistema, Juno je prešao približno 19 astronomskih jedinica (2,8 milijardi kilometara) <ref>Agle, D. C. (12 August 2013). "[https://www.jpl.nasa.gov/news/nasas-juno-is-halfway-to-jupiter NASA's Juno is Halfway to Jupiter]". NASA/JPL.</ref>. ==== Prelet pored Zemlje ==== Nakon što je otprilike godinu dana putovao u [[Elipsa|eliptičnoj]] heliocentričnoj [[Orbita|orbiti]], Juno je 2012. godine dva puta upalio motor blizu [[afel]]a (izvan Marsove orbite) kako bi korigovao orbitu i vratio se na putanju pored Zemlje u oktobru 2013. Letjelica je koristila je Zemljinu gravitaciju kako bi se usmjerila prema Jupiterovom sistemu u manevru koji se naziva gravitaciona asistencija ili gravitaciona praćka <ref>"[https://www.missionjuno.swri.edu/earth-flyby Earth Flyby - Mission Juno]". missionjuno.swri.edu.]</ref>. Time je dobila ubrzanje veće od 3,9&nbsp;km/s na svom putu prema Jupiteru <ref>Greicius, Tony (26 August 2013). "[https://www.nasa.gov/mission_pages/juno/earthflyby.html#.YNW-kkyxWUk Juno Earth Flyby"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714215939/https://www.nasa.gov/mission_pages/juno/earthflyby.html#.YNW-kkyxWUk |date=14. 7. 2021 }}. NASA.</ref>. Prelet je korišten i kao proba za naučni tim Juno da testira instrumente i uvježba određene radnje prije dolaska na Jupiter. == Također pogledajte == * [[Jupiterovi prirodni sateliti]] * [[Pioneer 10]] * [[Galileo (letjelica)]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Juno (spacecraft)}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=https://www.google.com/search?hl=en-BA&kgmid=/m/06bjkl&q=Juno&shndl=35&source=sh/x/intr/vis/m1/1&kgs=e5835af84faba090&utm_source=sh/x/intr/vis/m1/1|title=Google Search Juno From NASA|website=www.google.com|access-date=10. 4. 2026}} {{Istraživanje Jupitera}} {{NASA}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:NASA]] [[Kategorija:Jupiter]] [[Kategorija:Svemirske letjelice NASA-e]] 1xhld593w4bznuab424d5vjo14714v8 0 164896 3914747 3902203 2026-07-26T16:56:51Z WumpusBot 120674 /* Pjesme */ razne ispravke 3914747 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | | Ime = Innuendo | Tip izdanja = Album | Artist = Queen | Cover = Queen Innuendo.png | Background = orange | Izdat = 5. februar 1991. | Produciran = | Žanr = [[Rock muzika|Rock]] | Dužina = | Kuća = [[Metropolis Studios]], London, i [[Mountain Studios]], [[Montreux]], [[Švicarska]] | Producent(i) = Queen i [[David Richards]] | Ton majstor = | Snimljen = | Fotografija = | Dizajn = | Kritike = | Prošli album = ''[[The Miracle (Queen)|The Miracle]]''<br/>(1989) | Ovaj album = '''''Innuendo'''''<br/>(1991) | Sljedeći album = ''[[Made in Heaven]]''<br/>(1995) }} '''Innuendo''' je 14. studijski [[album]] [[Velika Britanija|britanske]] [[Rock muzika|rock]] grupe [[Queen]]. Izdan je februara [[1991]]. godine i to je posljednji studijski album za života [[Freddie Mercury|Freddia Mercuryja]]. U [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]] dostiže platinasti tiraž, i dolazi na 1. mjesto na top-listi u Velikoj Britaniji (2 sedmice), u [[Holandija|Holandiji]] (4 sedmice), [[Njemačka|Njemačkoj]] (6 sedmica), [[Švicarska|Švicarskoj]] (8 sedmica) i [[Italija|Italiji]] (3 sedmice). Album je izdan i u [[SAD]] -u jedan dan nakon britanskog izdanja. To je bio prvi album Queena koji je postigao zlatni tiraž u SAD-u nakon albuma ‘’[[The Works (Queen)|The Works]]’’ iz 1984. godine. Stilski, album Innuendo je na neki način bio povratak muzičkim korijenima Queena,<ref>{{Cite web |url=http://www.queenarchives.com/index.php?title=Queen_-_04-01-1991_-_Innuendo_-_People_Weekly |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408131853/http://www.queenarchives.com/index.php?title=Queen_-_04-01-1991_-_Innuendo_-_People_Weekly |archive-date=8. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> sa svojim više hard rock zvukom, kompleksnijim muzičkim sastavom, psihodeličnim efektima ("I'm Going Slightly Mad") i jakim Freddievim vokalima u rasponu višem od četiri oktave.<ref>{{Cite web |url=http://www.queensongs.info/album-analysis/innuendo |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419101809/http://www.queensongs.info/album-analysis/innuendo |archive-date=19. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> Album sadrži 12 pjesama, koje variraju od hard rock varijante "The Hitman" i "[[Headlong]]", pa do rock balada "[[These Are the Days of Our Lives]]", koja je proglašena za najbolju pjesmu godine. Pjesma je ujedno i oproštajna pjesma pjevača Freddija Mercuryja, te se u spotu za tu pjesmu posljednji put pojavljuje već vidno bolestan. Na albumu se nalazi i pjesma "[[The Show Must Go On]]", koja je napisana od strane sviju članova sastava. Smatra se jednom od najboljih pjesma svih vremena. Procjene su da se album širom svijeta prodao u više od 11 miliona primjeraka. == Pjesme s albuma == Prvih 5 pjesama nalazilo se na A strani dok je ostalih 7 pjesama s B strane. # [[Innuendo (pjesma, Queen)|Innuendo]] - 6:29 # [[I'm Going Slightly Mad]] - 4:22 # [[Headlong]] - 4:39 # [[I Can't Live with You]] - 4:35 # Don't Try So Hard - 3:39 # Ride the Wild Wind - 4:41 # All God's People - 4:19 # [[These Are the Days of Our Lives]] - 4:12 # Delilah - 3:32 # The Hitman - 4:52 # Bijou - 3:36 # [[The Show Must Go On]] - 4:24 == Pjesme == * ‘’’Innuendo‘’’ ([[Freddie Mercury]] - [[Brian May]] - [[John Deacon]] - [[Roger Taylor]] - Objavljena je kao singl u januaru [[1991]]. godine pri čemu je postala broj 1. na top-listi u UK.<ref>[https://web.archive.org/web/20150618075127/http://www.chartstats.com/release.php?release=18260 Queen – Innuendo] ChartStats. Retrieved 25 June 2011</ref> Jedna je od najdužih pjesama grupe Queen u trajanju od skoro 6 i po [[minuta]]. Pjesma je odmah po izdavanju dospjela na prvo mjesto top liste u [[UK]]. U spotu su korišteni isječci iz ranijih spotova sastava koji su za ovu priliku [[Animacija|animirani]]. Članovi sastava su također [[Animacija|animirani]] i to u stilu [[Leonardo da Vinci|Leonarda da Vincia]] ([[Freddie Mercury|Mercury]]), [[Jackson Pollock|Jacksona Polloca]] ([[Roger Taylor|Taylor]]), [[Pablo Picasso|Pabla Picassa]] ([[John Deacon|Deacon]]) i u [[Viktorija, kraljica Ujedinjenog Kraljevstva|Viktorijanskom stilu]] ([[Brian May|May]]). U spot su uvrštene i mnoge [[Historija|historijske]] [[Fotografija|fotografije]]. U [[SAD]]-u je zabranjen spot u kojem su prikazane [[Fotografija|fotografije]] iz [[Zalivski rat|Zalivskog rata]]. [[1991]]. godine objavljena je na kompilaciji [[Greatest Hits II (Queen)|Greatest Hits II]]. * ‘’’I'm Going Slightly Mad‘’’ (Mercury) - Objavljena je kao singl [[4. mart]]a [[1991]]. godine. Inspiraciju za pjesmu [[Freddie Mercury|Mercury]] je pronašao u svom domu u [[London]] i to inspirisan raznim oblicima ludila od kojih pate [[Bolest|bolesnici]] od [[SIDA|SIDE]] (kroz što je vjerovatno i sam prolazio, jer je već u to doba bio zaražen virusom HIV-a). Snimanje spota bilo je potresno svjedočanstvo za sve prisutne. Mercury je na snimanje stigao u bolesničkom krevetu na kojem se i odmarao tokom pauza snimanja. Spot je snimljen u crno-bijeloj tehnici da se prekrije Mercuryjevo stanje, koji je bio našminkan teškom šminkom i nosio je duplo odijelo da se prekrije slabost njegovog [[Organizam|organizma]]. [[Brian May]] je obučen u [[pingvin]]a, [[Roger Taylor]] je na glavi nosio čajnik, [[John Deacon]] je bio obučen u dvorsku ludu dok je Mercury na glavi nosio bunt [[banana]]. Čovjek koji je odjeven u [[Gorile|gorilu]] zapravo je pjevač [[Elton John]]. [[1991]]. godine, ova pjesma je objavljena je na kompilaciji [[Greatest Hits II (Queen)|Greatest Hits II]]. * ‘’’Headlong‘’’ (May) – Objavljena je kao singl [[1991]]. godine. Pjesma je nastala u studiju u Švicarskoj gdje je May radio na svom solo albumu. Kada je May čuo kako Mercury pjevuši pjesmu odmah je odlučio da bi ta pjesma bolje zvučala ako bi je izvodio Queen. Tako je i urađeno, bend je preuzeo pjesmu i preradio je. Muzički spot sniman je krajem [[1990]].-te i početkom [[1991]]. te su vidljive bitnije promjene u izgledu [[Freddie Mercury|Freddija Mercuryja]]. U spotu je prikazan sastav kako izvodi pjesmu na pozornici, te kako rade u studiju. [[1991]]. godine objavljena je na kompilaciji [[Greatest Hits II (Queen)|Greatest Hits II]]. [[1997]]. godine objavljena je na kompilaciji [[Queen Rocks]]. * ‘’’I Can't Live with You‘’’ (May) - Brian May je pjesmu također napisao za svoj solo album, ali ju je odlučio objaviti zajedno sa grupom. [[Rock]] verzija pjesme objavljena je [[1997]]. godine na kompilaciji [[Queen Rocks]]. * ‘’’Don't Try So Hard‘’’ (Mercury) – Pjesmu je napisao Freddie Mercury <ref>[http://www.brianmay.com/queen/tour05/interviews/bm_classicq_mar05pt5.html Stone Cold Crazy. ''Q Classic'', March 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160918005417/http://www.brianmay.com/queen/tour05/interviews/bm_classicq_mar05pt5.html |date=18. 9. 2016 }} (interview with Brian May)</ref> te se ovom pjesmom i zvukom vraća u početak [[1980|80-tih]] godina. * ‘’’Ride the Wild Wind‘’’ (Taylor) - Pjesmu je napisao i otpjevao Roger Taylor, ali konačna verzija donosi duet s Mercuryjem. Taylor je napisao pjesmu podsjećejući slušatelje na njegovu pjesmu "I'm in Love with My Car" koja je [[1975]]. godine objavljena na albumu [[A Night at the Opera (album, Queen)|A Night at the Opera]]. Pjesma je inspirisana Taylorovom strašću za [[Automobilizam|automobilizmom]] i utrkama te se u pjesmi u pojedinim momentima mogu čuti i zvukovi trkaćih automobile. Pjesma je objavljena kao singl u [[Poljska|Poljskoj]] i popela se na 1. mjesto top- liste. * ‘’’All God's People‘’’ (Mercury - Moran) - Objavljena je na "B" strani singla "Headlong". Mercury je pjesmu napisao zajedno s Mikeom Moranom pod nazivom "Africa by Night" za svoj samostalni album [[Barcelona (album)|Barcelona]] ali nije objavljena na tom albumu pa ju je izvela grupa Queen.. * ‘’’These Are the Days of Our Lives‘’’ (Taylor) - Objavljena je kao singl [[5. septembar|5. septembra]] [[1991]]. godine. Roger Taylor je pjesmu posvetio Freddiju Mercuryju koji je proživljavao teške dane svog života zbog [[bolest]]i ([[SIDA|SIDE]]). U spotu se Mercury posjednji puta pojavljuje pred kamerama i na kraju spota dobro poznat prizor gdje Mercury gleda pravo u kameru i izgovara:’’Još uvijek te volim’’, već prilično bolestan i iznemogao pri čemu se i oprašta od publike. Video spot je snimljen u crno-bijeloj tehnici upravo da bi se prikrilo teško zdravstveno stanje Freddija a nakon izvjesnog vremena kada je objavljena i verzija video spota u boji moglo se otkriti koliko je Mercury bio lošeg stanja u doba snimanja spota. [[1992]] godine na [[Freddie Mercury Tribute Concert|Freddie Mercury Tribute Koncertu]] pjesmu su izveli [[George Michael]] i [[Lisa Stansfield]]. [[1999]]. godine objavljena je na kompilaciji [[Greatest Hits III (Queen)|Greatest Hits III]]. * Delilah (Mercury) - Mercury je pjesmu napisao inspirisan svojom [[Domaća mačka|mačkom]] koja se zvala "Delilah". * The Hitman (Mercury) - Objavljena je [[4. mart]]a [[1991]]. godine na "B" strani singla "I'm Going Slightly Mad". Mercury je pjesmu napisao u [[Pop muzika|Pop]] stilu ali ju je Brian May odlučio napraviti u [[hard rock]] stilu. Pjesmu je aranžirao John Deacon. * Bijou (Mercury - May) – Objavljena je [[14. januar]]a [[1991]]. godine na "B" strani singla "Innuendo". Mercury i May su napisali pjesmu bez ikakve pomoći Deacona i Taylora. * The Show Must Go On (May - Mercury) – Objavljena je kao singl [[14. oktobar|14. oktobra]] [[1991]]. godine. Odmah po izlasku pjesma se popela na vrhove top-lista singlova širom svijeta. Pjesma je nastala nakon što su Brian May i Freddie Mercury napisali tekst i [[Muzika|muziku]] slušajući akorde koje su kao vježbu svirali Roger Taylor i [[John Deacon|Deacon]]. Sam naziv "The Show Must Go On" odnosno "Predstava se mora nastaviti" nastao je kao reakcija na brojne spekulacije koje su se pojavljivale u [[Štampa|štampi]] od kraja 80-tih godina o Mercuryjevom zdravlju. Pošto se Mercury više nije mogao pojaviti pred kamerama za snimanje novog spota upotrebljeni su snimci ranijih uradaka od [[1981]]. do 1991. godine. Pjesma je 1991. godine objavljena na kompilaciji [[Greatest Hits II (Queen)|Greatest Hits II]]. Verzija uživo s Eltonom Johnom objavljena je na kompilaciji [[Greatest Hits III (Queen)|Greatest Hits III]]. Pjesme koje se ne nalaze na albumu a izdane su kao "B" strane singlova: * Lost Opportunity (Queen) - Objavljena je [[4. mart]]a [[1991]]. godine na "B" strani singla "[[I'm Going Slightly Mad]]" * Mad the Swine (Queen) - Objavljena je na "B" strani singla "[[Headlong]]" ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.queenonline.com/home] *[http://www.famouslogos.us/queen-logo Queen band logo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521002653/http://www.famouslogos.us/queen-logo/ |date=21. 5. 2011 }} as explained on Famous Logos {{Commonscat|Queen}} {{Queen}} [[Kategorija:Queen]] [[Kategorija:Albumi Queena]] [[Kategorija:Albumi iz 1991.]] eq2xxcq7dt1zgdzo4ul3noqukl81a6v 0 165105 3914788 3904021 2026-07-26T17:10:38Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914788 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Louis de Broglie | slika = Broglie Big.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = [[16. august]] [[1892.]] | mjesto_rođenja = [[Dieppe]], [[Francuska]] | datum_smrti = [[19. mart]] [[1987.]] | mjesto_smrti = [[Louveciennes]], [[Francuska]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = [[Francuzi|Francuz]] | etnicitet = | polje = [[Fizika]], [[kvantna mehanika]] | radna_institucija = [[Sorbonne]]<br />[[Univerzitet u Parizu]] | alma_mater = [[Sorbonne]] | doktorski_mentor = [[Paul Langevin]] | doktorski_studenti = [[Jean-Pierre Vigier]] | poznat_po = Talasna priroda [[elektron]]a | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = [[Datoteka:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Nobelova nagrada za fiziku]] (1929)<br />Nagrada Alberta I. (1932)<br /> Medalja Max Planck (1938)<br />Nagrada Kalinga (1952) | religija = | fusnote = }} '''Louis-Victor-Pierre-Raymond, 7. vojvoda de Broglie''' ([[Dieppe]], [[16. august]] [[1892]] – [[Louveciennes]], [[19. mart]] [[1987]]) bio je francuski fizičar. Godine 1929. dobio je [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1929/broglie/biographical/|title=The Nobel Prize in Physics 1929|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=31. 10. 2022}}</ref> za otkriće dualne prirode [[elektron]]a. Bio je član i povremeni sekretar Francuske akademije nauka. == Biografija == Rođen je u plemićkoj porodici [[16. august]]a [[1892]]. Njegova porodica je nosila titulu vojvode. Godine 1910. diplomira historiju, ali poslije toga se okreće matematici i fizici, koje diplomira 1913. Nakon toga je došao [[Prvi svjetski rat]], kad je služio kao vojnik na razvoju radio komunikacija. Poslije rata je nastavio s izučavanjima opće fizike. Kada mu 1960. umire brat [[Maurice de Broglie|Maurice]], također fizičar, Louis postaje 7. vojvoda de Broglie. Nikad se nije ženio, a nakon što 19. marta 1987. umire u [[Louveciennes]]u u 94. godini, njegov rođak [[Victor-François de Broglie|Victor-François]] nastavlja lozu De Broglieovih postavši 8. vojvoda De Broglie. == Dualna priroda elektrona == U svojoj doktorskoj tezi iz 1924. je uveo hipotezu o elektronskim talasima, odnosno pretpostavio da elektronima u pokretu treba pridružiti i talasne osobine. Prije njega, zahvaljujući [[Albert Einstein|Einsteinovom]] objašnjenju [[fotoelektrični efekt|fotoelektričnog efekta]] i [[Max Planck|Planckovom]] objašnjenju [[Zračenje crnog tijela|zračenja]] [[Crno tijelo|apsolutno crnog tijela]], ukazala se nužnost da se zracima svijetlosti (EM zračenja) pridruže i čestična svojstva. De Broglie je stoga postavio obrnuto pitanje: ''"Ako svjetlost osim talasnih posjeduje i čestična svojstva, da li onda česticama supstance, kao što su, na primjer, elektroni, treba također, osim čestičnih, pridružiti i talasne osobine?"'' Ovu njegovu pretpostavku o talasnim osobinama čestica naučna je javnost u prvi mah primila sa nevjericom, pa čak i sa podsmjehom. Međutim, njegovu teoriju su potvrdili [[Lester Germer]] i [[Clinton Joseph Davisson]] 1927. u eksperimentu kojim je dokazana [[difrakcija]] elektrona na [[kristali]]ma. Difrakcijska slika je bila dokaz talasne prirode elektrona. Za rad na talasnoj mehanici i za otkriće talasne prirode elektrona dobio je [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 1929. Jedna od primjena njegovog otkrića je elektronski mikroskop, koji je imao mnogo veću rezoluciju od optičkih mikroskopa, jer je talasna dužina elektrona mnogo kraća od talasne dužine svjetlosti. De Broglieova hipoteza je postala tako jedan od osnovnih postulata nove talasne ili kvantne mehanike, ali također uvela u fiziku i problem tzv. talasno-čestičnog dualizma. Kao ilustracija ovog fenomena danas se najčešće navodi eksperiment difrakcije elektrona na dvostrukom prorezu. Interesantno je primijetiti da u svojim kasnijim istraživanjima de Broglie nije došao ni do jednog rezultata, koji bi bio bar približno jednak ovom njegovom epohalnom otkriću, do kojega je došao radeći na svojoj doktorskoj disertaciji. == De Broglieova relacija == Prva de Broglieova [[jednačina]] povezuje talasnu dužinu s impulsom čestice :<math>\lambda = \frac{h}{p} = \frac {h}{\gamma mv} = \frac {h}{mv} \sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}</math> Gdje je '''λ''' čestična talasna dužina, '''h''' je [[Planckova konstanta]], '''p''' je impuls čestice, '''m''' je masa mirovanja čestice, '''v''' je brzina čestice, '''γ''' je [[Lorentzov faktor]] i '''c''' je brzina svjetlosti u [[vakuum]]u. Što je veći impuls čestice, to je kraća njena talasna dužina. == Kasniji rad == De Broglieov rad na dualnoj prirodi materije je bio ključan za otkriće i razvoj [[kvantna mehanika|kvantne mehanike]]. Međutim kvantna ili valna mehanika se zasnivala na [[Schrödingerova jednačina|talasnim funkcijama]], čiji je kvadrat predstavljao vjerojvatnoću pronalaska elektrona u određenoj tačci prostora. De Broglieu se, kao ni [[Albert Einstein|Einsteinu]] i [[Erwin Schrödinger|Schrödingeru]], nije sviđala indeterministička priroda novostvorene kvantne mehanike. Zbog toga je radio na pokušajima da razvije kauzalno objašnjenje kvantne mehanike. Radio je i na [[Paul Dirac|Diracovoj]] elektronskoj teoriji, novoj teoriji svjetlosti, općoj teoriji čestica sa [[spin]]om i primjeni valne mehanike na [[nuklearna fizika|nuklearnu fiziku]]. == Napomena o izgovoru == U francuskom jeziku De Broglie se izgovara [də bʁœj], slično izgovoru prezimena De Broy. Riječ je zapravo o promjeni izgovora italijanskog prezimena Broglia (Brolja) koje su nosili De Broglieovi preci, a koje je galicizirano 1654.<ref>[http://genealogy.euweb.cz/broglie/broglie3.html Izgovor prezimena]</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Louis de Broglie}} * [https://web.archive.org/web/20041212175715/http://www.academie-francaise.fr/immortels/base/academiciens/fiche.asp?param=580 Besmrtnici: Louis de Broglie] {{fr simbol}} * [http://www.nobel.se/physics/laureates/1929/broglie-bio.html Louis de Broglie – Biografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040904083428/http://www.nobel.se/physics/laureates/1929/broglie-bio.html |date=4. 9. 2004 }} {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20120218212515/http://www.harrymaugans.com/2006/05/03/in-search-of-schrodingers-cat/ Louis de Broglie i Schrödingerova mačka] * [https://web.archive.org/web/20081222021111/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/broglie.html Paul Theroff (2005.) An Online Gotha: Broglie Genealogy] {{Nobelova nagrada za fiziku}} {{DEFAULTSORT:Broglie, Louis de}} [[Kategorija:Rođeni 1892.]] [[Kategorija:Umrli 1987.]] [[Kategorija:Biografije, Dieppe]] [[Kategorija:Francuski fizičari]] [[Kategorija:Kvantni fizičari]] [[Kategorija:Teorijski fizičari]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Dobitnici medalje "Max Planck"]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije]] [[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]] [[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] 13ifuhzag7dx62g3or3i5qayf1rng40 0 172672 3914655 3901587 2026-07-26T15:45:13Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914655 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nagrada | ime = Austrijska državna nagrada za evropsku književnost | podnaslov = | trenutne_nagrade = | slika = | veličina_slike = | alt = | opis = | deskripcija = | sponzor = | datum = | lokacija = [[Salzburg]] | država = [[Austrija]] | organizator = [[Austrija|Austrijska vlada]] | voditelj = | preshow_voditelj = | nastupi = | nagrada = | godina = {{Početni datum i godine|1965||}} | godina2 = | nosilac = [[Joanna Bator]] (2024) | veb-sajt = | mreža = | dužina_trajanja = | ocjene = | producent = | režiser = | najbolji_film = | najbolji_režiser = | najviše_nagrada = | najviše_nominacija = | slika2 = | slika2veličina = | alt2 = | opis2 = | prethodno = | glavno = | sljedeće = }} '''Austrijska državna nagrada za evropsku literaturu''' je međunarodna književna nagrada. Pokrenuta je 1964. godine od strane Ministarstva obrazovanja Austrije kao ''Nagrada [[Nikolaus Lenau]]''. Od 1965. godine nosi naziv ''Austrijska državna nagrada za evropsku literaturu'' (njem.:''Österreichischer Staatspreis für europäische Literatur'') i dodjeljuje se godišnje evropskim piscima.<ref name="oesterreich-bibliotheken">[https://web.archive.org/web/20120228221729/http://www.oesterreich-bibliotheken.at/preistraegerinnen.php?preis=preise_euliteratur Österreichische StaatspreisträgerInnen für Europäische Literatur] {{in lang|de}}. Last accessed: 20 September 2016.</ref><ref name="Bundesministerium für Kunst, Kultur, öffentlichen Dienst und Sport_2">{{cite web | title=Österreichischer Staatspreis für Europäische Literatur | website=Bundesministerium für Kunst, Kultur, öffentlichen Dienst und Sport | url=https://www.bmkoes.gv.at/Kunst-und-Kultur/preise/oester-staatspreis-fuer-europaeische-literatur0.html | language=de | access-date=10. 6. 2022 | archive-date=9. 10. 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211009164309/https://www.bmkoes.gv.at/Kunst-und-Kultur/preise/oester-staatspreis-fuer-europaeische-literatur0.html | url-status=dead }}</ref> Trenutno je nagrada u novčanom iznosu od 25.000 €.<ref name="Kleine Zeitung 2022">{{cite web | title=25.000 Euro dotiert: Staatspreis für Europäische Literatur geht an Ali Smith | website=Kleine Zeitung | date=11. 3. 2022 | url=https://www.kleinezeitung.at/kultur/buecher/6110401/25000-Euro-dotiert_Staatspreis-fuer-Europaeische-Literatur-geht-an | language=de | access-date=10. 6. 2022}}</ref> Nagrada nije dodijeljena 1969, 1979 i 1985. Dodjeljuje se na Salzburškom festivalu.<ref>{{Cite web |last=Wisser |first=Daniel |last2=ORF.at |first2=für |date=26. 7. 2019 |title=Staatspreisverleihung in Salzburg: Der höfliche Herr Houellebecq |url=https://orf.at/salzburgerfestspiele19/stories/3131650/ |access-date=29. 6. 2023 |website=news.ORF.at |language=de}}</ref> == Dobitnici nagrade == {| class="wikitable sortable" |+ !Godina !Dobitnik !Država !Referenca |- |1965. |[[Zbigniew Herbert]] |Poljska | |- |1966. |[[W. H. Auden]] |Velika Britanija/SAD | |- |1967. |[[Vasko Popa]] |Jugoslavija | |- |1968. |[[Václav Havel]] |Čehoslovačka | |- |1969. | colspan="2" |nije dodijeljena | |- |1970. |[[Sławomir Mroże]] |Poljska | |- |1971. |[[Eugène Ionesco]] |Rumunija/Francuska | |- |1972. |[[Peter Huchel]] |Njemačka | |- |1973. |[[Harold Pinter]] |Velika Britanija | |- |1974. |[[Sándor Weöres]] |Mađarska | |- |1975. |[[Pavel Kohout]] |Čehoslovačka | |- |1976. |[[Italo Calvino]] |Italija | |- |1977. |[[Fulvio Tomizza]] |Italija | |- |1978. |[[Simone de Beauvoir]] |Francuska | |- |1979. | colspan="2" |nije dodijeljena | |- |1980. |[[Sarah Kirsch]] |Njemačka | |- |1981. |[[Doris Lessing]] |Velika Britanija | |- |1982. |[[Tadeusz Różewic]] |Poljska | |- |1983. |[[Friedrich Dürrenmatt]] |Švicarska | |- |1984. |[[Christa Wolf]] |Njemačka | |- |1985. | colspan="2" |nije dodijeljena | |- | rowspan="2" |1986. |[[Stanisław Lem]] |Poljska | |- |[[Giorgio Manganelli]] |Italija |'''<ref>[https://web.archive.org/web/20110612123553/http://www.bmukk.gv.at/medienpool/18566/kunstbericht1986_ocr.pdf Kunstbericht 1986] 1986 für Giorgio Manganelli: Bundesministerium für Unterricht, Kunst und Sport, Kunstbericht 1986, Seite 128, Jury:. [[Gerald Bisinger]] (Schriftsteller, ORF),. [[Hans Heinz Hahnl]] (Schriftsteller und Redakteur),. [[Peter Marginter]] (BMAA, Autor),. [[Roman Rocek]] (Kulturredakteur, ORF),. [[Wendelin Schmidt-Dengler]]</ref>''' |- |1987. |[[Milan Kundera]] |Čehoslovačka | |- |1988. |[[Andrzej Szczypiorski]] |Poljska | |- |1989. |[[Marguerite Duras]] |Francuska | |- |1990. |[[Helmut Heißenbüttel]] |Njemačka | |- |1991. |[[Péter Nádas]] |Mađarska | |- |1992. |[[Salman Rushdie]] |Indija/Velika Britanija | |- |1993. |[[Tschingis Aitmatow]] |Kirgistan | |- |1994. |[[Inger Christensen]] |Danska | |- |1995. |[[Ilse Aichinger]] |Austrija | |- |1996. |[[Aleksandar Tišma]] |Srbija | |- |1997. |[[Jürg Laederach]] |Švicarska | |- |1998. |[[Antonio Tabucchi]] |Italija | |- |1999. |[[Dubravka Ugrešić]] |Hrvatska | |- |2000. |[[António Lobo Antunes]] |Portugal | |- |2001. |[[Umberto Eco]] |Italija | |- |2002. |[[Christoph Hein]] |Njemačka | |- |2003. |[[Cees Nooteboom]] |Holandija | |- |2004. |[[Julian Barnes]] |Velika Britanija | |- |2005. |[[Claudio Magris]] |Italija | |- |2006. |[[Jorge Semprún]] |Španija | |- |2007. |[[A. L. Kennedy]] |Velika Britanija | |- |2008. |[[Ágota Kristóf]] |Švicarska | |- |2009. |[[Per Olov Enquist]] |Švedska | |- |2010. |[[Paul Nizon]] |Švicarska | |- |2011. |[[Javier Marías]] |Španija | |- |2012. |[[Patrick Modiano]] |Francuska | |- |2013. |[[John Banville]] |Irska | |- |2014. |[[Ljudmila Ulitskaja]] |Rusija | |- |2015. |[[Mircea Cărtărescu]] |Rumunija | |- |2016. |[[Andrzej Stasiuk]] |Poljska |<ref name="Stasiuk 2021">{{cite web | last=Stasiuk | first=Andrzej | title=Österreichischer Staatspreis an Andrzej Stasiuk. Nachricht auf suhrkamp.de | website=Suhrkamp Verlag | date=16. 6. 2021 | url=https://www.suhrkamp.de/nachricht/oesterreichischer-staatspreis-an-andrzej-stasiuk-b-2182 | language=de | access-date=10. 6. 2022}}</ref><ref name="DER STANDARD">{{cite web | title=Andrzej Stasiuk erhält Staatspreis für europäische Literatur | website=[[Der Standard]] | url=https://www.derstandard.at/story/2000035494704/staatspreis-fuer-europaeische-literatur-geht-an-polen-andrzej-stasiuk | language=de |agency=APA | access-date=10. 6. 2022}}</ref> |- |2017. |[[Karl Ove Knausgård]] |Norveška | |- |2018. |[[Zadie Smith]] |Velika Britanija | |- |2019. |[[Michel Houellebecq]] |Francuska |<ref name="Wisser ORF.at 2019">{{cite web | last=Wisser | first=Daniel | title=Staatspreisverleihung in Salzburg: Der höfliche Herr Houellebecq | website=news.ORF.at | date=26. 7. 2019 | url=https://orf.at/salzburgerfestspiele19/stories/3131650/ | language=de | access-date=10. 6. 2022}}</ref> |- |2020. |[[Drago Jančar]] |Slovenija |<ref name="Online 2020">{{cite web | title=Staatspreis für Europäische Literatur für Drago Jancar | website=Wiener Zeitung | date=3. 8. 2020 | url=https://www.wienerzeitung.at/nachrichten/kultur/literatur/2070299-Staatspreis-fuer-Europaeische-Literatur-fuer-Drago-Jancar.html | language=de | access-date=10. 6. 2022}}</ref> |- |2021. |[[László Krasznahorkai]] |Mađarska |<ref name="OTS.at 2021">{{cite web | title=Österreichischer Staatspreis für Europäische Literatur 2021 an László Krasznahorkai verliehen | website=OTS.at | date=26. 7. 2021 | url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20210726_OTS0073/oesterreichischer-staatspreis-fuer-europaeische-literatur-2021-an-lszl-krasznahorkai-verliehen | language=de | access-date=10. 6. 2022}}</ref><ref name="oe1.orf.at 2022">{{cite web | title=Staatspreis für europäische Literatur an Krasznahorkai | website=oe1.orf.at | date=23. 3. 2022 | url=https://oe1.orf.at/artikel/683783/Staatspreis-fuer-europaeische-Literatur-an-Krasznahorkai | language=de | access-date=10. 6. 2022}}</ref> |- |2022. |[[Ali Smith]] |Škotska |<ref name="Bundesministerium für Kunst, Kultur, öffentlichen Dienst und Sport">{{cite web | title=Ali Smith erhält den Österreichischen Staatspreis für Europäische Literatur 2022 | website=Bundesministerium für Kunst, Kultur, öffentlichen Dienst und Sport | url=https://www.bmkoes.gv.at/Kunst-und-Kultur/Neuigkeiten/Ali-Smith-erhaelt-den-Oesterreichischen-Staatspreis-fuer-Europaeische-Literatur-2022.html | language=de | access-date=10. 6. 2022 | archive-date=4. 2. 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204172649/https://www.bmkoes.gv.at/Kunst-und-Kultur/Neuigkeiten/Ali-Smith-erhaelt-den-Oesterreichischen-Staatspreis-fuer-Europaeische-Literatur-2022.html | url-status=dead }}</ref><ref name="DER STANDARD 2022">{{cite web | title=Ali Smith erhält Staatspreis für Europäische Literatur | website=[[Der Standard]] | date=11. 3. 2022 | url=https://www.derstandard.at/story/2000134025428/ali-smith-erhaelt-staatspreis-fuer-europaeische-literatur | language=de |agency=APA | access-date=10. 6. 2022}}</ref> |- |2023. |[[Marie NDiaye]] |Francuska | |- |2024. |[[Joanna Bator]] |Poljska | |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.bmeia.gv.at/kultur/madrid/aktuelles/oesterreichischer-staatspreis-fuer-europaeische-literatur.html Österreichischer Staatspreis für europäische Literatur]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} [[Kategorija:Austrijske literarne nagrade|D]] [[Kategorija:Austrijska državna nagrada za evropsku književnost|*]] l4xhz0mnbbtcpyyej58isgdlrgs6igu 2 175260 3914601 3845299 2026-07-26T12:57:12Z Palapa 383 3914601 wikitext text/x-wiki Sortirano po količini bajta članka (najkraći prvi). Bez preusmjerenja, čvorova, portala, Wikipedia stranica, spiskova, godina/mjeseci/dana. Bazirano na bs-wiki ispis: ''20260101''. Generisano: 2026-1-2 15:37:04. Ukupno članaka: '''1000'''. # '''524''': [[ZNF275]] # '''576''': [[Zastava Turkmenske SSR]] # '''576''': [[Pjevajte s nama (franšiza)]] # '''580''': [[Ibadet]] # '''583''': [[Tamburica]] # '''583''': [[Mali šef (franšiza)]] # '''588''': [[Zastava Japana]] # '''588''': [[Sjeverozapadna divizija (NBA)]] # '''589''': [[Dedo i nana]] # '''592''': [[Dej]] # '''593''': [[Jugozapadna divizija (NBA)]] # '''596''': [[Toljaga]] # '''598''': [[Zastava Portugala]] # '''600''': [[Grb Ugande]] # '''601''': [[Ribariće]] # '''602''': [[Grb Libije]] # '''602''': [[Bajramović]] # '''603''': [[Lumen (jedinica)]] # '''603''': [[Triple sec]] # '''605''': [[Zastava Novog Zelanda]] # '''606''': [[Unicode]] # '''606''': [[Lijeva srčana pretkomora]] # '''608''': [[Grom]] # '''609''': [[Grb Kenije]] # '''610''': [[Dinstanje]] # '''611''': [[Zastava Moldavske SSR]] # '''611''': [[Biljni čaj]] # '''613''': [[Tadžički jezik]] # '''614''': [[Skepticizam]] # '''614''': [[Grb Somalilanda]] # '''617''': [[Grb Ekvadora]] # '''617''': [[Bosnali Ahmed-agina biblioteka]] # '''618''': [[Zastava Pakistana]] # '''620''': [[Grb Gvineje Bisau]] # '''620''': [[Grb Malija]] # '''621''': [[Grob]] # '''621''': [[Grb Hondurasa]] # '''622''': [[Rutuli]] # '''625''': [[Akronim]] # '''625''': [[Simbol]] # '''626''': [[Grb Tadžikistana]] # '''626''': [[Savai'i]] # '''626''': [[Bitka]] # '''627''': [[Prijedlozi]] # '''627''': [[Hemijski simbol]] # '''627''': [[Zvonik]] # '''628''': [[Bronza]] # '''628''': [[Dobra (valuta)]] # '''628''': [[Komandant]] # '''629''': [[Kafir]] # '''629''': [[Dani u sedmici]] # '''629''': [[Ivan Ribar]] # '''629''': [[Kopitari]] # '''632''': [[Zastava Roma]] # '''632''': [[Jednina]] # '''634''': [[Dijeceza (Rimsko carstvo)]] # '''634''': [[Oktalni sistem]] # '''634''': [[Težina]] # '''634''': [[Gradski knez]] # '''634''': [[Plejmejker]] # '''634''': [[Venula]] # '''635''': [[Tabasarani]] # '''636''': [[Pečenje]] # '''636''': [[Jugoistočna divizija (NBA)]] # '''636''': [[Grb Sjevernog Kipra]] # '''636''': [[Papak]] # '''637''': [[Reichstag]] # '''638''': [[Zmaj]] # '''638''': [[Šator]] # '''638''': [[Slovo]] # '''639''': [[Kastrioti]] # '''640''': [[Talište]] # '''640''': [[Groblje]] # '''640''': [[Grb Srbije]] # '''640''': [[Grb Pridnjestrovlja]] # '''640''': [[Grb Pakistana]] # '''641''': [[Prvi srpski ustanak]] # '''641''': [[Sadomazohizam]] # '''641''': [[Grb Sjeverne Koreje]] # '''641''': [[Grb Šri Lanke]] # '''641''': [[Petrarkizam]] # '''642''': [[Lj]] # '''643''': [[Problem univerzalija]] # '''643''': [[Zastava Tadžičke SSR]] # '''644''': [[Tunika]] # '''644''': [[Mraz]] # '''645''': [[Kuhanje]] # '''645''': [[Grb Jordana]] # '''645''': [[Grb Turkmenistana]] # '''646''': [[Cijena]] # '''646''': [[Jarovit]] # '''646''': [[Grb Gambije]] # '''646''': [[Grb Maroka]] # '''646''': [[Grb Kuvajta]] # '''646''': [[Pseća kućica]] # '''647''': [[Sjeverozapad]] # '''648''': [[Četvrta generacija programskih jezika]] # '''648''': [[Grb Nikaragve]] # '''649''': [[Zastava Hong Konga]] # '''650''': [[Zastava Čilea]] # '''651''': [[Sela na Grenlandu]] # '''651''': [[Grb Nepala]] # '''651''': [[Zastava Kirgiske SSR]] # '''652''': [[Klek (planina)]] # '''653''': [[Zastava Kanade]] # '''653''': [[Zastava Namibije]] # '''653''': [[Privreda Madagaskara]] # '''654''': [[Zastava Olandskih ostrva]] # '''654''': [[Zastava Južne Osetije]] # '''654''': [[Grifon]] # '''655''': [[Programer]] # '''655''': [[Hades]] # '''655''': [[Georgije Tornik]] # '''655''': [[Kilopond]] # '''656''': [[Zastava Ruande]] # '''656''': [[Grb Zelenortskih Ostrva]] # '''657''': [[Zastava Gvineje]] # '''657''': [[Grb Kambodže]] # '''657''': [[Energija aktivacije]] # '''659''': [[Album]] # '''659''': [[Grb Hong Konga]] # '''660''': [[Huginn i Muninn]] # '''660''': [[Grb Meksika]] # '''660''': [[Malter]] # '''660''': [[Sindetin]] # '''661''': [[Mlade]] # '''661''': [[Teorija]] # '''662''': [[Nut]] # '''663''': [[Cigara]] # '''663''': [[Hod klipa]] # '''663''': [[Riiser-Larsenovo more]] # '''664''': [[Mubah]] # '''664''': [[De facto]] # '''664''': [[Zastava Sudana]] # '''664''': [[Edukologija]] # '''665''': [[Çanakkale]] # '''665''': [[Gimnazija]] # '''666''': [[Kuter]] # '''666''': [[Ryūkyū]] # '''666''': [[Crni Rzav]] # '''667''': [[Galija (brod)]] # '''667''': [[Prijedorsko polje]] # '''667''': [[Difuzija]] # '''670''': [[Origami]] # '''670''': [[Zastava Jamajke]] # '''670''': [[Vicekralj]] # '''671''': [[Zastava Zapadne Sahare]] # '''671''': [[Heksoziltransferaza]] # '''672''': [[Sistemski softver]] # '''672''': [[Zastava Kenije]] # '''672''': [[Tajni život ljubimaca (franšiza)]] # '''674''': [[Zastava Kube]] # '''674''': [[Petokraka zvijezda]] # '''675''': [[Neutralizacija (hemija)]] # '''675''': [[Surdulica]] # '''676''': [[Đ]] # '''676''': [[Zastava Južnog Sudana]] # '''677''': [[Zastava Ekvadora]] # '''677''': [[Zastava Sijera Leonea]] # '''678''': [[Kaucija]] # '''678''': [[Zastava Mauritanije]] # '''678''': [[Zastava Martinika]] # '''680''': [[Zastava Tajvana]] # '''680''': [[Grb Indije]] # '''681''': [[Liberdade]] # '''682''': [[Legoland]] # '''682''': [[Zastava Tanzanije]] # '''682''': [[Royal Air Force]] # '''683''': [[Emeritus]] # '''683''': [[Musala (Banja Luka)]] # '''683''': [[Sudžuk]] # '''684''': [[Frame relay]] # '''684''': [[Najviši državni domeni]] # '''685''': [[Nacionalni park Fort Lytton]] # '''686''': [[Ezra]] # '''686''': [[Grb Jamajke]] # '''686''': [[Zastava Gornje Volte]] # '''686''': [[Jarčevac]] # '''687''': [[Vostok]] # '''689''': [[Starački dom]] # '''689''': [[Dioničar]] # '''690''': [[Pet dobrih careva]] # '''690''': [[Shaka Zulu]] # '''690''': [[Ribolov]] # '''691''': [[Grb Uzbekistana]] # '''693''': [[Grb Lesota]] # '''693''': [[Zastava Laosa]] # '''694''': [[Zastava Turske]] # '''694''': [[Grb Mozambika]] # '''694''': [[Mejtaš]] # '''695''': [[Zastava Kostarike]] # '''695''': [[Sulfat]] # '''698''': [[FDC]] # '''698''': [[Zastava Švicarske]] # '''698''': [[Zastava Obale Slonovače]] # '''698''': [[Eustahije IV]] # '''699''': [[Bronx]] # '''699''': [[Manastirica (Prizren)]] # '''700''': [[Ekshumacija]] # '''700''': [[Hermandade]] # '''701''': [[Kotangens]] # '''702''': [[Izumitelj]] # '''702''': [[Sofomorov san]] # '''702''': [[Buzdovan]] # '''702''': [[Tyndallov efekt]] # '''702''': [[Ateroskleroza]] # '''702''': [[Adenokarcinom]] # '''702''': [[Dvanaestopalačno crijevo]] # '''703''': [[Povelja]] # '''703''': [[Zastava Republike Benin]] # '''703''': [[Interlingua]] # '''704''': [[Čaraparko]] # '''704''': [[Zakon o ujedinjenju iz 1707.]] # '''704''': [[Porez na dobit]] # '''704''': [[Cayley-Hamiltonova teorema]] # '''704''': [[Obradović]] # '''705''': [[HNK Šibenik]] # '''705''': [[Ogi i žohari: Film]] # '''706''': [[Stilobat]] # '''706''': [[Metoda (programiranje)]] # '''706''': [[.biz]] # '''706''': [[Biogradsko jezero]] # '''707''': [[Nubijci]] # '''707''': [[Zastava Nikaragve]] # '''707''': [[Zastava Gorskog Karabaha]] # '''707''': [[Grb Laosa]] # '''708''': [[Kanelura]] # '''709''': [[Tubularni karcinom dojke]] # '''709''': [[Grb Mjanmara]] # '''709''': [[Ulster]] # '''709''': [[Vänern]] # '''710''': [[Lijevo srce]] # '''710''': [[Vinjeta (autoput)]] # '''711''': [[Zastava Nigera]] # '''711''': [[Gondvana]] # '''712''': [[Kibuc]] # '''712''': [[HDTV]] # '''712''': [[Grb Zambije]] # '''712''': [[Glikosfingolipid]] # '''712''': [[Marija Vukanović]] # '''713''': [[Brooklyn]] # '''713''': [[Endokrinologija]] # '''714''': [[Predsjednik vlade]] # '''714''': [[Desno srce]] # '''715''': [[Grb Nigerije]] # '''715''': [[Poglavlje XIX Povelje Ujedinjenih nacija]] # '''716''': [[.ga]] # '''716''': [[.iq]] # '''716''': [[Grb Liberije]] # '''716''': [[Budistička zastava]] # '''716''': [[Tikinski tjesnac]] # '''716''': [[Lamela (Zenica)]] # '''717''': [[Sima]] # '''717''': [[Zagorje (župa)]] # '''717''': [[Svjetska organizacija protiv mučenja]] # '''717''': [[Voice over Internet Protocol]] # '''717''': [[Spider-Man: Izvan Spider-svijeta]] # '''718''': [[Cetina]] # '''718''': [[Kolonija (politika)]] # '''718''': [[.jp]] # '''718''': [[.il]] # '''718''': [[Glavni pretres]] # '''719''': [[Bukvar]] # '''719''': [[.fj]] # '''719''': [[.mc]] # '''719''': [[Zastava Alžira]] # '''719''': [[Grb Zimbabvea]] # '''719''': [[Luteranizam]] # '''720''': [[Zastava Biafre]] # '''721''': [[Iberijski federalizam]] # '''721''': [[.tp]] # '''721''': [[.gs]] # '''721''': [[.mx]] # '''721''': [[.uy]] # '''721''': [[Ekler]] # '''722''': [[Zastava Hrvatske]] # '''722''': [[Finnair]] # '''722''': [[Krijumčarenje]] # '''723''': [[Hipasus]] # '''723''': [[Centralne sile]] # '''723''': [[Lim (rijeka)]] # '''723''': [[Paša]] # '''723''': [[.mt]] # '''723''': [[.bb]] # '''723''': [[Ukleti brod]] # '''723''': [[Talija]] # '''724''': [[.mz]] # '''724''': [[Jard]] # '''724''': [[.cc]] # '''724''': [[.ie]] # '''724''': [[.hn]] # '''724''': [[.py]] # '''725''': [[Džibril]] # '''725''': [[Trobojka]] # '''726''': [[Političar]] # '''726''': [[.ru]] # '''726''': [[.ao]] # '''726''': [[.gi]] # '''726''': [[Zimski turizam]] # '''726''': [[Azizija džamija (Kostajnica)]] # '''726''': [[Plazenica]] # '''727''': [[Prva generacija programskih jezika]] # '''727''': [[.rw]] # '''727''': [[.pa]] # '''727''': [[.cx]] # '''727''': [[.lv]] # '''727''': [[Metar u sekundi na kvadrat]] # '''728''': [[.im]] # '''729''': [[Grb Moldavije]] # '''729''': [[Indigo]] # '''729''': [[Zastava Sankt Peterburga]] # '''730''': [[.it]] # '''730''': [[.jm]] # '''730''': [[.li]] # '''730''': [[Talha ibn Ubejdullah]] # '''730''': [[Trojna tačka]] # '''730''': [[Ulje]] # '''731''': [[Politička geografija]] # '''731''': [[.al]] # '''731''': [[.my]] # '''731''': [[Erich Heckel]] # '''731''': [[Maseni broj]] # '''731''': [[Placebo]] # '''731''': [[Q-teta funkcija]] # '''731''': [[Parametarski operator]] # '''732''': [[.ua]] # '''732''': [[.tm]] # '''732''': [[.gw]] # '''732''': [[.na]] # '''732''': [[.lr]] # '''732''': [[Zastava Malija]] # '''732''': [[Grb Kine]] # '''732''': [[Sulejman el-Biruni]] # '''733''': [[Hobi]] # '''733''': [[Analogija (filozofija)]] # '''733''': [[.ne]] # '''733''': [[.ph]] # '''733''': [[Standardna atmosfera]] # '''734''': [[.ve]] # '''734''': [[.aq]] # '''734''': [[.so]] # '''735''': [[Emacs]] # '''735''': [[.ht]] # '''735''': [[.lt]] # '''735''': [[.ni]] # '''735''': [[Majoneza]] # '''736''': [[.fr]] # '''736''': [[.gt]] # '''736''': [[Mistral]] # '''736''': [[Dijaliza]] # '''736''': [[Hidroksil grupa]] # '''737''': [[.mw]] # '''737''': [[Majari]] # '''737''': [[Državno područje]] # '''737''': [[Polimorfizam (mineralogija)]] # '''737''': [[Bartol Pizanski]] # '''738''': [[Valija]] # '''739''': [[.id]] # '''739''': [[.mo]] # '''739''': [[Piroliza]] # '''740''': [[.tt]] # '''740''': [[Otac]] # '''740''': [[Tirit]] # '''740''': [[Polupropusna membrana]] # '''741''': [[Tamilski tigrovi]] # '''741''': [[Autoput Novi Grad–Banja Luka]] # '''742''': [[Češka zlatna kokoška]] # '''743''': [[Zmaj (letjelica)]] # '''744''': [[Grb Srednjoafričke Republike]] # '''744''': [[Grb Zapadne Sahare]] # '''744''': [[Grb Čilea]] # '''745''': [[.ca]] # '''745''': [[Štampana ploča]] # '''745''': [[.sy]] # '''746''': [[Zastava Pridnjestrovlja]] # '''746''': [[Čorba]] # '''746''': [[Hidroksil radikal]] # '''747''': [[Veliki Blek]] # '''747''': [[Nacionalni park Teide]] # '''748''': [[Rumelija]] # '''748''': [[.cz]] # '''748''': [[Kljukuša]] # '''748''': [[Škuna]] # '''749''': [[Preglednik slike]] # '''749''': [[Riječce]] # '''749''': [[Brojevi (vrsta riječi)]] # '''749''': [[.ee]] # '''749''': [[.kw]] # '''749''': [[.ms]] # '''749''': [[Zastava Finske]] # '''749''': [[Toplota topljenja]] # '''749''': [[Kineski Taipei]] # '''750''': [[Avaz - roto press]] # '''750''': [[Habilitacija]] # '''750''': [[Hoenir]] # '''750''': [[Zastava Brazila]] # '''750''': [[Katoda]] # '''750''': [[Metilen]] # '''751''': [[Postshizofrena depresija]] # '''751''': [[.es]] # '''751''': [[.hm]] # '''751''': [[Internetska domena]] # '''751''': [[Konvalidacija]] # '''752''': [[.as]] # '''752''': [[.kp]] # '''752''': [[Emigracija]] # '''752''': [[Petrijeva zdjelica]] # '''752''': [[Bistrička rijeka]] # '''753''': [[Vilajet Erzurum]] # '''753''': [[.pm]] # '''753''': [[Zastava Lihtenštajna]] # '''753''': [[Zastava Havaja]] # '''753''': [[Cetanski broj]] # '''753''': [[Simetrično neprekidna funkcija]] # '''754''': [[Vilajet]] # '''754''': [[.de]] # '''754''': [[.kn]] # '''754''': [[Postaneksioni period]] # '''754''': [[Humanoid]] # '''754''': [[Legatus legionis]] # '''755''': [[Gradonačelnik]] # '''755''': [[Grb Singapura]] # '''755''': [[Chordae tendineae]] # '''756''': [[Komuna]] # '''756''': [[Župan]] # '''756''': [[Gama zračenje]] # '''756''': [[Pijesak]] # '''757''': [[Husein Lamekani]] # '''757''': [[.mg]] # '''757''': [[Pokédex]] # '''757''': [[Američka crvenrepka]] # '''757''': [[Gore od ljubavi]] # '''758''': [[.mp]] # '''759''': [[Solipsizam]] # '''759''': [[Mišićni spazam]] # '''760''': [[.qa]] # '''760''': [[.sa]] # '''760''': [[Dylan Thomas]] # '''760''': [[Trojni savez (1882)]] # '''761''': [[.gu]] # '''761''': [[.tv]] # '''762''': [[Hram Saturna]] # '''762''': [[Koordinativna veza]] # '''762''': [[Germanizacija]] # '''762''': [[Poligamija u Kirgistanu]] # '''763''': [[.is]] # '''763''': [[.wf]] # '''763''': [[.nr]] # '''763''': [[Mjere za zapreminu]] # '''763''': [[Čelenka (heraldika)]] # '''764''': [[Interpreter]] # '''764''': [[.aw]] # '''764''': [[.yt]] # '''764''': [[.nc]] # '''764''': [[Mezozoa]] # '''764''': [[Zastava Libana]] # '''764''': [[Papua novogvinejska kina]] # '''764''': [[Anne Vabarna]] # '''765''': [[Istari]] # '''765''': [[George Stibitz]] # '''765''': [[Prugasta mitra]] # '''765''': [[Zastava Jerseyja]] # '''766''': [[.io]] # '''766''': [[.nu]] # '''766''': [[Propolis]] # '''766''': [[Egeskov zamak]] # '''766''': [[Ulema]] # '''767''': [[.ug]] # '''767''': [[Kapela]] # '''768''': [[Dijaspora]] # '''768''': [[.mu]] # '''768''': [[.ly]] # '''768''': [[Krečnjak]] # '''768''': [[Jakobinci]] # '''768''': [[Beowulf]] # '''768''': [[Grb Švicarske]] # '''768''': [[Tabiini]] # '''769''': [[.ls]] # '''769''': [[Flegeton]] # '''769''': [[Felicija od Sicilije]] # '''770''': [[.tk]] # '''770''': [[.sc]] # '''771''': [[.pk]] # '''771''': [[.sg]] # '''771''': [[.sr]] # '''771''': [[Čekić]] # '''771''': [[Gorivo]] # '''771''': [[Tetka]] # '''771''': [[Zastave s različitim licem i naličjem]] # '''771''': [[Umjereni pojas]] # '''771''': [[Kotao]] # '''771''': [[Trolejbusna stanica]] # '''772''': [[Amater]] # '''772''': [[.td]] # '''772''': [[.km]] # '''772''': [[Ritmička gimnastika]] # '''772''': [[Mašice]] # '''772''': [[Srčane šupljine]] # '''772''': [[Zastava Kazaške SSR]] # '''772''': [[Ortoklas]] # '''773''': [[.lu]] # '''773''': [[Virtual Boy]] # '''774''': [[.ci]] # '''774''': [[.pr]] # '''774''': [[.sv]] # '''774''': [[.vu]] # '''774''': [[.nf]] # '''774''': [[Antiklinala]] # '''774''': [[Klen (biljka)]] # '''774''': [[Grepci u Popovu]] # '''775''': [[Eugene McCarthy]] # '''775''': [[Konkavni mnogougao]] # '''775''': [[Meronim]] # '''776''': [[.tl]] # '''776''': [[.va]] # '''776''': [[.zw]] # '''776''': [[.mv]] # '''776''': [[Grb Urugvaja]] # '''777''': [[Artiluk]] # '''777''': [[.nz]] # '''777''': [[.gm]] # '''777''': [[.la]] # '''777''': [[.sn]] # '''778''': [[Sultanat]] # '''778''': [[Led]] # '''778''': [[.gr]] # '''778''': [[.kz]] # '''778''': [[.lb]] # '''778''': [[GPRS]] # '''779''': [[.om]] # '''779''': [[.pe]] # '''779''': [[Zatvorena konveksna funkcija]] # '''779''': [[Beatrica Navarska]] # '''780''': [[Kapilari]] # '''780''': [[.th]] # '''780''': [[Zastava Ruske SFSR]] # '''780''': [[The Bottom]] # '''781''': [[.pw]] # '''781''': [[Teorija grupa]] # '''782''': [[Bijela knjiga]] # '''782''': [[Prvi opijumski rat]] # '''782''': [[.zm]] # '''782''': [[Grb Kipra]] # '''783''': [[.dz]] # '''783''': [[.ec]] # '''783''': [[.gp]] # '''783''': [[.sk]] # '''783''': [[Hiperonim]] # '''783''': [[Kašalj]] # '''783''': [[Kovači (Sarajevo)]] # '''784''': [[.tw]] # '''784''': [[.gh]] # '''784''': [[Grb Luksemburga]] # '''784''': [[Indeks prelamanja]] # '''784''': [[Zorkul]] # '''785''': [[.bh]] # '''785''': [[.am]] # '''785''': [[.cl]] # '''785''': [[.cv]] # '''786''': [[RISC]] # '''786''': [[.ky]] # '''786''': [[Profit]] # '''786''': [[Grb Gruzije]] # '''786''': [[Fujian]] # '''787''': [[RAMDAC]] # '''787''': [[Cazinska krajina]] # '''787''': [[Horsens]] # '''787''': [[Samobor, tvrđava kod Gacka]] # '''788''': [[.cy]] # '''788''': [[.ke]] # '''788''': [[.se]] # '''788''': [[.sm]] # '''788''': [[.re]] # '''788''': [[Guverner]] # '''789''': [[.to]] # '''789''': [[Bogoslužje]] # '''789''': [[Rambus]] # '''789''': [[.mf]] # '''789''': [[Doping]] # '''790''': [[Druga generacija programskih jezika]] # '''790''': [[Mikroprogram]] # '''790''': [[Host]] # '''790''': [[DivX]] # '''790''': [[.bw]] # '''790''': [[.cn]] # '''790''': [[.gd]] # '''790''': [[Kriptozoologija]] # '''790''': [[.sh]] # '''790''': [[.pn]] # '''790''': [[Ummet]] # '''790''': [[Gradski stadion Laktaši]] # '''791''': [[.mm]] # '''791''': [[.kh]] # '''791''': [[.tn]] # '''791''': [[.tz]] # '''791''': [[Ivan Zapolja]] # '''791''': [[Prijelazno strujanje]] # '''791''': [[DENN1B]] # '''792''': [[Ortoepija]] # '''792''': [[.ir]] # '''792''': [[Ikatere]] # '''792''': [[Trebinjsko polje]] # '''793''': [[Tradicija]] # '''793''': [[.ag]] # '''793''': [[.bz]] # '''793''': [[.dk]] # '''793''': [[.pt]] # '''793''': [[.fk]] # '''793''': [[.tj]] # '''793''': [[.ki]] # '''793''': [[Nupedia]] # '''794''': [[.az]] # '''794''': [[.do]] # '''794''': [[Ć]] # '''795''': [[.no]] # '''795''': [[.np]] # '''795''': [[Centar (košarka)]] # '''795''': [[Mungos]] # '''795''': [[Fernán González]] # '''796''': [[.tg]] # '''796''': [[Mihailo Anhijalski]] # '''796''': [[Zastava Sjevernog Kipra]] # '''796''': [[Alexander Rybak]] # '''796''': [[Sikkim]] # '''796''': [[Prevlaka (geografija)]] # '''797''': [[.gg]] # '''797''': [[Velika Hrvatska]] # '''797''': [[.in]] # '''797''': [[.vn]] # '''797''': [[Oprost]] # '''797''': [[Dúnedaini]] # '''797''': [[Zastava Nizozemske]] # '''797''': [[Grb Gane]] # '''797''': [[Makasarski prolaz]] # '''798''': [[Zakon održanja]] # '''798''': [[.sb]] # '''798''': [[Emona]] # '''798''': [[Despot]] # '''798''': [[Grb Južne Osetije]] # '''799''': [[.bm]] # '''799''': [[.af]] # '''799''': [[Referendum]] # '''799''': [[.bi]] # '''799''': [[.dm]] # '''799''': [[Transamerica Pyramid]] # '''799''': [[Departman]] # '''799''': [[Sabatierova reakcija]] # '''799''': [[Hroðr]] # '''800''': [[.at]] # '''800''': [[.tc]] # '''800''': [[Sjeverna Hercegovina]] # '''800''': [[.ro]] # '''800''': [[Vrm (župa)]] # '''800''': [[Triskelion]] # '''800''': [[Uzajamno prosti brojevi]] # '''801''': [[.bg]] # '''801''': [[.br]] # '''801''': [[Biblos]] # '''801''': [[Avions de Transport Régional]] # '''801''': [[.ws]] # '''801''': [[.kg]] # '''801''': [[Zastava Irske]] # '''801''': [[Ognjen Spahić]] # '''801''': [[Grb Namibije]] # '''801''': [[Newfoundland (ostrvo)]] # '''802''': [[.gb]] # '''802''': [[.eg]] # '''802''': [[.hk]] # '''802''': [[Zastava Tunisa]] # '''802''': [[Glavni žučovod]] # '''803''': [[Aventin]] # '''803''': [[.co]] # '''804''': [[.cm]] # '''804''': [[.uz]] # '''804''': [[Ugao dvije poluprave]] # '''804''': [[Sintetički radioizotopi]] # '''805''': [[Struktura podataka]] # '''805''': [[Home direktorij]] # '''805''': [[Ogledalo]] # '''806''': [[Point-to-Point Protocol]] # '''806''': [[Marinizam]] # '''806''': [[Empirijska formula]] # '''806''': [[Lutrija]] # '''807''': [[Bohinjsko jezero]] # '''807''': [[Lignin]] # '''808''': [[Hram Veste]] # '''808''': [[.ar]] # '''808''': [[Balast]] # '''808''': [[Grb Južnog Sudana]] # '''808''': [[Vod žučnog mjehura]] # '''809''': [[.ae]] # '''809''': [[Geto]] # '''809''': [[Rukometna reprezentacija Kine]] # '''809''': [[Krkonoše]] # '''810''': [[.ax]] # '''810''': [[.cr]] # '''810''': [[.dj]] # '''810''': [[Juruk-hai]] # '''810''': [[Šesti krstaški rat]] # '''811''': [[.cg]] # '''811''': [[Grand Production]] # '''812''': [[.eu]] # '''812''': [[.pl]] # '''812''': [[Kurejš]] # '''812''': [[Grb Egipta]] # '''812''': [[Grb Madagaskara]] # '''813''': [[Aga janičara]] # '''813''': [[Linker]] # '''813''': [[.gn]] # '''813''': [[Leksikologija]] # '''813''': [[Zastava Rumunije]] # '''814''': [[Eskvilin]] # '''814''': [[.kr]] # '''814''': [[Epicentar]] # '''814''': [[Termoregulator]] # '''815''': [[Diskografija grupe Sum 41]] # '''816''': [[.ml]] # '''816''': [[Wii]] # '''816''': [[Herostrat]] # '''816''': [[Kubični kristalni sistem]] # '''816''': [[Elektroda]] # '''816''': [[Epruveta]] # '''816''': [[Bedr]] # '''816''': [[Vuk Kotromanić]] # '''817''': [[Windows Metafile]] # '''817''': [[MCA]] # '''817''': [[.bo]] # '''817''': [[Arkadna videoigra]] # '''817''': [[Grb Tanzanije]] # '''817''': [[Grb Gvajane]] # '''817''': [[Tačka ključanja]] # '''817''': [[Konak]] # '''818''': [[.bt]] # '''818''': [[.et]] # '''818''': [[.ps]] # '''818''': [[Grb Ujedinjenih Arapskih Emirata]] # '''818''': [[Sanikovljev prolaz]] # '''819''': [[Sojourner Truth]] # '''819''': [[Automatsko oružje]] # '''819''': [[Komasacija]] # '''819''': [[Zastava Irana]] # '''819''': [[Epifiza]] # '''819''': [[Zastava Zakavkaske SFSR]] # '''820''': [[Dobrila Meštrović]] # '''820''': [[.au]] # '''820''': [[Glenn Tipton]] # '''820''': [[.us]] # '''820''': [[Bumerang]] # '''820''': [[.gy]] # '''820''': [[Lakšmi]] # '''821''': [[Lazar Galesijski]] # '''821''': [[Zastava Palestine]] # '''821''': [[Grb Irana]] # '''821''': [[Ampula rektuma]] # '''821''': [[175 (broj)]] # '''822''': [[.uk]] # '''822''': [[.ch]] # '''822''': [[Džungla]] # '''822''': [[Š]] # '''822''': [[Vatsat]] # '''822''': [[Matica crnogorska]] # '''822''': [[Stopljenica]] # '''823''': [[Mokrenje]] # '''824''': [[Ali Paša]] # '''824''': [[.vi]] # '''824''': [[Hipocentar]] # '''824''': [[Holonim]] # '''824''': [[Knešpolje]] # '''824''': [[Dubrovačke ljetne igre]] # '''825''': [[Časopis]] # '''825''': [[Krilni bek]] # '''825''': [[Grb Vijetnama]] # '''825''': [[Simptom]] # '''826''': [[Bazofilni granulociti]] # '''826''': [[Regent]] # '''826''': [[Die Linke]] # '''827''': [[.bs]] # '''827''': [[.pg]] # '''828''': [[.je]] # '''829''': [[Rostra]] # '''829''': [[.pf]] # '''829''': [[Jedrenjak]] # '''829''': [[Golman]] # '''829''': [[Grb Slovenije]] # '''830''': [[Trojni pakt]] # '''830''': [[Fiber Distributed Data Interface]] # '''830''': [[.be]] # '''830''': [[.vg]] # '''830''': [[Etelvird]] # '''830''': [[Zastava Mađarske]] # '''830''': [[Rodbina]] # '''830''': [[Frekvencijska modulacija]] # '''830''': [[Pentoziltransferaza]] # '''831''': [[Ibn Daud]] # '''831''': [[Vrlina]] # '''831''': [[Kilometar na sat]] # '''831''': [[.mh]] # '''831''': [[Katamaran]] # '''831''': [[Revolucija]] # '''832''': [[.za]] # '''832''': [[Robijaši (Zenica)]] # '''832''': [[Sušenje hrane]] # '''832''': [[Vojnik 1. klase]] # '''833''': [[Sulejmanija džamija]] # '''833''': [[PlayStation]] # '''833''': [[Snoopy]] # '''833''': [[Putnički avion]] # '''833''': [[Milion]] # '''834''': [[.fo]] # '''834''': [[LGBTQ]] # '''834''': [[Adesiv]] # '''835''': [[Pitija]] # '''835''': [[Lotida]] # '''835''': [[Decenija]] # '''836''': [[Kampanija]] # '''836''': [[Zastava Sjedinjenih Američkih Država]] # '''836''': [[.hu]] # '''836''': [[Karneval]] # '''836''': [[Električna energija]] # '''836''': [[Grupa nuklearnih dobavljača]] # '''837''': [[.bj]] # '''837''': [[Galeon]] # '''837''': [[Mikrovalna pećnica]] # '''837''': [[Jadac]] # '''837''': [[Roštilj]] # '''837''': [[Glacijacija]] # '''838''': [[Autokefalnost]] # '''838''': [[Pete Doherty]] # '''838''': [[Kaptol (biskupijsko vijeće)]] # '''838''': [[Talasni broj]] # '''839''': [[Cepelin]] # '''839''': [[.st]] # '''839''': [[Pontiac (automobil)]] # '''839''': [[Kečuanski jezik]] # '''839''': [[Šleska]] # '''839''': [[Bruklinski most]] # '''840''': [[Zeland]] # '''840''': [[Perspektiva]] # '''840''': [[Roy Lichtenstein]] # '''840''': [[Zastava Podgorice]] # '''841''': [[Bitmap grafički programi]] # '''841''': [[Šema stvaranja]] # '''841''': [[.gf]] # '''841''': [[Ruku']] # '''841''': [[Evropski put E69]] # '''841''': [[Balar]] # '''841''': [[Konstancija Kastiljska (francuska kraljica)]] # '''842''': [[.cu]] # '''842''': [[Kenwa Mabuni]] # '''842''': [[Epoha]] # '''843''': [[.mk]] # '''843''': [[Prazni niz]] # '''843''': [[Drveće Valara]] # '''843''': [[Silk]] # '''843''': [[Benzodiazepini]] # '''844''': [[Transmisijski kontrolni protokol]] # '''844''': [[Pseudoperipteralni stil]] # '''844''': [[.mr]] # '''844''': [[Prženje]] # '''844''': [[Mjere za pritisak]] # '''844''': [[Tim Raketa]] # '''845''': [[.ma]] # '''845''': [[.bf]] # '''845''': [[Dial-up]] # '''845''': [[Sveti Benedikt]] # '''845''': [[Dragan Šutanovac]] # '''845''': [[Ionski radijus]] # '''845''': [[Oligosaharidi]] # '''845''': [[Lukovica]] # '''845''': [[Mostarska Bijela]] # '''846''': [[Kopnena vojska]] # '''846''': [[Vodopad Skakavac (Perućica)]] # '''847''': [[Dani jabuke]] # '''847''': [[.lc]] # '''847''': [[Reichssicherheitshauptamt]] # '''848''': [[Zoološki vrt Ljubljana]] # '''848''': [[Vodeni žig]] # '''848''': [[Fibonacci]] # '''849''': [[Timor]] # '''849''': [[Aluzija]] # '''850''': [[Prehrambeno inženjerstvo]] # '''850''': [[.si]] # '''850''': [[Funta (masa)]] # '''850''': [[.fm]] # '''851''': [[ZNF157]] # '''852''': [[.lk]] # '''852''': [[Invazivni maligni tumori dojke]] # '''852''': [[Antimasonska izložba]] # '''852''': [[Dagorlad]] # '''852''': [[Zastava Ingušetije]] # '''852''': [[Aperitiv]] # '''853''': [[Hereza]] # '''853''': [[Kamakan (jezička porodica)]] # '''853''': [[Baltamel]] # '''853''': [[Plavsko jezero]] # '''853''': [[Mešihat]] # '''854''': [[Tintni pisač]] # '''854''': [[.sj]] # '''854''': [[.fi]] # '''854''': [[.vc]] # '''854''': [[Barbari]] # '''854''': [[Svjetski dan prava potrošača]] # '''855''': [[Subhanehu ve te'ala]] # '''855''': [[Pousko]] # '''855''': [[Henri]] # '''855''': [[Kraljevic]] # '''856''': [[FAM120C]] # '''857''': [[Zastava Armenije]] # '''857''': [[.rs]] # '''857''': [[Grb Vatikana]] # '''857''': [[Hiperkalemija]] # '''857''': [[Glagolski pridjev]] # '''858''': [[Vuka (rijeka)]] # '''859''': [[Smuk]] # '''859''': [[Osumi (poluostrvo)]] # '''859''': [[Dekretali]] # '''859''': [[Ride činela]] # '''859''': [[Upaljač]] # '''859''': [[Ekonomski pojmovi]] # '''860''': [[Grb Malezije]] # '''860''': [[Korizma]] # '''860''': [[Rog Valera]] # '''861''': [[Bergen]] # '''861''': [[Religijska denominacija]] # '''861''': [[Gitara Moroso]] # '''861''': [[Katarina Podjebradska]] # '''862''': [[Aker]] # '''862''': [[Jezero Lucerne]] # '''863''': [[Zaštitnici]] # '''863''': [[Vukimir Bosanski]] # '''864''': [[Evropski put E63]] # '''864''': [[Berićet džamija]] # '''865''': [[Bojana (rijeka)]] # '''865''': [[Ipanema (Rio de Janeiro)]] # '''865''': [[Vuk Hranić]] # '''865''': [[Nekompletna metamorfoza]] # '''865''': [[Sorsk]] # '''866''': [[Gavur]] # '''866''': [[Nomadi]] # '''866''': [[Zastava Grčke]] # '''866''': [[Izoterma]] # '''866''': [[Grudna šupljina]] # '''866''': [[Golgota]] # '''867''': [[.jo]] # '''867''': [[.nc.tr]] # '''867''': [[Fakultet informacijskih tehnologija u Mostaru]] # '''867''': [[S7 Airlines]] # '''867''': [[Ivan IV Laskaris]] # '''868''': [[Pokrajina]] # '''868''': [[Masakr u Kani 2006.]] # '''868''': [[Marko Antonije]] # '''868''': [[Parodija]] # '''868''': [[Sveti Barnaba]] # '''868''': [[Grb Filipina]] # '''868''': [[Treset]] # '''869''': [[Nevladina organizacija]] # '''869''': [[Nu (slovo)]] # '''869''': [[Ruska pravda]] # '''869''': [[Irski lonac]] # '''870''': [[Hipija]] # '''870''': [[Ihtiologija]] # '''870''': [[Bistrik]] # '''871''': [[Gorički grofovi]] # '''871''': [[Grb El Salvadora]] # '''872''': [[Raster u vektor]] # '''872''': [[.cs]] # '''873''': [[Fuad-paša]] # '''873''': [[.hr]] # '''873''': [[Zastava Norveške]] # '''873''': [[Južna Hercegovina]] oxi93wj1cxv185ut4w6vukv9hnkdnlu 2 175266 3914914 3794432 2026-07-26T22:33:35Z GoodBosnian 170315 3914914 wikitext text/x-wiki Sortirano po imenu. Bez preusmjerenja, čvorova, portala, Wikipedia stranica i godina/mjeseci/dana. Također pogledati ovu kategoriju: [[:Kategorija:Članci koji trebaju izvor|Članci koji trebaju izvor]]. Generisano: 2026-1-2 15:03:17. Bazirano na bs-wiki ispis: ''20260101''. Ukupno članaka: '''12384'''. '''Napomena:''' Ovaj spisak filtrira članke koji nemaju izvore. Smatraju se kao imajući izvore članci koji sadrže: * <code>&lt;ref&gt;</code> tagove (reference) * Šablone citiranja: <code>{{tl|cite web}}</code>, <code>{{tl|cite book}}</code>, <code>{{tl|cite journal}}</code>, <code>{{tl|cite news}}</code>, <code>{{tl|cite paper}}</code>, <code>{{tl|cite conference}}</code>, <code>{{tl|cite encyclopedia}}</code> = ' = # [[''Explorer 1'']] = # = # [[1. FC Kaiserslautern]] # [[1. FC Union Berlin]] # [[1. nivo NUTS-a u Evropskoj uniji]] # [[12 crteža Muhameda]] # [[13. SS oružana brdska divizija &quot;Handžar&quot; (hrvatska br. 1)]] # [[19 (broj)]] # [[30. paralela (jug)]] # [[35. paralela (jug)]] # [[5 (broj)]] # [[5. planinska divizija (Wehrmacht)]] # [[50. paralela (jug)]] # [[501. slavna brdska brigada]] # [[55. paralela (jug)]] # [[6 (broj)]] # [[65. paralela (jug)]] # [[65. paralela (sjever)]] # [[65803 Didim]] # [[6999 Meitner]] # [[7 (broj)]] # [[70. paralela (jug)]] # [[70. paralela (sjever)]] # [[75. paralela (jug)]] # [[75. paralela (sjever)]] # [[8 (broj)]] # [[80. paralela (jug)]] # [[80. paralela (sjever)]] # [[81. paralela (sjever)]] # [[82. paralela (sjever)]] # [[83. paralela (sjever)]] # [[9 (broj)]] = A = # [[A Night at the Odeon – Hammersmith 1975]] # [[ABA liga]] # [[ABCG5 i ABCG8]] # [[ABU TV Song Festival 2013.]] # [[AC Milan i nogometna reprezentacija Italije]] # [[AFI-jevi najveći mjuzikli]] # [[AFI-jevih 10 top 10]] # [[AFI-jevih 100 godina filmske muzike]] # [[AMYF]] # [[ARTE]] # [[ASA Group]] # [[ATI Technologies]] # [[ATP Barcelona]] # [[ATP Delray Beach]] # [[ATP Marseille]] # [[ATP Valencia]] # [[ATP čelendžer Banja Luka]] # [[ATP čelendžer Sarajevo]] # [[ATP Ženeva]] # [[Abdulah Bošnjak]] # [[Abdulah Drnišlija]] # [[Abdullah Zeneli]] # [[Abdulvehab Ilhamija]] # [[Abel Bonnard]] # [[Abel Tasman]] # [[Abeno Harukas]] # [[Aberforth Dumbledore]] # [[Abolicija]] # [[Abordaž]] # [[Absolut Vodka]] # [[Aby Warburg]] # [[Adam Zrinski]] # [[Adelajda Brabantska]] # [[Adelbert von Chamisso]] # [[Adenokarcinom]] # [[Adenom bradavice]] # [[Adenom dojke]] # [[Adesiv]] # [[Adidas Grand Prix 2013.]] # [[Adidas Grand Prix 2014.]] # [[Adidas Grand Prix 2015.]] # [[Adina Țuțulan-Șotropa]] # [[Admet]] # [[Administracija]] # [[Administrativna podjela Crne Gore]] # [[Administrativna podjela NR Kine]] # [[Administrativna podjela Osmanskog Carstva]] # [[Administrativna podjela Venecuele]] # [[Admir Džanko]] # [[Admir Vladavić]] # [[Admiral flote]] # [[Admont]] # [[Adni Mahmud-paša Anđelović]] # [[Adolf Benca]] # [[Adolf Loos]] # [[Adolfo Suárez]] # [[Adrien Brody]] # [[Adsorpcija]] # [[Advokat]] # [[Aerodinamika]] # [[Aerodrom]] # [[Aes Sedai]] # [[Afrička umjetnost]] # [[Afričko prvenstvo u košarci]] # [[Afroamerikanci]] # [[Afroazijski jezici]] # [[Afroevroazija]] # [[Agata Suszka]] # [[Aginor]] # [[Aglutinacija (biologija)]] # [[Agoga]] # [[Agrarna mehanizacija]] # [[Agresija]] # [[Agustina García]] # [[Ahajski savez]] # [[Ahmad Shah Massoud]] # [[Ahmed Cherif]] # [[Ahmed Hatem Bjelopoljak]] # [[Ahmed Ćerimović]] # [[Ahmed-paša Džezar]] # [[Ahmet Muminović]] # [[Ahmet Pašalić]] # [[Ahondrogeneza tip 2]] # [[Aijeli]] # [[Aila Flyktman]] # [[Akademija likovnih umjetnosti Umeå]] # [[Akcije interesnih grupa]] # [[Aker]] # [[Akreditiv]] # [[Akronim]] # [[Aksiologija]] # [[Akupunktura]] # [[Akutni laringitis]] # [[Al Capone]] # [[Al-Kaida]] # [[Alain Finkielkraut]] # [[Alakazam]] # [[Alamo]] # [[Alan Silvestri]] # [[Alanis Morissette]] # [[Alastor Moody]] # [[Albanija na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Albert Lortzing]] # [[Albert Sidney Johnston]] # [[Albert Speer]] # [[Albina Ahatova]] # [[Albinizam]] # [[Albrecht Dürer]] # [[Album]] # [[Albus Dumbledore]] # [[Aldous Huxley]] # [[Alef broj]] # [[Aleksa Buha]] # [[Aleksa Šantić (serija)]] # [[Aleksandar]] # [[Aleksandar Deroko]] # [[Aleksandar Karađorđević (princ)]] # [[Aleksandar Milenković]] # [[Aleksandar Mišon]] # [[Aleksandar Ravlić]] # [[Aleksandar Ristić]] # [[Aleksandar Solovjev]] # [[Aleksandar Tropnjikov]] # [[Aleksandra Čvorović]] # [[Aleksandrovac]] # [[Aleksije I Komnen]] # [[Alen Bokšić]] # [[Alena Fusková]] # [[Alessandro Salvio]] # [[Alex Yoong]] # [[Alexander Albon]] # [[Alexander Löhr]] # [[Alexander Rossi]] # [[Alexander Rybak]] # [[Alexander Wurz]] # [[Alexandra Stoian]] # [[Alexandre Calame]] # [[Alexandre Dumas (otac)]] # [[Alexandre Dumas (sin)]] # [[Alexej von Jawlensky]] # [[Alexi Laiho]] # [[Alfa (slovo)]] # [[Alfa Romeo Racing C38]] # [[Alfons VII]] # [[Alfred James Lotka]] # [[Alfred Jodl]] # [[Alfred Werner]] # [[Alfred de Vigny]] # [[Algoritmi za crtanje linija]] # [[Ali Akbar Dehkhoda]] # [[Ali Faruk Biser]] # [[Ali Paša]] # [[Ali-paša Serdar]] # [[Alken]] # [[Alkin]] # [[Allan McNish]] # [[Allan Simonsen]] # [[Allison Mack]] # [[Allura crvena AC]] # [[Alma Merunka]] # [[Almanah]] # [[Almendares (bejzbol klub)]] # [[Aloe]] # [[Alois Brunner]] # [[Alois Hitler]] # [[Alois Hudal]] # [[Alojzije Jembrih]] # [[Alopecija]] # [[Alphonse Daudet]] # [[Alphonse de Lamartine]] # [[Alta Car and Engineering Company]] # [[Alternativne teorije slavenske historije]] # [[Alternativni red]] # [[Alternirajući konačni automat]] # [[Alumniportal Deutschland]] # [[Alyssa Milano]] # [[Amadeov teatar]] # [[Amadou Toumani Touré]] # [[Amanda Lightfoot]] # [[Amanda Peet]] # [[Amanda Tapping]] # [[Amantini]] # [[Amar Mehić]] # [[Amar'e Stoudemire]] # [[Amater]] # [[Ambasada Sjedinjenih Američkih Država u Berlinu]] # [[Amblem Republike Srpske]] # [[Ambrose Bierce]] # [[Amerigo Vespucci]] # [[Američka crvenrepka]] # [[Američka književnost]] # [[Američka revolucija]] # [[Američko prvenstvo u košarci 2015.]] # [[Amfoternost]] # [[Amina bint Vehb]] # [[Amir Brka]] # [[Amir Khosrow Dehlavi]] # [[Amir Ljubović]] # [[Amir Osmančević]] # [[Amir Talić]] # [[Ammar Borančić]] # [[Amon Rud]] # [[Ana Katarina Zrinska]] # [[Ana Veronica Giro]] # [[Analogija (filozofija)]] # [[Anamarija Brajdić]] # [[Anarhizam]] # [[Anatema]] # [[Anatole France]] # [[Anatomija čovjeka]] # [[Anderlecht]] # [[Andrea Grossegger]] # [[Andrea Henkel]] # [[Andrea Palladio]] # [[Andreas Bauer (ski-skakač)]] # [[Andreas Küttel]] # [[Andreas Vesalius]] # [[Andrej Karjaka]] # [[Andrej Markov]] # [[Andrew Johnson]] # [[Andrew Mountbatten-Windsor]] # [[Andrew Paul (biatlonac)]] # [[Andrija Krešić]] # [[Andrijana Stipaničić]] # [[André Citroën]] # [[André Lotterer]] # [[Anfield]] # [[Ang Lee]] # [[Angelo Tartaglia]] # [[Angina pectoris]] # [[Angloamerika]] # [[Anglosaksonci]] # [[Angola na Olimpijskim igrama]] # [[Angora koza]] # [[Angus Young]] # [[Anica Dobra]] # [[Anita Hakala]] # [[Anja Pärson]] # [[Anja Šovagović-Despot]] # [[Ankica Oprešnik]] # [[Ann Kristin Flatland]] # [[Ann-Elen Skjelbreid]] # [[Anna Bozsik]] # [[Anna Hermansson]] # [[Anna Maria Jopek]] # [[Anna Maria Uusitalo]] # [[Anna Stera-Kustucz]] # [[Anna-Lena Fritzon]] # [[Anne Brontë]] # [[Anne Desclos]] # [[Anne Vabarna]] # [[Annelies Cook]] # [[Anneliese Michel]] # [[Annette O'Toole]] # [[Annette Sikveland]] # [[Anselmo Kenterberijski]] # [[Ante Fiamengo]] # [[Ante Paradžik]] # [[Ante Pavelić (1869–1938)]] # [[Ante Pažanin]] # [[Antemurale Christianitatis]] # [[Anthony Davidson]] # [[Anthrax (grupa)]] # [[Antibošnjaštvo]] # [[Antika]] # [[Antiklinala]] # [[Antimasonska izložba]] # [[Antiohija]] # [[Antička komedija]] # [[Antički Rim]] # [[Anto Babić]] # [[Antologija]] # [[Anton Ante Josipović]] # [[Anton Babikov]] # [[Anton Drexler]] # [[Anton Kasipović]] # [[Anton Korošec]] # [[Anton von Werner]] # [[Antoni Gaudí]] # [[Antonio Giovinazzi]] # [[Antun Vrdoljak]] # [[Antônio Pizzonia]] # [[Anwar el-Sadat]] # [[Anđelka Radišković]] # [[Anđeo]] # [[Anđeo (Michelangelo)]] # [[Anžela Brice]] # [[Aorist]] # [[Apeiron]] # [[Apel sarajevskih intelektualaca svjetskoj savjesti]] # [[Apelacioni sud Gornjeg Norrlanda]] # [[Aperitiv]] # [[Apertium]] # [[Apokalipsa]] # [[Apollo 11]] # [[Apop]] # [[Apsces]] # [[Apsida]] # [[Apsolutna konvergencija]] # [[Apsolutna monarhija]] # [[Apstraktna algebra]] # [[Apstraktna umjetnost]] # [[Araguaia]] # [[Arcanine]] # [[Arch Enemy]] # [[Archer John Porter Martin]] # [[Argentinska ženska reprezentacija u hokeju na travi]] # [[Arhitekt]] # [[Arhitektura]] # [[Arhitektura kritičkog regionalizma]] # [[Arhiv]] # [[Ariel Sharon]] # [[Arif Pašalić]] # [[Arilje]] # [[Aristotel Onassis]] # [[Aritmetika]] # [[Arkadije]] # [[Arkadna videoigra]] # [[Arkansas]] # [[Armand Assante]] # [[Armando Marenzi]] # [[Armenija na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Armensko groblje u Džulfi]] # [[Arminije]] # [[Arnaut Kodža Ibrahim-paša]] # [[Arno]] # [[Arno Schmidt]] # [[Arnoldstein]] # [[Arnor]] # [[Arrows]] # [[Ars antiqua]] # [[Arsenal LFC]] # [[Arslan Mehmed-paša]] # [[Art Deco]] # [[Art Nouveau]] # [[Art and Crafts]] # [[Arterija]] # [[Arthur Wellesley]] # [[Articuno]] # [[Artiljerija]] # [[Artiluk]] # [[Artritis]] # [[Artroza]] # [[Artur Hawkwing]] # [[Aryabhata]] # [[As]] # [[Ashley Tisdale]] # [[Asim Brkan]] # [[Asim Hodžić]] # [[Asim Mujkić]] # [[Asim Zupčević]] # [[Asklepije]] # [[Asmir Kujović]] # [[Asmodean]] # [[Asocijativnost]] # [[Asphalt 3: Street Rules]] # [[Asphalt Xtreme]] # [[Asteras Tripoli FC]] # [[Asteroidi]] # [[Astigmatizam oka]] # [[Aston Martin F1]] # [[Astragal]] # [[Astrahan]] # [[Astrofotografija]] # [[Astrologija]] # [[Astrološki znakovi]] # [[Astronom]] # [[Asturija]] # [[Asturleonski jezik]] # [[Asuka Hachisuka]] # [[Asyut (guvernorat)]] # [[Ataraksija]] # [[Atentat na Aliju]] # [[Ateroskleroza]] # [[Athanassios Tsakiris]] # [[Athesans-Etroitefontaine]] # [[Athletic of Philadelphia]] # [[Athletissima 2010.]] # [[Athletissima 2012.]] # [[Athletissima 2014.]] # [[Athletissima 2015.]] # [[Athletissima 2016.]] # [[Athletissima 2017.]] # [[Atif Purivatra]] # [[Atina (polis)]] # [[Atlanta]] # [[Atlantida]] # [[Atlantska divizija (NBA)]] # [[Atlas (kartografija)]] # [[Atletika]] # [[Atletika na Olimpijskim igrama 1956.]] # [[Atletika na Olimpijskim igrama 1960.]] # [[Atletika na Olimpijskim igrama 1964.]] # [[Atletika na Olimpijskim igrama 2016 – bacanje kugle (žene)]] # [[Atletski Super Grand Prix Katara 2010.]] # [[Atletski Super Grand Prix Katara 2015.]] # [[Atomska teorija]] # [[Atomska trilogija]] # [[Atomsko jezgro]] # [[Aton]] # [[Attila Gracza]] # [[Audrey Hepburn]] # [[August Macke]] # [[August Strindberg]] # [[August Šenoa]] # [[Auguste Comte]] # [[Augustin Louis Cauchy]] # [[Augusto Pinochet]] # [[Aust-Agder]] # [[Australian Open 2000 – muški singl]] # [[Australian Open 2000 – ženski singl]] # [[Australian Open 2001 – muški singl]] # [[Australian Open 2002 – muški singl]] # [[Australian Open 2016 – ženski singl]] # [[Australski nogomet]] # [[Austrazija]] # [[Austrija na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Austrija na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Austrijska legija]] # [[Austrijska spomen-služba]] # [[Austro-Ugarska]] # [[Austro-ugarska nagodba]] # [[Autobiografija]] # [[Autogol]] # [[Autohtone bosanskohercegovačke pasmine domaćih životinja]] # [[Autokefalnost]] # [[Automat (oružje)]] # [[Automatika]] # [[Automatizmi i automatska ponašanja]] # [[Automatsko oružje]] # [[Autonomne oblasti u Rusiji]] # [[Autonomni okruzi u Rusiji]] # [[Autopista]] # [[Autopista AP-9]] # [[Autopista C-32]] # [[Autopsija]] # [[Autoput]] # [[Autoput A1 (Portugal)]] # [[Autoput A1 (Srbija)]] # [[Autoput A10 (Hrvatska)]] # [[Autoput A2 (Portugal)]] # [[Autoput A22 (Portugal)]] # [[Autoput A23 (Portugal)]] # [[Autoput A3 (Portugal)]] # [[Autoput A4 (Hrvatska)]] # [[Autoput A4 (Portugal)]] # [[Autoput A5 (Hrvatska)]] # [[Autoput A5 (Portugal)]] # [[Autoput A8 (Hrvatska)]] # [[Autoputevi u Srbiji]] # [[Autorsko pravo]] # [[Autovía A-15]] # [[Autovía A-22]] # [[Autovía A-26]] # [[Autovía A-6]] # [[Autovía A-7]] # [[Autovía A-8]] # [[Autovía C-16]] # [[Autovía C-17]] # [[Auvergne]] # [[Ava Gardner]] # [[Avarci]] # [[Avaz - roto press]] # [[Aventin]] # [[Avidije Kasije]] # [[Avijan]] # [[Avions de Transport Régional]] # [[Avogadrov zakon]] # [[Avril Lavigne]] # [[Avro Lancaster]] # [[Avro Vulcan]] # [[Awk]] # [[Axel Thue]] # [[Axl Rose]] # [[Azbuka]] # [[Azerbejdžan na Eurosongu]] # [[Azerbejdžan na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Azerbejdžanski jezik]] # [[Azijske igre]] # [[Azijsko prvenstvo u odbojci za žene]] # [[Azijsko prvenstvo u rukometu]] # [[Azimutalni kvantni broj]] # [[Azkaban]] # [[Azorubin]] # [[Azra Mulalić]] # [[Azərbaycan marşı]] = B = # [[B]] # [[BASIC]] # [[BHFanaticos]] # [[BIOS]] # [[BK televizija]] # [[BMW 8 serija]] # [[BMW E24]] # [[BMW E30]] # [[BMW E46]] # [[BMW M1]] # [[BMW M6]] # [[BMW Sauber]] # [[BMW Sauber F1.06]] # [[BMW Sauber F1.07]] # [[BMW Sauber F1.08]] # [[BMW Sauber F1.09]] # [[BMW Z8]] # [[BRITA-Arena]] # [[Babina Rijeka (Zenica)]] # [[Babine]] # [[Babudri]] # [[Babušnica]] # [[Baby Boy]] # [[Bacanje kugle]] # [[Bachman-Turner Overdrive]] # [[Back in Black]] # [[Backup]] # [[Bad Aussee (politička ekspozitura)]] # [[Bad Blumau]] # [[Bad Gleichenberg]] # [[Bad Godesberg]] # [[Bad Mitterndorf]] # [[Bad Radkersburg]] # [[Baden (okrug)]] # [[Badminton]] # [[Badšahi džamija]] # [[Baggio Hušidić]] # [[Bagrem]] # [[Baha'i]] # [[Bahreinski dinar]] # [[Bahši-beg]] # [[Baiba Bendika]] # [[Bajaga i instruktori]] # [[Bajina Bašta]] # [[Bajram-paša]] # [[Bajramović]] # [[Bakantice]] # [[Bakho (mitologija)]] # [[Bakingemska palača]] # [[Baklava]] # [[Bakterijemija]] # [[Balar]] # [[Balast]] # [[Baldassare Castiglione]] # [[Balet]] # [[Balhaško jezero]] # [[Bali-beg Malkočević]] # [[Balkanmedia]] # [[Balkanski ratovi]] # [[Ballets Russes]] # [[Baloie (Šipovo)]] # [[Balon na vrući zrak]] # [[Baltamel]] # [[Baltik]] # [[Baltimore Monumentals]] # [[Baltička odbrana]] # [[Balša Brković]] # [[Balša III Balšić]] # [[Ban Ki-moon]] # [[Banat]] # [[Banatska Republika]] # [[Banatsko Novo Selo]] # [[Banatsko Veliko Selo]] # [[Bangladeška taka]] # [[Banica Ancila]] # [[Banica Anka]] # [[Banica Elizabeta]] # [[Banica Vojslava]] # [[Banijske brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Banja Luka College]] # [[Bannock]] # [[Banovina (regija)]] # [[Banovina Hrvatska]] # [[Banskobistrički kraj]] # [[Barad-dûr]] # [[Barbados]] # [[Barbara Celjska]] # [[Barbara Ertl]] # [[Barbari]] # [[Barbès - Rochechouart (Metro Pariz)]] # [[Barcelona]] # [[Barcelona (pjesma)]] # [[Barij-karbonat]] # [[Barimba]] # [[Barion]] # [[Barit]] # [[Bariša Krekić]] # [[Barkod]] # [[Barkod printer]] # [[Barokomora]] # [[Barometar]] # [[Barra da Tijuca]] # [[Barry Sonnenfeld]] # [[Bart Simpson]] # [[Bartol Pizanski]] # [[Bartolomejska noć]] # [[Bartolomeu Dias]] # [[Barty Crouch]] # [[Baruch Spinoza]] # [[Bas-bubanj]] # [[Bas-gitara]] # [[Basel]] # [[Bash]] # [[Baski]] # [[Baskija]] # [[Baskija (autonomna zajednica)]] # [[Basshunter]] # [[Bast]] # [[Bastille (Metro Pariz)]] # [[Batat]] # [[Batavijska Republika]] # [[Batočina]] # [[Battle City (igra)]] # [[Battlestar Galactica (2004)]] # [[Bauhaus-Galan 2017.]] # [[Bavarska]] # [[BayArena]] # [[Bayleef]] # [[Baza (linearna algebra)]] # [[Bazilije I Makedonac]] # [[Bazilika Emilija]] # [[Bazilika Julija]] # [[Bazilika Saint-Denis]] # [[Bazofilni granulociti]] # [[Bač]] # [[Bačka]] # [[Bašajkovac]] # [[Baščaršijske noći]] # [[Beata Kaczmarska]] # [[Beatifikacija]] # [[Beatles for Sale]] # [[Beatrica Frankopan]] # [[Beatrix Holéczy]] # [[Beats Electronics]] # [[Beau Bridges]] # [[Beauxbatons]] # [[Bedr]] # [[Begler-beg]] # [[Behar]] # [[Behaudin Salihagić]] # [[Beinit]] # [[Bejeweled]] # [[Bejeweled 2]] # [[Bejrut]] # [[Bejzbol na Olimpijskim igrama]] # [[Bek šuter]] # [[Bekir Misirlić]] # [[Bela Crkva (Srbija)]] # [[Bela I, kralj Ugarske]] # [[Bela II, kralj Ugarske]] # [[Bela III, kralj Ugarske]] # [[Bela IV, kralj Ugarske]] # [[Bela Krleža]] # [[Beleriand]] # [[Belfast]] # [[Belfast Food]] # [[Belgijski arondismani]] # [[Belinda (mjesec)]] # [[Bellossom]] # [[Bellsprout]] # [[Beloslava]] # [[Ben Browder]] # [[Ben Jonson]] # [[Ben Wallace]] # [[Benchmark]] # [[Bender (Futurama)]] # [[Bendi]] # [[Benedetto Croce]] # [[Benevento]] # [[Benjamin Britten]] # [[Benjamin Harrison]] # [[Benjamin West]] # [[Bennu]] # [[Benoksaprofen]] # [[Benq-Siemens]] # [[Bentley]] # [[Benue]] # [[Benzen]] # [[Benzinski motor]] # [[Benzodiazepini]] # [[Beowulf]] # [[Beočin]] # [[Bercy (Metro Pariz)]] # [[Bergen]] # [[Bergerove tablice]] # [[Beril]] # [[Berič]] # [[Berkeley Software Distribution]] # [[Berlins Most Wanted]] # [[Berlinska glavna željeznička stanica]] # [[Berlinski kongres]] # [[Berlinski nepoznati prolaznik (roman)]] # [[Bermudski trougao]] # [[Bernadett Dira]] # [[Bernadotte (dinastija)]] # [[Bernard Montgomery]] # [[Bernard-Henri Lévy]] # [[Bernardin Frankopan]] # [[Bernhard Riemann]] # [[Bernhard Schlink]] # [[Bernie Ecclestone]] # [[Bernoullijeva lemniskata]] # [[Bernska konvencija o zaštiti književnih i umjetničkih djela]] # [[Bernsteinova nejednakost (matematička analiza)]] # [[Berthe Morisot]] # [[Bertrandon de la Broquière]] # [[Beskičmenjaci]] # [[Beskrilni insekti]] # [[Besmrtna izgubljena partija]] # [[Beta (slovo)]] # [[Beta hidroksilna kiselina]] # [[Bette Davis]] # [[Beware (grupa)]] # [[Beyoncé Karaoke Hits Vol. I]] # [[Beyoncé The Ultimate Performer]] # [[Bezdimenzijska veličina]] # [[Bezjak]] # [[Bezlobanjci]] # [[Bezuvjetna predaja]] # [[Bećir-paša Čengić]] # [[Bečka secesija]] # [[Bečki dijalekt njemačkog jezika]] # [[Bečki kongres]] # [[Bečki ustanak]] # [[Bežična pristupna tačka]] # [[Bežično umrežavanje]] # [[Biatlon]] # [[Biatlon na Azijskim igrama 2007 – 7,5 km]] # [[Biatlon na Azijskim igrama 2007.]] # [[Biatlon na Azijskim igrama 2011.]] # [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama]] # [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – masovni start (muškarci)]] # [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – masovni start (žene)]] # [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)]] # [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – masovni start (muškarci)]] # [[Białystok]] # [[Biblos]] # [[Biciklizam]] # [[Big Brothers Band (Tuzla)]] # [[Big Money]] # [[Bigfoot]] # [[Bihaćka krajina]] # [[Bihor (regija)]] # [[Bijela]] # [[Bijela knjiga]] # [[Bijeli Rzav]] # [[Bijeli sljez]] # [[Bik Koji Sjedi]] # [[Bikarbonat]] # [[Bikavac (brdo)]] # [[Bikovi (kamene gromade)]] # [[Bikuspidalni zalistak]] # [[Bilećko jezero]] # [[Biljeg Srebrnika]] # [[Biljni čaj]] # [[Bill Murray]] # [[Bill Paxton]] # [[Bill Shankly]] # [[Bill Weasley]] # [[Billie Holiday]] # [[Bills, Bills, Bills]] # [[Bilo jednom u Americi]] # [[Bima (sinagoga)]] # [[Binarna operacija]] # [[Binarni brojevni sistem]] # [[Binarno stablo pretraživanja]] # [[Bing Crosby]] # [[Binomna teorema]] # [[Binomni red]] # [[Binčulići]] # [[Biofizika]] # [[Biogradsko jezero]] # [[Biohemija]] # [[Biologija ponašanja]] # [[Biološki pigment]] # [[Biometrija]] # [[Biometrijski pasoš]] # [[Biotin]] # [[Biotov broj]] # [[Birdovo otvaranje]] # [[Birgit Fischer]] # [[Birmingham (Alabama)]] # [[Birt–Hogg–Dubéov sindrom]] # [[Bischofshofen]] # [[Biskupija]] # [[Bislett igre 2013.]] # [[Bislett igre 2014.]] # [[Bislett igre 2015.]] # [[Bislett igre 2016.]] # [[Bislett igre 2017.]] # [[Bistrica (Drina)]] # [[Bistrica (Plovuča)]] # [[Bistrik]] # [[Bistričak]] # [[Bistrička rika]] # [[Bistuensium (srednja Bosna)]] # [[Bitak i ništa]] # [[Bitka]] # [[Bitka kod Beneventuma]] # [[Bitka kod Castalle]] # [[Bitka kod Kane]] # [[Bitka kod Korinta (146. p. n. e)]] # [[Bitka kod Lipara]] # [[Bitka kod Maratona]] # [[Bitka kod Megida (1469. p. n. e)]] # [[Bitka kod Satale (298)]] # [[Bitka kod Siska]] # [[Bitka kod Termopila]] # [[Bitka kod Ticina]] # [[Bitka kod Trazimenskog jezera]] # [[Bitka kod Trebije]] # [[Bitka kod Waterlooa]] # [[Bitka kod Winterthura (1799)]] # [[Bitka na Gvozdu]] # [[Bitka na Kerbeli]] # [[Bitka na Krbavskom polju]] # [[Bitka na Marici]] # [[Bitka na mostu]] # [[Bitka od Pelenorskih Polja]] # [[Bitka pet armija (Gospodar prstenova)]] # [[Bitka za Berlin]] # [[Bitka za Britaniju]] # [[Bitka za Iwo Jimu]] # [[Bitka za Kupres (1992)]] # [[Bitka za Kupres (1994)]] # [[Bitka za Okinawu]] # [[Bitka za Quảng Trị (1968)]] # [[Bitmap grafički programi]] # [[Bitolj]] # [[Bitovnja]] # [[Bivši nogometaši FK Sarajevo]] # [[Bizantijum]] # [[Bjelica]] # [[Bjelouška]] # [[Bjesnilo]] # [[Black metal]] # [[Blackburn Buccaneer]] # [[Blackjack]] # [[Blagajski knezovi]] # [[Blagoje Simić]] # [[Blagva]] # [[Blanka I, kraljica Navare]] # [[Blanka II, kraljica Navare]] # [[Blastoise]] # [[Blefaritis]] # [[Bleiburg]] # [[Blekinge]] # [[Bliha]] # [[Blitzkrieg]] # [[Blok]] # [[Blok periodnog sistema elemenata]] # [[Blondie]] # [[Blu-ray]] # [[Bludenz (okrug)]] # [[Blue Line International]] # [[Bluz]] # [[BoHeMSA]] # [[Bob (sport)]] # [[Bob Dole]] # [[Bob Geldof]] # [[Bob Graditelj]] # [[Bob na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Boban Šimšić]] # [[Bobby Charlton]] # [[Boca Juniors]] # [[Bodensko jezero]] # [[Bodin]] # [[Body Language]] # [[Body Language (pjesma, Queen)]] # [[Bogamber]] # [[Bogatić]] # [[Bogdan Hmeljnicki]] # [[Bogdan Popović]] # [[Bogdan Tanjević]] # [[Bogdanci]] # [[Bogna Koreng]] # [[Bogorodica na stijenama]] # [[Bogoslužje]] # [[Bogumil Hrabak]] # [[Bohrov model atoma]] # [[Bohrov radijus]] # [[Bohuslän]] # [[Boja]] # [[Boja (mineralogija)]] # [[Bojan Tripić]] # [[Bojler]] # [[Bojna sjekira]] # [[Bojni čekić]] # [[Boka kotorska]] # [[Bokići]] # [[Boks]] # [[Boksit]] # [[Bolanje srebra]] # [[Bolen]] # [[Bolero (muzička grupa)]] # [[Boleslav I, kralj Poljske]] # [[Boleslav II, kralj Poljske]] # [[Bolest mačijeg ogreba]] # [[Bolesław Prus]] # [[Bolid]] # [[Bolji život]] # [[Bollywood]] # [[Bolnica Alberta u Edmontonu]] # [[Bolnica Beckomberga]] # [[Bolnica Bootham Park]] # [[Bolnica Lake Alice]] # [[Bolnica Sveti Conal]] # [[Bolnica Svetog Munga za magične ozljede i bolesti]] # [[Bolnica Wakari]] # [[Bolnica Western State]] # [[Bolnica Whitchurch]] # [[Bolnički centar Bellevue]] # [[Bolnički centar okruga Essex]] # [[Bombaj Štampa (album)]] # [[Bombarder]] # [[Bomberman (igra)]] # [[Bon Jovi]] # [[Bonaparte]] # [[Bonne Nouvelle (Metro Pariz)]] # [[Bono]] # [[Bonton]] # [[Booleova algebra]] # [[Bootylicious]] # [[Bor (Srbija)]] # [[Bora Bora]] # [[Borat (hemija)]] # [[Borat: učenje o Amerika kultura za boljitak veličanstveno država Kazahstan]] # [[Borba pasa]] # [[Borba patricija i plebejaca]] # [[Borbe na Vlašiću 1994.]] # [[Borbeni avioni]] # [[Boren]] # [[Borg (Zvjezdane staze)]] # [[Boris Diaw]] # [[Boris Nemšić]] # [[Boris Nilević]] # [[Boris Pandža]] # [[Boris Pasternak]] # [[Borisav Stanković]] # [[Borislav Stjepanović]] # [[Borislav Đurđević]] # [[Born This Way]] # [[Borneo]] # [[Borovnica]] # [[Borussia-Park]] # [[Bosanska Islamska Medicinska Asocijacija]] # [[Bosanska abeceda]] # [[Bosanska kuhinja]] # [[Bosanski pogledi]] # [[Bosanski sabor]] # [[Bosanski stil]] # [[Bosanski vjestnik]] # [[Bosanski šargan]] # [[Bosansko primorje]] # [[Bosansko-finski rječnik]] # [[Bosanskohercegovačka dijaspora]] # [[Bosanskohercegovačka proza]] # [[Bosanskohercegovački dinar]] # [[Bosanskohercegovački filmski festival]] # [[Bosanskohercegovački pješadijski regiment]] # [[Bose–Einsteinova statistika]] # [[Bosilegrad]] # [[Bosmalov gradski centar]] # [[Bosna i Hercegovina na Mediteranskim igrama 2022.]] # [[Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama]] # [[Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama 1996.]] # [[Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama 2000.]] # [[Bosna i Hercegovina na Paraolimpijskim igrama 2008.]] # [[Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu u atletici 1993.]] # [[Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu u atletici 1997.]] # [[Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu u atletici 1999.]] # [[Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu u atletici 2001.]] # [[Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu u atletici 2003.]] # [[Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu u atletici 2005.]] # [[Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu u atletici 2007.]] # [[Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu u atletici 2011.]] # [[Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu u atletici 2013.]] # [[Bosna i Hercegovina na Zimskim olimpijskim igrama 1994.]] # [[Bosna i Hercegovina na Zimskim olimpijskim igrama 1998.]] # [[Bosna i Hercegovina na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] # [[Bosna i Hercegovina na svjetskim prvenstvima u atletici]] # [[Bosnali Ahmed-agina biblioteka]] # [[Bosnistika]] # [[Bostel]] # [[Bostonski masakr]] # [[Bostonsko pravo]] # [[Bot]] # [[Botanička bašta Jevremovac]] # [[Botnijsko more]] # [[Boualem Sansal]] # [[Boulevard périphérique]] # [[Boulogne - Jean Jaurès (Metro Pariz)]] # [[Boulogne - Pont de Saint-Cloud (Metro Pariz)]] # [[Bourbon (dinastija)]] # [[Bovidae]] # [[Box of Tricks]] # [[Boza]] # [[Bozon]] # [[Boćarski klub Srdoči]] # [[Bořivoj I, vojvoda Češke]] # [[Bošnjaci (odredi)]] # [[Bošnjaci Sandžaka]] # [[Bošnjaci i popisi stanovništva]] # [[Bošnjačka zajednica kulture &quot;Preporod&quot; Ilijaš]] # [[Bošnjački korpus]] # [[Božena Griner]] # [[Božić]] # [[Brad Pitt]] # [[Brad Wright]] # [[Brada]] # [[Bragi]] # [[Brandenburg]] # [[Brandenburška vrata]] # [[Brandy Ledford]] # [[Brandy Norwood]] # [[Branislav Ivanović]] # [[Branislav Đurđev]] # [[Branka Raunig]] # [[Branko Belan]] # [[Branko Crvenkovski]] # [[Branko Džakula]] # [[Brankovići]] # [[Brat]] # [[Bratislava]] # [[Brazilska samba]] # [[Braća Marx]] # [[Brdo]] # [[Breakfast in America]] # [[Breakthru]] # [[Bregenz (okrug)]] # [[Bremen (pokrajina)]] # [[Brendon Hartley]] # [[Brentford FC]] # [[Brestska oblast]] # [[Bretanja]] # [[Bretschneiderova formula]] # [[Bretton Woods (New Hampshire)]] # [[Breza (Polimlje)]] # [[Breznica]] # [[Brian Hamilton]] # [[Brian Jones]] # [[Brian May]] # [[Brian Wilson]] # [[Brian de Palma]] # [[Bribirski (Šubići)]] # [[Bridgestone]] # [[Bridget Regan]] # [[Brigade Narodnooslobodilačke vojske Hrvatske]] # [[Brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Brigade Narodnooslobodilačke vojske Slovenije]] # [[Brigade Narodnooslobodilačke vojske Srbije]] # [[Brigitta Bereczki]] # [[Britanska Kolumbija]] # [[Britanska akademija filmske i televizijske umjetnosti]] # [[Britanska antarktička teritorija]] # [[Britanska ostrva]] # [[Britanski Grand Prix 2014 (atletika)]] # [[Britanski Grand Prix 2015 (atletika)]] # [[Britanski Grand Prix 2016 (atletika)]] # [[Britanski Grand Prix 2017 (atletika)]] # [[Britanski muzej]] # [[Britney Spears]] # [[Britpop]] # [[Brižinski spomenici]] # [[Brnjica]] # [[Brno]] # [[Broadway]] # [[Brocardove tačke]] # [[Brock (Pokémon)]] # [[Brodarevo]] # [[Brodogradnja]] # [[Broj]] # [[Brojevi (vrsta riječi)]] # [[Broken-Hearted Girl]] # [[Brokula]] # [[Bronhitis]] # [[Bronx]] # [[Bronza]] # [[Brooklyn]] # [[Brooklyn Atlantics]] # [[Brother Where You Bound]] # [[Bruce Dickinson]] # [[Bruce Springsteen]] # [[Bruce Willis]] # [[Bruceloza]] # [[Bruck an der Leitha]] # [[Bruck an der Leitha (okrug)]] # [[Bruck an der Mur (okrug)]] # [[Brujić]] # [[Bruklinski most]] # [[Bruno Bušić]] # [[Bruno Mars]] # [[Bruno Senna]] # [[Brusnica]] # [[Bruto domaći proizvod]] # [[Bryan Ferry]] # [[Brza cesta B1 (Bosna i Hercegovina)]] # [[Brza cesta B2 (Bosna i Hercegovina)]] # [[Brza cesta B3 (Bosna i Hercegovina)]] # [[Brzina]] # [[Brzina po Nyquistu]] # [[Bréguet - Sabin (Metro Pariz)]] # [[Brštanik (tvrđava)]] # [[Bubojedi]] # [[Bubrežni režnjić]] # [[Bubrežni stubac]] # [[Buch-Geiseldorf]] # [[Buch-Sankt Magdalena]] # [[Buckminster Fuller]] # [[Budapest Honvéd FC]] # [[Buddy Holly]] # [[Budimski pašaluk]] # [[Budistička zastava]] # [[Budućnost]] # [[Buffalo Bisons (1879-1885)]] # [[Buffalo Braves]] # [[Buffy, ubica vampira]] # [[Bug a Boo]] # [[Bugarska na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Bugarska na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Bugatti]] # [[Buharijin &quot;Sahih&quot;]] # [[Bujumbura]] # [[Bukan]] # [[Bukovsko]] # [[Bukvar]] # [[Bulbasaur]] # [[Bumerang]] # [[Bumerang (serija)]] # [[Bundesliga Austrije]] # [[Bunica (Senj)]] # [[Burak]] # [[Burek]] # [[Burgundija]] # [[Burgundska kraljevina]] # [[Bursa]] # [[Burt Reynolds]] # [[Burton Cummings]] # [[Buster Keaton]] # [[Butanol]] # [[Butori]] # [[Buzdovan]] # [[Buško jezero]] # [[Bziny]] # [[Bálint Balassi]] = C = # [[C]] # [[C (programski jezik)]] # [[C++]] # [[CAB Abstracts]] # [[CAPTCHA]] # [[CARNET]] # [[CASE alati]] # [[CBS]] # [[CER računari]] # [[CFML]] # [[CFP2006]] # [[CINT2006]] # [[CMS]] # [[CNC mašina]] # [[CP/M]] # [[CR Flamengo]] # [[CSI: Las Vegas (2. sezona)]] # [[CSS]] # [[Cactoideae]] # [[Cagliari]] # [[Cahuri]] # [[Caklina]] # [[Call of Duty: Modern Warfare 3]] # [[Calvin Coolidge]] # [[Cameron Diaz]] # [[Cameron Mitchell]] # [[Camila]] # [[Camillo Benso di Cavour]] # [[Camtasia]] # [[Canadair CL-215]] # [[Candida albicans]] # [[Capet (dinastija)]] # [[Capoeira]] # [[Caracas]] # [[Carcass]] # [[Cardiff]] # [[Carica (knjiga)]] # [[Carica Ciksi]] # [[Carica Liu E]] # [[Carica Matilda]] # [[Carigradska konferencija]] # [[Carigradski drum]] # [[Carigradski sporazum (1454)]] # [[Carl Bildt]] # [[Carl Hellmuth Hertz]] # [[Carl Jaenisch]] # [[Carl Justi]] # [[Carl Neumann]] # [[Carl Patsch]] # [[Carl Theodor Dreyer]] # [[Carl von Siemens]] # [[Carla del Ponte]] # [[Carlos Manuel Piedra]] # [[Carlos Sainz Jr.]] # [[Carlos Slim]] # [[Carlos Westendorp]] # [[Carmine Appice]] # [[Carolyn Treacy]] # [[Carski i kraljevski]] # [[Carstvo]] # [[Cartoon Network]] # [[Casasaur]] # [[Case modding]] # [[Cass Elliot]] # [[Cassinijev oval]] # [[Castiglioncello]] # [[Castillo de San Andrés, Tenerife]] # [[Castrum]] # [[Casually Dressed And Deep In Conversation]] # [[Catalanov broj]] # [[Catania]] # [[Catarina Eklund]] # [[Cater 2 U]] # [[Caterham CT01]] # [[Caterham CT03]] # [[Caterham CT05]] # [[Caterham F1 Team]] # [[Caterpie]] # [[Catherine Clément]] # [[Cauchyjev granični uvjet]] # [[Cauchyjev integralni test konvergencije]] # [[Cauchyjev test kondenzacije]] # [[Cauchyjev test konvergencije]] # [[Caulerpa taxifolia]] # [[Cayenne]] # [[Cayley-Hamiltonova teorema]] # [[Cazin.net]] # [[Cazinska krajina]] # [[Cecil Rhodes]] # [[Cecilio Fernández]] # [[Cedric Diggory]] # [[Cel]] # [[Cela]] # [[Celer]] # [[Celeron]] # [[Celij]] # [[Celijačna arterija]] # [[Celine Giguere]] # [[Cell (mikroprocesor)]] # [[Celovečernji the Kid]] # [[Celuloza]] # [[Cementit]] # [[CentOS]] # [[Centar &quot;Georges Pompidou&quot;]] # [[Centar (košarka)]] # [[Centar Austen Riggs]] # [[Centar II (Mostar)]] # [[Centar Thomas B. Finan]] # [[Centar za dramski odgoj Bosne i Hercegovine]] # [[Centar za zavisnost i mentalno zdravlje]] # [[Centimetar]] # [[Centracare]] # [[Centralna Finska]] # [[Centralna Srbija]] # [[Centralna banka Armenije]] # [[Centralna divizija (NBA)]] # [[Centralne sile]] # [[Centralni federalni okrug]] # [[Centralni komitet]] # [[Centralni poremećaji disanja]] # [[Centre (Haiti)]] # [[Centre-Val de Loire]] # [[Centriola]] # [[Centurija]] # [[Cer (drvo)]] # [[Cerovi doci]] # [[Cesare Lombroso]] # [[Cesena FC]] # [[Cessna 172]] # [[Cetanski broj]] # [[Cetina]] # [[Cetingradska povelja]] # [[Cezarion]] # [[Cezarova linija]] # [[Chaim Weizmann]] # [[Chama]] # [[Champ-de-Mars]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Changgyeonggung]] # [[Charizard]] # [[Charles Barkley]] # [[Charles Fourier]] # [[Charles Joseph Étienne Wolf]] # [[Charles Le Brun]] # [[Charles Leclerc]] # [[Charles Pic]] # [[Charles Stewart Parnell]] # [[Charles Wright Mills]] # [[Charles de Coster]] # [[Charlesov zakon]] # [[Charlie Brown]] # [[Charlie Parker]] # [[Charlie Weasley]] # [[Charlize Theron]] # [[Charlotte Hornets]] # [[Charlotteina mreža]] # [[Charlotteina mreža (1973)]] # [[Charmander]] # [[Charmeleon]] # [[Chauncey Billups]] # [[Chaussée d'Antin - La Fayette (Metro Pariz)]] # [[Cheminova]] # [[Chevrolet]] # [[Chiang Kai-shek]] # [[Chicago]] # [[Chikorita]] # [[Children of Bodom]] # [[Chimaltenango (departman)]] # [[Chin]] # [[Chinedu Ogbuke]] # [[Chiquimula (departman)]] # [[Cho Chang]] # [[Cho Oyu]] # [[Chol]] # [[Chomskyjev normalni oblik]] # [[Chordae tendineae]] # [[Chris Paul]] # [[Chris Penn]] # [[Chris Tucker]] # [[Christa Perathoner]] # [[Christelle Gros]] # [[Christian Klien]] # [[Christian Schwarz-Schilling]] # [[Christina Eklund]] # [[Christof Duffner]] # [[Christoph Gudermann]] # [[Christoph Watrin]] # [[Christopher Isherwood]] # [[Christopher Judge]] # [[Christopher Lambert]] # [[Christopher Marlowe]] # [[Christopher Walken]] # [[Chrysler]] # [[Chu Yuanmeng]] # [[Chuck]] # [[Chupacabra]] # [[Chur]] # [[Chérifien]] # [[Cigara]] # [[Cijan]] # [[Cijena]] # [[Cikla]] # [[Ciklobutan]] # [[Ciloni]] # [[Cimet]] # [[Cinabarit]] # [[Circus Maximus]] # [[Ciriško jezero]] # [[Cirk]] # [[Ciroza]] # [[Cistinurija]] # [[Citologija]] # [[Citroën]] # [[Civilna avijacija]] # [[Civilno društvo]] # [[Cjelobrojni niz]] # [[Clara Schumann]] # [[Clare Egan]] # [[Classics Live 1 &amp; 2]] # [[Claude Gillot]] # [[Claude-Louis Navier]] # [[Claudio Marchisio]] # [[Cleanin' Out My Closet]] # [[Clermont-Ferrand]] # [[Cleveland Forest Citys]] # [[Cliff Burton]] # [[Clint Eastwood]] # [[Clive Staples Lewis]] # [[Cloyster]] # [[Club Nacional de Football]] # [[Cluny - La Sorbonne (Metro Pariz)]] # [[Coca-Cola]] # [[Codex Argenteus]] # [[Coface Arena]] # [[Cognos]] # [[Coldplay]] # [[Colin Farrell]] # [[Colin Powell]] # [[Colin i Dennis Creevey]] # [[Colo-Colo]] # [[Color Graphics Adapter]] # [[Color TV Game]] # [[Colorado]] # [[Comenius]] # [[Commonwealth]] # [[Commonwealth Engleske]] # [[Como]] # [[Compact disc]] # [[Comtrade Distribution]] # [[Conciergerie]] # [[Concierto de Aranjuez]] # [[Condoleezza Rice]] # [[Confessions on a Dance Floor (Madonna)]] # [[Conflict Vietnam (igra)]] # [[Connecticut]] # [[Consolidated PBY Catalina]] # [[Convair B-36]] # [[Convair B-58]] # [[Convair F-102]] # [[Convair F-106]] # [[Cooleyhighharmony]] # [[Cooper Car Company]] # [[Copa América Centenario 2016 - grupa A]] # [[Copacabana]] # [[Corin Nemec]] # [[Coritiba Foot Ball Club]] # [[Corpus Iuris Canonici]] # [[Costa Verde]] # [[Cotlar–Steinova lema]] # [[Cotonou]] # [[Cradle of Filth]] # [[Crazy in Love]] # [[Cree]] # [[Cres]] # [[Crijepovići]] # [[Cristiano da Matta]] # [[Crkva]] # [[Crkva Engleske]] # [[Crkva svetog Donata u Zadru]] # [[Crkva svetog Save u Parizu]] # [[Crkva svetog Vasilija Blaženog u Moskvi]] # [[Crkveni raskol]] # [[Crkvenoslavenski jezik]] # [[Crna 7984]] # [[Crna Gora na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Crna joha]] # [[Crna kahva (drama)]] # [[Crna kutija]] # [[Crni Rzav]] # [[Crno jezero (Durmitor)]] # [[Crno jezero (Zermatt)]] # [[Crnoglava grmuša]] # [[Crnogorci]] # [[Crnorizac Hrabar]] # [[Croatia Airlines]] # [[Croatia Records]] # [[Croconaw]] # [[Crohnova bolest]] # [[Croix de Chavaux (Metro Pariz)]] # [[Crossfire]] # [[Crotram]] # [[Crtež]] # [[Crvena armija]] # [[Crvena rozela]] # [[Crvena zvijezda]] # [[Crveni vjetar]] # [[Crvenookica]] # [[Crvenouha kornjača]] # [[Crvenperka]] # [[Curiejeva tačka]] # [[Curryjev paradoks]] # [[Curtiss P-40]] # [[Curzio Malaparte]] # [[Cvelferija]] # [[Cvetana Krasteva]] # [[Cyberpunk]] # [[Cygnus Black]] # [[Cyndaquil]] # [[Cynopolis]] = D = # [[D]] # [[D'Alambertov test]] # [[D'Urvilleovo more]] # [[DBC Pierre]] # [[DDT]] # [[DFB-Pokal]] # [[DJ Krmak]] # [[DMA]] # [[DMX]] # [[DN Galan 2010.]] # [[DN Galan 2013.]] # [[DN Galan 2014.]] # [[DNVP]] # [[DOS]] # [[DSL]] # [[Da Vincijev kod]] # [[Da l' je sve bilo samo fol?]] # [[Dabar]] # [[Dabar (rijeka)]] # [[Dachau]] # [[Dachstein]] # [[Dadaizam]] # [[Daewoo Nexia]] # [[Dagorlad]] # [[Dagr]] # [[Daidža]] # [[Daisho]] # [[Dajak]] # [[Dakar]] # [[Dakar Reli]] # [[Dakijski ratovi]] # [[Dalaj Lama]] # [[Dalarna]] # [[Daleki istok]] # [[Dalekoistočni federalni okrug]] # [[Dalida]] # [[Dallas]] # [[Dalmacija]] # [[Dalmatinac (pas)]] # [[Dalmatinsko svemirsko ljeto]] # [[Dalälven]] # [[Dama (igra)]] # [[Dama (šah)]] # [[Damir Urban]] # [[Damn Small Linux]] # [[Dan]] # [[Dan Malloy]] # [[Dan Martina Luthera Kinga]] # [[Dan izumitelja]] # [[Dan svetog Patrika]] # [[Dana Scully]] # [[Danci]] # [[Dangerously in Love]] # [[Dangerously in Love 2]] # [[Dangerously in Love World Tour]] # [[Dani Clos]] # [[Dani u sedmici]] # [[Danica (mitologija)]] # [[Daniel]] # [[Daniel Defoe]] # [[Daniel Gildenlöw]] # [[Daniel Moyano]] # [[Daniel Ricciardo]] # [[Daniel Van Buyten]] # [[Daniela Gârbacea]] # [[Daniela Hörburger]] # [[Danijel Ljuboja]] # [[Danijel, knez Moskve]] # [[Danijela Minkova]] # [[Danil Kvjat]] # [[Danski jezik]] # [[Dante Gabriel Rossetti]] # [[Dardaneli]] # [[Dardanija]] # [[Dari (jezik)]] # [[Darija Gabrić-Bagarić]] # [[Darije I]] # [[Darin]] # [[Darja Klimina]] # [[Dark Tranquillity]] # [[Darko Damjanovski]] # [[Darovnica knezu Vukoslavu]] # [[Darth Vader]] # [[Darul-harb]] # [[Darul-islam]] # [[Darwinov dan]] # [[Das ist Walter (grupa)]] # [[Datoteka]] # [[Dave Grohl]] # [[David Ben-Gurion]] # [[David C. Jewitt]] # [[David Coulthard]] # [[David Gilmour]] # [[David Guetta]] # [[David Hampshire]] # [[David Murray]] # [[David Shore]] # [[Davide Valsecchi]] # [[Davidova zvijezda]] # [[Davis Cup reprezentacija Hrvatske]] # [[Davor Dujmović]] # [[Davor Slamnig]] # [[Dawn (Pokémon)]] # [[Dayton (Ohio)]] # [[Dačani]] # [[De facto]] # [[De temporum ratione]] # [[DeLisle Stewart]] # [[Dead Zone (serija)]] # [[Death metal]] # [[Debar]] # [[Debitna kartica]] # [[Debrecen]] # [[Debugger]] # [[Decenija]] # [[Decentralizacija]] # [[Decimetar]] # [[Dedaga Čengić]] # [[Dedo i nana]] # [[Dedukcija]] # [[Deedra Irwin]] # [[Deep Cuts, Volume 1 (1973–1976)]] # [[Definicija]] # [[Defter]] # [[Deinococcus radiodurans]] # [[Deizam]] # [[Dej]] # [[Dejan Đurković]] # [[Dekadni sistem brojeva]] # [[Deklaracija nezavisnosti Venecuele]] # [[Deklaracija o pravu (1689)]] # [[Dekonstrukcija]] # [[Dekretali]] # [[Deksketoprofen]] # [[Dekstrin]] # [[Delfin]] # [[Delfin (titula)]] # [[Delirij]] # [[Delmer Daves]] # [[Delphyne Heymann]] # [[Delphyne Peretto]] # [[Delta holding]] # [[Deltoid]] # [[Demandred]] # [[Dementori]] # [[Demetrije I Poliorket]] # [[Demiurg]] # [[Demografija]] # [[Demografija Bosanskog Grahova]] # [[Demografija Bosanskog Petrovca]] # [[Demografija Bosanskog Šamca]] # [[Demografija Breze]] # [[Demografija Broda]] # [[Demografija Bugojna]] # [[Demografija Busovače]] # [[Demografija Cazina]] # [[Demografija Centra]] # [[Demografija Domaljevca-Šamca]] # [[Demografija Donjeg Vakufa]] # [[Demografija Drvara]] # [[Demografija Foče]] # [[Demografija Gacka]] # [[Demografija Glamoča]] # [[Demografija Goražda]] # [[Demografija Gornjeg Vakufa-Uskoplja]] # [[Demografija Gradačca]] # [[Demografija Gradiške]] # [[Demografija Gračanice]] # [[Demografija Gruda]] # [[Demografija Hadžića]] # [[Demografija Han-Pijeska]] # [[Demografija Ilidže]] # [[Demografija Ilijaša]] # [[Demografija Jablanice]] # [[Demografija Jajca]] # [[Demografija Kaknja]] # [[Demografija Kalesije]] # [[Demografija Kalinovika]] # [[Demografija Kiseljaka]] # [[Demografija Kladnja]] # [[Demografija Ključa]] # [[Demografija Kneževa]] # [[Demografija Konjica]] # [[Demografija Kotor-Varoši]] # [[Demografija Kreševa]] # [[Demografija Kupresa]] # [[Demografija Laktaša]] # [[Demografija Livna]] # [[Demografija Ljubinja]] # [[Demografija Ljubuškog]] # [[Demografija Lopara]] # [[Demografija Lukavca]] # [[Demografija Maglaja]] # [[Demografija Modriče]] # [[Demografija Mostara]] # [[Demografija Mrkonjić Grada]] # [[Demografija Nevesinja]] # [[Demografija Novog Grada]] # [[Demografija Novog Sarajeva]] # [[Demografija Novog Travnika]] # [[Demografija Odžaka]] # [[Demografija Olova]] # [[Demografija Orašja]] # [[Demografija Pala]] # [[Demografija Posušja]] # [[Demografija Prijedora]] # [[Demografija Prnjavora]] # [[Demografija Rogatice]] # [[Demografija Rudog]] # [[Demografija Sarajeva]] # [[Demografija Sokoca]] # [[Demografija Srebrenice]] # [[Demografija Srpca]] # [[Demografija Starog Grada]] # [[Demografija Stoca]] # [[Demografija Teslića]] # [[Demografija Tešnja]] # [[Demografija Tomislavgrada]] # [[Demografija Travnika]] # [[Demografija Trnova]] # [[Demografija Tuzle]] # [[Demografija Ugljevika]] # [[Demografija Vareša]] # [[Demografija Velike Kladuše]] # [[Demografija Visokog]] # [[Demografija Vlasenice]] # [[Demografija Vogošće]] # [[Demografija Zavidovića]] # [[Demografija Zenice]] # [[Demografija Zvornika]] # [[Demografija Čajniča]] # [[Demografija Čapljine]] # [[Demografija Čelinca]] # [[Demografija Čitluka]] # [[Demografija Šekovića]] # [[Demografija Šipova]] # [[Demografija Širokog Brijega]] # [[Demografija Žepča]] # [[Demografija Živinica]] # [[Demokratska Arapska Republika Sahara]] # [[Demokratska stranka (Srbija)]] # [[Demokrit]] # [[Demon]] # [[Den Haag]] # [[Dendrologija]] # [[Deng Xiaoping]] # [[Denis Dupanović]] # [[Denis Papin]] # [[Denis Zvizdić]] # [[Dentin]] # [[Departman]] # [[Departmani u Boliviji]] # [[Departmani u Paragvaju]] # [[Depeche Mode]] # [[Depersonalizacija]] # [[Depozit]] # [[Depresanti]] # [[Depresija (raspoloženje)]] # [[Der er et yndigt land]] # [[Derealizacija]] # [[Derviš]] # [[Derviš Buturović]] # [[Derviš-pašina biblioteka]] # [[Desanka Kovačević-Kojić]] # [[Desant na Drvar]] # [[DesktopBSD]] # [[Desna (pritoka Dnjepra)]] # [[Desno srce]] # [[Despina (mitologija)]] # [[Despina Vavatsi]] # [[Despot]] # [[Dessau-Roßlau]] # [[Destiny Fulfilled]] # [[Destiny Fulfilled ... And Lovin' It]] # [[Destiny Fulfilled 2005 Tour Edition]] # [[Destiny's Child]] # [[Destiny's Child (album)]] # [[Destiny's Child World Tour]] # [[Destruction]] # [[Detektiv]] # [[Deterministički konačni automat]] # [[Deterministički potisni automat]] # [[Detroit]] # [[Detroit Pistons]] # [[Detroit Wolverines]] # [[Deutsch Goritz]] # [[Deutsche Bank Park]] # [[Deutsches Institut für Normung]] # [[Deutschlandlied]] # [[Devanagari]] # [[Devedesete (album)]] # [[Dewgong]] # [[Dezertifikacija]] # [[Dečko koji obećava]] # [[Dial-up]] # [[Dialer]] # [[Diana Johnstone]] # [[Diana Rasimovičiūtė]] # [[Dicrocoelium dendriticum]] # [[Die Bosniaken kommen (marš)]] # [[Die Brücke]] # [[Die Ärzte]] # [[Diego Rivera]] # [[Dietil-eter]] # [[Dietrich Eckart]] # [[Diferencijal (mehanički uređaj)]] # [[Diferencijalna mašina]] # [[Difuzija]] # [[Difuzna radijacija Zemlje]] # [[Digitalna biblioteka Slovenije]] # [[Digitalna slika]] # [[Digitalna tvrđava]] # [[Digitalni fotoaparat]] # [[Digitalni karbon]] # [[Digitalni sistem]] # [[Dihotomija]] # [[Dijabetična retinopatija]] # [[Dijagnostika]] # [[Dijagram stanja]] # [[Dijalektika prosvjetiteljstva]] # [[Dijaliza]] # [[Dijalog (časopis)]] # [[Dijamant]] # [[Dijana]] # [[Dijana Mihajlova]] # [[Dijareja]] # [[Dijaspora]] # [[Dijeceza (Rimsko carstvo)]] # [[Dijetalna ishrana]] # [[Dikson (ostrvo)]] # [[Diktator]] # [[Dim]] # [[Dima Bilan]] # [[Dimitrije I, veliki knez Moskve]] # [[Dimitrije Ivanovič]] # [[Dimitrije Požarski]] # [[Dimitrije Tucović]] # [[Dimitrije Šemjaka]] # [[Dimitrovgrad (Bugarska)]] # [[Dimitrovgrad (Rusija)]] # [[Dimitrovgrad (Srbija)]] # [[Dimmu Borgir]] # [[Din]] # [[Dinamika]] # [[Dinamika fluida]] # [[Dinamičke oznake]] # [[Dinar]] # [[Dinar Republike Srpske]] # [[Dinara]] # [[Dinara Alimbekava]] # [[Dinastija (sport)]] # [[Dinastija Han]] # [[Dinastija Kanva]] # [[Dinastija Romanov]] # [[Dinastija Tang]] # [[Ding Yuhuan]] # [[Dinja]] # [[Dinko Zlatarić]] # [[Dinko Šakić]] # [[Dinstanje]] # [[Dioda]] # [[Diogen iz Sinope]] # [[Dioklecijan]] # [[Dioklecijanova palača]] # [[Dioksigenaza]] # [[Dionizije iz Halikarnasa]] # [[Dioničar]] # [[Diplomatski protokol]] # [[Dire Straits]] # [[Direktivizam]] # [[Dirhem]] # [[Dirichletov integral]] # [[Dirichletov test]] # [[Dirigent]] # [[Disaharidi]] # [[Disappear (Hoobastank)]] # [[Disc jockey]] # [[Disipacija]] # [[Disjunkcija sudova]] # [[Diskografija grupe Sum 41]] # [[Diskografija grupe The Melvins]] # [[Diskretna geometrija]] # [[Diskretna matematika]] # [[Disocijativni poremećaji]] # [[Dispozitiv]] # [[Distopija]] # [[Distribuirano računarstvo]] # [[Diuretik]] # [[DivX]] # [[Diva]] # [[Divertimento]] # [[Divlja svinja]] # [[Divlje naselje]] # [[Divlji Spirit]] # [[Divlji kesten]] # [[Divokoza]] # [[Divov hljeb]] # [[Diwali]] # [[Dizajn]] # [[Dizel gorivo]] # [[Dizzy Gillespie]] # [[Dizzy Reed]] # [[Django Reinhardt]] # [[Djeca sa CNN-a]] # [[Djeca svjetla]] # [[Djed Mraz]] # [[Djelem, Djelem (album)]] # [[Djeljivost brojeva]] # [[Djevica Marija]] # [[Djevičanska ostrva]] # [[Dječak guli voćku]] # [[Dlaka]] # [[Dmitar Zvonimir]] # [[Dmitrij Medvedev]] # [[Dnevnik Anne Frank]] # [[Doba jedrenjaka]] # [[Doba legendi]] # [[Dobby]] # [[Dobitne kombinacije u pokeru]] # [[Doboš]] # [[Dobra (valuta)]] # [[Dobrila Meštrović]] # [[Dobrinja (Sarajevo)]] # [[Dobro]] # [[Dobro Čečavac]] # [[Dobroslav Paraga]] # [[Dobrovojevići]] # [[Dobrun]] # [[Dodir]] # [[Dodoma]] # [[Does This Look Infected? (Sum 41)]] # [[Dogodilo se na Dan svih svetih]] # [[Dogoni]] # [[Doha]] # [[Dojransko jezero]] # [[Doklea]] # [[Dokleati]] # [[Doktor Dolittle]] # [[Dol Amroth]] # [[Dolar]] # [[Dolazak sjenke]] # [[Dolina]] # [[Dolina kraljeva]] # [[Dolina smrti]] # [[Doljani (Doboj)]] # [[Doljanka]] # [[Dolly Parton]] # [[Dolni Kubin (okrug)]] # [[Dolný Kubín]] # [[Dolomit]] # [[Dolores Umbridge]] # [[Dom sportova Mate Parlov]] # [[Domagojevići]] # [[Domaća perad]] # [[Domaće životinje]] # [[Domaći vrabac]] # [[Domicijan]] # [[Dominat]] # [[Domovi u Hogwartsu]] # [[Domovoj]] # [[Donald Rumsfeld]] # [[Donatello]] # [[Done with Mirrors]] # [[Donja Gračanica (Zenica)]] # [[Donja Normandija]] # [[Donja frenična arterija]] # [[Donja frenična vena]] # [[Donja mrtva tačka]] # [[Donje Ljubinje]] # [[Donji Egipat]] # [[Donji Zaseok]] # [[Donjošlesko vojvodstvo]] # [[Doom metal]] # [[Doping]] # [[Dopisnica]] # [[Doplatne marke]] # [[Dopplerov efekt]] # [[Dorea Potter]] # [[Dorina Pieper]] # [[Doris Niva]] # [[Dornbirn (okrug)]] # [[Dorski red]] # [[Dortonion]] # [[Dositej Obradović]] # [[Douglas (Ostrvo Man)]] # [[Dow Jones]] # [[Dođite na show!]] # [[Došli su u Bagdad]] # [[Dr. Chaos (igra)]] # [[Dr. Dre]] # [[Draco Malfoy]] # [[Dragan Džajić]] # [[Dragan Marinković]] # [[Dragan Primorac]] # [[Dragan Rokvić]] # [[Dragan Stojnić]] # [[Dragan Vrankić]] # [[Dragan Šimšić]] # [[Dragan Šutanovac]] # [[Dragana Tripković]] # [[Dragiša Živković]] # [[Drago Diklić]] # [[Dragoje Paunović]] # [[Dragoljub Dragojlović]] # [[Dragoljub Kunarac]] # [[Dragonair]] # [[Dragonball]] # [[Dragutin Šurbek]] # [[Drakula]] # [[Drama]] # [[Dratini]] # [[Dravidi]] # [[Dravska banovina]] # [[Draškovići]] # [[Dražen Žanko]] # [[Dražeta (prezime)]] # [[Dream Theater]] # [[DreamWorks Animation]] # [[DreamWorks Pictures]] # [[Dresden]] # [[Drežanka]] # [[Drhtulje]] # [[Drijeva]] # [[Drinska banovina]] # [[Drinska regata]] # [[Droga]] # [[Dromon]] # [[Dronovi]] # [[Druga generacija programskih jezika]] # [[Druga gimnazija (Sarajevo)]] # [[Druga liga Federacije Bosne i Hercegovine Zapad II]] # [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine - Zapad]] # [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2017/2018.]] # [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine Centar 2011/12.]] # [[Druga nogometna liga Republike Srpske]] # [[Druga nogometna liga Republike Srpske Centar]] # [[Druga nogometna liga Republike Srpske Zapad]] # [[Drugi balkanski rat]] # [[Drugi japansko-kineski rat]] # [[Drugi krstaški rat]] # [[Drugi kutnjak (gornja vilica)]] # [[Drugi nikejski sabor]] # [[Drugi pretkutnjak (gornja vilica)]] # [[Drugi punski rat]] # [[Drugi rimsko-makedonski rat]] # [[Drugo doba Sunca]] # [[Druidi]] # [[Drum and bass]] # [[Drupal]] # [[Druz Julije Cezar]] # [[Društvene nauke]] # [[Društveni menadžment]] # [[Društveno-političke organizacije SFRJ]] # [[Društvo naroda]] # [[Društvo za proučavanje srednjovjekovne bosanske historije]] # [[Drveni puhački instrumenti]] # [[Drveće Valara]] # [[Drvorez]] # [[Država (Platon)]] # [[Državna cesta D28]] # [[Državna cesta D43]] # [[Državna cesta D7]] # [[Državna cesta D8]] # [[Državno područje]] # [[Du gamla, du fria]] # [[Dubai Classic]] # [[Dubai Tennis Championships]] # [[Dubioza kolektiv (album)]] # [[Dublin]] # [[Dubnamite]] # [[Duboka]] # [[Dubrave (župa)]] # [[Dubravka (drama)]] # [[Dubravka Ostojić]] # [[Dubrovačke ljetne igre]] # [[Dubrovački arhiv]] # [[Dubrovačko plemstvo]] # [[Duhan]] # [[Duhovnik]] # [[Duhovnost]] # [[Duke Nukem 3D]] # [[Dum dum (album)]] # [[Duman]] # [[Dumbledoreova armija]] # [[Dunavska banovina]] # [[Dunavska komisija]] # [[Dunhill Cup Malezija 1997.]] # [[Dunja Zdouc]] # [[Dunjaluk]] # [[Dupli grijeh]] # [[Dupljari]] # [[Duran Duran]] # [[Duransko Carstvo]] # [[Durga]] # [[Durmstrang]] # [[Duroc (Metro Pariz)]] # [[Dusina u srednjem vijeku]] # [[Dušan Vlahović]] # [[Dušanov zakonik]] # [[Dušična kiselina]] # [[Duško Dugouško]] # [[Duško Kuliš]] # [[Duško Tadić]] # [[Duž]] # [[Dužd]] # [[Dvadesetougao]] # [[Dvanaestopalačno crijevo]] # [[Dvije kule]] # [[Dvodimenzionalne transformacije]] # [[Dvodimenzionalno premještanje]] # [[Dvolomnost]] # [[Dvorac]] # [[Dvorac Banfi]] # [[Dvorac Feštetić]] # [[Dvorac Kolossi]] # [[Dvorac Opeka]] # [[Dvorac Oršić u Gornjoj Stubici]] # [[Dvorac Pejačević u Virovitici]] # [[Dvorac Tkalec]] # [[Dvorana Gradski vrt]] # [[Dwyane Wade]] # [[Dylan Thomas]] # [[Déjà vu]] # [[Dúnedaini]] # [[Dž]] # [[Džabir ibn Hajjan]] # [[Džafer Obradović]] # [[Džamija]] # [[Džamija Emira Abdelkadira]] # [[Džamija Selimija]] # [[Džamija u Brnu]] # [[Džamija u Karićima]] # [[Džana Pinjo]] # [[Džehennem]] # [[Džem'at et-Tekfir ve-l-Hidžra]] # [[Džemal Bijedić]] # [[Džemal Sokolović]] # [[Džemaludin Mušović]] # [[Dženan Lončarević]] # [[Dženan Šehić]] # [[Džep pun žita]] # [[Džez]] # [[Džezva]] # [[Džibril]] # [[Džibutski franak]] # [[Džida]] # [[Džihad]] # [[Džin (islam)]] # [[Džin-tonik]] # [[Džojstik]] # [[Džozer]] # [[Džungla]] # [[Džuvejrija bint Haris]] = E = # [[E]] # [[E (broj)]] # [[EBCDIC]] # [[EDGE]] # [[EESTEC]] # [[EESTEC LC Sarajevo]] # [[EHF Liga prvaka]] # [[EMI]] # [[EUFOR]] # [[Eak]] # [[Eazy-E]] # [[Ebro]] # [[Ebu-Davud]] # [[Eckford of Brooklyn]] # [[Ecser]] # [[Edaini]] # [[Eddie Irvine]] # [[Eddie Murphy]] # [[Edelsbach bei Feldbach]] # [[Edem]] # [[Edgar Allan Poe]] # [[Edge of Forever]] # [[Edhem Bičakčić]] # [[Edhem Trako]] # [[Edhem Šljivo]] # [[Edil]] # [[Edin Bavčić]] # [[Edin Krnić]] # [[Edin Mujčin]] # [[Edin Mustačević]] # [[Edip]] # [[Edipov kompleks]] # [[Edmond Halley]] # [[Edmund Veličanstveni]] # [[Edo Popović]] # [[Edraianthus]] # [[Edred]] # [[Eduard Wagnes]] # [[Edubuntu]] # [[Edvard I, kralj Engleske]] # [[Edvard II, kralj Engleske]] # [[Edvard IV, kralj Engleske]] # [[Edvard Ispovjednik]] # [[Edvard Stariji]] # [[Edvard V, kralj Engleske]] # [[Edward FitzGerald]] # [[Edward Smith]] # [[Edwy]] # [[Eevee]] # [[Efekt staklenika]] # [[Eferding (okrug)]] # [[Efor]] # [[Efraim Zuroff]] # [[Egalitarizam]] # [[Egejska umjetnost]] # [[Egeskov zamak]] # [[Egon Schiele]] # [[Egzibicionizam]] # [[Egzistencijalizam]] # [[Egzistencijalizam je humanizam]] # [[Egzorcist]] # [[Egzorcizam]] # [[Ehud Olmert]] # [[Eichkögl]] # [[Eisenstadt]] # [[Eisenstadt-Umgebung]] # [[Eisriesenwelt]] # [[Ejub Ćehić]] # [[Ejubidska dinastija]] # [[Ekaterina Dafovska]] # [[Ekavski govor]] # [[Eklampsija]] # [[Ekler]] # [[Ekonomija]] # [[Ekonomska politika]] # [[Ekonomski grafikon]] # [[Ekonomski liberalizam]] # [[Ekonomski pojmovi]] # [[Ekonomski univerzitet u Pragu]] # [[Ekotoksikologija]] # [[Ekrem Mursel]] # [[Ekrem Pilić]] # [[Ekscentricitet]] # [[Ekser]] # [[Ekshumacija]] # [[Ekskomunikacija]] # [[Ekspert (magazin)]] # [[Eksponencijalna funkcija]] # [[Eksproprijacija]] # [[Ekstraklasa]] # [[Ekumenizam]] # [[Ekumenski sabor]] # [[Ekvidi]] # [[Ekvipotencija]] # [[Ekvivalencija]] # [[Ekvivalentni sadržaj karbona]] # [[El Al]] # [[El Niño]] # [[El Progreso (departman)]] # [[El Salvador]] # [[El gran Carlemany]] # [[El-Džihad (Egipat)]] # [[El-Hudžurat]] # [[El-Insan]] # [[El-Ka'ka'a ibn Amr et-Temimi]] # [[El-Kindi]] # [[El-Muzzemmil]] # [[Elara (satelit)]] # [[Elbuntu]] # [[Elejska škola]] # [[Elektra]] # [[Električar]] # [[Električna baterija]] # [[Električna energija]] # [[Električna gitara]] # [[Električna sijalica]] # [[Električne instalacije]] # [[Električni generator]] # [[Električni naboj]] # [[Elektroda]] # [[Elektrodni potencijal]] # [[Elektroenergetski sistem]] # [[Elektrolit]] # [[Elektroliza]] # [[Elektromagnetna indukcija]] # [[Elektromagnetni spektar]] # [[Elektromagnetno polje]] # [[Elektromotorna sila]] # [[Elektronska cijev]] # [[Elektronska komponenta]] # [[Elektronska spinska rezonanca]] # [[Elektronski mediji]] # [[Elektronski mikroskop]] # [[Elektrotehnika]] # [[Elementi matematičke logike]] # [[Eleonora Duse]] # [[Elevacija]] # [[Elin Kristiansen]] # [[Elipsa (figura)]] # [[Elisabeth Högberg]] # [[Elissa]] # [[Eliza Dushku]] # [[Elizabeta Kristina od Braunschweig-Wolfenbüttela (carica)]] # [[Elizabeta Pjast (1305–1380)]] # [[Elizabeta od Bavarske (carica)]] # [[Elizabeta od Yorka]] # [[Elizabeta od Škotske]] # [[Elizabeta, carica Rusije]] # [[Elizabetanska kragna]] # [[Elizabeth Woodville]] # [[Elizejska palača]] # [[Elle Greenaway]] # [[Ellen Gillies]] # [[Ellen Johnson-Sirleaf]] # [[Ellenfél nélkül]] # [[Elnis Prašović]] # [[Eltham North (Victoria)]] # [[Eluveitie]] # [[Elvidin Krilić]] # [[Elvir Rahimić]] # [[Elvis J. Kurtović &amp; His Meteors]] # [[Emacs]] # [[Emajõgi]] # [[Emanuel Geibel]] # [[Emanuel Lasker]] # [[Emaskulator]] # [[Embriologija]] # [[Emeka Okafor]] # [[Emerik, kralj Ugarske]] # [[Emeritus]] # [[Emevije]] # [[Emevijski halifat]] # [[Emigracija]] # [[Emil Sućeska]] # [[Emilia-Romagna]] # [[Emiliano Zapata]] # [[Emilijan Lilek]] # [[Emily Dreissigacker]] # [[Emir Imamović]] # [[Emir Mutapčić]] # [[Emma Fowler]] # [[Emma Wiklund]] # [[Emmy Rossum]] # [[Emocionalna inteligencija]] # [[Emona]] # [[Emotion]] # [[Empedoklo]] # [[Empirijska formula]] # [[Emu (ptica)]] # [[Emőke Szőcs]] # [[EnCase]] # [[Enantiomer]] # [[Enciklopedija]] # [[Endogeni procesi]] # [[Endokrinologija]] # [[Endometrioza]] # [[Endotel]] # [[Eneja]] # [[Energetika]] # [[Energija aktivacije]] # [[Energija biomase]] # [[Energija raspada]] # [[Energija vjetra]] # [[Enes Halilović]] # [[Enes Kurtović]] # [[Enes Pelidija]] # [[Engleski građanski rat]] # [[Engleski valcer]] # [[Englesko pravo]] # [[English Racing Automobiles]] # [[Enkaustika]] # [[Enki Bilal]] # [[Enrique Granados]] # [[Entalpija]] # [[Enter]] # [[Enti]] # [[Entomologija]] # [[Entropija]] # [[Entropija (teorija informacija)]] # [[Enver Hoxha]] # [[Enver Puška]] # [[Enver Šiljak]] # [[Envera Selimović]] # [[Enya]] # [[Eol]] # [[Eolski procesi i oblici]] # [[Eozinofilni granulociti]] # [[Eparhija bihaćko-petrovačka]] # [[Ephraim Kishon]] # [[Epic Games]] # [[Epica]] # [[Epicentar]] # [[Epicikloida]] # [[Epidemija]] # [[Epifiza]] # [[Epigastrična kila]] # [[Epiktet]] # [[Epilepsija]] # [[Epiphyllum]] # [[Epiziotomija]] # [[Epizodni likovi u &quot;CSI: Miamiju&quot;]] # [[Epizodni likovi u &quot;CSI: NY-u&quot;]] # [[Epruveta]] # [[Epska fantastika]] # [[Equilibrium (grupa)]] # [[Equites]] # [[Erasure]] # [[Erato (muza)]] # [[Eratostenovo sito]] # [[Ergela]] # [[Ergela međimurskog konja u Žabniku]] # [[Ergonomija]] # [[Erica Carrara]] # [[Erica Durance]] # [[Erich Heckel]] # [[Erich Kästner]] # [[Erich Ludendorff]] # [[Ericsson]] # [[Erihtonije I od Atene]] # [[Erik I, kralj Norveške]] # [[Eritrozin]] # [[Ermitaž]] # [[Ermitovska funkcija]] # [[Ernest Duchesne]] # [[Ernest Rutherford]] # [[Ernst Bloch]] # [[Ernst Haeckel]] # [[Ernst Toller]] # [[Erozija]] # [[Errol Flynn]] # [[Erwin Rommel]] # [[Esad Karađozović]] # [[Esad Landžo]] # [[Escuintla (departman)]] # [[Eshatologija]] # [[Eskvilin]] # [[Espeon]] # [[Esperanto]] # [[Esperantologija]] # [[Espresso]] # [[Esteban Gutiérrez]] # [[Esteban Ocon]] # [[Estera]] # [[Estonija na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Estuarij]] # [[Etalon]] # [[Etan]] # [[Etelvird]] # [[Etenol]] # [[Ethelstan Slavni]] # [[Ethernet]] # [[Ethernet umrežavanje]] # [[Etika]] # [[Etika novinarstva]] # [[Etilbenzen]] # [[Etimologija]] # [[Etiopija (mitologija)]] # [[Etničke grupe u Bosni i Hercegovini]] # [[Etničke grupe u Bruneju]] # [[Etnologija]] # [[Etoksizolamid]] # [[Etrurska umjetnost]] # [[Etta James]] # [[Eufrat]] # [[Eugene McCarthy]] # [[Eukaliptus]] # [[Eumen]] # [[Euripid]] # [[Euripidova pećina]] # [[Eurobarometar]] # [[Euroliga za žene]] # [[Europa (mitologija)]] # [[Europa Magazine]] # [[European Medicines Agency]] # [[Eurosong 1967.]] # [[Eurosong 1973.]] # [[Eurosong 1974.]] # [[Eurosong 1981.]] # [[Eurosong 1993.]] # [[Eurosong 1994.]] # [[Eurosong 1995.]] # [[Eurosong 2000.]] # [[Eurosong 2004.]] # [[Eurosong 2005.]] # [[Eurosong 2006.]] # [[Eurosong 2007.]] # [[Eurosong 2008.]] # [[Eurosong 2018.]] # [[Eurosong 2023.]] # [[Eurotower]] # [[Eurozona]] # [[Euscorpius germanus]] # [[Euscorpius tergestinus]] # [[Eustahije IV]] # [[Eutanazija]] # [[Eutektička tačka]] # [[Euterpa]] # [[Eutifron]] # [[Eva Ras]] # [[Eva-Karin Westin]] # [[Evanescence]] # [[Evanđelje]] # [[Eveli Peterson]] # [[Even in the Quietest Moments (album)]] # [[Every Man for Himself (album)]] # [[Every Woman Dreams (Shanice)]] # [[Evo Morales]] # [[Evocirani potencijali]] # [[Evolucija Pokémona]] # [[Evolucijsko programiranje]] # [[Evoluciono računarstvo]] # [[Evolution (Boyz II Men album)]] # [[Evrokod]] # [[Evropska centralna banka]] # [[Evropska ekonomska zajednica]] # [[Evropska federacija asocijacija studenata psihologije]] # [[Evropska komisija]] # [[Evropska konvencija o ljudskim pravima]] # [[Evropska makroseizmička skala]] # [[Evropska računarska diploma]] # [[Evropska rukometna federacija]] # [[Evropska rukometna prvenstva za kategoriju ispod 18 godina]] # [[Evropska zajednica za ugalj i čelik]] # [[Evropski parlament]] # [[Evropski put E134]] # [[Evropski put E136]] # [[Evropski put E4]] # [[Evropski put E6]] # [[Evropski put E60]] # [[Evropski put E63]] # [[Evropski put E641]] # [[Evropski put E65]] # [[Evropski put E67]] # [[Evropski put E69]] # [[Evropski put E70]] # [[Evropski put E72]] # [[Evropski put E75]] # [[Evropski put E763]] # [[Evropski put E80]] # [[Evropski put E804]] # [[Evropski put E81]] # [[Evropski put E90]] # [[Evropski simboli opasnosti]] # [[Evropski sistem centralnih banaka]] # [[Evropski sporazum o međunarodnom cestovnom prijevozu opasnih materija]] # [[Evropski sud pravde]] # [[Evropski sud za ljudska prava]] # [[Evropsko prvenstvo u košarci 1935.]] # [[Evropsko prvenstvo u košarci 1937.]] # [[Evropsko prvenstvo u košarci 2007.]] # [[Evropsko prvenstvo u košarci 2009.]] # [[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - nokaut faza]] # [[Evropsko prvenstvo u rukometu]] # [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.]] # [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.]] # [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1998.]] # [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.]] # [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.]] # [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene]] # [[Ewan McGregor]] # [[Exclusive Bonus CD Sampler]] # [[Exeggcute]] # [[Exeggutor]] # [[Exit Festival]] # [[Extended play]] # [[Extrauterina (Atomsko sklonište)]] # [[Eyeish]] # [[Eyes (serija)]] # [[Ezop]] = F = # [[F]] # [[FAP 1118]] # [[FAP-2026]] # [[FC Carl Zeiss Jena]] # [[FC Groningen]] # [[FDC]] # [[FDE]] # [[FIBA Afrika]] # [[FIBA Amerika]] # [[FIBA Azija]] # [[FIBA Evropa]] # [[FIBA Okeanija]] # [[FIDE-ina rang-lista]] # [[FIFA (serijal)]] # [[FIFA 98]] # [[FIFA 99]] # [[FIFA Međunarodni kalendar utakmica]] # [[FIFA-in igrač godine]] # [[FIFO (računarstvo i elektronika)]] # [[FIFPro]] # [[FK Aktobe]] # [[FK BSK Banja Luka]] # [[FK Borac Šamac]] # [[FK Bosna Sarajevo]] # [[FK Jedinstvo Odžak]] # [[FK Krupa]] # [[FK Kuban Krasnodar]] # [[FK Laktaši]] # [[FK Leotar]] # [[FK Lokomotiva Miričina]] # [[FK Mladost Doboj Kakanj]] # [[FK Mladost Gornja Tuzla]] # [[FK Rabotnički]] # [[FK Rudar Breza]] # [[FK Rudar Kakanj]] # [[FK Rudar Ugljevik]] # [[FK Sloboda Novi Grad]] # [[FK Teplice]] # [[FK Zeta]] # [[FK Željezničar U-17 – sezona 2018/2019.]] # [[FK Željezničar U-19 – sezona 2018/2019.]] # [[FLOPS]] # [[FORTRAN]] # [[FSM Beskid]] # [[Fable]] # [[Fada Azzeh]] # [[Fadila Nura Haver]] # [[Fahrudin Hrasnica]] # [[Fahrudin Hrnjić]] # [[Fahrudin Isaković]] # [[Fahrudin Kučuk]] # [[Fahrudin Pecikoza]] # [[Fairuz Fauzy]] # [[Fakultet]] # [[Fakultet informacijskih tehnologija u Mostaru]] # [[Fakultet socijalnih studija (Masarykov univerzitet)]] # [[Fakultet tehničkih nauka u Novom Sadu]] # [[Fakultet za saobraćaj i komunikacije u Sarajevu]] # [[Fakultet za upotrebljive društvene studije]] # [[Falanga]] # [[Fallen (Evanescence)]] # [[Falsificiranje]] # [[Fanta]] # [[Farad]] # [[Farah Pahlavi]] # [[Faraon]] # [[Farfetch'd]] # [[Farida Mušanović]] # [[Farma (Hrvatska)]] # [[Farma (reality show)]] # [[Farmacija]] # [[Farrah Fawcett]] # [[Fars (provincija)]] # [[Farski jezik]] # [[Faruk İremet]] # [[Fatima Lačević]] # [[Fatmir Sejdiu]] # [[Fauna]] # [[Faunova glava]] # [[Faustina Mlađa]] # [[Faza (materija)]] # [[Fazan]] # [[Fazni dijagram]] # [[Fear of the Dark]] # [[Federacija]] # [[Federalna televizija]] # [[Federalni gradovi u Rusiji]] # [[Federalni univerzitet Rio de Janeiro]] # [[Fedora Core]] # [[Feeding Frenzy]] # [[Feeding Frenzy 2]] # [[Fehim Bajraktarević]] # [[Fehim Nametak]] # [[Fehim Ćurčić]] # [[Fehring]] # [[Feistritz im Rosental]] # [[Feldbach (okrug)]] # [[Feldbach (Štajerska)]] # [[Feldkirch (okrug)]] # [[Feldkirchen (okrug)]] # [[Felipe Massa]] # [[Felipe Nasr]] # [[Felipe VI, kralj Španije]] # [[Felix Felicis]] # [[Femme Fatale]] # [[Femoralna kila]] # [[Fenan Salčinović]] # [[Fenikija]] # [[Feniks]] # [[Feničko pismo]] # [[Fenoli]] # [[Fenomenologija duha]] # [[Feral Tribune]] # [[Feraligatr]] # [[Ferdinand Este-Austrijski]] # [[Ferdinand I, kralj Aragonije]] # [[Ferdinand II, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Ferdinand II, kralj Aragonije]] # [[Ferdinand II, nadvojvoda Prednje Austrije]] # [[Ferdinand III, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Ferdinand IV, kralj Ugarske]] # [[Ferdinand Inkey]] # [[Ferdinand Karlo, nadvojvoda Prednje Austrije]] # [[Ferdinand Tiemann]] # [[Ferdinand VI, kralj Španije]] # [[Ferdinand VII, kralj Španije]] # [[Ferdo Šišić]] # [[Ferenc Gyurcsány]] # [[Feria del Sol (Mérida)]] # [[Ferit (željezo)]] # [[Feriz-beg]] # [[Fermatova posljednja teorema]] # [[Fermion]] # [[Fermi–Diracova statistika]] # [[Fernand Léger]] # [[Fernando Alonso]] # [[Fernando Torres]] # [[Ferney-Voltaire]] # [[Fernán González]] # [[Ferrari 248 F1]] # [[Ferrari 288 GTO]] # [[Ferrari 360]] # [[Ferrari F10]] # [[Ferrari F138]] # [[Ferrari F14 T]] # [[Ferrari F2001]] # [[Ferrari F2002]] # [[Ferrari F2003-GA]] # [[Ferrari F2004]] # [[Ferrari F2005]] # [[Ferrari F2007]] # [[Ferrari F2008]] # [[Ferrari F2012]] # [[Ferrari F40]] # [[Ferrari F50]] # [[Ferrari F50 GT]] # [[Ferrari F60]] # [[Ferrari FXX]] # [[Ferrari SF1000]] # [[Ferrari SF15-T]] # [[Ferrari SF16-H]] # [[Ferrari SF70H]] # [[Ferrari SF71H]] # [[Ferrari SF90]] # [[Ferrari Testarossa]] # [[Ferrol]] # [[Fes]] # [[Festival]] # [[Festival Opatija]] # [[Festival bosanskohercegovačke drame Zenica]] # [[Festival bosanskohercegovačke drame Zenica 2005.]] # [[Festival pjesme i sevdaha &quot;Rade Jovanović&quot;]] # [[Festung Sarajevo]] # [[Feudalizam]] # [[Fever (Kylie Minogue)]] # [[Feyenoord]] # [[Fiat]] # [[Fiat 132 Argenta]] # [[Fiber Distributed Data Interface]] # [[Fibroadenom dojke]] # [[Fidija]] # [[Fiksni devizni kurs]] # [[Filatelija]] # [[Filatelija BH Pošte]] # [[Filatelija na Kosovu]] # [[Filatelija u Bugarskoj]] # [[Filatelija u Crnoj Gori]] # [[Filatelija u Hrvatskoj]] # [[Filatelija u Jugoslaviji]] # [[Filatelija u Litvaniji]] # [[Filatelija u Sjevernoj Makedoniji]] # [[Filatelija u Sloveniji]] # [[Filatelija u Srbiji]] # [[Filatelija u Ukrajini]] # [[Fildžan]] # [[Filioque]] # [[Filip I, kralj Kastilje]] # [[Filip I, vojvoda Orléansa]] # [[Filip II, kralj Francuske]] # [[Filip III, kralj Francuske]] # [[Filip III, kralj Kastilje]] # [[Filip IV u smeđoj i srebrnoj]] # [[Filip IV, kralj Francuske]] # [[Filip Orleanski]] # [[Filip V, kralj Francuske]] # [[Filip V, kralj Španije]] # [[Filip VI, kralj Francuske]] # [[Filip Šovagović]] # [[Filip Švapski]] # [[Filip, kralj Belgijanaca]] # [[Filip, kralj Francuske]] # [[Filipa Lankasterska]] # [[Filipinsko more]] # [[Filippo Brunelleschi]] # [[Filippo Lippi]] # [[Filius Flitwick]] # [[Film]] # [[Filmografija Alfreda Hitchcocka]] # [[Filmografija Johna Forda]] # [[Filmografija Kirka Douglasa]] # [[Filmografija Michaela Douglasa]] # [[Filmografija Paula Newmana]] # [[Filmska kompanija]] # [[Filmska trilogija Gospodar prstenova]] # [[Filmske nagrade BAFTA]] # [[Filmski festival]] # [[Filmski žanrovi]] # [[Filoidni tumor dojke]] # [[Filolaj]] # [[Filopap]] # [[Final Fantasy X]] # [[Finale FA kupa 2017.]] # [[Finale UEFA Evropske lige 2010.]] # [[Finansijska matematika]] # [[Finnair]] # [[Finnmark]] # [[Finska na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[FireWire]] # [[Firma Ilegal]] # [[Fiskalna politika]] # [[Fitna]] # [[Fitohemijski spojevi]] # [[Fizika elementarnih čestica]] # [[Fizika čvrstog stanja]] # [[Fizikalna konstanta]] # [[Fizizam]] # [[Fjanketo]] # [[Fjodor I, car Rusije]] # [[Fjord]] # [[Flachau]] # [[Flamanska nacionalna unija]] # [[Flamengo]] # [[Flandrija]] # [[Flareon]] # [[Flash (pjesma)]] # [[Flash memorija]] # [[Flavijevci]] # [[Fleetwood Mac]] # [[Flegeton]] # [[Flegmona]] # [[Fleur Delacour]] # [[Flip-flop]] # [[Flo Rida]] # [[Flopi disk]] # [[Flora]] # [[Florence Baverel-Robert]] # [[Florence Henderson]] # [[Florence and the Machine]] # [[Florida]] # [[Flowers (album The Rolling Stonesa)]] # [[Fluid]] # [[Fluorescencija]] # [[Fluorescentna lampa]] # [[Fluorovodik]] # [[Fojnički grbovnik]] # [[Foka (bizantski car)]] # [[Fokus]] # [[Folies Bergère]] # [[Folikulsko predvorje]] # [[Folklandska ostrva]] # [[Fomins &amp; Kleins]] # [[Fondacija]] # [[Fondacija za slobodni softver]] # [[Fonologija]] # [[Football League 2015 – doigravanje]] # [[Foramen ovale]] # [[Force India VJM01]] # [[Force India VJM02]] # [[Force India VJM03]] # [[Force India VJM04]] # [[Force India VJM05]] # [[Force India VJM06]] # [[Force India VJM07]] # [[Force India VJM08]] # [[Force India VJM09]] # [[Force India VJM10]] # [[Force India VJM11]] # [[Ford Madox Ford]] # [[Foreigner]] # [[Formaldehid]] # [[Formalna gramatika]] # [[Formalni jezik]] # [[Formati datoteka]] # [[Formula 1]] # [[Formula 1 – sezona 1950.]] # [[Formula 1 – sezona 2001.]] # [[Formula 1 – sezona 2002.]] # [[Formula 1 – sezona 2003.]] # [[Formula 1 – sezona 2004.]] # [[Formula 1 – sezona 2005.]] # [[Formula 1 – sezona 2006.]] # [[Formula 1 – sezona 2007.]] # [[Formula 1 – sezona 2008.]] # [[Formula 1 – sezona 2009.]] # [[Formula 1 – sezona 2010.]] # [[Formula 1 – sezona 2012.]] # [[Formula 1 – sezona 2013.]] # [[Formula 1 – sezona 2014.]] # [[Formula 1 – sezona 2015.]] # [[Formula 1 – sezona 2016.]] # [[Formula 1 – sezona 2018.]] # [[Forough Farrokhzad]] # [[Forseti]] # [[Fortica (Otočac)]] # [[Forum (časopis)]] # [[Forza Milan!]] # [[Fosforescencija]] # [[Fotoelektrični efekt]] # [[Fotografija]] # [[Fotografija (Dino Merlin)]] # [[Fotoosjetljivost]] # [[Fovizam]] # [[Fox Indijanci]] # [[Fra Angelico]] # [[Fraktal]] # [[Fraktalna dimenzija]] # [[Fram (krater)]] # [[Frame relay]] # [[Fran Krsto Frankopan]] # [[Franak]] # [[Franačka]] # [[Franc Miklošič]] # [[France Prešeren]] # [[Frances Folsom]] # [[Francesco Filippini]] # [[Francesco Guicciardini]] # [[Francesco Totti]] # [[Franche-Comté]] # [[Franci]] # [[Francis Drake]] # [[Francis Fukuyama]] # [[Francis Preserved Leavenworth]] # [[Francisco (mjesec)]] # [[Francisco Goya]] # [[Francisco de Orellana]] # [[Franck Montagny]] # [[Franck Ribéry]] # [[Francuska akademija nauka]] # [[Francuska književnost]] # [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Francuski Antarktik]] # [[Francuski buldog]] # [[Francuski građanski zakonik]] # [[Francusko osvajanje Korzike]] # [[Francusko-azerbejdžanski univerzitet]] # [[Francusko-pruski rat]] # [[Franjevački samostan Gorica]] # [[Franjevci]] # [[Franjo I, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Franjo I, kralj Francuske]] # [[Franjo II, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Franjo II, kralj Francuske]] # [[Franjo Josip, car Austrije]] # [[Franjo Leder]] # [[Franjo Rački]] # [[Franjo Tahy]] # [[Franjo Šanjek]] # [[Franjo, kralj Navare]] # [[Frank Capra]] # [[Frank Zappa]] # [[Frankenstein ili moderni Prometej]] # [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] # [[Frankfurtski autosajam]] # [[František Jež]] # [[Franz Boas]] # [[Franz Danzi]] # [[Franz von Papen]] # [[François Mauriac]] # [[François Mitterrand]] # [[François Rabelais]] # [[François-René de Chateaubriand]] # [[Frascati]] # [[Fred i George Weasley]] # [[Frederick Henry Royce]] # [[Free džez]] # [[FreeBSD LiveCD]] # [[FreeHand]] # [[FreeNAS]] # [[FreeOTFE]] # [[Freetown]] # [[Freeware]] # [[Fregata]] # [[Freikorps Roßbach]] # [[Freistadt (okrug)]] # [[Frekvencijska modulacija]] # [[Frenderi (TV serija)]] # [[Frenzy]] # [[Freska]] # [[Freudenberg (Siegerland)]] # [[Fridrik II, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Fridrik III, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Fridrik Vilim II, kralj Pruske]] # [[Friedrich Carl Arnold Schwassmann]] # [[Friedrich Dürrenmatt]] # [[Friedrich Engels]] # [[Friedrich Hölderlin]] # [[Friedrich Paulus]] # [[Friedrich Ratzel]] # [[Friedrich Wilhelm Adam Sertürner]] # [[Friedrichshafen]] # [[Fritz Bauer]] # [[Fritz Leonhardt]] # [[Friz]] # [[Front islamskog spasa]] # [[Frontkämpferbund]] # [[Frotola]] # [[Froudeov broj]] # [[Fruška gora]] # [[Fuad Kovač]] # [[Fuad Muzurović]] # [[Fuad-paša]] # [[Fuge]] # [[Fujian]] # [[Fujitina skala]] # [[Full Circle (Boyz II Men album)]] # [[Fumihito, princ Akišino]] # [[Fundamentalizam]] # [[Fundão]] # [[Funeral for a Friend]] # [[Funkcija (matematika)]] # [[Funkcija identiteta]] # [[Funkcija realne varijable]] # [[Funkcionalizam]] # [[Funkcionalna grupa]] # [[Funkcionalni red]] # [[Funta (masa)]] # [[Fus]] # [[Futur drugi]] # [[Futur prvi]] # [[Futura]] # [[Futurama]] # [[Futuristička arhitektura]] # [[Fuyuko Tachizaki]] # [[Führer]] # [[Fürstenfeld (okrug)]] = G = # [[G]] # [[G-14]] # [[G.O.A.T.]] # [[G77]] # [[G8]] # [[GAGFAH-Arena]] # [[GALEX]] # [[GIMP]] # [[GIS]] # [[GLUT]] # [[GMT]] # [[GNOME]] # [[GNU]] # [[GNU Compiler Collection]] # [[GNU-ova licenca za slobodnu dokumentaciju]] # [[GNUzilla]] # [[GPRS]] # [[GSG-9]] # [[GSM]] # [[Gabbeh]] # [[Gaborone]] # [[Gabra]] # [[Gabriela Lehká]] # [[Gabriela von Habsburg]] # [[Gabrielle Delacour]] # [[Gabrielė Leščinskaitė]] # [[Gabrijel Rodić]] # [[Gacka]] # [[Gadir-Hum]] # [[Gagauzi]] # [[Gail Goodrich]] # [[Gail Niinimaa]] # [[Gaj Kilnije Mecena]] # [[Gajret (društvo)]] # [[Galapagoska ostrva]] # [[Galateja (mitologija)]] # [[Galba]] # [[Galeazzo Ciano]] # [[Galenit]] # [[Galeon]] # [[Galicija (Španija)]] # [[Galija (brod)]] # [[Galilejev broj]] # [[Galilejsko jezero]] # [[Galina Višnjevska-Šeporenko]] # [[Galleria degli Uffizi]] # [[Gama funkcija]] # [[Gama zračenje]] # [[Gamal Abdel Nasser]] # [[Gambetta (Metro Pariz)]] # [[Gambit]] # [[Gamepad]] # [[Ganda]] # [[Gangrena]] # [[Ganimed (mitologija)]] # [[Ganimed (satelit)]] # [[Gaovčica]] # [[Gare de Lyon (Metro Pariz)]] # [[Gare de l'Est (Metro Pariz)]] # [[Gare du Nord (Metro Pariz)]] # [[Garfield (lik iz stripa)]] # [[Gargamel]] # [[Garmisch-Partenkirchen]] # [[Garuda]] # [[Gary Herbert]] # [[Gary Oak]] # [[Gary Paffett]] # [[Gas, gas]] # [[Gastroenterologija]] # [[Gatačko govedo]] # [[Gatorade]] # [[Gaußov zakon]] # [[Gavran (Edgar Allan Poe)]] # [[Gavur]] # [[Gazel]] # [[Gazi Bali-beg Jahjapašić]] # [[Gazi Hasan-paša]] # [[Gazi Mehmed-beg Mihajlović]] # [[GeForce]] # [[Geb]] # [[Geir Ellingsrud]] # [[Gejza I, kralj Ugarske]] # [[Gejza II, kralj Ugarske]] # [[Gemini]] # [[Gems]] # [[Gene Kelly]] # [[Gene Wolfe]] # [[Generacija '27]] # [[Generacija 5]] # [[General]] # [[General Motors]] # [[Generali Sportpark]] # [[Genetičar]] # [[Genetski tipovi kvartarnih formacija]] # [[Genocid nad Armenima]] # [[Gens]] # [[Gentamicin]] # [[Geofon]] # [[Geografija Austrije]] # [[Geografija Azerbejdžana]] # [[Geografija Hrvatske]] # [[Geografija Kipra]] # [[Geografija Maroka]] # [[Geografija Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Geografija Turske]] # [[Geografski centar Švicarske]] # [[Geometrijska kombinatorika]] # [[Geometrijska progresija]] # [[Geometrijske transformacije]] # [[Geomorfologija Sjeveroistočne Bosne]] # [[Geomorfološke odlike sjeveroistočne Bosne]] # [[Georg Michaelis]] # [[Georg Simon Ohm]] # [[Georg von Habsburg]] # [[Georg von Hertling]] # [[George Armstrong Custer]] # [[George Berkeley]] # [[George Bernard Shaw]] # [[George Eliot]] # [[George Hammond]] # [[George Harrison]] # [[George Meredith]] # [[George Mikan]] # [[George Orwell]] # [[George Russell (vozač)]] # [[George Sand]] # [[George Stibitz]] # [[Georges Gurvitch]] # [[Georges Pompidou]] # [[Georges Simenon]] # [[Georgetown (Gvajana)]] # [[Georgije Tornik]] # [[Georgios Samaras]] # [[Geotektonika]] # [[Gerald Ford]] # [[Gerald Wallace]] # [[Gerda Krūmiņa]] # [[Gerhard Schröder]] # [[Gerilsko ratovanje]] # [[Germaine Greer]] # [[Germana od Foixa]] # [[Germani]] # [[Germania (aviokompanija)]] # [[Germanija]] # [[Germanizacija]] # [[Germinal]] # [[Geruzija]] # [[Gestalt psihoterapija]] # [[Get a Grip]] # [[Get on the Bus]] # [[Geto]] # [[GhostBSD]] # [[Giacomo Meyerbeer]] # [[Giambattista Moroni]] # [[Giambattista Vico]] # [[Giampiero Boniperti]] # [[Giancarlo Fisichella]] # [[Gibonni]] # [[Gibraltarski moreuz]] # [[Giedo van der Garde]] # [[Gifu]] # [[Gigabajt]] # [[Giganti]] # [[Gilderoy Lockhart]] # [[Gilgameš koji je tražio besmrtnost]] # [[Gillian Sharp]] # [[Gimme Back My Bullets]] # [[Gimnastika]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 1924 – višeboj]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 1924 – vratilo]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 1928 – ekipni višeboj (muškarci)]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 1928 – višeboj]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – dvovisinski razboj]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – ekipni višeboj (muškarci)]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – konj s hvataljkama]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – parter (muškarci)]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – parter (žene)]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – preskok (muškarci)]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – preskok (žene)]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – razboj]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – trampolin (muškarci)]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – trampolin (žene)]] # [[Gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – višeboj (žene)]] # [[Gimnazija]] # [[Gimnazija &quot;Edhem Mulabdić&quot;]] # [[Ginjola]] # [[Ginny Weasley]] # [[Giorgio Pantano]] # [[Giorgio Vasari]] # [[Giorgione]] # [[Gips]] # [[Girl (Destiny's Child)]] # [[Girolamo Savonarola]] # [[Gisela (pjevačica)]] # [[Gisingovci]] # [[Gitara Moroso]] # [[Giulietta Masina]] # [[Giurtelecu Şimleului]] # [[Giuseppe Farina]] # [[Giuseppe Mazzini]] # [[Giuseppe Tomasi di Lampedusa]] # [[Giza]] # [[Glacijacija]] # [[Glad]] # [[Glad na Rogu Afrike 2011.]] # [[Gladijator]] # [[Gladius]] # [[Glagoli]] # [[Glagoljski misal Hrvoja Vukčića Hrvatinića]] # [[Glagolski pridjev]] # [[Glam metal]] # [[Glasgow]] # [[Glavna dijagonala matrice]] # [[Glavni pretres]] # [[Glavni žučovod]] # [[Glavom kroz zid]] # [[Glavonošci]] # [[Glen Rice]] # [[Glenn Tipton]] # [[Gliese 581 c]] # [[Glikozidi]] # [[Glina]] # [[Glina (rijeka)]] # [[Globalni pozicioni sistem]] # [[Gloom]] # [[Glukagon]] # [[Glukoza]] # [[Gluon]] # [[Glupost mrtvog čovjeka]] # [[Glücksburg]] # [[Gmunden (okrug)]] # [[Gmünd (okrug)]] # [[Gnej Domicije Korbulon]] # [[Gniezno]] # [[Gnom]] # [[Gnosticizam]] # [[Goa'uld]] # [[Goblini (Harry Potter)]] # [[Goce Delčev (grad)]] # [[God &amp; Guns]] # [[God Save the King]] # [[Godine Drveća]] # [[Godine nestvarne]] # [[Godišnjak Društva istoričara Bosne i Hercegovine]] # [[Godišnje doba]] # [[Godricova dolina]] # [[Goetheov univerzitet (Frankfurt na Majni)]] # [[Gojko Babić]] # [[Gojko Nikoliš]] # [[Golanska visoravan]] # [[Goldeen]] # [[Golden Gala 2013.]] # [[Golden Gala 2014.]] # [[Golden Gala 2015.]] # [[Golden Gala 2017.]] # [[Golden-Thompsonova nejednakost]] # [[Golduck]] # [[Golgota]] # [[Golman]] # [[Golub pećinar]] # [[Golub ćukan]] # [[Golupčarke]] # [[Goma]] # [[Gomelj]] # [[Gomjenica (rijeka)]] # [[Gomolj]] # [[Gondola]] # [[Gondor]] # [[Gondvana]] # [[Gonič smrti]] # [[Goobuntu]] # [[Google Gemini]] # [[Goran Ikonić]] # [[Goran Kukić]] # [[Goran Kulenović]] # [[Goran Maksimović (historičar)]] # [[Goran Marković (nogometaš)]] # [[Goran Višnjić]] # [[Gordana Boban]] # [[Gore Verbinski]] # [[Gorgija]] # [[Gorilla (Bruno Mars)]] # [[Gorillaz]] # [[Gorinj]] # [[Gorivo]] # [[Gorički grofovi]] # [[Gorjanski]] # [[Gorm Stari]] # [[Gornja Normandija]] # [[Gornja mrtva tačka]] # [[Gornje Selo (Prizren)]] # [[Gornji Milanovac]] # [[Gornji Poličnik]] # [[Gorska]] # [[Gorski javor]] # [[Gorski kotar]] # [[Gortinski zakonik]] # [[Gospodar prstenova: Povratak kralja (knjiga)]] # [[Gospođa McGinty je mrtva]] # [[Gossypium]] # [[Gostović (rijeka)]] # [[Got to Be There (Michael Jackson)]] # [[Got's My Own]] # [[Gotfrid, vojvoda Normandije]] # [[Gothic metal]] # [[Goti]] # [[Gottlob Frege]] # [[Governador]] # [[Govor o stanju Unije]] # [[Grac (tvrđava)]] # [[Grace Kelly]] # [[Gradac (pećina)]] # [[Gradačačka sahat-kula]] # [[Gradina (časopis)]] # [[Gradine u dolini Lašve]] # [[Gradonačelnik]] # [[Gradozidanije]] # [[Gradska vrata (Valletta)]] # [[Gradski knez]] # [[Gradski stadion Laktaši]] # [[Gradsko pozorište Jazavac]] # [[Grafik funkcije]] # [[Grafika]] # [[Grafičke funkcije]] # [[Grafičke tehnike]] # [[Grafički izlazni uređaji]] # [[Grafički program]] # [[Grafički softver]] # [[Grafički standardi]] # [[Grafovi]] # [[Gramatika francuskog jezika]] # [[Gram–Schmidtov postupak]] # [[Gran Chaco]] # [[Gran Turismo (The Cardigans)]] # [[Grand Theft Auto VI]] # [[Granična vrijednost funkcije]] # [[Granična vrijednost niza]] # [[Granični prijelaz Kamensko]] # [[Gravimetrija]] # [[Graviton]] # [[Gravura]] # [[Graz-Umgebung]] # [[Gračanička sahat-kula]] # [[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] # [[Građansko pravo]] # [[Građevinarstvo]] # [[Grb]] # [[Grb Brazila]] # [[Grb Egipta]] # [[Grb Ekvadora]] # [[Grb El Salvadora]] # [[Grb Estonske SSR]] # [[Grb Federacije Bosne i Hercegovine]] # [[Grb Filipina]] # [[Grb Finske]] # [[Grb Francuske]] # [[Grb Gambije]] # [[Grb Gane]] # [[Grb Gibraltara]] # [[Grb Gruzije]] # [[Grb Gruzijske SSR]] # [[Grb Gvajane]] # [[Grb Gvineje]] # [[Grb Gvineje Bisau]] # [[Grb Havaja]] # [[Grb Hondurasa]] # [[Grb Hong Konga]] # [[Grb Indije]] # [[Grb Indonezije]] # [[Grb Irana]] # [[Grb Irske]] # [[Grb Islanda]] # [[Grb Italije]] # [[Grb Izraela]] # [[Grb Jamajke]] # [[Grb Jordana]] # [[Grb Južne Koreje]] # [[Grb Južne Osetije]] # [[Grb Južnoafričke Republike]] # [[Grb Južnog Sudana]] # [[Grb Kambodže]] # [[Grb Kanade]] # [[Grb Karelo-Finske SSR]] # [[Grb Kazahstana]] # [[Grb Kazaške SSR]] # [[Grb Kenije]] # [[Grb Kine]] # [[Grb Kipra]] # [[Grb Kirgistana]] # [[Grb Kirgiške SSR]] # [[Grb Kostarike]] # [[Grb Kraljevine Jugoslavije]] # [[Grb Kuvajta]] # [[Grb Laosa]] # [[Grb Lesota]] # [[Grb Libana]] # [[Grb Liberije]] # [[Grb Libije]] # [[Grb Lihtenštajna]] # [[Grb Litvanije]] # [[Grb Litvanske SSR]] # [[Grb Livna]] # [[Grb Luksemburga]] # [[Grb Madagaskara]] # [[Grb Malezije]] # [[Grb Malija]] # [[Grb Maroka]] # [[Grb Mađarske]] # [[Grb Meksika]] # [[Grb Mjanmara]] # [[Grb Moldavije]] # [[Grb Moldavske SSR]] # [[Grb Monaka]] # [[Grb Mongolije]] # [[Grb Mozambika]] # [[Grb Namibije]] # [[Grb Nepala]] # [[Grb Nigerije]] # [[Grb Nikaragve]] # [[Grb Nizozemske]] # [[Grb Norveške]] # [[Grb Novog Sada]] # [[Grb Novog Zelanda]] # [[Grb Olandskih ostrva]] # [[Grb Pakistana]] # [[Grb Paragvaja]] # [[Grb Poljske]] # [[Grb Portorika]] # [[Grb Portugala]] # [[Grb Pridnjestrovlja]] # [[Grb Rumunije]] # [[Grb Ruske SFSR]] # [[Grb San Marina]] # [[Grb Sijera Leonea]] # [[Grb Singapura]] # [[Grb Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Grb Sjeverne Koreje]] # [[Grb Sjevernog Kipra]] # [[Grb Slovačke]] # [[Grb Slovenije]] # [[Grb Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] # [[Grb Somalije]] # [[Grb Somalilanda]] # [[Grb Sovjetskog Saveza]] # [[Grb Srbije]] # [[Grb Srbije i Crne Gore]] # [[Grb Srednjoafričke Republike]] # [[Grb Surinama]] # [[Grb Tadžikistana]] # [[Grb Tadžičke SSR]] # [[Grb Tanzanije]] # [[Grb Transilvanije]] # [[Grb Turkmenistana]] # [[Grb Turkmenske SSR]] # [[Grb Ugande]] # [[Grb Ujedinjenih Arapskih Emirata]] # [[Grb Ujedinjenog Kraljevstva]] # [[Grb Ukrajinske SSR]] # [[Grb Urugvaja]] # [[Grb Uzbekistana]] # [[Grb Uzbečke SSR]] # [[Grb Vatikana]] # [[Grb Venecuele]] # [[Grb Vijetnama]] # [[Grb Zakavkaske SFSR]] # [[Grb Zambije]] # [[Grb Zapadne Sahare]] # [[Grb Zelenortskih Ostrva]] # [[Grb Zimbabvea]] # [[Grb općine Tuzla]] # [[Grb Čilea]] # [[Grb Španije]] # [[Grb Šri Lanke]] # [[Grb Švicarske]] # [[Grbe (Nin)]] # [[Greatest Hits (Aerosmith)]] # [[Greben]] # [[Green Light]] # [[Green Light: Freemasons EP]] # [[Greenova teorema]] # [[Gregory Goyle]] # [[Gregoryjev red]] # [[Greibachov normalni oblik]] # [[Grejpfrut]] # [[Grendal]] # [[Grepci u Popovu]] # [[Grete Gaim]] # [[Grgeč]] # [[Grgur Ninski]] # [[Grgurice]] # [[Grieskirchen (okrug)]] # [[Grifon]] # [[GrimE]] # [[Grimaldi (dinastija)]] # [[Grimmauldov trg br.12]] # [[Grimshaw (šah)]] # [[Grinch]] # [[Gripa]] # [[Gro Marit Istad Kristiansen]] # [[Grob]] # [[Grob kneza Petra Nikolića]] # [[Groblje]] # [[Groblje Montparnasse]] # [[Groblje Père-Lachaise]] # [[Grom]] # [[Groove metal]] # [[Growlithe]] # [[Grozni ja]] # [[Grozni ja (franšiza)]] # [[Grozni ja 2]] # [[Grozni ja 3]] # [[Grožđe]] # [[Grudna šupljina]] # [[Grumman F6F]] # [[Grundlsee (jezero)]] # [[Grunge]] # [[Grupa 777]] # [[Grupa periodnog sistema elemenata]] # [[Grupe za pritisak]] # [[Gruzija]] # [[Gruzija na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Gruzijci]] # [[Gruzijski jezik]] # [[Gryffindori na Harryjevoj godini]] # [[Grünwalder (stadion)]] # [[Grčka književnost]] # [[Grčka na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Grčka na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Grčki jezik]] # [[Grčko-perzijski ratovi]] # [[Guahíbo]] # [[Guanabara (zaliv)]] # [[Guangdong]] # [[Guangzhou]] # [[Guarana]] # [[Guatemala (departman)]] # [[Guayakí]] # [[Gudački trio (drama)]] # [[Gudermannova funkcija]] # [[Gugol]] # [[Guido d'Arezzo]] # [[Guildford Dudley]] # [[Guinnessova knjiga rekorda]] # [[Gulaš]] # [[Guma]] # [[Gundsø]] # [[Gunn Margit Andreassen]] # [[Guns N' Roses]] # [[Guramije]] # [[Gurdži Mehmed-paša]] # [[Gus Van Sant]] # [[Gustav Kirchhoff]] # [[Gustav Klimt]] # [[Gustav V, kralj Švedske]] # [[Gustav VI Adolf, kralj Švedske]] # [[Gustoća]] # [[Gustoća naseljenosti]] # [[Gutanje]] # [[Guverner]] # [[Guvernorati u Kuvajtu]] # [[Gušter]] # [[Gušterača]] # [[Gvajana]] # [[Gvajanski štit]] # [[Gvaš]] # [[Gver Amalasan]] # [[Gvineja (regija)]] # [[Gvinejski zaliv]] # [[Gvozno jezero]] # [[Gwyneth Paltrow]] # [[Gávea (Rio de Janeiro)]] # [[Gänserndorf (okrug)]] # [[Górnik Zabrze]] # [[Göta kanal]] # [[Göteborg]] # [[Göteborgs och Bohus län]] # [[Gülşen Bayraktar]] # [[Güssing (okrug)]] = H = # [[H]] # [[HAARP]] # [[HD DVD]] # [[HDI-Arena]] # [[HDTV]] # [[HIV]] # [[HKK Široki]] # [[HNK Cibalia Vinkovci]] # [[HNK Šibenik]] # [[HRT 1]] # [[HRT F112]] # [[HT Eronet]] # [[HTML]] # [[HTML-boje]] # [[Haakon I, kralj Norveške]] # [[Haakon VII, kralj Norveške]] # [[Haakon, krunski princ od Norveške]] # [[Haas F1]] # [[Haas VF-16]] # [[Haas VF-17]] # [[Haas VF-19]] # [[Habana (bejzbol klub)]] # [[Habarovsk]] # [[Habartov]] # [[Habib Koité]] # [[Habiba Stočević-Rizvanbegović]] # [[Habilitacija]] # [[Habsburška Holandija]] # [[Habsburška Monarhija]] # [[Hacker]] # [[Had (bog)]] # [[Had (podzemni svijet)]] # [[Hades]] # [[Hadrijan]] # [[Hadži Jusuf Livnjak]] # [[Hadžibeg]] # [[Hafning bei Trofaiach]] # [[Hai He]] # [[Haile Selassie]] # [[Haiti]] # [[Hajduci]] # [[Hajdučka trava]] # [[Hajrudin Vrnjak]] # [[Hakuba (skakaonica)]] # [[Halbenrain]] # [[Haley Johnson]] # [[Half Japanese]] # [[Halidi]] # [[Halifa]] # [[Halim Mulaibrahimović]] # [[Halina Guńka]] # [[Halina Pitoń]] # [[Halit Ergenç]] # [[Halkedon]] # [[Hallein (okrug)]] # [[Halleyjeva kometa]] # [[Haltmagijn Batulga]] # [[Hamam]] # [[Hamburg-Mitte]] # [[Hamurabi]] # [[Hamza Hamzabegović]] # [[Hande Yener]] # [[Hanga Roa]] # [[Hangul]] # [[Hanibal Gisko]] # [[Hanibal Lucić]] # [[Hankendi]] # [[Hannah Dreissigacker]] # [[Hannover]] # [[Hannover (dinastija)]] # [[Hanns Eisler]] # [[Hans Frank]] # [[Hans Fronius]] # [[Hans Georg Gadamer]] # [[Hans Hinselmann]] # [[Hans-Adam II, knez Lihtenštajna]] # [[Hanshin Tigers]] # [[Hanti-Mansijsk]] # [[Hantijsko-mansijski autonomni okrug]] # [[Hanuka]] # [[Hanza]] # [[Hapag-Lloyd Express]] # [[Hapi]] # [[Hapkido]] # [[Hapoel Haifa FC]] # [[Harald I, kralj Danske]] # [[Harald I, kralj Norveške]] # [[Harald II, kralj Danske]] # [[Harald III, kralj Danske]] # [[Harald III, kralj Norveške]] # [[Harald V, kralj Norveške]] # [[Haram i halal u islamu]] # [[Harare]] # [[Hard Candy]] # [[Hard rock]] # [[Hardcore techno]] # [[Harem]] # [[Hari Kostov]] # [[Haridžije]] # [[Haris Brkić]] # [[Harlem Globetrotters]] # [[Harmonijski oscilator]] # [[Harold Robbins]] # [[Harpija]] # [[Harrison Ford]] # [[Harry Houdini]] # [[Harry Mulisch]] # [[Harry Partch]] # [[Harry Potter i Kamen mudraca (igra)]] # [[Harry Potter i Odaja tajni (film)]] # [[Harry Potter i Odaja tajni (igra)]] # [[Harry Potter i Plameni pehar (film)]] # [[Harry Potter i Plameni pehar (igra)]] # [[Harry Potter i Red feniksa (film)]] # [[Harry Potter i Sveti smrtnici]] # [[Harry Potter i zatočenik Azkabana]] # [[Harry Potter i zatočenik Azkabana (film)]] # [[Harry Potter i zatočenik Azkabana (igra)]] # [[Harry Potter u prijevodu]] # [[Hartberg (okrug)]] # [[Hartberg-Fürstenfeld (okrug)]] # [[Hartford (Connecticut)]] # [[Harun er-Rašid]] # [[Harzburger front]] # [[Hasan Tijanović]] # [[Hasan bin Muslihudin Užičanin]] # [[Hasan ibn Ali]] # [[Hash tabela]] # [[Hashim Thaçi]] # [[Hasnija Muratagić-Tuna]] # [[Hastati]] # [[Hatchback]] # [[Haumia-tiketike]] # [[Haute couture]] # [[Havala]] # [[Hawker Tempest]] # [[Hawker Typhoon]] # [[Hayat Music TV]] # [[Hayat TV SAT]] # [[Hazdrubal Barka]] # [[Hazor]] # [[He-Man]] # [[Heat (EP)]] # [[Heath Ledger]] # [[Heather Locklear]] # [[Heaven Shall Burn]] # [[Heba]] # [[Hebefrena shizofrenija]] # [[Hebrejski kalendar]] # [[Hebrejsko pismo]] # [[Hedmark]] # [[Hedwiga]] # [[Hedy Lamarr]] # [[Heikki Kovalainen]] # [[Heimdall]] # [[Heinrich Rudolf Hertz]] # [[Heinz Fischer]] # [[Heinz-Harald Frentzen]] # [[Heksadecimalni brojevni sistem]] # [[Heksan]] # [[Heksoziltransferaza]] # [[Helebarda]] # [[Helena Klakočar]] # [[Helena Mikołajczyk]] # [[Helena Paparizou]] # [[Helenizam]] # [[Helga Øvsthus Fenne]] # [[Helix]] # [[Hello world program]] # [[Helmut Schmidt]] # [[Helsinki]] # [[Heléne Dahlberg]] # [[Hemijski simbol]] # [[Hemičar]] # [[Hemofilija]] # [[Hemostaza]] # [[Henri]] # [[Henri Fayol]] # [[Henri Poincaré]] # [[Henri de Toulouse-Lautrec]] # [[Henri, veliki vojvoda Luksemburga]] # [[Henrik I, kralj Engleske]] # [[Henrik I, kralj Njemačke]] # [[Henrik II, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Henrik II, kralj Francuske]] # [[Henrik II, kralj Kastilje]] # [[Henrik II, kralj Navare]] # [[Henrik III, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Henrik III, kralj Engleske]] # [[Henrik III, kralj Francuske]] # [[Henrik III, kralj Kastilje]] # [[Henrik IV, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Henrik IV, kralj Engleske]] # [[Henrik IV, kralj Kastilje]] # [[Henrik Mlađi, kralj Engleske]] # [[Henrik V, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Henrik V, kralj Engleske]] # [[Henrik VI, kralj Engleske]] # [[Henrik VII, kralj Engleske]] # [[Henrika Marija od Francuske]] # [[Henry Hallett Dale]] # [[Hentai]] # [[Heparin]] # [[Hepatitis]] # [[Heptan]] # [[Heraklije]] # [[Heraklit]] # [[Heraklo]] # [[Heraldika]] # [[Herbarij]] # [[Herbert Hoover]] # [[Herc]] # [[Hercegovačke brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Herculis 2013.]] # [[Herculis 2014.]] # [[Herculis 2017.]] # [[Hereza]] # [[Herkul]] # [[Herkulovi podvizi]] # [[Herm]] # [[Hermagor (okrug)]] # [[Herman Melville]] # [[Herman Van Rompuy]] # [[Hermandade]] # [[Hermelin]] # [[Hermetizam]] # [[Hernán Cortés]] # [[Hernán Crespo]] # [[Heronov trougao]] # [[Heronova trojka]] # [[Herostrat]] # [[Herpes]] # [[Hessen]] # [[Hessov zakon]] # [[Heteroseksualnost]] # [[Hetiti]] # [[Hever Castle]] # [[Hi-ro]] # [[Hiba Šerbić]] # [[Hibridizacija orbitala]] # [[Hide]] # [[Hidradenditis]] # [[Hidraulika]] # [[Hidrid]] # [[Hidroenergija]] # [[Hidrofon]] # [[Hidrografija]] # [[Hidrografija Crne Gore]] # [[Hidrografija Sjeverne Makedonije]] # [[Hidrografija Srbije]] # [[Hidrografija sjeveroistočne Bosne]] # [[Hidrohloridne soli]] # [[Hidroksid]] # [[Hidroksil grupa]] # [[Hidroksil radikal]] # [[Hidroliza]] # [[Hidrologija]] # [[Hidrostatička ravnoteža]] # [[High School Musical]] # [[High School Musical 2]] # [[Highway to Hell (album)]] # [[Hijeroglifi]] # [[Hijeronim od Sirakuze]] # [[Hildegard Knef]] # [[Hilderik III]] # [[Hilperik II]] # [[Himen (biologija)]] # [[Himera]] # [[Himiko]] # [[Himna Sovjetskog Saveza]] # [[Himni i Flamurit]] # [[Himnusz]] # [[Hine-nui-te-pō]] # [[Hipasus]] # [[Hiperbarična medicina]] # [[Hiperbola]] # [[Hiperbolička funkcija]] # [[Hiperbolički sektor]] # [[Hiperboloid]] # [[Hiperkalemija]] # [[Hiperkapnija]] # [[Hipernatrijemija]] # [[Hiperonim]] # [[Hiperravan]] # [[Hipertekst]] # [[Hipertenzija]] # [[Hipija]] # [[Hipnotičko stanje]] # [[Hipnoza]] # [[Hipocentar]] # [[Hipokapnija]] # [[Hipokrat]] # [[Hipokratova zakletva]] # [[Hipoksija i hipoksemija]] # [[Hiponatrijemija]] # [[Hiponim]] # [[Hipotetičko-deduktivno shvatanje]] # [[Hipoteza]] # [[Hirohito]] # [[Hiron]] # [[Hiroshima]] # [[Hirurgija]] # [[Hirurgija trbušnog zida]] # [[Hispania F110]] # [[Hispania F111]] # [[Histerija]] # [[Histidin]] # [[Histopatologija]] # [[Historija Albanije]] # [[Historija Armenije]] # [[Historija Austrije]] # [[Historija Azerbejdžana]] # [[Historija Belgije]] # [[Historija Bjelorusije]] # [[Historija Bugarske]] # [[Historija Crne Gore]] # [[Historija Danske]] # [[Historija Dubrovnika]] # [[Historija Egipta]] # [[Historija Gruzije]] # [[Historija Grčke]] # [[Historija Hrvatske]] # [[Historija Italije]] # [[Historija Izraela]] # [[Historija Izraela i Palestine]] # [[Historija Linuxa]] # [[Historija Litvanije]] # [[Historija Mađarske]] # [[Historija Nizozemske]] # [[Historija Njemačke]] # [[Historija Poljske]] # [[Historija Poljske (1945–1989)]] # [[Historija Sarajeva]] # [[Historija Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Historija Srbije]] # [[Historija Turske]] # [[Historija filozofije]] # [[Historija fizike]] # [[Historija mode]] # [[Historija modernog Sarajeva]] # [[Historija nezavisne Bosne i Hercegovine]] # [[Historija nogometa]] # [[Historija pedagogije]] # [[Historija sociologije]] # [[Historija starog Egipta]] # [[Historija tehnologije]] # [[Historija Španije]] # [[Historijski indeks]] # [[Histri]] # [[Hitlerova linija]] # [[Hitlum]] # [[Hitna služba (serija)]] # [[Hitoni]] # [[Hizbu et-Tahrir]] # [[Hjalmar Söderberg]] # [[Hladno oružje]] # [[Hlivno]] # [[Hlorfenamin]] # [[Hlorofil]] # [[Hlorovodik]] # [[Hlorovodična kiselina]] # [[Hoax]] # [[Hobi]] # [[Hobit (roman)]] # [[Hobiti (Gospodar prstenova)]] # [[Hod klipa]] # [[Hodaverdi-paša]] # [[Hoderi]] # [[Hodidjed]] # [[Hodr]] # [[Hoenir]] # [[Hoenštaufovci]] # [[Hogsmeade]] # [[Hogwarts Express]] # [[Hogwartsove ekipe u metloboju]] # [[Hokej na ledu]] # [[Hokej na travi]] # [[Holestaza]] # [[Holesterol]] # [[Hollabrunn (okrug)]] # [[Holodomor]] # [[Holokaust]] # [[Holonim]] # [[Holstein-Gottorp-Romanov]] # [[Holy Moses]] # [[Home direktorij]] # [[HomePNA]] # [[HomePlug]] # [[Homer Simpson]] # [[Homerova Itaka]] # [[Homo (rod)]] # [[Homogene koordinate]] # [[Homokinetički zglob]] # [[Homoseksualnost]] # [[Honda RA106]] # [[Honda RA107]] # [[Honda RA108]] # [[Honda Racing F1]] # [[Hondriti]] # [[Honkin' on Bobo]] # [[Honorije]] # [[Honoré Daumier]] # [[Hoobastank]] # [[Hoobastank (album)]] # [[Hookeov zakon]] # [[Hop (film)]] # [[Hopliti]] # [[Hopman Cup 1989.]] # [[Horatio Caine]] # [[Hordaland]] # [[Horkruksi]] # [[Horn (okrug)]] # [[Horná Lehota]] # [[Horor]] # [[Horoskop]] # [[Horsens]] # [[Horska olimpijada - Graz 2008.]] # [[Hortikultura]] # [[Horumersiel]] # [[Horusovi sinovi]] # [[Hosni Mubarak]] # [[Host]] # [[Hotel]] # [[Hotel &quot;Bertram&quot;]] # [[Hotel Transilvanija]] # [[Hotel Transilvanija (franšiza)]] # [[Hotel Transilvanija 2]] # [[Hotel Transilvanija: Transformanija]] # [[Hours (Funeral For A Friend)]] # [[House muzika]] # [[Houston]] # [[Howard Benson]] # [[Hram]] # [[Hram Saturna]] # [[Hram Veste]] # [[Hram svetog Save]] # [[Hrana]] # [[Hrasno (Novo Sarajevo)]] # [[Hrast crnika]] # [[Hrast kitnjak]] # [[Hrast medunac]] # [[Hrbat]] # [[Hren]] # [[Hronologija Drugog svjetskog rata]] # [[Hronologija antičkog Rima]] # [[Hronologija događaja u romanima o Harryju Potteru]] # [[Hronologija historije islama]] # [[Hronologija historije islama (10. vijek)]] # [[Hronologija historije islama (8. vijek)]] # [[Hronologija historije islama (9. vijek)]] # [[Hronologija historije računarstva]] # [[Hrskavica]] # [[Hrvanje]] # [[Hrvatin Stjepanić]] # [[Hrvatska bratovština Bokeljska mornarica 809.]] # [[Hrvatska demokratska zajednica]] # [[Hrvatska književnost]] # [[Hrvatska na Eurosongu]] # [[Hrvatska na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Hrvatska narodna zajednica]] # [[Hrvatska nogometna liga]] # [[Hrvatska socijalno-liberalna stranka]] # [[Hrvatska stranka prava (Hrvatska)]] # [[Hrvatska umjetnost]] # [[Hrvatska vojna historija]] # [[Hrvatske oružane snage]] # [[Hrvatski geografski glasnik]] # [[Hrvatski književni list]] # [[Hrvatski ovčar]] # [[Hrvatski sabor]] # [[Hrvatsko domobranstvo]] # [[Hrvatsko-osmanski ratovi]] # [[Hrvoje Jurić]] # [[Hrvoje Kečkeš]] # [[Hu Jintao]] # [[Huancavilca]] # [[Huastecos]] # [[Huehuetenango (departman)]] # [[Hugh Lofting]] # [[Huginn i Muninn]] # [[Hugo Grotius]] # [[Hugo Pratt]] # [[Hugo od svetog Viktora]] # [[Hugo von Hoffmansthal]] # [[Humanizam]] # [[Humanoid]] # [[Hummer H1]] # [[Hummer H3]] # [[Hurma]] # [[Husein Lamekani]] # [[Husein Mujić]] # [[Husein Muzaferija]] # [[Husein Tahmiščić]] # [[Husein Zukić]] # [[Husein, kralj Jordana]] # [[Husein-paša Đambulah]] # [[Huseina čauša (Džindijska) džamija]] # [[Husejn ibn Ali]] # [[Husejnovići]] # [[Husum]] # [[Hälsingland]] # [[Härjedalen]] # [[Hérault]] # [[Hồ Chí Minh]] = I = # [[I]] # [[I Am... Yours. An Intimate Performance at Wynn Las Vegas]] # [[I Care 4 U (Aaliyah)]] # [[I Have a Dream]] # [[I. M. Pei]] # [[IBM]] # [[IBM PC]] # [[ICAO-Code]] # [[II (Boyz II Men album)]] # [[INFO magazin]] # [[INXS]] # [[IPX]] # [[IPod]] # [[IPod mini]] # [[IPv4]] # [[IPv6]] # [[IRIB - Bosanski radio program]] # [[ISCSI]] # [[ISDN]] # [[ISO 3166-2]] # [[ISO 3166-2:BE]] # [[ISO 3166-2:CH]] # [[ISO 3166-2:CR]] # [[ISO 4217]] # [[ISO 639]] # [[ISO 8859-2]] # [[ISO/IEC 17025]] # [[IT certifikacija]] # [[Ian Hart]] # [[Ibadet]] # [[Ibar]] # [[Iberijski federalizam]] # [[Ibn-Madže]] # [[Ibn-Rušd]] # [[Ibn-Tejmije]] # [[Ibrahim Rugova]] # [[Ibrahim Tepić]] # [[Ibrahim Čajničanin]] # [[Ice Cube]] # [[Iced Earth]] # [[Id Software]] # [[Idealni mat]] # [[Ideja]] # [[Identitet]] # [[Ideologija]] # [[Idiotip]] # [[Idris-paša]] # [[Idžma]] # [[Idžtihad]] # [[Igman]] # [[Ignacije Lojolski]] # [[Ignacy Krasicki]] # [[Ignjacije Đakon]] # [[Igor Bacal]] # [[Igor Karkaroff]] # [[Igor Mešin]] # [[Igor Vukojević]] # [[Igraća konzola]] # [[Igrač koji je najviše napredovao (NBA)]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1960.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1964.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1968.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1972.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1976.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1980.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1984.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1988.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1992.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1996.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2000.]] # [[Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2004.]] # [[Igre bez granica]] # [[Ihtiologija]] # [[Ihtis]] # [[Ija (mitologija)]] # [[Ikamet]] # [[Ikarus MM-2]] # [[Ikarus S-49]] # [[Ikatere]] # [[Ikavski govor]] # [[Ikona]] # [[Ikonostas]] # [[Iksion]] # [[Il Canto degli Italiani]] # [[Ileana Ianoşiu-Hangan]] # [[Ili si neko ili si lud]] # [[Ilija Crijević]] # [[Ilija Garašanin]] # [[Ilijačna fascija]] # [[Illinois]] # [[Illumination]] # [[Ilmenau]] # [[Ilovička vrata]] # [[Iločki]] # [[Iluminati]] # [[Ilustracija]] # [[Imigracija]] # [[Immortal]] # [[Imperativno programiranje]] # [[Imperfekt]] # [[Impresionizam]] # [[Imunološki sistem]] # [[Imunomodulator]] # [[In Flames]] # [[In God We Trust]] # [[In My Defence]] # [[In the Aeroplane Over the Sea (Neutral Milk Hotel)]] # [[Ina Šeškil]] # [[Inat kuća]] # [[Inbridinška depresija]] # [[Indantron plava]] # [[Indeks prelamanja]] # [[Indeks zabranjenih knjiga]] # [[Independent Women Part I]] # [[Indianer]] # [[Indigo djeca]] # [[Indije]] # [[Indijska pustinjska mačka]] # [[Indijska umjetnost]] # [[Individualna promjenljivost]] # [[Indo-Grčko Kraljevstvo]] # [[Indokina]] # [[Indometacin]] # [[Indonezijski arhipelag]] # [[Indonezijski jezik]] # [[Indra]] # [[Industrijska proizvodnja]] # [[Industrijske otpadne vode]] # [[Inercija]] # [[Inercijalni referentni okvir]] # [[Ines Fančović]] # [[Infant]] # [[Infanta Margareta Terezija u plavoj haljini]] # [[Infanta Margareta Terezija u ružičastoj haljini]] # [[Infarkt (Atomsko sklonište)]] # [[Inferius]] # [[Infinitezimalni račun]] # [[Infinity Ward]] # [[Informacijska eksplozija]] # [[Informacijska pismenost]] # [[Informacijsko društvo]] # [[Inga Schneider]] # [[Inger Björkbom]] # [[Inger-Kristin Berg]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Ingrid Bergman]] # [[Ingrid od Švedske]] # [[Ingul]] # [[Ingulec]] # [[Ingušetija]] # [[Inicijali]] # [[Injektivna funkcija]] # [[Inkvizicija]] # [[Innsbruck Land]] # [[Innviertel]] # [[Insajderi]] # [[Institucije Evropske unije]] # [[Institut Allan Memorial]] # [[Institut bolnice Pensilvanija]] # [[Institut sevdaha]] # [[Institut za historiju u Sarajevu]] # [[Institut za javnu politiku]] # [[Institut življenja]] # [[Institute of Electrical and Electronics Engineers]] # [[Integracija korištenjem parametarskih derivacija]] # [[Integracija trigonometrijskih proizvoda kao kompleksnih eksponencijala]] # [[Integral]] # [[Integralno kolo]] # [[Integrated Drive Electronics]] # [[Integro-diferencijalna jednačina]] # [[Intel]] # [[Inteligencija i poremećaji inteligencije]] # [[Inter Channel]] # [[Inter Milano u evropskim takmičenjima]] # [[Inter Milano u svjetskim takmičenjima]] # [[Interakcija čovjeka i računara]] # [[Interferencija talasa]] # [[Interlingua]] # [[Internet Relay Chat]] # [[Internet protokol]] # [[Internetska domena]] # [[Internetska enciklopedija]] # [[Internetski forum]] # [[Internetski trol]] # [[Interpol (grupa)]] # [[Interpreter]] # [[Interpunkcijski znaci]] # [[Interval (matematika)]] # [[Intervencionizam]] # [[Intervju]] # [[Intifada]] # [[Into The Unknown (Bad Religion)]] # [[Intoksikacija]] # [[Intraduktalni karcinom dojke]] # [[Intraduktalni papilarni karcinom dojke]] # [[Intraduktalni papilom dojke]] # [[Invazija]] # [[Invazivni maligni tumori dojke]] # [[Inverzna funkcija]] # [[Investicija]] # [[Investicijska politika Bosne i Hercegovine]] # [[Inzulin]] # [[Inč]] # [[Inđija]] # [[Inšallah Madona, inšallah]] # [[Inženjer]] # [[Ipanema (Rio de Janeiro)]] # [[Iracionalan broj]] # [[Iranski narodi]] # [[Iranski rial]] # [[Irački dinar]] # [[Irena Grobnik]] # [[Irene Adler]] # [[Irfan Mensur]] # [[Irida (mitologija)]] # [[Irig]] # [[Irina Agolakova]] # [[Irina Kakujeva]] # [[Irina Nikulčina]] # [[Irina Tananajka]] # [[Irkutsk]] # [[Iron &amp; Wine]] # [[Iron Maiden]] # [[Irpin]] # [[Irreemplazable]] # [[Irski jezik]] # [[Irski lonac]] # [[Irski seter]] # [[Irène Joliot-Curie]] # [[Isa bin Muslihudin Užičanin]] # [[Isabel Martínez de Perón]] # [[Isfahan]] # [[Ishrana]] # [[Isidor]] # [[Iskender-paša]] # [[Iskričavi cijanid]] # [[Islamska kaligrafija]] # [[Islamske nauke]] # [[Island na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Ismailije]] # [[Ismet Erdić]] # [[Ispovijesti]] # [[Ispočetka (Dino Merlin)]] # [[Israel Beer]] # [[Istari]] # [[Istarsko govedo]] # [[Istosmjerna struja]] # [[Istočna Afrika]] # [[Istočna Evropa]] # [[Istočna Hercegovina]] # [[Istočna Njemačka]] # [[Istočna Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Istočna konferencija (NBA)]] # [[Istočni Jerusalem]] # [[Istočni Timor]] # [[Istočnoafrička zajednica]] # [[Istočnobosanske brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Istočnosibirsko more]] # [[Istra]] # [[Istraživanja]] # [[Istraživanje]] # [[Istraživanje svemira]] # [[Istro-Rumuni]] # [[István Tisza]] # [[Isusovci]] # [[Isusovo uskrsnuće]] # [[It Was The Best of Times]] # [[Italici]] # [[Italija na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Italijani]] # [[Italijani u srednjovjekovnoj Bosni]] # [[Italijanska književnost]] # [[Italijanske državne željeznice]] # [[Italijansko osvajanje Britanskog Somalilanda]] # [[Itinerarij]] # [[Iva Karađozova]] # [[Ivan Antun Zrinski]] # [[Ivan Bosco]] # [[Ivan Focht]] # [[Ivan Gašparovič]] # [[Ivan Goran Kovačić]] # [[Ivan Hariš]] # [[Ivan I, kralj Francuske]] # [[Ivan I, kralj Kastilje]] # [[Ivan I, veliki knez Moskve]] # [[Ivan II Komnen]] # [[Ivan II, kralj Aragonije]] # [[Ivan II, kralj Francuske]] # [[Ivan II, kralj Kastilje]] # [[Ivan II, veliki knez Moskve]] # [[Ivan II, vojvoda Akvitanije]] # [[Ivan III Drašković]] # [[Ivan III, veliki knez Moskve]] # [[Ivan IV Laskaris]] # [[Ivan IV, kralj Portugala]] # [[Ivan Mažuranić]] # [[Ivan Meštrović]] # [[Ivan Miličević]] # [[Ivan Radeljić]] # [[Ivan Ribar]] # [[Ivan Softa]] # [[Ivan Stambolić]] # [[Ivan Trnski]] # [[Ivan Vuković]] # [[Ivan Zapolja]] # [[Ivan Česmički]] # [[Ivan Šubašić]] # [[Ivan, kralj Engleske]] # [[Ivan, kralj Češke]] # [[Ivan, princ od Asturije]] # [[Ivana I, kraljica Navare]] # [[Ivana II, kraljica Napulja]] # [[Ivana II, kraljica Navare]] # [[Ivana III, kraljica Navare]] # [[Ivana Kastiljska (portugalska kraljica)]] # [[Ivana Kuzmanović]] # [[Ivana Miličević]] # [[Ivanjica]] # [[Ivett Szöllősi]] # [[Ivica Kunčević]] # [[Ivica Vidović]] # [[Ivica Vlašić]] # [[Ivica Šiško]] # [[Ivo Goldstein]] # [[Ivo Gregurević]] # [[Ivo Kobaš]] # [[Ivo Robić]] # [[Ivo Sanader]] # [[Ivo Ćipiko]] # [[Ivo Šoljan]] # [[Ivysaur]] # [[Iván Córdoba]] # [[Iz inata]] # [[Izabal (departman)]] # [[Izabela Klara Eugenija]] # [[Izabela, lorenska vojvotkinja]] # [[Izabela, princeza od Asturije (Trastámara)]] # [[Izanagi]] # [[Izanami]] # [[Izbojak]] # [[Izbori]] # [[Izbori za Skupštinu EU u Austriji 2009.]] # [[Izdanak]] # [[Izet Muratspahić]] # [[Izet Perviz]] # [[Izet Sarajlić]] # [[Izgubljeni (Točak vremena)]] # [[Izgubljeni (serija)]] # [[Izida]] # [[Izlazak sunca]] # [[Izmet]] # [[Izobarni proces]] # [[Izohorni proces]] # [[Izolirani pješak]] # [[Izomeri]] # [[Izomorfizam]] # [[Izoterma]] # [[Izraelsko-arapski sukob]] # [[Izračunavanje suma]] # [[Iztok Puc]] # [[Izumiranje]] # [[Izumitelj]] # [[Izvedene SI jedinice]] # [[Izviđači]] # [[Izvod]] # [[Izvor Mokranjske Miljacke (pećina)]] # [[Izvori o Bileći u srednjem vijeku]] # [[Izvorni kod]] # [[Izvršna vlast]] # [[Izzy Stradlin]] # [[Ičiro Mizuki]] # [[Iğdır]] # [[Išamael]] = J = # [[J]] # [[JPEG]] # [[JS-1]] # [[JS-3]] # [[JS-4]] # [[Ja mnogo bolje letim sam]] # [[Ja sam kovač svoje sreće (Mišo Kovač)]] # [[Jablanica (Kosovo)]] # [[Jacija-namaz]] # [[Jack Aitken]] # [[Jack Lemmon]] # [[Jack Markell]] # [[Jack Nicholson]] # [[Jack Ruby]] # [[Jack Sparrow]] # [[Jack Trbosjek]] # [[Jackie Chan]] # [[Jacob Cats]] # [[Jacques Bonsergent (Metro Pariz)]] # [[Jacques Brel]] # [[Jacques Cartier]] # [[Jacques Chirac]] # [[Jacques Villeneuve]] # [[Jacques-Louis David]] # [[Jadac]] # [[Jadi mladog Werthera]] # [[Jadransko more]] # [[Jadro]] # [[Jaffa (Stargate)]] # [[Jagelonci]] # [[Jagerberg]] # [[Jagoda]] # [[Jagodina]] # [[Jaguar (automobil)]] # [[Jaguar R3]] # [[Jaguar R4]] # [[Jaguar R5]] # [[Jaguar Racing]] # [[Jahači magle]] # [[Jahja Fehratović]] # [[Jahorina]] # [[Jahvistička predaja]] # [[Jajačka Banovina]] # [[Jajići]] # [[Jajna ćelija]] # [[Jakob Finci]] # [[Jakob Roggeveen]] # [[Jakobinci]] # [[Jakobinska diktatura]] # [[Jakov Fak]] # [[Jakov Gotovac]] # [[Jakov IV, kralj Škota]] # [[Jakov V, kralj Škota]] # [[Jakub Kolas]] # [[Jakutsk]] # [[Jalapa (departman)]] # [[Jamajka]] # [[Jamalskonenečki autonomni okrug]] # [[James A. Garfield]] # [[James Buchanan]] # [[James Dean]] # [[James Denton]] # [[James Hepburn]] # [[James Hetfield]] # [[James L. Avery]] # [[James McAvoy]] # [[James Monroe]] # [[James Parkinson]] # [[James Spader]] # [[James i Lily Potter]] # [[James, vikont Severn]] # [[Jamesov zaliv]] # [[Jamestown (Sveta Helena)]] # [[Jan Beran]] # [[Jan Reynolds]] # [[Jane Isakson]] # [[Janez Drnovšek]] # [[Janez Vajkard Valvasor]] # [[Janis Joplin]] # [[Janj]] # [[Janko Polić Kamov]] # [[Janko Prunk]] # [[Jantik]] # [[Janus (mitologija)]] # [[Japan na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Japanci]] # [[Japanski jen]] # [[Japanski jezik]] # [[Japigi]] # [[Jaqueline Mourão]] # [[Jard]] # [[Jardim Botânico (Rio de Janeiro)]] # [[Jarilo]] # [[Jarmulka]] # [[Jarnac]] # [[Jarno Trulli]] # [[Jaroslav Sakala]] # [[Jaroslav Šidak]] # [[Jaroslavlj]] # [[Jarovit]] # [[Jarčevac]] # [[Jasmin Bašić]] # [[Jasmin Džindo]] # [[Jasmin Fejzić]] # [[Jasmina Kodžaga]] # [[Jasmina Tešanović]] # [[Jasminka Babić-Avdispahić]] # [[Jasminka Taso]] # [[Jasna Beri]] # [[Jasna Diklić]] # [[Jasna Gospić]] # [[Jasna Levinger]] # [[Jasper Ridley]] # [[Jasper Tudor]] # [[Jatagan]] # [[Jaurès (Metro Pariz)]] # [[Java (ostrvo)]] # [[Java (programski jezik)]] # [[Java Virtual Machine]] # [[Java bytecode]] # [[Javel – André Citroën (Metro Pariz)]] # [[Javier Bardem]] # [[Javne finansije]] # [[Javno mišljenje]] # [[Javno zdravstvo]] # [[Jax Teller]] # [[Jay-Z]] # [[Jaye Davidson]] # [[Jazavčar]] # [[Jazbina (Harry Potter)]] # [[Jean Calvin]] # [[Jean Cruveilhier]] # [[Jean Gabin]] # [[Jean Nicot]] # [[Jean de La Fontaine]] # [[Jean-François Millet]] # [[Jean-Jacques de Marguerie]] # [[Jean-Martin Charcot]] # [[Jean-Éric Vergne]] # [[Jedan]] # [[Jedan od onih života...]] # [[Jedanaesterac]] # [[Jedinice za brzinu prijenosa podataka]] # [[Jedinična matrica]] # [[Jedinični krug]] # [[Jedinstvo (Stargate)]] # [[Jednačina]] # [[Jednina]] # [[Jednjak]] # [[Jednoliko kretanje po pravcu]] # [[Jednom kad sve ovo...]] # [[Jednosjed]] # [[Jednostavni grupni sistemi]] # [[Jednostrana granična vrijednost]] # [[Jedrenjak]] # [[Jedrenje]] # [[Jedrilica]] # [[Jedro (biologija)]] # [[Jedro (pomorstvo)]] # [[Jefferson (rijeka)]] # [[Jefferson Airplane]] # [[Jegulja]] # [[Jehova]] # [[Jekaterina Avakumova]] # [[Jekaterina Vinogradova]] # [[Jekaterinburg]] # [[Jela]] # [[Jelačići]] # [[Jelen]] # [[Jelena Bacevič]] # [[Jelena Bjelova (biatlonka)]] # [[Jelena Dubok]] # [[Jelena Gavrilović]] # [[Jelena Gorohova]] # [[Jelena Karleuša]] # [[Jelena Lazarević]] # [[Jelena Meljnjikova]] # [[Jelena Paleolog]] # [[Jelena Poljakova-Všivceva]] # [[Jelena Zrinska]] # [[Jemenski rijal]] # [[Jensen Ackles]] # [[Jenson Button]] # [[Jeribasma]] # [[Jerina Branković]] # [[Jermaine O'Neal]] # [[Jerry West]] # [[Jeruzal]] # [[Jesper Olsen]] # [[Jessica Alba]] # [[Jetulah Haliti]] # [[Jevgenij Haldej]] # [[Jevgenija Ropelj]] # [[Jevrejska autonomna oblast]] # [[Jevrejski vjerski obredi]] # [[Jezero]] # [[Jezero Lucerne]] # [[Jezerska pastrmka]] # [[Jezerska zlatovčica]] # [[Jezičke porodice i jezici]] # [[Jigglypuff]] # [[Jim Justice]] # [[Jim Morrison]] # [[Jimi Hendrix]] # [[Jimmy Carter]] # [[Jimmy Jump]] # [[Jimmy Page]] # [[Jitka Pospichalová]] # [[Jiřina Pelcová]] # [[Joachim von Ribbentrop]] # [[Joan Fuster]] # [[Joan Skinstad]] # [[Joanne Reid]] # [[Jodie Foster]] # [[Joe Dassin]] # [[Joel Schumacher]] # [[Joey Zasa]] # [[Jogurt]] # [[Johann Christian Bach]] # [[Johann Peter Gustav Lejeune Dirichlet]] # [[Johanna Saarinen]] # [[Johanna Talihärm]] # [[Johannes Kepler]] # [[Johannes Vermeer]] # [[John Browning]] # [[John Carmack]] # [[John Cassavetes]] # [[John Coltrane]] # [[John Constable]] # [[John Dalton]] # [[John Deacon]] # [[John Dee]] # [[John Densmore]] # [[John Dryden]] # [[John Dudley]] # [[John Helliwell]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John McKernan]] # [[John Milton]] # [[John Stuart Mill]] # [[John Tyler]] # [[John Wayne]] # [[John de Jongh]] # [[Johnny Depp]] # [[Johnny Van Zant]] # [[Jolteon]] # [[Jolyon Palmer]] # [[Jonas Quinn]] # [[Jonathan Demme]] # [[Jonathan Glassner]] # [[Jonsko more]] # [[Jordan]] # [[Jordan (rijeka)]] # [[Jordan EJ12]] # [[Jordan EJ13]] # [[Jordan EJ14]] # [[Jordan EJ15]] # [[Jorge Salas (biatlonac)]] # [[Jorgovan]] # [[Joruba]] # [[Jos Verstappen]] # [[Joseph Black]] # [[Joseph Bonaparte]] # [[Joseph Conrad]] # [[Joseph Henry]] # [[Joseph Justus Scaliger]] # [[Joseph Louis Gay-Lussac]] # [[Joseph Louis Lagrange]] # [[Joseph McCarthy]] # [[Joseph Serchuk]] # [[Josif Brodski]] # [[Josip Baotić]] # [[Josip I, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Josip Juraj Strossmayer]] # [[Josip Lešić]] # [[Josip Peričić]] # [[Josip Stadler]] # [[Josip Vidmar]] # [[José Ferraz de Almeida Júnior]] # [[José María López]] # [[José Raúl Capablanca]] # [[José de San Martín]] # [[Jouleov zakon]] # [[Joust (igra)]] # [[Jovan Kamenijat]] # [[Jovan Kiriot Geometar]] # [[Jovan Mališić]] # [[Jovan Mijatović]] # [[Jovan Plamenac]] # [[Jovan Skilica]] # [[Jovan Sterija Popović]] # [[Jovan Sundečić]] # [[Jovan Vuković]] # [[Jovica Spajić]] # [[Jovo M. Bižić]] # [[Jozo Garić]] # [[João Lourenço]] # [[Jožef Košič]] # [[Juan Antonio Samaranch]] # [[Juan Carlos, kralj Španije]] # [[Juan Jesus]] # [[Juan Laurentino Ortiz]] # [[Juan Mata]] # [[Juan Pablo Montoya]] # [[Juana Enríquez]] # [[Juanes]] # [[Judas Priest]] # [[Judeja]] # [[Judenburg (grad)]] # [[Judenburg (okrug)]] # [[Judy Garland]] # [[Jugo]] # [[Jugoistok]] # [[Jugoistočna Evropa]] # [[Jugoistočna divizija (NBA)]] # [[Jugonostalgija]] # [[Jugoslaveni]] # [[Jugoslavenska radiotelevizija]] # [[Jugoslavija na Eurosongu]] # [[Jugoton]] # [[Jugovizija]] # [[Jugozapad]] # [[Jugozapadna divizija (NBA)]] # [[Jules Bianchi]] # [[Julia Ransom]] # [[Juliana, kraljica Nizozemske]] # [[Julien Duvivier]] # [[Julien Green]] # [[Julien Viaud]] # [[Julija (mjesec)]] # [[Julijana Sivenova]] # [[Julijanski kalendar]] # [[Julije Bajamonti]] # [[Jumpin' Jumpin']] # [[Juneau]] # [[Junona]] # [[Jupiler Pro Liga]] # [[Jupiter (mitologija)]] # [[Jupiterovi prirodni sateliti]] # [[Juraj Dragišić]] # [[Juraj I, veliki knez Moskve]] # [[Juraj II Drašković]] # [[Juraj II, veliki knez Moskve]] # [[Juraj III Frankopan]] # [[Juraj IV Zrinski]] # [[Juraj Martinović]] # [[Juraj V Zrinski]] # [[Juraj Vojsalić]] # [[Jurjevo]] # [[Juruk-hai]] # [[Jussieu (Metro Pariz)]] # [[Just A Little More Love]] # [[Just Push Play]] # [[Just Stand Up!]] # [[Just-in-time]] # [[Justin I]] # [[Justin Nozuka]] # [[Justin Wilson]] # [[Justinijan I]] # [[Jutiapa (departman)]] # [[Juventas]] # [[Južna Australija]] # [[Južna Evropa]] # [[Južna Hercegovina]] # [[Južna Karolina]] # [[Južna Koreja na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Južna Morava]] # [[Južna Osetija]] # [[Južna Tarawa]] # [[Južni Liang]] # [[Južni federalni okrug]] # [[Južnoafrička vaterpolska reprezentacija]] # [[Južnoamerička mitologija]] # [[Južnomoravske brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Jyllands Posten]] # [[Jérôme d'Ambrosio]] # [[JŽ serija 441]] = K = # [[K]] # [[K'naan]] # [[K-1]] # [[KDE]] # [[KK Budućnost Podgorica]] # [[KK Cedevita]] # [[KK Cibona]] # [[KK Gradina]] # [[KK Iskra Stolac]] # [[KK Konjic]] # [[KK Krka Novo Mesto]] # [[KK Mladost '76]] # [[KK Radnički Kragujevac]] # [[KK Real Madrid]] # [[KK Union Olimpija]] # [[KK Zadar]] # [[KK Čelik]] # [[KRS-One]] # [[KRV (grupa)]] # [[KS Dinamo Tirana]] # [[KSET]] # [[KV Kortrijk]] # [[KV-2]] # [[KV-85]] # [[Kaahumanu]] # [[Kaba]] # [[Kabardino-Balkarija]] # [[Kabelski modem]] # [[Kabriolet]] # [[Kabuto]] # [[Kad lišće pada]] # [[Kad pogledaš me preko ramena]] # [[Kad zapuše bakijaš]] # [[Kadima]] # [[Kadri Lehtla]] # [[Kafe]] # [[Kafir]] # [[Kaija Parve]] # [[Kairos]] # [[Kairuan]] # [[Kaitangata (mitologija)]] # [[Kaizen]] # [[Kako je Grinch ukrao Božić (film)]] # [[Kalabrija]] # [[Kalamata]] # [[Kalavost (kristal)]] # [[Kalcificirajući tendinitis]] # [[Kalcij-karbonat]] # [[Kalcit]] # [[Kalcitriol]] # [[Kalemegdan]] # [[Kalendarska era]] # [[Kali (hinduizam)]] # [[Kaliban (mjesec)]] # [[Kalibar]] # [[Kalifornijska pastrmka]] # [[Kalifornijski univerzitet (Los Angeles)]] # [[Kalij-hidroksid]] # [[Kalij-permanganat]] # [[Kalikstinci]] # [[Kalinjingrad]] # [[Kalinjingradsko vrijeme]] # [[Kaliopa]] # [[Kalisto (mitologija)]] # [[Kalisto (satelit)]] # [[Kalistrat iz Afidne]] # [[Kalkulator]] # [[Kalmarska unija]] # [[Kalmikija]] # [[Kalorija]] # [[Kamakan (jezička porodica)]] # [[Kamata]] # [[Kamen iz Rosette]] # [[Kamenac]] # [[Kameni cvjetovi]] # [[Kamenica u srednjem vijeku]] # [[Kamenolom]] # [[Kamenovi spoticanja u Belgiji]] # [[Kamenovi spoticanja u Francuskoj]] # [[Kamenovi spoticanja u Norveškoj]] # [[Kamešnica]] # [[Kamil Silajdžić]] # [[Kamila Żuk]] # [[Kamion]] # [[Kamičak (Krka)]] # [[Kampanija]] # [[Kampilobakterioza]] # [[Kamui Kobayashi]] # [[Kana]] # [[Kanada na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Kanadski dolar]] # [[Kanalska ostrva]] # [[Kanconijer]] # [[Kanelura]] # [[Kanica]] # [[Kanjiža]] # [[Kanjon]] # [[Kanonizacija]] # [[Kanonsko pravo]] # [[Kansas]] # [[Kantabrija]] # [[Kantara]] # [[Kantina (Teška industrija)]] # [[Kantonalna bolnica Bihać]] # [[Kapar]] # [[Kapela]] # [[Kapetan]] # [[Kapetan Gaćeša: Prvi epski film]] # [[Kapfenberg]] # [[Kapfenstein]] # [[Kapilari]] # [[Kapitalni brod]] # [[Kapitol (Rim)]] # [[Kapitulacija]] # [[Kaptol zagrebački]] # [[Karakala]] # [[Karakaš Mehmed-paša]] # [[Karakul (Tadžikistan)]] # [[Karate]] # [[Karavan (automobil)]] # [[Karavanska stanica]] # [[Karavanska trgovina u srednjovjekovnoj Bosni]] # [[Karačajevo-Čerkezija]] # [[Karađoz-begova biblioteka]] # [[Karboksipeptidaza]] # [[Karbonat]] # [[Karbonatni minerali]] # [[Kardamom]] # [[Kardioida]] # [[Kardiopulmonalna reanimacija]] # [[Karel Dončec]] # [[Karelija]] # [[Kari]] # [[Karijes]] # [[Karipska misterija]] # [[Karipsko more]] # [[Karl Dönitz]] # [[Karl Gustav Sauberzweig]] # [[Karl Habsburg-Lothringen]] # [[Karl Kraus]] # [[Karl Renner]] # [[Karl Weissenberg]] # [[Karl von Dreis]] # [[Karlheinz Stockhausen]] # [[Karlo Aleksandar Lotarinški]] # [[Karlo I Robert, kralj Ugarske]] # [[Karlo II, kralj Kastilje]] # [[Karlo II, nadvojvoda Unutrašnje Austrije]] # [[Karlo III, kralj Napulja]] # [[Karlo III, kralj Španije]] # [[Karlo IV, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Karlo IV, kralj Francuske]] # [[Karlo IV, kralj Navare]] # [[Karlo IV, kralj Španije]] # [[Karlo IX, kralj Francuske]] # [[Karlo Josip Austrijski (1745–1761)]] # [[Karlo V, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Karlo V, kralj Francuske]] # [[Karlo VI, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Karlo VII, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Karlo VII, kralj Francuske]] # [[Karlo VIII, kralj Francuske]] # [[Karlo, car Austrije]] # [[Karlov univerzitet u Pragu]] # [[Karlovački mir]] # [[Karma (satelit)]] # [[Karmelićani]] # [[Karnead]] # [[Karnet]] # [[Karolina Gočeva]] # [[Karolinzi]] # [[Karolos Papoulias]] # [[Karte na sto]] # [[Kartel]] # [[Karun Chandhok]] # [[Karyn Parsons]] # [[Kasaba]] # [[Kasandra]] # [[Kaskader]] # [[Kastilja-La Mancha]] # [[Kastrioti]] # [[Kata (borilačka vještina)]] # [[Kataklysm]] # [[Katakomba]] # [[Katalog poštanskih maraka]] # [[Katalonija]] # [[Katalonski jezik]] # [[Katamaran]] # [[Katarina Branković]] # [[Katarina I, carica Rusije]] # [[Katarina Lankasterska]] # [[Katarina Medici]] # [[Katarina Podjebradska]] # [[Katarina Vuković]] # [[Katarina od Francuske]] # [[Katarina, kćerka bana Stjepana I]] # [[Katatona shizofrenija]] # [[Katedrala u Concepciónu (Čile)]] # [[Katedrala u Gurku]] # [[Kategorički imperativ]] # [[Kateřina Holubcová]] # [[Kathalin Czifra]] # [[Katharina Komatz]] # [[Katharina von Bora]] # [[Kathi Schwaab]] # [[Kathy Reichs]] # [[Katja Haller]] # [[Katja Wüstenfeld]] # [[Katmandu]] # [[Katoda]] # [[Katodni monitor]] # [[Katoličanstvo]] # [[Katolička crkva]] # [[Katolički kraljevi]] # [[Katolički univerzitet presvetog Začeća (Čile)]] # [[Katowice]] # [[Katri Tuomaala]] # [[Katrin Apel]] # [[Kaucija]] # [[Kay Ivey]] # [[Kayan]] # [[Kazahstan na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Kazanj]] # [[Kaze Ghost Warrior]] # [[Kazimiera Strolienė]] # [[Kazimierz Nowak]] # [[Kazimir I, knez Poljske]] # [[Kazimir III, kralj Poljske]] # [[Kazimir IV, kralj Poljske]] # [[Kazimir Maljevič]] # [[Kazneno djelo]] # [[Kazuki Nakajima]] # [[Kazuki Takahashi]] # [[Kaćuša]] # [[Kašalj]] # [[Kaštel Pazin]] # [[Kde domov můj]] # [[Keep Yourself Alive]] # [[Kees Van Dongen]] # [[Keira Knightley]] # [[Keith McDermott]] # [[Kekavmen]] # [[Keltski jezici]] # [[Keltsko more]] # [[Kenozoik]] # [[Kent]] # [[Kentucky]] # [[Kenwa Mabuni]] # [[Kenya Airways]] # [[Kenzō Tange]] # [[Keplerovi zakoni]] # [[Kerala]] # [[Keratitis]] # [[Kerber]] # [[Kerozin]] # [[Kerryn Rim]] # [[Kesha]] # [[Kesten]] # [[Ketgut]] # [[Kevin Costner]] # [[Kevin De Bruyne]] # [[Kevin Magnussen]] # [[Kevin Smith]] # [[Keč (brod)]] # [[Kečuanski jezik]] # [[Khalil Gibran]] # [[Kibla]] # [[Kibuc]] # [[Kickboxing]] # [[Kikinda]] # [[Kikiriki]] # [[Kikladi]] # [[Kill 'Em All]] # [[Kilogram po metru kubnom]] # [[Kilometar na sat]] # [[Kilopond]] # [[Kim]] # [[Kim Basinger]] # [[Kim Gyu-sik]] # [[Kim Johnston Ulrich]] # [[Kim Jong-il]] # [[Kim Seon-su]] # [[Kim Tec]] # [[Kimerijci]] # [[Kina na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Kinematika]] # [[Kinematografija]] # [[Kinematografija Maroka]] # [[Kineska književnost]] # [[Kineski Taipei]] # [[Kineski Taipei na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Kineski kalendar]] # [[Kinesko pismo]] # [[Kinetička energija]] # [[Kinezi]] # [[Kineziologija]] # [[Kinga Zbylut]] # [[Kingsley Shacklebolt]] # [[Kiowa]] # [[Kipar]] # [[Kipar na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Kipar na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Kiparstvo]] # [[Kipsel]] # [[Kirchbach-Zerlach]] # [[Kirchdorf (okrug)]] # [[Kirchhoffovi zakoni spektroskopije]] # [[Kirenska škola]] # [[Kirgistan]] # [[Kiril Naumov]] # [[Kiro Gligorov]] # [[Kish (Sumer)]] # [[Kitabul-džefr]] # [[Kiwa]] # [[Kiyotsugu Hirayama]] # [[Kičevo]] # [[Kišinjev]] # [[Kišna šuma]] # [[Kišna šuma umjerenih područja]] # [[Kladovo]] # [[Klagenfurt-Land]] # [[Klara Hitler]] # [[Klasa (programiranje)]] # [[Klasifikacija]] # [[Klasična arhitektura]] # [[Klasična fizika]] # [[Klasična mehanika]] # [[Klatno]] # [[Klaudija Felicita Austro-Tirolska]] # [[Klaudija, vojvotkinja Bretanje]] # [[Klaudije]] # [[Klaun botia]] # [[Klaus Siebert]] # [[Klek (planina)]] # [[Klek (poluostrvo)]] # [[Klen (biljka)]] # [[Kleopatra VII]] # [[Klermonski sabor]] # [[Klif]] # [[Klijen]] # [[Kliješta]] # [[Klima Srbije]] # [[Klimatologija]] # [[Kliment Ohridski]] # [[Klin]] # [[Klinasto pismo]] # [[Klingonci]] # [[Klinijevski pokret]] # [[Klinička psihologija]] # [[Klinički pregled]] # [[Klinčić]] # [[Klio]] # [[Kljove]] # [[Kljukuša]] # [[Kljun]] # [[Ključna infrastruktura]] # [[Klodvig I]] # [[Klotar I]] # [[Klotar III]] # [[Klöch]] # [[Kneserova teorema]] # [[Kneset]] # [[Knez]] # [[Knezovi Zrinski]] # [[Knittelfeld (okrug)]] # [[Književnost 20. vijeka]] # [[Književnost na interlingvi]] # [[Knoppix]] # [[Knut III, kralj Danske]] # [[Knut IV, kralj Danske]] # [[Ko Eun-jung]] # [[Ko plimu uhvati]] # [[Koala]] # [[Kobasica]] # [[Kobilići]] # [[Kobna vatra]] # [[Kod]] # [[Kod bijelog konja]] # [[Kodokushi]] # [[Kodomen]] # [[Kodža Davud-paša]] # [[Koeficijent trenja]] # [[Kognitivna nauka]] # [[Kohezija (hemija)]] # [[Kohorta]] # [[Kokit]] # [[Kokoška]] # [[Koks]] # [[Koktel]] # [[Kolagenopatija tipa II i XI]] # [[Kolding]] # [[Kolibe Kew]] # [[Kolibri]] # [[Kolima]] # [[Kolja]] # [[Koloman Moser]] # [[Koloman, kralj Ugarske]] # [[Kolonija (politika)]] # [[Kolonizacija Amerike]] # [[Kolonoskopija]] # [[Kolor naboj]] # [[Kolos s Rodosa]] # [[Kolos s Rodosa (film)]] # [[Kolposkopija]] # [[Kolumbija (superkontinent)]] # [[Koma]] # [[Komadi iz snova]] # [[Komandant]] # [[Komar (planina)]] # [[Komasacija]] # [[Kombajn]] # [[Kombinatorika]] # [[Kombo bek]] # [[Kome zvono zvoni]] # [[Komedija]] # [[Komesar]] # [[Komi]] # [[Komini]] # [[Komlinovići]] # [[Komnen]] # [[Komod]] # [[Kompajler]] # [[Kompanija]] # [[Kompjuterizirana tomografija]] # [[Kompleksni spojevi]] # [[Kompozicija (likovna)]] # [[Kompozicija funkcija]] # [[Komuna]] # [[Kon-Tiki]] # [[Konak]] # [[Konak na Bistriku]] # [[Konavoski rat]] # [[Konačni automat]] # [[Konceptualna umjetnost]] # [[Koncern]] # [[Koncert]] # [[Koncesija]] # [[Konfederacija]] # [[Konfesija]] # [[Kongo (rijeka)]] # [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Kongresna biblioteka]] # [[Konjica]] # [[Konjugovan kompleksan broj]] # [[Konjunkcija sudova]] # [[Konjunktivitis]] # [[Konkavni mnogougao]] # [[Konkvistador]] # [[Konosman]] # [[Konrad I, kralj Njemačke]] # [[Konrad I, kralj Sicilije]] # [[Konrad II, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Konrad II, kralj Sicilije]] # [[Konstancija, kraljica Sicilije]] # [[Konstans]] # [[Konstantin II, kralj Grčke]] # [[Konstantin III, car Bizantije]] # [[Konstantin Jireček]] # [[Konstantin Manasije]] # [[Konstantin VII Porfirogenet]] # [[Konstruktivna stereometrija]] # [[Kontekstno nezavisni jezik]] # [[Kontekstno zavisni jezik]] # [[Kontinentalna Evropa]] # [[Kontinentalna klima]] # [[Kontra (grupa)]] # [[Kontrola rađanja]] # [[Kontroler masenog protoka]] # [[Konusni presjek]] # [[Konvalidacija]] # [[Konvekcija]] # [[Konvekcijsko-difuzijska jednačina]] # [[Konvergentan red]] # [[Konverzija (religija)]] # [[Konzervatorij]] # [[Konzul]] # [[Koordinativna veza]] # [[Koordinatni sistem]] # [[Kopar]] # [[Kopenhagen]] # [[Kopitari]] # [[Koplje]] # [[Kopnena mina]] # [[Kopnena vojska]] # [[Kopnene odbrambeno-oružane snage Japana]] # [[Korali]] # [[Koralni greben]] # [[Korana]] # [[Kordelija (mjesec)]] # [[Kordun]] # [[Kordunaške brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Korejsko poluostrvo]] # [[Korijander]] # [[Korintski kanal]] # [[Korintski red]] # [[Korizma]] # [[Korn]] # [[Korneuburg (okrug)]] # [[Korozija]] # [[Korpiklaani]] # [[Kortrijk]] # [[Korupcija]] # [[Koruška]] # [[Korveta]] # [[Korzo]] # [[Kosi hitac]] # [[Kosi toranj u Pisi]] # [[Kosinus]] # [[Kosmička inflacija]] # [[Kosmologija]] # [[Kosmološka konstanta]] # [[Kosovo na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Kosovska Mitrovica]] # [[Kosovsko-metohijske brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Kost]] # [[Kosta Kostić]] # [[Kotangens]] # [[Kotao]] # [[Kotlovina]] # [[Kovalentna veza]] # [[Kovačevići (Sapna)]] # [[Kovači (Sarajevo)]] # [[Kovačica]] # [[Kovačići (Novo Sarajevo)]] # [[Koversinus]] # [[Kovin]] # [[Kovčeg Saveza]] # [[Koyukon]] # [[Kozaci]] # [[Kozara (film)]] # [[Kočani]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1904.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1956.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1960.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1964.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1968.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1972.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1976.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1980.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1984.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1988.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1992.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 1996.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 2000.]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 2016 – sastavi ekipa (muškarci)]] # [[Košarka na Olimpijskim igrama 2016 – sastavi ekipa (žene)]] # [[Košarkaška reprezentacija Brazila]] # [[Košarkaška reprezentacija Jugoslavije]] # [[Košarkaška reprezentacija San Marina]] # [[Košarkaška reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Košarkaška reprezentacija Sovjetskog Saveza]] # [[Košarkaška reprezentacija Srbije i Crne Gore]] # [[Košarkaška reprezentacija Urugvaja]] # [[Košarkaški savez Hrvatske]] # [[Košarkaški savez Kosova]] # [[Košice]] # [[Koštana srž]] # [[KrAZ-5233]] # [[KrAZ-6322]] # [[Kraft Foods]] # [[Kraftwerk]] # [[Kragujevac]] # [[Krajevi Slovačke]] # [[Krajnici]] # [[Kraken]] # [[Kralj (šah)]] # [[Kralj Arthur]] # [[Kralj Miraz]] # [[Kralj Zhao od Zhoua]] # [[Kraljevi Atene]] # [[Kraljevic]] # [[Kraljevina]] # [[Kraljevina Galicija]] # [[Kraljevina Hrvatska (925–1102)]] # [[Kraljevina Italija]] # [[Kraljevina Velika Britanija]] # [[Kraljevo]] # [[Kraljevska bolnica Betlehem]] # [[Kraljevska kapela &quot;Sveti Petar u lancima&quot;]] # [[Kraljevska medalja]] # [[Kraljevstvo Izrael]] # [[Kraljevstvo Sila]] # [[Kraljevstvo Slavena]] # [[Kraljica]] # [[Kraljica Sabe]] # [[Krasnodarski kraj]] # [[Krateri nastali udarom meteora u Evropi]] # [[Kraton]] # [[Krav Maga]] # [[Kraško vrelo]] # [[Kreator (grupa)]] # [[Kredit]] # [[Kreja (roman)]] # [[Krek]] # [[Kremen]] # [[Krems (okrug)]] # [[Kresida (mjesec)]] # [[Kreta]] # [[Kretanje]] # [[Krečnjak]] # [[Kreševka]] # [[Kreševo u srednjem vijeku]] # [[Krešimir Crnković]] # [[Krešimir Zubak]] # [[Krešimir Ćosić]] # [[Krfska deklaracija]] # [[Krijumčarenje]] # [[Krik (slika)]] # [[Kriket]] # [[Krilni bek]] # [[Krim]] # [[Kriminal bijele kragne]] # [[Kriminalistika]] # [[Kriminologija]] # [[Krimski Kanat]] # [[Krimski rat]] # [[Kriptozoologija]] # [[Krist Novoselić]] # [[Krista Lepik]] # [[Kristal]] # [[Kristalizacija]] # [[Kristalna noć]] # [[Kristalna struktura]] # [[Kristalni sistem]] # [[Kristel Viigipuu]] # [[Kristianstads län]] # [[Kristin Kreuk]] # [[Kristina Brounéus]] # [[Kristina Sabasteanski]] # [[Kritija]] # [[Kritika religije]] # [[Kritično ugrožena vrsta]] # [[Krivaja]] # [[Krivaja (župa)]] # [[Krivelj]] # [[Krivična prijava]] # [[Krivično pravo]] # [[Krivonja]] # [[Krivotvoreni novac]] # [[Krivotvoritelji]] # [[Krizi]] # [[Križaljka]] # [[Križna jama]] # [[Krk]] # [[Krka]] # [[Krka (Una)]] # [[Krkonoše]] # [[Krok]] # [[Krokodili]] # [[Krpelj]] # [[Krstarica]] # [[Krstaški ratovi]] # [[Krsto II Oršić]] # [[Krug]] # [[Kruna]] # [[Krunisanje]] # [[Krunski posjed]] # [[Krupina (okrug)]] # [[Krutost]] # [[Kruševo]] # [[Kružnica]] # [[Krvni sud]] # [[Krystyna Liberda]] # [[Krzno]] # [[Kršni zavičaj]] # [[Kršćanska zastava]] # [[Kršćanstvo]] # [[Ksenija Milošević]] # [[Ksenija Zikunkova]] # [[Ksenofan]] # [[Ksenon-heksafluoroplatinat]] # [[Kserks I od Perzije]] # [[Ksifo]] # [[Ksilol]] # [[Kubizam]] # [[Kubični kristalni sistem]] # [[Kubna funkcija]] # [[Kubni korijen]] # [[Kubni metar]] # [[Kubuntu]] # [[Kuga]] # [[Kuhanje]] # [[Kuiperov pojas]] # [[Kujavsko-pomeransko vojvodstvo]] # [[Kukuriku koalicija]] # [[Kula (Srbija)]] # [[Kulina (Foča)]] # [[Kulinarstvo]] # [[Kult]] # [[Kultura Bošnjaka]] # [[Kultura Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Kulturalna asimilacija]] # [[Kulturni turizam]] # [[Kulturološka antropologija]] # [[Kumani]] # [[Kumanovski sporazum]] # [[Kuomintang]] # [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2013/2014.]] # [[Kup Federacije Bosne i Hercegovine u nogometu]] # [[Kup Jugoslavije u nogometu]] # [[Kup Republike Srpske u nogometu]] # [[Kup velesajamskih gradova]] # [[Kupa]] # [[Kupa (geometrija)]] # [[Kupang]] # [[Kupid]] # [[Kupid (mjesec)]] # [[Kurejš]] # [[Kurkuma]] # [[Kurski zaliv]] # [[Kurt Georg Kiesinger]] # [[Kurt Schuschnigg]] # [[Kuršumdži Mehmed-paša]] # [[Kustos]] # [[Kuta (Indonezija)]] # [[Kuter]] # [[Kuvajt (grad)]] # [[Kuća Feanorova]] # [[Kućna automatizacija]] # [[Kuči]] # [[Kušlat]] # [[Kvadrat (algebra)]] # [[Kvadratna funkcija]] # [[Kvadratna jednačina]] # [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2014 (UEFA) - grupa F]] # [[Kvalifikacijski turnir za &quot;Masters&quot; (snuker)]] # [[Kvantni broj]] # [[Kvarc]] # [[Kvark]] # [[Kvas]] # [[Kvasir]] # [[Kvazar]] # [[Kvestor]] # [[Kvinkverema]] # [[Kvint Fabije Piktor]] # [[Kvorum]] # [[Kyle Harmon]] # [[Kyle Hill]] # [[Kylie Minogue]] # [[Kyoto]] # [[Kyu]] # [[Käthe Kollwitz]] # [[Köln]] # [[Kćerka je kćerka]] # [[Kōsuke Ozaki]] = L = # [[L]] # [[L'estro armonico Op.3]] # [[L-Innu Malti]] # [[L.A. Woman]] # [[LCD monitor]] # [[LDAP]] # [[LEN Super Cup]] # [[LGBTQ]] # [[LIFO (računarstvo i elektronika)]] # [[La Défense]] # [[La Intrusa (meksička telenovela)]] # [[La Liga]] # [[La Motte-Picquet - Grenelle (Metro Pariz)]] # [[La Paz]] # [[La Rioja]] # [[LaTeX]] # [[Laba]] # [[Labeati]] # [[Laboratorijsko posuđe]] # [[Lacković]] # [[Lactoria cornuta]] # [[Lada Tavria]] # [[Ladislav, kralj Napulja]] # [[Lagoa (Rio de Janeiro)]] # [[Lahka krstarica]] # [[Laik]] # [[Laimosfera]] # [[Lajmska bolest]] # [[Lakci]] # [[Lakšmi]] # [[Lala Kara Mustafa-paša]] # [[Lamborghini]] # [[Lamborghini Aventador]] # [[Lamborghini Countach]] # [[Lamborghini Diablo]] # [[Lamijski rat]] # [[Laminarno strujanje]] # [[Lan]] # [[Lancaster (dinastija)]] # [[Lance Stroll]] # [[Lancia]] # [[Lancia Delta HF Turbo]] # [[Land art]] # [[Land der Berge, Land am Strome]] # [[Lando Norris]] # [[Landsberg]] # [[Lanfear]] # [[Languedoc-Roussillon]] # [[Lansing (Michigan)]] # [[Lantanoidi]] # [[Laparoskopija]] # [[Lapis lazuli]] # [[Laponija (Švedska)]] # [[Lara Croft]] # [[Laranjeiras (Rio de Janeiro)]] # [[Larisa (grad)]] # [[Larissa Maciel]] # [[Larne]] # [[Larva]] # [[Laser]] # [[Laserski printer]] # [[Lastovska bitka]] # [[Lateralno vestibularno jezgro]] # [[Latinska unija]] # [[Latvija na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Latvijski jezik]] # [[Laumière (Metro Pariz)]] # [[Laura Mancinelli]] # [[Laura Toivanen]] # [[Laurence Olivier]] # [[Laurentia]] # [[Laurie Holden]] # [[Lausanne]] # [[Lav]] # [[Lav Trocki]] # [[Lav Đakon]] # [[Laval Nugent]] # [[Lawrence Durrell]] # [[Lawrence Kutner]] # [[Lazar Galesijski]] # [[Lazio]] # [[Lašva (rijeka)]] # [[Lašva (župa)]] # [[Laž]] # [[Lažne škorpije]] # [[Lažni Dimitrije]] # [[Lažni pauci]] # [[Leb i sol]] # [[Leb i sol 2]] # [[Leblebija]] # [[Lebring-Sankt Margarethen]] # [[Led]] # [[Leda (satelit)]] # [[Ledeburit]] # [[Ledenice (carina)]] # [[Ledeno doba (animirani film)]] # [[Ledeno doba 2: Zatopljenje]] # [[Ledeno doba 3: Dinosauri dolaze]] # [[Ledeno doba 4: Zemlja se trese]] # [[Ledeno doba 6]] # [[Ledeno doba: Veliki udar]] # [[Ledinec Gornji]] # [[Ledolomac]] # [[Lee Ranaldo]] # [[Lee Remick]] # [[Legatus legionis]] # [[Legenda o Ali-paši]] # [[Legendarni Pokémoni]] # [[Legio I Illyricorum]] # [[Legio III Diocletiana]] # [[Legio IIII Flavia Felix]] # [[Legio IIII Macedonica]] # [[Legio VI Ferrata]] # [[Legio VII Claudia Pia Fidelis]] # [[Legio XIII Gemina]] # [[Legionar]] # [[Legoland]] # [[Legura]] # [[Leibnitz (okrug)]] # [[Leibnizov test za alternativne redove]] # [[Leibnizova formula za determinante]] # [[Leif Ericsson]] # [[Leiji Matsumoto]] # [[Lejla Gazić]] # [[Leksikologija]] # [[Lekwiltok]] # [[Leme (Rio de Janeiro)]] # [[Lenka Faltusová]] # [[Leo von Caprivi]] # [[Leon VI Mudri]] # [[Leonardo Bonucci]] # [[Leonida I]] # [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Leopold I, kralj Belgijanaca]] # [[Leopold I, markgrof Austrije]] # [[Leopold II, kralj Belgijanaca]] # [[Leopold III, kralj Belgijanaca]] # [[Leopold V, nadvojvoda Prednje Austrije]] # [[Lepa Brena]] # [[Lepenica (župa)]] # [[Lepra]] # [[Leptiri]] # [[Lepton]] # [[Lernejska Hidra]] # [[Les Sablons (Metro Pariz)]] # [[Leskovac]] # [[Leslie Nielsen]] # [[Let Me Live]] # [[Leteći Holanđanin]] # [[Letizia Moratti]] # [[Leukemija]] # [[Leukip]] # [[Leukon]] # [[Leves]] # [[Levi Strauss &amp; Co.]] # [[Levijatan (knjiga)]] # [[Lex Luthor]] # [[Lexa Doig]] # [[Lezbijka]] # [[Leš u biblioteci]] # [[Leštiny]] # [[Ležaj]] # [[Lhotse]] # [[Li Po]] # [[Liar]] # [[Liban]] # [[Liban na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Liberalizam]] # [[Liberalna partija Crne Gore]] # [[Liberdade]] # [[Libije Sever]] # [[Libreville]] # [[Liburna]] # [[Liburnicon]] # [[Lidice]] # [[Lidstoneov red]] # [[Liezen (okrug)]] # [[Liga Bosne i Hercegovine u malom nogometu]] # [[Liga Bosne i Hercegovine u malom nogometu – sezona 2012/2013.]] # [[Liga I]] # [[Liga prvaka u odbojci za muškarce]] # [[Liga prvaka u odbojci za žene]] # [[Liga prvaka u rukometu za žene]] # [[Light This City]] # [[Lignin]] # [[Ligurija]] # [[Ligursko more]] # [[Lihtenštajn]] # [[Lijepa naša domovino]] # [[Lijeva srčana pretkomora]] # [[Lijevo srce]] # [[Lijevče polje]] # [[Lika]] # [[Liker]] # [[Likovi u &quot;Smallvilleu&quot;]] # [[Likovna umjetnost]] # [[Likvor]] # [[Lil Wayne]] # [[Lila Downs]] # [[Lilienfeld (okrug)]] # [[Liliuokalani]] # [[Lillehammer]] # [[Lillian Gilbreth]] # [[Lilongwe]] # [[Lily Potter]] # [[Lilyhammer]] # [[Lim (rijeka)]] # [[Lima]] # [[LimeWire]] # [[Limeni bubanj (roman)]] # [[Limes (matematika)]] # [[Limfa]] # [[Limfociti]] # [[Limnologija]] # [[Limousin]] # [[Limp Bizkit]] # [[Limun]] # [[Limuzina]] # [[Lincoln Park High School]] # [[Lincolnovo more]] # [[Linda Begonja]] # [[Linda Grubben]] # [[Linda Savļaka]] # [[Linearna nezavisnost]] # [[Linearno ograničen automat]] # [[Linearnost integracije]] # [[Linija (crtani film)]] # [[Linijska ostrva]] # [[Linijski brod]] # [[Linjanje]] # [[Link]] # [[Linker]] # [[Linkin Park]] # [[Linköping]] # [[Linorez]] # [[Linus Torvalds]] # [[Linux distribucija]] # [[Linz-Land]] # [[Liouvilleova funkcija]] # [[Lira (muzički instrument)]] # [[Lisa Gerrard]] # [[Lisa Hannigan]] # [[Lisa Simpson]] # [[Lisiteja (satelit)]] # [[Lisp (programski jezik)]] # [[Listerdaleova tajna]] # [[Literarne nagrade]] # [[Literatura o franjevcima na području Bišća]] # [[Litij-nitrat]] # [[Litij-oksid]] # [[Litografija]] # [[Litosfera]] # [[Little Hangleton]] # [[Little Whinging]] # [[Liv Tyler]] # [[Liv i Maddie]] # [[Liv-Kjersti Bergman]] # [[Livanjsko muftijstvo]] # [[Live from Freedom Hall]] # [[Live in Atlanta]] # [[Live in Sarajevo]] # [[Live in Studio: Bosnian Blue]] # [[Live in Tokyo (Beyoncé)]] # [[Live in the UK 2008]] # [[Liverpool]] # [[Livije]] # [[Livorno]] # [[Lizimah]] # [[Lični firewall]] # [[Lj]] # [[Ljekari bez granica]] # [[Ljekovito bilje]] # [[Ljerka Pejčić]] # [[Ljestvica]] # [[Ljeto]] # [[Ljetopis Matice srpske]] # [[Ljetopis Popa Dukljanina]] # [[Ljiljana Masal]] # [[Ljubav]] # [[Ljubav i druge nečiste sile]] # [[Ljubinka Bašović]] # [[Ljubiša Samardžić]] # [[Ljubišnja]] # [[Ljubljanica (rijeka)]] # [[Ljubomir Bandović]] # [[Ljubomir Kerekeš]] # [[Ljubomir Perčinlić]] # [[Ljubov Bjeljakova]] # [[Ljubov Filimonova]] # [[Ljudi (Gospodar prstenova)]] # [[Ljudmila Ananka]] # [[Ljudmila Arlouska]] # [[Ljudmila Gurjeva]] # [[Ljudmila Kalinčik]] # [[Ljudmila Zabolotnja]] # [[Ljudska buha]] # [[Ljuskaši]] # [[Ljusnan]] # [[Ljutnja]] # [[Llanos]] # [[Lloret de Mar]] # [[Load balancer]] # [[Lobamba]] # [[Lobanja]] # [[Lobularni karcinom dojke]] # [[Lobularni karcinom dojke in situ]] # [[Locked Out of Heaven]] # [[Lockheed C-130 Hercules]] # [[Lockheed F-117]] # [[Lockheed U-2]] # [[Locomotiv GT]] # [[Lodovico Carracci]] # [[Lodzko vojvodstvo]] # [[Lofsöngur]] # [[Logan Ablar]] # [[Logavina]] # [[Logičko programiranje]] # [[Logor Vojno]] # [[Lois Lane]] # [[Lokativ]] # [[Lokvica (Prizren)]] # [[Lolita Davidovich]] # [[Lollobrigida Girls]] # [[Lombardija]] # [[Londonski Grand Prix 2010.]] # [[Londonski Grand Prix 2012.]] # [[Londonski Grand Prix 2015.]] # [[Londonski Grand Prix 2017.]] # [[Londonski ugovor]] # [[Long Gone Before Daylight (The Cardigans)]] # [[Lope de Vega]] # [[Lorax: Zaštitnik šume]] # [[Lord Voldemort]] # [[Lordi]] # [[Loredan]] # [[Lorena (regija)]] # [[Lorentzov faktor]] # [[Lorenzo Ghiberti]] # [[Lorica (rimska vojska)]] # [[Lose My Breath]] # [[Lotar I, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Lotarinška dinastija]] # [[Lothar Matthäus]] # [[Lotkin zakon]] # [[Lotus E20]] # [[Lotus E21]] # [[Lotus E22]] # [[Lotus E23 Hybrid]] # [[Lotus T127]] # [[Lotus T128]] # [[Louis Aragon]] # [[Louis Blanc (Metro Pariz)]] # [[Louis Bromfield]] # [[Louvre]] # [[Lov]] # [[Lov na rog]] # [[Love Don't Let Me Go (Walking Away)]] # [[Love: Destiny]] # [[Lovor]] # [[Lovro Iločki]] # [[Loznica]] # [[Lu Sjin]] # [[Lua (programski jezik)]] # [[Luanda]] # [[Lublin]] # [[Lublinsko vojvodstvo]] # [[Lubor Niederle]] # [[Lubusko vojvodstvo]] # [[Luca Signorelli]] # [[Lucas di Grassi]] # [[Luciano Floridi]] # [[Lucija Larisi]] # [[Lucije Aurelije Kota]] # [[Lucije Ver]] # [[Lucius Malfoy]] # [[Lucy Glanville]] # [[Lucy Parsons]] # [[Lude godine]] # [[Ludo Bagman]] # [[Ludo krstarenje]] # [[Ludolph van Ceulen]] # [[Ludovik Dijete]] # [[Ludovik IV, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Ludwig Erhard]] # [[Lugano]] # [[Luigi Fagioli]] # [[Luis Amado-Blanco]] # [[Luis Buñuel]] # [[Luiz Razia]] # [[Luiza Noskova]] # [[Lujdor]] # [[Luka (dio Mostara)]] # [[Luka (župa)]] # [[Luka Sorkočević]] # [[Lukanija]] # [[Lukas Moodysson]] # [[Lukovica]] # [[Lumen (jedinica)]] # [[Luminiscencija]] # [[Lummi]] # [[Luna Lovegood]] # [[Lupang Hinirang]] # [[Lupe Fiasco]] # [[Lupe Fiasco's Food &amp; Liquor]] # [[Lusail]] # [[Lusaka]] # [[Luteranizam]] # [[Lutrija]] # [[Luxury Lounge]] # [[Luzern]] # [[Luzon]] # [[Lužica]] # [[Lyndon B. Johnson]] # [[Lynn Margulis]] # [[Lynn-Marie Cranage]] # [[Lynx (preglednik)]] # [[Lynyrd Skynyrd]] # [[Lynyrd Skynyrd 1991]] # [[Lynyrd Skynyrd Lyve: The Vicious Cycle Tour]] # [[Lyve from Steel Town]] # [[Lübeck]] # [[Lüneburg]] = M = # [[M]] # [[M-84]] # [[M. Night Shyamalan]] # [[M0n0wall]] # [[M16]] # [[M2 tenk]] # [[M4 Sherman]] # [[M55]] # [[MAC adresa]] # [[MAN Lion's City]] # [[MAN Lion's Classic]] # [[MATLAB]] # [[MCA]] # [[MIDI]] # [[MKB 10]] # [[MKB-10, poglavlje XI: Bolesti probavnog sistema]] # [[MKE Kırıkkalespor]] # [[MMS]] # [[MPlayer]] # [[MSN Messenger]] # [[MTV]] # [[MTV Europe Music Awards]] # [[MTV Europe Music Awards 2006]] # [[MTV Europe Music Awards 2007]] # [[Ma'at]] # [[Maamme]] # [[Mab]] # [[Mabillon (Metro Pariz)]] # [[Mac OS X 10.0]] # [[Mac OS X 10.1]] # [[Mac OS X 10.2]] # [[Mac OS X Leopard]] # [[Mac OS X Panther]] # [[Mac OS X Tiger]] # [[Maccabi Petah Tikva FC]] # [[Maccá]] # [[Machina]] # [[Machine Head]] # [[Mack Sennett]] # [[Madara Līduma]] # [[Made in Heaven (pjesma)]] # [[Madonna]] # [[Magda Rezlerová]] # [[Magdalena Gwizdoń]] # [[Magic Johnson]] # [[Magija (Harry Potter)]] # [[Magija (Srednja zemlja)]] # [[Magla]] # [[Maglajska sahat-kula]] # [[Maglajska tvrđava]] # [[Magmar]] # [[Magnetne trake]] # [[Magnus I, kralj Norveške]] # [[Magnus II, kralj Norveške]] # [[Magon Barka]] # [[Mahala]] # [[Mahmud Ahmedinežad]] # [[Mahmud-paša Maglajlija]] # [[Maiherpri]] # [[Maine]] # [[Mainz]] # [[Maja Blagdan]] # [[Maja Gojković]] # [[Maja Šuput]] # [[Majari]] # [[Majevica]] # [[Majka Albanija (kip)]] # [[Majka Eugenia Elizabeta Ravasio]] # [[Majke (grupa)]] # [[Majoneza]] # [[Majorijan]] # [[Makalu]] # [[Makao]] # [[Makasarski prolaz]] # [[Makedonija (rimska provincija)]] # [[Makedonska pravoslavna crkva – Ohridska arhiepiskopija]] # [[Makija]] # [[Makrin]] # [[Makrofag]] # [[Makronukleus]] # [[Maksim Čudov]] # [[Maksimilijan Badenski]] # [[Maksimilijan Franjo Austrijski]] # [[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Maksimilijan II, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Maksimilijan Vrhovac]] # [[Maksimin I Tračanin]] # [[Maksimir]] # [[Mala Karašica]] # [[Mala Sundska ostrva]] # [[Mala Usora]] # [[Mala Učka (Mošćenička Draga)]] # [[Malci]] # [[Malci 2: Gruov početak]] # [[Malci 3]] # [[Malezijski ringit]] # [[Malgrat de Mar]] # [[Mali Iđoš]] # [[Mali šef (franšiza)]] # [[Mali šef: Obiteljski posao]] # [[Malikijski mezheb]] # [[Mališi]] # [[Maljen]] # [[Malleus maleficarum]] # [[Malmöhus län]] # [[Malopoljsko vojvodstvo]] # [[Malta (ostrvo)]] # [[Malta Grand Prix]] # [[Malter]] # [[Malteški jezik]] # [[Malév Hungarian Airlines]] # [[Mama Said Knock You Out (album)]] # [[Mamoudzou]] # [[Manaia]] # [[Manama]] # [[Manastir]] # [[Manastirica (Prizren)]] # [[Manaus]] # [[Mandriva Linux]] # [[Mandžurija]] # [[Manga]] # [[Mangrove]] # [[Manila]] # [[Manirizam]] # [[Manisa]] # [[Manitoba]] # [[Manmohan Singh]] # [[Manneken Pis]] # [[Manometar]] # [[Manor MRT05]] # [[Manor Motorsport]] # [[Mantikora]] # [[Manu Chao]] # [[Manuel García (biatlonac)]] # [[Manuel Neuer]] # [[Manuel Vázquez Montalbán]] # [[Mao Zedong]] # [[Mapa za haranje]] # [[Maputo]] # [[Marañón (rijeka)]] # [[Marc Gené]] # [[Marcel Duchamp]] # [[Marcel Mauss]] # [[Marcello Mastroianni]] # [[Marcha Real]] # [[Marche]] # [[Marco van Basten]] # [[Marcus Camby]] # [[Marcus Ericsson]] # [[Maretići]] # [[Marg Helgenberger]] # [[Margaret (mjesec)]] # [[Margaret Mead]] # [[Margareta Angulemska]] # [[Margareta Austrijska (nizozemska guvernerica)]] # [[Margareta Napuljska]] # [[Margareta Terezija Kastiljska]] # [[Margareta od Austro-Štajerske]] # [[Margareta od Engleske (škotska kraljica)]] # [[Margarita]] # [[Margarita Dulova]] # [[Marge Simpson]] # [[Marginal Tietê]] # [[Margot Robbie]] # [[Marguerite Yourcenar]] # [[Maria Callas]] # [[Maria Schylander]] # [[Marie von Ebner-Eschenbach]] # [[Marie-Adélaïde, velika vojvotkinja Luksemburga]] # [[Marie-Pierre Baby]] # [[Marie-Pierre Parent]] # [[Mariehamn]] # [[Marij El]] # [[Marija Amalija Austrijska (parmska vojvotkinja)]] # [[Marija Ana Austrijska (1738–1789)]] # [[Marija Ana Austrijska (nizozemska guvernerica)]] # [[Marija Ana Kastiljska]] # [[Marija Anžujska]] # [[Marija Aragonska i Kastiljska]] # [[Marija Austrijska (1505–1558)]] # [[Marija Bačvanski]] # [[Marija Elizabeta Austrijska (1743–1808)]] # [[Marija Henrika od Engleske]] # [[Marija I, grofica Boulognea]] # [[Marija Ivana Gabrijela Austrijska]] # [[Marija Josipa od Bavarske]] # [[Marija Karolina Austrijska]] # [[Marija Kon]] # [[Marija Kristina, vojvotkinja Tešina]] # [[Marija Leopoldina Austro-Tirolska]] # [[Marija Ludovika, vojvotkinja Parme]] # [[Marija Manolova]] # [[Marija Medici]] # [[Marija Modenska]] # [[Marija Rumunska]] # [[Marija od Guisea]] # [[Marija od Tecka]] # [[Marija Šestić]] # [[Marija, kraljica Ugarske]] # [[Marija, vojvotkinja Burgundije]] # [[Marijan Badel]] # [[Marijana Austrijska]] # [[Marilyn Manson]] # [[Marilyn Manson (grupa)]] # [[Marim ja...]] # [[Marin Han]] # [[Marina (slikarstvo)]] # [[Marina Beh-Romančuk]] # [[Marina Kovačec]] # [[Marina Lebjedjeva]] # [[Marine One]] # [[Mariner 10]] # [[Mariner 6 i 7]] # [[Marinizam]] # [[Mario Petreković]] # [[Mario Vargas Llosa]] # [[Marja Koskela]] # [[Marjorie Estiano]] # [[Mark Smeaton]] # [[Mark Spitz]] # [[Mark Webber]] # [[Markantun de Dominis]] # [[Marketing menadžment]] # [[Marko Antonije]] # [[Marko Marin]] # [[Marko Polo]] # [[Marko Topić]] # [[Marko evanđelist]] # [[Marko Šunjić]] # [[Markovljev izvor informacija]] # [[Marksistička filozofija]] # [[Marksizam]] # [[Markus Winkelhock]] # [[Marmelada]] # [[Marokanski dirhem]] # [[Maroko na Eurosongu]] # [[Maroniti]] # [[Marquis de Sade]] # [[Mars (mitologija)]] # [[Mars 2]] # [[Mars Express]] # [[Marsaxlokk FC]] # [[Marseille]] # [[Marseljeza]] # [[Marsovci]] # [[Martenzit]] # [[Martin Höllwarth]] # [[Martin Luther]] # [[Martin O'Malley]] # [[Martin Weinek]] # [[Martina Navratilova]] # [[Martina Seidl]] # [[Martina Tomčić]] # [[Martina Zubčić]] # [[Martine Albert]] # [[Marussia F1 Team]] # [[Marussia MR01]] # [[Marussia MR02]] # [[Marussia MR03]] # [[Mary Dyer]] # [[Mary Morstan]] # [[Marš na Versailles]] # [[Maršalska Ostrva]] # [[Masa]] # [[Masaccio]] # [[Masai]] # [[Masakr]] # [[Masakr satarama]] # [[Masakr u Ben-Aliju]] # [[Masakr u Beni-Messousu]] # [[Masakr u Bentalhi]] # [[Masakr u Biljanima]] # [[Masakr u Daurat Labgueru]] # [[Masakr u Haouch Khemistiju]] # [[Masakr u Isevića sokaku]] # [[Masakr u Jabukovcu]] # [[Masakr u Kani 2006.]] # [[Masakr u Omariji]] # [[Masakr u Raisu]] # [[Masakr u Si-Zerrouku]] # [[Masarykov univerzitet]] # [[Maseni broj]] # [[Maseni protok]] # [[Maserati]] # [[Maserati 3200 GT]] # [[Maserati Coupé]] # [[Maserati MC12]] # [[Maseru]] # [[Masiela Lusha]] # [[Maskat]] # [[Maslinarstvo]] # [[Masovna grobnica]] # [[Masovna grobnica Branjevo – Pilica]] # [[Masovne grobnice u Lažetama]] # [[Masovne grobnice u Zvorniku]] # [[Masovni mediji]] # [[Mastaba]] # [[Masturbacija]] # [[Masudi]] # [[Matakerepō]] # [[Matej Delač]] # [[Matematička konstanta]] # [[Matematička logika]] # [[Matematički softver]] # [[Maternji jezik]] # [[MatheGrafix]] # [[Matica crnogorska]] # [[Matica hrvatska]] # [[Matija Gubec]] # [[Matija Korvin]] # [[Matija Vojsalić]] # [[Matilda]] # [[Matilda I Bulonjska]] # [[Matrim Kauton]] # [[Matrouh (guvernorat)]] # [[Mattersburg (okrug)]] # [[Matāʻutu]] # [[Maubert - Mutualité (Metro Pariz)]] # [[Mauri]] # [[Maurice de Vlaminck]] # [[Mauricije]] # [[Mauro Orbin]] # [[Mauzolej]] # [[Maverick (serija)]] # [[Mawsonovo more]] # [[Max (Pokémon)]] # [[Max Born]] # [[Max Bruch]] # [[Max Horkheimer]] # [[Max Nettlau]] # [[Maximilian Ulysses Browne]] # [[Maximilien Robespierre]] # [[May (Pokémon)]] # [[Maya &amp; Miguel]] # [[Maya Sar]] # [[Mazatec]] # [[Mazohizam]] # [[Mazovjecko vojvodstvo]] # [[Mazrim Taim]] # [[Mazurka Dąbrowskog]] # [[Mađarska na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Maša i medvjed]] # [[Mašallah]] # [[Mašice]] # [[Mašinski jezik]] # [[Mašrik]] # [[Mažuran]] # [[Mbabane]] # [[Mbayá]] # [[McDonnell F-4]] # [[McGregorovi]] # [[McLaren]] # [[McLaren MCL32]] # [[McLaren MCL33]] # [[McLaren MCL34]] # [[McLaren MCL35]] # [[McLaren MP4-17]] # [[McLaren MP4-19]] # [[McLaren MP4-20]] # [[McLaren MP4-21]] # [[McLaren MP4-22]] # [[McLaren MP4-23]] # [[McLaren MP4-24]] # [[McLaren MP4-25]] # [[McLaren MP4-26]] # [[McLaren MP4-27]] # [[McLaren MP4-28]] # [[McLaren MP4-29]] # [[McLaren MP4-30]] # [[McLaren MP4-31]] # [[Me, Myself And I (Beyoncé Knowles)]] # [[Medelpad]] # [[MediaWiki]] # [[Medici]] # [[Medicina]] # [[Medicinska antropologija]] # [[Medicinska informatika]] # [[Medicinske klasifikacije]] # [[Medicinski fakultet u Foči]] # [[Medicinski fakultet u Zagrebu]] # [[Medievalist]] # [[Medij]] # [[Medijalno vestibularno jezgro]] # [[Mediji u Kini]] # [[Mediteranska kuhinja]] # [[Mediteranske zemlje]] # [[MedlinePlus]] # [[Medovina]] # [[Medovođe]] # [[Medularni karcinom dojke]] # [[Meduza (mitologija)]] # [[Medvedgrad]] # [[Medveščak]] # [[Megadeth]] # [[Megametar]] # [[Meganium]] # [[Meghan, vojvotkinja od Sussexa]] # [[Megido]] # [[Megion]] # [[Mehanika]] # [[Mehanika fluida]] # [[Mehanika čvrstih tijela]] # [[Mehanički napon]] # [[Mehanički talasi]] # [[Mehdi]] # [[Mehmed Imširović]] # [[Mehmed Pargan]] # [[Mehmed Teufik Azabagić]] # [[Mehmed Čelebijina džamija u Kozluku]] # [[Mehmed Šehrija]] # [[Mehmed-paša Bajrović]] # [[Mehmed-paša Kukavica]] # [[Mehmet Murat İldan]] # [[Mehr]] # [[Mein Kampf]] # [[Meiningen]] # [[Meira Smailović]] # [[Mejtaš]] # [[Mekruh]] # [[Mekteb]] # [[Mel Gibson]] # [[Melanholija]] # [[Melih Cevdet]] # [[Meliha Teparić]] # [[Melilla]] # [[Melisus]] # [[Melk (okrug)]] # [[Melodični death metal]] # [[Melpomena]] # [[Melvinmania]] # [[Membrana granulosa]] # [[Memento]] # [[Memluci]] # [[Memoari porodice Milić]] # [[Memorija (biologija)]] # [[Memorijal Van Damme 2012.]] # [[Memorijal Van Damme 2013.]] # [[Memorijal Van Damme 2015.]] # [[Memorijal Van Damme 2017.]] # [[Memorijalni centar Nikola Tesla]] # [[Memorijska adresa]] # [[Menade]] # [[Menadžer]] # [[Menandar]] # [[Menelaj]] # [[Meng Fanqi]] # [[Mensur Bajramović]] # [[Mentalna bolnica Lakeside]] # [[Mentalna higijena (album)]] # [[Mercedes F1 W03]] # [[Mercedes F1 W04]] # [[Mercedes F1 W05 Hybrid]] # [[Mercedes F1 W06 Hybrid]] # [[Mercedes F1 W07 Hybrid]] # [[Mercedes F1 W08 EQ Power+]] # [[Mercedes GP]] # [[Mercedes MGP W01]] # [[Mercedes MGP W02]] # [[Mercedes Margalot]] # [[Mercedes-AMG F1 W09 EQ Power+]] # [[Mercedes-AMG F1 W10 EQ Power+]] # [[Mercedes-Benz O 317]] # [[Mercedes-Benz O405]] # [[Mercedes-Benz SLR McLaren]] # [[Meri Trošelj]] # [[Merjem bint Imran]] # [[Merkat]] # [[Merkur (mitologija)]] # [[Merle Viirmaa]] # [[Meronim]] # [[Mertensove teoreme]] # [[Meryl Streep]] # [[Mesapi]] # [[Messina]] # [[Metafizika]] # [[Metalcore]] # [[Metalizirana keramika]] # [[Metalna veza]] # [[Metamorfne stijene]] # [[Metamorfoza]] # [[Metamorfoze]] # [[Metanol]] # [[Metar u sekundi]] # [[Metar u sekundi na kvadrat]] # [[Metara iznad Jadrana]] # [[Meteora (Linkin Park)]] # [[Meteorit]] # [[Meteorologija]] # [[Metida (mitologija)]] # [[Metil oranž]] # [[Metilciklopropan]] # [[Metilen]] # [[Metloboj]] # [[Metloboj kroz stoljeća]] # [[Metoda (programiranje)]] # [[Metodologija pravnih nauka]] # [[Metrologija]] # [[Metropolitan (muzej)]] # [[Metropolitan Area Network]] # [[Mettersdorf am Saßbach]] # [[Metvica]] # [[Mevlevije]] # [[Mexican Open]] # [[Mezarje]] # [[Mezmerize]] # [[Mezon]] # [[Mezozoa]] # [[Mezozoik]] # [[Međimurska gibanica]] # [[Međimurski konj]] # [[Među zlikovcima]] # [[Međunarodna asocijacija za zračni transport]] # [[Međunarodna federacija veksiloloških udruženja]] # [[Međunarodna hidrografska organizacija]] # [[Međunarodna korporacija]] # [[Međunarodna mreža E-puteva]] # [[Međunarodna rukometna federacija]] # [[Međunarodni aerodrom Domodjedovo]] # [[Međunarodni aerodrom Tolmačovo]] # [[Međunarodni dan borbe protiv raka]] # [[Međunarodni dan sjećanja na žrtve holokausta]] # [[Međunarodni dan za eliminaciju rasne diskriminacije]] # [[Međunarodni dan zaštite močvara]] # [[Međunarodni filmski festival u Tokiju]] # [[Međunarodni filmski i muzički festival Kustendorf]] # [[Međunarodni kinološki savez]] # [[Međunarodni miting &quot;Mohammed VI&quot; 2016.]] # [[Međunarodni miting &quot;Mohammed VI&quot; 2017.]] # [[Međunarodni praznici]] # [[Međunarodni stil]] # [[Međunarodni univerzitet &quot;Al-Madinah&quot;]] # [[Međunarodno krivično pravo]] # [[Međunarodno pravo]] # [[Međuvladina organizacija]] # [[Međuzonski šahovski turnir 1970.]] # [[Mi Bjelorusi]] # [[Mia Martini]] # [[Mia Stadig]] # [[Mia Čorak]] # [[Miami]] # [[Michael Laudrup]] # [[Michael Rensing]] # [[Michael Shanks]] # [[Michael Uhrmann]] # [[Michaela von Habsburg]] # [[Michel]] # [[Michel Houellebecq]] # [[Michel-Ange - Auteuil (Metro Pariz)]] # [[Michel-Ange - Molitor (Metro Pariz)]] # [[Michela Ponza]] # [[Michelle Collard]] # [[Michigan]] # [[Michigan (jezero)]] # [[Mick Jagger]] # [[MicroBSD]] # [[Microsoft Access]] # [[Microsoft Certified Professional]] # [[Microsoft Office]] # [[Microsoft Office 3.0]] # [[Microsoft PowerPoint]] # [[Midhat Begić]] # [[Midhat Kušljugić]] # [[Midland F1 Racing]] # [[Midland M16]] # [[Mie Takeda]] # [[Mighty Morphin Alien Rangers]] # [[Mihaela Cârstoi]] # [[Mihaela Purdea]] # [[Mihail Cvjet]] # [[Mihail Ljermontov]] # [[Mihail Talj]] # [[Mihail Šolohov]] # [[Mihailo Anhijalski]] # [[Mihailo Atalijat]] # [[Mihailo Dinić]] # [[Mihailo Psel]] # [[Mihailo Višević]] # [[Mihajlo I, car Rusije]] # [[Mihajlo Ivanjikov]] # [[Mihajlo Krešimir II]] # [[Mihajlo Pupin]] # [[Mihalidži Ahmed-paša]] # [[Miheil Gelovani]] # [[Mihovil Sučić]] # [[Mihrab]] # [[Mijo Lončarić]] # [[Mika Salo]] # [[Mike Shinoda]] # [[Miki Kobayashi]] # [[Mikijeva abeceda]] # [[Mikloš Küzmič]] # [[Mikologija]] # [[Mikrobiologija]] # [[Mikroizvor energije]] # [[Mikrokontroler]] # [[Mikrokreditna organizacija]] # [[Mikroorganizam]] # [[Mikropaleontologija]] # [[Mikroprogram]] # [[Mikrotalas]] # [[Mikrotehnika]] # [[Mikrovalna pećnica]] # [[Mila Kunis]] # [[Mila rodino]] # [[Milan Damnjanović]] # [[Milan Katičić]] # [[Milan Konjović]] # [[Milan Mladić]] # [[Milan Mučibabić]] # [[Milan Vasić]] # [[Milanello]] # [[Milanka Mišević]] # [[Milanko Vujanović]] # [[Mile Dedaković]] # [[Milengrad]] # [[Milenij]] # [[Milenko Brkić]] # [[Miletska škola]] # [[Mileševac]] # [[Milica Milidragović]] # [[Milijarda]] # [[Milion]] # [[Milivoj Mirza Abdurahman Malić]] # [[Milivoje Mlađenović]] # [[Milja]] # [[Miljenko Bengez]] # [[Milneova zemlja]] # [[Milo Hrnić]] # [[Miloje Đorđević]] # [[Milomir Odović]] # [[Milomir Stakić]] # [[Milorad Vicanović Maza]] # [[Miloska Venera]] # [[Milovan Jakšić]] # [[Miloš Babić]] # [[Miloš Forman]] # [[Miloš Kljajić]] # [[Miloš Obilić]] # [[Miloš Okuka]] # [[Miloš Trifković]] # [[Milošću Božijom]] # [[Milten Draživojević]] # [[Milutin Milanković]] # [[Milwaukee]] # [[Mime Jr.]] # [[Mina (Saudijska Arabija)]] # [[Minardi]] # [[Minardi PS02]] # [[Minardi PS03]] # [[Minardi PS04B]] # [[Minardi PS05]] # [[Minber]] # [[Mineralni agregati]] # [[Mineralni izvor]] # [[Minerva McGonagall]] # [[Minhenski sporazum]] # [[MiniBSD]] # [[Minijatura]] # [[Minimalizam]] # [[Minimax (TV-kanal)]] # [[Minimoni Telephone! Rin Rin Rin]] # [[Minimundus]] # [[Minions Of Seth]] # [[Ministar]] # [[Ministarstvo magije]] # [[Minivan]] # [[Minnesota]] # [[Minnesota Timberwolves]] # [[Minojska civilizacija]] # [[Minolovac]] # [[Minopolagač]] # [[Minotaur]] # [[Minska oblast]] # [[Minuta]] # [[Minya (guvernorat)]] # [[Miodrag Petrović Čkalja]] # [[Mionica]] # [[Mir (svemirska stanica)]] # [[MirOS BSD]] # [[Mira Đorđević]] # [[Mirabeau (Metro Pariz)]] # [[Miraš Dedeić]] # [[Mirjana Karanović]] # [[Mirko Korolija]] # [[Mirko Pejanović]] # [[Miro Cerar]] # [[Mirogoj]] # [[Miromesnil (Metro Pariz)]] # [[Miroprofen]] # [[Miroslav Slipčević Mimi]] # [[Mirsad Abdagić Kike]] # [[Mirsad Fazlagić]] # [[Mirsad Malićbegović]] # [[Mirza Džomba]] # [[Mississippi]] # [[Mista]] # [[Mistelbach (okrug)]] # [[Misterija na regati]] # [[Misticizam]] # [[Mistral]] # [[Misty (Pokémon)]] # [[Mitar Mirić]] # [[Mitar Trifunović Učo]] # [[Miting Areva 2014.]] # [[Mitovi i legende o kralju Elvisu]] # [[Mitra]] # [[Mitridat IV od Partije]] # [[Mitropa kup]] # [[Mitsubishi A6M]] # [[Mitsubishi F-2]] # [[Mixteca]] # [[Miyazaki Ayumi]] # [[Miš (hardver)]] # [[Mišićni spazam]] # [[Mišljenje i poremećaji mišljenja]] # [[Mišo Smajlović]] # [[Mišolovka (drama)]] # [[Mjera (matematika)]] # [[Mjerač masenog protoka]] # [[Mjerač ubrzanja]] # [[Mjere za masu]] # [[Mjere za pritisak]] # [[Mjere za rudu]] # [[Mjere za zapreminu]] # [[Mjerenje vremena &quot;A la turca&quot;]] # [[Mjerna jedinica]] # [[Mješko I, knez Poljske]] # [[Mješko II, kralj Poljske]] # [[Mješovita frankatura]] # [[Mlade]] # [[Mladen Bevanda]] # [[Mladen Deželić]] # [[Mladen II Šubić]] # [[Mladen Kruljac]] # [[Mladen Radivojević]] # [[Mladen Stojanović]] # [[Mladi liberali Crne Gore]] # [[Mladogramatičari]] # [[Mlat]] # [[Mlazni motor]] # [[Mletačka Republika]] # [[Mliječna mast]] # [[MmHg]] # [[Mnogougao]] # [[Mobilni telefon (knjiga)]] # [[Modelski mat]] # [[Modem]] # [[Moderna arhitektura]] # [[Moderna filozofija]] # [[Modernizam]] # [[Modrac]] # [[Mogadiš]] # [[Mogedijen]] # [[Mogiljovska oblast]] # [[Mogoriš]] # [[Mogulsko Carstvo]] # [[Mohammad Ali Jamalzadeh]] # [[Mohammed Sissoko]] # [[Mohačka bitka]] # [[Mohokos]] # [[Mohorovičićev diskontinuitet]] # [[Moj brat Aleksa]] # [[Moj mali poni (1. sezona)]] # [[Moja bogda sna (Dino Merlin)]] # [[Moja rođaka Rachel (1952)]] # [[Mojito]] # [[Mojmilo (naselje)]] # [[Mojoj mami umesto maturske slike u izlogu]] # [[Mokoš]] # [[Mokraćna bešika]] # [[Mokrenje]] # [[Mokušnice]] # [[Moldavija na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Molise]] # [[Molitva]] # [[Molitva (pjesma)]] # [[Molly Weasley]] # [[Moltres]] # [[Moment inercije]] # [[Moment sile]] # [[Momčilova tvrđava]] # [[Mona Bollerud]] # [[Monako na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Monarhizam]] # [[Monetarna politika]] # [[Mongolija na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Monica Jauca]] # [[Monika Schwingshackl]] # [[Monika von Habsburg]] # [[Monizam]] # [[Monolog]] # [[Monoplacophora]] # [[Monopol]] # [[Monsun]] # [[Monsunska klima]] # [[Montevideo]] # [[Montgomery Clift]] # [[Montparnasse]] # [[Montpelier (Vermont)]] # [[Montpellier]] # [[Montserrat Caballé]] # [[Monufia (guvernorat)]] # [[Moodle]] # [[Moon Geun Young]] # [[Mooreov automat]] # [[Moral]] # [[Moralni imperativ]] # [[Morana (mitologija)]] # [[Morava (Češka)]] # [[Moravska banovina]] # [[Moravskošleski kraj]] # [[Morača]] # [[Mordor]] # [[More]] # [[More Princa Gustava Adolfa]] # [[Moreuz]] # [[Morfologija (lingvistika)]] # [[Morihej Uešiba]] # [[Morija]] # [[Morića han]] # [[Mornarica Vojske Crne Gore]] # [[Moroni]] # [[Morrison Hotel]] # [[Morseov kod]] # [[Morseov kod za nelatinična pisma]] # [[Morska geologija]] # [[Morska struja]] # [[Morski golubovi]] # [[Morski krinovi]] # [[Morski lav]] # [[Morski puževi]] # [[Morten Olsen]] # [[Moskovsko vrijeme]] # [[Moskva (rijeka)]] # [[Mosorovac]] # [[Most (1969)]] # [[Most Theodora Heussa (Mainz)]] # [[Most dr. Franja Tuđmana (Dubrovnik)]] # [[Most na Đurđevića Tari]] # [[Mostarska Bijela]] # [[Mostarska avenija]] # [[Mostarska sahat-kula]] # [[Mostarski derbi]] # [[Motajica]] # [[Motivacija]] # [[Motovunski filmski festival]] # [[Motörhead]] # [[Mount Vernon (Kentucky)]] # [[Mountain View (Kalifornija)]] # [[Mouton-Duvernet (Metro Pariz)]] # [[Move Along]] # [[Mozaik]] # [[Moć]] # [[Močvara]] # [[Mošovce]] # [[Moščena]] # [[Mr. Burns]] # [[Mr. Smith (album)]] # [[Mramor]] # [[Mramorno more]] # [[Mravlja kiselina]] # [[Mraz]] # [[Mreža poligona]] # [[Mrežna kartica]] # [[Mrežni premosnik]] # [[Mrežni protokol]] # [[Mrežno ćaskanje]] # [[Mrijest]] # [[Mrkva]] # [[Mrtav 'ladan]] # [[Mrtva priroda]] # [[Mrtvo hladno (Alen Islamović i Srčani udar)]] # [[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]] # [[MuLinux]] # [[Muavija ibn Ebu-Sufjan]] # [[Mubah]] # [[Mucinozni karcinom dojke]] # [[Mudkip]] # [[Muftija]] # [[Muhadis]] # [[Muhamed Fazlagić]] # [[Muhamed Hadžijamaković]] # [[Muhamed Jusić]] # [[Muhamed Mehmedbašić]] # [[Muhamed Muminović]] # [[Muhamed Reza Pahlavi]] # [[Muhamed Subašić]] # [[Muhamed el-Idrisi]] # [[Muhamed Šakir Muidović]] # [[Muhamed-han Zulkaderlu]] # [[Muhammed el-Bakir]] # [[Muhara]] # [[Muhr]] # [[Mujezin]] # [[Mujo Tuljković]] # [[Mujo gleda lijepu nizamu]] # [[Multimedija]] # [[Multinacionalni bataljon Vojne policije]] # [[Multnomah]] # [[Mumija]] # [[Mun Ji-hee]] # [[Munara]] # [[Mundungus Fletcher]] # [[Mungos]] # [[Munja]] # [[Mura]] # [[Mural]] # [[Murau (grad)]] # [[Murfeld]] # [[Murica]] # [[Murina]] # [[Murtal]] # [[Murvica Gornja]] # [[Musa Čelebija]] # [[Musafirhana]] # [[Musala (Banja Luka)]] # [[Musalla]] # [[Music and Me]] # [[Muskatni oraščić]] # [[Muslimanska narodna organizacija]] # [[Muslimansko bratstvo]] # [[Mustafa Borović]] # [[Mustafa Ejubović]] # [[Mustafa Memić]] # [[Mustafa Polutak]] # [[Mustafa Smajlović]] # [[Mustafa Ćemalović]] # [[Mustafa-paša Ajaspašić]] # [[Mustahfiz]] # [[Musée des arts et métiers]] # [[Mutimir]] # [[Mutnik (Cazin)]] # [[Muzej afričke umjetnosti u Beogradu]] # [[Muzeji Mequinenza]] # [[Muzejski kompleks J Ward]] # [[Muzika]] # [[Muzika u srednjovjekovnoj Bosni]] # [[Muzički singl]] # [[Mućke]] # [[Mučnina]] # [[Mučnina (roman)]] # [[Mušnikovo]] # [[My Chemical Romance]] # [[Mylene Farmer]] # [[Mythbusters]] # [[Málaga]] # [[Mödling (okrug)]] # [[Møre og Romsdal]] # [[München]] # [[Mürzzuschlag (grad)]] # [[Mürzzuschlag (okrug)]] = N = # [[N]] # [[N ili M?]] # [[N.W.A.]] # [[NASDAQ]] # [[NBA 2007/2008.]] # [[NBA doigravanje 2007.]] # [[NBA draft]] # [[NEC]] # [[NIFL Premiership]] # [[NK Bratstvo Gračanica]] # [[NK GOŠK Gabela]] # [[NK Grafičar-Vodovod Osijek]] # [[NK Hajduk Orašje]] # [[NK Hrvatski dragovoljac]] # [[NK Lokomotiva Zagreb]] # [[NK Orahovica 74]] # [[NK Seljak Vidoši]] # [[NK Slaven Belupo]] # [[NK Stjepan Polje]] # [[NK TOŠK Tešanj]] # [[NK Troglav – sezona 2012/2013.]] # [[NK Zadar]] # [[NK Zagreb]] # [[NUTS:AT]] # [[NUTS:ES]] # [[NUTS:SE]] # [[NUTS:UK]] # [[NUbuntu]] # [[Na Drini ćuprija]] # [[Na drugoj adresi]] # [[Nabucco]] # [[Nacionalna parlamentarna biblioteka Japana]] # [[Nacionalni park Fort Lytton]] # [[Nacionalni park Grand Canyon]] # [[Nacionalni park Jaú]] # [[Nacionalni park Ostrvo princa Edwarda]] # [[Nacionalni park Teide]] # [[Nacionalni park Waterberg]] # [[Nacionalni park podzemne rijeke Puerto Princesa]] # [[Nacionalni parkovi u Jugoslaviji]] # [[Nacionalno groblje Arlington]] # [[Nadbubrežna vena]] # [[Nadežda Aleksijeva]] # [[Nadežda Bjelova]] # [[Nadimak]] # [[Nadopuna goriva tokom leta]] # [[Nadreality show]] # [[Nadrealizam]] # [[Nadvojvoda]] # [[Nadzeja Skardzina]] # [[Nadzvučni putnički avion]] # [[Nafta]] # [[Nagasaki]] # [[Nagini]] # [[Nagoya]] # [[Nagrada &quot;Henrietta&quot;]] # [[Nagrada &quot;Irving G. Thalberg&quot;]] # [[Nagrada &quot;Jacques Goddet&quot;]] # [[Nagrada &quot;Žensko pero&quot;]] # [[Nagrada Davorin 2006]] # [[Nagrada Emmy]] # [[Nagrade]] # [[Nagravision]] # [[Nahičevanska Autonomna Republika]] # [[Naib]] # [[Naim Hadžiabdić]] # [[Naizmjenična struja]] # [[Najade (mitologija)]] # [[Najamnik]] # [[Najavljeno ubistvo]] # [[Najveća carstva svijeta]] # [[Najveći zajednički djelilac brojeva]] # [[Nancy Bell-Johnstone]] # [[Nancy Cartwright]] # [[Naoružana islamska grupa]] # [[Naočale]] # [[Napad na Fatiminu kuću]] # [[Napadi 11. septembra 2001.]] # [[Naquadah]] # [[Narcissa Malfoy]] # [[Narcizam]] # [[Narew]] # [[Nargotrond]] # [[Narod]] # [[Narodna demokratska stranka]] # [[Narodni heroj Jugoslavije]] # [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije]] # [[Nas]] # [[Naselja Mostara]] # [[Nasljedna bolest]] # [[Nastanak feudalnog društva]] # [[Nasty Girl]] # [[Natalija Bašinska]] # [[Natalija Cimeša]] # [[Natalija Ivanova]] # [[Natalija Kočergina]] # [[Natalija Levčenkova]] # [[Natalija Moroz]] # [[Natalija Nariškina]] # [[Natalija Permjakova]] # [[Natalija Rižankova]] # [[Natalija Tereščenko]] # [[Nataša Kandić]] # [[Nate Dogg]] # [[Nathalie Beausire]] # [[National Football Conference]] # [[Natko Katičić]] # [[Natpis na stećku kneza Batića Mirkovića]] # [[Natrij-acetat]] # [[Natrij-hidroksid]] # [[Natrij-karbonat]] # [[Natrij-nitrat]] # [[Natrij-nitrit]] # [[Natrij-oksalat]] # [[Natália Prekopová]] # [[Naughty Girl]] # [[Nauka o hrani]] # [[Nauka o materijalima]] # [[Naum Ohridski]] # [[Naunet]] # [[Nausikaja]] # [[Nautiloidea]] # [[Nautička milja]] # [[Naučna klasifikacija (biologija)]] # [[Naučna strategija]] # [[Naučni zakon]] # [[Naučni časopis]] # [[Navaho (narod)]] # [[Navara]] # [[Navassa]] # [[Naypyidaw]] # [[Nazaret]] # [[Nazgûli]] # [[Nazif Kusturica]] # [[Naša mala klinika]] # [[Nd:YAG laser]] # [[NeBo (album)]] # [[Nea Salamis Famagusta FC]] # [[Nebeski koordinatni sistem]] # [[Nebo]] # [[Neboder]] # [[Nebojša Radmanović]] # [[Nebregošte]] # [[Nedeljko Bajić Baja]] # [[Nedeterministički konačni automat]] # [[Nedjelja]] # [[Nedjeljka Gajanović]] # [[Nedovršeni portret]] # [[Nedžad Verlašević]] # [[Nefertari]] # [[Nefertiti]] # [[Nefrologija]] # [[Neftida]] # [[Negativan broj]] # [[Negotino]] # [[Neighbours from Hell]] # [[Neighbours from Hell 2: On Vacation]] # [[Nejednoznačna gramatika]] # [[Neka DJ odmah dole CJ]] # [[Neka svemir čuje nemir]] # [[Neki to vole vruće]] # [[Nekompletna metamorfoza]] # [[Nekropola]] # [[Nela Hasanbegović]] # [[Nele Karajlić]] # [[Nelly Sachs]] # [[Nelson Piquet Jr.]] # [[Nelsonov stub (Dublin)]] # [[Nemanja Gordić]] # [[Nemanja Matić]] # [[Nemanjići]] # [[Nemejski lav]] # [[Nemetal]] # [[Nenad Fejić]] # [[Nenad Veličković]] # [[Nenad Čanak]] # [[Nenečki autonomni okrug]] # [[Neno Belan]] # [[Neobnovljivi prirodni resursi]] # [[Neolitska umjetnost]] # [[Neonska cijev]] # [[Neoprostive kletve]] # [[Neočekivani gost]] # [[Nepravi integral]] # [[Neprekidna funkcija]] # [[Neprofitni menadžment]] # [[Neptun (mitologija)]] # [[Neptunovi prirodni sateliti]] # [[Neretvani]] # [[Neretvica]] # [[Nermina Omerbegović]] # [[Neron]] # [[Nerva]] # [[Nervno tkivo]] # [[Nervozni Poštar (album)]] # [[Nesai]] # [[Nesretni čovjek]] # [[Nesreća nevinih]] # [[Nestorijanstvo]] # [[Neufeld an der Leitha]] # [[Neuma]] # [[Neumiruće Zemlje]] # [[Neunkirchen (okrug)]] # [[Neuronska mreža]] # [[Neuschwanstein]] # [[Neusiedl am See (okrug)]] # [[Neustrašivi Spirit]] # [[Neutral Milk Hotel]] # [[Neutralizacija (hemija)]] # [[Neutralni element]] # [[Neutrino]] # [[Neutronska zvijezda]] # [[Nevesinjska sahat-kula]] # [[Nevidna voda]] # [[Neville Chamberlain]] # [[Nevladina organizacija]] # [[New Hampshire]] # [[New Orleans]] # [[New Orleans Pelicans]] # [[Newfoundland (ostrvo)]] # [[Newfoundland i Labrador]] # [[Nezaposlenost]] # [[Nezavisni kandidat]] # [[Nešto lijepo treba da se desi (Merlin)]] # [[Niamey]] # [[Niccolò Fontana Tartaglia]] # [[Nicholas Latifi]] # [[Nicholas Lyndhurst]] # [[Nick Cave]] # [[Nick Heidfeld]] # [[Nick Mason]] # [[Nickelback]] # [[Nicko McBrain]] # [[Nico Hülkenberg]] # [[Nico Rosberg]] # [[Nicolas Flamel (Harry Potter)]] # [[Nicolas Kiesa]] # [[Nicolas Léonard Sadi Carnot]] # [[Nicolas Poussin]] # [[Nicolas Sarkozy]] # [[Nicole Gontier]] # [[Nicușor Dan]] # [[Nigel Mansell]] # [[Night in the Ruts]] # [[Nightrage]] # [[Nightwish]] # [[Nihad Alibegović]] # [[Nihad Halilbegović]] # [[Nihilizam]] # [[Nihon Ad Systems]] # [[Nijemi svjedok]] # [[Nika]] # [[Nikaragva]] # [[Nikeja]] # [[Nikejski simbol vjere]] # [[Nikica Kalogjera]] # [[Nikica Mihaljević]] # [[Nikifor Brijenije]] # [[Nikifor Hrisoverg]] # [[Nikki Keddie]] # [[Niko Kovač]] # [[Nikola I, car Rusije]] # [[Nikola II Drašković]] # [[Nikola II, vojvoda Opave]] # [[Nikola III Zrinski]] # [[Nikola Kont Orahovički (Iločki)]] # [[Nikola Nalješković]] # [[Nikola Nikić]] # [[Nikola P. Karađorđević]] # [[Nikola Radojčić]] # [[Nikola Stojanović (advokat)]] # [[Nikola Vukčević]] # [[Nikola Zrinski]] # [[Nikola Špirić]] # [[Nikola Šubić Zrinski]] # [[Nikolaj Drozdecki]] # [[Nikolaj Ivanovič Lobačevski]] # [[Nikolaj Vasiljevič Gogolj]] # [[Nikoljsk]] # [[Nikomedija]] # [[Nikon Metanoit]] # [[Nikujaga]] # [[Nil Doksopatrid]] # [[Nima Yushij]] # [[Nimovi]] # [[Nimrud]] # [[Nina Ditmajer]] # [[Nina Erak]] # [[Nina Kadeva]] # [[Nina Lemeš]] # [[Nindža]] # [[Nindža kornjače (2003)]] # [[Nine Lives]] # [[Ninetales]] # [[Niniva]] # [[Nintendo 64]] # [[Niskonjemački jezik]] # [[Nistagmus]] # [[Nitrat]] # [[Niz]] # [[Niz nesretnih događaja]] # [[Nizozemska na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Nizozemski Antili]] # [[Nizozemski jezik]] # [[Niš]] # [[Ništa nije tako tajno]] # [[Ništa više nije kao prije]] # [[Nižnji Novgorod]] # [[Njeguši]] # [[Njemačka Samoa]] # [[Njemačka u Prvom svjetskom ratu]] # [[Njemački jezik]] # [[Njemački lovni terijer]] # [[Njemački tenkovi u Drugom svjetskom ratu]] # [[Njitranski kraj]] # [[Njutnovski fluid]] # [[Njuška]] # [[No Name]] # [[No sikiriki (Edo Maajka)]] # [[No, No, No]] # [[Noah's Ark (igra)]] # [[Nogomet u Bosni i Hercegovini]] # [[Nogometna oprema]] # [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-17]] # [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-19]] # [[Nogometna reprezentacija Katara]] # [[Nogometna reprezentacija Kine]] # [[Nogometna reprezentacija Maroka]] # [[Nogometni savez Istočne Njemačke]] # [[Nogometni sudija]] # [[Noina arka]] # [[Noise muzika]] # [[Nokia 2110]] # [[Noksi]] # [[Noldori]] # [[Nomadi]] # [[Nominalna vrijednost]] # [[Nominativ]] # [[Norbert Mappes-Niediek]] # [[Nordijska mitologija]] # [[Nordijska regija]] # [[Nordijsko skijanje]] # [[Nordland]] # [[Normala]] # [[Normalna sila]] # [[Normanska dinastija]] # [[Norne]] # [[Norodom Sihanouk]] # [[Norra skenet]] # [[Norrbotten]] # [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Norveške državne željeznice]] # [[Norveški jezik]] # [[Norveško more]] # [[Nosač aviona]] # [[Nosorog]] # [[Notre-Dame (Pariz)]] # [[Nouakchott]] # [[Nova Crnja]] # [[Nova Dolina (guvernorat)]] # [[Nova Gvineja]] # [[Nova TV (Hrvatska)]] # [[Nova godina]] # [[Nova klasična ekonomija]] # [[Nova zemlja (arhipelag)]] # [[Nova Škotska]] # [[Nova Švedska]] # [[Novac u knjigama o Harryju Potteru]] # [[Novajlija godine (NBA)]] # [[Novela]] # [[Novi Bečej]] # [[Novi Brunswick]] # [[Novi Kneževac]] # [[Novi Meksiko]] # [[Novi Pazar (Bugarska)]] # [[Novi Zeland na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Novi Zrin]] # [[Novi behar]] # [[Novi primitivizam]] # [[Novi zavjet]] # [[Novi zavjet na bosanskom jeziku]] # [[Novial]] # [[Novinar]] # [[Novinarski žanrovi]] # [[Novoasirsko Carstvo]] # [[Novovjekovna filozofija]] # [[Noćno vijeće]] # [[Nož]] # [[Ntala Skinner]] # [[Nu (slovo)]] # [[Nubija]] # [[Nubijci]] # [[Nuklearna energija]] # [[Nuklearna fizika]] # [[Nuklearne sile]] # [[Nuklearni reaktor]] # [[Nukuʻalofa]] # [[Number 1's]] # [[Nun (mitologija)]] # [[Nunarput utoqqarsuanngoravit]] # [[Nunavut]] # [[Nunčaku]] # [[Nupedia]] # [[Nur al-Husein]] # [[Nusrat Fateh Ali Khan]] # [[Nusreta Kobić]] # [[Nut]] # [[Nuthin' Fancy]] # [[Nymphadora Tonks]] # [[Nürnberg]] = O = # [[O]] # [[O državi Božijoj (Augustin)]] # [[O kanal]] # [[O ljubavi i drugim nečistim silama]] # [[O porijeklu nejednakosti]] # [[OFK Gradina Srebrenik]] # [[OGLE-2005-BLG-390Lb]] # [[OGame]] # [[OK Kakanj]] # [[OKK Gacko]] # [[OSM TV]] # [[Oaza]] # [[Oaza (Danijela Martinović)]] # [[Obala]] # [[Obalni nasip]] # [[Oben am jungen Rhein]] # [[Oberkampf (Metro Pariz)]] # [[Oberpullendorf (okrug)]] # [[Oberwart (okrug)]] # [[Obična šarka]] # [[Objavljeni izvori za historiju srednjovjekovne Bosne]] # [[Objekt (računarstvo)]] # [[Oblasni gospodar]] # [[Oblasti Kazahstana]] # [[Obnovljiva energija]] # [[Obrada digitalne slike]] # [[Obrada slike]] # [[Obradović]] # [[Obrazovanje]] # [[Obrazovanje u Austriji]] # [[Obrazovanje u Njemačkoj]] # [[Occupy Wall Street]] # [[Ocean Girl (serija)]] # [[Ockhamova britva]] # [[Oda Nobunaga]] # [[Odaja tajni]] # [[Odašiljači i veze]] # [[Odbojka]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1964.]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1968.]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1972.]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1976.]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1980.]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1984.]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1988.]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1992.]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 1996.]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 2000.]] # [[Odbojka na Olimpijskim igrama 2004.]] # [[Odbor regija]] # [[Odbrambeni igrač godine (NBA)]] # [[Oddijev sfinkter]] # [[Oddish]] # [[Odgovorni turizam]] # [[Odin]] # [[Odisej]] # [[Odjek (časopis)]] # [[Odlazi cirkus]] # [[Odlaziš]] # [[Odmut (Crna Gora)]] # [[Odmut (Zenica)]] # [[Odra]] # [[Održivost]] # [[Odsutan u proljeće]] # [[Oduzimanje]] # [[Odéon (Metro Pariz)]] # [[Odžaci (Srbija)]] # [[Ofelija (mjesec)]] # [[Oficir]] # [[Oflag]] # [[Ofsajd (grupa)]] # [[Ogi i žohari: Film]] # [[Ogijeri]] # [[Ogledalo Erised]] # [[Ognjen Amidžić]] # [[Ognjen Aškrabić]] # [[Ognjen Spahić]] # [[Ogorelica]] # [[Okapi]] # [[Okeanide]] # [[Okeanografija]] # [[Okinawa]] # [[Oklahoma]] # [[Oklop]] # [[Oklopnjača]] # [[Okrug (Gospodar prstenova)]] # [[Okrug (teritorijalna jedinica)]] # [[Okrug Marin (Kalifornija)]] # [[Okrug Panevėžys]] # [[Okrug Stockholm]] # [[Okrug Uppsala]] # [[Okrug Värmland]] # [[Okrug Västernorrland]] # [[Okrug Västmanland]] # [[Okrunjena šumarica]] # [[Okruzi Seoula]] # [[Okruzi Slovačke]] # [[Oksaprozin]] # [[Oksfordij]] # [[Oksid]] # [[Oksidans]] # [[Oksimoron]] # [[Oksitocin]] # [[Oktalni sistem]] # [[Oktan]] # [[Oktanski broj]] # [[Oktavijan August]] # [[Oktobarska revolucija]] # [[Okultizam]] # [[Ola Wærhaug]] # [[Olaf I, kralj Danske]] # [[Olaf I, kralj Norveške]] # [[Olaf II, kralj Norveške]] # [[Olaf V, kralj Norveške]] # [[Oleg, veliki knez Kijeva]] # [[Olena Ljašenko]] # [[Olga Kozlova]] # [[Olga Medvedceva]] # [[Olga Meljnjik]] # [[Olga Nazarova (biatlonka)]] # [[Olga Poltoranjina]] # [[Olimpijci s najviše medalja]] # [[Olimpijske igre]] # [[Olimpijske igre 1908.]] # [[Olimpijske igre 1912.]] # [[Olimpijski plamen]] # [[Olimpijski stadion (Berlin)]] # [[Oliver Heaviside]] # [[Oliver Kahn]] # [[Olivier Panis]] # [[Olivin]] # [[Olivér Halassy]] # [[Olovka]] # [[Oltar]] # [[Olympe Maxime]] # [[Olympique de Marseille]] # [[Om]] # [[Omanska nogometna liga]] # [[Omer Pobrić]] # [[Omiška Dinara]] # [[Omladinska škola FK Željezničar - sezona 2018/2019.]] # [[Omska oblast]] # [[On the Way to Wonderland]] # [[Onaj ko nađe prijatelja pronalazi bogatstvo]] # [[One More from the Road]] # [[One in a Million (Aaliyah)]] # [[Onesil]] # [[Op art]] # [[Opel]] # [[Open Wide]] # [[OpenBGPD]] # [[OpenCVS]] # [[OpenDocument]] # [[OpenGL]] # [[OpenNTPD]] # [[OpenOSPFD]] # [[OpenOffice.org]] # [[Operacija &quot;Dijadema&quot;]] # [[Operacija &quot;Koridor&quot;]] # [[Operacija &quot;Lipanjske zore&quot;]] # [[Operacija &quot;Namjerna sila&quot;]] # [[Operacija &quot;Oluja&quot;]] # [[Operacija &quot;Ozren&quot;]] # [[Operacija &quot;Rogoj '94&quot;]] # [[Operacija &quot;Vlaštica&quot;]] # [[Operacija Trijumf]] # [[Operacije Hrvatske vojske u ratovima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini]] # [[Opijum]] # [[Opolsko vojvodstvo]] # [[Oportunistička infekcija]] # [[Opovo]] # [[Oppland]] # [[Oprašivanje]] # [[Oprost]] # [[Ops]] # [[Opsada Novog Zrina]] # [[Opservacija]] # [[Opservatorija Goldstone]] # [[Optička rotacija]] # [[Optičko vlakno]] # [[Opća bolnica Bugojno]] # [[Opća bolnica Tešanj]] # [[Opća hirurgija]] # [[Općina]] # [[Općine i gradovi u Finskoj]] # [[Općine i gradovi u Finskoj prema broju stanovnika]] # [[Općine i gradovi u Finskoj prema površini]] # [[Općine i naselja na Kosovu]] # [[Općine u Danskoj]] # [[Općine u Estoniji]] # [[Općine u Švedskoj]] # [[Oral]] # [[Oralni seks]] # [[Orandžada]] # [[Orao]] # [[Orbitalni period]] # [[Orci (Gospodar prstenova)]] # [[Orden Republike]] # [[Orden bratstva i jedinstva]] # [[Orden narodnog heroja]] # [[Orden za hrabrost]] # [[Orden zasluga za narod]] # [[Ordeni, odlikovanja i medalje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] # [[Oregon]] # [[Orenburška oblast]] # [[Orfej]] # [[Orfej i Euridika]] # [[Organ (anatomija)]] # [[Organizacija afričkog jedinstva]] # [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju]] # [[Organizirani kriminal]] # [[Organska arhitektura]] # [[Organska kiselina]] # [[Orgulje]] # [[Ori]] # [[Origami]] # [[Orijentalna velika vjeverica]] # [[Orijentalni institut u Sarajevu]] # [[Orion Black]] # [[Orjol]] # [[Orkanski visovi]] # [[Orkestar]] # [[Orljava]] # [[Orlovska oblast]] # [[Ormus]] # [[Ornament]] # [[Orson Welles]] # [[Ortoepija]] # [[Ortoklas]] # [[Ortorompski kristalni sistem]] # [[Osaka]] # [[Osanica (rijeka)]] # [[Osat (regija)]] # [[Osat (župa)]] # [[Oscar Montelius]] # [[Oscar Wilde]] # [[Oscilacija (diferencijalna jednačina)]] # [[Osciliranje]] # [[Oskar I, kralj Švedske]] # [[Oskar II, kralj Švedske]] # [[Oskar Maria Graf]] # [[Oslip]] # [[Osma krajiška muslimanska udarna brigada]] # [[Osman (ep)]] # [[Osman Džiho]] # [[Osman Kulenović]] # [[Osman Redžović]] # [[Osman Šuglija]] # [[Osman-paša Resulbegović]] # [[Osmanlijsko tursko pismo]] # [[Osmanski turski jezik]] # [[Osmotski pritisak]] # [[Osmoza]] # [[Osna simetrija]] # [[Osnivači Hogwartsa]] # [[Osnovna šema]] # [[Osnovna škola Aneks]] # [[Osnovne SI jedinice]] # [[Ostaće okrugli trag na mestu šatre]] # [[Osteoporoza]] # [[Ostrva Ashmore i Cartier]] # [[Ostrva privjetrine]] # [[Ostrva zavjetrine]] # [[Ostrvo]] # [[Ostrvo Princa Edwarda]] # [[Ostrvska država]] # [[Osumi (poluostrvo)]] # [[Otac]] # [[Otac na službenom putu]] # [[Otapalo]] # [[Otava]] # [[Other Voices]] # [[Otkazano zbog kiše]] # [[Otkrivenje]] # [[Otkriće neba (roman)]] # [[Oto Pestner]] # [[Otoka (Sarajevo)]] # [[Otomi]] # [[Oton]] # [[Oton II, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Oton III, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Otoskop]] # [[Otpadna voda]] # [[Otrivij]] # [[Otrov]] # [[Otrovna kiša (Damir Urban &amp; 4)]] # [[Otto Ludwig]] # [[Otvaranje kraljevog skakača]] # [[Otvorena partija]] # [[Otvorena scena OBALA]] # [[Ouagadougou]] # [[Ourea]] # [[Ouzi]] # [[Ovan (znak)]] # [[Ovca Dolly]] # [[Overkill]] # [[Ovogeneza]] # [[Owen Tudor]] # [[Oziris]] # [[Oznake u koncentracionim logorima nacističke Njemačke]] # [[Ozon]] # [[Ozren (planina u Bosni i Hercegovini)]] # [[Očajne kućanice]] # [[Oče naš]] # [[Očni mišići]] # [[Očnjak]] # [[Oļegs Maļuhins]] # [[Oświęcim]] # [[Ožiljak (Miladin Šobić)]] = P = # [[P]] # [[P-norma]] # [[P. T. Barnum]] # [[PC kartica]] # [[PCBSD]] # [[PCC]] # [[PCI Express]] # [[PDF]] # [[PS/2 konektor]] # [[PSY]] # [[Paavo Nurmi]] # [[Pablo Neruda]] # [[Pacifička divizija (NBA)]] # [[Pacifički obruč]] # [[Pad Konstantinopolja]] # [[Pad i modernizacija Osmanskog Carstva]] # [[Padavina]] # [[Padež]] # [[Pafos]] # [[Pag]] # [[Pain of Salvation]] # [[Pajo Patak]] # [[Pak (mjesec)]] # [[Pakao]] # [[Pakao (Dante)]] # [[Pakistanska rupija]] # [[Paks]] # [[Palacio Municipal de Deportes San Pablo]] # [[Palantiri]] # [[Palatin (brežuljak)]] # [[Paleolitska umjetnost]] # [[Paleolog (loza bizantijskih careva)]] # [[Paleontologija]] # [[Paleoproterozoik]] # [[Palermo]] # [[Palestina (regija)]] # [[Palestinski izbori 2006.]] # [[Palija (oružje)]] # [[Palilula]] # [[Palma]] # [[Palmotići]] # [[Palotinci]] # [[Pam Weiss]] # [[Pamela Anderson]] # [[Pametni mobitel]] # [[Pamirske planine]] # [[Pamćenje]] # [[Pan (mitologija)]] # [[Panagiota Tsakiri]] # [[Panama]] # [[Pancho Villa]] # [[Panda]] # [[Pandora]] # [[Panevropski koridori]] # [[Panevropski univerzitet Apeiron Banjaluka]] # [[Pangea]] # [[Panični poremećaj]] # [[Pank-rok]] # [[Panonska nizija]] # [[Pansy Parkinson]] # [[Panta rei (album)]] # [[Panteon]] # [[Panteon (Pariz)]] # [[Panteon (Rim)]] # [[Pantera (grupa)]] # [[Pantomima]] # [[Panzer 58]] # [[Panzer I]] # [[Panzer II]] # [[Panzer III]] # [[Panzer IV]] # [[Panzer V]] # [[Panzer VI]] # [[Pančevo]] # [[Paola Ruffo di Calabria]] # [[Paolo Uccello]] # [[Papa Aleksandar III]] # [[Papa Kalist III]] # [[Papa Klement II]] # [[Papa Klement IV]] # [[Papa Klement VII]] # [[Papa Lav X]] # [[Papa Pio V]] # [[Papa Poncijan]] # [[Papa Siksto IV]] # [[Papa Urban II]] # [[Papa Urban III]] # [[Papak]] # [[Papero]] # [[Papiga]] # [[Papilarni karcinom dojke]] # [[Papinska Država]] # [[Papinska tijara]] # [[Papkari]] # [[Paprika]] # [[Papua novogvinejska kina]] # [[Parabola (matematika)]] # [[Paraboloid]] # [[Paradise Cay (Kalifornija)]] # [[Paradoks berberina]] # [[Paradoks dijamant-voda]] # [[Paradoks djeda]] # [[Paradoks gavrana]] # [[Paradoks lažljivca]] # [[Paradoks ljestava]] # [[Paradoks nezaustavljive sile]] # [[Paradoks svemoći]] # [[Parafilija]] # [[Parag]] # [[Paralelni sistemi]] # [[Paralelno renderiranje]] # [[Paralelnost (geometrija)]] # [[Paramecium]] # [[Parametarski operator]] # [[Paranoidna shizofrenija]] # [[Paraná]] # [[Paraolimpijske igre]] # [[Paraziti]] # [[Parcijalna integracija]] # [[Parcijalna izbijanja]] # [[Paris (Supertramp album)]] # [[Paris (mitologija)]] # [[Pariska komuna]] # [[Pariske katakombe]] # [[Pariski metro]] # [[Pariski mir (1802)]] # [[Paritet kupovne moći]] # [[Pariz Masters]] # [[Park]] # [[Park prirode Medvednica]] # [[Parker Pyne istražuje]] # [[Parkinsonova bolest]] # [[Parlamentarni sistem]] # [[Parma]] # [[Parmenid]] # [[Parne i neparne funkcije]] # [[Parni valjak]] # [[Parodija]] # [[Partenon]] # [[Partija rada (Srbija)]] # [[Partini]] # [[Partitokratija]] # [[Partnerstvo za mir]] # [[Partsko Carstvo]] # [[Parvati]] # [[Pascal Wehrlein]] # [[Pasifaja (satelit)]] # [[Pasoš Azerbejdžana]] # [[Passiflora sodiroi]] # [[Pasta]] # [[Pastel]] # [[Pasterizacija]] # [[Pasteur (Metro Pariz)]] # [[Pastor Maldonado]] # [[Pat Konantz]] # [[Pat Quinn]] # [[Patagonija]] # [[Pathétique]] # [[Patke]] # [[Patke selice]] # [[Patnje svetog Antonija (Michelangelo)]] # [[Patogen]] # [[Patogene gljivice]] # [[Patologija]] # [[Patološka fiziologija]] # [[Patološki i paradoksni tipovi disanja]] # [[Patrice Anderson]] # [[Patriciji]] # [[Patrick Friesacher]] # [[Patrick Volkerding]] # [[Patrijarh (kršćanstvo)]] # [[Patrijarh srpski German (Đorić)]] # [[Patrijarhat]] # [[Patrik Ćavar]] # [[Patrilinearnost]] # [[Patriotski zakon]] # [[Patriotsko ubistvo]] # [[Patrolni čamac]] # [[Patronimik]] # [[Patti Smith]] # [[Patuljasta kolisa]] # [[Patuljci (Gospodar prstenova)]] # [[Paukova mreža (drama)]] # [[Paul Auster]] # [[Paul Bostaph]] # [[Paul Cézanne]] # [[Paul Erdős]] # [[Paul Gauguin]] # [[Paul Hindemith]] # [[Paul Schrader]] # [[Paul Valéry]] # [[Paul Verlaine]] # [[Paul di Resta]] # [[Paul von Heyse]] # [[Paulijev princip isključenja]] # [[Pavao Pavličić]] # [[Pavel Muslimov]] # [[Pavlaka]] # [[Pavle Vuisić]] # [[Pavlina Filipova]] # [[Paša]] # [[Paša Jigit-beg]] # [[Paštuni]] # [[Pažnja]] # [[Peanovi aksiomi]] # [[Pearl Harbor]] # [[Pearl Jam]] # [[Pedagogija]] # [[Pedagoška psihologija]] # [[Pedagoški fakultet u Bihaću]] # [[Pedoeova nejednakost]] # [[Pedologija]] # [[Pedro de la Rosa]] # [[Pedron Nijal]] # [[Pegaz]] # [[Pejačevići]] # [[Pejo Ćošković]] # [[Pejzažna arhitektura]] # [[Pekmez]] # [[Peletiranje]] # [[Pelješac]] # [[Peloponeski rat]] # [[Peloponez]] # [[Pend d'Oreille]] # [[Penologija]] # [[Pentagram (grupa)]] # [[Pentakontera]] # [[Pentan]] # [[Pentium III]] # [[Penzanska oblast]] # [[Pepsi]] # [[Pepsi Music 2004 Beyoncé Exclusive]] # [[Per Wimmer]] # [[Perajari]] # [[Percepcija]] # [[Percy Weasley]] # [[Perdita (mjesec)]] # [[Perfekt]] # [[Perg (okrug)]] # [[Pergament]] # [[Perica Bukić]] # [[Perihel]] # [[Periklo]] # [[Peripheral Component Interconnect]] # [[Perivoj Zrinskih]] # [[Perje]] # [[Perlit (željezo)]] # [[Perm (grad)]] # [[Permanent Vacation]] # [[Permski kraj]] # [[Pero Petrašević]] # [[Peroksid]] # [[Personal Area Network]] # [[Personalna unija]] # [[Perspektiva]] # [[Perspektiva (vizualno)]] # [[Pertinaks]] # [[Perugia]] # [[Perun]] # [[Perućica]] # [[Perušić Donji]] # [[Perzefona]] # [[Perzej (mitologija)]] # [[Perzej Makedonski]] # [[Perzija]] # [[Perzijska književnost]] # [[Perzijski jezik]] # [[Peršun]] # [[Pesni ognjenih let]] # [[Pesticidi]] # [[Pesto]] # [[Pet Shop Boys]] # [[Pet dobrih careva]] # [[Pet praščića]] # [[Pet prijatelja na otoku s blagom]] # [[Pet prijatelja na strani pravde]] # [[Pet prijatelja na tajanstvenoj pustari]] # [[Pet prijatelja na tragu zločina]] # [[Pet prijatelja protiv krijumčara]] # [[Pet prijatelja protiv obalskih gusara]] # [[Pet prijatelja protiv otmičara]] # [[Pet prijatelja u cirkusu]] # [[Pet prijatelja u lovu na dragulje]] # [[Pet prijatelja u podzemnoj riznici]] # [[Pet prijatelja u posljednjoj pustolovini]] # [[Pet prijatelja u službi avijacije]] # [[Pet prijatelja u službi nauke]] # [[Pet prijatelja: Mali detektivi]] # [[Pet prijatelja: Čuvari starina]] # [[Pet ranih crkava]] # [[Peta generacija računara]] # [[Petak]] # [[Petar Grašo]] # [[Petar Krešimir IV]] # [[Petar Mandić]] # [[Petar Pejčinović]] # [[Petar Svačić]] # [[Petar Tiješić]] # [[Petar Zrinski]] # [[Petar Šain]] # [[Pete Best]] # [[Pete Doherty]] # [[Pete Sampras]] # [[Peter Falk]] # [[Peter Frampton]] # [[Peter Jackson]] # [[Peter Sellers]] # [[Peter Zvi Malkin]] # [[Peti stajaći djelatni sdrug]] # [[Petja Nikolova]] # [[Petokraka zvijezda]] # [[Petr Čech]] # [[Petra Bauer (biatlonka)]] # [[Petra Starčević]] # [[Petra Červenková]] # [[Petrarkizam]] # [[Petrijeva zdjelica]] # [[Petén (departman)]] # [[Peć]] # [[Peć Mlini]] # [[Pećina]] # [[Pećinci]] # [[Pečenje]] # [[Pečora (rijeka)]] # [[Pečuh]] # [[Philip Johnson]] # [[Philip Pullman]] # [[Phoenix Wright: Ace Attorney]] # [[Phú Quốc]] # [[Pico Bolívar]] # [[Pieces of a Dream: Best Of (Anastacia)]] # [[Pierre (Južna Dakota)]] # [[Pierre Carlet de Marivaux]] # [[Pierre Gasly]] # [[Pierre Jaccoud]] # [[Pierre de Coubertin]] # [[Pierre-Simon Laplace]] # [[Piet Mondrian]] # [[Pieter Corneliszoon Hooft]] # [[Pietro Fittipaldi]] # [[Piezoelektricitet]] # [[Pigalle (Metro Pariz)]] # [[Pijavica (Senj)]] # [[Pijemont]] # [[Pijesak]] # [[Pijetao]] # [[Pikachu]] # [[Pikado]] # [[Pikardija]] # [[Pile (Dubrovnik)]] # [[Piletina]] # [[Pilum]] # [[Pinball (igra)]] # [[Pinceta]] # [[Pindska kneževina]] # [[Ping (kompanija)]] # [[Pingvin]] # [[Pinocchio]] # [[Pinocitoza]] # [[Pioneer 10]] # [[Pioneer Corporation]] # [[Piper PA-18]] # [[Pipili]] # [[Pipin Mali]] # [[Pir]] # [[Piramida (geometrija)]] # [[Piramida muzeja Louvre]] # [[Pirati]] # [[Pirati s Kariba: Mrtvačeva škrinja]] # [[Pirati s Kariba: Na kraju svijeta]] # [[Pirati s Kariba: Na čudnijim plimama]] # [[Pirati s Kariba: Prokletstvo Crnog bisera]] # [[Pirching am Traubenberg]] # [[Pireneji]] # [[Pireneji-Jug]] # [[Pirimidin]] # [[Pirjo Aalto]] # [[Pirkanmaa]] # [[Piroliza]] # [[Piromorfit]] # [[Pirot]] # [[Pirusti]] # [[Pisani izvori o Dubrovniku u Bosni]] # [[Pisanje]] # [[Pisač]] # [[Pistacija]] # [[Pitagora]] # [[Pitagorejski savez]] # [[Pitagorine trojke]] # [[Pitija]] # [[Pitomi kesten]] # [[Piškorovec]] # [[Pištolj]] # [[Pjastovići]] # [[Pjevajte s nama]] # [[Pjevajte s nama (franšiza)]] # [[Pjevajte s nama 2]] # [[Pješadija]] # [[Pješak (šah)]] # [[Place d'Italie (Metro Pariz)]] # [[Place des Fêtes (Metro Pariz)]] # [[Plan Kirkbride]] # [[Planckova konstanta]] # [[Planckova masa]] # [[Planckova sila]] # [[Planete (tabela)]] # [[Planetologija]] # [[Planica]] # [[Planina Field (Britanska Kolumbija)]] # [[Planina Meru]] # [[Planinka Jurišić-Atić]] # [[Planinska šarka]] # [[Planinski lanac]] # [[Plantagenet]] # [[Plastična supa]] # [[Plastični broj]] # [[Plaucija Urgulanila]] # [[Plave planine]] # [[Plavi jahač]] # [[Plavi pomak]] # [[Plavsko jezero]] # [[PlayStation]] # [[PlayStation (konzola)]] # [[PlayStation 2]] # [[PlayStation 3]] # [[PlayStation 4]] # [[PlayStation Portable]] # [[Plaštaši]] # [[Plaža]] # [[Plebejci]] # [[Plejmejker]] # [[Plemenita baština]] # [[Plemkinja Vukoslava]] # [[Plemstvo]] # [[Ples s vukovima]] # [[Ples sa zvijezdama]] # [[Plešimo zajedno]] # [[Plima i oseka]] # [[Plitvička Jezera (bivše naselje)]] # [[Pliva]] # [[Plivajući devizni kurs]] # [[Plivaća kožica]] # [[Plivski vodopad]] # [[Pljeskavica]] # [[Ploter]] # [[Plotica]] # [[Plovnost]] # [[Pluralizam]] # [[Plutarh]] # [[Pluton (mitologija)]] # [[Plućne arterije]] # [[Plzeň]] # [[Pneumatika]] # [[Po]] # [[Pobune (knjiga)]] # [[Pocahontas]] # [[Pocomtuc]] # [[Podgajevi]] # [[Podjela rada]] # [[Podlasko vojvodstvo]] # [[Podofilija]] # [[Podolsk]] # [[Podrinje]] # [[Podrutina]] # [[Podsused]] # [[Podujevo]] # [[Podveležje (regija)]] # [[Poet's Corner]] # [[Poetonge Romani antologia]] # [[Poglavlje III Povelje Ujedinjenih nacija]] # [[Poglavlje VIII Povelje Ujedinjenih nacija]] # [[Poglavlje X Povelje Ujedinjenih nacija]] # [[Poglavlje XIII Povelje Ujedinjenih nacija]] # [[Poglavlje XIV Povelje Ujedinjenih nacija]] # [[Poglavlje XIX Povelje Ujedinjenih nacija]] # [[Poglavlje XVIII Povelje Ujedinjenih nacija]] # [[Pohorje]] # [[Point-to-Point Protocol]] # [[Poirot (serija)]] # [[Poirot istražuje]] # [[Poirotovi raniji slučajevi]] # [[Pojam]] # [[Pojednostavljeno kinesko pismo]] # [[Poker]] # [[Poklad]] # [[Pokrajina]] # [[Pokrajine Kostarike]] # [[Pokrajine u Ekvadoru]] # [[Pokrajine u Finskoj]] # [[Pokrajine u Mozambiku]] # [[Pokrajine u Saudijskoj Arabiji]] # [[Pokrajine Španije]] # [[Poké lopte]] # [[Pokédex]] # [[Pokémon]] # [[Pokémon sposobnost]] # [[Pokémon trener]] # [[Polarni dan]] # [[Polarni koordinatni sistem]] # [[Polarni medvjed]] # [[Polarnost]] # [[Polder]] # [[Polemika]] # [[Poliatomski ion]] # [[Polibije]] # [[Police (Poljska)]] # [[Poliedar]] # [[Poligen]] # [[Poliglicerol poliricinoleat]] # [[Polimlje]] # [[Polimorfizam (mineralogija)]] # [[Polinezija]] # [[Polinom]] # [[Polipropilen]] # [[Polirema]] # [[Polis]] # [[Polisemija]] # [[Polistiren]] # [[Politika (Aristotel)]] # [[Politika Albanije]] # [[Politika Hrvatske]] # [[Politika Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Politika jedne Kine]] # [[Političar]] # [[Politička geografija]] # [[Politička podjela Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Političke nauke]] # [[Politički režim]] # [[Politički sistemi]] # [[Politoed]] # [[Poliwag]] # [[Poliwhirl]] # [[Poliwrath]] # [[Polje (matematika)]] # [[Poljica-Brig]] # [[Poljoprivredne regije]] # [[Poljska na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Poljski jezik]] # [[Pollux Black]] # [[Polona Juh]] # [[Pološka kotlina]] # [[Poluga]] # [[Poluhordati]] # [[Polumetali]] # [[Polumjesec]] # [[Poluostrvo]] # [[Poluotvorena partija]] # [[Poluprava]] # [[Polupropusna membrana]] # [[Poluravan]] # [[Pomazanje]] # [[Pomeranac]] # [[Pomeransko vojvodstvo]] # [[Pomona (mitologija)]] # [[Pomona Sprout]] # [[Pomorska bitka]] # [[Pomorske bitke antičkog doba]] # [[Pomorstvo]] # [[Pomoćni glagoli]] # [[Pompej]] # [[Pompej Strabon]] # [[Ponceau 6R]] # [[Ponedjeljak]] # [[Ponosnik]] # [[Ponovorođeni Zmaj]] # [[Pont Neuf]] # [[Pont de Neuilly (Metro Pariz)]] # [[Pontanima]] # [[Pontiac (automobil)]] # [[Pontiac Montana]] # [[Ponuda]] # [[Ponuda i potražnja]] # [[Ponyta]] # [[Pop art]] # [[PopCap Games]] # [[Popaj]] # [[Popis stanovništva u Srbiji 2002.]] # [[Popovo]] # [[Poprečna fascija]] # [[Popularna kultura]] # [[Poremećaji pamćenja]] # [[Poremećaji seksualnog nagona]] # [[Porez]] # [[Porez na dobit]] # [[Poređenje optičkih medija za pohranu podataka]] # [[Pornografija]] # [[Porodica Agnelli]] # [[Porodica Black]] # [[Porodica Borgia]] # [[Porodica Dursley]] # [[Porodica Weasley]] # [[Porodično stablo francuskih vladara]] # [[Porodično stablo maorskih božanstava]] # [[Porota]] # [[Porsche Carrera GT]] # [[Port Louis]] # [[Porte Maillot (Metro Pariz)]] # [[Porte d'Auteuil (Metro Pariz)]] # [[Portija (mjesec)]] # [[Portland]] # [[Porto Alegre]] # [[Porto marke]] # [[Portret]] # [[Portret Jennie (film)]] # [[Portret infante Marije Terezije Kastiljske]] # [[Portret čovjeka (Velázquez)]] # [[Portunov hram]] # [[Posavina]] # [[Posavski gonič]] # [[Poslije sprovoda]] # [[Posljednja Alijansa (Gospodar prstenova)]] # [[Posljednja kuća]] # [[Posljednja večera]] # [[Posljednji dani Pompeja]] # [[Posljednji slučajevi gospođice Marple i dvije druge priče]] # [[Posljednji tango u Parizu]] # [[Posrednici]] # [[Postaneksioni period]] # [[Posteljica]] # [[Postimpresionizam]] # [[Postmoderna arhitektura]] # [[Postojnska jama]] # [[Postshizofrena depresija]] # [[Potencijal vode]] # [[Potencijalna energija]] # [[Potencijalni red]] # [[Pothvati Sherlocka Holmesa]] # [[Poti]] # [[Potisak]] # [[Potisni automat]] # [[Potočka zijalka]] # [[Potočna pastrmka]] # [[Potočna zlatovčica]] # [[Potpredsjednik SFRJ]] # [[Potražnja]] # [[Potvrđivanje u dva koraka]] # [[Pousko]] # [[Povelja]] # [[Povelja Kulina bana (film)]] # [[Povelja kralja Stjepana Dabiše vojvodi Hrvoju Vukčiću Hrvatiniću iz 1392. godine]] # [[Povelja kralja Tvrtka I Kotromanića za Hrvoja Vukčića Hrvatinića iz 1380.]] # [[Povezani pješaci]] # [[Povratak u budućnost (franšiza)]] # [[Povratak u budućnost 2]] # [[Povratak u budućnost 3]] # [[Povraćanje]] # [[Povreda na radu]] # [[Povrede stomaka]] # [[Površ]] # [[Površ (selo)]] # [[Površinska normala]] # [[Površinska temporalna arterija]] # [[Power Rangers]] # [[Power Rangers in Space]] # [[Power Rangers: Turbo]] # [[Power metal]] # [[Power pop]] # [[Powerslave]] # [[Powerwolf]] # [[Pozdrav]] # [[Pozitivan broj]] # [[Pozitivizam]] # [[Pozivni broj]] # [[Poznate ličnosti koje su prešle na islam]] # [[Počasni doktori nauka Univerziteta u Tuzli]] # [[Početna strana]] # [[Počiteljska sahat-kula]] # [[Počteni vitez]] # [[Poštanska marka]] # [[Poštanski broj]] # [[Poštena upotreba]] # [[Pošumljavanje]] # [[Požar u Ouluu 1882.]] # [[Požarevac]] # [[Požarevački mir]] # [[Pra (rijeka)]] # [[Praefectus castrorum]] # [[Pragmatizam]] # [[Prahistorija Izraela i Palestine]] # [[Praia]] # [[Praonica (serija)]] # [[Praskavko]] # [[Prava Crkva Isusova]] # [[Prava osuđenih osoba]] # [[Pravda]] # [[Prave raže]] # [[Pravilo derivacije količnika]] # [[Pravilo derivacije proizvoda]] # [[Pravilo desne ruke]] # [[Pravilo trojice]] # [[Pravna država]] # [[Pravni fakultet u Sarajevu]] # [[Pravni sistemi u svijetu]] # [[Pravopis]] # [[Pravoslavlje]] # [[Pravoslavlje u Bosni i Hercegovini]] # [[Pravoslavna crkva]] # [[Pravougli trougao]] # [[Prazan skup]] # [[Prazna funkcija]] # [[Prazni niz]] # [[Praznici u SFRJ]] # [[Praznik]] # [[Praćenje zrake (grafika)]] # [[Prašuma Sinharaja]] # [[Preben Elkjær]] # [[Preddinastički Egipat]] # [[Prednja sabirnica]] # [[Prednje i zadnje lice poligona]] # [[Predrag Ikonić]] # [[Predsjednik]] # [[Predsjednik Skupštine Kosova]] # [[Predsjednik vlade]] # [[Predsjednički izbori u Austriji 2004.]] # [[Predsjednički izbori u Srbiji 2012.]] # [[Predsjedništvo Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] # [[Prefekt pretorija]] # [[Prefiksi u nazivima plovila]] # [[Prefontaine Classic 2013.]] # [[Prefontaine Classic 2014.]] # [[Prefontaine Classic 2015.]] # [[Pregled Harryja Pottera]] # [[Preglednik slike]] # [[Prehrambena tehnologija]] # [[Prehrambeno inženjerstvo]] # [[Prekmurski jezik]] # [[Prekomorski kolektivitet]] # [[Prelazni metal]] # [[Prelčev kraj]] # [[Prema ništici]] # [[Premijer Crne Gore]] # [[Premijer liga Armenije]] # [[Premijer liga Azerbejdžana]] # [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/2003.]] # [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2003/2004.]] # [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2005/2006.]] # [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2006/2007.]] # [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2007/2008.]] # [[Premijer liga Bosne i Hercegovine u rukometu 2005/2006.]] # [[Premijer liga Bosne i Hercegovine u rukometu 2006/2007.]] # [[Premijer liga Farskih ostrva]] # [[Premijer liga Irske]] # [[Premijer liga Malte]] # [[Premijer liga Rusije]] # [[Premijer liga Ukrajine]] # [[Premijer liga Velsa]] # [[Prenoćište]] # [[Prerafaeliti]] # [[Prerija]] # [[Presličica]] # [[Prespansko jezero]] # [[Prestolonasljednik]] # [[Presuda (drama)]] # [[Pretoria]] # [[Pretorijanci]] # [[Pretvaranje mjernih jedinica]] # [[Prevencija (šah)]] # [[Prezbiter]] # [[Prezent]] # [[Prezimena izvedena od titula]] # [[Prezimena u srednjovjekovnoj Bosni]] # [[Prečnik]] # [[Pribislav Pohvalić]] # [[Priboj]] # [[Pridjevi]] # [[Pridnjestrovska Moldavska Republika]] # [[Prihvaćeni damin gambit]] # [[Prijam]] # [[Prijatelji mraka]] # [[Prijedlozi]] # [[Prijedorsko polje]] # [[Prijelazno strujanje]] # [[Prijezda II Kotromanić]] # [[Prilep]] # [[Prilozi Instituta za istoriju]] # [[Primarna bilijarna ciroza]] # [[Primarni sklerozantni holangitis]] # [[Primatologija]] # [[Primijenjena matematika]] # [[Primijenjena umjetnost]] # [[Primijenjena vjerovatnoća]] # [[Primogenitura]] # [[Primorje (župa)]] # [[Primorska banovina]] # [[Primorski kraj]] # [[Primorsko-goranske brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Primož Ulaga]] # [[Princ Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]] # [[Princ od Asturije]] # [[Princ sa Bel Aira]] # [[Princip golubinjaka]] # [[Principes]] # [[Pripovijetka]] # [[Prirodan broj]] # [[Prirodne jedinice]] # [[Prirodne nauke]] # [[Prirodni plin]] # [[Prirodni satelit]] # [[Prirodno okruženje]] # [[Pristupanje Albanije Evropskoj uniji]] # [[Pristupanje Crne Gore Evropskoj uniji]] # [[Pristupanje Kosova Evropskoj uniji]] # [[Pristupanje Sjeverne Makedonije Evropskoj uniji]] # [[Pristupanje Sjeverne Makedonije NATO-u]] # [[Pristupanje Srbije Evropskoj uniji]] # [[Pristupanje Turske Evropskoj uniji]] # [[Pritisak]] # [[Pritisak fluida]] # [[Privatni univerzitet]] # [[Privolški federalni okrug]] # [[Privreda]] # [[Privreda Madagaskara]] # [[Privreda Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Prizivanje dodira]] # [[Prizma]] # [[Prizma (optika)]] # [[Prizrenska Podgora]] # [[Priča o igračkama 4]] # [[Priče iz bosanskog apsurdistana]] # [[Prkovići (Višnjan)]] # [[Prljavi rat]] # [[Prljavo kazalište]] # [[Probavni sistem sisara]] # [[Problem univerzalija]] # [[Procesor (računarstvo)]] # [[Procesorsko ležište]] # [[Prodaja Konavala Dubrovčanima]] # [[Prodaja primorja Dubrovčanima 1399.]] # [[Prodiko]] # [[Produkcija gramofonskih ploča Radio-televizije Beograd]] # [[Produžeci]] # [[Profesor]] # [[Profesor emeritus]] # [[Profit]] # [[Program &quot;Apollo&quot;]] # [[Program Space Shuttle]] # [[Programer]] # [[Programi letova s ljudskim posadama]] # [[Programska paradigma]] # [[Programski jezik niskog nivoa]] # [[Programski jezik opće namjene]] # [[Progresivni metal]] # [[Progresivni rok]] # [[Proizvod (ekonomija)]] # [[Proizvod rastvorljivosti]] # [[Projekcija]] # [[Projekt &quot;Manhattan&quot;]] # [[Prokleta avlija]] # [[Prokopije iz Cezareje]] # [[Prolen]] # [[Prometej (film)]] # [[Promiskuitet]] # [[Propanol]] # [[Propanska baklja]] # [[Propil-acetat]] # [[Propolis]] # [[Proporcija]] # [[Proporcionalnost (matematika)]] # [[Prostorvrijeme]] # [[Protagora]] # [[Proteinske metode]] # [[Protej (mitologija)]] # [[Protekcionizam]] # [[Protesti u Egiptu (2011)]] # [[Protivreformacija]] # [[Protokol iz Kyota]] # [[Prototip]] # [[Proučavanje stećaka]] # [[Provincija Oristano]] # [[Provincija Sassari]] # [[Provincija Sud Sardegna]] # [[Provincijski park]] # [[Provincijski park Mudzenchoot]] # [[Provižiun]] # [[Prozerpina]] # [[Prozor]] # [[Prozorska sahat-kula]] # [[Proširena matrica]] # [[Proširujuća kartica]] # [[Prst koji se miče]] # [[Prsten (matematika)]] # [[Prsten moći]] # [[Prstenorepi lemur]] # [[Prstenova družina]] # [[Prugasta mitra]] # [[Prusačka sahat-kula]] # [[Prusi]] # [[Pruska]] # [[Prut (rijeka)]] # [[Prva generacija programskih jezika]] # [[Prva hrvatska nogometna liga 1993/94.]] # [[Prva nogometna liga Andore]] # [[Prva nogometna liga Austrije 2008/2009.]] # [[Prva nogometna liga Austrije 2009/2010.]] # [[Prva nogometna liga Bugarske]] # [[Prva nogometna liga Estonije]] # [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine]] # [[Prva nogometna liga Finske]] # [[Prva nogometna liga Gibraltara]] # [[Prva nogometna liga Kipra]] # [[Prva nogometna liga Latvije]] # [[Prva nogometna liga Luksemburga]] # [[Prva nogometna liga Mađarske]] # [[Prva nogometna liga Republike Srpske 2009/2010.]] # [[Prva nogometna liga Republike Srpske 2010/2011.]] # [[Prva nogometna liga San Marina]] # [[Prva nogometna liga Slovenije]] # [[Prva nogometna liga Češke]] # [[Prvenstvo G8 u rukometu 2010.]] # [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1923.]] # [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1924.]] # [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1970/1971.]] # [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1971/1972.]] # [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1972/1973.]] # [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1973/1974.]] # [[Prvenstvo Jugoslavije u nogometu 1974/1975.]] # [[Prvenstvo Jugoslavije u odbojci]] # [[Prvenstvo Urugvaja u šahu]] # [[Prvi balkanski rat]] # [[Prvi bosanskohercegovački pješadijski regiment]] # [[Prvi hrvatski gardijski zdrug]] # [[Prvi kutnjak (gornja vilica)]] # [[Prvi nikejski sabor]] # [[Prvi opijumski rat]] # [[Prvi ples]] # [[Prvi pretkutnjak (gornja vilica)]] # [[Prvi punski rat]] # [[Prvi put s ocem na jutrenje (1992)]] # [[Prvi rimsko-makedonski rat]] # [[Prvi saziv Predsjedništva SR Bosne i Hercegovine]] # [[Prvi spomen Rogatice]] # [[Prvi srpski ustanak]] # [[Prvo Bugarsko Carstvo]] # [[Prvo doba sunca]] # [[Prvobitna zajednica]] # [[Prženje]] # [[Psel]] # [[Pseudoahondroplazija]] # [[Pseudoperipteralni stil]] # [[Pseća kućica]] # [[Psi (slovo)]] # [[Psiha (mitologija)]] # [[Psihijatrijska bolnica Sveti Vinsent]] # [[Psihijatrijska bolnica Tokanui]] # [[Psihijatrijska bolnica Trenton]] # [[Psihijatrijska bolnica za djecu i mladež Zagreb]] # [[Psihijatrijski centar Utica]] # [[Pskovska oblast]] # [[Psorijaza]] # [[Psyduck]] # [[Ptice]] # [[Ptice neletačice]] # [[Ptice selice]] # [[Ptičija gripa]] # [[Ptolemej I Soter]] # [[Ptolemej II Filadelf]] # [[Ptolemejidi]] # [[Pub]] # [[PubMed Central]] # [[Pubertet]] # [[Publije Kvintilije Var]] # [[Pucačina u prvom licu]] # [[Pukovniku nema ko da piše]] # [[Puli]] # [[Pulitzerova nagrada]] # [[Pulpa]] # [[Pulsar]] # [[Pulski filmski festival]] # [[Pump]] # [[Pumpa]] # [[Punch (magazin)]] # [[Punga]] # [[Punkart]] # [[Punski ratovi]] # [[Puri-Coroado]] # [[Purpurna ruža Kaira]] # [[Pustinja Gobi]] # [[Pustinja Karakum]] # [[Pustolovina božićnog pudinga]] # [[Put]] # [[Put mlijeka]] # [[Put začina]] # [[Putanja]] # [[Putevi u srednjovjekovnoj Bosni]] # [[Putnik za Frankfurt]] # [[Putnički avion]] # [[Pušipel]] # [[Puške augusta]] # [[Puž bačvaš]] # [[Pužni prijenos]] # [[Päivi Kallio]] # [[Pär Lagerkvist]] # [[Péter Lékó]] = Q = # [[Q]] # [[Q-teta funkcija]] # [[Qalyubia (guvernorat)]] # [[Qantas]] # [[Qena (guvernorat)]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Qing Hua Ma]] # [[Quai d'Orsay]] # [[Quattro]] # [[Quedlinburg]] # [[Queen (album)]] # [[Queen Elizabeth Hall]] # [[Queen Rocks]] # [[Queen on Fire – Live at the Bowl]] # [[Queensland]] # [[Quetzaltenango (departman)]] # [[Quiché]] # [[Quiché (departman)]] # [[Quilava]] # [[Quirinus Quirrell]] # [[Quito]] # [[Québec]] = R = # [[R]] # [[R.A.B.]] # [[RAMDAC]] # [[RBD]] # [[RCD Espanyol]] # [[RISC]] # [[RJ-45]] # [[RK &quot;Borac&quot; Travnik]] # [[RK &quot;Kosig&quot; Banja Luka]] # [[RK &quot;Čapljina&quot;]] # [[RK Gradačac]] # [[RK Lukavac]] # [[RK Prijedor]] # [[RK Radnik Donji Vakuf]] # [[RK Čelik Zenica]] # [[RK Željezničar Sarajevo]] # [[RNK Split]] # [[ROM]] # [[RPG]] # [[RTL (Hrvatska)]] # [[Ra]] # [[Racing Point]] # [[Racing Point RP19]] # [[Racionalizacija (matematika)]] # [[Racionalni broj]] # [[Rad (fizika)]] # [[Radamant]] # [[Radar]] # [[Radijalne klipne pumpe]] # [[Radijan]] # [[Radin Butković]] # [[Radio]] # [[Radio 202 (Sarajevo)]] # [[Radio Sarajevo]] # [[Radio Studio 54 Network]] # [[Radiodrama]] # [[Radiofrekvencija]] # [[Radiotalas]] # [[Radiotelevisione Italiana]] # [[Radič Sanković]] # [[Radka Popova]] # [[Radkersburg]] # [[Radmila Šekerinska]] # [[Radna stanica]] # [[Radni festival animiranog filma]] # [[Radničko samoupravljanje]] # [[Radobolja]] # [[Radoje Radojević]] # [[Radojka Šverko]] # [[Radomir Kovač]] # [[Radovan Stanković]] # [[Radovanj]] # [[Radovi Filozofskog fakulteta u Sarajevu (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija)]] # [[Rafael Boban]] # [[Rafael Leónidas Trujillo]] # [[Raffaello Santi]] # [[Rafhvin]] # [[Ragbi klub &quot;Rudar&quot;]] # [[Ragbi klub &quot;Čelik&quot;]] # [[Ragnarok]] # [[Raiding]] # [[Rak debelog crijeva]] # [[Rak jajovoda]] # [[Rak pluća]] # [[Rak tijela materice]] # [[Raketa]] # [[Raketoplan]] # [[Rakija]] # [[Rakitnica (Prača)]] # [[Ralf Schumacher]] # [[Ralph Firman]] # [[Ralph Torres (političar)]] # [[Ramayana]] # [[Rambus]] # [[Ramsau am Dachstein]] # [[Ramzes II]] # [[Rancho Mirage]] # [[Rand al'Tor]] # [[Rangi i Papa]] # [[Rani mraz (album)]] # [[Ranko Marinković]] # [[Raoul Dufy]] # [[Rapalski ugovor]] # [[Rapan kup]] # [[Rapidash]] # [[Rapido (rijeka)]] # [[Rashied Ali]] # [[Raspail (Metro Pariz)]] # [[Raspodjela vlasti]] # [[Raster u vektor]] # [[Rasterska grafika]] # [[Rastvor]] # [[Rastvorljivost]] # [[Rat Bosne i Dubrovnika (1403–1404)]] # [[Rat bendova]] # [[Rat moći]] # [[Rat protiv terorizma]] # [[Rat u Sloveniji]] # [[Rat za nezavisnost Perua]] # [[Ratarstvo]] # [[Ratatouille]] # [[Ratko Varda]] # [[Ratna mornarica]] # [[Ratna mornarica Albanije]] # [[Ratni brod]] # [[Ratni zločin]] # [[Ratnik]] # [[Ratomir Dugonjić]] # [[Ratovi dviju ruža]] # [[Rattle and Hum]] # [[Ravanska kriva]] # [[Ravnica]] # [[Ravničarska viskača]] # [[Rawalpindi]] # [[Ray Casting]] # [[Razarač]] # [[Razbijeno ogledalo]] # [[Razglednica]] # [[Razija Handžić]] # [[Razjareni bik]] # [[Razlike između interesnih grupa i političkih stranaka]] # [[Razmjenjivač toplote]] # [[Razmjera]] # [[Razredbeni klobuk]] # [[Razum]] # [[Razumijevanje prirodnog jezika]] # [[Razvoj Zemljine atmosfere]] # [[Razvojni centar Agnews]] # [[Rača (Srbija)]] # [[Računanje datuma Uskrsa]] # [[Računarska arhitektura]] # [[Računarska dinamika fluida]] # [[Računarska logika]] # [[Računarska napojna jedinica]] # [[Računarski program]] # [[Računarski stvorene slike]] # [[Računarski zvučnici]] # [[Računarski žargon]] # [[Računarsko kućište]] # [[Računarsko programiranje]] # [[Rašid Halifa]] # [[Raška]] # [[Re'tu]] # [[Realan broj]] # [[Reality show]] # [[Realizam (likovna umjetnost)]] # [[Rebeka]] # [[Rebelde Way]] # [[Recep Efe]] # [[Recesija]] # [[Red (matematika)]] # [[Red (struktura podataka)]] # [[Red Army]] # [[Red Bull RB1]] # [[Red Bull RB10]] # [[Red Bull RB11]] # [[Red Bull RB12]] # [[Red Bull RB13]] # [[Red Bull RB14]] # [[Red Bull RB15]] # [[Red Bull RB2]] # [[Red Bull RB3]] # [[Red Bull RB4]] # [[Red Bull RB5]] # [[Red Bull RB6]] # [[Red Bull RB8]] # [[Red Bull Racing]] # [[Red Hat Enterprise Linux]] # [[Red feniksa]] # [[Redoks-reakcija]] # [[Reducens]] # [[Reeperbahn]] # [[Referendum]] # [[Refija Muslić]] # [[Refik Bešlagić]] # [[Refik Telalbašić]] # [[Reflections Of Fire]] # [[Refleksi kod djece]] # [[Refleksi kod čovjeka]] # [[Reformacija]] # [[Regent]] # [[Regija]] # [[Regija Dakar]] # [[Regija Murcia]] # [[Regije Danske]] # [[Regije Džibutija]] # [[Regije Evrope]] # [[Regije Francuske]] # [[Regije Hrvatske]] # [[Regije Islanda]] # [[Regije Italije]] # [[Regije Sjeverne Makedonije]] # [[Registarske oznake za vozila u Crnoj Gori]] # [[Regolit]] # [[Regulacija i reforma medija Kine]] # [[Regulus Black]] # [[Rehua]] # [[Reichssicherheitshauptamt]] # [[Reichstag]] # [[Reinhard Schwarzenberger]] # [[Rejhana bint Amr]] # [[Rektum]] # [[Rekurzivni jezik]] # [[Relacija (matematika)]] # [[Relacija ekvivalentnosti]] # [[Relativistički Dopplerov efekt]] # [[Reli]] # [[Reliable Server Pooling]] # [[Religijska denominacija]] # [[Remus Lupin]] # [[Remy Zero]] # [[Remzija Hadžiefendić-Parić]] # [[Renata Novotná]] # [[Renault F1]] # [[Renault R.S.16]] # [[Renault R.S.17]] # [[Renault R.S.18]] # [[Renault R.S.19]] # [[Renault R202]] # [[Renault R23]] # [[Renault R24]] # [[Renault R25]] # [[Renault R26]] # [[Renault R27]] # [[Renault R28]] # [[Renault R29]] # [[Renault R30]] # [[Renault R31]] # [[Render (računarska grafika)]] # [[Rendgenska difrakcija]] # [[Rendgensko zračenje]] # [[Renesansna filozofija]] # [[Reno (Nevada)]] # [[Rep (biologija)]] # [[Replikatori]] # [[Republika (časopis)]] # [[Republika Prekmurje]] # [[Republike u Rusiji]] # [[Republička nogometna liga Bosne i Hercegovine]] # [[Restoje Milohna]] # [[Retalhuleu (departman)]] # [[Retinitis pigmentosa]] # [[Retro (Damir Urban &amp; 4)]] # [[Revizorski sud]] # [[Revolucija]] # [[Rezidualna shizofrenija]] # [[Rezolucija 1031 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] # [[Rezolucija 1037 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] # [[Rezolucija 2074 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] # [[Rezolucija 24 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] # [[Rezolucija 755 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] # [[Rezolucija 757 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] # [[Rezolucija 8 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] # [[Rezonanca (fizika)]] # [[Rezultati Argentine na Copa Amériki]] # [[Rezultati bosanskohercegovačkih klubova u UEFA Intertoto kupu]] # [[Rezultati bosanskohercegovačkih klubova u UEFA kupu]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Albanije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Andore u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Armenije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Austrije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Azerbejdžana u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Belgije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Bjelorusije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Bugarske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Crne Gore u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Engleske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Estonije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Farskih ostrva u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Finske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Francuske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Gibraltara u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Gruzije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Grčke u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Hrvatske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Indonezije na svjetskim prvenstvima]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Irske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Islanda u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Istočne Njemačke u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Italije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Izraela na svjetskim prvenstvima]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Izraela u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Jugoslavije na svjetskim prvenstvima]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Kazahstana u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Kipra u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Latvije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Lihtenštajna u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Litvanije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Luksemburga u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Makedonije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Malte u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Mađarske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Moldavije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Nizozemske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Njemačke u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Norveške u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Poljske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Portugala u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Rumunije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Rusije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije San Marina u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Sjeverne Irske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Slovačke u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Slovenije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Sovjetskog Saveza u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Srbije i Crne Gore u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Srbije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Turske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Ukrajine u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Velsa u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Čehoslovačke u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Češke u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Škotske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Španije u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Švedske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rezultati nogometne reprezentacije Švicarske u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo]] # [[Rečane]] # [[Rečenica]] # [[Rešid Bošnjak]] # [[Rgveda]] # [[RheinEnergieStadion]] # [[Rhode Island]] # [[Ribe (znak)]] # [[Ribe dvodihalice]] # [[Riblja čorba]] # [[Riblji mjehur]] # [[Ribnik (rijeka)]] # [[Ribolov]] # [[Ribosomska RNK]] # [[Ricardo Teixeira]] # [[Ricardo Zonta]] # [[Riccardo Zanella]] # [[Richard Dixon Oldham]] # [[Richard Laurence Millington Synge]] # [[Richard Nixon]] # [[Richard Stallman]] # [[Rick Davies]] # [[Rick Scott]] # [[Ricotta]] # [[Ride the Lightning]] # [[Ride činela]] # [[Ried (okrug)]] # [[Riegersburg (Štajerska)]] # [[Riemannova zeta-funkcija]] # [[Rifat Fejzić]] # [[Rifka Levi]] # [[Riga]] # [[Rihanna]] # [[Rijad]] # [[Rijeka bez imena]] # [[Riječce]] # [[Riječni saobraćaj u Bosni i Hercegovini]] # [[Rikard I, kralj Engleske]] # [[Rikard II, kralj Engleske]] # [[Rikard III, kralj Engleske]] # [[Rikard Kuzmić]] # [[Rikard, 1. vojvoda od Yorka]] # [[Rimska Republika]] # [[Rimska arhitektura]] # [[Rimska književnost]] # [[Rimska mitologija]] # [[Rimska valuta]] # [[Rimska vojska]] # [[Rimski brojevi]] # [[Rimski senat]] # [[Rimski toponimi antičke Bosne]] # [[Rimski ugovor]] # [[Rimsko pravo]] # [[Rina Mitsuhashi]] # [[Rio Haryanto]] # [[Risto Tubić]] # [[Rita Skeeter]] # [[Ritam]] # [[Ritmička gimnastika]] # [[Ritmička gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – ekipni višeboj]] # [[Ritmička gimnastika na Olimpijskim igrama 2016 – višeboj]] # [[Riva (grupa)]] # [[Rive droite]] # [[Rive gauche]] # [[Rivendel]] # [[Rizah Štetić]] # [[RizoPoker]] # [[RizoRaub]] # [[Rjazanjska oblast]] # [[Rječina]] # [[Rječnik botaničkih termina]] # [[Rješenje]] # [[Rjurik I, veliki knez Kijeva]] # [[Rjurikoviči]] # [[Rob Cavallo]] # [[Rob Gardner]] # [[Robbie Williams]] # [[Robert C. Cooper]] # [[Robert Campin]] # [[Robert De Niro]] # [[Robert Doornbos]] # [[Robert Dudley]] # [[Robert F. Kennedy]] # [[Robert Gallo]] # [[Robert Kubica]] # [[Robert Mugabe]] # [[Robert Schuman]] # [[Robert Venturi]] # [[Robert Wickens]] # [[Robert Wilhelm Bunsen]] # [[Robert, kralj Napulja]] # [[Roberta Fiandino]] # [[Roberto Cecon]] # [[Roberto Merhi]] # [[Robijaši (Zenica)]] # [[Robin Hood]] # [[Robin Williams]] # [[Roblje u srednjovjekovnoj Bosni]] # [[Robna razmjena]] # [[Robosaurus]] # [[Robyn]] # [[Rock Hudson]] # [[Rod (mitologija)]] # [[Rodbina]] # [[Rodolfo González]] # [[Rog]] # [[Rog Valera]] # [[Rogaland]] # [[Roger Hodgson]] # [[Roger Taylor]] # [[Roger Waters]] # [[Roger Zelazny]] # [[Rohan]] # [[Rohrbach (okrug)]] # [[Rojin]] # [[Rokada]] # [[Roksana]] # [[Rokselana]] # [[Roland Garros 2000 – muški singl]] # [[Roland Garros 2000 – ženski singl]] # [[Roland Garros 2001 – muški singl]] # [[Roland Garros 2002 – muški singl]] # [[Roland Garros 2003 – muški singl]] # [[Roland Garros 2015 – juniori]] # [[Roland Garros 2015 – juniorke]] # [[Roland Garros 2015 – mješoviti parovi]] # [[Roland Garros 2015 – muški juniorski parovi]] # [[Roland Garros 2015 – muški parovi]] # [[Roland Garros 2015 – muški singl]] # [[Roland Garros 2015 – ženski juniorski parovi]] # [[Roland Garros 2015 – ženski parovi]] # [[Rolls-Royce]] # [[Romain Grosjean]] # [[Roman]] # [[Roman Koudelka]] # [[Roman Petrović]] # [[Romano Prodi]] # [[Romano Raj]] # [[Romilda Vane]] # [[Romska himna]] # [[Ron Weasley]] # [[Ronald Gamarra]] # [[Ronjenje]] # [[Rorarii]] # [[Roseau]] # [[Roselia]] # [[Rossovo more]] # [[Rostov na Donu]] # [[Rostovska oblast]] # [[Rostra]] # [[Rota Fortunae]] # [[Rotacijska tijela]] # [[Rotterdam]] # [[Roubaix]] # [[Rouen]] # [[Roy Estrada]] # [[Roy Lichtenstein]] # [[Roy Slater]] # [[Royal Air Force]] # [[Royals (pjesma)]] # [[Rozalinda (mjesec)]] # [[Rozeta]] # [[Roštilj]] # [[Rt Flisingski]] # [[Rt Oštra]] # [[Rt Čeljuskin]] # [[Ruaumoko]] # [[Rubens Barrichello]] # [[Rubeus Hagrid]] # [[Rublja]] # [[Ruby (programski jezik)]] # [[Ruda]] # [[Rudnik]] # [[Rudolf Clausius]] # [[Rudolf Hess]] # [[Rudolf Steiner]] # [[Rudolf Stojak]] # [[Rudolph the Red-Nosed Reindeer]] # [[Ruholah Homeini]] # [[Ruka]] # [[Rukoljub]] # [[Rukomet]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1936.]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1972.]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1976.]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1980.]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1984.]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1988.]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1992.]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama 1996.]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama 2000.]] # [[Rukomet na Olimpijskim igrama 2004.]] # [[Rukometna reprezentacija Alžira]] # [[Rukometna reprezentacija Argentine]] # [[Rukometna reprezentacija Australije]] # [[Rukometna reprezentacija Brazila]] # [[Rukometna reprezentacija Egipta]] # [[Rukometna reprezentacija Francuske]] # [[Rukometna reprezentacija Hrvatske]] # [[Rukometna reprezentacija Irana]] # [[Rukometna reprezentacija Južne Koreje]] # [[Rukometna reprezentacija Katara]] # [[Rukometna reprezentacija Kine]] # [[Rukometna reprezentacija Kube]] # [[Rukometna reprezentacija Kuvajta]] # [[Rukometna reprezentacija Maroka]] # [[Rukometna reprezentacija Njemačke]] # [[Rukometna reprezentacija Poljske]] # [[Rukometna reprezentacija Srbije]] # [[Rukometna reprezentacija Tunisa]] # [[Rukometna reprezentacija Španije]] # [[Rukometna reprezentacija Švedske]] # [[Rukometni savez Bosne i Hercegovine]] # [[Rukoveti]] # [[Rum]] # [[Rum (historija)]] # [[Rumelija]] # [[Rumfordova medalja]] # [[Rumunija na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Rumunski jezik]] # [[Rune]] # [[Rupi]] # [[Rusag]] # [[Rusi]] # [[Rusini]] # [[Ruska književnost]] # [[Ruska pravda]] # [[Ruski građanski rat]] # [[Ruski hrt]] # [[Ruski jezik]] # [[Rusko Carstvo]] # [[Rusko-japanski rat]] # [[Rusko-turski rat (1676–1681)]] # [[Rusko-turski rat (1768–1774)]] # [[Ruslan Ponomarjov]] # [[Ruslana]] # [[Rustam Kasimdžanov]] # [[Rustem-paša Opuković]] # [[Ruta]] # [[Ruta Tannenbaum]] # [[Ruth Brown]] # [[Rutherford B. Hayes]] # [[Ručak (Velázquez)]] # [[Ručnici]] # [[Ruža]] # [[Ruža i tisovina]] # [[Rzav]] # [[Réka Forika]] # [[Réseau express régional d'Île-de-France]] # [[Róisín Murphy]] # [[Rödåsel]] # [[Rügen]] = S = # [[S]] # [[S&amp;P 500]] # [[S7 Airlines]] # [[SAO Hercegovina]] # [[SAO Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srijem]] # [[SAO Romanija]] # [[SAO Semberija]] # [[SAP AG]] # [[SATA]] # [[SC Corinthians Paulista]] # [[SCSI]] # [[SD Compostela]] # [[SD Sloboda Tuzla]] # [[SDB &quot;Crni Vukovi&quot; Kalesija]] # [[SEEMO]] # [[SEHA liga]] # [[SFeraKon]] # [[SI sistem]] # [[SPEC]] # [[SPEC CPU2006]] # [[SRAM]] # [[SSC Bari]] # [[STK Zadrugar Tarevci]] # [[SUSE Linux]] # [[SV Austria Salzburg]] # [[Saab AB]] # [[Sabahski sunnet]] # [[Sabatierova reakcija]] # [[Sabiene Karlsson]] # [[Sabirnica]] # [[Sabit Alaudin Užičanin]] # [[Sabljarka]] # [[Sacatepéquez (departman)]] # [[Sacha Baron Cohen]] # [[Sacramento Kings]] # [[Sadomazohizam]] # [[Safari (preglednik)]] # [[Safet Nadarević]] # [[Safet Pašalić]] # [[Safikaduna]] # [[Safir]] # [[Sagorijevanje]] # [[Sahalinska oblast]] # [[Saharoza]] # [[Sahel]] # [[Saint-Dié-des-Vosges]] # [[Sainte-Chapelle]] # [[Sakis Rouvas]] # [[Sakon Yamamoto]] # [[Salem (Oregon)]] # [[Salijski zakonik]] # [[Salish duhovi]] # [[Salko Gušić]] # [[Salko Nazečić]] # [[Salmonidae]] # [[Salomon, kralj Ugarske]] # [[Salona]] # [[Salvatore Quasimodo]] # [[Salzburg-Umgebung]] # [[Sam Brown (pjevačica)]] # [[Sam Raimi]] # [[Samael]] # [[Samara]] # [[Samarska oblast]] # [[Samir Šestan]] # [[Samniti]] # [[Samo]] # [[Samo za smijeh]] # [[Samobor, tvrđava kod Gacka]] # [[Samoglasnik]] # [[Samojed (pas)]] # [[Samoodbrambene snage Japana]] # [[Samorodni elementi]] # [[Samostalna muslimanska jedinica &quot;Meša Selimović&quot;]] # [[Samostan Klini]] # [[Samostan Mariawald]] # [[Samostan – Duhovni centar – Karmel svetog Ilije na Buškom jezeru]] # [[Samuel Colt]] # [[Samuel L. Jackson]] # [[Samuel Morse]] # [[Samuel Taylor Coleridge]] # [[Samuilo, kralj Ugarske]] # [[Samuraj]] # [[San Diego]] # [[San José (Kostarika)]] # [[San Juan (Portoriko)]] # [[San Marcos (departman)]] # [[San Marino]] # [[San Marino na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[San Salvador]] # [[Sandale]] # [[Sandra Paintin-Paul]] # [[Sandrine Bailly]] # [[Sandro Botticelli]] # [[Sandy Lopičić]] # [[Sandžačke brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Sangro]] # [[Sanko Miltenović]] # [[Sankovići]] # [[Sankt Anna am Aigen]] # [[Sankt Magdalena am Lemberg]] # [[Sankt Stefan im Rosental]] # [[Sanna-Leena Perunka]] # [[Sansepolcro]] # [[Santa Fe (Granada)]] # [[Santa Maria u Aracoeli]] # [[Santa Rosa (departman)]] # [[Santa Teresa (Rio de Janeiro)]] # [[Santiago Calatrava]] # [[Santiago de Chile]] # [[Sančo I, kralj Portugala]] # [[Sančo II od Kastilje i Leona]] # [[Sančo II, kralj Portugala]] # [[Saobraćajna traka]] # [[Sappho]] # [[Sapporo]] # [[Sara Sadikova]] # [[Sara Studebaker]] # [[Sarah Beaudry]] # [[Sarah Ferguson]] # [[Sarah Kane]] # [[Sarah Konrad]] # [[Sarah Palin]] # [[Sarajevo Fashion Week]] # [[Sarajevo Remake]] # [[Sarajevo u austrougarsko doba]] # [[Sarajevo u kasno osmansko doba]] # [[Sarajevo u rano osmansko doba]] # [[Sarajevo u srednjem vijeku]] # [[Sarajevska ratna zbirka]] # [[Sarajevska regija]] # [[Sarajevski prevrtač]] # [[Sarajevski tabut]] # [[Sarajevski trolejbusi]] # [[Sarajevsko pivo]] # [[Sarajevsko polje]] # [[Saransk]] # [[Sarasvati]] # [[Saratovska oblast]] # [[Sardinija]] # [[Sari Kokko]] # [[Sari Maeda]] # [[Sarin]] # [[Sarit Hadad]] # [[Sarkoidoza]] # [[Saskatchewan]] # [[Saskia Santer]] # [[Saskokoburg i Gota (dinastija)]] # [[Sastanak sa smrću]] # [[Sasuke]] # [[Sat (jedinica)]] # [[Satakunta]] # [[Satelit za osmatranje Zemlje]] # [[Satelitski internet]] # [[Sathya Sai Baba]] # [[Satiri]] # [[Saturn]] # [[Saturn (mitologija)]] # [[Sauber C21]] # [[Sauber C22]] # [[Sauber C23]] # [[Sauber C24]] # [[Sauber C29]] # [[Sauber C30]] # [[Sauber C31]] # [[Sauber C32]] # [[Sauber C33]] # [[Sauber C34]] # [[Sauber C35]] # [[Sauber C36]] # [[Sauber C37]] # [[Saudijski rijal]] # [[Sauna]] # [[Sava Mrkalj]] # [[Savai'i]] # [[Savez reformskih snaga Jugoslavije]] # [[Savez sindikata Jugoslavije]] # [[Savez za promjene (Hrvatska)]] # [[Savezne države Brazila]] # [[Savezne države Venecuele]] # [[Savezne države i teritorije Australije]] # [[Savijanje (hemija)]] # [[Savjest]] # [[Savremena filozofija]] # [[Savska banovina]] # [[Savski cvijet]] # [[Say My Name]] # [[Saz]] # [[Saziv Vijeća ministara Bosne i Hercegovine (Zoran Tegeltija)]] # [[Saziv Vlade Federacije Bosne i Hercegovine (Fadil Novalić)]] # [[Saziv Vlade Federacije Bosne i Hercegovine (Nermin Nikšić II)]] # [[Saziv Vlade Federacije Bosne i Hercegovine (Nermin Nikšić)]] # [[Saša Lošić]] # [[Saša Matić]] # [[Sažimanje podataka]] # [[Scalable Vector Graphics]] # [[Scandinavian Airlines]] # [[Scena Amadeo]] # [[Scenarist]] # [[Scerdilaidas]] # [[Scheibbs (okrug)]] # [[Schladming]] # [[Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] # [[Schrödingerova jednačina]] # [[Schwarzwald-Stadion]] # [[Schwyz (kanton)]] # [[Schärding (okrug)]] # [[Sci-Fi Channel]] # [[Scijentologija]] # [[Scorpio (rimska vojska)]] # [[Scott Walker (političar)]] # [[Scottish Masters]] # [[Scuderia AlphaTauri]] # [[Scutum (rimska vojska)]] # [[SeaQuest DSV (serija)]] # [[Sead Mahmutefendić]] # [[Seal]] # [[Sebastian Vettel]] # [[Secesija plebejaca]] # [[Secesijska arhitektura]] # [[Second Coming (The Stone Roses)]] # [[Second Helping]] # [[Secure Shell]] # [[Sedam Mudraca]] # [[Sedam mora]] # [[Sedam neprijateljskih ofanziva]] # [[Sedam rimskih brežuljaka]] # [[Sedam svjetskih čuda]] # [[Sedenion]] # [[Sedimenti]] # [[Sedimentologija]] # [[Sedmi kongres SKJ]] # [[Sedmica]] # [[Seel]] # [[Segregacija]] # [[Seija Hyytiäinen]] # [[Seine-Maritime]] # [[Seizmologija]] # [[Sejid Abdulfetah]] # [[Seka Aleksić]] # [[Seka Sablić]] # [[Seks]] # [[Seksizam]] # [[Seksualnost]] # [[Sektor za geološke karte zavoda za geologiju Federacije Bosne i Hercegovine]] # [[Sektor za hidrogeologiju zavoda za geologiju Federacije Bosne i Hercegovine]] # [[Sektor za inženjersku geologiju zavoda za geologiju Federacije Bosne i Hercegovine]] # [[Sektor za ležišta mineralnih sirovina zavoda za geologiju Federacije Bosne i Hercegovine]] # [[Sekularizam]] # [[Sela na Farskim ostrvima]] # [[Sela na Grenlandu]] # [[Seldžuci]] # [[Seleuk I Nikator]] # [[Seleukidi]] # [[Seleučko Carstvo]] # [[Selim Salihović]] # [[Seljački krstaški rat]] # [[Seljački ručak]] # [[Selkis]] # [[Selma Bajrami]] # [[Selma Fazlić]] # [[Selmo Cikotić]] # [[Selo]] # [[Semantika]] # [[Semezdin Mehmedinović]] # [[Semiotika]] # [[Semir Krivić]] # [[Semiramida]] # [[Semirejdž]] # [[Semitski jezici]] # [[Sena (rijeka)]] # [[Senad Glavović]] # [[Senad Mavrić]] # [[Senadin Musabegović]] # [[Senadin Pupović]] # [[Senat]] # [[Senatus Populusque Romanus]] # [[Senijad Ibričić]] # [[Senior]] # [[Senta]] # [[Seongbuk (Seoul)]] # [[Separacijski procesi]] # [[Sepultura]] # [[Serakin]] # [[Serdar]] # [[Sergej Ejzenštejn]] # [[Sergej Sirotkin]] # [[Sergej Svjačenko]] # [[Sergej Čepikov]] # [[Sergio Pérez]] # [[Serie A (žene)]] # [[Serie A 2009/2010.]] # [[Serie A 2010/2011.]] # [[Serie B]] # [[Serijska i paralelna mreža]] # [[Serotonin]] # [[Serra do Mar]] # [[Servijev zid]] # [[Session Initiation Protocol]] # [[Set (mitologija)]] # [[Setebos (mjesec)]] # [[Setra]] # [[Setumaa]] # [[Seulski metro]] # [[Sever II]] # [[Severski Donjec]] # [[Severus Snape]] # [[Sex Pistols]] # [[Sexy Little Thug]] # [[Sezen Aksu]] # [[Sezone Inter Milana]] # [[Sešat]] # [[Sfalerit]] # [[Shaanxi]] # [[Shadowdream]] # [[Shaka Zulu]] # [[Shambhala]] # [[Shanice]] # [[Sharon Stone]] # [[Sheboygan Red Skins]] # [[Sheer Heart Attack (pjesma)]] # [[Shellder]] # [[Shen Yue]] # [[Sherlock Holmes (1916)]] # [[Shihan Toshihiro Oshiro]] # [[Shito-Ryu]] # [[Shizofrenija]] # [[Shoes (GUI toolkit)]] # [[Shorin-Ryu]] # [[Showtime]] # [[Sibilarizacija]] # [[Sibir]] # [[Sibirski federalni okrug]] # [[Sibirski tigar]] # [[Sibujansko more]] # [[Sidney Lumet]] # [[Sidonie Gabrielle Colette]] # [[Sidro]] # [[Siegrid Pallhuber]] # [[Sierra Entertainment]] # [[Sigirija]] # [[Sigismund Franjo, nadvojvoda Prednje Austrije]] # [[Sigismund III, kralj Poljske]] # [[Sigismund, car Svetog Rimskog Carstva]] # [[Sigma aproksimacija]] # [[Signal]] # [[Signe Trosten]] # [[Signum funkcija]] # [[Sigourney Weaver]] # [[Sigrid Undset]] # [[Sigurnosne zakrpe]] # [[Sijamski borac]] # [[Sijeno]] # [[Sikkim]] # [[Sikoraks (mjesec)]] # [[Sikstinska kapela]] # [[Sila (serija)]] # [[Sile Osovine]] # [[Silent Hill]] # [[Silent Kingdom]] # [[Silicijska dolina]] # [[Silikatni minerali]] # [[Silistra]] # [[Silk]] # [[Silmarili]] # [[Silmarilion]] # [[Silovanje]] # [[Silvana Blagojeva]] # [[Silvije Strahimir Kranjčević]] # [[Sima]] # [[Sima Qian]] # [[Simbol]] # [[Simboli Međunarodnog pokreta Crveni krst i Crveni polumjesec]] # [[Simbolizam]] # [[Simca-Gordini]] # [[Simens]] # [[Simeon, veliki knez Moskve]] # [[Simetrija kružnica]] # [[Simfonija br. 10 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 11 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 12 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 13 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 14 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 15 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 16 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 17 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 5 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 6 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 7 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 8 (Mozart)]] # [[Simfonija br. 9 (Mozart)]] # [[Simone Hauswald]] # [[Simpatija]] # [[Simple Plan]] # [[Simptom]] # [[Sinagoga u Grazu]] # [[Sinan-beg Hercegovac]] # [[Sinan-paša Borovinić]] # [[Sindikat]] # [[Sindrom stečene imunodeficijencije]] # [[Single Remix Tracks]] # [[Sinhronizirano klizanje]] # [[Siniša Vuco]] # [[Sinod trupla]] # [[Sint Maarten]] # [[Sintetički radioizotopi]] # [[Sinteze hrvatske historije srednjeg vijeka]] # [[Sinus]] # [[Sinusna teorema]] # [[Sinusoida]] # [[Sirena (mitologija)]] # [[Sirius Black]] # [[Sirište]] # [[Sirli Hanni]] # [[Sirusho]] # [[Sistem]] # [[Sistem APG IV]] # [[Sistem javnih prihoda]] # [[Sistem linearnih jednačina]] # [[Sistem tipova]] # [[Sistemski administrator]] # [[Sistemski softver]] # [[Sitkom]] # [[Sivi soko]] # [[Sizif]] # [[Sjedeća odbojka]] # [[Sjedište okruga (SAD)]] # [[Sjekira]] # [[Sjemenovod]] # [[Sjeverna Afrika]] # [[Sjeverna Baskija]] # [[Sjeverna Dakota]] # [[Sjeverna Evropa]] # [[Sjeverna Hercegovina]] # [[Sjeverna Irska]] # [[Sjeverna Karolina]] # [[Sjeverna Koreja na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Sjeverna Makedonija na Eurosongu]] # [[Sjeverna Osetija-Alanija]] # [[Sjeverni Sinaj (guvernorat)]] # [[Sjeverni tujia jezik]] # [[Sjevernojemenski rijal]] # [[Sjevernokorejski von]] # [[Sjeveroistok]] # [[Sjeverozapad]] # [[Sjeverozapadna divizija (NBA)]] # [[Sjeverozapadni federalni okrug]] # [[Sjećanje na moje tužne kurve]] # [[Skakovica]] # [[Skandinavija]] # [[Skarlet GN]] # [[Skenderbeg]] # [[Skenderija (naselje)]] # [[Skener]] # [[Skepticizam]] # [[Sketchpad]] # [[Skijanje]] # [[Skijaški festival Holmenkollen]] # [[Skijaški skokovi na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – ekipno]] # [[Skijaško trčanje]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1968.]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1972.]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1976.]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1980.]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 – 10 km]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 – 15 km]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 – 20 km]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 – 30 km]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 – 5 km]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 – 50 km]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 – muška štafeta]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1984 – ženska štafeta]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1988.]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1994.]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 1998.]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2006.]] # [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] # [[Skila]] # [[Skirozni karcinom dojke]] # [[Sklonište Brattleboro]] # [[Skok (košarka)]] # [[Skokovi u vodu na Olimpijskim igrama 2016 – daska 3 m (muškarci)]] # [[Skokovi u vodu na Olimpijskim igrama 2016 – daska 3 m (žene)]] # [[Skokovi u vodu na Olimpijskim igrama 2016 – toranj 10 m (žene)]] # [[Skorenovac]] # [[Skrotum]] # [[Skup (matematika)]] # [[Skupštinski izbori u Austriji 2013.]] # [[Sky Lopez]] # [[SkyTeam]] # [[Skynyrd's First and... Last]] # [[Skype]] # [[Skåne]] # [[Slabinska kila]] # [[Slackware]] # [[Slalom]] # [[Slamanje svijeta]] # [[Slash]] # [[Slatkovodna mornarica]] # [[Slaven Knezović]] # [[Slavko Leovac]] # [[Slavko Nedić]] # [[Slavoluk]] # [[Slavčo Koviloski]] # [[SliTaz]] # [[Sliema]] # [[Slika]] # [[Slikarstvo u Zlatnom dobu Nizozemske]] # [[Slingurke]] # [[Sliv]] # [[Sloboda (nagrada)]] # [[Sloboda govora]] # [[Slobodan Beštić]] # [[Slobodna Bosna]] # [[Slobodni pad]] # [[Slobodni stih]] # [[Slobodno zidarstvo]] # [[Slobodoumlje]] # [[Sloj ganglijskih ćelija]] # [[Sloj sesije]] # [[Slonovi pamte]] # [[Slovačka na Eurosongu]] # [[Slovačka na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Slovački jezik]] # [[Slovenci]] # [[Slovenija na Eurosongu]] # [[Slovenska književnost]] # [[Slovio]] # [[Slovo]] # [[Slovo Ljubavi]] # [[Slowbro]] # [[Slowpoke]] # [[Službeni jezik]] # [[Smail Prevljak]] # [[Smail-aga Ćemalović]] # [[Smak]] # [[Smallville (grad)]] # [[Smallville DVD izdanja]] # [[Smeđa]] # [[Smiljan Franjo Čekada]] # [[Smogovci]] # [[Smolenska oblast]] # [[Smrt kao kraj]] # [[Smrt lorda Edgwarea]] # [[Smrt na Nilu]] # [[Smrt u oblacima]] # [[Smrtonosno oružje]] # [[Smrtonosno oružje 2]] # [[Smrtonosno oružje 3]] # [[Smrtonosno oružje 4]] # [[Smrtonoše]] # [[Smuk]] # [[Snaga]] # [[Snaga fluida]] # [[Snježana Vidović]] # [[Snježna grudva Zemlja]] # [[Snježno kraljevstvo 2]] # [[Snoop Dogg]] # [[Snoopy]] # [[Snukerska sezona 1983/1984.]] # [[Snukerska sezona 1984/1985.]] # [[Snukerska sezona 1985/1986.]] # [[Snukerska sezona 1986/1987.]] # [[Snukerska sezona 1988/1989.]] # [[Snukerska sezona 1989/1990.]] # [[Snukerska sezona 1992/1993.]] # [[Snukerska sezona 1993/1994.]] # [[Sobek]] # [[Socijaldemokratska partija Njemačke]] # [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine]] # [[Socijalistička Republika Crna Gora]] # [[Socijalistička Republika Slovenija]] # [[Socijalistička partija Srbije]] # [[Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije]] # [[Socijalna izolacija]] # [[Socijalna psihologija]] # [[Sociologija religije]] # [[Sociologija znanja]] # [[Sociološke teorije]] # [[Sociopat]] # [[Soda voda]] # [[Sofi Ali-beg]] # [[Sofi Sinan-paša]] # [[Sofia Domeij]] # [[Sofija Chotek]] # [[Sofisti]] # [[Sofomorov san]] # [[Softverska optimizacija]] # [[Soj]] # [[Sojka]] # [[Sojourner Truth]] # [[Sokolović]] # [[Sokolović Kolonija]] # [[Sokratova smrt]] # [[Sokratova zakletva]] # [[Solaris operativni sistem]] # [[Solarna termalna elektrana]] # [[Soldier]] # [[Solenoidalno vektorsko polje]] # [[Solidarnost (sindikat)]] # [[Solingen]] # [[Solipsizam]] # [[Soliter]] # [[Sololá (departman)]] # [[Solomon]] # [[Solveig Rogstad]] # [[Som]] # [[Sombor]] # [[Somerset (Pennsylvania)]] # [[Somnambulizam]] # [[Somnolencija]] # [[Somun (pecivo)]] # [[Song Chaoqing]] # [[Song Na]] # [[Sonic Rivals]] # [[Sonic Youth]] # [[Sonic: Superjež 4]] # [[Sonja Marinković]] # [[Sonneborn–Bergerov kriterij]] # [[Sony]] # [[Sophie Monk]] # [[Sopor]] # [[Sopot (Poljska)]] # [[Sorghum]] # [[Sorsk]] # [[Soulfly]] # [[South Park]] # [[South Weldon]] # [[Southern Storm]] # [[Southern by the Grace of God]] # [[Sovhoz]] # [[Sovjetsk (Kirovska oblast)]] # [[Sovjetski Savez]] # [[Sovjetski Savez na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Sovjetsko-afganistanski rat]] # [[Soča]] # [[Soči]] # [[Space shuttle &quot;Columbia&quot;]] # [[Spahija]] # [[Spaladium Arena]] # [[Spalding (sportska oprema)]] # [[Sparta]] # [[Spartakijada]] # [[Spasilačka služba (serija)]] # [[Spasoje Ćuzulan]] # [[Spavanje]] # [[Speak My Mind]] # [[Specifična električna provodljivost]] # [[Specifična težina]] # [[Specifična toplota]] # [[Specijalna nagrada žirija (Sarajevo Film Festival)]] # [[Specijalna prava vučenja]] # [[Speed metal]] # [[Spektar (fizika)]] # [[Spektrometar]] # [[Speleologija]] # [[Spencer Johnson]] # [[Sperma]] # [[Spermatozoid]] # [[Spider-Man: Izvan Spider-svijeta]] # [[Spider-Man: Novi svijet]] # [[Spider-Man: Putovanje kroz Spider-svijet]] # [[Spike Lee]] # [[Spin]] # [[Spirala]] # [[Spiskovi integrala]] # [[Spittal an der Drau (okrug)]] # [[Splitski festival]] # [[Spolni dimorfizam]] # [[Spomeni Ljubinja u srednjem vijeku]] # [[Spomeni Pljevalja u srednjem vijeku]] # [[Spomenik kulture]] # [[Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju]] # [[Sporedni Gryffindori povezani s metlobojem]] # [[Sporedni Hufflepuffi]] # [[Sporedni Ravenclawi]] # [[Sporedni Slytherini]] # [[Sporedni profesori u Hogwartsu]] # [[Sporedni radnici Ministarstva magije]] # [[Sporedni zli čarobnjaci u knjigama o Harryju Potteru]] # [[Sport]] # [[Sport u Hrvatskoj]] # [[Sportski centar &quot;Angelo Moratti&quot;]] # [[Sportski ribolov u Bosni i Hercegovini]] # [[Sportsko novinarstvo]] # [[Spreča]] # [[Sprite]] # [[Spust]] # [[Spyker F1]] # [[Spyker F8-VII]] # [[Spyware]] # [[Squirtle]] # [[Sracimir]] # [[Srb (Gračac)]] # [[Srbija i Crna Gora]] # [[Srbija na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Srebren Dizdar]] # [[Srebrenka]] # [[Srebrni Trak (1937)]] # [[Srebrni rez]] # [[Sredačka Župa]] # [[Sredinom (Dino Merlin)]] # [[Srednja Afrika]] # [[Srednja Amerika]] # [[Srednja Evropa]] # [[Srednja mašinska škola Novi Sad]] # [[Srednja zemlja]] # [[Srednja škola]] # [[Srednje egipatsko carstvo]] # [[Srednji vijek]] # [[Srednjobosanske brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme]] # [[Srednjoevropsko vrijeme]] # [[Srednjookeanski grebeni]] # [[Srednjovjekovna bosanska heraldika]] # [[Srednjovjekovna filozofija]] # [[Srednjovjekovna književnost]] # [[Srednjozapadna regija (Brazil)]] # [[Srednjočeški kraj]] # [[Sredozemlje]] # [[Sredska]] # [[Srem]] # [[Sremska Mitrovica]] # [[Sremski Karlovci]] # [[Srijeda]] # [[Srp i čekić]] # [[Srpska dobrovoljačka garda]] # [[Srpska književnost]] # [[Srpska pravoslavna crkva]] # [[Srpska radikalna stranka]] # [[Srpske Toplice]] # [[Srčane šupljine]] # [[Srđan Janković]] # [[Srđan Rudić]] # [[Sržna zraka]] # [[St. George's]] # [[St. Johann im Pongau (okrug)]] # [[St. John's (Antigva i Barbuda)]] # [[St. Pölten (okrug)]] # [[St. Veit an der Glan (okrug)]] # [[Stablo]] # [[Stablo parsiranja]] # [[Stacey Wooley]] # [[Stadion]] # [[Stadion &quot;Blatuša&quot;]] # [[Stadion &quot;Ernst Happel&quot;]] # [[Stadion &quot;Max Morlock&quot;]] # [[Stadion &quot;Peter Mokaba&quot;]] # [[Stadion &quot;Rote Erde&quot;]] # [[Stadion &quot;Slavko Maletin Vava&quot;]] # [[Stadion Ellis Park]] # [[Stadion Free State]] # [[Stadion Gradski vrt]] # [[Stadion Green Point]] # [[Stadion Loftus Versfeld]] # [[Stadion Mbombela]] # [[Stadion Poljud]] # [[Stadion RCDE]] # [[Stadion Royal Bafokeng]] # [[Stadium Arcadium]] # [[Stado]] # [[Stalingrad (Metro Pariz)]] # [[Stancija Vodopija]] # [[Stand Up for Love]] # [[Standard Oil]] # [[Standardna atmosfera]] # [[Standardni jezik]] # [[Standardni model]] # [[Stanica Brumundal]] # [[Stanislav Vinaver]] # [[Stanislav Zolkievski]] # [[Stanko Perazić]] # [[Stanley]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Stanovništvo (biologija)]] # [[Stanovo (Kragujevac)]] # [[Star Alliance]] # [[Star Wars: The Old Republic]] # [[Stara Pazova]] # [[Starački dom]] # [[Stargate SG-1 (sezona 1)]] # [[Stargate SG-1 (sezona 2)]] # [[Stargate SG-1 (sezona 3)]] # [[Stargate SG-1 (sezona 4)]] # [[Stargate SG-1 (sezona 5)]] # [[Stargate SG-1 (sezona 6)]] # [[Stargate SG-1 (sezona 7)]] # [[Stargate SG-1 (sezona 8)]] # [[Stargate SG-1 (sezona 9)]] # [[Stari Egipat]] # [[Stari grad Drežnik]] # [[Stari grad Ozalj]] # [[Stari grad Čakovec]] # [[Stari jezik (Točak vremena)]] # [[Stari kameni most u Varešu]] # [[Stari most u Zvorniku]] # [[Stari vijek]] # [[Stari zavjet]] # [[Stari šehitluci u Blagaju]] # [[Starokatolička crkva]] # [[Staroruski jezik]] # [[Statika]] # [[Statika fluida]] # [[Statistika nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] # [[Statističke regije Slovenije]] # [[Statička neodređenost]] # [[Status zaštite]] # [[Stavanger]] # [[Stavnja]] # [[Stavropoljski kraj]] # [[Staza bodeža]] # [[Steal This Album!]] # [[Stefan Konstantin]] # [[Stefan Uroš II, kralj Srbije]] # [[Stefan Uroš IV Dušan]] # [[Stefan Vojislav]] # [[Stefano (mjesec)]] # [[Steffi Graf]] # [[Steinhof (Beč)]] # [[Stek]] # [[Stendhal]] # [[Stepa]] # [[Stepan Bandera]] # [[Stepski vuk]] # [[Steve Beshear]] # [[Steve Harris]] # [[Steve Irwin]] # [[Steve McQueen]] # [[Steve Nash]] # [[Steven Soderbergh]] # [[Steven Spielberg]] # [[Steyr-Land]] # [[Stig'o ćumur (Edo Maajka)]] # [[Stiks]] # [[Stille Hilfe]] # [[Stilobat]] # [[Stilska figura]] # [[Stiren]] # [[Stivašnica]] # [[Stižu dolari]] # [[Stjecanje moći]] # [[Stjenovite planine]] # [[Stjepan Deverić]] # [[Stjepan Držislav]] # [[Stjepan Džalto]] # [[Stjepan Gomboš]] # [[Stjepan II Trpimirović]] # [[Stjepan II, kralj Ugarske]] # [[Stjepan III, kralj Ugarske]] # [[Stjepan Mesić]] # [[Stjepan V, kralj Ugarske]] # [[Stjepan Vuk Kotromanić]] # [[Stjepan, kralj Engleske]] # [[Sto godina samoće]] # [[Stockholm Bauhaus Athletics 2015.]] # [[Stockholm Bauhaus Athletics 2016.]] # [[Stogodišnji rat]] # [[Stokesov radijus]] # [[Stokesovo strujanje]] # [[Stolačka sahat-kula]] # [[Stonehenge]] # [[Stoni tenis]] # [[Stopljenica]] # [[Stounvolska pobuna]] # [[Stočarstvo]] # [[Strabizam]] # [[Strabon]] # [[Strachan Open]] # [[Strah]] # [[Stranac (roman)]] # [[Stranci u srednjovjekovnoj Bosni]] # [[Strane svijeta]] # [[Strange Days]] # [[Strasbourg]] # [[Strasbourg - Saint-Denis (Metro Pariz)]] # [[Strategikon]] # [[Strateške računarske igre]] # [[Street Survivors]] # [[Streljačko oružje]] # [[Streljaštvo]] # [[Streptomicin]] # [[Strip]] # [[Struktura podataka]] # [[Stuart (dinastija)]] # [[Student]] # [[Studija u grimizu]] # [[Stupor]] # [[Stupčanica]] # [[Sturba]] # [[Sturm und Drang]] # [[Subdukcija]] # [[Subhanallah]] # [[Subota]] # [[Subotica]] # [[Suchitepéquez (departman)]] # [[Sud (logika)]] # [[Sudbina nepoznata]] # [[Sudeti]] # [[Sudnji dan (islam)]] # [[Sudska vlast]] # [[Sudžuk]] # [[Suhoj]] # [[Suhoj Superdžet 100]] # [[Sukob Istočne i Zapadne obale]] # [[Sulawesi]] # [[Sulejman Grozdanić]] # [[Sulejman Rebac]] # [[Sulejman Veličanstveni (serija)]] # [[Sulejman el-Biruni]] # [[Sulejmanija džamija]] # [[Sulfat]] # [[Sultan]] # [[Sum 41]] # [[Sumatra]] # [[Summer Gigs 1976.]] # [[Summertime (Beyoncé Knowles)]] # [[Sumpor-dioksid]] # [[Sumpor-trioksid]] # [[Sumrak]] # [[Sumračno stanje]] # [[Sun He]] # [[Sundska ostrva]] # [[Sunga carstvo]] # [[Sunnet]] # [[Sunrise Avenue]] # [[Sunčevo zračenje]] # [[Supa]] # [[Super Aguri F1]] # [[Super Aguri SA05]] # [[Super Aguri SA06]] # [[Super Aguri SA07]] # [[Super Aguri SA08]] # [[Super Billy]] # [[Super Bowl]] # [[Super Cure film]] # [[Super Extra Gravity (The Cardigans)]] # [[Superboy (Kal-El)]] # [[Superjunak]] # [[Superkontinent]] # [[Superliga Danske]] # [[Superliga Grčke]] # [[Superliga Kosova]] # [[Superliga Slovačke]] # [[Superliga Švicarske]] # [[Supermarine Spitfire]] # [[Supermarket]] # [[Superoksid]] # [[Supertanker]] # [[Supertramp]] # [[Superveleslalom]] # [[Supkultura]] # [[Supra (Gruzija)]] # [[Supravaginski dio grlića materice]] # [[Supsaharska Afrika]] # [[Suptropi]] # [[Surdulica]] # [[Surface rendering]] # [[Surfaktant]] # [[Surinamska krastača]] # [[Surja]] # [[Surjektivna funkcija]] # [[Survival Horror]] # [[Survivor]] # [[Survivor (album)]] # [[Susan Dunklee]] # [[Susan Sontag]] # [[Sushruta]] # [[Susitna North (Aljaska)]] # [[Sutilija (Seget Gornji)]] # [[Sutivanac]] # [[Sutla]] # [[Suturlija]] # [[Suvereni malteški vojni red]] # [[Suvi Minkkinen]] # [[Suša]] # [[Sušenje hrane]] # [[Svalbard]] # [[Svastika]] # [[Svemirska stanica]] # [[Svemirske agencije javnog sektora]] # [[Svemirski lift]] # [[Sven I, kralj Danske]] # [[Sven II, kralj Danske]] # [[Sverdlovska oblast]] # [[Sveta Jelena (Senj)]] # [[Sveta Stolica]] # [[Sveta gora]] # [[Sveta tri kralja]] # [[Sveti Barnaba]] # [[Sveti Benedikt]] # [[Sveti Josip]] # [[Sveti Kristofor i Nevis]] # [[Sveti Martin (Francuska)]] # [[Sveti Martin (ostrvo)]] # [[Sveti Petronije (Michelangelo)]] # [[Sveti Prokul (Michelangelo)]] # [[Sveti Sava]] # [[Sveti Valentin]] # [[Sveti Vincent i Grenadini]] # [[Sveto Trojstvo]] # [[Svetokriško vojvodstvo]] # [[Svetovid]] # [[Svetozar Ljuboja]] # [[Svetozar Marković (lingvist)]] # [[Svetozar Marović]] # [[Sveučilišna klinička bolnica Mostar]] # [[Svevišnji]] # [[Svi Sveti]] # [[Svijest]] # [[Svinja]] # [[Svinjska kuga]] # [[Svjatoslav I, veliki knez Kijeva]] # [[Svjedoci (titula)]] # [[Svjedok optužbe]] # [[Svjedok optužbe (drama)]] # [[Svjetska izložba]] # [[Svjetska liga u odbojci 1990.]] # [[Svjetska organizacija protiv mučenja]] # [[Svjetski atletičar godine]] # [[Svjetski dan borbe protiv tuberkuloze]] # [[Svjetski dan poezije]] # [[Svjetski dan porodice]] # [[Svjetski dan prava potrošača]] # [[Svjetski dan zdravlja]] # [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1967 – spust (muškarci)]] # [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1967 – ukupno (muškarci)]] # [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1967 – veleslalom (muškarci)]] # [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2005/2006.]] # [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.]] # [[Svjetski kup u skijaškim skokovima u Gstaadu]] # [[Svjetski kup u skijaškim skokovima u Lake Placidu]] # [[Svjetski kup u skijaškim skokovima u St. Moritzu]] # [[Svjetski kup u skijaškim skokovima u Villachu]] # [[Svjetski prvaci u atletici]] # [[Svjetski trgovački centar]] # [[Svjetsko ekipno prvenstvo u stonom tenisu]] # [[Svjetsko ekipno prvenstvo u tenisu]] # [[Svod]] # [[Swashbuckle]] # [[Symphony X]] # [[Synaptic]] # [[Synesius]] # [[Synnøve Thoresen Bolstad]] # [[Syracuse Stars (1877–1879)]] # [[System of a Down]] # [[System of a Down (album)]] # [[Szczecin]] # [[São Tomé]] # [[Sèvres - Babylone (Metro Pariz)]] # [[Sébastien Buemi]] # [[Ségur (Metro Pariz)]] # [[Südoststeiermark (okrug)]] # [[Süleyman Demirel]] = T = # [[T]] # [[T-10]] # [[T-18]] # [[T-19]] # [[T-24]] # [[T-26]] # [[T-44]] # [[T-50]] # [[T-60]] # [[T-linijar (fraktal)]] # [[T1 lahki tenk]] # [[TBWA Worldwide]] # [[TCP/IP]] # [[TELNET]] # [[TGV]] # [[TKO (pjesma Justina Timberlakea)]] # [[TO RKUD Pelagić Banja Luka]] # [[TORRO skala]] # [[TV Guide (magazin)]] # [[TV Tokyo]] # [[TV tuner]] # [[Tabak]] # [[Tabasarani]] # [[Tabela prijelaza]] # [[Tabiini]] # [[Tabla (košarka)]] # [[Tablet]] # [[Tabularium]] # [[Tadeusz Wolański]] # [[Tadžici]] # [[Tadžički jezik]] # [[Tadžurski zaliv]] # [[Tae Bo]] # [[Taib Torlaković]] # [[Taina Murtomäki]] # [[Taipei]] # [[Tajanstveni gospodin Quin]] # [[Tajanstveni satovi]] # [[Tajga]] # [[Tajlandski zaliv]] # [[Tajna sedam satova]] # [[Tajni agent (1936)]] # [[Tajni život ljubimaca]] # [[Tajni život ljubimaca (franšiza)]] # [[Tajni život ljubimaca 2]] # [[Takmičenje po grupama na svjetskom prvenstvu u rukometu 2009.]] # [[Tako je govorio Zaratustra]] # [[Takse]] # [[Talas]] # [[Talasna jednačina]] # [[Talasni broj]] # [[Talbot-Lago]] # [[Talesova teorema]] # [[Talha ibn Ubejdullah]] # [[Talija]] # [[Talitski masakr]] # [[Talište]] # [[Tamara Taylor]] # [[Tambovska oblast]] # [[Tamburica]] # [[Tami Kiuru]] # [[Tamilski jezik]] # [[Tamilski tigrovi]] # [[Tamiš]] # [[Tamni znamen]] # [[Tanatos]] # [[Tangaroa]] # [[Tangela]] # [[Tangens]] # [[Tango]] # [[Tankard]] # [[Tantal (mitologija)]] # [[Tanzimat]] # [[Tao]] # [[Taras Ševčenko]] # [[Tarpan]] # [[Tarsdorf]] # [[Tartuffe]] # [[Tassos Papadopoulos]] # [[Tastatura]] # [[Tata Motors]] # [[Tati]] # [[Tatiana Kutlíková]] # [[Tatjana Briljina]] # [[Tatjana Šojić]] # [[Taulanti]] # [[Tauplitz]] # [[Taursko gorje]] # [[Tavisupleba]] # [[Taylorov red]] # [[Tayshaun Prince]] # [[Taza-Al Hoceima-Taounate]] # [[TeX]] # [[Tears for Fears]] # [[Teba (Grčka)]] # [[Techno]] # [[Teenage Dream]] # [[Tefnut]] # [[Tefsir Ibn-Kesira]] # [[Tegucigalpa]] # [[Tehnika]] # [[Tehnička mehanika]] # [[Tehnološki determinizam]] # [[Teija Nieminen]] # [[Tekfir]] # [[Tekija]] # [[Tekila]] # [[Tekstura (prehrana)]] # [[Tekvando]] # [[Tel Aviv]] # [[Telefon]] # [[Telekomunikacije]] # [[Telemark (skijaški skokovi)]] # [[Telemetrija]] # [[Telephone]] # [[Televizija Tuzlanskog kantona]] # [[Televizijska serija]] # [[Temerin]] # [[Tempera]] # [[Temperaturno polje]] # [[Templari]] # [[Temza]] # [[Tender (brod)]] # [[Tengwar]] # [[Teniski reket]] # [[Tenk]] # [[Tenor]] # [[Tentacool]] # [[Tentacruel]] # [[Teodor Prodrom]] # [[Teodor Sinkel]] # [[Teodora Vukčić]] # [[Teodorik IV]] # [[Teodozije I Veliki]] # [[Teofan]] # [[Teofilakt Ohridski]] # [[Teorema]] # [[Teorema gradijenta]] # [[Teorija]] # [[Teorija aproksimacije]] # [[Teorija grupa]] # [[Teorija računanja]] # [[Teorija relativnosti]] # [[Teorija sistema]] # [[Teorijski pravci i škole rane sociologije]] # [[Teotihuacan]] # [[Tera]] # [[Terahercno zračenje]] # [[Terence Hill]] # [[Terhi Markkanen]] # [[Teritorijalna evolucija Osmanskog Carstva]] # [[Teritorijalne vode]] # [[Termički stepen iskorištenja]] # [[Termonuklearna fuzija]] # [[Termopar]] # [[Termoregulator]] # [[Termoskop]] # [[Terni]] # [[Terotehnologija]] # [[Terpsihora]] # [[Terrence McKenna]] # [[Terry Pratchett]] # [[Test poređenja]] # [[Tetida (grčka mitologija)]] # [[Tetjana Rud]] # [[Tetka]] # [[Tetovirano pozorište]] # [[Tetovo (Zenica)]] # [[Tetraetil olovo]] # [[Tetrarh]] # [[Teufik Muftić]] # [[Teufik el-Hakim]] # [[Tevba]] # [[Tevhid]] # [[Texas (grupa)]] # [[Tezaurusi]] # [[Tezej]] # [[Tešanjski sidžili]] # [[Teška krstarica]] # [[Težina]] # [[Težište]] # [[Thailand Masters]] # [[The Agatha Christie Hour]] # [[The All-American Rejects]] # [[The All-American Rejects (album)]] # [[The A–Z of Queen, Volume 1]] # [[The Beach Boys]] # [[The Bite Back EP]] # [[The Black Dahlia Murder]] # [[The Blackening]] # [[The Bottom]] # [[The CW Television Network]] # [[The Cardigans]] # [[The Carpenters]] # [[The Clash]] # [[The DEFinition]] # [[The Darkness]] # [[The Doors (album)]] # [[The Doors (film)]] # [[The Fame Monster]] # [[The Guess Who]] # [[The Haunted]] # [[The Ice Age Adventures of Buck Wild]] # [[The Last Rebel]] # [[The Mars Volta]] # [[The Notorius B.I.G.]] # [[The Number of the Beast]] # [[The Platinum's on the Wall]] # [[The Reason (album)]] # [[The Remedy (Boyz II Men)]] # [[The Sims]] # [[The Singles Collection Volume 1]] # [[The Singles Collection Volume 2]] # [[The Singles Collection Volume 4]] # [[The Soft Parade]] # [[The Solo Collection]] # [[The Stone Roses]] # [[The Stone Roses (The Stone Roses)]] # [[The Summer Tic EP]] # [[The Target]] # [[The Winner Takes It All]] # [[The Writing's on the Wall]] # [[The wonderful world of private business]] # [[Theo Ratliff]] # [[Theobald von Bethmann Hollweg]] # [[Theodor Fontane]] # [[Theodor Plievier]] # [[Theodor Herzl]] # [[This Is the Remix]] # [[Thomas Boleyn]] # [[Thomas Carlyle]] # [[Thomas Chatterton]] # [[Thomas Cranmer]] # [[Thomas Edward Lawrence]] # [[Thomas More]] # [[Thomas Paine]] # [[Thor]] # [[Thor Heyerdahl]] # [[Thora Birch]] # [[Thoth]] # [[Thrasamund]] # [[Thrash metal]] # [[Through the Ashes of Empires]] # [[Thursday October Christian]] # [[Thurston Moore]] # [[Théophile de Viau]] # [[Tiago Monteiro]] # [[Tiahuanaco]] # [[Tiberije]] # [[Tibet (autonomna regija)]] # [[Tiburon (Kalifornija)]] # [[Tieschen]] # [[Tifinagh]] # [[Tigris]] # [[Tihaljina (rijeka)]] # [[Tihi okean]] # [[Tijuca]] # [[Tikinski tjesnac]] # [[Tim Raketa]] # [[Tim Schafer]] # [[Timaj (dijalog)]] # [[Time (pjesma)]] # [[Time (časopis)]] # [[Timo Glock]] # [[Timofej Lapšin]] # [[Timor]] # [[Timothy Leary]] # [[Timpan]] # [[Timur Lenk]] # [[Tina Kordić]] # [[Tinirau]] # [[Tinitus]] # [[Tinka Milinović]] # [[Tintni pisač]] # [[Tip 90]] # [[Tipografija]] # [[Tir]] # [[Tiranija]] # [[Tirion]] # [[Tirit]] # [[Tit]] # [[Titan (satelit)]] # [[Titanic (1997)]] # [[Titel]] # [[Titracija]] # [[Titre de courtoisie]] # [[Titule u srednjovjekovnoj Bosni]] # [[Tivoli (Aachen)]] # [[Tizian]] # [[Tićan]] # [[Tjelesni otvori]] # [[Tjumenj]] # [[Tlo]] # [[TmačaArt]] # [[Todd Bertuzzi]] # [[Todd Smith (album)]] # [[Tok (matematika)]] # [[Tok'ra]] # [[Tokata]] # [[Token Ring]] # [[Tokio Hotel]] # [[Toksičnost]] # [[Tokugava Iejasu]] # [[Tokugawa]] # [[Tolanci (Stargate)]] # [[Tolerancija]] # [[Toljaga]] # [[Toluen]] # [[Tom Cruise]] # [[Tom Hanks]] # [[Tom Segev]] # [[Tom Waits]] # [[Tom Welling]] # [[Toma arhiđakon]] # [[Tomahavk]] # [[Tomb Raider]] # [[Tomb Raider: Legend]] # [[Tomi Putaansuu]] # [[Tomislav Alaupović]] # [[Tomislav Dretar]] # [[Tomislav I Trpimirović]] # [[Tomislav Kraljačić]] # [[Tomislav Piplica]] # [[Tommy Stinson]] # [[Tomska oblast]] # [[Tomáš Masaryk]] # [[Tonik]] # [[Top]] # [[Top lista nadrealista]] # [[Topaz]] # [[Topaz (1969)]] # [[Topkapi saraj]] # [[Toplice Sveti Martin]] # [[Toplota isparavanja]] # [[Toplota topljenja]] # [[Toplotna energija]] # [[Toplotni kapacitet]] # [[Topografija]] # [[Topologija računarskih mreža]] # [[Torbari]] # [[Tore Eriksson]] # [[Torm (Točak vremena)]] # [[Torne (rijeka)]] # [[Toro Rosso STR1]] # [[Toro Rosso STR10]] # [[Toro Rosso STR11]] # [[Toro Rosso STR12]] # [[Toro Rosso STR13]] # [[Toro Rosso STR2]] # [[Toro Rosso STR3]] # [[Toro Rosso STR4]] # [[Toro Rosso STR5]] # [[Toro Rosso STR6]] # [[Toro Rosso STR7]] # [[Toro Rosso STR8]] # [[Toro Rosso STR9]] # [[Toronto Huskies]] # [[Torpedni čamac]] # [[Torpedo]] # [[Torpiljarka]] # [[Torzija (mehanika)]] # [[Torzija želuca (veterina)]] # [[Toskanski red]] # [[Toto Cutugno]] # [[Totodile]] # [[Totonaca]] # [[Totonicapán (departman)]] # [[Tou]] # [[Touchscreen]] # [[Toxicity]] # [[Toyota TF102]] # [[Toyota TF103]] # [[Toyota TF104]] # [[Toyota TF105]] # [[Toyota TF106]] # [[Toyota TF107]] # [[Toyota TF108]] # [[Toyota TF109]] # [[Trabakul]] # [[Tracy Chapman]] # [[Tradicija]] # [[Tragedija u tri čina]] # [[Tragom mrtve princeze]] # [[Trajan]] # [[Trajanov most]] # [[Trajekt]] # [[Trakija (regija)]] # [[Trakošćansko jezero]] # [[Tramvaji Tatra]] # [[Tramvajska stanica]] # [[Transamerica Pyramid]] # [[Transcendentalna funkcija]] # [[Transformeri (film)]] # [[Transfuzija krvi]] # [[Transgen]] # [[Transilvanija]] # [[Transmisijski kontrolni protokol]] # [[Transparency International]] # [[Transportna RNK]] # [[Transsarajevo]] # [[Transvaal]] # [[Transvestizam]] # [[Tranzicija]] # [[Tranzistor]] # [[Trapez]] # [[Trapezuntsko Carstvo]] # [[Trapisti]] # [[Trash Film Festival]] # [[Trasjanka]] # [[Trastámara]] # [[Trava (serija)]] # [[Travian]] # [[Trazimensko jezero]] # [[Tračko more]] # [[Trbuh Pariza]] # [[Trbušna šupljina]] # [[Treasure (Bruno Mars)]] # [[Trebava]] # [[Trebačko brdo]] # [[Tremor]] # [[Trener godine (NBA)]] # [[Trent (rijeka)]] # [[Trentino-Južni Tirol]] # [[Trento]] # [[Trenutak, sat, godina]] # [[Trenčinski kraj]] # [[Treponema pallidum]] # [[Treset]] # [[Treća djevojka]] # [[Treća generacija programskih jezika]] # [[Treće doba sunca]] # [[Treći bosanskohercegovački pješadijski regiment]] # [[Treći krstaški rat]] # [[Treći kutnjak (gornja vilica)]] # [[Treći punski rat]] # [[Treći rimsko-makedonski rat]] # [[Treći saziv Vijeća naroda Republike Srpske]] # [[Trešanica]] # [[Trešnja]] # [[Trg (srednjovjekovna Bosna)]] # [[Trg Concorde]] # [[Trg Svetog Trojstva u Budimpešti]] # [[Trg bana Jelačića (Zagreb)]] # [[Trgovački brod]] # [[Trgovačko pravo]] # [[Trgovina]] # [[Tri mudra majmuna]] # [[Tri posleratna druga]] # [[Tri problema ekonomske organizacije]] # [[Tri sestre]] # [[Tri slijepa miša]] # [[Triangulacija]] # [[Triarii]] # [[Tribunus militum]] # [[Trichomonas]] # [[Tridesetogodišnji rat]] # [[Triglif]] # [[Trigonometrija]] # [[Trigonometrijska kružnica]] # [[Trigonometrijski oblik kompleksnog broja]] # [[Trijas]] # [[Trijem]] # [[Trijumf Sherlocka Holmesa]] # [[Trik je u ogledalima]] # [[Trinaest kolonija]] # [[Trinaest problema]] # [[Trinidad i Tobago]] # [[Trinkulo (mjesec)]] # [[Trinom]] # [[Trinomno proširenje]] # [[Trioda]] # [[Tripari]] # [[Triple sec]] # [[Tripoli]] # [[Triskaidekafobija]] # [[Triskelion]] # [[Tristan i Izolda (opera)]] # [[Triton (mitologija)]] # [[Trnava (Međimurje)]] # [[Trnavski kraj]] # [[Trnovačko jezero]] # [[Trobojka]] # [[Trocadéro (Metro Pariz)]] # [[Trodimenzionalnost vida]] # [[Trojanski konj (mitologija)]] # [[Trojanski konj (računarstvo)]] # [[Trojna tačka]] # [[Trojni pakt]] # [[Trojni savez (1882)]] # [[Trolejbus]] # [[Trolejbusna stanica]] # [[Troloci]] # [[Troločki ratovi]] # [[Tromagijski turnir]] # [[Trombon]] # [[Trondheims län]] # [[Tropi]] # [[Tropska kišna šuma]] # [[Tropske šume]] # [[Tropski ciklon]] # [[Trougaona funkcija]] # [[Trougaoni talas]] # [[Trošenje]] # [[Trpimir I]] # [[Trpimirovići]] # [[Trstivnica]] # [[True Star: A Private Performance]] # [[TrueBSD]] # [[Trumanova doktrina]] # [[Trut]] # [[Trygve Lie]] # [[Tršćanski zaliv]] # [[Tržan-grad]] # [[Tsukasa Kobonoki]] # [[Tu Fu]] # [[Tuba]] # [[Tubularni karcinom dojke]] # [[Tudor (dinastija)]] # [[Tufahija]] # [[Tuga]] # [[Tugra]] # [[Tuija Sikiö]] # [[Tuija Vuoksiala]] # [[Tulln (okrug)]] # [[Tulska oblast]] # [[Tumor]] # [[Tumori dojke]] # [[Tumori jetre]] # [[Tunel Mala Kapela]] # [[Tunel sjevernih ostrva]] # [[Tunguska eksplozija]] # [[Tunika]] # [[Tunis (grad)]] # [[Tupoljev]] # [[Tupoljev Tu-134]] # [[Tupoljev Tu-144]] # [[Tupoljev Tu-154]] # [[Tupoljev Tu-244]] # [[Turbo: A Power Rangers Movie]] # [[Turcizam]] # [[Turistička destinacija]] # [[Turizam]] # [[Turkijski jezici]] # [[Turkijski narodi]] # [[Turkmenistan]] # [[Turkmenistanski manat]] # [[Turnir (srednji vijek)]] # [[Turnir kandidata 1953.]] # [[Turnir kandidata 1956.]] # [[Turnir kandidata 1959.]] # [[Turska Van mačka]] # [[Turska na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Turska na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Turtonovo udvajanje]] # [[Turšija]] # [[Tuul]] # [[Tuula Ylinen]] # [[Tux]] # [[Tuzlait]] # [[Tuš (crtanje)]] # [[Tušnica]] # [[Tužni čempres]] # [[Tverska oblast]] # [[Tvornica automobila Sarajevo]] # [[Tvrtko Kanaet]] # [[Tvrđava Orašac]] # [[Tvrđava Ostrovica]] # [[Tvrđava Sisak]] # [[Twenty]] # [[Tyigh]] # [[Tyndallov efekt]] # [[Type 98 Chi-Ho]] # [[Typhlosion]] # [[Tyrannosaurus rex]] # [[Tāne]] # [[Tāwhirimātea]] # [[Tū-te-wehiwehi]] = U = # [[U]] # [[U 16:50 s Paddingtona]] # [[U Thant]] # [[U nedogled (album)]] # [[U restoranu]] # [[U vremenu horoskopa]] # [[U.S. Route 150]] # [[U2 (grupa)]] # [[UB40]] # [[UEFA Evropska liga]] # [[UEFA Evropska liga 2009/2010 - 1. pretkolo]] # [[UEFA Evropska liga 2009/2010 - 2. pretkolo]] # [[UEFA Evropska liga 2009/2010 - 3. pretkolo]] # [[UEFA Evropska liga 2009/2010 - 4. pretkolo]] # [[UEFA Evropska liga 2009/2010 - nokaut faza]] # [[UEFA Evropska liga 2011/2012.]] # [[UEFA Kup pobjednika kupova]] # [[UEFA Liga prvaka 2009/2010 - grupna faza]] # [[UEFA Liga prvaka 2009/2010.]] # [[UEFA Liga prvaka 2010/2011.]] # [[UEFA Liga prvaka 2011/12. - finalna runda]] # [[UEFA program licenciranja]] # [[ULK BiH]] # [[UNTAES]] # [[US F1 Team]] # [[US Open 2000 – muški singl]] # [[US Open 2000 – ženski singl]] # [[US Open 2001 – muški singl]] # [[US Open 2015 – muški singl]] # [[US5]] # [[USB memorija]] # [[UTC+02:00]] # [[UTC±00:00]] # [[UTC−02:00]] # [[UTC−03:00]] # [[UTF-8]] # [[Ub]] # [[Ubistvo]] # [[Ubistvo u &quot;Orient Expressu&quot;]] # [[Ubistvo u Mezopotamiji]] # [[Ubistvo u staji]] # [[Ubistvo u vikariji]] # [[Ubrzanje]] # [[Ubuntu fondacija]] # [[Ucayali]] # [[Udarac]] # [[Udmurtija]] # [[Udubljenje vaginalnog predvorja]] # [[Uenuku]] # [[Uetersen]] # [[Ufa]] # [[Ugao dvije poluprave]] # [[Ugao između pravih]] # [[Ugaona brzina]] # [[Ugljikohidrati]] # [[Ugljikovodik]] # [[Ugovor]] # [[Ugovori o radu srednjovjekovne Bosne]] # [[Ujedinjenje Njemačke]] # [[Ukaleq Slettemark]] # [[Ukleti brod]] # [[Ukradena lopta (košarka)]] # [[Ulaganje novca na dobit]] # [[Ulazni uređaji]] # [[Ulcerozni kolitis]] # [[Ulema]] # [[Ulica Nokturno]] # [[Ulica maršala Tita (Mostar)]] # [[Ulisse Dini]] # [[Ulični hokej]] # [[Uljane boje]] # [[Uljanovska oblast]] # [[Ulje]] # [[Ulkus]] # [[Ulster]] # [[Ultimate Aaliyah (Aaliyah)]] # [[Ultimatum]] # [[Ultras Zrinjski]] # [[Ulvåsa]] # [[Ulysses S. Grant]] # [[Uma Thurman]] # [[Umbreon]] # [[Umbrija]] # [[Ume (rijeka)]] # [[Umeå School of Business]] # [[Umjereni pojas]] # [[Umjesto gluposti (Miladin Šobić)]] # [[Umjetni horizont]] # [[Umjetnik]] # [[Umjetničko djelo]] # [[Umjetničko klizanje]] # [[Umjetnost drevnog Egipta]] # [[Umm al-Quwain (emirat)]] # [[Ummet]] # [[Umri muški]] # [[Umri muški 3]] # [[Una riversplash]] # [[Unasi]] # [[Under Pressure]] # [[Underclass Hero]] # [[Ungdomshuset]] # [[Unicode]] # [[Unicomplex]] # [[Unified Extensible Firmware Interface]] # [[Uniformna norma]] # [[Unihokej]] # [[Unitarijanizam]] # [[United Airlines]] # [[Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima]] # [[Univerzitet]] # [[Univerzitet Pantheon-Sorbonne]] # [[Univerzitet u Beču]] # [[Univerzitet u Concepciónu (Čile)]] # [[Univerzitet u Mostaru]] # [[Univerzitet u Santiagu (Čile)]] # [[Univerzitet u Sydneyju]] # [[Univerzitet u Tübingenu]] # [[Univerzitet u Ženevi]] # [[Univerzitet za razvoj]] # [[Univerzitetska biblioteka Umeå]] # [[Univerzitetska bolnica Foča]] # [[Univerzitetski klinički centar Republike Srpske]] # [[Unorthodox Jukebox]] # [[Unterlamm]] # [[Unutrašnja energija]] # [[Upaljač]] # [[Upgrade U]] # [[Uporedba optičkih medija za pohranu podataka]] # [[Uporedno istraživanje]] # [[Upravni akt]] # [[Ur]] # [[Uragan Katrina]] # [[Uralski federalni okrug]] # [[Uralski jezici]] # [[Uranija]] # [[Uranovi prirodni sateliti]] # [[Urban Champion (igra)]] # [[Urbana ekologija]] # [[Urbanističko planiranje]] # [[Urbanizam]] # [[Urbicid]] # [[Urca]] # [[Urdu]] # [[Urea]] # [[Ured za suzbijanje korupcije i organiziranog kriminaliteta]] # [[Uređaji računarskih mreža]] # [[Uređaji za pohranjivanje podataka]] # [[Uređen skup]] # [[Uređenost skupa racionalnih brojeva]] # [[Urfahr-Umgebung]] # [[Urgentna medicina]] # [[Urnebes (Amel Ćurić)]] # [[Urologija]] # [[Urođeni gubitak sluha]] # [[Urugvajski peso]] # [[Urukagina]] # [[Use Your Illusion I]] # [[Use Your Illusion II]] # [[Usenet]] # [[Uskoci]] # [[Uskoplje (župa)]] # [[Uskrs]] # [[Uskrsni ponedjeljak]] # [[Uskršnje ostrvo]] # [[Uskršnji ustanak]] # [[Usnulo ubistvo]] # [[Uspavanka za Radmilu M.]] # [[Usporedna tabela biblijskih i kur'anskih imena u bosanskom jeziku]] # [[Ustanak Tome Slavena]] # [[Ustanova Bethel]] # [[Ustav]] # [[Ustav Bosne i Hercegovine]] # [[Ustav Hrvatske]] # [[Ustav Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Ustav Srbije]] # [[Ustav Venecuele]] # [[Ustavna monarhija]] # [[Ustaše]] # [[Utah]] # [[Utakmice nogometne reprezentacije Austrije]] # [[Utakmice nogometne reprezentacije Azerbejdžana]] # [[Utakmice nogometne reprezentacije Belgije]] # [[Utakmice nogometne reprezentacije Crne Gore]] # [[Utakmice nogometne reprezentacije Hrvatske]] # [[Utakmice nogometne reprezentacije Jugoslavije]] # [[Utakmice nogometne reprezentacije Slovenije]] # [[Utakmice nogometne reprezentacije Srbije]] # [[Utakmice nogometne reprezentacije Srbije i Crne Gore]] # [[Utakmice nogometne reprezentacije Turske]] # [[Utorak]] # [[Utočište Charenton]] # [[Utočište Mont Park]] # [[Utočište za hronično umobolne Willard]] # [[Utočište za ludake Atina]] # [[Utočište za ludake Bedford]] # [[Utočište za ludake Beechworth]] # [[Utočište za ludake Callan Park]] # [[Utočište za ludake Kew]] # [[Utočište za ludake Seacliff]] # [[Utočište za ludake Sunbury]] # [[Utrka Formule 1]] # [[Uvac (rijeka)]] # [[Uvjetna konvergencija]] # [[Uvod u anatomiju]] # [[Uzajamno prosti brojevi]] # [[Uzašašće]] # [[Uzeir Hadžibejli]] # [[Uzvici]] # [[Učenje u islamu]] # [[Učesničko posmatranje]] # [[Užice]] = V = # [[V]] # [[V. S. Naipaul]] # [[VHS (automatska puška)]] # [[VK Jug]] # [[VLSI]] # [[Vader]] # [[Vadžib]] # [[Vaginske grane maternične arterije]] # [[Vajmarska Republika]] # [[Vajmarski ustav]] # [[Vaju]] # [[Vakat je...]] # [[Val McDermid]] # [[Vala Mal Doran]] # [[Valari]] # [[Valbandon]] # [[Valensijska Zajednica]] # [[Valentin Katajev]] # [[Valentina Cerbe-Nesina]] # [[Valentina Ciurina]] # [[Valentina Mihajlova]] # [[Valentina Pejčinova]] # [[Valentinovo]] # [[Valerij Medvedcev]] # [[Valija]] # [[Valjevo]] # [[Vallon]] # [[Valois (dinastija)]] # [[Valtteri Bottas]] # [[Van Diemenova zemlja]] # [[Vanadij(V)-oksid]] # [[Vancouver]] # [[Vandali]] # [[Vaneau (Metro Pariz)]] # [[Vanja Sutlić]] # [[Vanjska granična membrana]] # [[Vanjski jezgarni sloj]] # [[Vanmaterična trudnoća]] # [[Vanzemaljske rase u seriji Stargate SG-1]] # [[Vanćelijski matriks]] # [[Vančo Boškov]] # [[Vaporeon]] # [[Varcarka (kosa)]] # [[Vardarska banovina]] # [[Vareš Majdan]] # [[Varijabla (računarstvo)]] # [[Variometar]] # [[Varjazi]] # [[Varminsko-mazursko vojvodstvo]] # [[Varšavski pakt]] # [[Vasilij Kandinski]] # [[Vasilij Smislov]] # [[Vasilije I, veliki knez Moskve]] # [[Vasilije II, veliki knez Moskve]] # [[Vasilije III, veliki knez Moskve]] # [[Vasilije IV, car Rusije]] # [[Vasko Popa]] # [[Vaso Glušac]] # [[Vaso Pelagić]] # [[Vaterpolo]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1904.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1908.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1912.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1924.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1928.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1932.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1936.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1948.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1956.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1960.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1964.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1968.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1972.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1976.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1980.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1984.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1988.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1992.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 1996.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 2000.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 2004.]] # [[Vaterpolo na Olimpijskim igrama 2008.]] # [[Vaterpolska reprezentacija Španije]] # [[Vaterpolska reprezentacija Švedske]] # [[Vatikanski muzeji]] # [[Vatrogastvo]] # [[Vatroslav Piacun]] # [[Vatsat]] # [[Vazalni odnosi u srednjovjekovnoj Bosni]] # [[Vazda - Gazda]] # [[Veb-dizajn]] # [[Veb-kamera]] # [[Veb-server]] # [[Veber]] # [[Vede]] # [[Vedin Musić]] # [[Vedran Škobić]] # [[Veduta]] # [[Vega]] # [[Vehid Gunić]] # [[Vejle]] # [[Vejle Boldklub]] # [[Vejsil Ćurčić]] # [[Veksilologija]] # [[Vektorski grafički program]] # [[Vektorski prostor]] # [[Vektorsko polje]] # [[Veles]] # [[Veles (mitologija)]] # [[Veleslalom]] # [[Veli-Matti Lindström]] # [[Veli-dedina džamija]] # [[Velibor Čolić]] # [[Velika (Veljaci)]] # [[Velika Britanija na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Velika Kneževina Litvanija]] # [[Velika Sundska ostrva]] # [[Velika bijela ajkula]] # [[Velika džamija u Bursi]] # [[Velika džamija u Córdobi]] # [[Velika džamija u Damasku]] # [[Velika geografska otkrića]] # [[Velika glad u Irskoj]] # [[Velika jezera (regija)]] # [[Velika nagrada Abu Dhabija]] # [[Velika nagrada Abu Dhabija 2009.]] # [[Velika nagrada Abu Dhabija 2010.]] # [[Velika nagrada Abu Dhabija 2011.]] # [[Velika nagrada Abu Dhabija 2012.]] # [[Velika nagrada Abu Dhabija 2013.]] # [[Velika nagrada Abu Dhabija 2014.]] # [[Velika nagrada Abu Dhabija 2015.]] # [[Velika nagrada Abu Dhabija 2016.]] # [[Velika nagrada Argentine]] # [[Velika nagrada Australije]] # [[Velika nagrada Australije 2007.]] # [[Velika nagrada Australije 2008.]] # [[Velika nagrada Australije 2009.]] # [[Velika nagrada Australije 2011.]] # [[Velika nagrada Australije 2012.]] # [[Velika nagrada Australije 2013.]] # [[Velika nagrada Australije 2014.]] # [[Velika nagrada Australije 2015.]] # [[Velika nagrada Australije 2016.]] # [[Velika nagrada Austrije]] # [[Velika nagrada Austrije 2014.]] # [[Velika nagrada Austrije 2015.]] # [[Velika nagrada Austrije 2016.]] # [[Velika nagrada Azerbejdžana]] # [[Velika nagrada Bahreina]] # [[Velika nagrada Bahreina 2006.]] # [[Velika nagrada Bahreina 2009.]] # [[Velika nagrada Bahreina 2013.]] # [[Velika nagrada Bahreina 2014.]] # [[Velika nagrada Bahreina 2015.]] # [[Velika nagrada Bahreina 2016.]] # [[Velika nagrada Belgije]] # [[Velika nagrada Belgije 2010.]] # [[Velika nagrada Belgije 2011.]] # [[Velika nagrada Belgije 2013.]] # [[Velika nagrada Belgije 2014.]] # [[Velika nagrada Belgije 2015.]] # [[Velika nagrada Belgije 2016.]] # [[Velika nagrada Brazila]] # [[Velika nagrada Brazila 2009.]] # [[Velika nagrada Brazila 2010.]] # [[Velika nagrada Brazila 2011.]] # [[Velika nagrada Brazila 2012.]] # [[Velika nagrada Brazila 2013.]] # [[Velika nagrada Brazila 2015.]] # [[Velika nagrada Brazila 2016.]] # [[Velika nagrada Dallasa]] # [[Velika nagrada Detroita]] # [[Velika nagrada Emilia-Romagne]] # [[Velika nagrada Evrope]] # [[Velika nagrada Evrope 1997.]] # [[Velika nagrada Evrope 2009.]] # [[Velika nagrada Evrope 2010.]] # [[Velika nagrada Evrope 2011.]] # [[Velika nagrada Evrope 2016.]] # [[Velika nagrada Francuske]] # [[Velika nagrada Indije]] # [[Velika nagrada Indije 2011.]] # [[Velika nagrada Indije 2012.]] # [[Velika nagrada Indije 2013.]] # [[Velika nagrada Italije]] # [[Velika nagrada Italije 2008.]] # [[Velika nagrada Italije 2010.]] # [[Velika nagrada Italije 2011.]] # [[Velika nagrada Italije 2013.]] # [[Velika nagrada Italije 2014.]] # [[Velika nagrada Italije 2015.]] # [[Velika nagrada Italije 2016.]] # [[Velika nagrada Japana]] # [[Velika nagrada Japana 2001.]] # [[Velika nagrada Japana 2010.]] # [[Velika nagrada Japana 2011.]] # [[Velika nagrada Japana 2012.]] # [[Velika nagrada Japana 2013.]] # [[Velika nagrada Japana 2014.]] # [[Velika nagrada Japana 2015.]] # [[Velika nagrada Japana 2016.]] # [[Velika nagrada Južnoafričke Republike]] # [[Velika nagrada Kanade]] # [[Velika nagrada Kanade 2007.]] # [[Velika nagrada Kanade 2011.]] # [[Velika nagrada Kanade 2013.]] # [[Velika nagrada Kanade 2014.]] # [[Velika nagrada Kanade 2015.]] # [[Velika nagrada Kanade 2016.]] # [[Velika nagrada Kine]] # [[Velika nagrada Kine 2008.]] # [[Velika nagrada Kine 2009.]] # [[Velika nagrada Kine 2011.]] # [[Velika nagrada Kine 2013.]] # [[Velika nagrada Kine 2014.]] # [[Velika nagrada Kine 2015.]] # [[Velika nagrada Kine 2016.]] # [[Velika nagrada Koreje]] # [[Velika nagrada Koreje 2010.]] # [[Velika nagrada Koreje 2011.]] # [[Velika nagrada Koreje 2012.]] # [[Velika nagrada Koreje 2013.]] # [[Velika nagrada Las Vegasa]] # [[Velika nagrada Luksemburga]] # [[Velika nagrada Malezije]] # [[Velika nagrada Malezije 2009.]] # [[Velika nagrada Malezije 2011.]] # [[Velika nagrada Malezije 2012.]] # [[Velika nagrada Malezije 2013.]] # [[Velika nagrada Malezije 2014.]] # [[Velika nagrada Malezije 2015.]] # [[Velika nagrada Malezije 2016.]] # [[Velika nagrada Maroka]] # [[Velika nagrada Mađarske]] # [[Velika nagrada Mađarske 2009.]] # [[Velika nagrada Mađarske 2010.]] # [[Velika nagrada Mađarske 2011.]] # [[Velika nagrada Mađarske 2013.]] # [[Velika nagrada Mađarske 2014.]] # [[Velika nagrada Mađarske 2015.]] # [[Velika nagrada Mađarske 2016.]] # [[Velika nagrada Meksika]] # [[Velika nagrada Meksika 2015.]] # [[Velika nagrada Meksika 2016.]] # [[Velika nagrada Monaka]] # [[Velika nagrada Monaka 1950.]] # [[Velika nagrada Monaka 2011.]] # [[Velika nagrada Monaka 2013.]] # [[Velika nagrada Monaka 2014.]] # [[Velika nagrada Monaka 2015.]] # [[Velika nagrada Monaka 2016.]] # [[Velika nagrada Nizozemske]] # [[Velika nagrada Njemačke]] # [[Velika nagrada Njemačke 2010.]] # [[Velika nagrada Njemačke 2011.]] # [[Velika nagrada Njemačke 2013.]] # [[Velika nagrada Njemačke 2014.]] # [[Velika nagrada Njemačke 2016.]] # [[Velika nagrada Pacifika]] # [[Velika nagrada Pescare]] # [[Velika nagrada Portugala]] # [[Velika nagrada Rusije]] # [[Velika nagrada Rusije 2015.]] # [[Velika nagrada Rusije 2016.]] # [[Velika nagrada SAD-a 1991.]] # [[Velika nagrada SAD-a 2001.]] # [[Velika nagrada SAD-a 2012.]] # [[Velika nagrada SAD-a 2013.]] # [[Velika nagrada SAD-a 2015.]] # [[Velika nagrada SAD-a 2016.]] # [[Velika nagrada San Marina]] # [[Velika nagrada Singapura]] # [[Velika nagrada Singapura 2009.]] # [[Velika nagrada Singapura 2010.]] # [[Velika nagrada Singapura 2011.]] # [[Velika nagrada Singapura 2012.]] # [[Velika nagrada Singapura 2013.]] # [[Velika nagrada Singapura 2014.]] # [[Velika nagrada Singapura 2015.]] # [[Velika nagrada Singapura 2016.]] # [[Velika nagrada Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Velika nagrada Sjedinjenih Američkih Država Zapad]] # [[Velika nagrada Toskane]] # [[Velika nagrada Turske]] # [[Velika nagrada Turske 2011.]] # [[Velika nagrada Velike Britanije]] # [[Velika nagrada Velike Britanije 2010.]] # [[Velika nagrada Velike Britanije 2011.]] # [[Velika nagrada Velike Britanije 2013.]] # [[Velika nagrada Velike Britanije 2014.]] # [[Velika nagrada Velike Britanije 2015.]] # [[Velika nagrada Španije]] # [[Velika nagrada Španije 2011.]] # [[Velika nagrada Španije 2013.]] # [[Velika nagrada Španije 2014.]] # [[Velika nagrada Španije 2015.]] # [[Velika nagrada Španije 2016.]] # [[Velika nagrada Štajerske]] # [[Velika nagrada Švedske]] # [[Velika nagrada Švicarske]] # [[Velika narodna skupština Turske]] # [[Velika nizija]] # [[Velika obmana]] # [[Velika očekivanja]] # [[Veliki Antili]] # [[Veliki Blek]] # [[Veliki Brat]] # [[Veliki Kavkaz]] # [[Veliki muftija]] # [[Veliki petak]] # [[Veliko vijeće]] # [[Velikopoljsko vojvodstvo]] # [[Velimir Lukić]] # [[Velites]] # [[Veljan (Trpković) Atanasovski]] # [[Velmoža]] # [[Veltins-Arena]] # [[Velšani]] # [[Velški jezik]] # [[Venecija]] # [[Venecijansko bijenale]] # [[Venera (mitologija)]] # [[Venera Černišova]] # [[Ventureño]] # [[Venula]] # [[Venusaur]] # [[Vera Vučeva]] # [[Verdenski ugovor]] # [[VeriChip]] # [[Vermont]] # [[Verona]] # [[Veronica Guerin]] # [[Versailles]] # [[Vertikalni hitac]] # [[Vesa Hietalahti]] # [[Vesna Mušeta-Aščerić]] # [[Vesna Pisarović]] # [[Vespazijan]] # [[Vestibularna jezgra]] # [[Vestminsterska opatija]] # [[Veterinarska medicina]] # [[Veterinarski fakultet u Sarajevu]] # [[Vezir]] # [[Veznici]] # [[Vezuv]] # [[Večeri dalmatinske šansone]] # [[Viborg]] # [[Vic (humor)]] # [[Vice Vukov]] # [[Vicekralj]] # [[Vicious Cycle]] # [[Victor Vasarely]] # [[Victoria (Sejšeli)]] # [[Victoria Abril]] # [[Victoria Beckham]] # [[Victoria Padial]] # [[Victoria Silvstedt]] # [[Victreebel]] # [[Video]] # [[Video Jockey]] # [[Video RAM]] # [[Video-in video-out]] # [[Videoigra]] # [[Vidni živac]] # [[Vidovdan]] # [[Vijenac (heraldika)]] # [[Vijetnamski rat]] # [[Viktor Juščenko]] # [[Viktor Krum]] # [[Viktor Tausk]] # [[Vila Tugendhat]] # [[Vilajet]] # [[Vilajet Erzurum]] # [[Vilenjaci (Srednja zemlja)]] # [[Vileplume]] # [[Vilfredo Pareto]] # [[Vilim II, car Njemačke]] # [[Vilim II, knez Oranske]] # [[Vilim II, kralj Engleske]] # [[Vilim II, kralj Nizozemske]] # [[Vilim III, kralj Nizozemske]] # [[Vilim IV, veliki vojvoda Luksemburga]] # [[Vilim od Danske]] # [[Villach-Land]] # [[Ville Räikkönen]] # [[Villegaignon]] # [[Villiers (Metro Pariz)]] # [[Vilmoš Tkalec]] # [[Vilsonovo šetalište]] # [[Vime]] # [[Vince Carter]] # [[Vincent Crabbe]] # [[Vincent Price]] # [[Vindel (rijeka)]] # [[Vinjeta (autoput)]] # [[Vinjeta (filatelija)]] # [[Vinko Pribojević]] # [[Vinko Puljić]] # [[Viola]] # [[Vir]] # [[Virgin MVR-02]] # [[Virgin Racing]] # [[Virgin VR-01]] # [[Virginia]] # [[Virtopsija]] # [[Virtual Boy]] # [[Virtualna realnost]] # [[Vis]] # [[Viseći tramvaj u Wuppertalu]] # [[Visina trougla]] # [[Viskača]] # [[Viski]] # [[Visoka peć]] # [[Visoka politehnička škola u Zagrebu]] # [[Visoke Tatre]] # [[Visual Basic]] # [[Visuć (Drvar)]] # [[Vitamin B1]] # [[Vitamin B12]] # [[Vitamin B5]] # [[Vitamin C]] # [[Vitamin D]] # [[Vitamin E]] # [[Vitantonio Liuzzi]] # [[Vitelije]] # [[Vitepska oblast]] # [[Vitez (vojnik)]] # [[Vitraj]] # [[Vitrektomija]] # [[Viva World Cup]] # [[Vivien Leigh]] # [[Vivijana Papić]] # [[Vizigoti]] # [[Vièteova formula]] # [[Višnja]] # [[Višnjica (Grude)]] # [[Vjekoslav Klaić]] # [[Vjera]] # [[Vjerovatnoća]] # [[Vjerovno pismo]] # [[Vječita noć]] # [[Vječna tabela Süper Liga]] # [[Vještačko ostrvo]] # [[Vlad III Tepeš]] # [[Vlada Crne Gore]] # [[Vlada Republike Hrvatske]] # [[Vlada Republike Srpske Milorada Dodika III]] # [[Vlada Republike Srpske Željke Cvijanović II]] # [[Vladan Lukić]] # [[Vladan Savić]] # [[Vladar (Machiavelli)]] # [[Vladava (Vladika)]] # [[Vladimir Beba Popović]] # [[Vladimir I, veliki knez Kijeva]] # [[Vladimir Nabokov]] # [[Vladimir Nazor]] # [[Vladimir Premec]] # [[Vladimir Valjarević]] # [[Vladimir Visocki]] # [[Vladimir Ćorović]] # [[Vladimirska oblast]] # [[Vladislav Hercegović Kosača]] # [[Vladislav I, knez Poljske]] # [[Vladislav II, kralj Poljske]] # [[Vladislav II, kralj Ugarske]] # [[Vladislav III, kralj Poljske]] # [[Vladislav IV, kralj Poljske]] # [[Vladislav Veselinov]] # [[Vladivostok]] # [[Vlado Bučkovski]] # [[Vlado Šola]] # [[Vlaga]] # [[Vlasac]] # [[Vlasi]] # [[Vlasi Predojevići]] # [[Vlasi Stankovići]] # [[Vlasi u srednjovjekovnoj Bosni]] # [[Vlast]] # [[Vlastela]] # [[Vlastimir]] # [[Vlatka Pokos]] # [[Vlatko Stefanovski]] # [[Vlatko Tumurlić]] # [[Vlatko Vukoslavić]] # [[Vlašićki sir]] # [[Vlaška]] # [[Vlaštica]] # [[Vod žučnog mjehura]] # [[Vodeni žig]] # [[Vododijelnica]] # [[Vodopad]] # [[Vodovod]] # [[Voice over Internet Protocol]] # [[Voitsberg (okrug)]] # [[Vojin Simeunović]] # [[Vojin Zirojević]] # [[Vojislav Kecmanović]] # [[Vojislav Maksimović]] # [[Vojnik 1. klase]] # [[Vojska Austrije]] # [[Vojvoda]] # [[Vojvoda od Wellingtona]] # [[Vojvodstva Poljske]] # [[Vojvodstvo]] # [[Vokalski sistem bosanskog jezika]] # [[Volframat]] # [[Volgograd]] # [[Volkswagen Arena]] # [[Volkswagen Fox]] # [[Volkswagen Touareg]] # [[Vologodska oblast]] # [[Voltaire (Metro Pariz)]] # [[Voltmetar]] # [[Vombat]] # [[Von Willebrandova bolest]] # [[Voronješka oblast]] # [[Voshod 2]] # [[Vostok]] # [[Vostok II]] # [[Votka]] # [[Voxnan]] # [[Voyager 2]] # [[Voz velike brzine]] # [[Vozilo]] # [[Vrabac]] # [[Vrabač]] # [[Vranje]] # [[Vransko jezero (Cres)]] # [[Vrba]] # [[Vrbas (Srbija)]] # [[Vrbaska banovina]] # [[Vremenska dilatacija]] # [[Vremenska geografija]] # [[Vremenski tunel]] # [[Vrganj]] # [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Vrijednosni papir]] # [[Vrijeme (šah)]] # [[Vrijeme poluraspada]] # [[Vrištava daščara]] # [[Vrlina]] # [[Vrm (župa)]] # [[Vrnjačka Banja]] # [[Vrsinje]] # [[Vrsta sa PJ2-445]] # [[Vrste Pokémona]] # [[Vrste nečistoća (islam)]] # [[Vrste riječi]] # [[Vrste vode (islam)]] # [[Vrtoglavica]] # [[Vršac]] # [[Vudu]] # [[Vuk]] # [[Vuk Drašković]] # [[Vuk Hranić]] # [[Vuk II Krsto Frankopan Tržački]] # [[Vuk Kotromanić]] # [[Vuk Vukčić]] # [[Vuka (rijeka)]] # [[Vukac Hranić Kosača]] # [[Vukac Hrvatinić]] # [[Vukica Mitrović]] # [[Vukimir Bosanski]] # [[Vukoljin Stan]] # [[Vukoslav Hrvatinić]] # [[Vulfenit]] # [[Vulkan (mitologija)]] # [[Vulkan (planeta)]] # [[Vulkanizacija]] # [[Vulkanska grupa]] # [[Vulpix]] # [[Vuna]] # [[Vučko]] # [[Vânia Fernandes]] # [[Vänortsparken (Umeå)]] # [[Vättern]] # [[Vöcklabruck (okrug)]] # [[Völkermarkt (okrug)]] = W = # [[W]] # [[WEP]] # [[WPA]] # [[Wado-Ryu]] # [[Waidhofen an der Thaya (okrug)]] # [[Waiting for the Sun]] # [[Wakizashi]] # [[Walburga Black]] # [[Walburga Habsburg Douglas]] # [[Waldeyerov limfni prsten]] # [[Walking with a Panther]] # [[Walter Benjamin]] # [[Walter Gropius]] # [[Walter Warlimont]] # [[Walther Funk]] # [[Walther Hermann Nernst]] # [[Warner Bros.]] # [[Warp pogon]] # [[Warren G. Harding]] # [[Wartortle]] # [[Waterloo (Belgija)]] # [[Weaverov sindrom]] # [[Webometrija]] # [[Weddellovo more]] # [[Weepinbell]] # [[Weimar]] # [[Weiz (okrug)]] # [[Wellington]] # [[Wels-Land]] # [[Weltklasse Zürich 2013.]] # [[Weltklasse Zürich 2014.]] # [[Weltklasse Zürich 2015.]] # [[Weltklasse Zürich 2016.]] # [[Wencke Myhre]] # [[Wersestadion]] # [[Weserstadion]] # [[Westfalenstadion]] # [[Whaitiri]] # [[What Goes Around... Comes Around]] # [[What's It Gonna Be]] # [[When I Was Your Man]] # [[When the World Comes Down]] # [[WiMAX]] # [[Wide Area Network]] # [[Wien-Umgebung]] # [[Wiener Neustadt (okrug)]] # [[Wiesbaden]] # [[Wii]] # [[Wiki]] # [[Wikimedia Commons]] # [[Wikipedija:Uređivački maraton povodom Međunarodnog dana žena 2023.]] # [[Wilhelm Dilthey]] # [[Wilhelm Frick]] # [[Wilhelm Grimm]] # [[Wilhelm Haarmann]] # [[Wilhelm Ostwald]] # [[Wilhelm Wundt]] # [[Will Smith]] # [[Will Stevens]] # [[Willem Sassen]] # [[Willemstad]] # [[William Bateson]] # [[William Cliff]] # [[William G. Morgan]] # [[William H. Seward]] # [[William Harvey]] # [[William Henry Harrison]] # [[William Howard Taft]] # [[William L. Shirer]] # [[William Makepeace Thackeray]] # [[William McKinley]] # [[William Morris]] # [[William Somerset Maugham]] # [[William Withering]] # [[Williams F1]] # [[Williams FW26]] # [[Williams FW27]] # [[Williams FW28]] # [[Williams FW29]] # [[Williams FW30]] # [[Williams FW31]] # [[Williams FW32]] # [[Williams FW33]] # [[Williams FW34]] # [[Williams FW35]] # [[Williams FW36]] # [[Williams FW37]] # [[Williams FW38]] # [[Williams FW40]] # [[Williams FW41]] # [[Williams FW42]] # [[Willis Tower]] # [[Willy Brandt]] # [[Wilt Chamberlain]] # [[Wim Wenders]] # [[Wimbledon (tenis)]] # [[Wimbledon 2000 – muški singl]] # [[Wimbledon 2000 – ženski singl]] # [[Wimbledon 2015 – mješoviti parovi]] # [[Wimbledon 2015 – muški parovi]] # [[Wimbledon 2015 – muški singl]] # [[Wimbledon 2015 – ženski parovi]] # [[Wimbledon 2015 – ženski singl]] # [[Windhoek]] # [[Windows 98]] # [[Windows Firewall]] # [[Windows Metafile]] # [[Windows NT]] # [[Windows Registry]] # [[Wine]] # [[Wings]] # [[Winnetou]] # [[Winona Ryder]] # [[Winsor McCay]] # [[Wisconsin]] # [[Wissant]] # [[With Me]] # [[With the Beatles]] # [[Wittenberg]] # [[Wiz Khalifa]] # [[Wobbuffet]] # [[Wolfgang Petritsch]] # [[Wolfsberg (okrug)]] # [[Work It Out]] # [[World Business Dialogue]] # [[World of Warcraft]] # [[Wosret]] # [[Wrecking Ball (pjesma)]] # [[Wrocław]] = Y = # [[YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike]] # [[Yamanni-Ryu]] # [[Yamoussoukro]] # [[Yang Liwei]] # [[Yanni]] # [[Yaren]] # [[Yellow Submarine (album)]] # [[Yngwie Malmsteen]] # [[Yohan Blake]] # [[Yokohama]] # [[Yoshiki]] # [[Yoshiko Honda]] # [[YouTube Music Award]] # [[Young Girls]] # [[Yu-Gi-Oh!]] # [[Yu-Gi-Oh! (film)]] # [[Yu-Gi-Oh! GX]] # [[Yugi Mutou]] # [[Yuji Ide]] # [[Yuki Nakajima]] # [[Yukos]] # [[Yurie Tanaka]] # [[Yves Montand]] # [[Yves Tanguy]] # [[Yvonne Visser]] = Z = # [[Z]] # [[ZDF]] # [[ZOS: Zone of Separation]] # [[ZRVI]] # [[Za šaku dinamita]] # [[Zabat]] # [[Zac Efron]] # [[Zacapa (departman)]] # [[Zachary Quinto]] # [[Zadarski mir]] # [[Zagora]] # [[Zagorje (župa)]] # [[Zagreb film]] # [[Zagrebačka škola za menadžment]] # [[Zagrepčanka]] # [[Zajednica]] # [[Zajednica Madrida]] # [[Zajednica država portugalskog govornog područja]] # [[Zajednica nezavisnih država]] # [[Zajednički jetreni vod]] # [[Zajednički sto i postelja]] # [[Zaječar]] # [[Zaključak]] # [[Zakon i red]] # [[Zakon o sodomiji]] # [[Zakon o ujedinjenju iz 1707.]] # [[Zakon održanja]] # [[Zakoni (Platon)]] # [[Zakoni dvanaest tablica]] # [[Zalistak plućne arterije]] # [[Zaliv]] # [[Zalivski rat]] # [[Zaljevsko područje San Franciska]] # [[Zalug (Prijepolje)]] # [[Zamak Grayskull]] # [[Zambezi ajkula]] # [[Zametak]] # [[Zamjenice]] # [[Zaostali pješak]] # [[Zapadna Afrika]] # [[Zapadna Australija]] # [[Zapadna Bjelorusija]] # [[Zapadna Dvina]] # [[Zapadna Evropa]] # [[Zapadna Finska]] # [[Zapadna Hercegovina]] # [[Zapadna Njemačka]] # [[Zapadna Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Zapadna obala]] # [[Zapadni raskol]] # [[Zapadno Rimsko Carstvo]] # [[Zapadnoevropsko vrijeme]] # [[Zapadnopomeransko vojvodstvo]] # [[Zapaljivost]] # [[Zapdos]] # [[Zapremina]] # [[Zapremina motora]] # [[Zapreminski protok]] # [[Zarah Leander]] # [[Zarazni goveđi keratokonjunktivitis]] # [[Zastava]] # [[Zastava 10]] # [[Zastava 750]] # [[Zastava Albanije]] # [[Zastava Altajske republike]] # [[Zastava Alžira]] # [[Zastava Armenije]] # [[Zastava Azerbejdžanske SSR]] # [[Zastava Bahreina]] # [[Zastava Belgije]] # [[Zastava Biafre]] # [[Zastava Bjelorusije]] # [[Zastava Bolivije]] # [[Zastava Brazila]] # [[Zastava Bugarske]] # [[Zastava Butana]] # [[Zastava Danske]] # [[Zastava Džibutija]] # [[Zastava Egipta]] # [[Zastava Ekvadora]] # [[Zastava Eritreje]] # [[Zastava Estonije]] # [[Zastava Etiopije]] # [[Zastava Farskih ostrva]] # [[Zastava Finske]] # [[Zastava Francuske]] # [[Zastava Gane]] # [[Zastava Gibraltara]] # [[Zastava Gornje Volte]] # [[Zastava Gorskog Karabaha]] # [[Zastava Gruzije]] # [[Zastava Gruzijske SSR]] # [[Zastava Grčke]] # [[Zastava Gvatemale]] # [[Zastava Gvineje]] # [[Zastava Havaja]] # [[Zastava Hondurasa]] # [[Zastava Hong Konga]] # [[Zastava Hrvatske]] # [[Zastava Indonezije]] # [[Zastava Ingušetije]] # [[Zastava Irana]] # [[Zastava Irske]] # [[Zastava Islanda]] # [[Zastava Italije]] # [[Zastava Jamajke]] # [[Zastava Japana]] # [[Zastava Jemena]] # [[Zastava Jerseyja]] # [[Zastava Jordana]] # [[Zastava Južne Koreje]] # [[Zastava Južne Osetije]] # [[Zastava Južnoafričke Republike]] # [[Zastava Južnog Sudana]] # [[Zastava Kambodže]] # [[Zastava Kanade]] # [[Zastava Kazahstana]] # [[Zastava Kazaške SSR]] # [[Zastava Kenije]] # [[Zastava Kipra]] # [[Zastava Kirgiske SSR]] # [[Zastava Kolumbije]] # [[Zastava Kostarike]] # [[Zastava Kube]] # [[Zastava Kuvajta]] # [[Zastava Laosa]] # [[Zastava Latvije]] # [[Zastava Libana]] # [[Zastava Liberije]] # [[Zastava Libije]] # [[Zastava Lihtenštajna]] # [[Zastava Litvanije]] # [[Zastava M57]] # [[Zastava M70 (pištolj)]] # [[Zastava Madagaskara]] # [[Zastava Madeire]] # [[Zastava Malezije]] # [[Zastava Malija]] # [[Zastava Malte]] # [[Zastava Martinika]] # [[Zastava Mauritanije]] # [[Zastava Mađarske]] # [[Zastava Melille]] # [[Zastava Mjanmara]] # [[Zastava Moldavije]] # [[Zastava Moldavske SSR]] # [[Zastava Mongolije]] # [[Zastava Mozambika]] # [[Zastava NTV]] # [[Zastava Namibije]] # [[Zastava Nigera]] # [[Zastava Nikaragve]] # [[Zastava Nizozemske]] # [[Zastava Njemačke]] # [[Zastava Norveške]] # [[Zastava Novog Zelanda]] # [[Zastava Obale Slonovače]] # [[Zastava Olandskih ostrva]] # [[Zastava Pakistana]] # [[Zastava Palestine]] # [[Zastava Paragvaja]] # [[Zastava Podgorice]] # [[Zastava Portugala]] # [[Zastava Pridnjestrovlja]] # [[Zastava Republike Benin]] # [[Zastava Republike Srpske]] # [[Zastava Roma]] # [[Zastava Ruande]] # [[Zastava Rumunije]] # [[Zastava Ruske SFSR]] # [[Zastava San Marina]] # [[Zastava Sicilije]] # [[Zastava Sijera Leonea]] # [[Zastava Singapura]] # [[Zastava Sjedinjenih Američkih Država]] # [[Zastava Sjeverne Koreje]] # [[Zastava Sjeverne Makedonije]] # [[Zastava Sjevernog Kipra]] # [[Zastava Slovačke]] # [[Zastava Somalilanda]] # [[Zastava Sovjetskog Saveza]] # [[Zastava Srbije]] # [[Zastava Srbije i Crne Gore]] # [[Zastava Srednjoafričke Republike]] # [[Zastava Sudana]] # [[Zastava Tadžičke SSR]] # [[Zastava Tajvana]] # [[Zastava Tanzanije]] # [[Zastava Tunisa]] # [[Zastava Turkmenistana]] # [[Zastava Turkmenske SSR]] # [[Zastava Turske]] # [[Zastava Ujedinjenih Arapskih Emirata]] # [[Zastava Ujedinjenog Kraljevstva]] # [[Zastava Urugvaja]] # [[Zastava Uzbekistana]] # [[Zastava Venecuele]] # [[Zastava Vijetnama]] # [[Zastava Zakavkaske SFSR]] # [[Zastava Zapadne Sahare]] # [[Zastava automobili]] # [[Zastava Čada]] # [[Zastava Čilea]] # [[Zastava Šri Lanke]] # [[Zastava Švicarske]] # [[Zastave i grbovi županija u Hrvatskoj]] # [[Zastave s različitim licem i naličjem]] # [[Zatoglav]] # [[Zatvor]] # [[Zatvoreni krug (roman)]] # [[Zatvorenost (matematika)]] # [[Zavarivanje]] # [[Zavjesa (roman)]] # [[Zaštitnici]] # [[Zaštićena krstarica]] # [[Zašto nisu pitali Evansa?]] # [[Zdena]] # [[Zdenko Runjić]] # [[Zdeňka Vejnarová]] # [[Zdjela Vjetrova (Točak vremena)]] # [[Zdravko Knežević]] # [[Zdravko Likić]] # [[Zdravljica]] # [[Zdravstveni menadžment]] # [[Zeami Motokiyo]] # [[Zeaxanthin]] # [[Zehnija Bulić]] # [[Zejneb bint Džahš]] # [[Zejneb bint Huzejme]] # [[Zejnul-Abidin]] # [[Zekat]] # [[Zekr]] # [[Zeland]] # [[Zele Lipovača]] # [[Zelena]] # [[Zeleno busenje]] # [[Zell am See (okrug)]] # [[Zeltweg]] # [[Zemlja (država)]] # [[Zemljina kora]] # [[Zemljina rotacija]] # [[Zemljino magnetno polje]] # [[Zemljišne knjige]] # [[Zemljište]] # [[Zemljotres i cunami u Tōhokuu 2011.]] # [[Zemun]] # [[Zenički partizanski odred]] # [[Zenon, car Bizantije]] # [[Zeplerovo udvajanje]] # [[Zglavkari]] # [[Zglob]] # [[Zgrada]] # [[Zhang Chunyu]] # [[Zhu Zhenyu]] # [[Zico]] # [[Zid]] # [[Zidine i rimska graditeljska tehnika]] # [[Zima]] # [[Zimbabveanski dolar]] # [[Zimske azijske igre 1990.]] # [[Zimske olimpijske igre]] # [[Zimske olimpijske igre 1956.]] # [[Zimske olimpijske igre 1988.]] # [[Zimski trougao]] # [[Zimski turizam]] # [[Zip uređaj]] # [[Zipfov zakon]] # [[Ziynet Sali]] # [[Zla sudba]] # [[Zlata Maleš]] # [[Zlatan Muslimović]] # [[Zlatan Zuhrić-Zuhra]] # [[Zlatarovo zlato]] # [[Zlatibor]] # [[Zlatibor (Čajetina)]] # [[Zlatko Arslanagić]] # [[Zlatko Lukić]] # [[Zlatko Pejaković]] # [[Zlatna Horda]] # [[Zlatna Obala (regija)]] # [[Zlatna dolina (Edo Maajka)]] # [[Zlatna funkcija]] # [[Zlatna lopta]] # [[Zlatni Grand Prix Šangaja 2011.]] # [[Zlatni Grand Prix Šangaja 2013.]] # [[Zlatni Grand Prix Šangaja 2014.]] # [[Zlatni Grand Prix Šangaja 2015.]] # [[Zlatni Grand Prix Šangaja 2016.]] # [[Zlatni Grand Prix Šangaja 2017.]] # [[Zlatni globus za najboljeg glumca]] # [[Zlatni globus za najboljeg mladog glumca]] # [[Zlatni globus za najboljeg sporednog glumca]] # [[Zlatni globus za najbolji scenarij]] # [[Zlatni globus za najbolju glumicu]] # [[Zlatni globus za najbolju glumicu – drama]] # [[Zlatni globus za najbolju mladu glumicu]] # [[Zlatni globus za najbolju originalnu muziku]] # [[Zlatni globus za najbolju sporednu glumicu]] # [[Zlatni lav]] # [[Zlatni rog]] # [[Zlatonosovići]] # [[Zlo]] # [[Zlo pod suncem]] # [[Zlotska rijeka]] # [[Zmaj]] # [[Zmaj (letjelica)]] # [[Zmajevi (Gospodar prstenova)]] # [[Zmija]] # [[Znak četverice]] # [[Znak četverice (1932)]] # [[Zofia Kiełpińska]] # [[Zona Zamfirova (film)]] # [[Zoofobija]] # [[Zoologija]] # [[Zoološki vrt Ljubljana]] # [[Zoološki vrt grada Beograda]] # [[Zoološki vrt grada Zagreba]] # [[Zoonoze]] # [[Zoran Amar]] # [[Zoran Rajović]] # [[Zoran Savić]] # [[Zoran Vuković]] # [[Zoë Heller]] # [[Zračne odbrambeno-oružane snage Japana]] # [[Zrenjanin]] # [[Zrin (utvrda)]] # [[Zrinjski Mostar]] # [[Zrmanja]] # [[Zsofia Gottschall]] # [[Zsuzsanna Bekecs]] # [[Zub]] # [[Zubar]] # [[Zubna protetika]] # [[Zubni tehničar]] # [[Zubobolja]] # [[Zugspitze]] # [[Zujevina]] # [[Zulfikar Ali Buto]] # [[Zupčanik]] # [[Zupčasta pumpa]] # [[Zvečevo]] # [[Zvijeri]] # [[Zvjezdana noć]] # [[Zvjezdane staze: Voyager (1. sezona)]] # [[Zvonimir Boban]] # [[Zvonimir Nikolić]] # [[Zvučna kartica]] # [[Zvučna podloga]] # [[Zürich]] = Á = # [[Álafoss]] = Å = # [[Åse Idland]] = Ç = # [[Çanakkale]] = É = # [[Église d'Auteuil (Metro Pariz)]] # [[Émile Verhaeren]] # [[Éva Szemcsák]] # [[Évariste Galois]] = Î = # [[Île de la Cité]] # [[Île-de-France]] = Ö = # [[Ö1]] = Ć = # [[Ć]] # [[Ćehotina]] # [[Ćelijska dioba]] # [[Ćelijski automat]] # [[Ćevapi]] # [[Ćilim]] # [[Ćirilica]] # [[Ćirilična građa]] = Č = # [[Č]] # [[ČEZ Basketball Nymburk]] # [[Čamac]] # [[Čaraparko]] # [[Čarobnice]] # [[Čarobnjački svijet]] # [[Čaršija]] # [[Čaršijska česma u Tuzli]] # [[Časlav Klonimirović]] # [[Časopis]] # [[Časoslov Farnese]] # [[Čaušević]] # [[Čehoslovačka na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Čekić]] # [[Čekrk]] # [[Čelenka (heraldika)]] # [[Čengić Vila]] # [[Čerkezi]] # [[Černobilj]] # [[Černobiljska nuklearna elektrana]] # [[Česi]] # [[Česnegić Milvanski]] # [[Četverougao]] # [[Četvrta generacija programskih jezika]] # [[Četvrtak]] # [[Četvrti bosanskohercegovački pješadijski regiment]] # [[Četvrti krstaški rat]] # [[Četvrti saziv Vijeća naroda Republike Srpske]] # [[Čečenska Republika Ičkerija]] # [[Češka na Olimpijskim igrama 2024.]] # [[Češki jezik]] # [[Čikola]] # [[Čili]] # [[Čisti mat]] # [[Čistoća od stvarne nečisti]] # [[Čoka]] # [[Čopor]] # [[Čorba]] # [[Čovjek na žici]] # [[Čovpas]] # [[Čudesne zvijeri i gdje ih pronaći]] # [[Čukotski autonomni okrug]] # [[Čukotsko more]] # [[Čuvašija]] = Đ = # [[Đ]] # [[Đakon]] # [[Đavoli]] # [[Đorđe Brujić]] # [[Đorđe od Danske]] # [[Đumbir]] # [[Đuro Blažeka]] # [[Đuro Deželić]] # [[Đuro Tošić]] # [[Đurđelena Đuka Dinić]] = İ = # [[İctimai Television]] = Ľ = # [[Ľubomíra Kalinová]] = Ş = # [[Şalom]] # [[Şanlıurfa (pokrajina)]] # [[Şəhriyar Məmmədyarov]] = Š = # [[Š]] # [[Šah (titula)]] # [[Šahname]] # [[Šahovske figure]] # [[Šahovski programi]] # [[Šahovsko prvenstvo Crne Gore]] # [[Šakal]] # [[Šakal (film)]] # [[Šangaj]] # [[Šar-planina]] # [[Šaran]] # [[Šarenična stroma]] # [[Šarka]] # [[Šator]] # [[Šatrovački govor]] # [[Šebek]] # [[Šef diplomatske misije]] # [[Šefkija Žuljević]] # [[Šehid]] # [[Šehzade Mustafa]] # [[Šema ponašanja]] # [[Šema strukture]] # [[Šema stvaranja]] # [[Šemso Tucaković]] # [[Šemsudin Gegić]] # [[Šerif Arnautović]] # [[Šerijam Bajanar]] # [[Šerijat]] # [[Šesti igrač godine (NBA)]] # [[Šesti kongres KPJ]] # [[Ševko Okić]] # [[Šećerna glava (Brazil)]] # [[Šid]] # [[Šifra &quot;Nemesis&quot;]] # [[Šime Ljubić]] # [[Šine]] # [[Šiva]] # [[Škoda 1Tr]] # [[Škoda 2Tr]] # [[Škoda 3Tr]] # [[Škoda 7Tr]] # [[Škola]] # [[Školski mat]] # [[Školski predmeti u Hogwartsu]] # [[Škorpija]] # [[Škotski ovčar]] # [[Škrge]] # [[Škrob]] # [[Škrtac]] # [[Škuna]] # [[Šlager]] # [[Šleska]] # [[Šolta]] # [[Španija na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Španska književnost]] # [[Španski građanski rat]] # [[Španski jezik]] # [[Špiro Kulišić]] # [[Štampana ploča]] # [[Štamparska mašina]] # [[Štefan Küzmič]] # [[Štefan Sijarto]] # [[Štefan Žemlič]] # [[Štinji Do]] # [[Štitasta žlijezda]] # [[Štrpce]] # [[Štrumpfovi]] # [[Šu]] # [[Šuma]] # [[Šumadija]] # [[Šumadijske brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] # [[Šumari Itilijena]] # [[Šumska kultura]] # [[Šumski požar]] # [[Šupljina]] # [[Švabija]] # [[Švedska socijaldemokratska partija]] # [[Šveđani]] # [[Švicarska Superliga 2009/2010.]] # [[Švicarska garda]] # [[Švicarska na Zimskim olimpijskim igrama 1984.]] # [[Švicarske federalne željeznice]] # [[Švicarski nož]] = Ž = # [[Ž]] # [[ŽKK Jedinstvo Tuzla]] # [[Žaba]] # [[Žaba (župa)]] # [[Žabalj]] # [[Žabljak (rijeka)]] # [[Žarko Mijatović]] # [[Žarko Radovanović]] # [[Žarko Zrenjanin]] # [[Ždrilo]] # [[Želatin]] # [[Željezna brda (Gospodar prstenova)]] # [[Željeznica]] # [[Željeznička nesreća kraj Bioča]] # [[Željeznogorsk (Kurska oblast)]] # [[Željko Kocaj]] # [[Željko Pavić]] # [[Željko Puratić]] # [[Željko Ražnatović]] # [[Žena dijete (Damir Urban)]] # [[Ženska odbojkaška reprezentacija Srbije]] # [[Ženski reproduktivni sistem]] # [[Ženski turbofolk bend]] # [[Žerava]] # [[Žezlo]] # [[Žilinski kraj]] # [[Žirafa]] # [[Žitorađa]] # [[Živio rock 'n' roll]] # [[Živojin Mišić]] # [[Žlijezda]] # [[Žore Bokšić]] # [[Žumance]] # [[Župa (srednji vijek)]] # [[Župa Komska]] # [[Župan]] # [[Županija]] # [[Žutica]] mkkfpyxcbc5w1c7hrggf006bvyqwkwp 0 178418 3914679 3902091 2026-07-26T15:49:13Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914679 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Curaçao | izgovor izvornog imena države = Curaçao<br/>Kòrsou | mapa = Curacao in its region.svg | ime genitiv = Curaçaa | zastava = Flag of Curaçao.svg | grb = Coat of arms of Curaçao.svg | himna = [[Himno di Kòrsou]] | moto = | službeni_jezik = [[Nizozemski jezik|nizozemski]], [[papijamento]] | glavni_grad = [[Willemstad]] | državno_uređenje = Ustavna monarhija | vrsta_prve_vlasti = Monarh | vrsta_druge_vlasti = Guverner | vrsta_treće_vlasti = Premijer | vladar_prva_vlast = [[Willem-Alexander, kralj Nizozemske|Willem-Alexander]] | vladar_druga_vlast = [[Lucille George-Wout]] | vladar_treća_vlast = [[Gilmar Pisas]] | po_površini_na_svijetu = | površina = 444 | vode = | stanovništvo poredak = 190. | stanovnika = 155.000 | stanovika_godina = 2021 | gustoća = 349 | nezavisnost = | valuta = [[Nizozemskoantilski gulden]] | stoti deo valute = | vremenska_zona = -04 | domen = [[.aw]] | pozivni_broj = +5999 | komentar = }} '''Curaçao''' (na [[papijamento|papijamentu]] ''Kòrsou'') [[ostrvo]]<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Curacao|title=Curacao {{!}} History & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=5. 4. 2023}}</ref> je u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], blizu obale [[Venecuela|Venecuele]]. Jedna je od samoupravnih teritorija [[Nizozemska#Političke podjele|Kraljevine Nizozemske]], uz [[Aruba|Arubu]], [[Nizozemska|Nizozemsku]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]. [[Glavni grad]] je [[Willemstad]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Willemstad|title=Willemstad {{!}} Curaçao {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=5. 4. 2023}}</ref> [[Datoteka:CuracaoCIAmap.png|mini|200px|Mapa Curaçaa]] Površina je 444&nbsp;km². Prema procjeni iz 2021, na ostrvu živi 155.000 stanovnika, što daje [[Gustina naseljenosti|gustinu naseljenosti]] 349 st/km². Curaçao je izvan pojasa [[uragan]]a, koji ga, ipak, ponekad pogode. == Historija == [[Datoteka:Willemstad harbor.jpg|mini|lijevo|Nizozemska kolonijalna arhitektura u vilemstadskoj luci]] Prvi stanovnici Curaçaoa bili su [[Aravak]] [[Indijanci]]. Prvi [[Evropljani]] stigli su do ostrva u [[Španija|španskoj]] ekspediciji [[Alfonso de Ojeda|Alfonsa de Ojede]] 1499. Bolesti koje su Španci donijeli uništile su lokalno stanovništvo. Ostrvo su zauzeli [[Nizozemci]] 1634. [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] osnovala je naselje Willemstad, koje je postalo trgovačka luka. Grad je bio centar za trgovinu [[robovlasništvo|robovima]]. Bogatstvo stečeno tom trgovinom obogatilo je stanovnike ostrva i doprinijelo izgradnji impresivnih [[Kolonijalna arhitektura|arhitektonskih]] ostvarenja. Početkom 19. stoljeća ostrvo je mijenjalo gospodare ([[Velika Britanija]], [[Francuska]], Nizozemska) da bi se od 1815. vratilo pod nizozemsku vlast. Trgovina robljem ukinuta je 1863. Njen kraj stvorio je ekonomske probleme ostrvljanima i utjecao na odljev stanovništva. Otkriće izvora nafte 1914. dramatično je izmijenilo ekonomske prilike. Na ostrvu je izgrađena rafinerija nafte, koja je postala veliki poslodavac. Vijeće ostrva Curaçao 1984. promovisalo je [[Zastava Curaçaa|nacionalnu zastavu]] i himnu ostrva. Krajem 2010. Curaçao je postao autonomni konstitutivni član Kraljevine Nizozemske, u skladu s rezultatima referenduma iz 2005. === Porijeklo imena === Porijeklo imena ostrva još nije sasvim jasno. Jedno objašnjenje jest da potječe od portugalske riječi za "srce" (''coração''), što bi se odnosilo na trgovačku važnost Curaçaa. Drugo je objašnjenje da su prvobitni stanovnici sebe nazivali ovim imenom. == Geografija == Klima je polupustinjska (klima [[savana|savane]]). Biljni svijet uglavnom se sastoji od [[kaktus]]a, bodljikavog žbunja i [[četinar]]a. Najviša tačka je na 375&nbsp;m [[nadmorska visina|nadmorske visine]]. Na Curaçau postoje slane močvare gdje se odmaraju i hrane jata [[flamingo]]sa. Jugoistočno od Curaçaa smješteno je malo nenaseljeno ostrvo Mali Curaçao.<ref>{{Cite news|title=Curaçao - World Facts and Statistics|url=https://geofactbook.com/countries/curaao|newspaper=Geo Factbook|access-date=5. 7. 2026|language=en|first=Geo|last=Factbook}}</ref> Ostrvo je okruženo [[Koralni sprud|koralnim sprudovima]] i poznato je kao odlično mjesto za ronjenje. == Stanovništvo == Narod na ostrvu mješavina je [[Afrikanci|afričkog]] (većina), nizozemskog, [[Istočna Azija|istočnoazijskog]] i [[Portugalci|portugalskog]] stanovništva. U novije vrijeme doseljavaju se imigranti iz [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]], [[Haiti]]ja, s [[Karibi|Kariba]] i iz [[Kolumbija|Kolumbije]]. Glavni jezici su [[papijamento]] i [[Engleski jezik|engleski]], dok se koriste i [[nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Španski jezik|španski]]. Neki stanovnici govore sva četiri jezika. == Privreda == Privreda se zasniva na rafinisanju nafte, turizmu i finansijskim uslugama. Zvanična valuta je nizozemskoantilski gulden. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Curaçao}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/curacao/ Curaçao] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504114256/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/curacao/ |date=4. 5. 2023 }}, ''[[The World Factbook]]'', [[CIA]] * [http://www.gobiernu.cw/nl/ Vlada Curaçaa] {{nl simbol}} * [http://www.curacao.com/ Zvanična prezentacija ostrva] * [http://www.chata.org/ Turističko udruženje] * [http://www.rinkes.com/curacao/ Arhitektura na Curaçau] * [http://www.caribbean-on-line.com/islands/cr/crmap.shtml Mapa ostrva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629081525/http://www.caribbean-on-line.com/islands/cr/crmap.shtml |date=29. 6. 2006 }} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Prekomorske teritorije evropskih država}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Curaçao| ]] [[Kategorija:Nizozemski Antili]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 2010.]] 9hss6knje0x4dlj70eup195aldj1eof 0 179165 3914695 3902268 2026-07-26T15:51:30Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914695 wikitext text/x-wiki '''Ekonomski fakultet u Tuzli''' je visokoškolska ustanova i jedna od organizacionih jedinica [[Univerzitet u Tuzli|Univerziteta u Tuzli]]. Osnovan je 1976. godine, istovremeno kada i sam Univerzitet, s ciljem obrazovanja stručnjaka iz oblasti ekonomskih nauka, biznisa i menadžmenta na području sjeveroistočne Bosne.<ref name="historija-untz2">{{Cite web|url=https://historija.ba/d/383-poceo-sa-radom-univerzitet-u-tuzli|title=Počeo sa radom Univerzitet u Tuzli|publisher=Historija.ba|access-date=6. 7. 2026}}</ref> Na fakultetu se danas izvodi nastava na sva tri ciklusa studija (dodiplomski, master i doktorski studij) u skladu sa principima [[Bolonjski proces|Bolonjske deklaracije]]. == Historija i razvoj == Tradicija ekonomskog obrazovanja na prostoru sjeveroistočne Bosne i Hercegovine i Tuzlanske regije seže dublje u prošlost kroz rad nekadašnje Više ekonomsko-komercijalne škole, kao i kroz dislocirane centre Ekonomskog fakulteta u Sarajevu koji su djelovali na ovom području tokom 1960-ih i 1970-ih godina.<ref name="historijat-efsa2">{{Cite web|url=https://www.efsa.unsa.ba/ef/bs/historijat|title=Historijat Ekonomskog fakulteta u Sarajevu i razvoj odjeljenja|publisher=Ekonomski fakultet u Sarajevu|access-date=6. 7. 2026}}</ref><ref name="treba-da-znas2">{{Cite web|url=https://trebadaznas.com/hr/ekonomski-fakultet-univerzitet-u-tuzli/|title=Tradicija ekonomskog obrazovanja u Tuzli|publisher=Treba da znaš|access-date=6. 7. 2026}}</ref> Zvaničnim osnivanjem Univerziteta u Tuzli 1976. godine, Ekonomski fakultet se konstituiše kao punopravna članica integrisanog univerziteta.<ref name="historija-untz2" /> Tokom godina, fakultet je prilagođavao svoje nastavne planove i programe savremenim tržišnim uslovima. Pored klasičnog četverogodišnjeg studija, na fakultetu je dugi niz godina djelovala i Visoka poslovna škola (trogodišnji studij) kao oblik stručnog studija. Povodom 40 godina postojanja i rada (1976–2016), fakultet je izdao svečanu naučnu monografiju koja je sublimirala dotadašnji doprinos razvoju ekonomske misli u državi, pri čemu je naglašena i saradnja sa privrednim sektorom te uvođenje programa cjeloživotnog učenja od akademske 2008/2009. godine.<ref name="40-godina2">{{Cite web|url=https://tuzlanski.ba/vijesti/bih/ekonomski-fakultet-u-tuzli-obiljezava-40-godina-postojanja-i-rada/275434|title=Ekonomski fakultet u Tuzli obilježava 40 godina postojanja i rada|date=29. 10. 2016|publisher=Tuzlanski.ba|access-date=6. 7. 2026}}</ref> == Studijski programi i usmjerenja == Nastava na prvom ciklusu studija (dodiplomski studij) koncipirana je tako da studenti u početnim semestrima slušaju zajedničke predmete, čime stiču fundamentalna znanja iz ekonomije, menadžmenta, poslovne informatike i kvantitativnih metoda. U višim semestrima studenti se opredjeljuju za specifične studijske programe (odsjeke) i usmjerenja.<ref name="40-godina2" /> Glavni studijski programi i smjerovi na fakultetu obuhvataju: * '''Marketing''' – usmjeren na istraživanje tržišta, ponašanje potrošača, digitalni marketing i brend menadžment. * '''Računovodstvo i poslovne finansije''' – fokusiran na reviziju, upravljačko računovodstvo, analizu poslovanja i porezne sisteme. * '''Finansije, bankarstvo i osiguranje''' – obuhvata makroekonomske finansije, funkcionisanje bankarskog sektora, upravljanje rizicima i tržišta kapitala. * '''Menadžment''' – usmjeren na strateško upravljanje, upravljanje ljudskim resursima i preduzetništvo. * '''Ekonomska teorija i politika''' – namijenjen studentima koji se žele baviti makroekonomskom analizom, ekonomskim politikama i istraživanjima. == Postdiplomski i doktorski studij == Fakultet ima razvijenu vertikalu visokog obrazovanja u skladu sa Bolonjskim principima: * '''Drugi ciklus (Master studij):''' Od 1996. godine, fakultet je pokrenuo i uspješno realizovao više ciklusa postdiplomskog studija pod nazivom "Strategije poslovnog upravljanja", koji je kasnije transformisan u savremene master programe (usmjerenja) drugog ciklusa studija, gdje se po završetku stiče zvanje magistra struke. * '''Treći ciklus (Doktorski studij):''' Organizovan je kao trogodišnji studij (180 ECTS) kroz koji kandidati kroz napredni naučno-istraživački rad i odbranu doktorske disertacije stiču akademsku titulu doktora ekonomskih nauka. == Naučno-istraživački rad i izdavaštvo == Ekonomski fakultet u Tuzli aktivno izdaje naučnu literaturu, udžbenike i monografije svojih profesora i saradnika. Fakultet je izdavač međunarodnog naučnog časopisa pod nazivom '''''Economic Review: Journal of Economics and Business'''''. Časopis objavljuje radove domaćih i stranih autora iz oblasti ekonomije i biznisa, a uvršten je i u prestižnu evropsku bazu podataka za društvene i humanističke nauke — '''ERIH PLUS''', što značajno doprinosi međunarodnoj prepoznatljivosti ove institucije.<ref name="erih-plus2">{{Cite web|url=http://ef.untz.ba/economic-review-journal-of-economics-and-business-uvrsten-u-bazu-erih-plus/|title=Economic Review: Journal of Economics and Business uvršten u bazu ERIH PLUS|date=30. 8. 2021|publisher=Ekonomski fakultet Tuzla - Univerzitet u Tuzli|access-date=6. 7. 2026}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.ef.untz.ba/ Zvanična stranica Ekonomskog fakulteta u Tuzli] * [http://www.untz.ba/ Zvanična stranica Univerziteta u Tuzli] {{Univerzitet u Tuzli}} [[Kategorija:Fakulteti u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Univerzitet u Tuzli]] [[Kategorija:Ekonomski fakulteti u Bosni i Hercegovini]] cqexs0205qz1yxsikoa8owvvvrt6p7m 0 257903 3914672 3901687 2026-07-26T15:48:30Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914672 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Carl Orff.jpg|mini|desno|Carl Orff, [[akvatinta]] [[bakrorez]]]] '''Carl Orff''' (10. juli 1895 – 29. mart 1982) bio je [[Njemačka|njemački]] [[kompozitor]],<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/biography/Carl-Orff|title=Carl Orff {{!}} German composer|website=Encyclopedia Britannica|access-date=6. 4. 2016}}</ref> najpoznatiji po popularnoj scenskoj operi „[[Carmina Burana (Orff)|Carmina Burana]]“ (1937).<ref name="orff.de">http://www.orff.de/index.php?id=2&L=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425014500/http://www.orff.de/index.php?id=2&L=1 |date=25. 4. 2011 }} Carl Orff Fondacija (en)</ref> Jedan je od značajnijih kompozitora 20. vijeka, bavio se i [[Orff Schulwerk|pedagoškim radom]] (napisao knjigu "Muzika za djecu", namijenjenu obrazovanju), a u nastavu je uveo tzv. Orfov instrumentarij, sačinjen od grupe instrumenata prilagođenih djeci. Carl Heinrich Maria Orff rođen je u [[München|Minhenu]] 10. jula 1895. godine, kao sin Paule Orff (djevojačko Köstler; 1872–1960) i Heinrich Orff (1869–1949). Njegova porodica je bila [[Kraljevina Bavarska|bavarskog porijekla]] i bila je aktivna u [[Carska njemačka armija|Carskoj njemačkoj vojsci]]; njegov otac je bio vojni oficir sa snažnim muzičkim interesima, a majka školovana pijanistica. Njegovi djedovi, Carl von Orff (1828–1905) i Karl Köstler (1837–1924), bili su general-majori i naučnici.{{Sfn|Rösch|2004}} <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.musicandhistory.com/composers/8183|title=Music and History: Carl Orff|website=www.musicandhistory.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905061311/http://www.musicandhistory.com/composers/8183|archive-date=5. 9. 2019|url-status=usurped|access-date=5. 3. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://badw.de/data/footer-navigation/personentreffer.html?tx_badwdb_badwperson%5Bper_id%5D=2261&tx_badwdb_badwperson%5BpartialType%5D=BADWPersonDetailsPartial&tx_badwdb_badwperson%5BmemberType%5D=&tx_badwdb_badwperson%5Baction%5D=show&tx_badwdb_badwpers|title=Personentreffer: Bayerische Akademie der Wissenschaften|website=badw.de|access-date=14. 1. 2019}}</ref> Njegova baka po ocu, Fanny Orff (rođena Kraft; 1833–1919), bila je katolkinja [[Jevreji|jevrejskog]] porijekla.{{Sfn|Kater|1995}} {{Sfn|Kohler|2015}} Njegova baka po majci bila je Maria Köstler (rođena Aschenbrenner; 1845–1906). {{Sfn|Dangel-Hofmann|1999}} Orff je imao jednog brata ili sestru, mlađu sestru Mariju ("Mia", 1898–1975), {{Sfn|Rösch|2021a}} koja se udala za arhitektu [[Alwin Seifert|Alwina Seiferta]] (1890–1972) 1924. godine.{{Sfn|Rathkolb|2021}} [[Datoteka:Carl_Orff_by_Hans_Holdt,_1940.jpg|mini|Orff 1940. godine]] Orffovo remek-djelo '''Carmina Burana''' premijerno je izvedeno u Frankfurtu 8. juna 1937. godine. Tokom narednih nekoliko godina, djelo je steklo ogromnu popularnost u nacističkoj Njemačkoj. Interpretacije značaja ovog djela variraju među historičarima: * '''Michael H. Kater''' navodi da se do 1945. godine ovo djelo izdvojilo kao „jedino univerzalno važno djelo nastalo tokom čitavog perioda Trećeg rajha“.{{Sfn|Kater|2019}} * '''Oliver Rathkolb''', s druge strane, upozorava da je kasnija percepcija u javnosti preuveličala njen značaj za tadašnju kulturu, ističući da su mnoga druga djela imala znatno veći broj izvedbi. S obzirom na to da Carl Orff ranije nije uživao veći komercijalni uspjeh, priznanja koja je dobio za ''Carminu Buranu'' bila su mu od presudnog značaja. To uključuje i novčanu nagradu grada Frankfurta u iznosu od '''500 RM''' (rajhsmaka).{{Sfn|Kater|2000}}{{Sfn|Kohler|2015}} Iako je donijela profit, kompozicija nije bila poštedjena kritika. Zbog svojih specifičnih, dotad nepoznatih ritmova, bila je meta napada i rasističkih uvreda od strane pojedinih kritičara tog režima.<ref>[http://www.emmaus.de/ingos_texte/carmina.html "Carl Orff: Carmina Burana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240713025233/https://www.emmaus.de/ingos_texte/carmina.html |date=13. 7. 2024 }} Ev. Emmaus-Ölberg-Kirchengemeinde Berlin Kreuzberg. Retrieved 26 June 2011</ref>{{slušajte | datoteka=Carl Orff-Carmina Burana-O Fortuna.ogg | naslov=Fortuna Imperatrix Mundi | opis=30 sekundi iz ''[[Carmina Burana (Orff)|Carmina Burana]]'' autor Carl Orff | vrsta = muzika}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.orff.de/ Sajt posvećen Karlu Orfu] * [https://web.archive.org/web/20090516002723/http://www.orff-zentrum.de/index_uk.asp Orff Centar, Minhen] * [http://www.discogs.com/artist/Carl+Orff Diskografija] *[http://www.schott-music.com/shop/persons/az/carl-orff/index.html Profil, djela, diskografija]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513052853/http://www.schott-music.com/shop/persons/az/carl-orff/index.html |date=13. 5. 2013 }}, [[Schott Music]] * {{Imdb name|0649758}} * https://www.emmaus.de/carmina.html {{Commonscat}}{{Carmina Burana}} {{DEFAULTSORT:Orff, Carl}} [[Kategorija:Biografije, München]] [[Kategorija:Njemački kompozitori]] [[Kategorija:Njemački operski kompozitori]] [[Kategorija:Rođeni 1895.]] [[Kategorija:Umrli 1982.]] 5e4f4cjhtiuth46at658my7lf76fyxc 0 263301 3914796 3902479 2026-07-26T17:12:45Z WumpusBot 120674 /* Uvod */ razne ispravke 3914796 wikitext text/x-wiki {{Molekularna nanotehnologija}} '''Mehanosinteza''' je termin za hipotetičke [[Hemijska sinteza|hemijske sinteze]] u kojima se ishodi reakcije određuju upotrebom mehaničkih ograničenja za usmjeravanje reaktivnih molekula na određena molekularna mjesta. Trenutno ne postoje nebiološke hemijske sinteze kojima se postiže ovaj cilj. Određeno atomsko postavljanje postignuto je [[Skenirajući tunelski mikroskop|skenirajućim tunelskim mikroskopima]]. == Uvod == [[Datoteka:Protein_translation.gif|mini|250x250piksel| [[Ribosom]] je [[biološka mašina]].]] U konvencionalnoj hemijskoj sintezi ili [[Hemosinteza|hemosintezi]], reaktivne molekule se susreću nasumičnim termičkim kretanjem u tečnosti ili pari. U pretpostavljenom procesu mehanosinteze, reaktivne [[Molekula|molekule]] bi bile vezane za molekularne mehaničke sisteme, a njihovi susreti bi bili rezultat mehaničkih pokreta koji bi ih spajali u planirane sekvence, položaje i orijentacije. Predviđeno je da bi mehanosinteza izbjegla neželjene reakcije tako što bi potencijalne reaktante razdvojila i snažno bi favorizovala željene reakcije držeći reaktante zajedno u optimalnim orijentacijama za mnoge cikluse molekularnih [[Osciliranje|osciliranja]]. U biologiji, [[ribosom]] predstavlja primjer programabilnog mehanosintetičkog uređaja. Nebiološki oblik [[Mehanohemija|mehanohemije]] izveden je na kriogenim temperaturama pomoću [[Skenirajući tunelski mikroskop|skenirajućih tunelskih mikroskopa]].<ref name="EiglerIBM1990">{{Cite journal|last=Eigler|first=D. M.|last2=Schweizer|first2=E. K.|date=april 1990|title=Positioning single atoms with a scanning tunnelling microscope|url=http://www.nature.com/articles/344524a0|journal=Nature|language=en|volume=344|issue=6266|pages=524–526|doi=10.1038/344524a0|issn=0028-0836}}</ref> Do sada, takvi uređaji pružaju najbliži pristup alatima za proizvodnju za [[Molekularno inženjerstvo|molekularni inženjering]]. Šira eksploatacija mehanosinteze čeka napredniju tehnologiju za konstruisanje [[Molekularna mašina|molekularnih mašinskih]] sistema, sa sistemima sličnim ribosomima kao atraktivnim ranim ciljem. Predloženo je, posebno od [[Kim Eric Drexler|K. Eric Drexlera]], da će mehanosinteza biti fundamentalna za molekularnu proizvodnju zasnovanu na [[nanofabrika]]ma sposobnim da grade makroskopske objekte sa atomskom preciznošću. Potencijal za njih je osporavan, posebno od strane [[Nobelova nagrada|nobelovca]] [[Richard Smalley|Richarda Smalleya]] (koji je predložio, a zatim kritikovao neizvodljiv pristup zasnovan na "[[:en:Drexler–Smalley debate on molecular nanotechnology|Smalleyevim prstima]]").<ref name="Baum2003">{{Cite journal|last=Baum|first=Rudy|date=1. 12. 2003|title=Drexler and Smalley make the case for and against 'molecular assemblers'|url=https://pubsapp.acs.org/cen/coverstory/8148/8148counterpoint.html|journal=Chemical & Engineering News|language=en|volume=81|issue=48|pages=27-42|issn=0009-2347}}</ref> Nanofactory Collaboration,<ref>[http://www.MolecularAssembler.com/Nanofactory Nanofactory Collaboration]. Molecularassembler.com. Retrieved on 2011-07-23.</ref> koju su osnovali [[Robert Freitas]] i [[Ralph Merkle]] 2000. godine, jeste fokusirani stalni napor koji uključuje 23 istraživača iz 10 organizacija i 4 zemlje koji razvija praktičan istraživački program<ref>[http://www.MolecularAssembler.com/Nanofactory/Challenges.htm Nanofactory Technical Challenges]. Molecularassembler.com. Retrieved on 2011-07-23.</ref> posebno usmjeren na pozicionirano kontroliranu mehanosintezu dijamanata i dijamandoidni razvoj nanofabrika. == Reference == <references responsive="0"></references> == Vanjski linkovi == * [http://www.foresight.org/stage2/mechsynthbib.html Bibliografija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130802144100/http://www.foresight.org/stage2/mechsynthbib.html |date=2. 8. 2013 }} [http://www.MolecularAssembler.com/Nanofactory/AnnBibDMS.htm ažurirano ovdje] od [[Robert Freitas]] * [http://www.foresight.org Foresight Institute] je i dalje aktivan. * [http://www.MolecularAssembler.com/Papers/PathDiamMolMfg.htm 2004 predložena praktična metoda za omogućavanje mehanosinteze dijamanata], od [[Robert Freitas]] [[Kategorija:Hemijska sinteza]] [[Kategorija:Nanotehnologija]] 2p2vjhi5wzb8sp8407zzs2flxy87kfa 0 263617 3914822 3901647 2026-07-26T17:17:28Z WumpusBot 120674 /* Utakmice */ razne ispravke 3914822 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:20150331 2025 AUT BIH 2159 Edin Džeko.jpg |mini|desno|150px|[[Edin Džeko]], strijelac dva gola u prijateljskoj utakmica BiH - SAD 3:4.]] Prvu zvaničnu utakmicu nogometne reprezentacije Sjedinjenih Američkih Država i Bosne i Hercegovine odigrale su 14. augusta 2013. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Golom [[Edin Džeko|Edina Džeke]] u 8. minuti Bosna i Hercegovina je povela na utakmici da bi u 30. minuti [[Vedad Ibišević]] udvostručio prednost te postavio i konačan rezultat prvog poluvremena. Međutim, u drugom poluvremenu Sjedinjene Američke Države postižu četiri gola te ostvaruju visoku prednost na utakmici. Golove su postigli [[Eddie Johnson (nogometaš)|Eddie Johnson]] u 55. i [[Jozy Altidore]] u 59, 84. i 86. minuti utakmice. Utješni gol za Bosnu i Hercegovinu u posljednjim trenutcima utakmice postigao je Edin Džeko. Sljedeću utakmicu Sjedinjene Američke Države i Bosna i Hercegovina odigrale su u [[Los Angeles]]u u [[StubHub Center]]u 28. januara 2018. u 18:30 po lokalnom vremenu. Utakmica je bila prijateljska a debitantski nastup na klupi Bosne i Hercegovine zabilježio je novi selektor Bosne i Hercegovine [[Robert Prosinečki]]. Utakmica je završila bez postignutih golova. Najbolju priliku na utakmici imao je kapiten Bosne i Hercegovine [[Haris Medunjanin]] promašivši jedanaesterac u 53. minuti utakmice. Debitantski nastup za Bosnu i Hercegovinu zabilježilo je čak 12 nogometaša: [[Darko Todorović]], [[Dino Beširović]], [[Elvir Koljić]], [[Elvis Ibišević]], [[Elvis Sarić]], [[Luka Menalo]], [[Marijan Ćavar]], [[Marko Mihojević]], [[Mersudin Ahmetović]], [[Nemanja Bilbija]], [[Ognjen Todorović]] i [[Tomislav Tomić]]. == Statistika == {{Prikaz utakmica nogometnih reprezentacija |ekipa1 = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] |ekipa2 = [[Nogometna reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|Sjedinjene Američke Države]] |Zastava ekipe 1 = {{ZD|BIH|veličina=x140px}} |Zastava ekipe 2 = {{ZD|SAD|veličina=x140px}} |Broj utakmica = 4 |Broj pobjeda ekipe 1 = 0 |Broj neriješenih rezultata = 1 |Broj pobjeda ekipe 2 = 3 |Broj datih golova ekipe 1 = 3 |Broj datih golova ekipe 2 = 7 }} == Utakmice == {{Header prikaza utakmica nogometnih reprezentacija}} {{Prikaz rezultata nogometnih reprezentacija | Broj utakmice = 1. | Datum = 14. august 2013. | Lokacija = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | Domaćin = {{NOG-D|BIH}} | Rezultat = 3–4 | Gost = {{NOG|SAD}} | Takmičenje = Prijateljska utakmica | Reference = <ref>{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina-USA {{!}} International Friendly |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/friendlies/match/2012849--bosnia-and-herzegovina-vs-usa/ |website=UEFA.com |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> }} {{Prikaz rezultata nogometnih reprezentacija | Broj utakmice = 2. | Datum = 28. januar 2018. | Lokacija = [[Los Angeles]], [[SAD]] | Domaćin = {{NOG-D|SAD}} | Rezultat = 0–0 | Gost = {{NOG|BIH}} | Takmičenje = Prijateljska utakmica | Reference = <ref>{{Cite web |url=https://www.nfsbih.ba/reprezentacije/muske-reprezentacije/a-reprezentacija/rezultati-a-reprezentacije/2018/usa-bosna-i-hercegovina/ |title=Izvještaj utakmice Sjedinjene Američke Države - Bosna i Hercegovina 0–0 (Prijateljska utakmica 2018) |work=nfsbih.ba |access-date=29. 1. 2018}}</ref> }} {{Prikaz rezultata nogometnih reprezentacija | Broj utakmice = 3. | Datum = 18. decembar 2021. | Lokacija = Los Angeles, SAD | Domaćin = {{NOG-D|SAD}} | Rezultat = 1–0 | Gost = {{NOG|BIH}} | Takmičenje = Prijateljska utakmica | Reference = <ref>{{cite web |title=USA-Bosnia and Herzegovina {{!}} International Friendly |url=https://www.fifa.com/de/match-centre/match/cesdwwnxbc5fmajgroc0hqzy2/m1cpiectqfks4egahjhqbdas/3povv0izwiudujtp41dtd8d90/b8m1e07rrj0l5iiw7mblq2i38?date=19. 12. 2021 |website=www.fifa.com |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> }} {{Prikaz rezultata nogometnih reprezentacija | Broj utakmice = 4. | Datum = 1. juli 2026. | Lokacija = [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]], SAD | Domaćin = {{NOG-D|SAD}} | Rezultat = 2–0 | Gost = {{NOG|BIH}} | Takmičenje = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetsko prvenstvo 2026.]] | Reference = <ref>{{cite web |title=USA-Bosnia and Herzegovina {{!}} FIFA World Cup 2026 |url=https://www.fifa.com/de/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 |website=www.fifa.com |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> }} |} ==Detalji utakmica== === 2013. === {{Sklopiva nogometna kutija | datum = 14. august 2013. | vrijeme = 20:40 [[UTC+02:00|UTC+2]] | runda = [[Prijateljska utakmica|Prijateljska]] | rezultat = 3–4 | izvještaj = https://www.worldfootball.net/match-report/co571/fifa-friendlies/ma1769345/bosnia-herzegovina_usa/lineup/ | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | golovi1 = [[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|8||90}} <br> [[Vedad Ibišević|Ibišević]] {{gol|30}} | tim2 = {{NOG|USA|ime=SAD}} | golovi2 = [[Jozy Altidore|Altidore]] {{gol|59||84||87}} <br> [[Eddie Johnson (American soccer)|Johnson]] {{gol|55}} | stadion = [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"]] | lokacija = [[Sarajevo]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = 24.000 | sudac = [[Damir Skomina]] ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) | ishod = POR }} === 2018. === {{Sklopiva nogometna kutija | datum = 28. januar 2018. | vrijeme = 18:00 [[UTC−08:00|UTC−8]] | runda = [[Prijateljska utakmica]] | rezultat = 0–0 | izvještaj = [https://www.nfsbih.ba/reprezentacije/muske-reprezentacije/a-reprezentacija/rezultati-a-reprezentacije/2018/usa-bosna-i-hercegovina Izvještaj] | tim1 = {{NOG-D|USA|ime=SAD}} | golovi1 = | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi2 = | stadion = [[StubHub Center]] | lokacija = [[Carson]], Sjedinjene Američke Države | gledalaca = 11.161 | sudac = [[Hector Martinez]] ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) | ishod = N }} === 2021. === {{Sklopiva nogometna kutija | runda = [[Prijateljska utakmica|Prijateljska]] | datum = 18. decembar 2021. | vrijeme = {{UTZ|17:00|-8}} | tim1 = {{NOG-D|USA}} | rezultat = 1–0 | izvještaj = https://globalsportsarchive.com/match/soccer/2021-12-19/united-states-vs-bosnia-herzegovina/2513240/ | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi1 = *[[Cole Bassett|Bassett]] {{gol|89}} | golovi2 = | stadion = [[Dignity Health Sports Park]] | lokacija = [[Carson, Kalifornija|Carson]], Sjedinjene Američke Države | gledalaca = 11.044 | sudac = [[Keylor Herrera]] ([[Nogometni savez Kostarike|Kostarika]]) | ishod = POR }} === 2026. === {{Sklopiva nogometna kutija | runda = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza|Svjetsko prvenstvo 2026 – nokaut-faza]] | datum = 1. juli 2026. | vrijeme = {{UTZ|17:00|−7}} | tim1 = {{NOG-D|USA|ime=SAD}} | rezultat = 2–0 | tim2 = {{NOG|BIH}} | izvještaj = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 | golovi1 = | golovi2 = *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{gol|45}} *[[Malik Tillman|Tillman]] {{gol|82}} | lokacija = [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]], Sjedinjene Američke Države | stadion = [[Levi's stadion]] | gledalaca = 68.827 | sudac = [[Raphael Claus]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) | ishod = POR }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://eu-football.info/_matches.php?id=26&oppo=211 Bosna i Hercegovina–Sjedinjene Američke Države] na EU-Football.info * [https://www.national-football-teams.com/encounter/teams/26/200/Bosnia_Herzegovina_vs_Usa.html Bosna i Hercegovina–Sjedinjene Američke Države] na National-Football-Teams.com {{Utakmice nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Utakmice nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine|SAD]] [[Kategorija:Utakmice nogometne reprezentacije Sjedinjenih Američkih Država|Bosna i Hercegovina]] 5wrng6mryys24r4s69mi9mdgrhudten 0 263947 3914644 3901243 2026-07-26T15:43:16Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914644 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Amyg.png|mini|Položaj amigdale u ljudskom mozgu]] '''Amigdala''' ili ''corpus amygdaloideum'' (od [[grčki jezik|grčke]] riječi αμυγδαλή, amygdalē, [[badem]]) u [[anatomija|anatomiji]] je naziv za velik sklop jezgara smješten u dorzomedijalnom dijelu vrha sljepoočnog režnja i predstavlja glavnu bazalnu [[Ganglija|gangliju]] [[limbički sistem|limbičkog sistema]]. Amigdala je struktura u kojoj dolazi do integracije specifičnih [[Čulo|osjetnih]] informacija kojima se daje adekvatna [[Emocija|emocionalna]] važnost i kontekst,<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/amygdala|title=Amygdala {{!}} Definition, Function, Location, & Facts {{!}} Britannica|date=30. 6. 2025|website=www.britannica.com|language=en|access-date=8. 7. 2025}}</ref> a električna stimulacija rezultira doživljajima pozitivnih ili negativnih emocija, u zavisnosti od toga koje jezgre su podražene. Jezgre amigdale se dijele u dvije glavne grupe: kortikomedijalnu i, mnogo veću, bazolateralnu. Glavne jezgre kortikomedijalog područja su: ''nucleus corticalis amygdalae'' i ''nucleus medialis amygdalae'', a bazolateralnog područja: ''nucleus lateralis amygdalae'', ''nucleus basalis amygdalae'' i ''nucleus basalis accessorius amygdalae''. Pored toga, ''nucleus centralis amygdalae'' ima posebnu funkcionalnu ulogu i [[neuron]]ske veze, pa je napogodnije razmatrati kao zasebni dio amigdale. ''Nucleus centralis'' je glavna stanica iz koje kreću impulsi koji regulišu autonomne i reakcije ponašanja u stanju [[tjeskoba|anksioznosti]] dolazeći do ''locusa courelusa'', periakveduktalne sive materije i [[hipotalamus]]a. Tri velika snopa [[akson]]a povezuju amigdalu s ostalim moždanim područjima. To su ''stria olfactoria lateralis'', ''stria terminalis'' i ventralni amigdalofugalni put. ''Stria olfactoria lateralis'' dio je [[Čulo mirisa|sistema čula mirisa]], a upravo zato što [[čulo]] mirisa ide pravo u [[limbički sistem]] jednostavno je shvatiti zašto on ima tako snažan učinak na osjećaje. Eferentni aksoni iz amigdale odlaze u brojna moždana područja: septalno-preoptičko područje i [[hipotalamus]], brojna područja [[moždano deblo|moždanog debla]] i [[moždana kora|moždane kore]] te u ''corpus striatu''. Aferentna vlakna uglavnom dolaze iz onih područja u koja se eferentna projiciraju i upravo zbog svoje dvosmjerne povezanosti s limbičkim, paralimbičkim, unimodalnim i heteromodalnim poljima moždane kore te ranije navedenim dijelovima, amigdala učestvuje u regulaciji [[nagon]]a, afektivnih i motivacijskih stanja, autonomnih i endokrinih funkcija. == Uloga amigdale u emocionalnom životu == [[Joseph LeDoux]], [[neurolog]] u centru za neurologiju [[Univerzitet New York|Univerziteta New York]], prvi je otkrio ključnu ulogu amigdale u emocionalnom [[Mozak|mozgu]]. LeDouxova istraživanja ukazuju na to kako amigdala, koja se ponaša kao svojevrsna stanica za uzbunu ili "neuralni alarm", može preuzeti kontrolu nad ponašanjem čak i dok je prefrontalni korteks još uvijek u fazi odabiranja adekvatne reakcije. Nervni putevi koji regulišu emocije mogu zaobilaziti korteks. LeDouxovo istraživanje pokazalo je da signali iz [[oko|oka]] ili [[uho|uha]] u mozgu najprije putuju do [[talamus]]a, a potom, prekopčajući se samo u jednoj [[sinapsa|sinapsi]], do amigdale; drugi signal (koji prolazi duži put jer prolazi kognitivnu obradu) iz talamusa usmjerava se u neokorteks, a zatim iz njega u [[limbički mozak]], iz kojeg se odgovarajuća reakcija širi cijelim tijelom. Ovaj kraći put kojem je potrebno samo 12 milisekundi da aktivira amigdalu, može objasniti zašto se neke emocionalne reakcije i uspomene mogu sačiniti bez u najmanjeg svjesnog, kognitivnog doprinosa. [[Hipokampus]] pomaže u stvaranju emocionalne reakcije davanjem adekvatnog konteksta, analizom i usporedbom dolazećih signala sa onima pohranjenima u sjećanju. Kad sistem amigdala-hipokampus reaguje bez povratne informacije iz korteksa, dovodi do jakih i brzih emocionalnih reakcija, ali u isto vrijeme površnih i netačnih jer se analiza situacije vrši metodom asocijacije. == [[Kluver-Bucyjev sindrom]] == Godine [[1937]]. Kluver i Bucy zapazili su vrlo izražen sindrom kod [[majmun]]a koji nastaje kad se operativnim putem prekinu veze amigdale i moždane kore, tj. kad se izvrši [[amigdalektomija]]. Prirodno obilježje majmunovog ponašanja je iskazivanje odbojnosti, nepovjerljivosti i određenog stepena [[agresija|agresivnosti]] u susretu sa nepoznatim ili neželjenim bićima (npr. naučnikom koji majmuna drži zatvorenog u kavezu), ali i razvijanje suptilnih socijalnih i hijerarhijskih odnosa s drugim članovima čopora (pogotovo ženkama). Upravo ti vidovi ponašanja su poremećeni u Kluver-Bucyjevom sindromu, koji se može opisati s tri bitne karakteristike: 1. Majmun nastoji spolno općiti sa svakim (i ženkama i mužjacima, bez obzira na posljedice, npr. da ga dominantni mužjak potom istuče) i svakakvim okolnim predmetima, 2. Majmun više ne iskazuje uobičajenu odbojnost i agresivnost prema drugom članu čopora (ili čuvaru kaveza), 3. Majmun više gledanjem ne razlikuje jestivo od nejestivog, pa sve trpa u [[usta]] i nejestive predmete ispljune tek kad ga okusni receptori pouče o tome. Zajedničko obilježje sva tri poremećaja je pogrešno usmjeravanje nagona na vidljive ciljeve u okolini. Dakle nije poremećen samo nagon, nego njegovo usmjeravanje na odgovarajući cilj. Kluver-Bucyjev sindrom opažen je kod nekoliko vrsta živih bića uključujući i čovjeka. Opis tog sindroma i čovjeka s infekcijom mozga: Prisutne su vrlo slabe emocije i premda je bolesnik prvobitno bio nemiran, sada je postao potpuno spokojan. Djeluje nezainteresovano za ljude i događaje oko njega. Većinu vremena provodi zureći u [[televizor]], ali nikada ga nije naučio uključiti. Kada je televizor isključen, tada na staklenom ekranu gleda odraz [[Čovjek|ljudi]] koji su u sobi. U nekim prilikama postaje veseo, neprikladno se smiješeći i oponašajući tuđe geste i pokrete. Pošto počne s oponašanjem, to čini duže vrijeme. Ustima istražuje sve predmete koji su mu na dohvat ruke i čini se da nije u stanju prikupiti podatke samo dodirom ili pogledom. Sve predmete koje može podignuti stavlja u usta, liže ih ili grize. Premda je prije bolesti bio heteroseksualno usmjeren, u bolnici je opaženo da se približava muškim bolesnicima. Nikada se ne približava ženama. == Uloga amigdale u doživljavanju straha i anksioznosti == Najizrazitija promjena kod bilateralne amigdalektomije u majmuna i sličnih ozljeda u ljudi očit je nedostatak straha, što je navelo istraživače na proučavanje neuralnih osnova straha u koje je uključena amigdala. [[Strah]] se može definirati kao pobuđeno averzivno emocionalno stanje čija je funkcija priprema [[Organizam (biologija)|organizma]] na suočavanje sa prijetećom situacijom. Danas se smatra da se spremište sjećanja vezanih uz strah nalazi upravo u amigdali što je povezuje sa razvojem [[Anksiozni poremećaj|anksioznih poremećaja.]] Kada dođe do poremećaja funkcije amigdale, nivo ili prag okidanja anksiozne reakcije postane nizak, a ako se kao takav konsolidira nekim oblikom kognitivnog uslovljavanja i ako dolazi do pogrešaka u procjenjivanju zastrašujućih situacija, rezultat mogu biti hiperaktivna anksiozna stanja. Upravo zato [[Ablacija|ablacije]] amigdale dovode do stanja emocionalne agnozije i nemogućnosti procjene zastrašujućih podražaja. Neurobihevioralna istraživanja indiciraju da je složena mreža sastavljena od amigdale i drugih struktura u medijalnom temporalnom režnju uključena u procese negativnog uslovljavanja tj. učenja averzivnih reakcija. Dok se negativno uslovljavanje na nivou autonomnih reakcija povezuje s funkcijom amigdale, hipokampusu se pripisuje uloga u jednostavnim i složenim oblicima učenja uslovljavanjem. Kod pacijenata s bilateralnim i unilateralnim lezijama kojima je zahvaćena i amigdala ne može se postići uslovljena elektrodermalna reakcija. Dokazi su prikupljeni i u studijama slikovnog prikazivanja mozga, npr. Rauch i drugi primijetili su porast prokrvljenosti mozga na području amigdale u ispitanika s anksioznim poremećajima nakon prikazivanja uznemirujućih podražaja. Do sličnih zaključaka o ulozi amigdale navode [[epilepsija|epileptični]] napadi u bolesnika koji boluju od temporalne epilepsije, a njih karakterišu navale besmislenog bijesa, snažni osjećaji i neobične promjene raspoloženja što se također dobiva lezijama ili električnom stimulacijom amigdale u eksperimentalnih životinja. U nekim studijama dobili su se rezultati u skladu sa obilježjima cerebralne asimetrije, pojačanu aktivnost desne amigdale na provokacije pobuđujućim podražajima i veću desnu amigdalu u svi oblicima anksioznih poremećaja. Dosadašnji rezultati istraživanja sugerišu da je lijeva amigdala uključenija u procese izvođenja i tumačenja detaljnih odlika podražaja i u procese vezane uz jezik dok je desna amigdala više zadužena za doziv informacija, s posebnim naglaskom na slikovnom emocionalnom materijalu. == Amigdala i osobine ličnosti == Koristeći [[magnetna rezonanca|magnetnu rezonancu]] visoke rezolucije na uzorku zdravih ispitanika Omura, Todd i Canli (2005.) istraživali su povezanost između osobina [[ličnost]]i, ekstraverzije i neuroticizma, i individualnih razlika u zapremini mozga i koncentracije sive materije, sa posebnim naglaskom na koncentraciju sive materije u amigdali. Pokazalo se da je ekstraverzija u pozitivnoj korelaciji sa koncentracijom sive materije u lijevoj amigdali, dok je neuroticizam u negativnoj korelaciji sa koncentracijom sive materije u desnoj amigdali. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://brainmaps.org/index.php?q=amygdala * http://www.scholarpedia.org/article/Amygdala {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Neuronauka]] to8wv15jtuux4z1qu8vdpf6abp6id5w 0 268877 3914736 3902770 2026-07-26T16:05:12Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914736 wikitext text/x-wiki Švedska je tokom 11. i 12. stoljeća postepeno postala jedinstvena hrišćanska kraljevina. Tokom ranog srednjeg vijeka, Švedska se proširila i kontrolisala teritoriju današnje [[Finska|Finske]] i [[Nordland]]a. Moderna [[Švedska]] je nastala osnivanjem [[Kalmarska unija|Kalmarske unije]] 1397. godine i ujedinjenjem zemlje na čelu sa kraljem [[Gustav I, kralj Švedske|Gustavom I]] u 16. stoljeću. On je stvorio nezavisnu Švedsku uspostavljajući [[Reformacija|Luteransku crkvu]]. Proširivanjem teritorije u 17. stoljeću stvoreno je [[Švedsko carstvo]]. Međutim, većinu osvojenih teritorija je izgubila tokom 18. stoljeća. Tokom 17. stoljeća, nakon pobjeda u mnogih ratovima protiv Danske, Rusije i Poljske, Švedska postaje velika sila koja je imala direktnu kontrolu nad cijelim Baltičkim regionom. Ulaskom Švedske u [[Tridesetogodišnji rat]] promijenjen je politički i vjerski odnos snaga u Evropi. Nakon Tridesetogodišnjeg rata, Švedska se pridružila [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljskim idejama]] u umjetnosti, arhitekturi i nauci. Između 1570. i 1800. godine, Švedska je doživjela dva perioda urbane ekspanzije. Početkom 19. stoljeća, [[Finska]] i preostale teritorije izvan [[Skandinavsko poluostrvo|Skandinavskog poluostrva]] su izgubljene. Nakon posljednjeg rata 1814. godine, Švedska je ušla u [[Personalna unija|personalnu uniju]] sa [[Norveška|Norveškom]] do 1905. godine. Od [[1814]]. godine Švedska je u miru, nakon usvajanja [[Pokret nesvrstanih|nesvrstane]] vanjske politike i neutralnosti u ratu.<ref>http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2880.htm</ref> Švedska je bila neutralna tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Poslijeratni prosperitet dovodi do osnivanja politike [[Socijalna zaštita|socijalne zaštite]] koja je karakteristika moderne Švedske. Švedska je stvorila uspješan model demokratskog socijalizma. Švedska je ostala neutralna i tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], izbjegavajući sudbinu okupirane Norveške. Švedska je bila jedna od prvih neučesnica Drugog svjetskog rata koja se pridružila [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenim nacijama]] 1946. godine. Osim toga, Švedska je bila službeno neutralna tokom čitavog [[Hladni rat|Hladnog rata]]; nikada se nije pridružila [[NATO|NATO-u]]. Nakon što je Socijaldemokratska partija bila na čelu vlade 44 godine (1932. - 1976.), parlamentarni izbori 1976. godine su doveli liberalnu desničarsku koaliciju na vlast. Sa završetkom Hladnog rata, Švedska je opet odlučila da ostane neutralna. == Prahistorija (9.000. p.n.e. - 800. n.e.) == Švedska ima veliki broj petroglifa ([[švedski]]: hällristningar) u cijeloj zemlji, s najvećom koncentracijom u pokrajini [[Bohuslän]] i oko gradova [[Gamleby]]ja i [[Västervik]]a u sjevernom dijelu pokrajine [[Kalmar]]. Najstariji petroglifi se mogu pronaći u pokrajini [[Jämtland]] a potiču iz [[5000. p. n. e.|5000. p.n.e.]] <ref>http://offerdal.se/pages/se_gora/hallristningar.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712090540/http://www.offerdal.se/pages/se_gora/hallristningar.html |date=12 Juli 2010 }} Hällristningarna i Gärde</ref> Oni prikazuju divlje životinje kao što su lok, jelen, medvjed i tuljani. Period od 2300. - 500. godine p. n. e. je bio najintenzivniji period rezbarenja sa motivima poljoprivrede, ratovanja, brodova i pripitomljenih životinja. Također, petroglifi sa raznim temama pronađeni u Bohuslänu datiraju od 800. do 500. godine p. n. e. == Vikinški period i srednji vijek (800. - 1500.) == Stoljećima su Šveđani bili trgovački pomorci poznati po svojoj dalekosežnoj trgovini. Tokom 11. i 12. stoljeća Švedska je postala ujedinjeno hrišćansko kraljevstvo koje je kasnije obuhvatalo Finsku. Do 1060. godine kraljevi Upsale su vladali većim dijelom teritorije današnje Švedske osim južnih i zapadnih obalnih područja, koja su pod danskom vlašću ostala sve do 17. stoljeća. Nakon stoljeća građanskih ratova, pojavila se nova kraljevska porodica koja je učvrstila moć krune na štetu plemstva, dok je plemićima davala privilegije poput oslobađanja od poreza u zamjenu za vojnu službu. Švedska nikad nije imala potpuno razvijen feudalni sustav, a njezini seljaci nikada nisu reducirani na kmetstvo. Vikinzi iz Švedske su uglavnom učestvovali u napadima na zapadne, istočne i južne dijelove Europe. Veliko rusko kopno i njegove brojne plovne rijeke pružale su dobre izglede za robu, a ponekad i pljačku. Tokom 9. stoljeća na istočnoj obali [[Baltičko more|Baltičkog mora]] nastala su opsežna skandinavska naselja. Prelazak sa [[Nordijski paganizam|nordijskog paganizma]] na hrišćanstvo je bio složen, postepen i ponekad nasilan proces. Glavni rani izvor vjerskog utjecaja bila je Engleska zahvaljujući [[Sasi|Saksoncima]] i irskim misionarskim monasima. Njemački utjecaj bio je u početku manje očit, usprkos ranom misijskom pokušaju [[Sveti Ansgar|Ansgara]], ali je postupno postao dominantna vjerska sila na tom području, posebno nakon [[Normansko osvajanje Engleske|normanskog osvajanja Engleske]]. Uprkos bliskim odnosima švedske i ruske aristokratije ne postoje direktni dokazi o pravoslavnom utjecaju koji mogu biti posljedica jezične barijere. == Također pogledajte == * [[Zastava Švedske]] * [[Historija Danske]] * [[Historija Evrope]] * [[Historija Evropske unije]] * [[Historija Njemačke]] * [[Spisak švedskih kraljeva]] * [[Kalmarska unija]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|History of Sweden}} {{Historija država Evrope}} [[Kategorija:Historija Švedske|*]] [[Kategorija:Ustavne monarhije]] [[Kategorija:Evropske zemlje]] [[Kategorija:Zemlje članice Evropske unije]] [[Kategorija:Zemlje članice Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Nordijske zemlje]] [[Kategorija:Sjeverna Evropa]] [[Kategorija:Skandinavija]] hcq5xcu24vt96nk287cofkue67lj9fr 0 353748 3914769 3902320 2026-07-26T17:05:52Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914769 wikitext text/x-wiki '''Kompaktna galaksija''' ili '''patuljasta kompaktna galaksija''' je poseban tip [[Patuljasta galaksija|patuljastih galaksija]]. Njih odlikuje velika gustina [[zvijezda]]. Pretpostavlja se da su veoma stare (11 milijardi [[godina]]) i da potječu još iz vremena [[Veliki prasak|velikog praska]].<ref>[http://www.sterne-und-weltraum.de/news/ultrakompakte-galaxien-im-fruehen-universum-entdeckt/952734 Ultra kompaktne galaksije otkrivene u mladom stadiju Svemira iz] [[Sterne und Weltraum]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> == Podvrste == Dijele se na: * UCD - Ultra kompaktne galaksije (eng.''Ultra compact dwarfgalaxie''). Otkrivene su pomoću [[Svemirski teleskop Hubble|Hubbleovog teleskopa]]. Uvedene zvanično od strane međunarodnog tima astronoma pod vodstvom Dr. [[Michael Drinkwater|Michaela Drinkwatera]] ([[Australija]]), Dr. [[Michael Gregg|Michaela Gregga]] ([[USA|SAD]]) i Dr. [[Michael Hilker|Michaela Hilkera]] ([[Njemačka]]). * BCD - Plave kompaktne galaksije (eng.''Blue compact dwarfgalaxie''). Slične su ultra kompaktnim s tim što sadrže dosta kosmičke prašine. Imaju velika područja gdje se rađaju nove zvijezde. Ubrajaju se i u patuljaste nepravilne galaksije.<ref>[http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/D/Dwarf+Galaxy Plava kompaktna galaksija iz enciklopedije] [[COSMOS]] [[univerzitet]] [[Swinburn]] [[Australija]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref> Astronomi pretpostavljaju da je [[tamna materija]] direktno povezana s kompaktnim galaksijama.<ref>[http://idw-online.de/pages/de/news47089 Hladna para oko plavih kompaktnih galaksija iz]{{Mrtav link}} [[Informationsdienst Wissenschaft]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref><ref>[http://www.wissenschaft.de/archiv/-/journal_content/56/12054/1529404/Ultrakompakte-Galaxien/ Ultrakompaktne galaksije iz] [[Bild der Wissenschaft]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref><ref>[http://www.astropage.eu/index_news.php?id=901 Plava kompaktna galaksija] [[NGC 5253]] iz [[astropage]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref><ref>[http://www.spacetelescope.org/images/potw1248a/ Plava kompaktna galaksija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404161443/http://spacetelescope.org/images/potw1248a/ |date=4. 4. 2014 }} [[NGC 5253]] iz [[spacetelescope]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref><ref>[http://www.eso.org/~mhilker/nature.html Ultra kompaktne galaksije na stranici European Southern Observatory] ([[ESO]]) učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Zvijezda}} [[Kategorija:Galaksije]] gd975h59wqewingmcpjnb979fga851x 0 360617 3914664 3902875 2026-07-26T15:46:44Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914664 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rat | sukob = [[Grčko-perzijski ratovi]] | dio = Bitka kod Plateje | slika = [[Datoteka:Plain of Plataea, from Mount Cithaeron engraving by William Miller after H W Williams.jpg|300px]] | opis_slike = Pogled na Plateju sa planine Cithaeron | datum = [[avgust]], [[479]]. p.n.e. | mjesto = Plateja, [[Grčka]] | casus = | rezultat = Odlučujuća grčka pobjeda | posjed = | strana1 = Grčki polisi | strana2 = Perzija | strana1a = | strana2a = | komandant1 = [[Pauzanije]] | komandant2 = [[Mardonije]] | snage1 = 110.000 (Herodot)<br />100.000 (Pompej)<br />80.000 (Prema modernim procjenama) | snage2 = 300.000 (Herodot)<br />70.000-120.000 (Prema modernim procjenama, uključujući i grčke saveznike) | žrtve1 = 10.000+ (Diodor)<br />1.360 (Plutarh)<br />159 (Herodot) | žrtve2 = 257.000 (Herodot)<br />100.000 (Diodor) | napomena = }} '''Bitka kod Plateje''' je završna kopnena bitka za vrijeme druge perzijske invazije na Grčku u toku [[Grčko-perzijski ratovi|grčko-perzijskih ratova]]. Odigrala se [[479]]. p. n. e. u blizini Plateje, između [[Grčka|grčkih]] polisa, uključujući [[Sparta|Spartu]], [[Atina|Atinu]], [[Korint]] i [[Megara|Megaru]] na jednoj strani i vojsku [[Perzija|perzijskog]] kralja [[Kserks I od Perzije|Kserksa I]]. Godinu prije, perzijska invaziona vojska, koju je predvodio perzijski kralj lično, je nakon postignutih pobjeda u borbama kod Termopila i Artemizija osvojio Tesaliju, Beotiju i Atiku.<ref name="Holland, str. 327.-329">Holland, str. 327.-329.</ref> Međutim, u narednoj bici kod Salamine, mornarica grčkih polisa dobila je tešku, ali odlučujuću pobjedu, sprječavajući osvajanje Peloponeza. Kserks I se tada povlači sa većim dijelom svoje ogromnom vojske, ostavljajući svog generala Mardonija da pokori Grčku. == Povod za bitku == Povod za grčko-perzijske ratove bio je Jonski ustanak (499. - 494. godine p. n. e.) koji je podignut pod vodstvom grčkog polisa Mileta. Ustanku se odbila pridružiti Sparta, tada najmoćniji grčki [[polis]], ali se pridružila Atina i ustanak se brzo proširio na susjedna područja a ustanici su ostvarili početne uspjehe. Kako se ustanak brzo širio i na jugu zahvatio ostrvo Kipar, a na sjeveru gradove na obalama Helesponta i Propontide, perzijski kralj Darije morao je brzo da reaguje. Usklađenim akcijama svojih velikih vojski uspio je da sa svih strana opkoli Milet, centar pobune. Odlučujuća bitka odigrala se 494. godine p. n. e. kod ostrva Lade na ulazu u miletsku luku. Perzijska flota, sastavljena od egipatskih i feničanskih brodova, porazila je grčke snage a Milet je osvojen i spaljen. To je bio i konačni slom Jonskog ustanka. Da bi kaznila Atinu zbog pružanja podrške Jonskom ustanku perzijska vojska predvođena Kserksom I započela je kažnjenički pohod protiv Atine. Perzijanci su razorili Atinu a prilikom tog pohoda pobijedili su u bitkama kod [[Bitka kod Termopila|Termopila]] i [[Bitka kod Artemizija|Artemizija]], ali su doživjeli poraz u pomorskoj [[Bitka kod Salamine|bitci kod Salamine]]. Nakon toga poraza ali i zbog nove pobune u [[Babilon]]u, perzijski kralj Kserks I odlučio se sa većinom vojske povući iz Grčke, dok je manji dio vojske pod komandom Mardonija ostavio da porazi Grčku. Atinjani su se nakon povlačenja Perzijanaca vratili u napušteni grad za vrijeme zime<ref name="Holland, str. 327.-329"/>. == Tok bitke == [[Datoteka:Battle of Plataea part 1.png|thumb|300px|left|Početni pokreti vojski u bitci kod Plateje]] Nakon povlačenja glavnine vojske, Marodnije je pokušao podijeliti grčke saveznike kako bi ih lakše porazio pa je ponudio Atinjanima mir preko posrednika, [[Egejska Makedonija|makedonskog]] kralja [[Aleksandar I. Makedonski|Aleksandra I.]]<ref>Holland, str. 336.-338.</ref>. Atinjani su kao preduslov tražili da u pregovorima sudjeluje i Sparta, no kako je zahtjev odbijen Atinjani su ponovo bili prinuđeni evakuisati grad. U isto vrijeme, perzijska vojska sastavljena uglavnom od njihovih grčkih saveznika napredovala je prema jugu sa ciljem da zauzme napuštene atinske položaje. Mardonije je tada ponovo ponudio mir atinskim izbjeglicama na ostrvu Salamini, zbog čega je Atina zajedno sa Megarom i Platejom poslala pregovarače u [[Sparta|Spartu]] i zaprijetila Sparti prihvaćanjem perzijske ponude ako im se ne pridruže u borbi protiv Perzijanaca<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231461;layout=;loc=9.7A%201 Herodot, 9.7.1]</ref>. Uvidjevši da nema izlaza iz trenutne situacije [[Sparta]]nci su okupili veliku vojsku [[Hopliti|hoplita]] i poslali je u susret Perzijancima<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231467;layout=;loc=9.10.1 Herodot, 9.10.1]</ref>. Kada je Mardonije čuo da su se grčki polisi ujedinili i krenuli u pohod, povukao se prema Tebi. Utvrdio je logor na sjevernoj obali rijeke Asopus u Beotiju pored Plateje gdje je povukao taktički potez i pokušao Grke izvući na otvoren teren gdje je do izražaja mogao iskoristiti svoju [[Konjica|konjicu]]<ref>Holland, str. 339.</ref>. Grci su se zbog toga pod komandom generala Pauzanija odlučili stacionirati na terenu iznad visoravni [[Plateja|Plateje]] kako bi se zaštitili od navedene perzijske vojne taktike<ref name="Holland, str. 342.-349">Holland, str. 342.-349.</ref>. Nakon nekoliko dana mirovanja dviju vojski i neizvjesnosti, Pauzanije se odlučio na noćno povlačenje na prvobitne položaje<ref name="Holland, str. 342.-349"/>. Ovaj manevar proveden je nespretno pa su Atinjani, Spartanci i Tegejci ostali izolirani na pojedinim brežuljcima, dok su ostali dijelovi vojske bili razbacani diljem visoravni<ref name="Holland, str. 342.-349"/>. Uvidjevši kako Perzijanci neće imati bolju priliku za napad, Mardonije je naredio svojim trupama puni napad na protivničke položaje. Međutim, perzijska pješadija i njihovi grčki saveznici nisu bili teško oklopljeni kao njihovi protivnici ([[hopliti]])<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231518;layout=;loc=9.61.1 Herodot, 9.61.1]</ref>, pa su spartanske trupe probile linije Mardonijeve lične straže i ubile ga<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231519;layout=;loc=9.62.1 Herodot, 9.62.1]</ref> usljed čega je nastupila dezorganiziranost perzijskih trupa zbog kojih je nastupilo povlačenje oko 40.000 perzijskih vojnika u Tesaliju<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231522;layout=;loc=9.65.1 Herodot, 9.65.1]</ref>. Ostali perzijske vojske su u potpunosti poraženi. [[Grčko-perzijski ratovi]] nastavili su se još punih trideset godina, sve dok [[449]]. p. n. e. nije sklopljen [[Kalijin mir]]. == Snage == === Grci === {| class="wikitable" border="1" style="float: right; margin-left: 3.5em; padding-left: 2em; font-size: 90%;" |- !|Grad!!Broj <br />hoplita|!!Grad!!Broj <br />hoplita|!!Grad!!Broj <br />hoplita |- | [[Sparta]]<ref name=IX28>Herodot, Historija [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231484;layout=;loc=9.29.1 IX, 28]</ref> || 10.000 || [[Atina]]<ref name=IX28/> || 8.000 || [[Corint]]<ref name=IX28/> || 5.000 |- | [[Megara]]<ref name=IX28/> || 3.000 || [[Sikjon]]<ref name=IX28/> || 3.000 || [[Tegea]]<ref name=IX28/> || 1.500 |- | [[Flius]]<ref name=IX28/> || 1.000 || [[Troezen]]<ref name=IX28/> || 1.000 || [[Anaktorijum]] & <br />[[Leukas]]<ref name=IX28/> || 800 |- | [[Epidaurus]]<ref name=IX28/> || 800 || [[Orkomenijus]] <br />[[Arcadia]]ns<ref name=IX28/> || 600 || [[Eretrija]] i <br />[[Stira]]<ref name=IX28/> || 600 |- | [[Plateja]]<ref name=IX28/> || 600 || [[Aegina]]<ref name=IX28/> ||500 || [[Ambrasija]]<ref name=IX28/> || 500 |- | [[Kalsideja]]<ref name=IX28/> || 400 || [[Mikena]] & <br />[[Tirjans]]<ref name=IX28/> || 400 || Hermione<ref name=IX28/> || 300 |- | [[Potideja]]<ref name=IX28/> || 300 || [[Kefalonija]]<ref name=IX28/> || 200 || [[Lepreum]]<ref name=IX28/> || 200 |- | || || || || '''Ukupno''' || '''38.700 '''<ref name=IX29>Herodot, Historija [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;layout=;query=chapter%3D%231485;loc=9.28.1 IX, 29]</ref> |} Prema Herodotu, Spartanci su u bitku poslali oko 45.000 ljudi od čega je oko 5.000 Spartiata (građanin vojnik), 5.000 Lacodaemonian hoplita i oko 35.000 helota.<ref name=IX28/> To je vjerovatno najveća spartanska vojska ikada sastavljena.<ref>Holland, str. 343.-349.</ref> Grčka vojska je bila pojačana kontingentom hoplita od ostalih savezničkih gradova-polisa, kao što je prikazano u tabeli. Diodor u svom djelu ''Bibliotheca historica'' tvrdi da je broj grčkih vojnika prešao sto hiljada.<ref>http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084%3Abook%3D11%3Achapter%3D30%3Asection%3D1</ref> Prema istom autoru, od ukupnog broja od 69.500 lahko naoružanih grčkih vojnika, njih 35.000 su bili heloti i 34.500 vojnika iz ostatka Grčke. Grčke snage su bile, kao što je dogovoreno od strane savezničkog kongresa, pod sveukupnim komandovanjem Spartanca Pauzanija. Međutim, Diodor nam govori da je atinski kontingent bio pod komandom Aristida, pa je vjerovatno da su i drugi vojni kontingenti grčkih saveznika također imali svoje vođe. Herodot na više mjesta u svom djelu govori da su Grci održali savjet pred sam uvod u bitku, te da Pauzanije nije imao ovlasti da izdaje direktne naredbe drugim jedinicama.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D9%3Achapter%3D25%3Asection%3D1 Herodot, Historija: IX.25.1-3]</ref><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+9.51&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126 Herodot, Historija: IX.51-52]</ref> Ovaj stil komandovanja je doprinjeo načinu na koji su događaji odvijali tokom same bitke. === Perzijanci === Herodot u svom djelu ''Historija'' navodi da su Perzijanci u ovoj bitci imali oko 300.000 vojnika a među kojima su bili i vojnici iz grčkih polisa koji su podržavali Perzijance (uključujući i Tebu).<ref name="Herodot, Historija: IX.32">[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+9.32&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126 Herodot, Historija: IX.32]</ref> Pretpostavlja se da je grčkih vojnika na strani perzijanaca bilo oko 50.000.<ref name="Herodot, Historija: IX.32"/> Brojka od 300.000 je sumnjiva po mnogima historičarima, pa se prema modernim procjenama pretpostavlja da je perzijsku invaziju izvršila vojska od oko 250. 000 vojnika.<ref>Holland, str. 237.</ref> == Literatura == === Antička djela === * Diodor sa Sicilije: „Biblioteka“ (''Ιστορικη Βιβλιοθήκη'') * [[Herodot]]: „Historija“ (''Ιστορίης Απόδειξη'') * Ksenofont: „Ekspedicija“ (''Κυρου Ανάβασις'' - ''Anabasis'') * Ktezije: „Perzija “ * [[Plutarh]]: „Uporedne biografije“ (''Βίοι Παράλληλοι'') === Moderna djela === * Hans Delbrück: „Historija umijeća ratovanja“ (''History of the Art of War'') * Tom Holland: „Perzijska vatra: Prvo svjetsko carstvo i bitka za Zapad“ (''Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West''), Doubleday (2006.) * Peter Green: „Grčko-perzijski ratovi“ (''The Greco-Persian Wars''), Berkeley, [[Los Angeles]]; London: University of California Press (1996.) * D. Fehling: „Herodot i njegovi ''izvori'': Citiranje, izmišljanje i umjetnost pričanja“ (''Herodotus and His "Sources": Citation, Invention, and Narrative Art''), preveo J. G. Howie, Francis Cairns (1989.) * J. F. Lazenby: „Odbrana Grčke 490.-479. p.n.e.“ (''The Defence of Greece 490–479 BC''), Aris & Phillips Ltd. (1993.) * Moses Finley: „Uvod: Tukidid - Historija [[Peloponeski rat|Peloponeskog rata]]“ (''"Introduction". Thucydides – History of the Peloponnesian War'') == Također pogledati == * [[Bitka kod Artemizija]] * [[Bitka kod Maratona]] * [[Bitka kod Salamine]] * [[Bitka kod Termopila]] * [[Grčko-perzijski ratovi]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.livius.org/a/battlefields/plataea/plataea.html Arhiva fotografija: bitka kod Termopila (Livius.org)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051026061231/http://www.livius.org/a/battlefields/plataea/plataea.html |date=26. 10. 2005 }} * [http://www.livius.org/man-md/mardonius/mardonius.html Mardonije i bitka kod Plateje (Livius.org)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026093432/http://www.livius.org/man-md/mardonius/mardonius.html |date=26. 10. 2008 }} [[Kategorija:Bitke]] [[Kategorija:Grčko-perzijski ratovi]] [[Kategorija:479. p. n. e.]] ms6m7kynbp08z870z38zuxesdlcl1hp 0 360847 3914767 3902795 2026-07-26T17:05:33Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914767 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Kognitivna ili spoznajna psihologija''' je grana [[psihologije]] koja proučava mentalne procese kao što su "pažnja, upotrebe jezika, memorije, percepcije, rješavanje problema, kreativnost i razmišljanje."<ref>http://www.apa.org/research/action/glossary.aspx</ref> Savremena kognitivna teorija slijedi dva široka pristupa: * razvojni pristup Pijažea, koji se bavi konstrukcijom mentalnih modela i * pristup obrade informacija, koji posmatra ljudski um kao analogan sofisticiranom računarskom sistemu. Kognitivna psihologija se u mnogome razlikuje od prethodnih psiholoških pristupa a što se ogleda kroz sljedeće: * Prihvata upotrebu naučne metode te općenito odbacuje introspekciju kao valjanu metodu istraživanja za razliku od fenomenoloških metoda poput Freudovske psihologije. * Pretpostavlja postojanje unutrašnjih mentalnih stanja (kao što su vjerovanja, želje i motivacija) za razliku od bihevioralne psihologije. ==Historija== Sa filozofske tačke gledišta, o ljudskog umu i njegovim procesima se raspravljalo i razmišljalo još u vrijeme starih [[Antička Grčka|Grka]]. Još 387. godine p. n. e. [[Platon]] je sugerisao da je mozak centar mentalnih procesa. 1637. godine, [[René Descartes]] je tvrdio da se ljudi rađaju s urođenim idejama, te proslijedio ideju dualizma uma i tijela. Od tog vremena, glavne rasprave na ovu temu su uslijedile tokom 19. vijeka. Neki od onih koji su uključeni u ove rasprave su bili George Berkeley i Johna Lockea u oblasti empirizma i [[Immanuel Kant]] na strani nativisma.<ref>Anderson, J.R. (2010). Cognitive Psychology and Its Implications. New York, NY: Worth Publishers.</ref> Pa iako se na temu kognitivne psihologije raspravljalo dosta ranije, kognitivna psihologija kao posebno područje unutar discipline se razvilo početkom druge polovine 20. vijeka, nakon prevlasti bihevioralnog pokreta. Ulric Neiss je zaslužan za uvođenje termina kognitivna psihologija objavljivanjem svoje knjige ''Cognitive Psychology'' iz 1967. godine.<ref>Neisser, U. (1967). Cognitive Psychology. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. Neisser's definition on page 4.</ref> Integrisana saznanja iz domene kognitivne psihologije utjecala su na razvoj drugih nauka i njihovih ogranaka, poput ekonomije i lingvistike. == Reference == {{refspisak}} {{Psihologija}} {{Društvene nauke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kognitivna psihologija| ]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] [[Kategorija:Spoznavanje]] c0vc48xhzqmozcx152yqyx1ur09jw8l 10 362724 3914930 2453252 2026-07-27T08:48:35Z Milenioscuro 52916 svg 3914930 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Sijera Leone |top = 10.2 |bottom = 6.8 |left = -13.5 |right = -10.1 |image = Sierra Leone adm location map.svg |image1 = Sierra Leone physical map.svg }}<noinclude>{{Location map/Info}} [[Kategorija:Lokacijske karte|Sijera Leone]] </noinclude> 7f7dmot1eg0ksmk2hyo1gw71e9ri80t 10 363251 3914913 3743403 2026-07-26T21:06:00Z KWiki 9400 3914913 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Pobjednici Tour de Francea |naslov = Pobjednici [[Tour de France]]a – [[Spisak pobjednika Tour de Francea - generalni poredak|generalni poredak]] |podaciklasa = hlist |grupa1 = 1903–1919. |podaci1 = * [[Tour de France 1903.|1903]]:&nbsp;[[Maurice Garin]] * [[Tour de France 1904.|1904]]:&nbsp;[[Henri Cornet]] * [[Tour de France 1905.|1905]]:&nbsp;[[Louis Trousselier]] * [[Tour de France 1906.|1906]]:&nbsp;[[René Pottier]] * [[Tour de France 1907.|1907]]–[[Tour de France 1908.|1908]]:&nbsp;[[Lucien Petit-Breton]] * [[Tour de France 1909.|1909]]:&nbsp;[[François Faber]] * [[Tour de France 1910.|1910]]:&nbsp;[[Octave Lapize]] * [[Tour de France 1911.|1911]]:&nbsp;[[Gustave Garrigou]] * [[Tour de France 1912.|1912]]:&nbsp;[[Odile Defraye]] * [[Tour de France 1913.|1913]]–[[Tour de France 1914.|1914]]:&nbsp;[[Philippe Thys]] * 1915–1918: ''[[Prvi svjetski rat]]'' * [[Tour de France 1919.|1919]]:&nbsp;[[Firmin Lambot]] |grupa2 = 1920–1939. |podaci2 = * [[Tour de France 1920.|1920]]:&nbsp;[[Philippe Thys]] * [[Tour de France 1921.|1921]]:&nbsp;[[Léon Scieur]] * [[Tour de France 1922.|1922]]:&nbsp;[[Firmin Lambot]] * [[Tour de France 1923.|1923]]:&nbsp;[[Henri Pélissier]] * [[Tour de France 1924.|1924]]–[[Tour de France 1925.|1925]]:&nbsp;[[Ottavio Bottecchia]] * [[Tour de France 1926.|1926]]:&nbsp;[[Lucien Buysse]] * {{nowrap|[[Tour de France 1927.|1927]]–[[Tour de France 1928.|1928]]:&nbsp;[[Nicolas Frantz]]}} * [[Tour de France 1929.|1929]]:&nbsp;[[Maurice De Waele]] * [[Tour de France 1930.|1930]]:&nbsp;[[André Leducq]] * [[Tour de France 1931.|1931]]:&nbsp;[[Antonin Magne]] * [[Tour de France 1932.|1932]]:&nbsp;[[André Leducq]] * [[Tour de France 1933.|1933]]:&nbsp;[[Georges Speicher]] * [[Tour de France 1934.|1934]]:&nbsp;[[Antonin Magne]] * [[Tour de France 1935.|1935]]:&nbsp;[[Romain Maes]] * [[Tour de France 1936.|1936]]:&nbsp;[[Sylvère Maes]] * [[Tour de France 1937.|1937]]:&nbsp;[[Roger Lapébie]] * [[Tour de France 1938.|1938]]:&nbsp;[[Gino Bartali]] * [[Tour de France 1939.|1939]]:&nbsp;[[Sylvère Maes]] |grupa3 = 1940–1959. |podaci3 = * [[Tour de France tokom Drugog svjetskog rata|1940–1946]]: ''[[Drugi svjetski rat]]'' * [[Tour de France 1947.|1947]]:&nbsp;[[Jean Robic]] * [[Tour de France 1948.|1948]]:&nbsp;[[Gino Bartali]] * [[Tour de France 1949.|1949]]:&nbsp;[[Fausto Coppi]] * [[Tour de France 1950.|1950]]:&nbsp;[[Ferdinand Kübler]] * [[Tour de France 1951.|1951]]:&nbsp;[[Hugo Koblet]] * [[Tour de France 1952.|1952]]:&nbsp;[[Fausto Coppi]] * {{nowrap|[[Tour de France 1953.|1953]]–[[Tour de France 1954.|1954]]–[[Tour de France 1955.|1955]]:&nbsp;[[Louison Bobet]]}} * [[Tour de France 1956.|1956]]:&nbsp;[[Roger Walkowiak]] * [[Tour de France 1957.|1957]]:&nbsp;[[Jacques Anquetil]] * [[Tour de France 1958.|1958]]:&nbsp;[[Charly Gaul]] * [[Tour de France 1959.|1959]]:&nbsp;[[Federico Bahamontes]] |grupa4 = 1960–1979. |podaci4 = * [[Tour de France 1960.|1960]]:&nbsp;[[Gastone Nencini]] * [[Tour de France 1961.|1961]]–[[Tour de France 1962.|1962]]–[[Tour de France 1963.|1963]]–[[Tour de France 1964.|1964]]:&nbsp;[[Jacques Anquetil]] * [[Tour de France 1965.|1965]]:&nbsp;[[Felice Gimondi]] * [[Tour de France 1966.|1966]]:&nbsp;[[Lucien Aimar]] * [[Tour de France 1967.|1967]]:&nbsp;[[Roger Pingeon]] * [[Tour de France 1968.|1968]]:&nbsp;[[Jan Janssen]] * {{nowrap|[[Tour de France 1969.|1969]]–[[Tour de France 1970.|1970]]–[[Tour de France 1971.|1971]]–[[Tour de France 1972.|1972]]:&nbsp;[[Eddy Merckx]]}} * [[Tour de France 1973.|1973]]:&nbsp;[[Luis Ocaña]] * [[Tour de France 1974.|1974]]:&nbsp;[[Eddy Merckx]] * [[Tour de France 1975.|1975]]:&nbsp;[[Bernard Thévenet]] * [[Tour de France 1976.|1976]]:&nbsp;[[Lucien Van Impe]] * [[Tour de France 1977.|1977]]:&nbsp;[[Bernard Thévenet]] * {{nowrap|[[Tour de France 1978.|1978]]–[[Tour de France 1979.|1979]]:&nbsp;[[Bernard Hinault]]}} |grupa5 = 1980–1998. |podaci5 = * [[Tour de France 1980.|1980]]:&nbsp;[[Joop Zoetemelk]] * [[Tour de France 1981.|1981]]–[[Tour de France 1982.|1982]]:&nbsp;[[Bernard Hinault]] * [[Tour de France 1980.|1983]]–[[Tour de France 1984.|1984]]:&nbsp;[[Laurent Fignon]] * [[Tour de France 1985.|1985]]:&nbsp;[[Bernard Hinault]] * [[Tour de France 1986.|1986]]:&nbsp;[[Greg LeMond]] * [[Tour de France 1987.|1987]]:&nbsp;[[Stephen Roche]] * [[Tour de France 1988.|1988]]:&nbsp;[[Pedro Delgado]] * [[Tour de France 1989.|1989]]–[[Tour de France 1990.|1990]]:&nbsp;[[Greg LeMond]] * [[Tour de France 1991.|1991]]–[[Tour de France 1992.|1992]]–[[Tour de France 1993.|1993]]–[[Tour de France 1994.|1994]]–[[Tour de France 1995.|1995]]:&nbsp;[[Miguel Indurain]] * [[Tour de France 1996.|1996]]:&nbsp;[[Bjarne Riis]] * [[Tour de France 1997.|1997]]:&nbsp;[[Jan Ullrich]] * [[Tour de France 1998.|1998]]:&nbsp;[[Marco Pantani]] |grupa6 = 1999–2019. |podaci6 = * ''[[Tour de France 1999.|1999]]–[[Tour de France 2000.|2000]]–[[Tour de France 2001.|2001]]–[[Tour de France 2002.|2002]]–[[Tour de France 2003.|2003]]–[[Tour de France 2004.|2004]]–[[Tour de France 2005.|2005]]:&nbsp;[[Doping na Tour de Franceu|Pobjede poništene zbog dopinga]]'' * [[Tour de France 2006.|2006]]:&nbsp;[[Óscar Pereiro]] * [[Tour de France 2007.|2007]]:&nbsp;[[Alberto Contador]] * [[Tour de France 2008.|2008]]:&nbsp;[[Carlos Sastre]] * [[Tour de France 2009.|2009]]:&nbsp;[[Alberto Contador]] * [[Tour de France 2010.|2010]]:&nbsp;[[Andy Schleck]] * [[Tour de France 2011.|2011]]:&nbsp;[[Cadel Evans]] * [[Tour de France 2012.|2012]]:&nbsp;[[Bradley Wiggins]] * [[Tour de France 2013.|2013]]:&nbsp;[[Chris Froome]] * [[Tour de France 2014.|2014]]:&nbsp;[[Vincenzo Nibali]] * {{nowrap|[[Tour de France 2015.|2015]]–[[Tour de France 2016.|2016]]–[[Tour de France 2017.|2017]]:&nbsp;[[Chris Froome]]}} * [[Tour de France 2018.|2018]]:&nbsp;[[Geraint Thomas]] * [[Tour de France 2019.|2019]]:&nbsp;[[Egan Bernal]] |grupa7 = 2020– |podaci7 = * [[Tour de France 2020.|2020]]–[[Tour de France 2021.|2021]]:&nbsp;[[Tadej Pogačar]] * [[Tour de France 2022.|2022]]–[[Tour de France 2023.|2023]]:&nbsp;[[Jonas Vingegaard]] * [[Tour de France 2024.|2024]]–[[Tour de France 2025.|2025]]–[[Tour de France 2026.|2026]]:&nbsp;[[Tadej Pogačar]] }}<noinclude> [[Kategorija:Pobjednici Tour de Francea|~]] [[Kategorija:Šabloni za Tour de France|Pobjednici]] </noinclude> dum20msvbj51wj7u63okw6fmb47dp3w 0 365123 3914694 3902900 2026-07-26T15:51:22Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914694 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:The Egyptian Museum.jpg|270px|desno|thumb|Egipatski muzej]] '''Egipatski muzej''' je muzej egipatskih starina a nalazi se u glavnom [[egipat]]skom gradu [[Kairo|Kairu]]. Sadrži najbogatiju kolekciju [[Drevni Egipat|drevnih egipatskih]] umjetnina na [[svijet]]u sa preko 120.000 eksponata iz ovog perioda bogate egipatske historije. Kao najvrijednija zbirka muzeja smatraju se grobni artefakti [[faraon]]a [[Tutankamon]]a, čiji je netaknuti grob otkrio [[Howard Carter]] godine [[1922]]. godine na lokalitetu u [[Dolina kraljeva|Dolini kraljeva]]. U Muzeju se između ostalog nalazi i nalazi Soba kraljevskih mumija, koja sadrži 27 kraljevskih [[mumija]] iz faraonskog doba. == Historija == [[Datoteka:Tuthankhamun_Egyptian_Museum.jpg|270px|desno|thumb|Zlatna ​​Tutankamonova maska, napravljena od 11 kilograma čistog zlata, izložena u Egipatskom muzeju]] Egipatski muzej umjetnina sadrži mnoge važne artefakte drevne egipatske historije. U muzeju se nalazi najveća zbirka faraonskihe starina na svijetu i još mnogo blaga [[faraon]]a [[Tutankamon]]a. Egipatska vlada je osnovala muzej, izgrađen 1835. godine u blizini Ezbekeyah vrta sa ciljem očuvanja antičkih nalazišta i brojnih artefakata nađenih na tim lokacijama. Novi muzej je osnovan u Boulaqu, u bivšem skladištu, 1858. godine, nakon osnivanja odjela za antikvitete kojeg je činila zbirka umjetnina prikupljena od strane [[Auguste Mariette|Augustea Mariettea]], [[Francuzi|francuskog]] [[Arheologija|arheologa]] u službi [[Ismail Paša|Ismail Paše]] koji je i upravljao ovim odjelom. Zgrada muzeja se nalazila obali rijeke [[Nil]], a 1878. godine je znatno devastirana u poplavi rijeke Nil. 1892. godine kolekcija je preseljena u bivšu kraljevsku palatu, u [[Giza|Gizu]], četvrt Kaira. Na tom mjestu se zadržala do 1902. godine kada se muzej premješten na današnju lokaciju, u zgradu koja se nalazi na Trgu Tahrir u centru Kaira. Tokom egipatske revolucije 2011. godine, muzej je bio oštećen, a dvije mumije su navodno uništene.<ref>http://www.abc.net.au/news/2011-01-30/looters-destroy-mummies-during-egypt-protests/1922372</ref><ref>http://www.egyptindependent.com/</ref> Nekoliko artefakata je također oštećeno<ref>http://www.eloquentpeasant.com/2011/01/29/statues-of-tutankhamun-damagedstolen-from-the-egyptian-museum/</ref> dok je oko 50 predmeta izgubljeno. Od tada je pronađeno 25 izgubljenih predmeta. == Unutrašnjost muzeja == Muzej je smješten u dvije glavne etaže, u prizemlju i na prvom spratu. U prizemlju se nalazi veliku zbirku papirusa i kovanog novca koji su se koristili u drevnom svijetu. Brojni komadi papirusa su u malim fragmentima usljed propadanja tokom svog postojanja od dva milenija. Dakle, u prizemlju su artefakti iz Novog kraljevstva, vremenskog perioda između 1550. i 1069. godine p. n. e. Ovi artefakti su generalno veći od artefakta nastalih u prethodnim stoljećima. Te stavke uključuju statue, stolove i [[sarkofag]]e. Na prvom spratu se nalaze artefakti iz posljednje dvije dinastija Egipta, uključujući i predmete iz grobnice faraona [[Tutmozis III|Tutmozisa III]], [[Tutmozis IV|Tutmozisa IV]], [[Amenhotep II|Amenhotepa II]] i [[Hatšepsut]]a, kao i mnogi artefakti iz Doline kraljeva, posebno materijal iz netaknuta grobnica Tutankamona i [[Psusennes I|Psusennesa I]]. Dvije posebne prostorije sadrže brojne mumije kraljeva i mumije ostalih članova kraljevske porodice Novog Kraljevstva. == Galerija == <gallery> Datoteka:NarmerPallette-Back.jpg Datoteka:Khafre statue.jpg | Datoteka:Pharaoh Menhaure triad statue, Caire-Musée.jpg | Datoteka:Nofret statue.jpg | Datoteka:Gansos-3.jpg | Datoteka:GD-EG-Caire-Musée061.JPG | Datoteka:Toetanchamon.jpg | Datoteka:GD-EG-Caire-Musée137.JPG | Datoteka:Egyptian Museum 1.JPG Datoteka:Egyptian Museum 2.JPG Datoteka:Egyptian Museum 3.JPG Datoteka:Egyptian Museum 4.JPG Datoteka:Egyptian Museum 5.JPG Datoteka:Egyptian Museum 6.JPG Datoteka:Egyptian Museum 7.JPG Datoteka:Egyptian Museum 8.JPG Datoteka:Egyptian Museum 9.JPG Datoteka:Egyptian Museum 12.JPG Datoteka:Egyptian Museum 11.JPG Datoteka:Egyptian Museum 22.JPG Datoteka:Egyptian Museum 13.JPG Datoteka:Egyptian Museum 14.JPG Datoteka:Egyptian Museum 15.JPG Datoteka:Egyptian Museum 16.JPG Datoteka:Egyptian Museum 17.JPG Datoteka:Egyptian Museum 18.JPG Datoteka:Egyptian Museum 19.JPG Datoteka:Ramesses II as child.jpg Datoteka:Egyptian Museum 20.JPG Datoteka:Akhenaten trial piece.jpg Datoteka:Mummy mask of Yuya.jpg Datoteka:Mummy mask of Thuya.jpg Datoteka:Tjuyu's third coffin (KV46).jpg </gallery> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20081121153223/http://www.egyptianmuseum.gov.eg/ Službena stranica muzeja] * [http://www.akhet.co.uk/cairo.htm Kairski muzej] [[Kategorija:Građevine i strukture u Egiptu]] [[Kategorija:Muzeji]] [[Kategorija:Muzeji u Egiptu]] [[Kategorija:Muzeji osnovani 1835.]] [[Kategorija:Turističke atrakcije u Egiptu]] [[Kategorija:Nacionalni muzeji|Egipat]] o8ubhngl2l51sp2a2lowzkz8el1o89n 0 365962 3914486 3905312 2026-07-26T12:03:52Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914486 wikitext text/x-wiki '''Salinitet''' je stepen slanosti otopljene [[sol]]i u [[Voda|vodi]]. Koristi se kako bi se iskazala slanost uglavnom mora i mnjeri se u g/L ili g/kg (grami soli po litri/kilogramu vode) i predstavlja u promilima težine, tj. u hiljaditom dijelu mjerene težine. Salinitet je važan faktor u određivanju mnogih hemijskih osobina prirodnih voda i bioloških procesa u njoj, to je termodinamičko stanje varijable koja, uz [[Temperatura|temperaturu]] i [[pritisak]], upravlja fizičkim svojstvima poput [[Gustoća|gustoće]] i [[Toplotni kapacitet|toplotnog kapaciteta]] vode. To je dalje važno za razumijevanje okeanskih struja i izmjene toplote s atmosferom. Konturna linija konstantne slanosti naziva se izohalina, ili ponekad izohala. == Definicija == [[Datoteka:WOA09 sea-surf SAL AYool.png|thumb|upright=1.3|desno|Srednja godišnja površina mora '''salinitet''' za Svjetski okean. Podaci iz Atlasa svjetskog okeana 2009.<ref>[https://www.nodc.noaa.gov/OC5/WOA09/pr_woa09.html World Ocean Atlas 2009]. nodc.noaa.gov</ref>]] Salinitet u rijekama, jezerima i okeanu je konceptualno jednostavan, ali tehnički izazovan za precizno definiranje i mjerenje. Konceptualno, to je količina rastvorene soli u vodi. Soli su spojevi poput [[Natrij-hlorid|natrijum hlorida]], magnezijum sulfata, [[Kalij-nitrat|kalijum nitrata]] i [[Natrij-hidrogenkarbonat|natrijum bikarbonata]] koji se rastvaraju u ione. Koncentracija rastvorenih hloridnih iona se ponekad naziva hlorinitet. Operativno, rastvorena materija se definiše kao ona koja može proći kroz vrlo fini filter (historijski najprije filter sa veličinom pora od 0,45 μm, a potom obično 0,2 μm).<ref>Pawlowicz, R. (2013). "Key Physical Variables in the Ocean: Temperature, Salinity, and Density". Nature Education Knowledge. 4 (4): 13.</ref> Salinitet se može izraziti u obliku masenog udjela, tj. mase rastvorenog materijala u jedinici mase rastvora. Salinitet je jedna od najvažnijih osobina [[Morska voda|morske vode]]. Prosječni salinitet svjetskih mora iznosi oko 35 promila, tj. oko 35 g otopljene soli po jednom kilogramu vode. Te vrijednosti saliniteta su manje u blizini kopna gdje se rijeke ulijevaju u more. Rijeke i jezera mogu imati širok raspon saliniteta, s manje od 0,01 g/kg<ref>Eilers, J. M.; Sullivan, T. J.; Hurley, K. C. (1990). "The most dilute lake in the world?". Hydrobiologica 199: 1–6. doi:10.1007/BF00007827.</ref> do nekoliko g/kg, iako postoji mnogo mjesta na kojima je izmjerena veća vrijednost saliniteta. [[Mrtvo more]] ima salinitet viši od 200 g/kg.<ref>Anati, D. A. (1999). "The salinity of hypersaline brines: concepts and misconceptions". Int. J. Salt Lake. Res. 8: 55–70. doi:10.1007/bf02442137.</ref> Bez obzira na veličinu pora koja se koristi u definiciji, rezultirajuća vrijednost saliniteta datog uzorka prirodne vode neće varirati za više od nekoliko postotaka (%). Međutim, fizički okeanografi koji rade u abisalnom okeanu često su zabrinuti zbog preciznosti i međusobne uporedivosti mjerenja različitih istraživača, u različito vrijeme, do gotovo pet značajnih cifara.<ref>SCOR, and IAPSO (2010). The international thermodynamic equation of seawater – 2010: Calculation and use of thermodynamic properties. Intergovernmental Oceanographic Commission, UNESCO (English). pp. 196pp.</ref> Zbog toga okeanografi koriste proizvod od flaširane morske vode poznat kao IAPSO Standard Seawater za standardizaciju svojih mjerenja s dovoljnom preciznošću da ispune zahtjev preciznosti. == Sastav == Teškoće u mjerenju i definisanju nastaju jer prirodne vode sadrže složenu mješavinu mnogih različitih elemenata iz različitih izvora (ne svi iz rastvorenih soli) u različitim [[molekula]]rnim oblicima. Hemijska svojstva nekih od ovih oblika zavise od temperature i pritiska. Mnoge od ovih oblika je teško izmjeriti s visokom tačnošću, a u svakom slučaju potpuna [[Analitička hemija|hemijska analiza]] nije praktična pri analizi više uzoraka. Različite praktične definicije saliniteta proizlaze iz različitih pokušaja da se ovi problemi uzmu u obzir, uz razlike u nivou preciznosti, a da pritom ostanu razumno jednostavne za korištenje. Iz praktičnih razloga, salinitet se obično povezuje sa zbirom masa podskupa ovih rastvorenih hemijskih sastojaka (tzv. salinitet rastvora), a ne sa nepoznatom masom soli koje su dovele do ovog sastava (izuzetak je kada se stvara vještačka morska voda). Za mnoge svrhe, ovaj zbir može biti ograničen na skup od osam glavnih [[Ioni|iona]] u prirodnim vodama,<ref>Pawlowicz, R.; Feistel, R. (2012). "Limnological applications of the Thermodynamic Equation of Seawater 2010 (TEOS-10)". Limnology and Oceanography: Methods. 10 (11): 853–867. Bibcode:2012LimOM..10..853P. doi:10.4319/lom.2012.10.853. S2CID 93210746.</ref> iako je za morsku vodu, sa najvećom preciznošću, uključeno i dodatnih sedam sporednih iona. Glavni ioni dominiraju neorganskim sastavom većine (ali nipošto svih) prirodnih voda. Izuzeci uključuju neka jamska jezera i vode iz nekih [[Hidrotermalni otvori|hidrotermalnih izvora]]. Koncentracije rastvorenih gasova poput [[kiseonik]]a i [[azot]]a obično nisu uključene u opise saliniteta. Međutim, [[ugljen-dioksid]], koji se kada se rastvori, djelimično pretvara u [[karbonat]]e i [[bikarbonat]]e, često je uključen. [[Silicijum]] u obliku silicijumske kiseline, koji se obično pojavljuje kao neutralna molekula u pH opsegu većine prirodnih voda, također može biti uključen u određenim ispitivanjima (npr. kada se istražuju odnosi saliniteta i gustine). == Morska voda == [[Datoteka:IAPSO Standard Seawater.jpg|thumb|upright|desno|Boca standardne morske vode Međunarodnog udruženja za fizičke nauke okeana (IAPSO).]] Termin salinitet se, za [[Okeanografija|okeanografe]], obično povezuje s jednom od skupa specifičnih tehnika mjerenja. Kako se dominantne tehnike razvijaju, tako se razvijaju i različiti opisi saliniteta. Salinitet se prije 1980-ih uglavnom mjerio tehnikama zasnovanim na titraciji. Titracija srebro-nitratom mogla se koristiti za određivanje koncentracije halidnih iona (uglavnom [[hlor]]a i [[brom]]a) kako bi se dobila hlorinitet. Hlorinitet se zatim množio faktorom kako bi se uzeli u obzir svi ostali sastojci. Dobiveni 'Knudsenovi saliniteti' izražavaju se u jedinicama dijelova na hiljadu (ppt ili ‰). Korištenje mjerenja električne provodljivosti za procjenu ionskog sadržaja morske vode dovelo je do razvoja skale nazvane praktična skala saliniteta 1978 (PSS-78).<ref>Unesco (1981). The Practical Salinity Scale 1978 and the International Equation of State of Seawater 1980. Tech. Pap. Mar. Sci., 36</ref> Salinitet mjeren pomoću PSS-78 nema jedinice. Sufiks psu ili PSU (što označava jedinicu praktične saliniteta) ponekad se dodaje vrijednostima mjerenja PSS-78.<ref>Millero, F. J. (1993). "What is PSU?". Oceanography. 6 (3): 67.</ref> Međutim, dodavanje PSU kao jedinice nakon vrijednosti je "formalno netačno i snažno se ne preporučuje". Godine 2010. uveden je novi standard za svojstva morske vode nazvan termodinamička jednačina morske vode 2010 (TEOS-10), koji zagovara apsolutni salinitet kao zamjenu za praktični salinitet, a konzervativnu temperaturu kao zamjenu za potencijalnu temperaturu. Ovaj standard uključuje novu skalu nazvanu referentna skala saliniteta sastava. Apsolutni saliniteti na ovoj skali izražavaju se kao maseni udio, u gramima po [[kilogram]]u [[rastvor]]a. Saliniteti na ovoj skali određuju se kombinovanjem mjerenja [[Električna provodljivost|električne provodljivosti]] s drugim informacijama koje uzimaju u obzir regionalne promjene u sastavu morske vode. Mogu se odrediti i direktnim mjerenjima gustine. Uzorak morske vode sa većine lokacija sa hlorinitetom od 19,37 ppt imat će Knudsenov salinitet od 35,00 ppt, PSS-78 praktični salinitet od oko 35,0 i TEOS-10 apsolutni salinitet od oko 35,2 g/kg. Električna provodljivost ove vode na [[Temperatura|temperaturi]] od 15&nbsp;°C iznosi 42,9 mS/cm.<ref>Culkin, F.; Smith, N. D. (1980). "Determination of the Concentration of Potassium Chloride Solution Having the Same Electrical Conductivity, at 15C and Infinite Frequency, as Standard Seawater of Salinity 35.0000‰ (Chlorinity 19.37394‰)". IEEE Journal of Oceanic Engineering. OE-5 (1): 22–23. Bibcode:1980IJOE....5...22C. doi:10.1109/JOE.1980.1145443.</ref> Na globalnom nivou, [[Globalno zatopljenje|klimatske promjene]] uzrokovane ljudskim djelovanjem doprinijele su uočenim promjenama u površinskom i podzemnom salinitetu od 1950-ih. Projekcije promjena površinskog saliniteta tokom XXI vijeka ukazuju na to da će slatkovodne okeanske regije nastaviti da postaju svježije, a slane regije još slanije. Salinitet služi kao indikator različitih masa. Površinska voda se uvlači kako bi zamijenila vodu koja tone, a koja na kraju postaje dovoljno hladna i slana da potone. Raspodjela saliniteta doprinosi oblikovanju [[Morska struja|okeanske cirkulacije]]. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Hemijska okeanografija]] [[Kategorija:Ekologija vode]] [[Kategorija:Okeanografija]] [[Kategorija:Litoralna geografija]] [[Kategorija:Indikatori kvaliteta vode]] [[Kategorija:Soli]] 7su598q23hexrhex2k0l0p5iewtqqnf 0 370458 3914896 3893249 2026-07-26T18:48:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914896 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Mustafa_Balel_(2013).jpg|mini|desno|'''Mustafa Balel''']] '''Mustafa Balel''' (1. septembar 1945, Sivas, [[Turska]]) jeste turski autor priče, romanopisac i prevodilac.<ref>{{Cite web|url=https://en-academic.com/dic.nsf/enwiki/3479770|title=Mustafa Balel|last=Sivas|first=Mustafa Balel Mustafa in 1981 Born 1 September 1945|last2=Turkey|website=Academic Dictionaries and Encyclopedias|language=en|access-date=26. 10. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.authorsden.com/mustafabalel|title=Mustafa Balel (author) on AuthorsDen|website=AuthorsDen.com|access-date=26. 10. 2023}}</ref> Radovi su mu prevedeni na francuski, engleski, rumunski, persijski, portugalski i bugarski jezik. ==Djela== '''Romani''' *''Peygamber Çiçeği'' (''Cornflower'', 1981), *''Asmalı Pencere'' (''Window With the Grapevine'', 1984). '''Priče''' *''Kurtboğan'' (''Monkshood'', 1974), *''Kiraz Küpeler'' (''Cherry Earrings'', 1977), *''Gurbet Kaçtı Gözüme'' (''Foreign Lands Get In My Eyes'', 1983), *''Le Transanatolien'' (''Transanatolia'', 1988, French, Paris ), *''Turuncu Eleni'' (''Eleni, the Orange Color'', 1992 ). *''Karanfilli Ahmet Güzellemesi'' (''Praise for Ahmet With Carnation'', 2005) *''Etiyopya Kralının Gözleri'' (''The eyes of the King of Ethiopia'', 2011) '''Romane za djecu''' *''Bizim Sinemamız Var'' (''We Have Cinema'', 1979), *''Cumartesiye Çok Var mı?'' (''Is it Long to Saturday?'', 1981). '''Dječje priče''' *''Nöbetçi Ayakkabıcı Dükkânı'' (''Shoemaker's Store Open 24 hours'', 2005). *''Dedemin Bakır Koltukları'' (''My Grandfather's Copper Seats'', 2011). *''Havlamayı Unutan Köpek'' (''The Dog Who Forgets to Bark'', 2012). *''Ressamın Kedisi'' (''Peintre's Cat'', 2014). '''Dječje priče dvojezično''' *''Berke'nin Badem Şekerleri'' / Berke's Almond Candies (2007) *''Sincaplı Kalemtıraş'' / The Squirrel Pencil Sharpener (2007) *''Renkli Tebeşirler'' / Colored Chalk (2007) *''Kiraz Tokalı Kız'' / The Girl with the Cherry Barette (2007) *''Piknikte'' / The Picnic (2007) '''Turistička literatura''' *''Bükreş Günleri'' (''Days of [[Bucharest]]'', 1985) *''İstanbul Mektupları/Avrupa Yakası'' (Letters from İstanbul'', 2009) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *http://www.mustafabalel.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060402205657/http://mustafabalel.com/ |date=2. 4. 2006 }} {{DEFAULTSORT:Balel, Mustafa}} [[Kategorija:Turski pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1945.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] g28vjif3zyxy7q53tg6xflzd040e147 0 372325 3914667 3901678 2026-07-26T15:47:18Z WumpusBot 120674 /* Historija */ razne ispravke 3914667 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Bosanskohercegovačka dijaspora}} [[File:Sebilj,_St._Louis_2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sebilj,_St._Louis_2.jpg|mini|Sebilj u St. Louisu, replika Sebilja u Sarajevu, juni 2018]] '''[[Bosna i Hercegovina|Bosanskohercegovačka]] [[dijaspora]] u [[Saint Louis]]u''' u [[Sjedinjene Američke Države|američkoj]] saveznoj državi [[Missouri]] je veoma brojna. Smatra se da se najveća koncentracija [[Bosanskohercegovački Amerikanci|građana porijeklom iz BiH]] u gradu St. Louisu nalazi u kvartu ''Little Bosnia'' (doslovno: ''Mala Bosna'') u južnom dijelu grada [[Bevo Mill (St. Louis)|Bevo Mill]]. Bosanski kulturni utjecaj se može primijetiti u brojnim bosanskim restoranima, ugostiteljskim objektima i kafićima, kao i nekoliko islamskih organizacija i džamija. ==Historija== [[File:Morganford,_Bevo_Mill.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Morganford,_Bevo_Mill.jpg|mini|"Mala Bosna", Bevo Milla, juli 2017.]]Bosanskohercegovačka zajednica oblikovala se prvenstveno nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], kada je grad postao jedno od glavnih odredišta bosanskohercegovačkih izbjeglica u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Iako su se doseljenici iz Bosne i Hercegovine u SAD doseljavali i ranije, najveći val dolazaka u St. Louis uslijedio je 1990-ih. Grad je izabran zbog relativno pristupačnog stanovanja, dostupnih poslova i razvijenih izbjegličkih službi. Između 1993. i 2001. International Institute of St. Louis i Catholic Charities Refugee Services pomogli su preseljenje oko 11.000 Bosanaca i Hercegovaca u St. Louis.<ref>{{cite web |last=O'Connor |first=Phillip |date=26. 6. 2005 |title=Back to Bosnia |url=https://www.stltoday.com/article_8e303cc9-4aff-5d4b-b6e8-af21095049e8.html |access-date=8. 6. 2026 |website=STLtoday.com}}</ref> Zajednica se najprije koncentrirala u južnom dijelu grada, naročito u četvrtima Bevo Mill i okolnim naseljima. Ondje su postojali dostupni stanovi, prazni poslovni prostori i mogućnost zapošljavanja u proizvodnji, uslugama, prijevozu i zanatstvu. Broj osoba bosanskohercegovačkog porijekla u širem području St. Louisa dosegnuo je krajem 1990-ih i početkom 2000-ih približno 70.000.<ref>{{cite web |last=Delkic |first=Melina |date=18. 8. 2019 |title='It's not the same': Why war refugees who helped revive St. Louis are leaving |url=https://www.nytimes.com/2019/08/18/us/bosnian-refugees-st-louis-midwest.html |access-date=8. 6. 2026 |newspaper=The New York Times}}</ref> Integracija bosanskohercegovačkih izbjeglica u St. Louisu odvijala se kroz rad, obrazovanje, kupovinu kuća i osnivanje malih preduzeća. Posebnu ulogu imala je lokalna banka koja je davala kredite doseljenicima bez američke kreditne historije. Zahvaljujući takvoj podršci, ali i porodičnom radu i mrežama unutar zajednice, bosanskohercegovački doseljenici otvarali su automehaničarske radnje, prijevozničke firme, restorane, kafiće, pekare, mesnice i trgovine. Njihovi poslovi doprinijeli su obnovi dijelova južnog St. Louisa koji su prije toga gubili stanovništvo i privrednu aktivnost.<ref name="moore"/><ref>{{cite web |last=Ellis |first=Stefanie |date=17. 1. 2022 |title=St Louis: The US city transformed by heartbreak |url=https://www.bbc.com/travel/article/20220117-st-louis-the-us-city-transformed-by-heartbreak |access-date=8. 6. 2026 |website=BBC}}</ref> Privredni uspjeh zajednice potakao je i sekundarnu migraciju. Dio Bosanaca i Hercegovaca koji su prvobitno bili smješteni u druge američke gradove preselio se u St. Louis zbog rodbinskih veza, dostupnih poslova i razvijene infrastrukture zajednice. Do 2010-ih mnoge porodice preselile su se iz Bevo Milla u južna predgrađa [[St. Louis County, Missouri|okruga St. Louis]], uglavnom zbog većih kuća, dvorišta, javnih škola i niže stope kriminala. Taj pomak označio je prelazak dijela zajednice iz prve izbjegličke faze prema stabilnijem srednjoklasnom životu.<ref name="moore">{{cite web |last1=Moore |first1=Doug |last2=Skrivan |first2=Laurie |date=22. 6. 2013 |title=Making St. Louis home: The Bosnian resettlement 20 years later |url=https://www.stltoday.com/news/multimedia/special/html_dafa620f-9408-5daf-b123-1b2ee29fda56.html |access-date=8. 6. 2026 |website=STLtoday.com}}</ref> Kulturne veze sa [[Bosna i Hercegovina|Bosnom i Hercegovinom]] održavale su se kroz jezik, vjerske zajednice, porodične veze, ugostiteljstvo, medije i komemoracije. Na radiju WEW 770 AM emitovan je program na [[bosanski jezik|bosanskom jeziku]], a sedmične novine ''SabaH'' bile su namijenjene čitaocima bosanskohercegovačkog porijekla širom Sjedinjenih Američkih Država.List je prvobitno izlazio u [[New York]]u, ali je njegovo djelovanje 2006. premješteno u St. Louis. U jednom periodu u gradu su izlazile tri novine na bosanskom jeziku, ali je njihova čitanost opadala kako su mlađe generacije sve više koristile [[engleski jezik]].<ref>{{cite book |last=Kriještorac |first=Mirsad |title=First Nationalism Then Identity: On Bosnian Muslims and Their Bosniak Identity |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |date=2022 |isbn=978-0-472-90288-0}}</ref><ref>{{cite web |title=SabaH Weekly, 1997–2014 |url=https://griffinshare.fontbonne.edu/sabah/ |access-date=8. 6. 2026 |website=Center for Bosnian Studies: Digital Collections |publisher=Fontbonne University |archive-date=21. 8. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821130750/https://griffinshare.fontbonne.edu/sabah/ |url-status=dead }}</ref> Važno mjesto u javnom pamćenju zajednice ima [[genocid u Srebrenici]] jer grad ima jednu od najvećih zajednica preživjelih iz Srebrenice izvan Bosne i Hercegovine. Zbog toga su u gradu nastali projekti usmene historije, akademska istraživanja i javne komemoracije posvećene iskustvu rata, izbjeglištva i preseljenja.Bosnian Memory Project osnovan je 2007. na [[Fontbonne University|Univerzitetu Fontbonne]], a kasnije je prerastao u Center for Bosnian Studies.<ref>{{cite book |last1=Nettelfield |first1=Lara J. |last2=Wagner |first2=Sarah E. |title=Srebrenica in the Aftermath of Genocide |publisher=Cambridge University Press |date=2013 |isbn=978-1-139-03496-8 |page=26 |doi=10.1017/CBO9781139034968}}</ref><ref>{{cite web |last=Woodbury |first=Emily |date=28. 2. 2022 |title=Fontbonne's new Center for Bosnian Studies preserves history for new generations, scholars |url=https://www.stlpr.org/show/st-louis-on-the-air/2022-02-28/fontbonnes-new-center-for-bosnian-studies-preserves-history-for-new-generations-scholars |access-date=8. 6. 2026 |website=St. Louis Public Radio}}</ref> Najvidljiviji simbol veze St. Louisa s Bosnom i Hercegovinom jeste replika [[Sebilj|sarajevskog sebilja]], koju je bosanskohercegovačka zajednica 29. septembra 2013. poklonila gradu povodom njegove 250. godišnjice.Sebilj je postavljen u blizini raskršća Gravois Avenuea i Morgan Ford Roada.Na ceremoniji su govorili tadašnji gradonačelnik St. Louisa [[Francis Slay]] i član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Željko Komšić]]. Spomenik je postao javni znak prisustva zajednice i njene veze sa [[Sarajevo]]m.<ref>{{cite web |last=Hampel |first=Paul |date=30. 9. 2013 |title=In Little Bosnia, a gift from immigrants |url=https://www.stltoday.com/news/local/metro/article_e9f1f910-41f6-5335-ae9d-59181f8db4be.html |access-date=8. 6. 2026 |website=STLtoday.com}}</ref> Dokumentarni film ''A New Home'' reditelja Josepha Pulea prikazuje iskustva bosanskohercegovačkih doseljenika od rata do života u St. Louisu.Knjigu ''Bosnian St. Louis: Between Two Worlds'', koju su napisali Patrick McCarthy i Akif Cogo, objavila je 2022. Missouri Historical Society.<ref>{{cite web |last=Goodwin |first=Jeremy D. |date=15. 7. 2022 |title=St. Louis was a destination for Bosnian refugees. A new film shows what happened next |url=https://www.stlpr.org/arts/2022-07-15/st-louis-was-a-destination-for-bosnian-refugees-a-new-film-shows-what-happened-next |access-date=8. 6. 2026 |website=St. Louis Public Radio}}</ref><ref>{{cite web |last=Rotermund |first=Maggie |date=2022 |title=SLU staffers pen 'Bosnian St. Louis: Between Two Worlds' |url=https://www.slu.edu/news/2022/november/bosnian-st-louis.php |access-date=8. 6. 2026 |website=Saint Louis University}}</ref> ==Demografija== Prema procjenama iz 2013. u St. Louisu živi oko 70.000 građana porijeklom iz Bosne i Hercegovine. To je najveća populacija Bosanaca u SAD i najveća bosanska dijaspora izvan [[Evropa|Evrope]].<ref name="Gilsinan"/> Većina su [[Bošnjaci]], ali ima i značajan broj [[Bosanskohercegovački Hrvati|Hrvata]] i [[Bosanski Srbi|Srba]]. Najveći broj Bosanaca je u naselju ''Little Bosnia'' u [[Bevo Mill (St. Louis)|Bevo Millu]], a ima ih i u [[Affton (Missouri)|Afftonu]], [[Mehlville (Missouri)|Mehlvillu]] i [[Oakville (Missouri)|Oakvillu]] na jugu okruga [[Okrug St. Louis (Missouri)|St. Louis]].<ref name="Gilsinan">{{cite web|authors=Gilsinan, Kathy|title=Why Are There So Many Bosnians in St. Louis?|url=http://www.theatlanticcities.com/politics/2013/02/why-are-there-so-many-bosnians-st-louis/4668/|publisher=Atlantic Media Company|access-date=15. 2. 2013|archive-date=17. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130217204738/http://www.theatlanticcities.com/politics/2013/02/why-are-there-so-many-bosnians-st-louis/4668/|url-status=dead}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Bevo Mill (St. Louis)]] *[[Islamski centar Saint Louis]] *[[Bosanskohercegovačka dijaspora u Chicagu]] ==Reference== {{refspisak}} == Literatura == * Moore, Doug. "[http://www.stltoday.com/news/local/metro/bosnians-in-st-louis-area-mark-a-time-of-trouble/article_689876da-f739-5858-9444-04c2a5367749.html Bosnians in St. Louis area mark a time of trouble ]" ( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826155649/http://www.stltoday.com/news/local/metro/bosnians-in-st-louis-area-mark-a-time-of-trouble/article_689876da-f739-5858-9444-04c2a5367749.html |date=26. 8. 2014 }}). ''St. Louis Post-Dispatch''. 6. april 2012. * Sanchez, Margaux Wexberg. "[https://web.archive.org/web/20140814192837/https://www.stlbeacon.org/#!/content/24077/bosnia_anniversary_040612 Bosnians in St. Louis: Reflection 20 years after start of war]." ''St. Louis Beacon''. 6. april 2012. * Schuessler, Ryan. "[http://america.aljazeera.com/features/2014/2/yugoslavia-s-childrengrownupinstlouis.html Yugoslavia’s children, grown up in St. Louis]" ( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910215720/http://america.aljazeera.com/features/2014/2/yugoslavia-s-childrengrownupinstlouis.html |date=10. 9. 2014 }}). ''Al Jazeera America''. 22. februar 2012. == Vanjski linkovi == * [http://www.stlbosnians.com/about-us-2/ St. Louis Bosnian history/archive project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141124210807/http://www.stlbosnians.com/about-us-2/ |date=24. 11. 2014 }} [[Kategorija:Bosanskohercegovačka dijaspora]] [[Kategorija:Saint Louis (Missouri)]] cld2jgiwd3j28jonshs7cp0h8pd3os3 0 380789 3914842 3902736 2026-07-26T17:21:29Z WumpusBot 120674 /* Pleistocenska klima i geografija */ razne ispravke 3914842 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Ice age fauna of northern Spain - Mauricio Antón.jpg|thumb|400px|Tokom pleistocena klima i živi svijet su bili bitno drugačiji nego danas.<br>To ilustrira i rekonstrukcija mogućeg pejzaža u sjevernoj [[Španija|Španiji]].]] '''Pleistocen''' je [[epoha (geologija)|epoha]] je [[kenozoik]]a. Imenovan je po grčkim riječima ''pleistos'' (= većina) i ''ceno'' (= nov). Pleistocenu je prethodila epoha [[pliocen]], a nastavlja se u recentnu [[holocen]]sku. Treća je epoha [[geologija|geološkog]] perioda [[neogen]], odnosno 6. epoha ere [[kenozoik]]. Trajao je od prije oko 1,81 milion do prije 11.550 godina.<ref>Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.</ref><ref>Campbell B. G. (1992): Humankind Emerging. HarperCollins Publishers, New York, {{ISBN|0-673-52170-2}}.</ref> U [[arheologija|arheologiji]], kraj pleistocena odgovara kraju starijeg [[kameno doba|kamenog doba]] (''[[paleolit]]'') == Datiranje pleistocena == U [[2005]]. je [[Međunarodna komisija za stratigrafiju]] (tijelo [[Međunarodna unija geoloških nauka|Međunarodne unije geoloških nauka]]) odredila da se kaopočetak pleistocena uzima 1,81 milion, tj. 11.550 godina prije današnjice, pri čemu je kraj izražen u [[Metod radiougljika|radiougljičnim godinama]]. Pokriva veći dio razdoblja učestalih [[glacijacija]], sve do konačnog zahlađenja zvanog [[Mlađi Dryas]], čiji je je datiran na oko 9.600. godinu p. n. e., odnosno prije 11.550 kalendarskih godina. [[GSSP]] za početak pleistocena je u referentnoj sekciji u Vrici, 4 [[kilometar|km]] južno od [[Crotone]]a na [[Kalabrija|Kalabriji]] u južnoj [[Italija|Italiji]], lokaciji čije je točno datiranje nedavno bilo potvrđeno analizom [[izotop]]a [[stroncijum]]a i [[kisik]]a, isto kao i [[plankton]]skim [[foraminifera]]ma. Kao i u primjerima drugih geohronoloških kategorija, naslage [[stijena (geologija)|stijena]] koje definiraju početak pleistocena, dobro su definirane, ali pouzdano datiranje njihovih početaka i kraja perioda nije sasvim sigurni. Naziv ove epohe je trebao pokrivati period učestalih glacijacija, ali je početak datiran prekasno, a poznato je da je zahlađenja i glacijacija bilo i prije oko 100 miliona godina, tj. u pliocenu. Neki [[klimatologija|klimatolozi]] smatraju da bi se ta odrednica mogla pomjeriti na oko 2,5 miliona prije našg vremena. Za opis posljednjeg ledenog doba, u upotrebi je termin ''plio-pleistocen''. Konstante u historiji pliocenskih i pleistocenskih klimatskih promjena u pliocena i pleisticenu, jedan su od razloga zašto je Međunarodna komisija za stratigrafiju obeshrabrila korištenje izraza "[[Kvartar]]". Nakon toga, pleistocen se smatra epohom neogena. == Pleistocenska klima i geografija == [[Datoteka:Pleistocene north ice map.jpg|thumb|right|Maksimum [[ledeno doba|ledenog pokrova]] na [[Sjeverna hemisfera|Sjevernoj hemisferi]] tokom pleistocena.]] Recentni [[kontinent]]i su suštinski bili na današnjim pozicijama već tokom pleistocena, otkada se nisu pomjerili više od 100&nbsp;km. Pleistocenska [[klima]] je bila obilježena pojavov devet manjih ledenih udara koji se grupiraju u četiri poznate glacijacije, između kojih su trajali kraćia razdoblja otopljavanja (interglacijacije) klimu su Za vrijeme oledbi, [[kontinentalni ledenjak|kontinentalni ledenjaci]] su, mjestimice, napredovali sve do 40. [[paralela (geografija)|paralele]]. Na vrhuncu glacijalnih udara, oko 30% [[Zemlja|Zemaljske]] površine je bilo pod ledom, a se zona [[vječni led|vječnog leda]] se, u [[Amerika|Sjevernoj Americi]] i [[Evroazija|Evroaziji]] prostirala nekoliko stotina kilometara južno od ledenog pokrivača. Svaki od pomenutih prodora leda je velike količine vode vezao u kontinentalne ledenjake, koji su dosezali debljinu i do 1500–3000 m, što je dovelo do privremenog pada razine mora od 100 m ili više na cijeloj površini Zemlje. Između oledbi vladala je klima slična današnjoj, sa čestim je poplavljenjem obala. Glacijalni učinci su bili globalni. [[Antarktik]] je, cijelim tokom pleistocena, bio pokrivena ledom, isto kao i u prethodnom [[pliocen]]u. [[Ande]] i [[Patagonija]] su također bile pokrivene polarnom kapom. Ledenjaci su bili i na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]] i [[Tasmanija|Tasmaniji]]. Danas nestajući ledenjaci na [[Mount Kenya|Mount Kenyiji]], [[Kilimanjaro|Kilimanjaru]] i [[Gorje Ruwenzori|Gorju Ruwenzori]] na istoku i središtu Afrike bili su daleko veći, a postojali sum i oni na planinama [[Etiopija|Etiopije]] i na zapadu, na [[Atlas|masivu Atlasa]]. Veći broj ledenih ploha [[Sjeverna hemisfera|Sjeverne hemisfere]]j stopio se u jedan veliki. [[Kordiljeri|Cordillerski ledeni pokrov]] se prostirao na sjeverozapadu Sjeverne Amerike, dok je [[istok]] jbio pokriven [[Laurentide]]om. [[Skandinavija|Skandinavski]] ledeni pokrivač je bio pritisnuo sjevernu [[Evropa|Evropu]], uključujući [[Britanija|Britaniju]], a led je okovao i [[Alpe]]. Manji kompleksi ledenjaka su bili i u [[Sibir]]u i na arktičkoj plohi, a sjeverna mora su bila zamrznuta. Zbog blokade vodenih tokova i smanjenog isparavanja usljed hladnijeg zraka, južno od ledenog pokrivača akumulirala su se ogromna jezera. Sjeverni dio središta [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]] je u potpunosti bio pokriven [[Agassiz|jezerom Agassiz]]. Na zapadu Amerike, oko 100 bazena, sada uglavnom isušenih, bilo je ispunjeno [[Voda|vodom]]. Jezero [[Bonneville]], na primjer, je bilo tamo gdje je danas [[Veliko slano jezero]]. U Evroaziji su također nastala velika jezera, kao posljedica prodora ledenjaka. Rijeke su bile veće, sa više pritoka, a sve su i imale stabilniji tok. Afrička jezera su također bila veća, vjerovatno zbog smanjenog ispravanja. S druge strane, pustinje su bile suhlje i prostranije. Zbog smanjenja [[okean]]skog i drugog ispravanja, bilo je manje kiša. === Palaeociklusi === Rezultanta povremenih činitelja koji djeluju na Zemljinu površinu ponavlja se u određenim ciklusima, što se osobito odnosi na klimu, okeaske strujei, vjetrove, temperaturu i druge. To je posljedica cikličnih promjena u kretanju planeta i njihovog odnosa prema [[Sunce|Suncu]], uključujući i Zemlju. Smatra se da je poklapanje u ciklusima tih faktora uvjetovalo učestale glacijacije u pleistocenu (vidi: [[Apsolutna geohronologija]]) ==== Milankovićevi ciklusi ==== Klimatske promjene u pleistocenu odedilo je devet glacijacijalnih udara svrstanih u četiri velike glacijacije i tri interglacie. Hladni udari tokom glacijacija označavaju se kao stadijali, a topliji periodi između njih –⁠ inetrstadijali. Iako je bilo više pretpostavki om uzrocima ovih promjena, danas se vjeruje da su njihova glavna odrednica bili [[Milankovićevi ciklusi]]. To su periodičkle varijacije u regionalnoj solarnoj radijaciji uzrokovane promjenama u kretanju Zemlje, tj. dužine [[perihel]]a, ekscentričnosti [[Orbita|Orbite]] i nagiba [[ekliptika|ekliptike]]. Također se vjeruje, da Milankovićevi ciklusi nisu mogli biti jedini faktor tih promjena, jer oni ne mogu objasniti početak ni kraj pleistocenskog ledenog doba, kao ni učestala ledena doba. Najbolje služe kao model unutar pleistocena te se na temelju njega mogu odrediti ledena doba svakih 100.000 godina. Kao zanimljiv detalj, prema zapisima hroničara, može biti činjenica da je ideja o poklapanju pomenutih ciklusa Milankoviću došla u jednoj [[beograd]]skoj kafani, uz čašu crnog [[vino|vina]].<ref>Imbrie J., Imbrie K. P. (1994): Ice ages - Solving a mistery. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts and London Emgland, {{ISBN|0-674-44075-7}}.</ref> ==== Ciklusi razine izotopa kisika ==== Kao dijagnosički postupak za utvrđivanje promjena [[okean]]ske temperature oristi se analiza razine izotopa [[kisik]]a, na osnovu varijacije u odnosu dva [[izotop]]a [[kisik]]a O-18 prema O-16 [[spektrometar mase|spektrometrijom mase]]) prisutnih u [[kalcit]]u s [[okean]]skih temeljenih uzoraka, a samim tim i promjene klime. Hladniji okeani su bogatiji s O-18, prisutnim u školjkama mikroorganizama koje luče kalcit. Novija verzija uzimanja uzoraka koristi današnje ledene pokrove. Iako siromašniji u kisiku O-18 od morske vode, snijeg koji je pada na ledenjake svake godine je svejedno sadržavao O-18 i O-16 u razini ovisnoj o srednjoj temperaturi. Ako se kreira temperaturni grafikon, uočava se cikličnost promjena klime. Temperaturne koordinate se pojavljuju u obliku devijacije od današnjih srednjih godišnjih temperatura, koje predstavljaju nulu. Ovakav oblik grafikona se temelji na drugoj razini izotopa tokom vreemena. Razine se pretvaraju u procentne razlike (δ) od odnosa pronađenog u stanardnoj srednjoj okeanskoj vodi(SMOW). Grafikon u oba oblika se pojavljuje kao [[val]] s [[ton|alikvotnim tonovima]]. Jedna polovina perioda je [[more|morski]] [[izotop]]ni stadij (MIS, koji označava glacijaciju (ispod nule) ili interglacijal (iznad). Alikvotni tonovi su stadijali ili interstadijali. Prema ovih nalazima, na Zemlji su se zbila 44 MIS stadija, počevši od prije 2,4 miliona godina, u [[pliocen]]u. Pliocenski stadiji su bili plitki i česti. Kasniji su bili intenzivniji i duži. Stadijali se obično numeriraju od holocena, koji predstavlja MIS1; dobijaju parni, a interglacijali neparni broj. Prva veća glacijacija bila je MIS22 prije 850.000 godina, a najveće se glacijacije su bile 2., 6. i 12., dok su najtoplija inetrglacijacije 1., 5., 9. i 11. ==Fauna== Za pleistocen ili holocen nisu određeni nikakvi [[fauna|faunski stadiji]]. I morska i kontinentalna fauna je u suštini bila kao i današnje. Postoje nedvojbeni dokazi da je [[čovjek]], u recentni oblik, evoluirao tokom pleistocena. [[Holocensko masovno izumiranje|Masovno izumiranje]] krupnih [[sisar]]a (megafauna|megafaune), koje je uključivalo [[mamut]]e, [[slon|mastodonte]], sabljozube tigrove, [[gliptodont]]e i [[kopneni ljenjivac|kopnene ljenivce]] je započelo krajem pleistocena i nastavilo se u holocenu. Masovna izumiranja su bila posebno oštra u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] gdje su nestali nestali domaći [[konj]]i i [[deva|kamile]]. ==Datiranje i glavna obilježja == U raspoloživim izvorima sa područja bivše [[Evropa|Jugoistočne Evrope]], pleiston se obično dijeli na: *'''Gornji''' ili '''Kasni''', *'''Srednji''', i *'''Donji''' ili '''Rani'''. U zapadnoj literaturi, ova epoha je najčešće podijeljena na doba ili stadije: *'''[[Tarantian]]''': '''0,126–0,0117''' *'''[[Ionian]]''': '''0,781–0,126''' *'''[[Calabrian]]''': '''1,80–0,781''' *'''[[Gelasian]]''': '''2,58–1,80'''<br>(u milionima godina). {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" | style="background:#ddffdd;" | '''Pleistocen''' | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="left" | '''Glavna obilježja''' | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="left" | '''Datiranje''' <br>(milioni godina) |- | style="background:#f3fff3;" | '''Gornji'''<br>('''Kasni)''' | align="left" rowspan=4| *Procvat, a zatim, i izumiranje velikog broja krupnih [[sisar]]a (pleistocenska megafauna). Evoluiraju [[primat]]i i pojavljuju se prvi pripadnici roda '''''[[Homo]]'''''; *Kvartarno ledeno doba ([[Dunav]]) nastavlja se tokom devet glacijalnih udara, koji se svrstavaju u četiri velike pleistocenske glacijacije: '''Günz''', '''Mindel''', '''Riss''' i '''Würm''';<br> koje su razdvojene nterglacijacijama (praćeno porastom količine ugljik dioksida u zraku). *Posljednji glacijalni maksimum (prije 30.000 godina); *Posljednji glacijalni period (prije 8.000—12.000 godina); *Početak i gašenje ljudskih [[kultura]] iz [[kameno doba|kamenog doba]], povećanje tehničke složenosti u odnosu na prethodne kulture iz ledenog doba, pogotovo na [[Mediteran]]u i u [[Evropa|Evropi]]; *[[Supervulkan Toba]] [[erupcija|eruptirao]] je prije 75.000 godina, što je izazvalo [[vulkanska zima|vulkansku zimu]], koja je ljudski rod ('''''[[Homo]]''''') dovela na ivicu izumiranja. | align="left" |0,126 ± 0,005* |- | style="background:#f3fff3;" | '''[[Srednji]]''' | align="left" |0,500? |- | style="background:#f3fff3;" | '''Donji'''<br>'''(Rani)''' | align="left" |1,806 ± 0,005* |- | style="background:#f3fff3;" | '''[[Gelasian]]''' | align="left" |2,588 ± 0,005* |} ==Reference== {{refspisak}} ==Također pogledajte== *[[Apsolutna geohronologija]] *[[Relativna geohronologija]] *[[Geohronološki metod]] == Vanjski linkovi == * [http://www.stratigraphy.org/vrica.htm Vrica] {{Commonscat|Pleistocene}} [[Kategorija:Geološke epohe]] [[Kategorija:Kvartar]] [[Kategorija:Pleistocen]] 4obgcwdmkyafdotfn8hs755h6am6tby 0 383160 3914777 3902862 2026-07-26T17:06:51Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914777 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Cro-Magnon.jpg|thumb|'''Originalni "Starac iz Crô-Magnona", ''Musée de l'Homme'', [[Pariz]]''']] [[Datoteka:Cro-Magnon_man_rendered.jpg|thumb|'''Kromanjonac''' − Digitalna rekonstrukcija glave]] [[Datoteka:Silex cromagnon noir.jpg|thumb|upright 1.0|'''Strugalica - oruđe iz Cro-Magnona''' – Kolekcija ''Louis Lartet'' - Muzej ''Toulouse'']] '''Kromanjonci''' je uobičajen naziv kojim se opisuju prvi [[Anatomski recentni čovjek|anatomski današnji]] [[Prahistorija|prahistorijski]] ljudi (rani ''Homo sapiens sapiens'') iz perioda gornjeg [[paleolit]]a. [[Fosil]]i su pronađeni u [[Francuska|Francuskoj]], blizu pećine Cro-Magnon, po kojoj su i dobili ime. Najstariji poznati ostaci kromanjonaca su [[Metod radiougljika|radiometrijski datirani]] u doba od oko 43.000-35.000 godina prije današnjice. U 1868, u plitkoj pećini u Cro-Magnonu u blizini grada [[Les Eyzies-de-Tayac]] u regiji [[Dordogne]], na jugozapadu Francuske, pronađeni su brojni, očigledno drevni ljudski kosturi. Pećinu je istraživao francuski geolog Édouard Lartet, koji je otkrio pet arheoloških slojeva. Ljudske kosti koje su pronađene u najvišem sloju bile su stare između 10.000 i 35.000 godina. Prahistorijski ljudi sa ovog nalazišta nazvani su kromanjoncima. Od tada se smatra da su, zajedno sa [[Neandertalac|neandertalcima]] (''Homo neanderthalensis''), bili predstavnici prahistorijskih ljudi. ==Nova nomenklatura== Još uvijek je teško naći precizan položaj kromanjonaca u posljednjoj fazi [[Ljudska evolucija|ljudske evolucije]], ali su imali kulturu koja je proizvodila razne prefinjene alate. Kromanjonci se identificiraju sa ''Homo sapiens sapiens'' novijih oblika, u vremenskom rasponu od prije oko 35.000-10,000 godina prije današnjice. Oznaka '''Kromanjonac''' se može odnositi samo na fosilni nalaz iz Cro-Magnona, a '''kromanjonci''' su svi pripadnici njegove faze [[Antropogeneza|očovječenja]]. U novije vrijeme se taj naziv izbjegava, posebno na engleskom jezičkom području, a umjesto toga se uvodi naziv [[anatomski moderni čovjek]] ili [[anatomski recentni čovjek]], jer se radije govori o ljudima koji su općenito imali [[Anatomija|anatomsko]] ustrojstvo kao i današnji ljudi. U budućem komuniciranju iz odgovarajuće oblasti na našim jezicima uputnije je upotrebljavati naziv [[anatomski novi čovjek]] ili [[anatomski recentni čovjek]], budući da naziv ''moderni'' ovdje ima neke druge ili višeznačne konotacije. Na taj način bi se izbjegle određene nejasnoće u vezi sa oznakom "kromanjonac", koji se najčešće odnosi na sve rane nove ljude u [[Evropa|Evropi]] (za razliku od prethodnih neandertalaca), a ponekad i na određene ljudske grupe koja se mogu razlikovati od drugih iz gornjepaleolitskih ljudi u regiji. Naziv "kromanjonac" se i dalje vrlo često koristi u popularnim tekstovima, jer čini očitu razliku sa [[Neandertalac|neandertalcima]], a također se odnosi direktno na ljude, a ne na kompliciranu, najčešće upitnu, sukcesiju hronoloških faza koje čine gornji [[paleolit]]. Ovu očigledno praktičnu vrijednost su osporili [[Arheologija|arheolozi]] i [[Paleontologija|paleontolozi]] podrškom ideji da naziv ''kromanjonci'' nema formalni [[Taksonomija|taksonomski]] status, jer se ne odnosi na vrste ili podvrste niti arheološku fazu ili kulture. Zanimljivo je da je u ovim raspravama zaobiđena nomenklatura koju su objasnili [[Paleoantropologija|paleoantropološki]] stručnjaci (Heberer, Piveteau i Prideaux) iz druge polovine 20. stoljeća, a koji su sve pripadnike roda ''[[Homo]]'' svrstavali u tri kategorije: * arhanropi (drevni ljudi): ''[[Homo habilis]]'' i ''[[Homo erectus]]'' * paleantropi (davni ljudi): ''[[Homo neanderthalensis]]'' i * neantropi (novi ljudi): [[Homo sapiens]]'', sa podvrstama ** ''Homo sapiens fossilis'' i ** ''Homo sapiens recens'' ili ''Homo sapiens sapiens''. Moguće je da bi u terminološkoj zabuni i nezgrapnim nazivima bilo korisno razmotriti neka ranija (primjerenija) iskustva.<ref name="Natural History 1991">British Museum of Natural History, Ed. (1991): Man's place in evolution. Natural History Museum Publications, Cambridge University Press, London, {{ISBN|0 521 40864}} 4.</ref><ref name="Hadžiselimović R. 1986">Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.</ref><ref name="Hadžiselimović R. 1986"/><ref name="Campbell B. G. 2009">Campbell B. G. (2009): Human evolution: An introduction to mans adaptations. British Museum of Natural History, London, {{ISBN|0-202-02041-X}}; {{ISBN|0-202-02042-8}}.</ref><ref name="Campbell B. G. 2009"/><ref name="Campbell B. G. 2009"/><ref>Wood B. (2005): Human evolution – A very short introduction. Oxford University Press, Oxford, {{ISBN|0-19-280360-3}}.</ref><ref>Lambert D. (1989): The Cambridge guide to prehistoric man. Cambridge University Press, Cambridge, {{ISBN|0 521 33364}} 4; {{ISBN|0 521 33364}} 9.</ref> ==Opis== Najraniji poznati ostaci kromanjonskih ljudi su [[Metod radiougljika|metodom radiougljika]] procijenjeni na starost od oko 43.000 godina prije današnjice. Kromanjonci su bili snažno građeni i fizički jaki. Tijelo je obično bilo masivno i čvrsto s jakom muskulaturom. Čelo je dosta ravnije od kosog kao u [[neandertalac]]a i sa samo blagim tjemenskim grebenom. Lice je kratko i široko. [[Brada (anatomija)|Brada]] je bila istaknuta. Kapacitet mozga je bio oko 1.600 cm³, veći od prosjeka nego kod današnjih ljudi. Međutim, nedavna istraživanja pokazuju da0 fizičke osobine kromanjonca nisu bile dovoljno samosvojne u odnosu na današnje ljude da bi opravdale posebnu oznaku. == Imenovanje== [[Datoteka:Abri de Cro-Magnon - Les Eyzies de Tayac - 20090925.jpg|thumb|'''''Abri de Cro-Magnon''''', '''nalazište'''<br> iz [[1868]]]] Ime dolazi od mjesta ''Abri de Cro-Magnon'' (franc. ''abri'' = rupa, [[pećina]]), a ''Magnon'' je naznaka vlasnika posjeda u zaseoku ''Les Eyzies'' u komuni ''Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil'', na jugoistoku današnje [[Francuska|Francuske]], gdje je pronđen prvi primjerak označen kao ''Cro-Magnon 1''. Budući da su najstariji poznati anatomski današnji ljudi (''Homo sapiens sapiens '') u Evropi, kromanjonci se od samog početka vežu sa poznatim slikama iz pećine [[Lascaux]] i [[Orinjačka kultura|Orinjačkom kulturom]], čiji su ostaci dobro poznati iz južne [[Francuska|Francuske]] i [[Njemačka|Njemčke]]. Nakon toga, ostaci ranog današnjeg čovjeka su otkriveni i u [[Arheološko nalazište|arheološkim nalazištima]] zapadne Evrope i drugdje. Poboljšavanjem radiometrijskih metoda određivanja starosti primjeraka početkom 20. stoljeća, novim nalazi su dodati u taksonomsku klasifikaciju [[hominid]]a. == Osobenosti primjeraka== Francuski [[Geologija|geolog]] [[Louis Lartet]] je otkrio prvih pet [[kostur]]a ovog tipa, marta [[1868]]., u [[pećina|pećini]] – skloništu pod nazivom ''Abri de Cro-Magnon ''. Slični primjerci su naknadno otkriveni u drugim dijelovima Evrope i susjednih područja. === Pećina ''Grotta del Cavallo'' === U novembru [[2011]]. godine, u jedinici [[Oxford]]skog [[Metod radiougljika|radiokarbonskog]] akceleratora u [[Engleska|Engleskoj]] testirani su uzorci za koje je prethodno bilo procijenjeno da su mliječni [[zub]]i [[Neandertalac|neandertalca]], koji su bili iskopani [[1964]]. iz ''Grotta del Cavallo'' (Konjska pećina) u [[Italija|Italiji]]. Identificirani su kao najstariji kromanjonski ljudi (ili EMH) koji su ikada otkriveni u Evropi, a čija starost je procijenjena između 43.000 do 45.000 godina. === Kentska pećina === [[Prahistorija|Prahistorijski]] fragment [[Vilica|maksile]] (gornjevilične kosti) je otkrivena u [[kent]]skoj pećini, [[1927]]., u toku iskopavanja u izvedbi ''Torquay Natural History Society''. Nalaz je označen kao ''Kents Cavern 4''. U [[2011]]. godini fosil je ponovo testiran i starost mu je ponovo procijenjena na najmanje 41.500 godina, što je potvrdilo da je kromanjonac najraniji [[anatomski moderni čovjek]]. Fosili ovog stepena [[Hominizacija|hominizacije]] otkriveni su još i u [[Evropa|Sjeverozapadnoj Evropi]].<ref>Higham T. et al. (2011): The earliest evidence for anatomically modern humans in northwestern Europe. Nature, 479 (7374): 521–524, Nature Publishing Group.</ref><ref>http://www.nature.com/nature/journal/v479/n7374/full/nature10484.html.</ref><ref>http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15540464.</ref> === Pećina ''Peștera cu Oase'' === Najstariji kromanjonac je iz [[Jugoistočna Evropa|Jugoistočne Evrope]], koji je nađen u ''Peştera cu Oase'' (špilja kostiju), u blizini ''Iron Gates'' u [[Rumunija|Rumuniji]]. Lokalitet se nalazi u [[Dunav|podunavskom koridoru]], što je za kromanjonce mogao biti ulaz u [[Srednja Evropa|Srednju Evropu]]. Izgleda da je u [[Pećina|pećini]], uz ljudske ostatke možda bila žrtva ili [[strvina]]. Ali, alati su pouzdano povezani sa nalazima. ''Oase 1'' [[holotip]] je robusna mandibula u kojoj su kombinirane razne arhaične osobine, izvedene početkom pojave anatomski modernih ljudi, a možda i sa osobinama [[neandertalac]]a. Moderniji atributi ga približavaju evropskom ranom modernom čovjeku kasnog [[pleistocen]]a. Ovaj [[fosil]] je jedan od rijetkih nalaza u Evropi čija starost bi se mogla izravno odrediti na najmanje 37.800 godina. ''Oase 1'' ljudska mandibula je otkrivena [[16]]. februara [[2002]]., sa gotovo kompletnom lobanjom mladog muškarca (''Oase 2'') i fragmentima druge (''Oase 3'') koje su pronađene [[2005]]., opet uz prepoznatljivi mozaik, od kojih su neki paralelni sa ''Oase 1'' mandibulom. Kasnije, tokom [[2005]]. godine, fragmenti ''Oase 3'' su identificirani kao dio iste jedinke kao i ''Oase 2''. === Crvena ''Lady'' iz Pavilanda === Kompletan [[kostur]] anatomski današnjeg muškarca, otkriven je [[1823]]. u pećini sahrane ''Gower'', Južni [[Vels]], [[Velika Britanija]]. To je bio prvi ljudski [[fosil]] koji je pronađen bilo gdje u svijetu. Sa starošću od prije oko 33.000 godina, još uvijek je evidentiran kao najstariji ceremonijalni ukop kod savremenog čovjeka, ikada otkriven bilo gdje u [[Evropa|Zapadnoj Evrop]]i. Pridruženi nalazi su bili crvenog oker pomazanja, a [[mamut]]ska [[lobanja]] i lični ukrasi ukazuju na obilježja [[Šamanizam|šamanizma]] ili druge [[Religija|religijske]] prakse. Uz skelet su bili i brojni alati, kao teške robe. [[Genetička analiza]] [[mtDNK]] odredila je je [[Haplogrupa|haplogrupu]] H (mtDNK), koja je danas najčešća grupa u Evropi.<ref>Aldhouse S. (2001): Great sites: Paviland Cave. British Archaeology, 61.</ref><ref>http://www.britarch.ac.uk/ba/ba61/feat3.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060228141222/http://www.britarch.ac.uk/ba/ba61/feat3.shtml |date=28. 2. 2006 }}.</ref> === Pećina Peștera Muierilor === U [[Peştera Muierilor]] (Ženska pećina) pronađena je jedna prilično kompletna, lobanja žene s robusnim osobinama lica i drugim modernijim lobanjskim svojstvima. Pronađena je u nižoj galeriji ove pećine u [[Rumunija|Rumuniji]]. Uz nju su bile i brojne kosti pećinskog [[medvjed]]a. [[Metod radiougljika|Radiougljičnom metodom]] starost ovog nalaza je procijenjena na doba od prije oko 30.150 ± 800 godina, što ga čini jednim od najstarijih nalaza kromanjonaca. === Nalazište Cro-Magnon === [[Datoteka:Cro-Magnon-female Skull.png|thumb|''Cro-Magnon 2'': <br> '''Ženska lobanja iz izvornog ležišta''']] [[Datoteka:Cro-Magnon-male-skull.png|thumb|left|'''Muška Cro-Magnonska lobanja''']] Prvi Cro-Magnonski nalaz otkriven je u stjenovitom utočištu ''Les Eyzies'', [[Dordogne]], [[Francuska]]. Taj primjerak je evidentiran kao ''Cro-Magnon 1'', a [[Metod radiougljika|metodom radiougljika]] starost mu je procijenjena na oko 28.000 ¹⁴C godina (27,680 ± 270 p.n.e.). U odnosu na Neandertalce, kosturi su pokazali više čelo, uspravno držanje i vitki (''gracilne '') kostur kao i kod modernih ljudi. Drugi uzorci sa istog nalazišta su ženski: ''Cro-Magnon 2'' i ostatak muškarca: ''Cro-Magnon 3''. Stanje i plasman ostataka Cro-Magnon 1, uz komade ljuskih i životinjskih zuba, koji se čine da su [[Privjesak|privjesci]] ili ogrlice. Zato se postavlja pitanje da li su namjenski sahranjeni. Ako su kromanjonci svjesno sahranjivali svoje mrtve, to navodi na zaključak da su imali saznanja o [[ritual]]ima, zakopavanjem svojih mrtvih s ogrlicama i alatom ili da se tu tijela nalaze zbog [[bolest]]i. [[Patologija|Patološka]] analiza [[kostur]]a pokazuje da su ljudi tog perioda imali fizički težak život. Osim [[infekcija]], kod nekoliko individua je nađeno spajanje [[Kičma|kičmenih]] [[pršljen]]ova, što ukazuje na [[trauma]]tske povrede. Za punoljetnu jedinku čiji su ostaci pronađeni u skloništu, vidi se da je poživila neko vrijeme sa frakturom lobanje. Kako su ovakve povrede opasne po život čak i danas, ovo govori da su se kromanjonci oslanjali na podršku zajednice i brinuli jedni o drugima prilikom ozljeda ili drugih oblika nemoći. *'''Uneskovo Svjetsko nasljeđe''': ''Abbre Cro-Magnon'' je dio [[UNESCO]]-ove Svjetske baštine "Prehistorijskog nalazišta i uređene Špilje Vézère Valley". === Předmostí === Nalazište [[fosil]]a u ''Předmostí'' se nalazi u blizini ''Přerova'', u [[Moravska|Moravskoj]] regiji, [[Češka]]. Otkriveno je krajem 19. stoljeća. Iskopavanja su vođena od [[1884]]. do [[1930]]. godine, a originalni materijal je izgubljen tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. U [[1990]]., izvedena su nova iskopavanja, kada su nađeni znaci paleolitske sahrane, uz moguće ritualne obrede, Předmostí je izgleda bila lokacija za svakodnevni boravak s pripadajućim grobljem sa oko 20 sahranjivanja, uključujući i 15 potpunih ljudskih skeleta, a dijelovi pet drugih, predstavljaju ili poremećeni ili srednje dubok ukop. Pretpostavlja se da se očigledni naknadni poremećaji mogu objasniti [[Kanibalizam|kanibalizmom]], iako ova teza nije široko prihvaćena. Popratni neljudski [[fosil]]i uglavnom su bili [[mamut]]i. Mnoge od kostiju su jako ugljenisane, što ukazuje da su pečene. Ostali ostaci uključuju [[Lisica|crvenu lisicu]], [[jelen]]e, [[Konj|Przewalski konj ledenog doba]], [[vuk]]a, [[medvjed]]a, [[vjeverice]] i [[zec|zečeve]]. Pronađeni su i ostaci tri psa, od kojih je jedan u ustima imao kost [[mamut]]a. Starost nalaza iz Předmostí je procijenjena između 24.000 i 27.000 godine prije današnjice. Ti ljudi su u suštini slični francuskom nalazu iz Cro-Magnona. Iako nesumnjivo moderni, imali su robusne karakteristike, što ukazuje na lovački način života. Oni su također imali kvadratne okvire očne duplje, kakvi se mogu naći u francuskom materijalu. === Mladeč === Iako mlađi od ''Oase'' lobanje i donje vilice, nalazi iz pećine ''Mladeč'' u [[Moravska|Moravskoj]], ([[Češka]]), su među najstarijim dosad nađenih kromanjonaca. U pećinama su bili ostaci više osoba, ali pronađeno je malo artefakata. Pronađeni artefakti provizorno pripadaju kulturi Orinjačkoj kulturi. Starost ovih nalaza je, [[Metod radiougljika|metodom radiougljika]] određena na 31.000 radiokarbonsku godinu (koja je nešto duža od kalendarske). ''Mladeč 2'' je datiran na 31.320 +410, –3 90 godina, ''Mladeč 9a'' na 31.500 +420, –400 i ''Mladeč 8'' na 30.680 +380, –360 ¹⁴C godina. === Ostali === Sve ove procjene starosti evropskih anatomskih "modernih" ljudi su procijenjene direktnom [[Metod radiougljika|metodom radiougljika]] u ¹⁴C godinama p. n. e. * ''Kostenki 1'' = 32.600 ± 1,100, tibije i fibule; * ''Ljudske fosilne kosti iz pećina Muierii'' i ''Cioclovina'', [[Rumunija]]: ''Cioclovina 1'' = 29.000 ± 700, kompletan neurokranijum, oblik robusnih [[individua]], pećina ''Cioclovina'', [[Rumunija]] * ''Les Roisà Mouthiers'' < 32.000 godina. * ''La Quina Aval'' ≈ maksimalno 33.000 - 32.000 (parcijalne mandibule maloljetnika) '''Kalendarske godine''' * Lapedo djetete iz ''Abrigo do Lagar Velho'', [[Portugal]], nalaz star oko 24.000 godina, prilično kompletan i sasvim robusan skelet, možda pokazuje neke [[Neandertalac|neandertalske]] osobine. '''Ostale web-stranice''': *''Brassempouy'', *''La Rochette'', Vogelherd, Engis, *''Hahnöfersand'', *''St. Prokop'', *''Velika Pećina''. == Porijeklo kromanjonaca== === Seobe današnjih ljudi u Evropi === prema simulaciji Currata i Excoffiera (2004),<br> prije sadašnjosti (u godinama) <gallery> Datoteka:Cro-Magnon range 37,500 ybp.svg|'''Do 37.500''' p. n. e. Datoteka:Cro-Magnon range 35,000 ybp.svg|'''Do 35.000''' p. n. e. Datoteka:Cro-Magnon range 32,500 ybp.svg|'''Do 32.500''' p. n. e. Datoteka:Cro-Magnon range 30,000 ybp.svg|'''Do 30.000''' p. n. e. </gallery> [[slika:Science.abi8264-fa.jpg|thumb|350px|Vizualiziranje pretpostavljenih ljudskih predaka kroz vrijeme i prostor. Svaka linija predstavlja odnos potomaka predaka u pretpostavljenoj genealogiji modernih i drevnih [[genom]]a. Širina linije odgovara koliko puta se odnos posmatra, a linije su obojene srazmjerno procijenjenoj starosti predaka (Wilder Wohns et al (2022).<ref>Anthony Wilder Wohns, Yan Wong†, Ben Jeffery, Ali Akbari, Swapan Mallick, Ron Pinhasi, Nick Patterson, David Reich, Jerome Kelleher†, (2022): A unified genealogy of modern and ancient genomes Gil McVean, Science 25 FEBRUARY 2022 • VOL 375 ISSUE 6583; page: 836.</ref>]] Vjeruje se da su se anatomski moderni ljudi ([[Engleski jezik|eng.]] '''A'''natomically '''M'''odern '''H'''umans: ''AMH'') najprije pojavili u [[Afrika|Istočnoj Africi]], prije nekih 100.000 do 200.000 godina. Prema ovoj teoriji, jedan od relativno nedavnih vanafričkih egzodusa, preko [[Arapsko poluostrvo|Arapskog poluostrva]], prije oko 60.000 godina odveo je moderne ljude u [[Evroazija|Evroaziju]]. Jedna grupa je brzo zaposjela obalna područja oko [[Indijski okean|Indijskog okeana]], a druga grupa je nakon pristizanja na [[Bliski Istok]] nastavila se seobom ka sjeveru, prema [[stepa]]ma [[Srednja Azija|Srednje Azije]]. Analiza sekvence [[Mitohondrijska DNK|mitohndrijske DNK]], dva kromanjonca iz pećine ''Paglicci'', [[Italija]], stara 23.000 do 24.000 godina (''Paglicci 52'' i ''12''), identificirani kao pripadnici [[Haplogrupa|haplogrupe N]] (mtDNK), tipski su preci stanovnštva u Srednjoj Aziji. U unutrašnjosti ova grupa je osnivač sjevernih i Istočnih [[Azija]]ta, [[Evropljani|Evropljana]], velikih dijelova [[Bliski Istok|bliskoistočnih]] i [[Afrika|sjevernoafričkih]] [[populacija]]. [[Migracija|Migracije]] sa prostora [[Crno more|Crnog mora]] u Evropu počele su prije nekih 45.000 godina, vjerovatno uz [[Dunav|podunavski]] koridor. Do prije 20.000 godina, moderni ljudi su došli do zapadnih obala ovog kontinenta. == Život kromanjonaca == === Fizičke osobenosti=== [[Datoteka:Каменный век. Пиршество.jpg|thumb|300 px|right|'''Impresije iz 19. stoljeća o životu u [[Paleolit|gornjem paleolitu]]''' <br> umjetnik: Viktor Vasnetsov, [[1883]].]] [[Datoteka:Lascaux2.jpg|thumb|right|300px|'''Pećinsko slikanje iz [[Lascaux]]a''', [[Francuska]],<br> prije približno 16.000 godina ([[Paleolit|Gornji paleolit]]).]] Kromanjonac je bio [[Anatomija|anatomski]] građen kao i sadašni čovjek, sa ravnim udovima i visok u odnosu na njegove ssvremenike [[Neandertalac|neandertalce]]. Smatra se da su bili u prosjeku visoki 176,2&nbsp;cm,<ref>http://books.google.com.kh/books?id=Y9co3op8s0C&pg=PT174&lpg=PT174&dq=Formicola+and+Giannecchini%27s+data&source=bl&ots=d8FxMGxV3i&sig=0lQSTcK3WgvzFvvafP66ov4qY5Q&hl=fi&sa=X&ei=wLrjUqfJC6apsQSRnoDoDA&ved=0CFQQ6AEwBQ#v=onepage&q=Formicola%20and%20Giannecchini's%20data&f=false{{Mrtav link}}</ref> iako je bilo velikih mužjaka, visokih možda 195&nbsp;cm, pa i viših.<ref>Verneau R. (1900): The men of the Barma-grande. F. Abbo, BAOUSSE-ROUSSE near Mentone, {{ISBN|978-1-116-94246-0}}.</ref><ref>http://books.google.com/books?id=d2MCAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=the+men+of+barma-grande&hl=en&sa=X&ei=axceT4WDH-mWiAKgi4W7Cw&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false</ref> Razlikovali su se od današnjih ljudi po robusnijoj konstituciji i blago većem [[Mozak|kranijskom kapacitetu]]. Kromanjonci su imali dugu, prilično nisku [[Lobanja|lobanju]], široko lice i istaknuti nos. Njihova prepoznatljiva osobina je bila pravougaona [[anatomija]] orbite. Vokalni aparat je bio kao kod današnjih ljudi i vjerovatno su mogli govoriti.<ref>http:..//www.elephant.se/cro-magnon.php.(Anatomski Modern ili rani moderni čovjek).</ref> Zanimljivo je da se opis pomenutog habitusa kromanjonaca, u najnovijem izdanju ''Encyclopedia Britanica'' ponešto razlikuje: {{Citat|Kromanjonci su bili snažno građeni i fizički jaki, a pretpostavlja se da su bili visoki oko 166 - 171 cm. Tijelo je općenito bilo robusno i čvrsto, po svemu sudeći sa jakom muskulaturom. Čelo je bilo ravno, uz blagi čeoneno-tjemeni greben, a lice kratko i široko. Kromanjonci su bili prvi ljudi (roda ''[[Homo]]'') koji su imali istaknute brade. Kapacitet mozga je bio oko 1.600 cm³, nešto veći od prosjeka u odnosu na današnje ljude. Smatra se da su kromanjonci vjerovatno bili prilično visoki u odnosu na druge rane ljudske vrste.}} Analiza [[Mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]] svrstava rano evropsko stanovništva kao sestrinsko s azijskim grupama, čije evolucijsko razdvajanje potječe od prije nekih 50.000 godina. [[Ten]] vrlo svijetle kože kod današnjih stanovnika [[Sjeverna Evropa|Sjeverne Evrope]] je relativno nova pojava. Genetski dokazi za evolucijsko razdvajanje vrlo svijetle kože mogu se naći kod sjevernih Evropljana, a i kod nekih istočnih [[Azijat]]a ukazuju na to da su kromanjonci vjerovatno imali svijetlo smeđu i preplanulu kožu. Sekvencioniranje nalaza postglacijalnih lovaca-sakupljača evropskih [[populacija]], ukazuju na to da su kromanjonci vjerovatno imali plave oči, tamnu kosu i maslinast ten.<ref>Callaway E. (2014): Ancient European genomes reveal jumbled ancestry. Nature, 2014.14456</ref><ref name="nature.com">http://www.nature.com/news/ancient-european-genomes-reveal-jumbled-ancestry-1.14456.</ref><ref name="nature.com"/> Malo poprsje muškarca napravljeno od [[Slonovača|slonovače]] pronađeno je na lokalitetu ''Dolní Věstonice'' staro do 26.000 godina, te naznačava da su kromanjonci imali ravnu kosu, iako je nešto kasnije na kipiću ''Venera Brassempouy'' prikazana talasasta ili kovrdžava kosa, eventualno pletena. === Kromanjonska kultura=== Uz fosilne ostatke kromanjonaca nađeni su [[kremen]]i alati Orinjačke kulture koju je [[Louis Lartet]] identificirao nekoliko godina prije nego što je pronašao prvi [[kostur]]. Ova kultura se razlikuje od ranijih kultura svojim fino obrađenim vrhovima kostiju ili rogova i [[kremen]]a, napravljenih za drške za proizvodnju Venerinih figurica i crtanje pećinskih slika. Bušene su i [[kost]]i, [[školjka|školjke]] i [[zub]]i za tjelesne ukrase. Figurice, pećinske slike, ukrasi i tajanstvene Venerine figurine su zaštitni znak kromanjonske kulture, u kontrastu s utilitarnom (primijenjenom) kulturom [[neandertalac]]a. Imali su kulturu koja je proizvodila razne prefinjene alate, kao što retuširane oštrice, vršne i pljosnate strugalice, dlijeta nalik alatima poznatim kao burin i fine koštane alatke. Izgleda da su imali i alat za ravnanje i struganje kože. Neki kromanjonci su povezani sa kulturama Gravetian ili gornjim Perigordian, koji se odlikuju tehnikom retuširanja, i koji su se bavili proizvodnjom alata sa ravnom poleđinom.<ref>Rice S. A. (2007): Encyclopedia of Evolution. Checkmark Books, {{ISBN|0-8160-7121-7}}.</ref><ref>https://books.google.no/books?id=YRcAVvmE6eMC&pg=PA103&lpg=PA103&dq=venus+figurines+cro-magnon&source=bl&ots=o8IpImo2gi&sig=Gr3j9_QZIPVK506V_gJzw1w51T0&hl=no&sa=X&ei=W1eJVK63EobpUsKxhJAJ&ved=0CGwQ6AEwDw#v=onepage&q=venus%20figurines%20cro-magnon&f=false.</ref> Kao i većina ranih ljudi, kromanjonci su prije svega bili lovci na [[mamut]]e, pećinskog [[medvjed]]a, [[konja]] i [[jelen]]a. Lovili su dugim ručnim [[koplje|kopljima]] i kopljima za bacanje, dok luk i strijela još nisu bili izmišljeni. Živjeli su u [[Nomadi|nomadskim]] ili polunomadskim društvima sa godišnjim seobama u potrazi za plijenom, a jeli su i biljnu hranu. U ''Mezhirichu'', selu u [[Ukrajina|Ukrajini]], nekoliko koliba je izgrađeno od kostiju mamuta, što možda predstavlja polutrajni ukopani lovački kamp. Kromanjonska obitavališta najčešće su bila u dubokim pećinama, a u plitkim su napravljeni kameni prepusti (nastrešnice), primitivne kolibe ili kameni predzidovi, a pronađene su i one koje su u potpunosti građene od kamenja. Kamena skloništa su korištena tokom cijele godine. Izgleda da su kromanjonci bili aktivni u krugu obitavališta, a udaljavali su se samo kada je to bilo neophodno kako bi pronašli nova lovišta ili zbog nepovoljnih promjena u prirodnoj okolini. Kao i neandertalci, kromanjonski ljudi su sahranjivali svoje mrtve. Prvi primjeri [[umjetnost]]i prahistorijskih naroda su bila djela kromanjonaca. Slikali su, klesali i vajali male gravure i statue ne samo ljudi, nego i životinja. Njihove ljudske figure uglavnom opisuju velike grudi, široke bokove, a često i očigledno trudnice, što ukazuje na poštovanje kulta plodnosti. Njihove slike su imale malo magije ili ritualne važnosti za ljude. Po visokom kvalitetu svoje umjetnosti, jasno je da kromanjonac nije bio primitivni početnik, već je prethodno eksperimentisao sa umjetničkim medijima i oblicima. Uređena oruđa i oružja pokazuju da su cijenili umjetnost za [[Estetika|estetske]] svrhe, kao i iz [[Vjera|vjerskih]] razloga. Kromanjonci su živjeli i lovili u većim, organizovanim grupama, koje su vjerovatno imale vođe. [[Lov]] krupnijih [[životinja]], izrada zamki i skloništa, briga o potomstvu i niz drugih detalja iz njihovog života nesumnjivo govore o elementima podjele rada među članovima grupe. Takav način unutargrupne saradnje pretpostavlja savršenije oblike komuniciranja. Indirektnirn putem, na osnovu naslikanih [[simbol]]a i otkrića jednostavnijih muzičkih instrumenata (pištaljki, naprimjer), dokazano je da je upotreba [[jezik]]a ([[govor]]a) bila dobro razvijena još prije 17-20 hiljada godina. Nomadske grupe lovaca i sakupljača, u potrazi za hranom sve do 7-8 hiljada godina prije naše ere, [[neolit]]ski [[čovjek]] (najprije na Srednjem Istoku) je počeo domestikaciju podobnih [[biljka|biljaka]] i [[životinja]], a zatim je počeo graditi i prve privremene i stalne naseobine.<ref name="Natural History 1991"/><ref name="Hadžiselimović R. 1986"/> Nalazi usukanih i obojenih čvorova i vlakana [[lan]]a među nalazima prahistorijske [[Gruzija|Gruzije]] (''Dzudzuana'') ukazuju da su pravili konope za drške kamenih alatki i oružja, tkanje košara ili za šivanje odjevnih predmeta. Pored pomenutih mamutskih koliba od kosti, gradili su i skloništa od kamenja, [[Glina|gline]], grana i životinjskog krzna. Ovi rani ljudi su koristili [[mangan]] i [[željezo]] i [[oksid]]e za slikanje, a možda su stvorili i jedan od ranih lunarnih [[kalendar]]a, prije oko 15.000 godina. Teško je odrediti koliko dugo j trajala era kromanjonaca i šta im se dogodilo. Pretpostavlja se da su se postepeno pomiješali sa evropskim stanovništvom koje je pristiglo kasnije. Neke individue s izvjesnim kromanjonskim obilježjima, nazivane kromanjoncima, potiču iz [[mezolit]]skog perioda ([tel:8000-5000 8000-5000] pne) i [[neolit]]a ([tel:5000-2000 5000-2000] p. n. e.) === Ostali savremenici u Evropi === [[Datoteka:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400 px|'''Širenje današnjeg čovjeka (crveno) iz Afrike''', na osnovu genetskih istraživanja.<br> U Evropi, prvi moderni ljudi su dugo bili savremenici [[neandertalac]]a.]] [[Datoteka:Monaco.Musée d'Anthropologie002.jpg|thumb|300 px|'''Skelet nalaza iz ''Grimaldi''ja'''<br> ( [[Monako]]) možda je pripadao različitoj etničkoj grupi.]] ==== Neandertalci ==== {{Glavni|Neandertalac}} Kromanjonci su dijelili evropske prostore s [[Neandertalac|neandertalcima]] oko 10.000 ili više godina, prije nego što je drugi nestao. Priroda njihovog suživota i razlozi izumiranja neandertalca su još uvijek predmet mnogih rasprava. Tumačenja uključuju mirni suživot, konkurenciju, međusobno ukrštanje, asimilaciju i [[genocid]]. Ostali moderni ljudi, kao što su ''Jebel Qafzeh'' ljudi, izgleda da su živjeli zajedno s neandertalcima do prije 60.000 godina na [[Levant]]u. Ranije studije tvrde da je u Francuskoj, suživot neandertalaca i modernih ljudi trajao više od 15.000 godina u. Simulacija na osnovu malih razlika u kapacitetu međusobne snošljivosti dvije grupe pokazuje da su se one mogle naći zajedno samo u uskoj zoni, na prednjoj strani kromanjonskih imigracijskih talasa. Čini se da je neandertalska ''Châtelperronian'' kultura bila pod uticajem kromanjonaca, što ukazuje na neku vrstu kulturne razmjene između dvije grupe. Originalni Châtelperronianski slojevi nalaza smjenjuju se sa elementima Orinjačke kulture, iako to može biti rezultat "hronološkog miješanja" slojeva, ili poremećaja od ranijih iskopavanja. "Lapedo dijete", koje je nađeno na ''Abrigo do Lagar Velho'' ([[Portugalija]]) je navedeno kao mogući [[hibrid (biologija)|hibrid]] neandertalac/kromanjonac, iako je ovo tumačenje sporno. Nedavne genetske studije širokog uzorka modernih ljudi ne pokazuju da se desio neki oblik hibridizacije arhaičnih ljudi, nakon pojave modernih ljudi iz Afrike. Za svega oko 1% do 4% posto [[DNK]] Evropljana i Azijata se čini da je izvedena iz DNK neandertalca. ==== Grimaldi čovjek ==== Grimaldi čovjek je bio naziv za dva italijanska nalaza [[paleolit]]ska kostura sa početka 20. stoljeća. Bili su kratki, ali fino izgrađeni ljudi. Kada su pronađeni, ovi kosturi su bili predmet sumnjive naučne teorije o evoluciji čovjeka, dijelom podstaknute pristranom rekonstrukcijom lobanja u izvedbi uključenih naučnika. U toku 1960-ih godina, Grimaldi je zajedno s raznim drugim evropskim nalazima ranog modernog čovjeka, bio označen kao Kromanjonac (u širem smislu), iako se pojam "evropski rani moderni ljudi" danas više koristi za ovaj sklop. ==== Čovjek lokaliteta ''Chancelade''==== Prilično kompletan skelet iz [[Magdalenian]]skog doba je [[1888]]. godine pronađen na lokalitetu ''Chancelade'', [[Francuska]]. Prvobitno se mislilo da je bio [[Eskimi|Eskim]]. Iako je ovo tumačenje sada napušteno, niski i zdepast, ali inače moderni kostur značajno se razlikuje od Cro-Magnonskih nalaza.<ref>Goodall L. S. B. Leakey V. M. (2011): Unveiling man's origins: ten decades of thought about human evolution. Routledge, London, {{ISBN|0-415-61128-8}}.</ref> Slične, ali fragmentiranije nalaze kostiju otkriveni su u ''Laugerie-Basse'' i pećini ''Duruthy'' u blizini mjesta ''Sorde-l'Abbaye''.<ref>Munro R. (1917): Prehistoric Britain. Williams and Norgate, London, http://books.google.no/books?id=OuruAgAAQBAJ&pg=PA81&lpg=PA81&dq=Laugerie-Basse+skull&source=bl&ots=abVxFbu97m&sig=X9RecFjyl-IzJ-T125QBPJYk1Vw&hl=no&sa=X&ei=cyFrVOZI4dHLA8HqgoAI&ved=0CFMQ6AEwBw#v=onepage&q=Laugerie-Basse%20skull&f=false.</ref> {{Prijevod}} ==Također pogledajte== *[[Hominizacija]] *[[Evolucija čovjeka]] *[[Hominidae]] ==Reference== {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Cro-Magnons}} * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/cro-magnon-1 Cro-Magnon 1]: Smithsonian Institution – The Human Origins Program [[Kategorija:Antropologija]] [[Kategorija:Bioantropologija]] [[Kategorija:Paleoantropologija]] [[Kategorija:Čovjek]] 0d8z6d6gxjojw0dqx8il54qfam37o2x 0 385308 3914772 3902898 2026-07-26T17:06:20Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914772 wikitext text/x-wiki '''Korintski savez''', poznat i kao '''Helenski savez''' (grčki: κοινὸν τῶν Ἑλλήνων, ''koinòn tõn Hellḗnōn''; ili jednostavno οἱ Ἕλληνες, ''Héllēnes''), bio je federacija grčkih država koju je osnovao Filip II 338/337. p. n. e. Savez je formiran s ciljem ujedinjenja grčkih vojnih snaga pod makedonskim vođstvom (hegemonijom) u zajedničkom pohodu na perzijsko Ahemenidsko Carstvo.{{Sfn|Kinzl|2010|}}{{Sfn|Davis Hanson|2012}} Kralja Filipa je još 346. p. n. e. Isokrat nagovarao da ujedini Grčku protiv Perzijanaca. Nakon Bitke kod Heroneje, Filip je formirao i preuzeo kontrolu nad Korintskim savezom. Aleksandar je koristio savez svog oca prilikom planiranja svog panhelenskog pohoda na Aziju s ciljem širenja Makedonije i osvete Perzijancima. Tokom helenističkog perioda, neki od Antigonida, vladara Makedonije, kratko su obnovili savez, koji je bio poznat i kao "Helenska alijansa".{{Sfn|Erskine|2009}} Naziv Korintski savez skovali su savremeni historičari, jer je prvo vijeće saveza održano u Korintu, iako je grčka riječ ''synedrion'' prikladnije prevesti kao "kongres" ili "konferencija" nego "savez". Pridjev "helenistički" potiče od riječi ''hellenikos'', što znači "koji se odnosi na Grčku i Grke" Ova organizacija je predstavljala prvi put u historiji da su se grički polis (uz izuzetak Sparte, koja se priključila tek kasnije pod Aleksandrovim uslovima) ujedinili pod jednom političkom zajednicom.{{Sfn|Pohlenz|1966}} == Pozadina == Od sredine IV stoljeća p. n. e. sistem gradova-država (''polis'') bio je sve više osporavan idejom panhelenskog jedinstva, koju su zastupali pojedini pisci i govornici, uključujući Isokrata, koji je u svom govoru ''Filip'' pozvao kralja Filipa da ujedini grčke sile protiv Perzije. Panhelensko jedinstvo postignuto je tek usponom Makedonije. {{Sfn|Harle|1998}} Nakon pobjede u bici kod Heroneje (337. p. n. e.), Filip je uspio nametnuti nagodbu južnoj Grčkoj, koju su prihvatile sve države, osim [[Sparta|Sparte]] . Filip nije imao namjeru osvajati gradove, već ih je želio kao saveznike u predstojećem pohodu na Perziju. {{Sfn|Cawkwell|1978}}U mjesecima nakon bitke, Filip je putovao Grčkom, sklapao mir sa protivnicima, rješavao odnose sa Spartancima i postavljao garnizone. {{Sfn|Cawkwell|1978}}Sredinom 337. p. n. e. logorovao je u blizini Korinta i počeo raditi na uspostavljanju saveza gradova-država, koji bi garantovao mir u Grčkoj i pružio vojnu podršku protiv Perzije.{{Sfn|Cawkwell|1978}} Glavne tačke dogovora bile su: međusobno savezništvo svih članica, kao i savezništvo sa Makedonijom; garantiranje sigurnosti od napada, sloboda plovidbe i nemiješanje u unutrašnje poslove članica. Savjet je potom objavio rat Perziji i izabrao Filipa za stratega predstojeće kampanje.{{Sfn|Cawkwell|1978}} == Organizacija == Savezom je upravljao [[Hegemonija|Hegemon]] (vođa) (''strategos autokrator'' u vojnom kontekstu),<ref>Alexander the Great: A New History By Alice Heckel, Waldemar Heckel, Lawrence A. Tritle Page 103 {{ISBN|1-4051-3082-2}}</ref> vijeće (''Sinedrion'') i sudije (''Dikastai''). Delegati članica saveza (''Synedroi'') upravljali su zajedničkim poslovima saveza. Njima je predsjedavalo tijelo nazvano ''Proedroi'', izabrano žrijebom u vrijeme mira, a od strane hegemona u vrijeme rata.{{Sfn|Cawkwell|1978}} Dekreti saveza izdavani su u Korintu, Atini, Delfima, Olimpiji i Pidni.<ref>A History of Macedonia: Volume II: 550-336 B.C. Page 639 {{ISBN|0-19-814814-3}}</ref> Savez je održavao vojsku koju su činile trupe članica razmjerno njihovoj veličini, dok je Filip postavljao helenske garnizone (kojima su komandovali ''phrouarchi'') u Korintu, Tebi, Pidni i Ambrakiji. i Ambrakiji. == Ugovor o općem miru == Sve članice Korintskog saveza bile su navedene u zakletvi koju su položile u okviru "Ugovora o općem miru" (''Koine Eirene''). Makedonski garnizoni nadgledali su mir s položaja na visinama Akrokorinta, Halkide i Kadmeje u Tebi. (Fragmentarna verzija zakletve pronađena je u Atini).<ref>Rhodes, P.J. and Robin Osborne. ''Greek Historical Inscriptions, 404-323 BC'', p. 373 {{ISBN|0-19-921649-5}}</ref>  [․․․․․․․․․21․․․․․․․․․․ Ποσ]ειδῶ ․․5․․ ․․․․․․․․․․22․․․․․․․․․․ς ἐμμεν[ῶ ․․․․] ․․․․․․․․․․22․․․․․․․․․․νον[τ]ας τ․․․․ [․․․․․․․․18․․․․․․․․ οὐδ]ὲ ὅπλα ἐ[π]οί[σω ἐ]- [πὶ πημονῆι ἐπ’ οὐδένα τῶν] ἐμμενόντ[ω]ν ἐν τ- [οῖς ὅρκοις οὔτε κατὰ γῆν] οὔτε κατὰ [θ]άλασ- [σαν· οὐδὲ πόλιν οὐδὲ φρο]ύριον καταλήψομ- [αι οὔτε λιμένα ἐπὶ πολέ]μωι οὐθενὸς τῶν τ- [ῆς εἰρήνης κοινωνούντ]ων τέχνηι οὐδεμι- [ᾶι οὔτε μηχανῆι· οὐδὲ τ]ὴν βασιλείαν [τ]ὴν Φ- [ιλίππου καὶ τῶν ἐκγόν]ων καταλύσω ὀδὲ τὰ- [ς πολιτείας τὰς οὔσας] παρ’ ἑκάστοις ὅτε τ- [οὺς ὅρκους τοὺς περὶ τ]ῆς εἰρήνης ὤμνυον· [οὐδὲ ποιήσω οὐδὲν ἐνα]ντίον ταῖσδε ταῖς [σπονδαῖς οὔτ’ ἐγὼ οὔτ’ ἄλ]λωι ἐπιτρέψω εἰς [δύναμιν, ἀλλ’ ἐάν τις ποε̑ι τι] παράσπονδ[ον] πε- [ρὶ τὰς συνθήκας, βοηθήσω] καθότι ἂν παραγ- [γέλλωσιν οἱ ἀεὶ δεόμενοι] καὶ πολεμήσω τῶ- [ι τὴν κοινὴν εἰρήνην παρ]αβαίνοντι καθότι [ἂν ἦι συντεταγμένον ἐμαυ]τῶι καὶ ὁ ἡγε[μὼ]- [ν κελεύηι ․․․․․12․․․․․ κα]ταλείψω τε․․ — — — — — — — — — — — — — :𐅃 [— — — — — — — — — — : Θεσ]σαλῶν :Δ [— — — — — — — — — — — ῶ]ν :ΙΙ [— — — — — — — — — Ἐλειμ]ιωτῶν :Ι [— — — — Σαμοθράικων καὶ] Θασίων :ΙΙ — — — — — — — — — ων :ΙΙ: Ἀμβρακιωτ[ῶν] [— — — — — — — ἀ]πὸ Θράικης καὶ [— — — — — :] Φωκέων :ΙΙΙ: Λοκρῶν :ΙΙΙ [— — — — Οἰτ]αίων καὶ Μαλιέων καὶ [Αἰνιάνων :ΙΙΙ: — καὶ Ἀγ]ραίων καὶ Δολόπων :𐅃 [— — — — — — : Πε]ρραιβῶν :ΙΙ [— — — — — : Ζακύνθο]υ καὶ Κεφαληνίας :ΙΙΙ === Prijevod === Zakletva. Zaklinjem se Zevsom, Gejom, Helijem, Posejdonom i svim bogovima i božicama. Poštovat ću opći mir i neću prekršiti sporazum s Filipom, niti ću podići oružje na kopnu ili moru, nanoseći štetu bilo kome ko poštuje ovu zakletvu. Neću zauzimati ni jedan grad, tvrđavu niti luku prevarom ili spletkama, s namjerom da povedem rat protiv sudionika ovog saveza. Neću svrgnuti Filipovo kraljevstvo niti vlast njegovih potomaka, niti ću mijenjati uređenje u državama koje su položile zakletvu mira. Neću učiniti ništa što bi bilo protivno ovim sporazumima, niti ću to dopustiti bilo kome drugom, koliko god mogu spriječiti. Ali ako neko prekrši ovaj sporazum, pružit ću pomoć onima koji to zatraže i borit ću se protiv onih koji krše opći mir, kako odluči vijeće i kako bude pozvao hegemon, i neću napustiti ------ == Aleksandrijske kampanje == Odluka o uništenju Tebe kao prekršioca pomenute zakletve donesena je na vijeću Korintskog saveza velikom većinom glasova. Osim kršenja zakletve, vijeće je smatralo da su Tebanci time konačno kažnjeni za izdaju Grka tokom Perzijskih ratova. Savez se pominje kod Arijana (I, 16, 7), nakon Bitke na Graniku (334. p. n. e.). Aleksandar je poslao 300 oklopa hramu Palade Atene u Atini sa sljedećim natpisom.   Takođe, Diodor Sicilijanski (Knjiga XVII, 48.6) navodi odluku vijeća iz 333. p. n. e., nakon Bitke kod Isa, da pošalje izaslanike Aleksandru s vijencem slave Grčke (Zlatni vijenac). Tokom 331. godine p. n. e., nakon Bitke kod Megalopolisa, Sparta se obratila Aleksandru za mir, na što je pristao pod uslovom da se Lakedemonjani priključe Korintskom savezu.<ref>Savill, Agnes. ''Alexander the Great and his Time'', p. 44 {{ISBN|0-88029-591-0}}</ref> Tokom azijske kampanje, Antipater je imenovan za zamjenika hegemona saveza, dok je Aleksandar preporučio Atinjanima da preuzmu vođstvo u Grčkoj ukoliko bi mu se nešto desilo. == Posljedice == Savez je raspušten nakon Lamijskog rata 322. godine p. n. e. Nakon pobjede Demetrija I Poliorketa kod Salamine 306. p. n. e., njegov otac Antigon I Monoftalmos preuzeo je titulu ''basileus'' ("kralj" Aleksandrovog carstva) pred okupljenim vojskama i stekao kontrolu nad Egejem, istočnim Mediteranom i većim dijelom Bliskog istoka. Iako su Antigon i Demetrije pokušali obnoviti helenski savez Filipa II sa sobom kao dvostrukim hegemonima, savez dijadoha (Kasandar, Ptolemej I Soter, Seleuk I Nikator i Lizimah) ih je odlučno porazio u Bitki kod Ipsa 301. p. n. e., u kojoj je Antigon I poginuo.<ref>Adams, Winthrop Lindsay (2010). "Alexander's Successors to 221 BC". In Roisman, Joseph; Worthington, Ian (eds.). ''A Companion to Ancient Macedonia''. Oxford, Chichester, & Malden: Wiley-Blackwell. p. 217. {{ISBN|978-1-4051-7936-2}}</ref> Antigon III Doson (vladao 229. – 221. p. n. e.) obnovio je Helenski savez, sada poznatiji kao "Helenska alijansa", 224. godine p. n. e., proglasivši sebe predsjednikom. Savez je tada djelovao kao ''symmachia'' – savez postojećih grčkih federacija pod makedonskom hegemonijom. Umjesto ''polis'', članice su bile veće regionalne jedinice, poput Ahejaca, Tesalaca, Beoćana, Epiroćana i dr. Ove federacije su zadržale unutrašnju autonomiju, ali su bile međuzavisne u vanjskoj politici. Antigonov savez proširio je antigonidsku vlast u južnoj Grčkoj, povratio Arkadiju 224. p. n. e. i porazio spartanskog kralja Kleomena III u Bitki kod Selazije 222. p. n. e. Doson je uspio obnoviti unutrašnju stabilnost u Makedoniji i reafirmisati njen položaj kao dominantne sile helenističke Grčke.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Antigonid-dynasty|title=Antigonid dynasty {{!}} Britannica|language=en|access-date=11. 12. 2023}}</ref><ref>Trever, Albert Augustus. ''History of Ancient Civilization, Volume 1'', str. 479; {{ISBN|0-7735-2890-3}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Vojna historija antičke Grčke]] sm9ox6j16to4onitel56bi7u303niqm 0 387909 3914838 3903468 2026-07-26T17:20:30Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914838 wikitext text/x-wiki {{Infokutija papa | ime = Pavao VI | slika = [[Datoteka:Paulus VI, by Fotografia Felici, 1969.jpg|190px]] | opis_slike = | pontifikat_početak = 21. juni 1963. | pontifikat_kraj = 6. august 1978. | prethodnik = [[Papa Ivan XXIII]] | naslijednik = [[Papa Ivan Pavao I]] | rodno_ime = Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini | datumrođenja = {{Datum rođenja|1897|9|26}} | mjestorođenja = [[Brescia]], Kraljevina [[Italija]] | datumsmrti = {{Datum smrti i godine|1978|8|6|1897|9|26}} | mjestosmrti = [[Castel Gandolfo]], [[Italija]] | sahranjen = | nacionalnost = [[Italijani|Italijan]] | religija = | prebivalište = | roditelji = | supruga = | djeca = | alma_mater = | potpis = Signature paolo vi.svg | ostali = Pavao }} '''Papa Pavao VI''' (rođen kao '''Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini'''; 26. septembar 1897. - 6. august 1978.) je bio rimski [[papa]] od 21. juna 1963. do svoje smrti 1978. Naslijedivši papu [[Papa Ivan XXIII|Ivana XXIII]], nastavio je održavanje [[Drugi vatikanski sabor|Drugog vatikanskog sabora]] koji je završen 1965, uvodeći brojne reforme poboljšavajući ekumenske odnose sa [[Protestantizam|protestantima]] i [[Pravoslavna crkva|pravoslavnom crkvom]], što je rezultiralo brojnim historijskim sastancima i dogovorima. U januaru 1964. odletio je u Jordan, što je bio prvi put da je vladajući papa napustio Italiju u više od jednog stoljeća.<ref>{{cite magazine|title=The Pilgrimage of Pope Paul the Sixth|magazine=[[Life (časopis)|Life]]|pages=18–29|date=17. 1. 1964|url=https://books.google.com/books?id=8FMEAAAAMBAJ&q=first+Pope+to+leave+Italy&pg=PA19|access-date=18. 1. 2011|archive-date=29. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429213930/https://books.google.com/books?id=8FMEAAAAMBAJ&q=first+Pope+to+leave+Italy&pg=PA19#v=snippet&q=first%20Pope%20to%20leave%20Italy&f=false|url-status=live}}</ref> Prije pontifikata, Montini je služio u [[Državni sekretarijat Svete Stolice|Državnom sekretarijatu Svete Stolice]] od 1922. do 1954. Dok je tamo služio, Montini i [[Domenico Tardini]] su se smatrali najbližim i najutjecajnijim saradnicima tadašnjeg [[papa Pio XII|pape Pija XII]], koji je Montinija 1954. imenovao na mjesto nadbiskupa Milana, najveće italijanske dijaceze. Time je Montini automatski postao sekretar italijanske biskupske konferencije. Papa [[Papa Ivan XXIII|Ivan XXIII]] ga je postavio za kardinala 1958, a nakon njegove smrti, Montini se smatrao jednim od najvjerovatnijih nasljednika.<ref name="moderni" /> Nakon izbora za papu, Montini je uzeo ime '''Pavao VI''' (prvi koji je izabrao ime Pavao od 1605), kao indikator obnovljene svjetske misije širenja Isusove poruke.{{Sfn|Hebblethwaite|1993|pp=322–23}} On je ponovo sazvao [[Drugi vatikanski sabor]], koji je bio prekinut smrću prethodnog pape Ivana XXIII, te mu dao prioritet i smijer. Nakon što je sabor završio s radom, papa Pavao VI je bio zadužen za tumačenje i sprovedbu njegovih zaključaka, često hodajući "tankom linijom" između sukobljenih očekivanja raznih grupa unutar Katoličke crkve. Tokom svog pontifikata donio je mnoge reforme koje se tiču svih oblasti crkvenog života, premašujući slične mjere reformi njegovih prethodnika i nasljednika. Papa Pavle VI je tražio dijalog sa svijetom, sa drugim hrišćanima, drugim religijama, i ateistima, ne isključujući nikoga. On je sebe vidio kao poniznog slugu i zahtijevao značajne promjene bogatih ljudi u Sjevernoj Americi i Evropi u korist siromašnih u zemljama trećeg svijeta. Njegovo mišljenje o [[Kontrola rađanja|kontroli rađanja]] i drugim pitanjima je često kontroverzno, posebno u zapadnoj Evropi i Sjevernoj Americi. Pavao VI. je više puta govorio na marijanskim konvencijama i mariološkim sastancima, posjećivao marijanska svetišta i izdao tri marijanske enciklike. Slijedeći [[Sveti Ambrozije|Ambrozija Milanskog]], imenovao je [[Djevica Marija|Djevicu Mariju]] [[Majka Crkve|Majkom Crkve]] tokom Drugog vatikanskog sabora.<ref name="InterCom">{{cite book|last1=Commissio Theologica Internationalis|first1=Catholic Church|title=International Theological Commission, Vol II: 1986–2007|url=https://archive.org/details/textsdocuments190000unse_t2x6|date=21. 8. 2009|publisher=Ignatius Press|isbn=978-1586172268|editor-last1=Sharkey|editor-first1=Michael|page=[https://archive.org/details/textsdocuments190000unse_t2x6/page/n219 208]|editor-last2=Weinandy|editor-first2=Thomas}}</ref> Opisao je sebe kao poniznog slugu čovječanstva koje pati i zahtijevao je značajne promjene od bogatih u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] i [[Evropa|Evropi]] u korist siromašnih u [[Zemlje u razvoju|Trećem svijetu]].<ref>{{Citation|url=http://storico.radiovaticana.org/en1/storico/2009-11/332896_it_s_not_easy_being_a_christian_says_pope.html|title='It's not Easy Being a Christian', says Pope|publisher=Vatican Radio|place=Rome, [[Italy]]|date=11. 8. 2009|access-date=19. 5. 2014|archive-date=7. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307124449/http://storico.radiovaticana.org/en1/storico/2009-11/332896_it_s_not_easy_being_a_christian_says_pope.html|url-status=live}}</ref> Njegovo protivljenje [[Kontrola rađanja|kontroli rađanja]] objavljeno je u enciklici ''Humanae vitae'' iz 1968. Papa Pavao VI je umro 6. augusta 1978. na blagdan [[Isusovo preobraženje|Preobraženja]] u kasteli Gandolfo, nakon pogoršanja zdravstvenog stanja. Prema svojoj volji, sahranjen je u pećini Vatikana u okićenom grobu na zemlji. Biskupijski proces beatifikacije pape Pavla VI je počeo 11. maja 1993. i dobio je titulu "Sluga Božiji". Biskupijski proces je zaključio svoj rad 1998. Dana 20. decembra 2012, papa Benedikt XVI je na audijenciji kod kardinala za Kongregaciju svetaca izjavio da je papa Pavao VI živio životom punim herojskim vrlinama i da bi se mogao nazvati "Poštovani". Njegov liturgijski blagdan se slavi na dan njegovog rođenja, 26. septembra, a ne na dan njegove smrti kao što je uobičajeno. == Rani život == Giovanni Battista Montini je rođen u selu [[Concesio (Brescia)|Concesio]] u [[Brescia (provincija)|provinciji Brescia]] u [[Lombardija|Lombardiji]] 1897. Njegov otac Giorgio Montini je bio pravnik, novinar i član Italijanskog parlamenta a njegova majka Giudetta Alghisi je bila član ruralne aristokratije. Imao je dva brata; Francesco Montini je postao doktor a Ludovico Montini je postao pravnik i političar. == Reference == {{Refspisak|1|refs= <ref name="moderni">Hebblethwaite, Peter (1993). ''Paul VI: The First Modern Pope''. Paulist Press. str. 322–23. {{ISBN|0-8091-0461-X}}.</ref> }} === Izvori === {{refbegin|30em|indent=yes}} * {{Citation |last = Adam |first = A |title = Liturgie |publisher = Herder |place = Freiburg |year = 1985 }}. * {{cite book |last = Alnor |first = William M. |title = Soothsayers of the Second Advent |year = 1989 |url = https://archive.org/details/soothsayersofsec0000alno }} * Dagnino, Jorge. ''Giovanni Battista Montini (Paul VI): From the legacy of Christian Democracy to the encounter with fascism, 1925–33'' ''History Compass'' (2022) e12729 * {{cite book |first = Eamon |last = Duffy |author-link = Eamon Duffy |title = Saints and Sinners, A History of the Popes |url = https://archive.org/details/saintssinnershis0000eamo |publisher = [[Yale University Press]] |year = 1997 }}. * {{Citation |last1 = Fappani |first1 = Antonio |first2 = Franco |last2 = Molinari |first3 = Giovanni Battista |last3 = Montini |title = Giovane, documenti inediti e testimonianze |trans-title = Youth, unedited documents and testimonies |publisher = Maretti |place = [[Turin]]o |year = 1979 }}. * {{Citation |last = Franzen |first = August |title = Papstgeschichte |publisher = Herder |place = Freiburg |year = 1988 |language = de }}, quoted as Franzen. * {{Citation |last = Franzen |first = August |title = Kleine Kichengeschichte |place = Herder |publisher = Freiburg |year = 1991 |language = de |author-mask = 3 }}, quoted as Franzen, Kirchengeschichte * {{Citation |last1 = Gonzalez |first1 = JL |first2 = T |last2 = Perez |title = Paul VI |year = 1964 |publisher = Paulist Press}} * {{Citation |last = Graham |title = Paul VI, A Great Pontificate |place = Brescia |date = 7. 11. 1983 }}. * {{cite book |first = Jean |last = Guitton |author-link = Jean Guitton |trans-title=Dialogues with Paul VI | language = de |title = Dialog mit Paul VI |publisher = Molden |place = Wien |year = 1967 }}. * {{cite book |first = Peter |last = Hebblethwaite |author-link = Peter Hebblethwaite |title = Paul VI: The First Modern Pope |publisher = Paulist Press |year = 1993 |isbn = 978-0-8091-0461-1 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/paulvifirstmoder0000hebb }}. * {{cite book |first = Andrea |last = Lazzarini |author-link = Andrea Lazzarini |language = it |title = Paolo VI, Profilo di Montini |trans-title=Paul IV: profile of Montini |publisher = Casa Editrice Herder |place = Roma, [[Italy|IT]] |year = 1964 }} quoted from {{Citation |title = Papst Paul VI |publisher = Herder |place = [[Freiburg]] |year = 1964 |language = de }}. * {{cite book |author = Malachi Martin |year = 1972 |title = Three Popes and the Cardinal |url = https://archive.org/details/threepopescardin0000mart |publisher = Farrar, Straus & Giroux |place = New York |isbn = 978-0-374-27675-1 |author-link = Malachi Martin }}. * {{Citation |last = Martin |first = Malachi |title = The Decline and Fall of the Roman Church |publisher = [[G. P. Putnam's Sons|Putnam]] |place = New York |year = 1981 |author-mask = 3 |title-link = The Decline and Fall of the Roman Church }}. * {{Citation |last = Pallenberg |first = Corrado |title = Inside the Vatican |publisher = Hawthorn Books |work = [[University of Michigan|Michigan University]] |url = https://books.google.com/books?id=60fZAAAAMAAJ |year = 1960 |pages = 273 |access-date = 5. 9. 2020 |archive-date = 29. 4. 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240429213952/https://books.google.com/books?id=60fZAAAAMAAJ |url-status = live }}. * {{cite book |first = Tahir |last = Rahman |title = We Came in Peace for all Mankind – the Untold Story of the Apollo 11 Silicon Disc |publisher = Leathers |year = 2007 |isbn = 978-1-58597-441-2 }} {{refend}} == Dodatna literatura == * {{Citation|first=Giovanni Battista Enrico Antonio Maria|last=Montini|url=http://www.catholic-pages.com/dir/paul6_docs.asp|format=list|author-link=Pope Paul VI|title=Apostolic Constitutions, Encyclicals and documents issued, as well as his Last Will and Testament|publisher=Catholic pages|access-date=9. 5. 2005|archive-date=2. 5. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050502080829/http://www.catholic-pages.com/dir/paul6_docs.asp|url-status=usurped}}. * {{Citation|first=Giovanni Battista Enrico Antonio Maria|last=Montini|url=http://www.saint-mike.org/Library/Papal_Library/PaulVI/Paul_VI.html|title=The writings|author-link=Pope Paul VI|publisher=Saint Mike|author-mask=3|access-date=23. 2. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20140703235400/http://www.saint-mike.org/library/papal_library/paulvi/paul_vi.html|archive-date=3. 7. 2014|url-status=dead}}.. * {{Citation|first=Giovanni Battista Enrico Antonio Maria|last=Montini|url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1963-1978-_Paulus_VI,_Servus_Dei.html|author-link=Pope Paul VI|language=la|title=Opera Omnia|trans-title=Complete works|publisher=Documenta catholica omnia|place=[[European union|EU]]|access-date=20. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520120351/http://www.documentacatholicaomnia.eu/01_01_1963-1978-_Paulus_VI,_Servus_Dei.html|archive-date=20. 5. 2011|url-status=dead}}. * {{Citation|url=http://www.goodmorals.org/smith6.htm|title=Pro-''Humanæ Vitæ'' analysis|author=Janet E. Smith|publisher=Good morals|author-link=Janet E. Smith|access-date=22. 3. 2003|archive-date=8. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208023347/http://www.goodmorals.org/smith6.htm|url-status=dead}}, former associate professor of philosophy at the University of Dallas. * {{Citation|url=http://www.ewtn.com/library/Theology/WOJTLAHV.HTM|title=The truth of the encyclical "Humanæ vitæ"|first=Cardinal Karol|last=Wojtyla|author-link=Pope John Paul II|publisher=EWTN|access-date=22. 3. 2003|archive-date=7. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607114515/http://www.ewtn.com/library/Theology/WOJTLAHV.HTM|url-status=dead}}. * {{Citation|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/pill/peopleevents/e_humvit.html|title= American attitudes towards ''Humanæ Vitæ''|publisher=[[PBS]]}}. * {{Citation|contribution-url=http://www.saintpetersbasilica.org/Grottoes/Paul%20VI/Tomb%20of%20Paul%20VI.htm|contribution=Tomb of Paul VI|title=Vatican Grottoes|publisher=[[St. Peter's Basilica]]}}. * {{cite web|url=http://www.britishpathe.com/workspaces/BritishPathe/rEDmB6uB|title=Pope Paul VI|website=[[Pathé News]]|type=video archive|access-date=15. 3. 2013|archive-date=2. 2. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202001802/http://www.britishpathe.com/workspaces/BritishPathe/rEDmB6uB|url-status=dead}} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije = [[Papa Ivan XXIII|Ivan XXIII]] |naslov = [[Papa]] <br> (21. juna 1963 – 6. augusta 1978) |poslije = [[Papa Ivan Pavao I|Ivan Pavao I]] }} {{Pape}} {{Commonscat|Paulus VI}} [[Kategorija:Pape]] [[Kategorija:Rođeni 1897.]] [[Kategorija:Umrli 1978.]] [[Kategorija:Biografije, Brescia]] r1c6cdlmu5asaefywvddss069xo3qgf 0 390193 3914683 3902638 2026-07-26T15:49:56Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914683 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Charles_I_and_James_II.png|right|thumb|200x200px|[[Karlo I, kralj Engleske]] i njegov sin, budući kralj [[Jakov II, kralj Engleske|Jakov II]]]] '''Dinastija''' je redoslijed vladara iz iste porodice,<ref name="OED">''Oxford English Dictionary'', 1. izd. "dynasty, ''n.''"</ref> obično u kontekstu  [[Feudalizam|feudalnog]] ili [[Monarhija|monarhijskog]] sistema ali se nekad javlja i u [[Izbori|izbornim]] [[republika]]ma. Dinastijska porodica ili linija se nekad naziva i "kuća";<ref name="OED2">''Oxford English Dictionary'', 3. izd. "house, ''n.¹'' and ''int'', 10. b."</ref> dok se u tituli može nazivati "[[Monarh (titula)|kraljevska]]", "prinčevska", "grofovska" i slično u zavisnosti od poglavara ili trenutne titule koje nose njeni članovi. Historičari proučavaju historije mnogih [[Suverena država|suverenih država]], poput [[Stari Egipat|drevnog Egipta]], Karolinškog carstva ili [[Historija Kine|Kineskog carstva]], unutar okvira nasljednih dinastija. Kao takav, pojam "dinastija" se može koristiti za definiranje era (perioda) tokom kojih je vladala određena porodica i da se opišu događaji, trendovi i arheološki nalasci tog perioda (naprimjer vaza iz "Ming dinastije"). Riječ "dinastija" se često u takvim slučajevima izostavlja, pa se često kaže samo "Ming vaza". Do 19. vijeka, bilo je samo po sebi razumljivo da je zakonska i legitimna funkcija [[Monarh (titula)|monarha]] da uvećava svoju dinastiju: to jest, da poveća teritoriju, bogatstvo i moć članova svoje porodice.<ref name="iluminati" /> Dinastija koja se najduže održala na vlasti bila je carska japanska dinastija Jamato, čija je vladavina počela 660. p. n. e. i traje do danas. Dinastije širom svijeta su se tradicionalno računaju patrilinearno, kao što je to definirano franačkim Salskim zakonom. Naslijeđe preko kćerke, ako je dopušteno, smatralo se osnivanjem nove dinastije u vladajućoj kući njenog muža. Međutim, u nekim zemljama u Africi (Balobedu), porijeklo se određivalo po majčinoj liniji (matrilinearno), kada su vladari usvajali imena dinastija svojih majki kada su ih naslijeđivali. Primjeri uključuju holadsku dinastiju Orange, gruzijsku dinastiju Bagrationi i dinastiju Habsburg-Lorraine. Riječ "dinastija" se ponekad neformalno koristi i za osobe koji nisu na vlasti, naprimjer, članove porodice koja ima određenu moć i utjecaj u drugim područjima, kao što je serija nasljednika neke velike kompanije. Također je proširena na osobe koje nisu u srodstvu, kao što su veliki pisci ili [[slikar]]i iste škole ili određeni igrači u [[sport]]skim timovima.<ref name=OED/> Televizijska serija o jednoj takvoj porodici snimljena je i prikazivana pod imenom ''[[Dinastija (TV serija)|Dinastija]]''. == Etimologija == Riječ "dinastija" izvedena je iz latinskog ''[[wiktionary:dynastia|dynastia]]'' i grčkog ''dynastèia'' ([[wiktionary:δυναστεία|δυναστεία]]), gdje se odnosila na "moć", "dominion", odnosno na samu "vlast".<ref name="liddel" /> Ona je bila apstraktna imenica od ''dynástēs'' ([[wiktionary:δυνάστης|δυνάστης]]),<ref name="liddel" /> upravni leksem od ''dynamis'' ([[wiktionary:δύναμις|δύναμις]]), "moć" ili "sposobnost",<ref name="liddel" /> iz ''dýnamai'' ([[wiktionary:δύναμαι|δύναμαι]]), "biti u mogućnosti".<ref name="liddel" /> == Reference == {{Refspisak|1|refs= <ref name="iluminati">{{cite book|author = Thomson David|title = Europe Since Napoleon |year = 1961 |publisher = Knopf |location = New York |pages = 79–80 |chapter = The Institutions of Monarchy}}</ref> <ref name="liddel">Liddell, Henry George et. al. ''[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/ A Greek–English Lexicon]'', Tufts University's Perseus Project,</ref> }} [[Kategorija:Dinastije]] [[Kategorija:Monarhija]] rg1z9ndbuej0y05q5py3klfhdax2wiv 0 391548 3914780 3902876 2026-07-26T17:09:02Z WumpusBot 120674 /* Također pogledajte */ razne ispravke 3914780 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Wells 0706 054.jpg|thumb|Rimski vojnici u uniformama koje sadrže [[lorica sacramenta|loricu segmentatu]] iz 1-3. stoljeća.<br>(Rekonstrukcija)]] '''Legionar''' je pripadnik [[vojska|vojne]] ili paravojne formacije koja u označava kao [[legija]]. U užem smislu, to je profesionalni ratnik [[Rim|rimske vojske]], odnosno [[Rimska legija|rimskih legija]] nakon uvođenja "marijevskih reformi", 107. godine p. n. e. Legionar je mogao biti svaki punoljetni [[Rim|rimski građanin]] do 45 godina starosti, uz obavezu na službu narednih 25 godina. Rimske legije su bile poznate po izuzetno strogoj [[disciplina|disciplini]], koju su njihovi pretpostavljeni, tzv. [[centurion]], održavali putem surove stege i kazni. Svakodnevno su imali vojne vježbe - [[egzercir]]e. Postojala su dva vida rimskih legionara: *[[milites]] - za redovne vojničke zadatke i *[[immunes]], posebno izvježbane za [[inžinjerija|inžinjerske]], [[sanitet]]ske ili izradu [[opsadne sprave|opsadnih sprava]]. ''Immunes'' su ponekad bili pošteđeni redovnih vježbi, ali su se, po potrebi, borili i kao obični vojnici. Čak i danas neke zemlje, kao [[Francuska]], na primjer, [[regrut]]iraju dobrovoljce u [[Legija stranaca|Legiju stranaca]]. ==Reference== {{refspisak}} ==Također pogledajte== *[[Stari Rim]] *[[Rimska vojska]] [[Kategorija:Vojska]] [[Kategorija:Rimska vojska]] rnlkmkvi3wai84rxz44jjnnbat51mjk 0 391579 3914911 3899302 2026-07-26T21:03:46Z KWiki 9400 3914911 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Col du Tourmalet - Stèle commémorative à Jacques Goddet.jpg|mini|Spomenik Jacquesu Goddetu na [[Col du Tourmalet]]u]] '''Nagrada "Jacques Goddet"''' jest [[novac|novčana]] nagrada koja se od 2001. dodjeljuje u okviru [[biciklizam|biciklističke]] utrke [[Tour de France]]. Nazvana je po [[Jacques Goddet|Jacquesu Goddetu]], bivšem direktoru Tour de Francea i [[Francuska|francuskom]] [[sport]]skom [[novinarstvo|novinaru]]. Dodjeljuje se biciklistu koji prvi dođe na vrh unaprijed određenog uspona na Touru (to je obično [[Col du Tourmalet]]). Od 2003. vrijednost nagrade iznosi 5000&nbsp;[[euro|€]]. Prvi biciklist koji je uspio dvaput osvojiti ovu nagradu jest [[Thibaut Pinot]]. == Osvajači == {| class="wikitable" |- ! Godina !! Takmičar !! Tim |- | [[Tour de France 2001.|2001.]] || {{flagathlete|[[Sven Montgomery ]]|ŠVI}} || {{flagathlete|[[FDJ (biciklistički tim)|Française des Jeux]]|FRA}} |- | [[Tour de France 2002.|2002]]¹ || {{flagathlete|[[Laurent Jalabert ]]|FRA}} || {{flagathlete|[[Team CSC]]|DAN}} |- | [[Tour de France 2003.|2003.]] || {{flagathlete|[[Sylvain Chavanel]]|FRA}} || {{flagathlete|[[Bonjour (biciklistički tim)|Bonjour]]|FRA}} |- | [[Tour de France 2004.|2004.]] || align=center colspan=2 rowspan=2| ''Nije dodijeljena'' |- | [[Tour de France 2005.|2005.]] |- | [[Tour de France 2006.|2006.]] || {{flagathlete|[[David de la Fuente]]|ŠPA}} || {{flagathlete|[[Saunier Duval-Prodir]]|ŠPA}} |- | [[Tour de France 2007.|2007]]¹ || {{flagathlete|[[Rubén Pérez]]|ŠPA}} || {{flagathlete|[[Euskaltel-Euskadi]]|ŠPA}} |- | [[Tour de France 2008.|2008.]] || {{flagathlete|[[Rémy Di Gregorio]]|FRA}} || {{flagathlete|[[FDJ (biciklistički tim)|Française des Jeux]]|FRA}} |- | [[Tour de France 2009.|2009.]] || <s>{{flagathlete|[[Franco Pellizotti]]|ITA}}</s> || <s>{{flagathlete|[[Liquigas]]|ITA}}</s> |- | [[Tour de France 2010.|2010.]] || {{flagathlete|[[Christophe Moreau]]|FRA}} || {{flagathlete|[[Caisse d'Epargne]]|ŠPA}} |- | [[Tour de France 2011.|2011.]] || {{flagathlete|[[Jérémy Roy]]|FRA}} || {{flagathlete|[[FDJ (biciklistički tim)|FDJ]]|FRA}} |- | [[Tour de France 2012.|2012.]] || {{flagathlete|[[Thomas Voeckler]]|FRA}} || {{flagathlete|[[Team Europcar|Europcar]]|FRA}} |- | [[Tour de France 2013.|2013.]] || align=center colspan=2| ''Nije dodijeljena'' |- | [[Tour de France 2014.|2014.]] || {{flagathlete|[[Blel Kadri]]|FRA}} || {{flagathlete|[[Ag2r-La Mondiale]]|FRA}} |- | [[Tour de France 2015.|2015.]] || {{flagathlete|[[Rafał Majka]]|POLJ}} || {{flagathlete|[[Tinkoff|Tinkoff-Saxo]]|RUS}} |- | [[Tour de France 2016.|2016.]] || {{flagathlete|[[Thibaut Pinot]]|FRA}} || {{flagathlete|[[FDJ (biciklistički tim)|FDJ]]|FRA}} |- | [[Tour de France 2017.|2017.]] || align=center colspan=2| ''Nije dodijeljena'' |- | [[Tour de France 2018.|2018.]] || {{flagathlete|[[Julian Alaphilippe]]|FRA}} || {{flagathlete|[[Deceuninck–Quick-Step|Quick-Step Floors]]|BEL}} |- | [[Tour de France 2019.|2019.]] || {{flagathlete|[[Thibaut Pinot]]|FRA}} || {{flagathlete|[[Groupama–FDJ]]|FRA}} |- | [[Tour de France 2020.|2020.]] || align=center colspan=2| ''Nije dodijeljena'' |- | [[Tour de France 2021.|2021.]] || {{flagathlete|[[Pierre Latour (biciklist)|Pierre Latour]]|FRA}} || {{flagathlete|[[TotalEnergies]]|FRA}} |- | [[Tour de France 2022.|2022.]] || align=center colspan=2| ''Nije dodijeljena'' |- | [[Tour de France 2023.|2023.]] || {{flagathlete|[[Tobias Halland Johannessen]]|NOR}} || {{flagathlete|[[Uno-X Pro Cycling Team]]|NOR}} |- | [[Tour de France 2024.|2024.]] || {{flagathlete|[[Oier Lazkano]]|ŠPA}} || {{flagathlete|[[Movistar Team]]|ŠPA}} |- | [[Tour de France 2025.|2025.]] || {{flagathlete|[[Lenny Martinez (biciklist)|Lenny Martinez]]|FRA}} || {{flagathlete|[[Team Bahrain Victorious]]|BHR}} |- | [[Tour de France 2026.|2026.]] || {{flagathlete|[[Tadej Pogačar]]|SLO}} || {{flagathlete|[[UAE Team Emirates XRG]]|UAE}} |} ¹ – u ovim godinama nagrada nije dodijeljena na Col du Tourmaletu: * 2002: [[Col d'Aubisque]] * 2007: [[Port de Pailhères]] <del>rezultat poništen i upražnjen</del> == Reference == * [http://de.eurosport.yahoo.com/26062009/73/tour-de-france-reglement-praemien.html Tour de France – Reglement und Prämien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090801193254/http://de.eurosport.yahoo.com/26062009/73/tour-de-france-reglement-praemien.html |date=1. 8. 2009 }} * [http://autobus.cyclingnews.com/road/ ''cyclingnews.com''] {{Tour de France}} 4wt0nn00qv7u874y65oy9rf9j4phshz 0 392142 3914909 3847544 2026-07-26T20:59:00Z KWiki 9400 3914909 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Jersey beige number.svg|mini|desno|225px|Majica za najborbenijeg biciklista u prethodnoj etapi]] '''Nagrada za borbenost na [[Tour de France]]u''' dodjeljuje se najagresivnijim [[biciklizam|biciklistima]], tj. onima koji tokom utrke konstantno "napadaju" i od [[Tour de France 1981.|1981.]] osvajač ove nagrade nije bio i pobjednik u [[generalni poredak na Tour de Franceu|generalnom poretku]] na istom izdanju Toura. == Historija == Od [[Tour de France 1952.|1952. godine]]<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/general/tour-de-france-an-alternative-view-of-the-ultimate-road-race-456215.html|title=Tour de France: An alternative view of the ultimate road race|date=6. 7. 2007|access-date=20. 5. 2009|work=[[The Independent]]|archive-date=8. 7. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080708095307/http://www.independent.co.uk/sport/general/tour-de-france-an-alternative-view-of-the-ultimate-road-race-456215.html|url-status=dead}}</ref> nakon svake etape dodjeljuje se nagrada najborbenijem biciklistu, a vodi se i ukupni poredak u tome.<ref>{{cite news|title=Premies voor Van der Pluym en Stolker|url=http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19560714&id=LC-19560714-11001|work=Leeuwarder Courant|date=14. 7. 1956|page=11|access-date=8. 5. 2009|archive-date=13. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713214439/http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19560714&id=LC-19560714-11001|url-status=dead}} {{nl simbol}}</ref> Na kraju [[Tour de France 1956.|Toura 1956.]] [[André Darrigade]] proglašen je najborbenijim biciklistom.<ref>{{cite news|title=Klassementen|url=http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19560730&id=LC-19560730-5007&words=+(+klassement)%20klassement|work=Leeuwarder Courant|date=30. 7. 1956|page=5|access-date=8. 5. 2009|archive-date=13. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713214444/http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19560730&id=LC-19560730-5007&words=+(+klassement)%20klassement|url-status=dead}} {{nl simbol}}</ref> U to je vrijeme ovoj nagradi pridavana jednaka važnost kao nagradi za biciklista s najviše pehova. Godine [[Tour de France 1961.|1961.]] nagrada nije dodijeljena jednom biciklistu nego cijelom timu; to je bio regionalni tim Zapad-Jugozapad. Sistem nagrade mijenjao se kroz vrijeme. Historijski, biciklisti bi sakupljali bodove i onaj ko bi ih na kraju Toura imao najviše bivao bi proglašen osvajačem ove nagrade.<ref name="cvcc">{{cite web|url=http://www.cvccbike.com/tour/eddy/xtra_bestanden/combativity.htm|title=Tour Xtra:Combativity Classification|publisher=CvccBike|author=Eddy van der Mark|access-date=24. 4. 2009|archive-date=16. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916055937/http://www.cvccbike.com/tour/eddy/xtra_bestanden/combativity.htm|url-status=dead}}</ref> Biciklist nije morao završiti Tour; npr. [[Cyrille Guimard]] nije završio [[Tour de France 1972.|Tour 1972]], ali mu je ipak dodijeljena nagrada za borbenost. [[Tour de France 1979.|Godine 1979.]] nagradu je prvobitno dobio [[Joop Zoetemelk]]<ref>{{cite news|title=Zoetemelk strijdlustigste|url=http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19790723&id=LC-19790723-13004&words=+(+strijdlustigste)%20strijdlustigst|work=Leeuwarder Courant|date=23. 7. 1979|page=13|access-date=8. 5. 2009|archive-date=13. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713214505/http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19790723&id=LC-19790723-13004&words=+(+strijdlustigste)%20strijdlustigst|url-status=dead}} {{nl simbol}}</ref>, ali je kasnije diskvalificiran, pa je ona dodijeljena [[Hennie Kuiper|Hennieju Kuiperu]]. == Trenutni sistem == Po trenutnom sistemu, koji je važeći od [[Tour de France 2003.|2003]], žiri od osam specijalista za biciklizam odabira najborbenijeg biciklista u svakoj etapi (isključujući etape na [[hronometar (biciklizam)|hronometar]].<ref name="letour2008"/> Ne postoji posebna majica za najborbenijeg biciklista u prethodnoj etapi, ali on može biti prepoznat po broju koji nosi na leđima: to je crni broj na zlatnoj pozadini umjesto uobičajenog izgleda "crno na bijelom".<ref name=":0">{{cite web |title= CENTURY 21 to sponsor combativity award |url= https://www.letour.fr/en/news/2023/century-21-to-sponsor-combativity-award-from-2023/1308983 |access-date= 5. 1. 2023 |publisher= [[Amaury Sport Organisation]] |language=en}}</ref> Od 1998. do 2022. to je bio bijeli broj na crvenoj pozadini.<ref name="letour2008">{{cite web |url= http://www.letour.fr/2008/TDF/COURSE/docs/reglement_fr_us.pdf |language=fr |publisher= Amaury Sport Organisation |access-date= 24. 4. 2009 |quote= Par ailleurs, le coureur combatif sera identifié par deux dossards spécifiques avec chiffres blancs sur fond rouge.|page=61 |date= 17. 7. 2008 |title=Règlement de l'Épreuve – Article 10: Maillots des leaders |archive-url= https://web.archive.org/web/20090824071143/http://www.letour.fr/2008/TDF/COURSE/docs/reglement_fr_us.pdf |archive-date= 24. 8. 2009 |url-status=dead}}</ref><ref name="Brownlee2013">{{cite book |author= Nick Brownlee |title= Vive le Tour!: Wiggo, and the Amazing Tales of the Tour de France |url= https://books.google.com/books?id=jrK_CAAAQBAJ&pg=PT82 |date= 23. 7. 2013 |publisher= Pavilion Books |isbn=978-1-909396-34-0|pages=75}}{{Mrtav link|datum= decembar 2023 |bot= InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> Na kraju Toura (obično tokom posljednje etape) "nagrada za superborbenost" dodjeljuje se najborbenijem biciklistu na cijelom Touru,<ref>{{cite web|url=http://www.letour.fr/2008/TDF/COURSE/docs/reglement_fr_us.pdf|publisher=ASO|access-date=24. 4. 2009|page=69|date=17. 7. 2008|title=Règlement de l'Épreuve - Article 24f: Prix de la Combativité}} {{fr simbol}}</ref> a od 2017. vrijednost joj je 20.000&nbsp;€.<ref name="prizemoney">{{cite web|url=http://www.letour.fr/2008/TDF/COURSE/docs/reglement_fr_us.pdf|publisher= ASO|access-date=24. 4. 2009|page=79|date=17. 7. 2008|title=Liste des prix/Prize money – Article 7. Classement de la combativité/Most aggressive rider classification}}</ref> Od 2023. broj je zlatne boje, nakon što je sponzor nagrade postala kompanija za nekretnine [[Century 21 Real Estate|Century 21]].<ref name=":0"/> == Osvajači == {|class="wikitable" style="font-size:100%;" !Godina !Takmičar !Tim !Bodovi !Druge majice |- |[[Tour de France 1956.|1956.]]||{{ZD|FRA}} [[André Darrigade]]||Francuska||align=center|175||align=center|– |- |[[Tour de France 1957.|1957.]]||{{ZD|FRA}} [[Nicolas Barone]]||Ile-de-France||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1958.|1958.]]||{{ZD|ŠPA|1945}} [[Federico Bahamontes]]||Španija||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1959.|1959.]]||{{ZD|FRA}} [[Gérard Saint]]||Francuska, Zapad-Jugozapad||align=center|243||align=center|– |- |[[Tour de France 1960.|1960.]]||{{ZD|FRA}} [[Jean Graczyk]]||Francuska||align=center|?||align=center|[[Datoteka:Jersey green.svg|20px]] [[Poredak sprintera na Tour de Franceu|Sprinteri]] |- |[[Tour de France 1961.|1961.]]||colspan=2|Tim Zapad-Jugozapad||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1962.|1962.]]||{{ZD|BEL}} [[Eddy Pauwels]]||[[Wiel's-Groene Leeuw]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1963.|1963.]]||{{ZD|BEL}} [[Rik Van Looy]]||[[G.B.C.-Libertas]]||align=center|?||align=center|[[Datoteka:Jersey green.svg|20px]] [[Poredak sprintera na Tour de Franceu|Sprinteri]] |- |[[Tour de France 1964.|1964.]]||{{ZD|FRA}} [[Henry Anglade]]||[[Pelforth-Sauvage-Lejeune]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1965.|1965.]]||{{ZD|ITA}} [[Felice Gimondi]]||[[Salvarani (biciklizam)|Salvarani]]||align=center|80||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]] |- |[[Tour de France 1966.|1966.]]||{{ZD|SRNJ}} [[Rudi Altig]]||[[Molteni (biciklizam)|Molteni]]||align=center|124||align=center|– |- |[[Tour de France 1967.|1967.]]||{{ZD|FRA}} [[Désiré Letort]]||Francuska B||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1968.|1968.]]||{{ZD|FRA}} [[Roger Pingeon]]||Francuska A||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1969.|1969.]]||{{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]]||[[Faemino-Faema|Faema]]||align=center|?||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]]<br />[[Datoteka:Jersey green.svg|20px]] [[Poredak sprintera na Tour de Franceu|Sprinteri]]<br>[[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 1970.|1970.]]||{{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]]||[[Faemino-Faema]]||align=center|366||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]] |- |[[Tour de France 1971.|1971.]]||{{ZD|ŠPA|1945}} [[Luis Ocaña]]||[[BIC (biciklizam)|BIC]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1972.|1972.]]||{{ZD|FRA}} [[Cyrille Guimard]]||[[Gan-Mercier]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1973.|1973.]]||{{ZD|ŠPA|1945}} [[Luis Ocaña]]||[[BIC (biciklizam)|BIC]]||align=center|?||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]] |- |[[Tour de France 1974.|1974.]]||{{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]]||[[Molteni (biciklizam)|Molteni]]||align=center|?||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]] |- |[[Tour de France 1975.|1975.]]||{{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]]||[[Molteni (biciklizam)|Molteni]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1976.|1976.]]||{{ZD|FRA}} [[Raymond Delisle]]||[[Peugeot-Esso-Michelin]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1977.|1977.]]||{{ZD|HOL}} [[Gerrie Knetemann]]||[[TI-Raleigh]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1978.|1978.]]||{{ZD|BEL}} [[Paul Wellens]]||[[TI-Raleigh]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1979.|1979.]]||{{ZD|HOL}} [[Hennie Kuiper]]||[[Peugeot-Esso-Michelin]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1980.|1980.]]||{{ZD|FRA}} [[Christian Levavasseur]]<br>{{ZD|FRA}} [[Didier Vanoverschelde]]||[[Miko-Mercier]]<br>[[La Redoute-Motobécane]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1981.|1981.]]||{{ZD|FRA}} [[Bernard Hinault]]||[[Renault-Elf]]||align=center|25||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]] |- |[[Tour de France 1982.|1982.]]||{{ZD|FRA}} [[Régis Clère]]||[[Coop-Mercier]]||align=center|31||align=center|– |- |[[Tour de France 1983.|1983.]]||{{ZD|ŠVI}} [[Serge Demierre]]||[[Cilo-Aufina]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1984.|1984.]]||{{ZD|FRA}} [[Bernard Hinault]]||[[La Vie Claire-Terraillon]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1985.|1985.]]||{{ZD|HOL}} [[Maarten Ducrot]]||[[Kwantum Hallen-Yoko]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1986.|1986.]]||{{ZD|FRA}} [[Bernard Hinault]]||[[La Vie Claire-Radar]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1987.|1987.]]||{{ZD|ŠPA}} [[Pedro Delgado]]||[[PDM-Concorde]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1988.|1988.]]||{{ZD|FRA}} [[Jérôme Simon]]||[[Z-Peugeot]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1989.|1989.]]||{{ZD|FRA}} [[Laurent Fignon]]||[[Super U-Raleigh-Fiat]]||align=center|25||align=center|– |- |[[Tour de France 1990.|1990.]]||{{ZD|ŠPA}} [[Eduardo Chozas]]||[[ONCE (biciklizam)|ONCE]]||align=center|37||align=center|– |- |[[Tour de France 1991.|1991.]]||{{ZD|ITA}} [[Claudio Chiappucci]]||[[Carrera Jeans (biciklizam)|Carrera Jeans]]||align=center|34|| [[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 1992.|1992.]]||{{ZD|ITA}} [[Claudio Chiappucci]]||[[Carrera Jeans (biciklizam)|Carrera Jeans]]||align=center|42|| [[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 1993.|1993.]]||{{ZD|ITA}} [[Massimo Ghirotto]]||[[ZG Mobili-Bottecchia]]||align=center|34||align=center|– |- |[[Tour de France 1994.|1994.]]||{{ZD|ITA}} [[Eros Poli]]||[[Saeco Macchine per Caffè (biciklizam)|Mercatone Uno]]||align=center|34||align=center|– |- |[[Tour de France 1995.|1995.]]||{{ZD|KOL}} [[Hernán Buenahora]]||[[Comunidad Valenciana (biciklizam)|Kelme]]||align=center|36||align=center|– |- |[[Tour de France 1996.|1996.]]||{{ZD|FRA}} [[Richard Virenque]]||[[Festina-Lotus]]||align=center|50||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 1997.|1997.]]||{{ZD|FRA}} [[Richard Virenque]]||[[Festina-Lotus]]||align=center|54||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 1998.|1998.]]||{{ZD|FRA}} [[Jacky Durand]]||[[Casino-Ag2r]]||align=center|94||align=center|– |- |[[Tour de France 1999.|1999.]]||{{ZD|FRA}} [[Jacky Durand]]||[[Lotto-Mobistar]]||align=center|61||align=center|– |- |[[Tour de France 2000.|2000.]]||{{ZD|HOL}} [[Erik Dekker]]||[[Rabobank (biciklizam)|Rabobank]]||align=center|99||align=center|– |- |[[Tour de France 2001.|2001.]]||{{ZD|FRA}} [[Laurent Jalabert]]||[[CSC-Tiscali]]||align=center|94||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 2002.|2002.]]||{{ZD|FRA}} [[Laurent Jalabert]]||[[CSC-Tiscali]]||align=center|100||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 2003.|2003.]]||{{ZD|KAZ}} [[Aleksandar Vinokurov]]||[[Team Deutsche Telekom]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2004.|2004.]]||{{ZD|FRA}} [[Richard Virenque]]||[[Quick Step (biciklizam)|Quick Step]]||align=center|–|| [[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 2005.|2005.]]||{{ZD|ŠPA}} [[Óscar Pereiro]]||[[Phonak Cycling Team|Phonak]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2006.|2006.]]||{{ZD|ŠPA}} [[David de la Fuente]]||[[Saunier Duval-Prodir]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2007.|2007.]]||{{ZD|ŠPA}} [[Amets Txurruka]]||[[Euskaltel-Euskadi]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2008.|2008.]]||{{ZD|FRA}} [[Sylvain Chavanel]]||[[Cofidis (biciklizam)|Cofidis]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2009.|2009.]]||align=center|''Nije dodijeljena''<ref>Pobjeda [[Franco Pellizotti|Franca Pellizottija]] ([[Cannondale Pro Cycling|Liquigas]]) u konkurenciji za najborbenijeg biciklista na Tour de Franceu 2009. poništena je nakon što ga je [[Međunarodni arbitražni sportski sud]] diskvalificirao zbog nepravilnosti u njegovom biološkom pasošu.</ref>||align=center|–||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2010.|2010.]]||{{ZD|FRA}} [[Sylvain Chavanel]]||[[Quick Step (biciklizam)|Quick Step]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2011.|2011.]]||{{ZD|FRA}} [[Jérémy Roy]]||[[FDJ (biciklizam)|FDJ]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2012.|2012.]]||{{ZD|DAN}} [[Chris Anker Sørensen]]||[[Tinkoff-Saxo|Saxo Bank-Tinkoff Bank]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2013.|2013.]]||{{ZD|FRA}} [[Christophe Riblon]]||[[AG2R-La Mondiale]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2014.|2014.]]||{{ZD|ITA}} [[Alessandro De Marchi (biciklist)|Alessandro De Marchi]]||[[Cannondale Pro Cycling|Cannondale]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2015.|2015.]]||{{ZD|FRA}} [[Romain Bardet]]||[[AG2R-La Mondiale]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2016.|2016.]]||{{ZD|SLK}} [[Peter Sagan]]||[[Tinkoff]]||align=center| – || [[Datoteka:Jersey green.svg|20px]] [[Poredak sprintera na Tour de Franceu|Sprinteri]] |- |[[Tour de France 2017.|2017.]]||{{ZD|FRA}} [[Warren Barguil]]||[[Team Sunweb]]||align=center|– ||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 2018.|2018.]]||{{ZD|IRS}} [[Daniel Martin (biciklist)|Daniel Martin]]||[[UAE Team Emirates]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2019.|2019.]]||{{ZD|FRA}} [[Julian Alaphilippe]]||[[Deceuninck–Quick-Step]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2020.|2020.]]||{{ZD|ŠVI}} [[Marc Hirschi]]||[[Team Sunweb]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2021.|2021.]]||{{ZD|FRA}} [[Franck Bonnamour]]||[[B&B Hotels p/b KTM]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2022.|2022.]]||{{ZD|BEL}} [[Wout Van Aert]]||[[Jumbo–Visma]]||align=center|– ||align=center|[[Datoteka:Jersey green.svg|20px]] [[Poredak sprintera na Tour de Franceu|Sprinteri]] |- |[[Tour de France 2023.|2023.]]||{{ZD|BEL}} [[Victor Campenaerts]]||[[Lotto–Dstny]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2024.|2024.]]||{{ZD|EKV}} [[Richard Carapaz]]||[[EF Education–EasyPost]]||align=center|– ||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 2025.|2025.]]||{{ZD|IRS}} [[Ben Healy (biciklist)|Ben Healy]]||[[EF Education–EasyPost]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2026.|2026.]]||{{ZD|EKV}} [[Richard Carapaz]]||[[EF Education–EasyPost]]||align=center|– ||align=center|– |} == Reference == {{refspisak|2}} {{Tour de France}} mj2ddbv3o244glvzlshy2281a9jqgf1 3914910 3914909 2026-07-26T21:00:13Z KWiki 9400 3914910 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Jersey beige number.svg|mini|desno|225px|Majica za najborbenijeg biciklista u prethodnoj etapi]] '''Nagrada za borbenost na [[Tour de France]]u''' dodjeljuje se najagresivnijim [[biciklizam|biciklistima]], tj. onima koji tokom utrke konstantno "napadaju" i od [[Tour de France 1981.|1981.]] osvajač ove nagrade nije bio i pobjednik u [[generalni poredak na Tour de Franceu|generalnom poretku]] na istom izdanju Toura. == Historija == Od [[Tour de France 1952.|1952. godine]]<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/general/tour-de-france-an-alternative-view-of-the-ultimate-road-race-456215.html|title=Tour de France: An alternative view of the ultimate road race|date=6. 7. 2007|access-date=20. 5. 2009|work=[[The Independent]]|archive-date=8. 7. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080708095307/http://www.independent.co.uk/sport/general/tour-de-france-an-alternative-view-of-the-ultimate-road-race-456215.html|url-status=dead}}</ref> nakon svake etape dodjeljuje se nagrada najborbenijem biciklistu, a vodi se i ukupni poredak u tome.<ref>{{cite news|title=Premies voor Van der Pluym en Stolker|url=http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19560714&id=LC-19560714-11001|work=Leeuwarder Courant|date=14. 7. 1956|page=11|access-date=8. 5. 2009|archive-date=13. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713214439/http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19560714&id=LC-19560714-11001|url-status=dead}} {{nl simbol}}</ref> Na kraju [[Tour de France 1956.|Toura 1956.]] [[André Darrigade]] proglašen je najborbenijim biciklistom.<ref>{{cite news|title=Klassementen|url=http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19560730&id=LC-19560730-5007&words=+(+klassement)%20klassement|work=Leeuwarder Courant|date=30. 7. 1956|page=5|access-date=8. 5. 2009|archive-date=13. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713214444/http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19560730&id=LC-19560730-5007&words=+(+klassement)%20klassement|url-status=dead}} {{nl simbol}}</ref> U to je vrijeme ovoj nagradi pridavana jednaka važnost kao nagradi za biciklista s najviše pehova. Godine [[Tour de France 1961.|1961.]] nagrada nije dodijeljena jednom biciklistu nego cijelom timu; to je bio regionalni tim Zapad-Jugozapad. Sistem nagrade mijenjao se kroz vrijeme. Historijski, biciklisti bi sakupljali bodove i onaj ko bi ih na kraju Toura imao najviše bivao bi proglašen osvajačem ove nagrade.<ref name="cvcc">{{cite web|url=http://www.cvccbike.com/tour/eddy/xtra_bestanden/combativity.htm|title=Tour Xtra:Combativity Classification|publisher=CvccBike|author=Eddy van der Mark|access-date=24. 4. 2009|archive-date=16. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916055937/http://www.cvccbike.com/tour/eddy/xtra_bestanden/combativity.htm|url-status=dead}}</ref> Biciklist nije morao završiti Tour; npr. [[Cyrille Guimard]] nije završio [[Tour de France 1972.|Tour 1972]], ali mu je ipak dodijeljena nagrada za borbenost. [[Tour de France 1979.|Godine 1979.]] nagradu je prvobitno dobio [[Joop Zoetemelk]]<ref>{{cite news|title=Zoetemelk strijdlustigste|url=http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19790723&id=LC-19790723-13004&words=+(+strijdlustigste)%20strijdlustigst|work=Leeuwarder Courant|date=23. 7. 1979|page=13|access-date=8. 5. 2009|archive-date=13. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713214505/http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=19790723&id=LC-19790723-13004&words=+(+strijdlustigste)%20strijdlustigst|url-status=dead}} {{nl simbol}}</ref>, ali je kasnije diskvalificiran, pa je ona dodijeljena [[Hennie Kuiper|Hennieju Kuiperu]]. == Trenutni sistem == Po trenutnom sistemu, koji je važeći od [[Tour de France 2003.|2003]], žiri od osam specijalista za biciklizam odabira najborbenijeg biciklista u svakoj etapi (isključujući etape na [[hronometar (biciklizam)|hronometar]].<ref name="letour2008"/> Ne postoji posebna majica za najborbenijeg biciklista u prethodnoj etapi, ali on može biti prepoznat po broju koji nosi na leđima: to je crni broj na zlatnoj pozadini umjesto uobičajenog izgleda "crno na bijelom".<ref name=":0">{{cite web |title= CENTURY 21 to sponsor combativity award |url= https://www.letour.fr/en/news/2023/century-21-to-sponsor-combativity-award-from-2023/1308983 |access-date= 5. 1. 2023 |publisher= [[Amaury Sport Organisation]] |language=en}}</ref> Od 1998. do 2022. to je bio bijeli broj na crvenoj pozadini.<ref name="letour2008">{{cite web |url= http://www.letour.fr/2008/TDF/COURSE/docs/reglement_fr_us.pdf |language=fr |publisher= Amaury Sport Organisation |access-date= 24. 4. 2009 |quote= Par ailleurs, le coureur combatif sera identifié par deux dossards spécifiques avec chiffres blancs sur fond rouge.|page=61 |date= 17. 7. 2008 |title=Règlement de l'Épreuve – Article 10: Maillots des leaders |archive-url= https://web.archive.org/web/20090824071143/http://www.letour.fr/2008/TDF/COURSE/docs/reglement_fr_us.pdf |archive-date= 24. 8. 2009 |url-status=dead}}</ref><ref name="Brownlee2013">{{cite book |author= Nick Brownlee |title= Vive le Tour!: Wiggo, and the Amazing Tales of the Tour de France |url= https://books.google.com/books?id=jrK_CAAAQBAJ&pg=PT82 |date= 23. 7. 2013 |publisher= Pavilion Books |isbn=978-1-909396-34-0|pages=75}}{{Mrtav link|datum= decembar 2023 |bot= InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> Na kraju Toura (obično tokom posljednje etape) "nagrada za superborbenost" dodjeljuje se najborbenijem biciklistu na cijelom Touru,<ref>{{cite web|url=http://www.letour.fr/2008/TDF/COURSE/docs/reglement_fr_us.pdf|publisher=ASO|access-date=24. 4. 2009|page=69|date=17. 7. 2008|title=Règlement de l'Épreuve - Article 24f: Prix de la Combativité}} {{fr simbol}}</ref> a od 2017. vrijednost joj je 20.000&nbsp;€.<ref name="prizemoney">{{cite web|url=http://www.letour.fr/2008/TDF/COURSE/docs/reglement_fr_us.pdf|publisher= ASO|access-date=24. 4. 2009|page=79|date=17. 7. 2008|title=Liste des prix/Prize money – Article 7. Classement de la combativité/Most aggressive rider classification}}</ref> Od 2023. broj je zlatne boje, nakon što je sponzor nagrade postala kompanija za nekretnine [[Century 21 Real Estate|Century 21]].<ref name=":0"/> == Osvajači == {|class="wikitable" style="font-size:100%;" !Godina !Takmičar !Tim !Bodovi !Druge majice |- |[[Tour de France 1956.|1956.]]||{{ZD|FRA}} [[André Darrigade]]||Francuska||align=center|175||align=center|– |- |[[Tour de France 1957.|1957.]]||{{ZD|FRA}} [[Nicolas Barone]]||Ile-de-France||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1958.|1958.]]||{{ZD|ŠPA|1945}} [[Federico Bahamontes]]||Španija||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1959.|1959.]]||{{ZD|FRA}} [[Gérard Saint]]||Francuska, Zapad-Jugozapad||align=center|243||align=center|– |- |[[Tour de France 1960.|1960.]]||{{ZD|FRA}} [[Jean Graczyk]]||Francuska||align=center|?||align=center|[[Datoteka:Jersey green.svg|20px]] [[Poredak sprintera na Tour de Franceu|Sprinteri]] |- |[[Tour de France 1961.|1961.]]||colspan=2|Tim Zapad-Jugozapad||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1962.|1962.]]||{{ZD|BEL}} [[Eddy Pauwels]]||[[Wiel's-Groene Leeuw]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1963.|1963.]]||{{ZD|BEL}} [[Rik Van Looy]]||[[G.B.C.-Libertas]]||align=center|?||align=center|[[Datoteka:Jersey green.svg|20px]] [[Poredak sprintera na Tour de Franceu|Sprinteri]] |- |[[Tour de France 1964.|1964.]]||{{ZD|FRA}} [[Henry Anglade]]||[[Pelforth-Sauvage-Lejeune]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1965.|1965.]]||{{ZD|ITA}} [[Felice Gimondi]]||[[Salvarani (biciklizam)|Salvarani]]||align=center|80||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]] |- |[[Tour de France 1966.|1966.]]||{{ZD|SRNJ}} [[Rudi Altig]]||[[Molteni (biciklizam)|Molteni]]||align=center|124||align=center|– |- |[[Tour de France 1967.|1967.]]||{{ZD|FRA}} [[Désiré Letort]]||Francuska B||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1968.|1968.]]||{{ZD|FRA}} [[Roger Pingeon]]||Francuska A||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1969.|1969.]]||{{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]]||[[Faemino-Faema|Faema]]||align=center|?||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]]<br />[[Datoteka:Jersey green.svg|20px]] [[Poredak sprintera na Tour de Franceu|Sprinteri]]<br>[[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 1970.|1970.]]||{{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]]||[[Faemino-Faema]]||align=center|366||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]] |- |[[Tour de France 1971.|1971.]]||{{ZD|ŠPA|1945}} [[Luis Ocaña]]||[[BIC (biciklizam)|BIC]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1972.|1972.]]||{{ZD|FRA}} [[Cyrille Guimard]]||[[Gan-Mercier]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1973.|1973.]]||{{ZD|ŠPA|1945}} [[Luis Ocaña]]||[[BIC (biciklizam)|BIC]]||align=center|?||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]] |- |[[Tour de France 1974.|1974.]]||{{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]]||[[Molteni (biciklizam)|Molteni]]||align=center|?||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]] |- |[[Tour de France 1975.|1975.]]||{{ZD|BEL}} [[Eddy Merckx]]||[[Molteni (biciklizam)|Molteni]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1976.|1976.]]||{{ZD|FRA}} [[Raymond Delisle]]||[[Peugeot-Esso-Michelin]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1977.|1977.]]||{{ZD|HOL}} [[Gerrie Knetemann]]||[[TI-Raleigh]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1978.|1978.]]||{{ZD|BEL}} [[Paul Wellens]]||[[TI-Raleigh]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1979.|1979.]]||{{ZD|HOL}} [[Hennie Kuiper]]||[[Peugeot-Esso-Michelin]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1980.|1980.]]||{{ZD|FRA}} [[Christian Levavasseur]]<br>{{ZD|FRA}} [[Didier Vanoverschelde]]||[[Miko-Mercier]]<br>[[La Redoute-Motobécane]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1981.|1981.]]||{{ZD|FRA}} [[Bernard Hinault]]||[[Renault-Elf]]||align=center|25||align=center|[[Datoteka:Jersey yellow.svg|20px]] [[Generalni poredak na Tour de Franceu|Generalni]] |- |[[Tour de France 1982.|1982.]]||{{ZD|FRA}} [[Régis Clère]]||[[Coop-Mercier]]||align=center|31||align=center|– |- |[[Tour de France 1983.|1983.]]||{{ZD|ŠVI}} [[Serge Demierre]]||[[Cilo-Aufina]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1984.|1984.]]||{{ZD|FRA}} [[Bernard Hinault]]||[[La Vie Claire-Terraillon]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1985.|1985.]]||{{ZD|HOL}} [[Maarten Ducrot]]||[[Kwantum Hallen-Yoko]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1986.|1986.]]||{{ZD|FRA}} [[Bernard Hinault]]||[[La Vie Claire-Radar]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1987.|1987.]]||{{ZD|ŠPA}} [[Pedro Delgado]]||[[PDM-Concorde]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1988.|1988.]]||{{ZD|FRA}} [[Jérôme Simon]]||[[Z-Peugeot]]||align=center|?||align=center|– |- |[[Tour de France 1989.|1989.]]||{{ZD|FRA}} [[Laurent Fignon]]||[[Super U-Raleigh-Fiat]]||align=center|25||align=center|– |- |[[Tour de France 1990.|1990.]]||{{ZD|ŠPA}} [[Eduardo Chozas]]||[[ONCE (biciklizam)|ONCE]]||align=center|37||align=center|– |- |[[Tour de France 1991.|1991.]]||{{ZD|ITA}} [[Claudio Chiappucci]]||[[Carrera Jeans (biciklizam)|Carrera Jeans]]||align=center|34|| [[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 1992.|1992.]]||{{ZD|ITA}} [[Claudio Chiappucci]]||[[Carrera Jeans (biciklizam)|Carrera Jeans]]||align=center|42|| [[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 1993.|1993.]]||{{ZD|ITA}} [[Massimo Ghirotto]]||[[ZG Mobili-Bottecchia]]||align=center|34||align=center|– |- |[[Tour de France 1994.|1994.]]||{{ZD|ITA}} [[Eros Poli]]||[[Saeco Macchine per Caffè (biciklizam)|Mercatone Uno]]||align=center|34||align=center|– |- |[[Tour de France 1995.|1995.]]||{{ZD|KOL}} [[Hernán Buenahora]]||[[Comunidad Valenciana (biciklizam)|Kelme]]||align=center|36||align=center|– |- |[[Tour de France 1996.|1996.]]||{{ZD|FRA}} [[Richard Virenque]]||[[Festina-Lotus]]||align=center|50||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 1997.|1997.]]||{{ZD|FRA}} [[Richard Virenque]]||[[Festina-Lotus]]||align=center|54||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 1998.|1998.]]||{{ZD|FRA}} [[Jacky Durand]]||[[Casino-Ag2r]]||align=center|94||align=center|– |- |[[Tour de France 1999.|1999.]]||{{ZD|FRA}} [[Jacky Durand]]||[[Lotto-Mobistar]]||align=center|61||align=center|– |- |[[Tour de France 2000.|2000.]]||{{ZD|HOL}} [[Erik Dekker]]||[[Rabobank (biciklizam)|Rabobank]]||align=center|99||align=center|– |- |[[Tour de France 2001.|2001.]]||{{ZD|FRA}} [[Laurent Jalabert]]||[[CSC-Tiscali]]||align=center|94||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 2002.|2002.]]||{{ZD|FRA}} [[Laurent Jalabert]]||[[CSC-Tiscali]]||align=center|100||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 2003.|2003.]]||{{ZD|KAZ}} [[Aleksandar Vinokurov]]||[[Team Deutsche Telekom]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2004.|2004.]]||{{ZD|FRA}} [[Richard Virenque]]||[[Quick Step (biciklizam)|Quick Step]]||align=center|–|| [[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 2005.|2005.]]||{{ZD|ŠPA}} [[Óscar Pereiro]]||[[Phonak Cycling Team|Phonak]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2006.|2006.]]||{{ZD|ŠPA}} [[David de la Fuente]]||[[Saunier Duval-Prodir]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2007.|2007.]]||{{ZD|ŠPA}} [[Amets Txurruka]]||[[Euskaltel-Euskadi]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2008.|2008.]]||{{ZD|FRA}} [[Sylvain Chavanel]]||[[Cofidis (biciklizam)|Cofidis]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2009.|2009.]]||align=center|''Nije dodijeljena''<ref>Pobjeda [[Franco Pellizotti|Franca Pellizottija]] ([[Cannondale Pro Cycling|Liquigas]]) u konkurenciji za najborbenijeg biciklista na Tour de Franceu 2009. poništena je nakon što ga je [[Međunarodni arbitražni sportski sud]] diskvalificirao zbog nepravilnosti u njegovom biološkom pasošu.</ref>||align=center|–||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2010.|2010.]]||{{ZD|FRA}} [[Sylvain Chavanel]]||[[Quick Step (biciklizam)|Quick Step]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2011.|2011.]]||{{ZD|FRA}} [[Jérémy Roy]]||[[FDJ (biciklizam)|FDJ]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2012.|2012.]]||{{ZD|DAN}} [[Chris Anker Sørensen]]||[[Tinkoff-Saxo|Saxo Bank-Tinkoff Bank]]||align=center|–||align=center|– |- |[[Tour de France 2013.|2013.]]||{{ZD|FRA}} [[Christophe Riblon]]||[[AG2R-La Mondiale]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2014.|2014.]]||{{ZD|ITA}} [[Alessandro De Marchi (biciklist)|Alessandro De Marchi]]||[[Cannondale Pro Cycling|Cannondale]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2015.|2015.]]||{{ZD|FRA}} [[Romain Bardet]]||[[AG2R-La Mondiale]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2016.|2016.]]||{{ZD|SLK}} [[Peter Sagan]]||[[Tinkoff]]||align=center| – || [[Datoteka:Jersey green.svg|20px]] [[Poredak sprintera na Tour de Franceu|Sprinteri]] |- |[[Tour de France 2017.|2017.]]||{{ZD|FRA}} [[Warren Barguil]]||[[Team Sunweb]]||align=center|– ||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 2018.|2018.]]||{{ZD|IRS}} [[Daniel Martin (biciklist)|Daniel Martin]]||[[UAE Team Emirates]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2019.|2019.]]||{{ZD|FRA}} [[Julian Alaphilippe]]||[[Deceuninck–Quick-Step]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2020.|2020.]]||{{ZD|ŠVI}} [[Marc Hirschi]]||[[Team Sunweb]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2021.|2021.]]||{{ZD|FRA}} [[Franck Bonnamour]]||[[B&B Hotels p/b KTM]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2022.|2022.]]||{{ZD|BEL}} [[Wout Van Aert]]||[[Jumbo–Visma]]||align=center|– ||align=center|[[Datoteka:Jersey green.svg|20px]] [[Poredak sprintera na Tour de Franceu|Sprinteri]] |- |[[Tour de France 2023.|2023.]]||{{ZD|BEL}} [[Victor Campenaerts]]||[[Lotto–Dstny]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2024.|2024.]]||{{ZD|EKV}} [[Richard Carapaz]]||[[EF Education–EasyPost]]||align=center|– ||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |- |[[Tour de France 2025.|2025.]]||{{ZD|IRS}} [[Ben Healy (biciklist)|Ben Healy]]||[[EF Education–EasyPost]]||align=center|– ||align=center|– |- |[[Tour de France 2026.|2026.]]||{{ZD|EKV}} [[Richard Carapaz]]||[[EF Education–EasyPost]]||align=center|– ||[[Datoteka:Jersey polkadot.svg|20px]] [[Poredak penjača na Tour de Franceu|Penjači]] |} == Reference == {{refspisak|2}} {{Tour de France}} doshmstgg4yot9mwl3jtf8lcjuvtlk9 10 392193 3914912 3743404 2026-07-26T21:04:43Z KWiki 9400 3914912 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Pobjednici Tour de Francea - penjači |naslov = Pobjednici [[Tour de France]]a – [[Poredak penjača na Tour de Franceu|poredak penjača]] |podaciklasa = hlist |podaci1 = * [[Tour de France 1933.|1933]]:&nbsp;[[Vicente Trueba]] * [[Tour de France 1934.|1934]]:&nbsp;[[René Vietto]] * [[Tour de France 1935.|1935]]:&nbsp;[[Félicien Vervaecke]] * [[Tour de France 1936.|1936]]:&nbsp;[[Julián Berrendero]] * [[Tour de France 1937.|1937]]:&nbsp;[[Félicien Vervaecke]] * [[Tour de France 1938.|1938]]:&nbsp;[[Gino Bartali]] * [[Tour de France 1939.|1939]]:&nbsp;[[Sylvère Maes]] * [[Tour de France 1947.|1947]]:&nbsp;[[Pierre Brambilla]] * [[Tour de France 1948.|1948]]:&nbsp;[[Gino Bartali]] * [[Tour de France 1949.|1949]]:&nbsp;[[Fausto Coppi]] * [[Tour de France 1950.|1950]]:&nbsp;[[Louison Bobet]] * [[Tour de France 1951.|1951]]:&nbsp;[[Raphaël Géminiani]] * [[Tour de France 1952.|1952]]:&nbsp;[[Fausto Coppi]] * [[Tour de France 1953.|1953]]:&nbsp;[[Jesús Loroño]] * [[Tour de France 1954.|1954]]:&nbsp;[[Federico Bahamontes]] * {{nowrap|[[Tour de France 1955.|1955]]–[[Tour de France 1956.|1956]]:&nbsp;[[Charly Gaul]]}} * [[Tour de France 1957.|1957]]:&nbsp;[[Gastone Nencini]] * [[Tour de France 1958.|1958]]–[[Tour de France 1959.|1959]]:&nbsp;[[Federico Bahamontes]] * [[Tour de France 1960.|1960]]–[[Tour de France 1961.|1961]]:&nbsp;[[Imerio Massignan]] * [[Tour de France 1962.|1962]]–[[Tour de France 1964.|1964]]:&nbsp;[[Federico Bahamontes]] * [[Tour de France 1965.|1965]]–[[Tour de France 1967.|1967]]:&nbsp;[[Julio Jiménez]] * [[Tour de France 1968.|1968]]:&nbsp;[[Aurelio González Puente]] * [[Tour de France 1969.|1969]]–[[Tour de France 1970.|1970]]:&nbsp;[[Eddy Merckx]] * [[Tour de France 1971.|1971]]–[[Tour de France 1972.|1972]]:&nbsp;[[Lucien Van Impe]] * [[Tour de France 1973.|1973]]:&nbsp;[[Pedro Torres]] * [[Tour de France 1974.|1974]]:&nbsp;[[Domingo Perurena]] * [[Tour de France 1975.|1975]]:&nbsp;[[Lucien Van Impe]] * [[Tour de France 1976.|1976]]:&nbsp;[[Giancarlo Bellini]] * [[Tour de France 1977.|1977]]:&nbsp;[[Lucien Van Impe]] * [[Tour de France 1978.|1978]]:&nbsp;[[Mariano Martínez (biciklist)|Mariano Martínez]] * [[Tour de France 1979.|1979]]:&nbsp;[[Giovanni Battaglin]] * [[Tour de France 1980.|1980]]:&nbsp;[[Raymond Martin (biciklist)|Raymond Martin]] * [[Tour de France 1981.|1981]]:&nbsp;[[Lucien Van Impe]] * [[Tour de France 1982.|1982]]:&nbsp;[[Bernard Vallet]] * [[Tour de France 1983.|1983]]:&nbsp;[[Lucien Van Impe]] * [[Tour de France 1984.|1984]]:&nbsp;[[Robert Millar]] * [[Tour de France 1985.|1985]]:&nbsp;[[Luis Herrera]] * [[Tour de France 1986.|1986]]:&nbsp;[[Bernard Hinault]] * [[Tour de France 1987.|1987]]:&nbsp;[[Luis Herrera]] * [[Tour de France 1988.|1988]]:&nbsp;[[Steven Rooks]] * [[Tour de France 1989.|1989]]:&nbsp;[[Gert-Jan Theunisse]] * [[Tour de France 1990.|1990]]:&nbsp;[[Thierry Claveyrolat]] * {{nowrap|[[Tour de France 1991.|1991]]–[[Tour de France 1992.|1992]]:&nbsp;[[Claudio Chiappucci]]}} * [[Tour de France 1993.|1993]]:&nbsp;[[Tony Rominger]] * [[Tour de France 1994.|1994]]–[[Tour de France 1997.|1997]]:&nbsp;[[Richard Virenque]] * [[Tour de France 1998.|1998]]:&nbsp;[[Christophe Rinero]] * [[Tour de France 1999.|1999]]:&nbsp;[[Richard Virenque]] * [[Tour de France 2000.|2000]]:&nbsp;[[Santiago Botero]] * {{nowrap|[[Tour de France 2001.|2001]]–[[Tour de France 2002.|2002]]:&nbsp;[[Laurent Jalabert]]}} * [[Tour de France 2003.|2003]]–[[Tour de France 2004.|2004]]:&nbsp;[[Richard Virenque]] * [[Tour de France 2005.|2005]]–[[Tour de France 2006.|2006]]:&nbsp;[[Michael Rasmussen]] * [[Tour de France 2007.|2007]]:&nbsp;[[Mauricio Soler]] * [[Tour de France 2008.|2008]]: <s>[[Bernhard Kohl]]</s> * [[Tour de France 2009.|2009]]: <s>[[Franco Pellizotti]]</s> * [[Tour de France 2010.|2010]]:&nbsp;[[Anthony Charteau]] * [[Tour de France 2011.|2011]]:&nbsp;[[Samuel Sánchez]] * [[Tour de France 2012.|2012]]:&nbsp;[[Thomas Voeckler]] * [[Tour de France 2013.|2013]]:&nbsp;[[Nairo Quintana]] * [[Tour de France 2014.|2014]]:&nbsp;[[Rafał Majka]] * [[Tour de France 2015.|2015]]:&nbsp;[[Chris Froome]] * [[Tour de France 2016.|2016]]:&nbsp;[[Rafał Majka]] * [[Tour de France 2017.|2017]]:&nbsp;[[Warren Barguil]] * [[Tour de France 2018.|2018]]:&nbsp;[[Julian Alaphilippe]] * [[Tour de France 2019.|2019]]:&nbsp;[[Romain Bardet]] * [[Tour de France 2020.|2020]]–[[Tour de France 2021.|2021]]:&nbsp;[[Tadej Pogačar]] * [[Tour de France 2022.|2022]]:&nbsp;[[Jonas Vingegaard]] * [[Tour de France 2023.|2023]]:&nbsp;[[Giulio Ciccone]] * [[Tour de France 2024.|2024]]:&nbsp;[[Richard Carapaz]] * [[Tour de France 2025.|2025]]:&nbsp;[[Tadej Pogačar]] * [[Tour de France 2026.|2026]]:&nbsp;[[Richard Carapaz]] }}<noinclude> [[Kategorija:Pobjednici Tour de Francea|Penjači]] [[Kategorija:Šabloni za Tour de France|Penjači]] </noinclude> 1g4205enpqx1k8zovmb9f17nftrt16f 0 397222 3914570 3904573 2026-07-26T12:32:48Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914570 wikitext text/x-wiki {{Tačnost}} {{Infokutija rat | sukob = Opsada Bihaća | dio = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | slika = [[Datoteka:Western Bosnia 1994.png|280px]] | opis = | datum = [[12. juni]] [[1992]] – [[4. august]] [[1995]]. | mjesto = Bihaćki okrug [[Bosna i Hercegovina]] | casus = | rezultat = Pobjeda snaga ARBiH i HV i oslobađanje Bihaćkog okruga | posjed = | strana1 = '''1992–95:'''<br />[[Datoteka:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina_(1992-1998).svg|30px|border]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] | strana2 = '''1992–95:'''<br />[[Datoteka:Flag_of_Republika_Srpska.svg|30px|border]] [[Vojska Republike Srpske]]<br /> [[Datoteka:State_Flag_of_Serbian_Krajina_(1991).svg|30px|border]] [[Republika srpska krajina]] | strana1a = '''1995:'''<br />[[Datoteka:Flag_of_Croatia.svg|30px|border]] [[Hrvatska]] | strana2a = '''1993–95:'''<br />[[Datoteka:Flag_of_AP_Western_Bosnia_(1993-1995).svg|30px|border]] [[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|AP Zapadna Bosna]] | komandant1 = [[Datoteka:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina_(1992-1998).svg|30px|border]] [[Mirsad Sedić]]<br />[[Datoteka:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina_(1992-1998).svg|30px|border]] [[Hajro Osmanagić]]<br />[[Datoteka:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina_(1992-1998).svg|30px|border]] [[Atif Dudaković]]<br />[[Datoteka:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina_(1992-1998).svg|30px|border]] [[Tomislav Dretar]]<br />[[Datoteka:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina_(1992-1998).svg|30px|border]] [[Izet Nanić]]{{KIA}}<br />[[Datoteka:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina_(1992-1998).svg|30px|border]] [[Irfan Ljubijankić]]<br />[[Datoteka:Flag_of_Croatia.svg|30px|border]] [[Zvonimir Červenko]] | komandant2 = [[Datoteka:Flag_of_Republika_Srpska.svg|30px|border]] [[Radovan Karadžić]]<br />[[Datoteka:Flag_of_Republika_Srpska.svg|30px|border]] [[Ratko Mladić]]<br />[[Datoteka:Flag_of_Republika_Srpska.svg|30px|border]] [[Milan Martić]]<br />[[Datoteka:Flag_of_AP_Western_Bosnia_(1993-1995).svg|30px|border]] [[Fikret Abdić]] | komandant3 = | snage1 = [[Datoteka:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina_(1992-1998).svg|30px|border]] 10.000-20.000 vojnika<br />[[Datoteka:Flag_of_Croatia.svg|30px|border]] 10.000 vojnika | snage2 = [[Datoteka:Flag_of_Republika_Srpska.svg|30px|border]] 10.000 vojnika<br />[[Datoteka:State_Flag_of_Serbian_Krajina_(1991).svg|30px|border]] 3.000-5.000 vojnika<br />[[Datoteka:Flag_of_AP_Western_Bosnia_(1993-1995).svg|30px|border]] 4.000-5.000 vojnika | snage3 = | žrtve1 = 4.856 vojnika i civila je ubijeno i nestalo | žrtve2 = | žrtve3 = | napomena = }} '''Opsada Bihaća''' bila je trogodišnja [[opsada]] sjeverozapadnog [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačkog]] grada [[Bihać]]a od strane [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]], [[Srpska vojska Krajine|Armije Republike Srpske krajine]] i jedinica [[Narodna odbrana Zapadne Bosne|Narodne odbrane]] [[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Autonomne pokrajine Zapadne Bosne]], koje su bile vođene [[Fikret Abdić|Fikretom Abdićem]] tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] u periodu 1992–1995.<ref name="independent.co.uk">{{cite news|title=Weary Bihac cries with joy as siege ends | url=http://www.independent.co.uk/news/world/weary-bihac-cries-with-joy-as-siege-ends-1595403.html|work=The Independent | date=9. 8. 1995 | access-date=25. 1. 2010}}</ref><ref name="bihac siege">{{cite web |title=Bosnia Enclave of Bihac Faces 3-Way Siege |url=http://articles.latimes.com/1995-07-25/news/mn-27571_1_bosnian-serb |work=Los Angeles Times |author=Tracy Wilkinson |date=25. 7. 1995 |access-date=22. 10. 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=CONFLICT IN THE BALKANS: IN CROATIA; Balkan War May Spread Into Croatia |url=http://www.nytimes.com/1994/12/02/world/conflict-in-the-balkans-in-croatia-balkan-war-may-spread-into-croatia.html?scp=1&sq=krajina%20biha%C4%87%201994&st=cse |work=New York Times|author=Roger Cohen|date=2. 12. 1994 |access-date=13. 10. 2010}}</ref> Opsada je trajala tri godine, od juna 1992. do 4–5. augusta 1995, kada je završila [[Operacija "Oluja"]], nakon što je [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] (HV) potisnula Srbe iz Hrvatske i sjeverozapada opkoljenog Bihaća. Sarajevski centar za istragu i dokumentaciju objavio je da je tokom opsade [[Bihać]]a, [[Bosanska Krupa|Bosanske Krupe]], [[Bužim]]a, [[Cazin]]a i [[Velika Kladuša|Velike Kladuše]] ubijeno ili nestalo 4.856 lica u periodu 1991–1995.<ref name="IDC: Pounje">{{cite web|url=http://www.idc.org.ba/index.php?option=com_content&view=section&id=35&Itemid=126&lang=bs|title=IDC: Pounje victim statistics|access-date=22. 10. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203232759/http://www.idc.org.ba/index.php?option=com_content&view=section&id=35&Itemid=126&lang=bs|archive-date=3. 12. 2010|url-status=dead}}</ref> == Hronologija događaja == === 1992. === Nakon što je na secesionistički način 1991. godine u Hrvatskoj proglašena [[Republika srpska krajina]] na zapadu, stanovnicima Bihaća bilo je zabranjeno da prelaze u novoosnovanu teritoriju. Naknadno proglašenje [[Republika Srpska|Republike Srpske]] od strane [[Bosanski Srbi|bosanskih Srba]] 1992. na istoku, dovelo je Bihać, Bosansku Krupu, Cazin i Veliku Kladušu u veoma težak položaj, s obzirom na to da se zajednica ovih gradova našla okružena s obje strane.  Gradovi su bili blokirani i bombardirani, počevši od 12. juna 1992. Posljedica ovih događanja primorala je Bišćane da bježe u zaklone i traže skloništa, bez struje i vode, a primali su samo minimalne namirnice. U gradu se pojavila glad.<ref name="end"/> Bihaćki okrug je proglasio vanredno stanje i formirao vlastitu odbrambenu armiju, [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. Iako nije imao nikakvu vojnu obuku, [[Tomislav Dretar]], [[Hrvati|Hrvat]] po nacionalnosti, organizovao je odbranu Hrvata u Bihaćkom okrugu, postao je predsjednik [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatske Demokratske Zajednice]] (HDZ BiH) Bihaća, uspostavio je [[Hrvatsko vijeće odbrane]] (HVO) grada Bihaća i Bihaćkog okruga, 28. jula 1992. u selu [[Šmrekovac]] u općini [[Velika Kladuša]]. Dretar je postao prvi predsjednik i vojni komandant koji je imao čin pukovnika. HVO je u početku brojao ukupno 1.200 vojnika koji su bili organizovani u manjim formacijama unutar Petog bihaćkog korpusa, kao autonomnog hrvatskog vojnog tijela. HVO je bio komponenta pod nadležnosti Armije Republike Bosne i Hercegovine. [[Datoteka:Ratno_Predsjedništvo_Okruga_Bihac.jpg|mini|lijevo|220x220px|Ratno predsjedništvo Bihaćkog okruga tokom jednog sastanka u [[Cazin]]u (juli 1992.)]] Granata koja je ispaljena od strane srpske armije sa okolnog vrha, eksplodirala je u centru grada 11. augusta 1992. odmah pored zgrade, koja je bila sklonište žena i djece. Granata je ubila pet osoba, uključujući troje djece i ranila je njih 24. Osam osoba je hitno trebalo amputaciju. Direktor gradske bolnice je rekao:  "...svi su bili žrtve velike operacije." Građani Bihaća, naoružani malim i starim vatrenim oružjem nisu imali namjeru da se osvete, nego su umjesto osvete, svakog dana počevši od 12. juna, nakon bombardovanja od strane Armije Republike Srpske nosili svoje poginule sugrađane i ranjenike na sigurno. Sekretarijat je rekao: "Bili su potrebni sati da se krv očisti s ulice." Skoro svakog dana, Srbi su širili vatru, ispaljujući nekoliko rafala, nekada u samo jutro, a nekada popodne. Neke su ispaljivali i tokom noći. Jednoga dana pucanje sa srpske strane je trajalo od 18:40 h do kasno iza ponoći.<ref>{{cite web|title=Defenceless Muslims face the final agony: Tony Barber witnesses the relentless demolition of Bihac by Serbian guns |url=http://www.independent.co.uk/news/defenceless-muslims-face-the-final-agony-tony-barber-witnesses-the-relentless-demolition-of-bihac-by-serbian-guns-1540468.html |work=The Independent |author=Tony Barber |date=12. 8. 1992|access-date=23. 10. 2010}}</ref> Regija je imala većinsko bošnjačko stanovništvo, koje je od početka izbijanja vatrenog sukoba bilo primorano da se useli u ovaj okrug nakon bježanja ispred neprijatelja. U Bihaćki okrug se doselilo oko 35.000 bošnjačkih osoba iz [[Banja Luka|Banje Luke]] i [[Sanski Most|Sanskog Mosta]] u ljeto 1992. U suprotnom, u istom periodu je oko 12.000 Srba napustilo Bihać i migriralo u Banju Luku.<ref>{{cite web| publisher=The New York Times| url= http://www.nytimes.com/1995/10/19/world/besieged-now-by-cold-and-hunger.html| author= Mike O'Connor| title= Besieged Now by Cold and Hunger| date= 19. 10. 1995| access-date= 18. 2. 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Central and southwest Bosnia- Herzegovina: civilian population trapped in a cycle of violence|url=http://repository.forcedmigration.org/pdf/?pid=fmo:1156|publisher=[[Amnesty International]]|date=1. 1. 1994|access-date=23. 10. 2010|archive-date=17. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160317013211/http://repository.forcedmigration.org/pdf/?pid=fmo:1156|url-status=dead}}</ref> === 1993. === Proglašenje [[Srebrenica|Srebrenice]] kao zaštićene zone 6. maja 1993. uključivalo je i pet drugih bosanskih gradova: [[Sarajevo]], [[Tuzla]], [[Žepa]], [[Goražde]] i [[Bihać]]. [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjednik Predsjedništva]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] [[Alija Izetbegović]], odbacio je koncept. Rekao je da će raj postati smrtonosna zamka za izbjeglice, koje će misliti da su na sigurnom, a umjesto toga postat će lahka meta za snage [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]].<ref>{{cite web |title=1993: UN makes Srebrenica 'safe haven' |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/16/newsid_4253000/4253441.stm |publisher=BBC News |date=16. 4. 2005 |access-date=22. 10. 2010}}</ref> Bihać je imao nekoliko konvoja hrane tokom cijele tri godine i sa povremenim zračnim prijevozom izbjeglica. Ostaci oronulih zgrada, kao i brojni leševi, ležali su na ulicama, kao posljedica srpskog bombardovanja. Vreće pijeska su slagane jedna na drugu i štitile su se kuće; isto tako širom ulica su podizani [[bunker]]i. Gotovo polovina stanovništva je regrutovano u [[Armija RBiH|Armiju RBiH]] da bi odbranili područje. Automobili su gotovo nestali s ulica. Nije se imalo gdje otići i još uz to došlo je do nedostatka goriva. Zgrada pošte je ograđena visoko vrećama pijeska. Od 1991. skoro svaka telefonska žica bila je presječena.<ref name="independent.co.uk"/> Trupe UN-a u gradu nisu bile od pomoći: srpske snage unutar UN-ove zaštićene zone u Hrvatskoj otele su konvoj s hranom koji je trebao doći do Bihaća u aprilu 1993. Zvaničnici UN-a su bespomoćno stajali i nisu reagovali na činjenicu da su Srbi uzeli 19 tona hrane, uglavnom brzo-pripremljene hrane, te je proslijedili srpskom narodu.<ref name="protected">{{cite news |title=Bosnia: Bihac shelling destroys UN peace-keeping role: Serbs from 'protected' Krajina step up attacks on Bosnia |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/bosnia-bihac-shelling-destroys-un-peacekeeping-role-serbs-from-protected-krajina-step-up-attacks-on-bosnia-writes-marcus-tanner-in-zagreb-1458096.html |work=The Independent |author=Marcus Tanner |date=29. 4. 1993 |access-date=25. 1. 2010 |archive-date=9. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109142302/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/bosnia-bihac-shelling-destroys-un-peacekeeping-role-serbs-from-protected-krajina-step-up-attacks-on-bosnia-writes-marcus-tanner-in-zagreb-1458096.html |url-status=dead }}</ref> Marcus Tanner cinično je komentarisao kako Srbi u "UN-ovoj zaštićenoj" Krajini granatiraju Bihać, "UN-ovu zaštićenu teritoriju".<ref name="protected"/> Bihaćki okrug, u kome je živjelo 170.000 ljudi, negirao je UN-ovu pomoć u vidu konvoja od maja 1993.<ref>{{cite web |title=NATO Hits Serb Missiles; Siege of Bihac Grows |url=http://articles.latimes.com/1994-11-24/news/mn-1083_1_nato-hits-serb-missile-sites |work=Los Angeles Times |author=Art Pine |date=24. 11. 1994 |access-date=22. 10. 2010}}</ref> Do 1993. enklava je bila mjesto izbjeglištva za 61.000 raseljenih i izbjeglica iz drugih dijelova Bosne i Hercegovine, što je bilo oko 27% ukupne tadašnje populacije ove države.<ref>{{cite web|last1=Mann|last2=Drucker|last3=Tarantola|last4=McCabe|first1=Jonathan|first2=Ernest|first3=Daniel|first4=Mary Pat|title=Bosnia: The War Against Public Health|year=1994|url=http://www.ippnw.org/pdf/mgs/1-3-mann.pdf|publisher=Medicine & Global Survival|page=4|access-date=18. 10. 2015|archive-date=21. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621012838/https://www.ippnw.org/pdf/mgs/1-3-mann.pdf|url-status=dead}}</ref> Cijeli okrug je imao samo jednu bolnicu koja je imala siromašne zalihe hrane, lijekova i medicinskih sredstava do decembra 1994, tako da je hranjenje bolesnika i ranjenika, njih 900 preživljavalo samo na jednom obroku denvno. Pravi medicinski tretman se koristio samo u ekstremnim slučajevima, a operacije su se vršile pod lokalnom anestezijom. U ovakvoj situaciji, bez potrebne hrane i lijekova, zarazne bolesti su se širile: [[tuberkuloza]], [[Probavni sistem čovjeka|bolesti probavnog sistema]], [[hepatitis]]. Bolnica nije više bila u mogućnosti da pomaže stanovnicima ovog područja.<ref>{{cite web |title=In Bihac, a Hospital Under Siege: Medicine and food are almost gone for 900 patients trapped in a Serb chokehold |url=http://articles.latimes.com/1994-12-26/local/me-13038_1_baby-food |work=Los Angeles Times |author=Bekir Tatlic |date=26. 12. 1994 |access-date=22. 10. 2010}}</ref> Enklava je oslabila nakon što su se pobunjeničke bošnjačke snage vođene [[Fikret Abdić|Fikretom Abdićem]] pridružile Srbima u borbenim sukobima, te formirali [[Autonomna pokrajina Zapadna Bosna|Autonomnu pokrajinu Zapadnu Bosnu]] na sjeveru. === 1994. === [[Datoteka:Krupa_nakon_rata.JPG|left|thumb|250x250px|[[Bosanska Krupa]] nakon rata]] Teritoriju Zapadne Bosne nakratko su 1994. g. preuzele trupe ARBiH, ali su ubrzo protjerani te godine uz značajnu pomoć Srba, te je Autonomna pokrajina Zapadna Bosna ponovo uspostavljena. Do 27. novembra 1994, već napredne srpske snage zauzele su trećinu Bihaćkog okruga. Borba je sve više uzimala maha, da je došla nekih 450 m nadomak bihaćke bolnice i približila se sjedištu Petog korpusa. Međutim, [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeće Ujedinjenih nacija]] nije uspjelo postići dogovor o nacrtu izjave kojom bi se Srbima zabranio ulazak u grad i bombardiranje Bihaća, niti je UN uputio ikakav poziv za njihovo povlačenje.<ref name="independent">{{cite web |url=http://www.independent.co.uk/news/bihac-fears-massacre-1439958.html |title=Bihac fears massacre |work=The Independent |author=Emma Daly |date=27. 11. 1994 |access-date=24. 10. 2010 |archive-date=9. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109142316/http://www.independent.co.uk/news/bihac-fears-massacre-1439958.html |url-status=dead }}</ref> Američki plan da oslobodi grad je odbijen od strane [[Francuska|Francuske]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]]. Snage [[Bosanski Srbi|Bosanskih Srba]] su uspostavile tzv. ''mrtvu zonu'' u 19 h, 26. novembra za cijeli grad i tražili su da se Bošnjaci predaju, a kasnije su svoju ponudu preformulisali, nudeći bosanskim muslimanskim trupama da se predaju snagama [[Fikret Abdić|Fikreta Abdića]]. Ali je gradonačelnik Bihaća, [[Hamdija Kabiljagić]] odbio predaju, rekavši: "To je signal za masovni pokolj od strane Srba." Bišćani su potom blokirali ulice drvećem i spaljivali su vozila.<ref name="independent"/> [[Michael Williams]], portparol mirovnih snaga Ujedinjenih nacija, rekao je kako je selo [[Vedro Polje (višeznačnica)|Vedro Polje]], koje je locirano zapadno od Bihaća, palo u ruke jedinice hrvatskih Srba; pred kraj novembra 1994. Williams je dodao i činjenicu da su tenkovi i artiljerija hrvatskih Srba granatirali [[Velika Kladuša|Veliku Kladušu]], na sjeveru Bihaćke enklave. Osim toga, zapadni vojni analitičari kažu da je skup raketnih sistema, kao i rakete zemlja-zrak koje su posjedovali hrvatski Srbi, bio impresivan. Iako su tim raketama bombardovali Bihaćki okrug sa hrvatske teritorije, uvidjela se modernizacija tog oružja, tzv. [[SAM-2]] sistem, čiji je stepen prefinjenosti ukazivao na to da su se sva ratna oprema i oružje ranije donijeli iz Beograda.<ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F01E4DF1330F93BA15752C1A962958260&&scp=2&sq=krajina%20biha%C4%87%201994&st=cse |title=Hard-Fought Ground |work=New York Times|author=Roger Cohen|date=28. 10. 1994 |access-date=13. 10. 2010}}</ref> Od operacije [["Uskraćeni let"]] u Bosni i Hercegovini nije bilo dozvoljeno korištenje borbenih aviona. Međutim, [[Vojska Republike Srpske]] je prekršila zabranu i napala je zračnim putem Vojsku srpske krajine, pri čemu su bombardovali bivši vojni aerodrom [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA) u [[Udbina (Hrvatska)|Udbinoj]], južno od Bihaća, koji se nalazi u granicama Hrvatske i koji je u tom periodu bio kontrolisan od strane [[Republika srpska krajina|Republike srpske krajine]]. Srpske zračne snage su izbacile nekoliko kasetnih bombi. [[NATO]] je istovremeno tražio način da odgovori na sve ovo, ali NATO snagama nije bilo dozvoljeno da izvršava bilo kakve operacije pod hrvatskom kontrolom, a Bihać se nalazio na samoj granici, tako da su srpske zračne snage napadale Bosnu, a zatim se brzo vraćale u Hrvatsku. Zato nije postojala mogućnost da se u zraku presretnu.<ref>{{cite news|title = Napalm and Cluster Bombs Dropped on Bosnian Town | first = Chuck | last = Sudetic | date = 19. 11. 1994 | work = The New York Times | url = http://www.nytimes.com/1994/11/19/world/napalm-and-cluster-bombs-dropped-on-bosnian-town.html?sec=&spon=&scp=5&sq=bihac%20udbina&st=cse | access-date =28. 4. 2009}}</ref> Kao takav, NATO je bio nemoćan da zaustavi srpske upade. Zbog cjelokupne situacije, [[Vijeće sigurnosti]] je usvojilo [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 958|Rezoluciju 958]], koja je [[NATO]] zračnim snagama dozvolila da vrše operacije u Hrvatskoj. [[UNHCR]], kao agencija za izbjeglice, obavijestila je da je agencija izbjeglica uspjela da probije blokadu u decembru 1994. godine i da dobije 100 tona hrane. Pomoć je dostavljena u [[Cazin]] iz kojeg se pomoć slala u cijeli Bihaćki okrug. [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 959|Rezolucija 959]] Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija izrazila je zabrinutost zbog eskalacije i bombardiranja Bihaćkog okruga, kao i zbog protoka izbjeglica i raseljenih osoba. Ovim je UN osudio kršenje granice između [[Hrvatska|Republike Hrvatske]] i [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], te je tražio da sve strane poštuju granicu, a naročito snage Srpske krajine. UN je pozvao i da se ne vrše nikakvi napadi niti neprijateljski poduhvati preko granice između ove dvije države.<ref>{{cite web| url=http://www.nato.int/ifor/un/u941119b.htm |title=UN Security Council, 3462nd Meeting, Resolution S/RES/959 |date=19. 11. 1994 |publisher=United Nations Security Council |access-date=21. 1. 2011}}</ref> === 1995. === Enklava se ponovo našla na udaru tenkova i minobacačkih bombi 23. jula 1995, što je UN zvanično opisao kao "''najozbiljniji napadi u Bosni i proteklih nekoliko mjeseci.''" Hiljade pobunjeničkih trupa, praćenih sa 100 tenkova, napale su snage bosanskih muslimana.<ref name="bihac siege"/> == Kraj opsade == Nakon pada [[Genocid u Srebrenici|Srebrenice]] i [[Žepa|Žepe]], istočno-bosanskih enklava u julu 1995, Hrvatska je počela okupljati svoje snage pored srpskih pozicija van Bihaćke enklave. Cilj ovog poteza je bio da se spriječi pad Bihaćkog okruga. Hrvatska je izvršila ovaj čin, kao dogovor kojeg je potpisalo hrvatsko i bosansko rukovodstvo. To je bio odbrambeni ugovor, poznat kao [[Splitska deklaracija]].<ref>{{cite web | url=http://www.undemocracy.com/S-1995-82.pdf | title=United Nations General Assembly on the situation in the occupied territories of Croatia, A/50/72, S/1995/82 | date=26. 1. 1995 | publisher=United Nations General Assembly | access-date=21. 1. 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121021094203/http://www.undemocracy.com/S-1995-82.pdf | archive-date=21. 10. 2012 | url-status=dead }}</ref> Opsada je završila [[Operacija "Oluja"|operacijom "Olujom"]], 4. i 5. augusta 1995. kojoj su se priključile bosanske snage pod vodstvom generala [[Atif Dudaković|Atifa Dudakovića]].<ref name="end">{{cite news|title=After Long Siege, Bosnians Relish 'First Day of Freedom'| url=http://www.nytimes.com/1995/08/09/world/after-long-siege-bosnians-relish-first-day-of-freedom.html?pagewanted=1| work=The New York Times| date=9. 8. 1995 | access-date=25. 1. 2010}}</ref> Dudaković je izjavio: "Bila nam je potrebna Oluja kao i Hrvatskoj".<ref name="bosnia">{{cite web|date = 15. 9. 2006|url = http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2225|title = We needed Operation Storm as much as Croatia did|publisher = Bosnia Report i|access-date = 30. 9. 2007|last = interview with General Atif Dudakovic|quote = |archive-url = https://web.archive.org/web/20070930185241/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2225|archive-date=30. 9. 2007|url-status = dead}}</ref> Nakon završetka opsade, tj. nakon oslobođenja Bihaća i drugih gradova Okruga, počela je pristizati hrana, higijenska sredstva i lijekovi, koji su normalizirali živote ljudi na ovim prostorima. == Pravni postupak == === Međunarodni tribunal === [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|ICTY]] (Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju) je optužio [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] za učestvovanje u [[Udruženi zločinački poduhvat|udruženom zločinačkom poduhvatu]]. Temelji njegove krivice bili su: "da je planirao, poticao, naredio, počinio ili na neki drugi način pomagao i podržavao planiranje, pripremu ili izvršenje [[progon]]a nesrba, prvenstveno bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata i pomagao i podržavao planiranje, pripremu ili izvršenje [[Genocid|istrebljenja]], ubistva i hotimično lišavanje života nesrba, prvenstveno bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata ", pod optužnicom se pored drugih dijelova Bosne i Hercegovine, smatrao i Bihaćki okrug.<ref>{{Cite web |date=22. 11. 2001|url=http://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/mil-ii011122e.htm |title=The Prosecutor of the Tribunal against Slobodan Milosevic – Indictment (p. 33, 36)|publisher=[[ICTY]]| access-date=4. 11. 2010}}</ref> General [[Ratko Mladić]] je također optužen po sljedećim tačkama optužnice: "da je planirao, poticao, naredio, počinio ili na neki drugi način pomagao i podržavao planiranje, pripremu ili izvršenje progona nesrba, prvenstveno bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata i pomagao i podržavao planiranje, pripremu ili izvršenje istrebljenja, ubistva nesrba, prvenstveno bosanskih Muslimana i bosanskih Hrvata", u optužnici se navodi i teritorija Bihać-[[Ripač]].<ref>{{Cite web |date=oktobar 2002|url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/mla-ai021010e.pdf |title=The Prosecutor of the Tribunal against Ratko Mladic- Indictment (p. 36)|publisher=[[ICTY]]| access-date=4. 11. 2010}}</ref> === Državno suđenje === Tužilaštvo državnog suda Bosne i Hercegovine je optužilo [[Fikret Abdić|Fikreta Abdića]] za smrt 121 civila, tri zatvorenika i ranjavanje 400 civila Bihaćkog okruga.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2165007.stm|title=Bosnia candidate jailed for war crimes|date=31. 7. 2002|publisher=BBC News|access-date=28. 10. 2011}}</ref> Nakon što je odslužio 10 godina zatvora od njegove ukupne petnaestogodišnje kazne, Abdić je 9. marta 2012. dobio pomilovanje i napustio zatvor. Njegov izlaz iz zatvora je pozdravljen od strane 3.000 njegovih pristalica.<ref name="osce">{{cite web|url=http://www.osce.org/documents/mc/2006/09/20668_en.pdf|title=Background Report: Domestic War Crime Trials 2005 (page 23)|publisher=[[Organization for Security and Co-operation in Europe]] mission in Croatia|date=13. 9. 2006|access-date=17. 10. 2015|archive-date=27. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827214420/https://www.osce.org/documents/mc/2006/09/20668_en.pdf|url-status=dead}}</ref> Godine 2012. je Kantonalni sud Unsko-sanskog kantona osudio pet bivših vojnika VRS-a na ukupno 56,5 godina zatvora zbog ubistva 25 civila bošnjačke nacionalnosti u selima [[Duljci]] i [[Orašac (Bihać)|Orašac]] u septembru 1992.<ref>{{cite web|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/court-in-bihac-sentences-five-men-for-crimes-in-orasac|publisher=Balkan Insight|title=Five Men Sentenced for Orasac Murders|date=5. 2. 2012}}</ref> == Također pogledajte == * [[Opsada Sarajeva]] == Reference == {{Refspisak|2}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1994. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1995. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rat u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Događaji u Bihaću]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Opsade|Bihać]] 0zmcozs0roldowbwhi6pvbdqui3i7ql 10 399989 3914939 3669878 2026-07-27T09:59:55Z Panasko 146730 3914939 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 1995 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1995. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 969 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 970 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|970]] * [[Rezolucija 971 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|971]] * [[Rezolucija 972 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|972]] * [[Rezolucija 973 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|973]] * [[Rezolucija 974 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|974]] * [[Rezolucija 975 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|975]] * [[Rezolucija 976 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|976]] * [[Rezolucija 977 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|977]] * [[Rezolucija 978 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|978]] * [[Rezolucija 979 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|979]] * [[Rezolucija 980 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|980]] * [[Rezolucija 981 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|981]] * [[Rezolucija 982 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|982]] * [[Rezolucija 983 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|983]] * [[Rezolucija 984 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|984]] * [[Rezolucija 985 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|985]] * [[Rezolucija 986 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|986]] * [[Rezolucija 987 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|987]] * [[Rezolucija 988 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|988]] * [[Rezolucija 989 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|989]] * [[Rezolucija 990 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|990]] * [[Rezolucija 991 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|991]] * [[Rezolucija 992 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|992]] * [[Rezolucija 993 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|993]] * [[Rezolucija 994 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|994]] * [[Rezolucija 995 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|995]] * [[Rezolucija 996 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|996]] * [[Rezolucija 997 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|997]] * [[Rezolucija 998 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|998]] * [[Rezolucija 999 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|999]] * [[Rezolucija 1000 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1000]] * [[Rezolucija 1001 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1001]] * [[Rezolucija 1002 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1002]] * [[Rezolucija 1003 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1003]] * [[Rezolucija 1004 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1004]] * [[Rezolucija 1005 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1005]] * [[Rezolucija 1006 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1006]] * [[Rezolucija 1007 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1007]] * [[Rezolucija 1008 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1008]] * [[Rezolucija 1009 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1009]] * [[Rezolucija 1010 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1010]] * [[Rezolucija 1011 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1011]] * [[Rezolucija 1012 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1012]] * [[Rezolucija 1013 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1013]] * [[Rezolucija 1014 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1014]] * [[Rezolucija 1015 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1015]] * [[Rezolucija 1016 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1016]] * [[Rezolucija 1017 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1017]] * [[Rezolucija 1018 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1018]] * [[Rezolucija 1019 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1019]] * [[Rezolucija 1020 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1020]] * [[Rezolucija 1021 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1021]] * [[Rezolucija 1022 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1022]] * [[Rezolucija 1023 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1023]] * [[Rezolucija 1024 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1024]] * [[Rezolucija 1025 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1025]] * [[Rezolucija 1026 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1026]] * [[Rezolucija 1027 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1027]] * [[Rezolucija 1028 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1028]] * [[Rezolucija 1029 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1029]] * [[Rezolucija 1030 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1030]] * [[Rezolucija 1031 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1031]] * [[Rezolucija 1032 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1032]] * [[Rezolucija 1033 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1033]] * [[Rezolucija 1034 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1034]] * [[Rezolucija 1035 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1035]] [[Rezolucija 1036 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1995.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> n0z14dj0cpw2umq3d43v276j5qgv4cr 10 400329 3914943 3707463 2026-07-27T10:00:35Z Panasko 146730 3914943 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 1999 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1999. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1219 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1220 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1220]] * [[Rezolucija 1221 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1221]] * [[Rezolucija 1222 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1222]] * [[Rezolucija 1223 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1223]] * [[Rezolucija 1224 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1224]] * [[Rezolucija 122 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija5|1225]] * [[Rezolucija 1226 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1226]] * [[Rezolucija 1227 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1227]] * [[Rezolucija 1228 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1228]] * [[Rezolucija 1229 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1229]] * [[Rezolucija 1230 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1230]] * [[Rezolucija 1231 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1231]] * [[Rezolucija 1232 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1232]] * [[Rezolucija 1233 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1233]] * [[Rezolucija 1234 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1234]] * [[Rezolucija 1235 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1235]] * [[Rezolucija 1236 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1236]] * [[Rezolucija 1237 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1237]] * [[Rezolucija 1238 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1238]] * [[Rezolucija 1239 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1239]] * [[Rezolucija 1240 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1240]] * [[Rezolucija 1241 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1241]] * [[Rezolucija 1242 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1242]] * [[Rezolucija 1243 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1243]] * [[Rezolucija 1244 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1244]] * [[Rezolucija 1245 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1245]] * [[Rezolucija 1246 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1246]] * [[Rezolucija 1247 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1247]] * [[Rezolucija 1248 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1248]] * [[Rezolucija 1249 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1249]] * [[Rezolucija 1250 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1250]] * [[Rezolucija 1251 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1251]] * [[Rezolucija 1252 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1252]] * [[Rezolucija 1253 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1253]] * [[Rezolucija 1254 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1254]] * [[Rezolucija 1255 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1255]] * [[Rezolucija 1256 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1256]] * [[Rezolucija 1257 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1257]] * [[Rezolucija 1258 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1258]] * [[Rezolucija 1259 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1259]] * [[Rezolucija 1260 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1260]] * [[Rezolucija 1261 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1261]] * [[Rezolucija 1262 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1262]] * [[Rezolucija 1263 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1263]] * [[Rezolucija 1264 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1264]] * [[Rezolucija 1265 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1265]] * [[Rezolucija 1266 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1266]] * [[Rezolucija 1267 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1267]] * [[Rezolucija 1268 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1268]] * [[Rezolucija 1269 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1269]] * [[Rezolucija 1270 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1270]] * [[Rezolucija 1271 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1271]] * [[Rezolucija 1272 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1272]] * [[Rezolucija 1273 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1273]] * [[Rezolucija 1274 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1274]] * [[Rezolucija 1275 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1275]] * [[Rezolucija 1276 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1276]] * [[Rezolucija 1277 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1277]] * [[Rezolucija 1278 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1278]] * [[Rezolucija 1279 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1279]] * [[Rezolucija 1280 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1280]] * [[Rezolucija 1281 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1281]] * [[Rezolucija 1282 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1282]] * [[Rezolucija 1283 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1283]] * [[Rezolucija 1284 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1284]] [[Rezolucija 1285 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1999.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> nw9ar1slzxmynro65xooknwjpdz0d9w 0 400339 3914751 3894396 2026-07-26T16:58:43Z AnToni 2325 /* Osvajači medalja */ 3914751 wikitext text/x-wiki {{Infokutija igre | naziv = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996. | logo = Biathlon_pictogram.svg | veličina = 150px | opis = | grad_domaćin = [[Ruhpolding]], {{ZID|Njemačka}} | datumi = 3–11. februar 1996. | sportisti = | države = | prethodne = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995.]] | sljedeće = [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997.]] }} '''Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.''' je [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|prvenstvo]] koje je održano zajedno za muškarce i za žene od [[3. februar|3.]] do [[11. februar]]a [[1996.]] u [[Njemačka|njemačkom]] [[Ruhpolding]]u.<ref name="SP">{{Cite web |url=http://sports123.com/bia/index.html |title=Sports 123 biathlon results |access-date=15. 11. 2015 |archive-date=25. 12. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171225065511/http://sports123.com/bia/index.html |url-status=dead }}</ref> U muškoj konkurenciji ovo je bilo 31. po redu, a u ženskoj 13. prvenstvo. Nakon [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1979.|SP 1979]] i [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1985.|SP 1985]], ovo je treće svjetsko prvenstvo održano u [[Ruhpolding]]u. Ukupno su održane četiri utrke za koje su dodijeljene medalje: [[Biatlon#Discipline|pojedinačne utrke]] u obje konkurencije<ref name="IBU">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT9596SWRLCH__SMIN Rezultati pojedinačne utrke u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU4">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT9596SWRLCHWOSWIN Rezultati pojedinačne utrke u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref>, [[Biatlon#Discipline|sprint]] i [[Biatlon#Discipline|ekipne utrke]] u obje konkurencije, te utrke [[Biatlon#Discipline|štafeta 4 × 7,5 km]] u ženskoj i 4 × 7,5&nbsp;km u muškoj konkurenciji.<ref name="IBU3">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT9596SWRLCHWOSWSP Rezultati utrke sprinta u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU2">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT9596SWRLCH__SMSP Rezultati utrke sprinta u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU6">[http://services.biathlonresults.com/Results.aspx?RaceId=BT9596SWRLCH__SMTM Rezultati ekipne utrke u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU5">[http://services.biathlonresults.com/Results.aspx?RaceId=BT9596SWRLCH01SWRL Rezultati štafete u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU7">[http://services.biathlonresults.com/Results.aspx?RaceId=BT9596SWRLCH__SWTM Rezultati ekipne utrke u ženskoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref><ref name="IBU1">[http://services.biathlonresults.com/results.aspx?RaceId=BT9596SWRLCH__SMRL Rezultati štafete u muškoj konkurenciji na službenoj stranici IBU-a]</ref> == Države učesnice == == Termini == == Muškarci == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|10 km}}<ref name="IBU2"/> | {{flagathlete|[[Vladimir Dračov]]|RUS}} || <small>26:52,3<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Viktor Majgurov]]|RUS}} || <small>27:02,0<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[René Cattarinussi]]|ITA}} || <small>27:31,0<br><small>(0)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 20 km|20 km}}<ref name="IBU"/> | {{flagathlete|[[Sergej Tarasov]]|RUS}} || <small>52:03.2<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Vladimir Dračov]]|RUS}} || <small>54:09,3<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Vadim Sašurin]]|BJE}} || <small>54:13,9<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 4 × 7,5 km|štafeta}}<ref name="IBU1"/> | {{ZID|Rusija}} <br><small>[[Viktor Majgurov]]<br />[[Vladimir Dračov]]<br />[[Sergej Tarasov]]<br />[[Aleksej Kobeljev]] ||<small> 1:19:50,8 <br>(0)</small> | {{ZID|Njemačka}}<br><small>[[Ricco Groß]]<br />[[Peter Sendel]]<br />[[Frank Luck]]<br />[[Sven Fischer]]||<small>1:20:50,9<br>(1)</small> | {{ZID|Bjelorusija}}<br><small>[[Oleksij Ajdarov]]<br />[[Oleg Riženkov]]<br />[[Vadim Sašurin]]<br />[[Aleksandar Popov (biatlonac)|Aleksandar Popov]]||<small>1:21:05,9<br>(0)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (muškarci)|ekipno}}<ref name="IBU6"/> | {{ZID|Bjelorusija}}<br><small>[[Vadim Sašurin]]<br />[[Oleg Riženkov]]<br />[[Aleksandar Popov (biatlonac)|Aleksandar Popov]]<br />[[Peter Ivaško]] ||<small>26:05,6<br>(3)</small> | {{ZID|Rusija}} <br><small>[[Viktor Majgurov]]<br />[[Vladimir Dračov]]<br />[[Pavel Muslimov]]<br />[[Sergej Rožkov]]||<small> 26:37,9 <br>(3)</small> | {{ZID|Italija}} <br><small>[[René Cattarinussi]]<br />[[Pieralberto Carrara]]<br />[[Patrick Favre]]<br />[[Hubert Leitgeb (biatlonac)|Hubert Leitgeb]]||<small>26:49,8<br>(1)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 4 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Rusija|3|3|0|6}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|0|2|3}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|1|0|1}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Italija|0|0|2|2}} {{Bilans medalja/RedU|4|4|4|12}} |} == Žene == === Osvajači medalja === {|{{Rezultati takmičenja medalje |Naslov = Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996. |Tip = Svjetsko prvenstvo |Logo = Biathlon_pictogram.svg |Rezultat = Vrijeme |Rastojanje = 1 }} |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 7,5 km|7,5 km}}<ref name="IBU3"/> | {{flagathlete|[[Olga Romasko]]|RUS}} || <small>22:30,5<br><small>(0)</small> | {{flagathlete|[[Ann-Elen Skjelbreid]]|NOR}} || <small>22:49,9<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Magdalena Forsberg]]|ŠVE}} || <small>22:52,5<br><small>(0)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 15 km|15 km}}<ref name="IBU4"/> | {{flagathlete|[[Emmanuelle Claret]]|FRA}} || <small>46:43,1<br><small>(2)</small> | {{flagathlete|[[Olga Meljnjik]]|RUS}} || <small>47:55,3<br><small>(1)</small> | {{flagathlete|[[Olena Petrova]]|UKR}} || <small>48:15,7<br><small>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (žene)|štafeta}}<ref name="IBU5"/> | {{ZID|Njemačka}} <br><small>[[Uschi Disl]]<br />[[Simone Greiner-Petter-Memm]]<br />[[Katrin Apel]]<br />[[Petra Behle]] ||<small> 1:33:59,8<br>(0)</small> | {{ZID|Francuska}} <br><small>[[Corinne Niogret]]<br />[[Florence Baverel-Robert]]<br />[[Emmanuelle Claret]]<br />[[Anne Briand]] ||<small>1:36:44,8<br>(3)</small> | {{ZID|Ukrajina}} <br><small>[[Tetjana Vodopjanova]]<br />[[Valentina Cerbe-Nesina]]<br />[[Olena Petrova]]<br />[[Olena Zubrilova]] ||<small>1:36:49,1<br>(1)</small> |- {{LinkDetalji|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (žene)|ekipno}}<ref name="IBU7"/> | {{ZID|Njemačka}} <br><small>[[Katrin Apel]]<br />[[Petra Behle]]<br />[[Uschi Disl]]<br />[[Simone Greiner-Petter-Memm]]||<small>23:23,6<br>(11)</small> | {{ZID|Ukrajina}}<br><small>[[Tetjana Vodopjanova]]<br />[[Olena Petrova]]<br />[[Olena Zubrilova]]<br />[[Nina Lemeš]]||<small> 24:22,7 <br>(21)</small> | {{ZID|Francuska}} <br><small>[[Anne Briand]]<br />[[Corinne Niogret]]<br />[[Florence Baverel-Robert]]<br />[[Emmanuelle Claret]] ||<small> 24:25,8<br>(21)</small> |} === Bilans medalja === {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 4 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|2|0|0|2}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|1|3}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Rusija|1|1|0|2}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|2|3}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Norveška|0|1|0|1}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Švedska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|4|4|4|12}} |} == Pojedinačne medalje == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size: 90%" width=60% ! style="width:20px;" | Mjesto ! style="width:250px;" | Ime ! style="width:100px; background-color:gold;" | [[Datoteka:Gold medal world centered-2.svg|25px|Zlatna medalja|link=]] Zlato ! style="width:100px; background-color:silver;" | [[Datoteka:Silver medal world centered-2.svg|25px|Srebrna medalja|link=]] Srebro ! style="width:100px; background-color:#cc9966;;" | [[Datoteka:Bronze medal world centered-2.svg|25px|Bronzana medalja|link=]] Bronza ! style="width:100px;" | Ukupno |- | 1. || align=left| {{flagathlete|[[Vladimir Dračov]]|RUS}}|| 2 || 2 || 0 || 4 |- | rowspan=5 | 2. || align=left| {{flagathlete|[[Sergej Tarasov]]|RUS}}|| 2 || 0 || 0 || 2 |- | align=left| {{flagathlete|[[Uschi Disl]]|NJE}}|| 2 || 0 || 0 || 2 |- | align=left| {{flagathlete|[[Simone Greiner-Petter-Memm]]|NJE}} || 2 || 0 || 0 || 2 |- | align=left| {{flagathlete|[[Petra Schaaf]]|NJE}} || 2 || 0 || 0 || 2 |- | align=left| {{flagathlete|[[Katrin Apel]]|NJE}} || 2 || 0 || 0 || 2 |- | 7. || align=left| {{flagathlete|[[Viktor Majgurov]]|FRA}}|| 1 || 2 || 0 || 3 |- | 8. || align=left| {{flagathlete|[[Emmanuelle Claret]]|FRA}}|| 1 || 1 || 1 || 3 |- | 9. || align=left| {{flagathlete|[[Vadim Sašurin]]|BJE}}|| 1 || 0 || 2 || 3 |- | rowspan=2 | 10. || align=left| {{flagathlete|[[Oleg Riženkov]]|BJE}} || 1 || 0 || 1 || 2 |- | align=left| {{flagathlete|[[Aleksandar Popov (biatlonac)|Aleksandar Popov]]|BJE}}|| 1 || 0 || 1 || 2 |- | rowspan=3 | 12. || align=left| {{flagathlete|[[Aleksej Kobelev]]|RUS}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Olga Romasko]]|RUS}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Peter Ivaško]]|BJE}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 15. || align=left| {{flagathlete|[[Olena Petrova]]|UKR}}|| 0 || 1 || 2 || 3 |- | rowspan=5 | 16. || align=left| {{flagathlete|[[Corinne Niogret]]|FRA}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | align=left| {{flagathlete|[[Florence Baverel-Robert]]|FRA}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | align=left| {{flagathlete|[[Anne Briand]]|FRA}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | align=left| {{flagathlete|[[Tetjana Vodopjanova]]|UKR}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | align=left| {{flagathlete|[[Olena Zubrilova]]|UKR}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- | rowspan=9 | 21. || align=left| {{flagathlete|[[Ricco Gross]]|NJE}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Peter Sendel]]|NJE}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Frank Luck]]|NJE}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Sven Fischer]]|NJE}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Ann-Elen Skjelbreid]]|NOR}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Pavel Muslimov]]|RUS}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Olga Melnik]]|RUS}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Sergej Rožkov]]|RUS}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Nina Lemeš]]|UKR}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- | 30. || align=left| {{flagathlete|[[René Cattarinussi ]]|ITA}} || 0 || 0 || 2 || 2 |- | rowspan=7 | 31. || align=left| {{flagathlete|[[Magdalena Forsberg]]|NJE}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Valentina Cerbe-Nesina]]|UKR}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Oleksij Ajdarov]]|BJE}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Pieralberto Carrara]]|ITA}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Hubert Leitgeb]]|ITA}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- | align=left| {{flagathlete|[[Patrick Favre]]|ITA}} || 0 || 0 || 1 || 1 |} {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja |Broj = 8 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Rusija|4|4|0|8|}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|2|1|0|3}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|1|3}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|0|2|3}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|2|3}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Norveška|0|1|0|1}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Italija|0|0|2|2}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Švedska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|8|8|8|24}} |} == Ukupan broj osvojenih medalja == {{col-begin}} {{col-break}} ; Žene {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (ž) |Broj = 13 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|RUS|18|11|8|37{{efn|name=sssr|<small>Zbog raspada [[SSSR]], a nakon osnivanja [[ZND]], od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskog prvenstva 1993]], osvojene medalje [[SSSR]] i [[ZND]] pribrajaju se reprezentaciji Rusije</small>}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|8|4|3|15{{efn|name=nje|<small>Zbog ujedinjenja dviju država, od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|Svjetskog prvenstva 1991.]], osvojene medalje [[Zapadna Njemačka|Zapadne Njemačke]] i [[Istočna Njemačka|Istočne Njemačke]] pribrajaju se reprezentaciji Njemačke</small>}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|7|14|8|29}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Francuska|4|4|4|12}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|3|4|8}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|1|1|3}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Kanada|1|1|0|2}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Češka|1|0|2|3{{efn|name=češ|<small>Nakon raspada Čehoslovačke, od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|Svjetskog prvenstva 1993]], osvojene medalje [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] pribrajaju se reprezentaciji Češke</small>}}}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Bugarska|0|3|3|6}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|2|3}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Finska|0|0|3|3}} | rowspan=3| 12. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|SAD|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/Red|Poljska|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|41|41|41|123}} |} {{col-break}} ; Muškarci {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima (m) |Broj = 31 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|Rusija|28|26|17|70{{efn|name=sssr|}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|28|18|19|65{{efn|name=nje|}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|9|18|13|39}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Finska|7|6|7|20}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Italija|5|0|5|10}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Poljska|1|3|2|6}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Francuska|1|2|4|7}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Švedska|1|1|4|6}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|0|4|5}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Češka|0|2|1|3{{efn|name=češ|}}}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|1|2|3}} | rowspan=2| 12. {{Bilans medalja/Red|Rumunija|0|1|0|1}} {{Bilans medalja/Red|SAD|0|1|0|1}} | 14. {{Bilans medalja/Red|Estonija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|78|78|78|234}} |} {{col-end}} <center> ; Ukupno {|{{Bilans medalja |Sport = Bilans medalja na održanim prvenstvima |Broj = 31 |Logo = Biathlon_pictogram.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. {{Bilans medalja/Red|RUS|46|37|25|108{{efn|name=sssr|}}}} | 2. {{Bilans medalja/Red|Njemačka|36|22|22|80{{efn|name=nje|}}}} | 3. {{Bilans medalja/Red|Norveška|16|32|21|69}} | 4. {{Bilans medalja/Red|Finska|7|7|9|23}} | 5. {{Bilans medalja/Red|Francuska|5|5|8|18}} | 6. {{Bilans medalja/Red|Italija|5|0|5|10}} | 7. {{Bilans medalja/Red|Švedska|2|4|7|13}} | 8. {{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|2|1|5|8}} | 9. {{Bilans medalja/Red|Poljska|1|3|3|7}} | 10. {{Bilans medalja/Red|Češka|1|2|3|6{{efn|name=češ|}}}} | 11. {{Bilans medalja/Red|Kanada|1|1|0|2}} | 12. {{Bilans medalja/Red|Bugarska|0|3|3|6}} | 13. {{Bilans medalja/Red|Austrija|0|1|3|4}} | 14. {{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|2|3}} | 14. {{Bilans medalja/Red|SAD|0|1|1|2}} | 15. {{Bilans medalja/Red|Rumunija|0|1|0|1}} | 16. {{Bilans medalja/Red|Estonija|0|0|1|1}} {{Bilans medalja/RedU|119|119|119|357}} |} </center> == Napomene== {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * [http://biathlonresults.com/ Svi rezultati Svjetskih prvenstava u biatlonu] {{SP u biatlonu}} [[Kategorija:Svjetska prvenstva u biatlonu|1996]] [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|*]] [[Kategorija:1996. u Njemačkoj]] [[Kategorija:1996. u biatlonu]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Njemačkoj]] [[Kategorija:Sport u Ruhpoldingu]] [[Kategorija:Biatlon u Njemačkoj]] 53c31sodp1786ysp5wia4ok0vx05b5h 10 402774 3914937 3670079 2026-07-27T09:59:30Z Panasko 146730 3914937 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 1992 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1992. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 725 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 726 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|726]] * [[Rezolucija 727 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|727]] * [[Rezolucija 728 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|728]] * [[Rezolucija 729 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|729]] * [[Rezolucija 730 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|730]] * [[Rezolucija 731 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|731]] * [[Rezolucija 732 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|732]] * [[Rezolucija 733 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|733]] * [[Rezolucija 734 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|734]] * [[Rezolucija 735 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|735]] * [[Rezolucija 736 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|736]] * [[Rezolucija 737 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|737]] * [[Rezolucija 738 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|738]] * [[Rezolucija 739 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|739]] * [[Rezolucija 740 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|740]] * [[Rezolucija 741 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|741]] * [[Rezolucija 742 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|742]] * [[Rezolucija 743 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|743]] * [[Rezolucija 744 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|744]] * [[Rezolucija 745 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|745]] * [[Rezolucija 746 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|746]] * [[Rezolucija 747 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|747]] * [[Rezolucija 748 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|748]] * [[Rezolucija 749 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|749]] * [[Rezolucija 750 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|750]] * [[Rezolucija 751 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|751]] * [[Rezolucija 752 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|752]] * [[Rezolucija 753 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|753]] * [[Rezolucija 754 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|754]] * [[Rezolucija 755 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|755]] * [[Rezolucija 756 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|756]] * [[Rezolucija 757 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|757]] * [[Rezolucija 758 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|758]] * [[Rezolucija 759 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|759]] * [[Rezolucija 760 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|760]] * [[Rezolucija 761 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|761]] * [[Rezolucija 762 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|762]] * [[Rezolucija 763 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|763]] * [[Rezolucija 764 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|764]] * [[Rezolucija 765 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|765]] * [[Rezolucija 766 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|766]] * [[Rezolucija 767 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|767]] * [[Rezolucija 768 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|768]] * [[Rezolucija 769 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|769]] * [[Rezolucija 770 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|770]] * [[Rezolucija 771 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|771]] * [[Rezolucija 772 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|772]] * [[Rezolucija 773 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|773]] * [[Rezolucija 774 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|774]] * [[Rezolucija 775 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|775]] * [[Rezolucija 776 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|776]] * [[Rezolucija 777 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|777]] * [[Rezolucija 778 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|778]] * [[Rezolucija 779 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|779]] * [[Rezolucija 780 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|780]] * [[Rezolucija 781 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|781]] * [[Rezolucija 782 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|782]] * [[Rezolucija 783 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|783]] * [[Rezolucija 784 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|784]] * [[Rezolucija 785 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|785]] * [[Rezolucija 786 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|786]] * [[Rezolucija 787 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|787]] * [[Rezolucija 788 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|788]] * [[Rezolucija 789 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|789]] * [[Rezolucija 790 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|790]] * [[Rezolucija 791 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|791]] * [[Rezolucija 792 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|792]] * [[Rezolucija 793 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|793]] * [[Rezolucija 794 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|794]] * [[Rezolucija 795 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|795]] * [[Rezolucija 796 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|796]] * [[Rezolucija 797 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|797]] * [[Rezolucija 798 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|798]] * [[Rezolucija 799 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|799]] [[Rezolucija 800 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1992.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> 92ievorzlwcnzzprymi9v1kdu1myd47 10 402786 3914936 3669886 2026-07-27T09:59:24Z Panasko 146730 3914936 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 1991 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1991. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 683 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 684 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|684]] * [[Rezolucija 685 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|685]] * [[Rezolucija 686 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|686]] * [[Rezolucija 687 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|687]] * [[Rezolucija 688 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|688]] * [[Rezolucija 689 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|689]] * [[Rezolucija 690 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|690]] * [[Rezolucija 691 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|691]] * [[Rezolucija 692 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|692]] * [[Rezolucija 693 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|693]] * [[Rezolucija 694 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|694]] * [[Rezolucija 695 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|695]] * [[Rezolucija 696 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|696]] * [[Rezolucija 697 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|697]] * [[Rezolucija 698 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|698]] * [[Rezolucija 699 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|699]] * [[Rezolucija 700 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|700]] * [[Rezolucija 701 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|701]] * [[Rezolucija 702 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|702]] * [[Rezolucija 703 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|703]] * [[Rezolucija 704 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|704]] * [[Rezolucija 705 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|705]] * [[Rezolucija 706 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|706]] * [[Rezolucija 707 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|707]] * [[Rezolucija 708 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|708]] * [[Rezolucija 709 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|709]] * [[Rezolucija 710 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|710]] * [[Rezolucija 711 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|711]] * [[Rezolucija 712 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|712]] * [[Rezolucija 713 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|713]] * [[Rezolucija 714 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|714]] * [[Rezolucija 715 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|715]] * [[Rezolucija 716 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|716]] * [[Rezolucija 717 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|717]] * [[Rezolucija 718 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|718]] * [[Rezolucija 719 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|719]] * [[Rezolucija 720 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|720]] * [[Rezolucija 721 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|721]] * [[Rezolucija 722 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|722]] * [[Rezolucija 723 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|723]] * [[Rezolucija 724 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|724]] * [[Rezolucija 725 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|725]] [[Rezolucija 726 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1991.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> jl85g7nil79kuhrmh8exvif28r0950y 0 405576 3914637 3901555 2026-07-26T15:42:28Z WumpusBot 120674 /* Filmska karijera */ razne ispravke 3914637 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Alejandro González Iñárritu | slika = AGI HEADSHOT PHOTO.jpg | veličina_slike = | opis = Iñárritu 2017. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|08|15}} | mjesto_rođenja = [[Mexico City]], Meksiko | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = Meksikanac | druga_imena = | zanimanje = Filmski režiser, scenarist, filmski producent, kompozitor | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | nacionalnost = | vjera = [[Rimokatoličanstvo|rimokatolik]] | supružnik = Maria Eladia Hagerman | djeca = 3 | roditelji = | potpis = [[Datoteka:Alejandro Gonzalez Innaritu Signature.svg|70p]] }} '''Alejandro González Iñárritu''' (fon. ''Alehandro Gonsales Injaritu'') jest [[Meksiko|meksički]] [[film]]ski [[filmski producent]]. [[režiser]], [[scenarist]] i [[kompozitor]]. On je prvi meksički režiser koji je dobio nominaciju za [[Oskar za najbolju režiju|Oskara za najbolju režiju]] i nagradu Američkog udruženja režisera za najbolju režiju – "igrani film" za svoj film ''[[Babel (film)|Babel]]'' iz 2007. Također je prvi meksički režiser koji je osvojio [[Prix de la mise en scene]] (nagradu za najboljeg režisera) na [[Kanski filmski festival|Kanskom filmskom festivalu]]. Njegovih pet igranih filmova – '' [[Amores Perros]] '' (2000), '' [[21 gram]] '' (2003), '' [[Babel (film)|Babel]] '' (2006) (koji sačinjavaju "trilogiju smrti"), ''[[Biutiful]]'' (2010) i ''[[Birdman|Birdman ili (Neočekivana vrlina neznanja)]]'' (2014) – zaradili su široka priznanja i brojne nagrade, uključujući i ''[[Oscar]]e''. U 2015. godini osvojio je Oscara za najbolju režiju, [[Oscar za najbolji originalni scenarij|najbolji originalni scenarij]] i [[Oscar za najbolji film|najbolji film]] za ''Birdmana''. Na [[88. dodjela "Oscara"|88. dodjeli "Oscara"]] osvojio je nagradu Oscara za najbolju režiju za njegov šesti film, ''[[Povratnik (film)|Povratnik]]''. On je treći po redu režiser koji je osvojio dva uzastopna Oscara nakon [[John Ford|Johna Forda]] i [[Joseph L. Mankiewicz|Josepha L. Mankiewicza]]. == Rane godine == Rođen je u [[Mexico City]]u, sin Luz Marije González Iñárritu i Hectora Game.<ref>{{cite web |author=Agencias / El Siglo De Torreón |url=http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/1026907.1963-el-mundo-recibe-a-alejandro-gonzalez-inarritu-internacional-cineasta-mexicano.html |title=1963: El mundo recibe a Alejandro González Iñárritu, internacional cineasta mexicano |publisher=Elsiglodetorreon.com.mx |date=15. 8. 2014 |access-date=24. 2. 2015 |archive-date=24. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224171919/https://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/1026907.1963-el-mundo-recibe-a-alejandro-gonzalez-inarritu-internacional-cineasta-mexicano.html |url-status=dead }}</ref> U dobi od 16 i 18 godina plovio je preko [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]] na teretnom brodu i putovao širom [[Evropa|Evrope]] i [[Afrika|Afrike]].<ref>{{cite web|url=http://www.esquire.com/entertainment/interviews/a30854/alejandro-gonzalez-inarritu-interview-0115/|title=Alejandro Gonzalez Iñárritu: What I've Learned|work=[[Esquire (magazin)|Esquire]]|date=12. 1. 2015|access-date=8. 3. 2015}}</ref><ref name="avclub">{{cite web|url=http://www.avclub.com/article/alejandro-gonzalez-inarritu-13845|title=Alejandro González Iñárritu|author=Tobias, Scott|work=[[The A.V. Club]]|date=3. 12. 2003|access-date=8. 3. 2015}}</ref> On je kasnije istakao da su ova rana putovanja imala veliki utjecaj na njega kao režisera.<ref name = "avclub"/> Dešavanja u njegovim filmovima često su bila u mjestima koja je posjetio u tom periodu. Nakon putovanja vratio se u Mexico City i diplomirao na Odsjeku za komunikacije na [[Iberoamerički univerzitet|Iberoameričkom univerzitetu]].<ref name="britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1269648/Alejandro-Gonzalez-Inarritu|title=Alejandro González Iñárritu|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=8. 3. 2015}}</ref> == Filmska karijera == González Iñárritu započeo je svoju karijeru 1984. godine kao radijski voditelj na meksičkoj radio stanici WFM, koja je u to vrijeme bila najpopularnija stanica [[Rock muzika|rock muzike]] u zemlji, u kojoj je "sastavljao liste pjesama sa labavim narativnim blokovima". On je kasnije postao najmlađi producent najveće kompanije [[Masovni mediji|masovnih medija]] u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]] [[Televisa]]. Od 1987. do 1989. godine, on je komponirao muziku za šest meksičkih igranih filmova. Za to vrijeme, González Iñárritu se upoznao sa meksičkim piscem [[Guillermo Arriaga|Guillermom Arriagom]], i tada počinje njihova saradnja na scenarijima.<ref name="britannica"/> González Iñárritu je kasnije izjavio da je muzika imala veći utjecaj na njega kao umjetnika nego sam film.<ref name="avclub"/> U ranim 1990-im, osnovao je ''Z Films'', producentsku kuću, zajedno sa Raulom Olverom u Meksiku.<ref name="cinepremiere">{{cite web|url=http://www.cinepremiere.com.mx/41483-alejandro-gonzalez-inarritu-y-sus-emblematicos-3-oscares.html|title=Alejandro González Iñárritu y sus emblemáticos 3 Premios Oscar|date=26. 2. 2015|publisher=CinePremiere.com.mx|access-date=8. 3. 2015}}</ref> Pod Z Filmsom, počeo je pisati, producirati i režirati kratke filmove i reklame.<ref name="britannica"/> Kako bi napravio konačan prelazak na TV i filmsku režiju, studirao je pod dobro poznatim [[Poljska|poljskim]] pozorišnim režserom [[Ludwik Margules|Ludwikom Margulesom]], kao i [[Judith Weston]] u [[Los Angeles]]u.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2015/01/04/universal/es/premios-oscar-para-gonzalez-inarritu-birdman-fue-un-gran-riesgo.html?_r=0|title=‘Birdman’ y la dualidad que todos tenemos|work=[[The New York Times]]|date=21. 2. 2015|access-date=8. 3. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.judithweston.com/|title=JUDITH WESTON STUDIO FOR ACTORS AND DIRECTORS|publisher=Judithweston.com|access-date=8. 3. 2015}}</ref> Godine 1995., González Iñárritu je napisao i režirao svoj prvi TV pilot za Z Films, pod nazivom '' Detras del Dinero ''(''Iza novca''), u kojem glumi [[Miguel Bose]].<ref name="cinepremiere"/> U 1999. godini, režirao je svoj prvi dugometražni film ''[[Pasji život]] (Amores Perros)'', čiji je koautor bio Guillermo Arriaga.<ref name="britannica"/>'' Amores Perros '' istraživa meksičko društvo u Mexico Cityju, sa tri međusobno prepletene životne priče. U 2000. godini, '' Amores Perros '' je premijerno bio prikazan na [[Kanski filmski festival|Kanskom filmskom festivalu]] i osvojio nagradu međunarodne kritike.<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2014/film/festivals/cannes-prospects-foxcatcher-inarritus-birdman-likely-headed-to-the-croisette-1201147926/|title=Cannes Prospects: ‘Foxcatcher,’ Inarritu’s ‘Birdman’ Likely Headed to the Croisette|work=Variety|date=26. 3. 2014|access-date=21. 10. 2015}}</ref> To je bio i filmski prvijenac glumca [[Gael García Bernal]]a, koji će se kasnije pojaviti u filmu '' [[Babel (film)|Babel]] '' i u meksičkom filmu koji je producirao González Iñárritu. ''Amores Perros'' je nominiran za [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]].<ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2001|title=THE 73RD ACADEMY AWARDS - 2001|publisher=Oscars.org|access-date=19. 3. 2015}}</ref> Nakon uspjeha filma '' Amores Perros '', González Iñárritu i Guillermo Arriaga ponovo strukturiraju film sa međusobno ispresijecanim pričama u drugom igranom filmu, ''[[21 gram]]''.<ref name="britannica"/> U filmu su glumili [[Benicio del Toro]], [[Naomi Watts]] i [[Sean Penn]]. Film je izabran da se natječe za [[Zlatni lav|Zlatnog lava]] na [[Venecijanski filmski festival|filmskom festivalu u Veneciji]], gdje je Penn dobio [[Volpi za najboljeg glumca]].<ref name="biography.com">{{cite web|url=http://www.biography.com/people/alejandro-gonzalez-inarritu-212151#profile|title=Alejandro González Iñárritu - Biography - Songwriter, Director, Television Producer|publisher=[[FYI (U.S. TV channel)|FYI]]|access-date=8. 3. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/2003-09-08/news/0309090007_1_venice-film-festival-volpi-cup-fun|title=Sean Penn wins Volpi Cup for best actor at Venice Film...|work=[[Chicago Tribune]]|date=8. 9. 2003|access-date=13. 1. 2016|archive-date=9. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909094347/http://articles.chicagotribune.com/2003-09-08/news/0309090007_1_venice-film-festival-volpi-cup-fun|url-status=dead}}</ref> Na [[76. dodjela "Oscara"|76. dodjeli "Oscara"]], Del Toro i Watts su dobili nominacije za svoje nastupe.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3433895.stm|title=Oscars 2004: The winners|publisher=[[BBC Online]]|date=1. 3. 2004|access-date=8. 3. 2015}}</ref> U 2005. godini, González Iñárritu krenuo sa snimanjem svog trećeg filma, '' [[Babel (film)|Babel]] '', koji je ujedno i posljednji u njegovoj "trilogiji smrti", čiji je koautor opet Guillermo Arriaga.<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2014/film/news/alejandro-gonzalez-inarritu-birdman-interview-1201292156/|title=Interview: ‘Birdman’ Director Alejandro Gonzalez Inarritu on His First Comedy |work=Variety|first=Scott|last=Foundas|date=27. 8. 2014|access-date=19. 7. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/who-alejandro-gonzalez-inarritu-5-fast-facts-about-birdman-director-after-academy-1824974|title=Who Is Alejandro González Iñárritu? 5 Fast Facts About The 'Birdman' Director After Academy Award Win|work=[[International Business Times]]|date=23. 2. 2015|access-date=27. 10. 2015}}</ref>'' Babel '' se sastoji od četiri međusobno povezane priče čija radnja se odvija u [[Maroko|Maroku]], [[Meksiko|Meksiku]], [[SAD|SAD-u]] i [[Japan]]u, a u filmu se koriste četiri različita jezika.<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/babel-2006|title=Babel Movie Review & Film Summary (2006)|publisher=Rogerebert.com|date=22. 9. 2007|access-date=8. 3. 2015}}</ref> U filmu glume [[Brad Pitt]], [[Cate Blanchett]], [[Adriana Barraza]], Gael Garcia Bernal, [[Rinko Kikuchi]] i [[Kōji Yakusho]]. Ostatak glumačke ekipe sačinjavali su amaterski glumci.<ref>{{cite web|url=http://www.psfilmfest.org/news/detail.aspx?NID=85&year=2006|title=Iñárritu’s Babel To Be Honored By 18th Annual Palm Springs International Film Festival Awards Gala|publisher=[[Palm Springs International Film Festival]]|date=30. 11. 2006|access-date=8. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402174957/http://www.psfilmfest.org/news/detail.aspx?NID=85&year=2006|archive-date=2. 4. 2015|url-status=dead}}</ref> Film se takmičio na [[Kanski filmski festival|Kanskom filmskom festivalu]] 2006. godine, gdje je González Iñárritu primio nagradu za najboljeg režisera (Prix de la mizanscen),<ref>{{cite web|url=http://www.indiewire.com/article/alejandro-gonzalez-inarritu-to-receive-sundance-institutes-vanguard-leaderhip-award-20150114|title=Alejandro González Iñárritu to Receive Sundance Institute's Vanguard Leadership Award|work=[[Indiewire]]|date=14. 1. 2015|access-date=8. 3. 2015}}</ref> i postao je prvi meksički režiser koji je osvojio ovu nagradu.<ref name="The Hollywood Reporter">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/alejandro-gonzalez-inarritu-receive-sundance-763578|title=Alejandro Gonzalez Inarritu to Receive Sundance Institute's Vanguard Leadership Award|work=The Hollywood Reporter|date=14. 1. 2015|access-date=5. 3. 2015}}</ref>'' Babel '' je dobio sedam nominacija na [[79. dodjela "Oscara"|79. dodjeli "Oscara"]], uključujući i [[Oscar za najbolji film|Oscara za najbolji film]] i [[Oscar za najbolju režiju|najbolju režiju]].<ref name="biography.com"/>[[Gustavo Santaolalla]], kompozitor filmske muzike, osvojio je [[Oscar za najbolju originalnu muziku|Oscara za najbolju originalnu muziku]].<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2013/biz/features/gustavo-santaolallas-music-studio-1200502208/|title=Film Composer Gustavo Santaolalla’s Oscar-Worthy Music Studio|work=[[Variety (časopis)|Variety]]|date=28. 6. 2013|access-date=8. 3. 2015}}</ref> 2007. godine film je osvojio [[Zlatni globus za najbolji film - drama]] 2007. godine.<ref>{{cite web|url=http://www.cbc.ca/news/arts/babel-dreamgirls-take-top-golden-globe-awards-1.644611|title=Babel, Dreamgirls take top Golden Globe Awards|publisher=[[CBC.ca]]|date=15. 1. 2007|access-date=8. 3. 2015}}</ref> González Iñárritu je postao prvi meksički režiser koji je dobio nominaciju za Oscara za najbolju režiju i nagradu Udruženja američkih režisera za najbolju režiju - igrani film.<ref name="Mitchell 2014">{{cite web|url=http://www.interviewmagazine.com/film/alejandro-gonzalez-inarritu/#_|title=Alejandro González Iñárritu|first=Elvis|last=Mitchell|work=[[Interview (časopis)|Interview]]|date=2014|access-date=18. 7. 2015}}</ref><ref name="BroadwayWorld.com">{{cite web|url=http://www.broadwayworld.com/article/BIRDMANs-Alejandro-Gonzalez-Inarritu-Wins-OSCAR-for-Best-Director-20150222|title=BIRDMAN's Alejandro Gonzalez Inarritu Wins Oscar for Best Director|publisher=BroadwayWorld.com|date=22. 2. 2015|access-date=27. 10. 2015|archive-date=15. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015001715/http://www.broadwayworld.com/article/BIRDMANs-Alejandro-Gonzalez-Inarritu-Wins-OSCAR-for-Best-Director-20150222|url-status=dead}}</ref> Nakon ovog trećeg igranog filma i saradnje sa piscem Guillermom Arriagom, González Iñárritu i on su se profesionalno razišli. Nakon toga González Iñárritu je zabranio Arriagi da posjećuje setove tokom snimanja. Arriaga je 2009. godine rekao za ''[[Los Angeles Times]]'' da je "moralo da dođe do kraja, ali ja i dalje poštujem Iñárritua."<ref>{{cite web |url=http://articles.latimes.com/2009/sep/20/entertainment/ca-arriaga20 |title=Guillermo Arriaga tells his story |last1=Whipp |first1= Glenn |work=Los Angeles Times}}</ref> U 2009. godini, Gonzalez Inarritu je režirao i producirao film '' [[Biutiful]] '', u kojem glumi [[Javier Bardem]], a scenarij su zajednički napisali González Iñárritu, [[Armando Bo, Jr.]] i [[Nicolas Giacobone]].<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2010/12/29/movies/29biut.html?_r=0|author= A.O. Scott|title=The Mob Work Is Tough; Then He Has to Go Home|work=The New York Times|date=28. 12. 2010|access-date=22. 5. 2015}}</ref> Film je premijerno prikazan na filmskom festivalu u Cannesu u maju 2010. godine.<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/karin-badt/cannes-premiere-javier-ba_b_578774.html|title=Cannes Premiere: Javier Bardem Stars in Alejandro Inarritu's Biutiful|work=[[The Huffington Post]]|date=19. 5. 2010|access-date=8. 3. 2015}}</ref> Bardem je osvojio nagradu za najboljeg glumca u Kanu koju je podijelio sa [[Elio Germano|Eliom Germanom]] iz filma ''La nostra vita''.<ref>{{cite web|url=http://laht.com/article.asp?ArticleId=357327&CategoryId=13003|title=Javier Bardem Wins Best Actor Award at Cannes Film Festival|work=[[Latin American Herald Tribune]]|access-date=8. 3. 2015|archive-date=2. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402141756/http://laht.com/article.asp?ArticleId=357327&CategoryId=13003|url-status=dead}}</ref>'' Biutiful '' je Iñárrituov prvi film na njegovom rodnom španskom jeziku otkako je snimio svoj debitantski igrani film '' Amores Perros ''. Na [[68. dodjela "Zlatnog globusa|68. dodjeli "Zlatnog globusa"]] osvojio je [[Zlatni globus za najbolji strani film]], nagradu [[BAFTA]] za najbolji film koji nije na engleskom jeziku i BAFTA za najboljeg glumca u glavnoj ulozi.<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2010/12/2011-golden-globe-nominations-announced-90609/|title=2011 Golden Globe Nominations Announced|publisher=Deadline.com|date=14. 12. 2010|access-date=8. 3. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/film/2011/jan/18/baftas-nominations-full-list|title=Baftas nominations 2011: full list|work=[[The Guardian]]|date=18. 1. 2011|access-date=8. 3. 2015}}</ref> Po drugi put u njegovoj karijeri, González Iñárrituov film je bio nominiran za Oscara za najbolji strani film; Javier Bardem je bio nominiran za [[Oscar za najbolju glavnu mušku ulogu|Oscara za najboljeg glumca]].<ref name="Huffington">{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/01/25/oscars-2011-nominees-list-academy-awards-nominations_n_813399.html|title=Oscars 2011 Nominations List: Academy Awards Nominees|work=The Huffington Post|date=25. 1. 2011|access-date=8. 3. 2015}}</ref> U 2014. godini, González Iñárritu je režirao, koproducirao i bio koautor scenarija za svoju prvu komediju, '' [[Birdman | Birdman ili (neočekivana vrlina neznanja)]] '', u kojoj glume [[Michael Keaton]], [[Edward Norton]], [[Emma Stone]], [[Naomi Watts]], [[Zach Galifianakis]], i [[Andrea Riseborough]]. '' Birdman '' je priča o propalom glumcu poznatom po ulozi kultnog superheroja koji pokušava da oživi svoju karijeru sa predstavom koja je zasnovana na kratkoj priči [[Raymond Carver|Raymonda Carvera]] ''O čemu pričamo kada govorimo o ljubavi''. Film i González Iñárritu osvojili su [[Zlatni globus za najbolji scenarij]], i Oscare za najbolji film, najbolju režiju, i [[Oscar za najbolji originalni scenarij|najbolji originalni scenarij]].<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/golden-globes-alejandro-gonz-lez-762708|title=Golden Globes: 'Birdman's' Alejandro González Inarritu, Nicolas Giacobone, Alexander Dinelaris Jr., and Armando Bo Win for Best Screenplay|work=The Hollywood Reporter|date=11. 1. 2015|access-date=8. 3. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://variety.com/2015/film/news/alejandro-gonzalez-inarritu-wins-best-director-oscar-for-birdman-1201439309/|title=Oscars: Alejandro Gonzalez Inarritu Wins Best Director for ‘Birdman’|work=Variety|date=22. 2. 2015|access-date=8. 3. 2015}}</ref> Sljedeći film koji je režirao bio je '' [[Povratnik (film)|Povratnik]] '', čiji je scenarist bio [[Mark L. Smith]] na osnovu istoimenog romana [[Michael Punke|Michaela Punkea]].<ref name="deadline">{{cite web | author = Fleming Jr., Mike | date=15. 4. 2014 | title=Leonardo DiCaprio, Alejandro González Iñárritu Commit To September Start For New Regency’s ‘The Revenant’ | url=http://www.deadline.com/2014/04/leonardo-dicaprio-alejandro-gonzalez-inarritu-commit-to-september-start-for-new-regencys-the-revenant/ | access-date=29. 7. 2014 | work =[[Deadline.com|Deadline]]}}</ref><ref name="guardian">{{cite news|title=Leonardo DiCaprio will make his return in The Revenant|url=http://www.theguardian.com/film/2014/apr/16/leonardo-dicaprio-the-revenant-alejandro-gonzalez-inarritu|access-date=27. 6. 2014|work=[[The Guardian]]}}</ref> U filmu glume [[Leonardo DiCaprio]], [[Tom Hardy]], [[Domhnall Gleeson]] i [[Will Poulter]].<ref>{{cite web|title=Leonardo DiCaprio’s Survival Drama 'The Revenant' Attracts Megan Ellison's Annapurna|url=http://variety.com/2014/film/news/leonardo-dicaprios-survival-drama-the-revenant-attracts-megan-ellisons-annapurna-1201261423/|work=[[Variety (časopis)|Variety]]|access-date=28. 12. 2016|date=11. 7. 2014}}</ref> To je priča iz 19. vijeka - dramski triler o traperu Hugh Glassu, koji se pridružio firmi Rocky Mountain Fur Company na "putovanju kroz divljinu" i biva opljačkan i napušten nakon što ga je napao grizli.<ref name="guardian"/> Film prikazuje prirodu i stres koji utiču na međuljudske odnose u divljini, i bavi se pitanjima osvete i oprosta preko Glassove potrage za čovjekom koji je bio odgovoran za sve njegove nedaće.<ref name="deadline"/> Iñárritu je insistirao da se računarska grafika ne bi smjela koristiti kako bi se poboljšao film.<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/how-leonardo-dicaprios-revenant-shoot-810290|title=How Leonardo DiCaprio's 'The Revenant' Shoot Became "A Living Hell"|last=Masters|first=Kim|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=22. 6. 2015|access-date=22. 7. 2015}}</ref> Snimanje ''Povratnika'' trajalo je devet mjeseci.<ref>{{cite web|last1=Chitwood|first1=Adam|title=Alejandro González Iñárritu Explains Why The Revenant Is Taking 9 Months to Shoot|url=http://collider.com/the-revenant-filming-details-inarritu/|work=[[Collider.com|Collider]]|access-date=11. 8. 2015|date=3. 2. 2015}}</ref> Film je dobio "generalno povoljne" ocjene kritičara,<ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/the-revenant-2015|title=The Revenant|work=Metacritic|access-date=28. 12. 2015}}</ref> i bio je nominiran za četiri [[Zlatni globus|Zlatna globusa]] a osvojio ih je ukupno tri, uključujući Zlatni globus za najbolji film - drama i najbolju režiju,<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2016/01/11/movies/golden-globes.html|title=The Revenant Wins Best Dramatic Film at the Golden Globes|author=|date=|work=The New York Times|access-date=11. 1. 2016}}</ref> == Citati == {{Citat|Ja lično ne volim audio komentare za moje filmove. Smatram da ako imate nešto objasniti, onda to gubi snagu. To je kao mađioničar koji pokušava da objasni svoju magiju, na neki način. Takve stvari osjećam kao da sam izgubio nešto posebno o filmu. Sam film po sebi bi trebao biti objašnjenje.<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0327944/bio?ref_=nm_dyk_trv_sm#trivia|title=Alejandro González Iñárritu Biography|author=imdb.com|access-date=18. 1. 2016}}</ref>}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Alejandro González Iñárritu}} * {{imdb name|id=0327944|name=Alejandro González Iñárritu}} * {{Amg name|297411}} * {{Rotten Tomatoes |id=alejandro_gonzalez_inniaritu |title=Alejandro González Iñárritu}} {{Alejandro González Iñárritu}} {{Cannes - predsjednici žirija}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Oscar za režiju}} {{Oscar - originalni scenarij}} {{Zlatni globus režija}} {{Zlatni globus scenarij}} {{BAFTA za najbolju režiju}} {{Cannes - najbolji režiser}} }} {{DEFAULTSORT:González Iñárritu, Alejandro}} [[Kategorija:Meksički režiseri]] [[Kategorija:Meksički filmski producenti]] [[Kategorija:Meksički scenaristi]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Mexico City]] [[Kategorija:Rođeni 1963.]] 370bmvuxpcfe4s5qhugmpgik7d05c24 0 410242 3914851 3904069 2026-07-26T17:23:54Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914851 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Prekajsko jezero | drugo_ime = Jezero Župica; Župica | slika = | alt = | opis = | lokacija = [[Prekaja]], [[Drvar]], [[Kanton 10]], [[Bosna i Hercegovina]] | grupa = | koordinate = {{coord|44|18|01.1|N|16|31|09.8|E|region:BA_type:waterbody|display=inline,title}} | vrsta = [[vještačko jezero]] | etimologija = | dio = | priliv = [[Unac]] | rijeke = [[Unac]] | odliv = [[Unac]] | okeani = | sliv = | države_sliva = [[Bosna i Hercegovina]] | države = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | agencija = | oznaka = | datum_izgradnje = druga polovina 20. vijeka | inžinjer = | datum_plavljenja = | dužina = | širina = | površina_km2 = 2 | površina_ref = <ref name="vididrvar">{{cite web |title=Jezero Župica |url=https://vididrvar.com/jezero-zupica/ |website=Vidi Drvar |access-date=18. 5. 2026}}</ref> | dubina = | maks_dubina = | zapremina = | vrijeme_zadržavanja = | slanost = | obala = | nadmorska_visina = | zamrznuto = | ostrva = | sekcije = | rovovi = | klupe = | gradovi = [[Prekaja]] | mapframe = yes | pushpin_karta = Bosna i Hercegovina | pushpin_reljef = yes | pushpin_oznaka = Prekajsko jezero | pushpin_oznaka_pozicija = right | pushpin_karta_alt = Položaj Prekajskog jezera u Bosni i Hercegovini | pushpin_karta_opis = Položaj Prekajskog jezera u Bosni i Hercegovini | širina_stepeni = 44 | širina_minuta = 18 | širina_sekundi = 01.1 | širina_SJ = N | dužina_stepeni = 16 | dužina_minuta = 31 | dužina_sekundi = 09.8 | dužina_IZ = E | veb-sajt = | reference = <ref name="dinarsko">{{cite web |title=Jezera zapadne Bosne |url=https://www.dinarskogorje.com/jezera-zapadne-bosne.html |website=Dinarsko gorje |access-date=18. 5. 2026}}</ref> }} '''Prekajsko jezero''' je vještačko jezero u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na rijeci [[Unac|Uncu]], na području općine [[Drvar]]. Prekajsko jezero ili jezero Župica nastalo je izgradnjom brane na rijeci [[Unac]] 17 kilometara uzvodno od [[Drvar]]a u mjestu [[Prekaja]] kod sela [[Župica]]. To je napravljeno u drugoj polovici 20. stoljeća u svrhu akumuliranja vode za potrebe industrije u Drvaru - proizvodnje celuloze i papira.<ref>[http://www.dinarskogorje.com/jezera.html Jezera Dinarida]</ref> Gašenjem dijela tvornice za proizvodnje celuloze, prestala je potreba za njegovom prvobitnom namjenom. Izgradnjom ove brane, visoke 24,74&nbsp;m i širine 692&nbsp;m, također se uspješno doprinjelo regulaciji vodenih tokova u ovome kraju, posebno u slučajevima naglih i visokih voda. Danas se koristi u svrhu rekreativnog turizma, ali nema izgrađene infrastrukture. Prekajsko jezero ima površinu od 2&nbsp;km². Jezero je poribljeno. Vrste riba koje se nalaze u jezeru su [[šaran]] i [[klen]]. Do njega se dolazi iz Drvara cestom == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija BiH}} [[Kategorija:Vještačka jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Drvar]] 7vovo0kvsmga4l3qbjvbekf2s754hlo 0 411008 3914804 3902891 2026-07-26T17:14:51Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914804 wikitext text/x-wiki {{Infokutija most | ime_mosta = Most šehida 15. jula | alternativno_ime = ''Prvi [[bosfor]]ski most'' | slika = Bosphorus_Bridge.jpg | opis_slike = Bosforski most u Istanbulu, jedan od dva mosta koji spaja Evropu i Aziju | premošćuje = [[Bosfor]]ski moreuz | mjesto = [[Istanbul]] | vrijeme_gradnje = 20. februar [[1970.]] - 1. juni [[1973.]] | otvorenje = 30. oktobar 1973. | saniranje = | rušenje = | uprava_nad_mostom = | konstrukcija = | namjena = | arhitekta = | dizajner = Sir Gilbert Roberts<br>William Brown | materijal = | graditelj = | podizvođači = | ukupna_dužina = 1.560 [[metar|m]] | visina_mosta = 165 | širina_mosta = 33,4 | najveći_raspon = 1.074 | koordinate = {{coord|41|02|43|N|29|02|04|W|type:city}} }} '''Most šehida 15. jula''' ([[Turski jezik|turski]]: ''15 Temmuz šehitler Köprüsü'', ''1. Boğaziçi Köprüsü'' ili ''Birinci Köprü''), poznat i kao ''Prvi [[bosfor]]ski most'', je [[most]] u [[Turska|turskom]] gradu [[Istanbul]]u. Jedan je od dva mosta (drugi je [[Most sultana Mehmeda Osvajača]] ili tzv. ''Drugi bosforski most'') koja premošćuju Bosfor i na taj način spajaju [[Evropa|evropski]] i [[Azija|azijski]] dio grada. To je gravitacijski usidren viseći most sa čeličnim pilonama.<ref>[http://www.kgm.gov.tr/SiteCollectionDocuments/KGMdocuments/Bolgeler/17Bolge/BogaziciKoprusuProjeBilgileri.pdf ''Generalni direktorat autocesta - Bosforski most''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609163557/http://www.kgm.gov.tr/SiteCollectionDocuments/KGMdocuments/Bolgeler/17Bolge/BogaziciKoprusuProjeBilgileri.pdf |date=9. 6. 2012 }} Pristupljeno 12.4.2016.</ref> Noseći dio mosta, aerodinamičnog oblika, je obješen čeličnim sajlama, postavljenim u cik-cak položaju, za dvostruke čelične sajle zategnute između dva vertikalna čelična tornja (nosača) usidrena na obalama. Most je ukupne dužine od 1.560 i širine 33,4 metara. Razmak između tornjeva, koji predstavlja glavni raspon mosta, je 1.074 a visina tornjeva je 165 metara. Visina mosta iznad nivoa mora je 64 metra. Po svome završetku, 1973. godine, Bosforski most je bio četvrti najduži viseći most na svijetu i ujedno najduži izvan [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]]. Trenutno je 22. najduži viseći most na svijetu. == Ideje za gradnju mosta == [[Datoteka:Pont du Bosphore, Istanbul.jpg|250px|mini|desno|Od aprila 2007. godine, potpuno kompjuterizovan sistem rasvjete osvjetljava most noću]] Ideja o izgradnji mosta na ovom mjestu datira još iz [[Antika|antičkog doba]]. Još u vrijeme vladavine perzijskog vladara [[Darije I|Darija I]] (522. p.n.e - 485. p. n. e.), kako je zabilježeno od strane grčkog historičara [[Herodot]]a u njegovoj ''Historiji'', Mandrocles iz Samosa je jednom prilikom projektirao pontonski most preko Bosfora, povezujući Aziju sa Evropom, omogućavajući Dariju da nastavi bijeg od Skita kao i zauzimanju položaja kako bi sa svojom vojskom na [[Balkan]]u preplavio Makedonce. Prvi projekat za trajni mosta preko Bosfora predložen je za vrijeme [[Osmanlijsko carstvo|osmanlijskog]] [[sultan]]a [[Abdul Hamid II|Abdul Hamida II]] i to od strane ''Bosphorus Railroad Company'' 1900. godine, koja je uključivala i željezničku vezu preko mosta.<ref>[http://www.sabah.com.tr/yasam/2009/07/17/1900deki_kopru_projesinde_rayli_sistem_de_vardi''Projekat željezničke pruge preko mosta'' Sabah od 17.7. 2009.] Pristupljeno 13.4.2016.</ref> == Izgradnja == Odluku o izgradnji mosta preko Bosfora donio je turski premijer Adnan Menderes 1957. godine. U svrhu izgradnje mosta potpisan je ugovor s britanskom firmom Freeman Fox & Partners 1968. Most su dizajnirali poznati britanski građevinski inženjeri Sir [[Gilbert Roberts]] i [[William Brown]], koji su također dizajnirali mostove [[Humber|Most Humber]], [[Most Severn|Severn]], [[Most Forth Road|Forth Road]], [[Most Auckland Harbour|Auckland Harbour]] i most na rijeci [[Volta (rijeka)|Volti]]. Izgradnja je započela februara 1970. godine a svečanosti početka gradnje prisustvovali su predsjednik [[Cevdet Sunay]] i premijer [[Süleyman Demirel]]. Most je gradila turska kompanija ''Enka Construction & Co.'' zajedno sa podizvođačima ''Cleveland Bridge & Engineering Company'' iz Engleske i ''Hochtief AG'' iz Njemačke. Trideset pet inženjera i 400 ljudi su radili na ovom projektu. Radovi na mostu su završeni 30. oktobra 1973. godine, dan nakon 50. godišnjice osnivanja Republike Turske a most je svečano otvorio i pustio u promet predsjednik [[Fahri Korutürk]] i premijer [[Naim Talu]]. Ukupni troškovi izgradnje mosta su iznosili 200 miliona [[Američki dolar|američkih dolara]] $ (današnjih oko 1,07 milijardu dolara).<ref>[https://www.minneapolisfed.org/community/teaching-aids/cpi-calculator-information/consumer-price-index-1800 ''Indeks potrošačkih cijena''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201231624/https://www.minneapolisfed.org/community/teaching-aids/cpi-calculator-information/consumer-price-index-1800 |date=1 Februar 2016 }} Pristupljeno 13.4.2016.</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Commons|Bosphorus Bridge}} [[Kategorija:Istanbul]] [[Kategorija:Mostovi u Istanbulu]] [[Kategorija:Mostovi u Turskoj]] [[Kategorija:Mostovi na Bosforu]] bsrbawblgwe98m8599p3rcjpm1vzszl 0 411542 3914541 3904826 2026-07-26T12:23:24Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914541 wikitext text/x-wiki {{DNK barkodiranje}} '''DNK-barkodiranje''' je [[Taksonomija|taksonomska]] metoda kojom se koristi kratki [[genetički marker]] u DNK organizmima da ih identificira kao pripadnike određene [[Vrsta|vrste]].<ref name="Hebert2003">{{Cite journal | journal = Proceedings of the Royal Society B | year = 2003 | volume = 270 | pages = 313–321 | title = Biological identifications through DNA barcodes | doi = 10.1098/rspb.2002.2218 | pmid = 12614582 | pmc = 1691236 | author = Paul DN Hebert| display-authors = 1 | last2 = Cywinska | first2 = Alina | last3 = Ball | first3 = Shelley L | last4 = deWaard | first4 = Jeremy R }}</ref> Razlikuje se od [[Molekularna sistematika|molekularne filogenije]] po tome što glavni cilj nije da se utvrde obrasci srodnosti, već identifikuju nepoznati uzorci u smislu već postojeće klasifikacije. Iako se bar kodovi ponekad koriste prilikom pokušaja da se identifikuju nepoznate vrste ili u procjenama da li neku određenu vrstu treba kombinovati (sa nekom drugom) ili odvojiti.<ref>{{cite journal | last1 = Koch | first1 = H. | year = 2010 | title = Combining morphology and DNA barcoding resolves the taxonomy of Western Malagasy ''Liotrigona'' Moure, 1961 | url = http://www.africaninvertebrates.org.za/Koch_2010_51_2_474.aspx][http://www.tb1.ethz.ch/PublicationsEO/PDFpapers/Koch_AFRICAN_INVERTEBRATES_2010_51_413-421.pdf | format = PDF | journal = [[African Invertebrates]] | volume = 51 | issue = 2 | pages = 413–421 | doi = 10.5733/afin.051.0210 | date = | access-date=27. 4. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110912162337/http://www.africaninvertebrates.org.za/Koch_2010_51_2_474.aspx | archive-date=12. 9. 2011 | url-status = dead }}</ref> Primjena DNK kodiranja za ove potrebe je predmet rasprava.<ref name="seberg2009" >{{Cite journal | journal = PLoS ONE | year = 2009 | volume = 4 | issue = 2 | pages = e4598 | title = How Many Loci Does it Take to DNA Barcode a Crocus? | author = Seberg O, Petersen G. | pmid = 19240801 | pmc = 2643479 | doi = 10.1371/journal.pone.0004598 | editor1-last = Stout | editor1-first = Jane Catherine }} {{open access}}</ref> ==Pregled== Najčešće korištena barkod regija kod životinja je segment veličine oko 600 baznih parova u [[Mitohondrija|mitohondrijskom]] [[gen]]u [[citohrom c]] oksidaze ([[citohrom c oksidaza I]]: COI). Primjena ove metode uključuje, naprimjer, prepoznavanje biljnih ostataka čak i kada [[cvijet]] ili [[plod]] nisu dostupni, identifikaciju [[Larva|larvi]] insekata (koji često imaju manje poznatih dijagnostičkih karakteristika od odraslih)<ref>{{Cite journal|last=Kalamujić Stroil|first=Belma|last2=Lasić|first2=Lejla|last3=Hanjalić|first3=Jasna|last4=Mačar|first4=Sonja|last5=Vesnić|first5=Adi|date=25. 12. 2018|title=The first DNA barcode record for Rhyacophila bosnica Schmid, 1970 and pairing of adult and larval life stages|url=http://www.genapp.ba/index.php/genapp/article/view/59|journal=Genetics & Applications|volume=2|issue=2|pages=20|doi=10.31383/ga.vol2iss2pp20-27|issn=2566-431X|access-date=10. 4. 2019|archive-date=28. 3. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328173649/http://www.genapp.ba/index.php/genapp/article/view/59|url-status=dead}}</ref>, identifikaciju ishrane životinja, na osnovu sadržaja stomaka ili [[izmet]]a<ref name="kress2008">{{Cite journal | author = Kress WJ, Erickson DL | year = 2008 | journal = PNAS | title = DNA barcodes: Genes, genomics, and bioinformatics | volume = 105 | issue = 8 | pages = 2761–2762 | pmc = 2268532 | doi = 10.1073/pnas.0800476105 | pmid = 18287050 }}</ref> i obezbjeđuje veliku varijaciju između vrsta, a ipak relativno mali broj varijacija u okviru datih vrsta.<ref>{{Cite journal | journal = Proc Natl Acad Sci USA | date = 26. 2. 2008 | volume = 105 | issue = 8 | pages = 2923–2928 | doi = 10.1073/pnas.0709936105 | pmc = 2268561 | title = DNA barcoding the floras of biodiversity hotspots | author = Renaud Lahaye | pmid = 18258745 | display-authors = 1 | last2 = Van Der Bank | first2 = M. | last3 = Bogarin | first3 = D. | last4 = Warner | first4 = J. | last5 = Pupulin | first5 = F. | last6 = Gigot | first6 = G. | last7 = Maurin | first7 = O. | last8 = Duthoit | first8 = S. | last9 = Barraclough | first9 = T. G. }}</ref> Primjenjuje se i u identifikaciji komercijalnih proizvoda kao naprimjer, biljni dodaci, drvo ili koža i drugi dijelovi [[životinja]]. == Izbor lokusa == Poželjno mjesto za DNK barkodiranje treba biti standardizirano (tako da se mogu razviti velike baze podataka za date lokuse), prisutno u većini [[takson]]a od interesa i moguće za sekvenciranje bez specifičnih [[PCR]] [[prajmer]]a, a dovoljno kratko da se lahko sekvencira sa sadašnjom tehnologijom.<ref name="Bajrović">{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}</ref> Iako je predloženo nekoliko lokusa, zajednički skup standardiziranih regija su odabrali nadležni odbori: * Za [[životinje]] i mnoge druge [[Eukarioti|eukariote]] – mitohondrijski COI gen; * Za biljke, spajanje na [[RuBisCO velika podjedinica]] i [[maturaza K]] (matK) [[hloroplast]]nog [[gen]]a.<ref name="janzen2009">{{Cite journal | title = A DNA barcode for land plants | author = CBOL Plant Working Group | journal = PNAS | date = 4. 8. 2009 | volume = 106 | issue = 31 | doi = 10.1073/pnas.0905845106 | pmc = 2722355 | pages = 12794–12797 | pmid = 19666622 }}</ref> Ove omogućavaju slabu rezoluciju kod kopnenih biljaka,<ref name=Dong>{{citation |author=Dong, W.; Xu, C.; Li, C.; Sun, J.; Zuo, Y.; Shi, S.; Cheng, T.; Guo, J.; Zhou, S. |year=2015 |title=ycf1, the most promising plastid DNA barcode of land plants |journal=Scientific Reports |volume=5 |pages=8348 |url=http://dx.doi.org/10.1038/srep08348 |doi=10.1038/srep08348}}</ref><ref name=ChinaBOL/> i upućuju na regije koje bi mogle biti zamjena za ''rbcL'' i ''matK''.<ref name=ChinaBOL>{{citation |author=China Plant, B.O.L.G.; Li, D.-Z.; Gao, L.-M.; Li, H.-T.; Wang, H.; Ge, X.-J.; Liu, J.-Q.; Chen, Z.-D.; Zhou, S.-L.; Chen, S.-L.; Yang, J.-B.; Fu, C.-X.; Zeng, C.-X.; Yan, H.-F.; Zhu, Y.-J.; Sun, Y.-S.; Chen, S.-Y.; Zhao, L.; Wang, K.; Yang, T.; Duan, G.-W. |year=2011 |title=Comparative analysis of a large dataset indicates that internal transcribed spacer (ITS) should be incorporated into the core barcode for seed plants |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=108 |issue=49 |pages=19641–19646 |url=http://www.jstor.org/stable/23059547 |doi=10.1073/pnas.1104551108}}</ref> * Za [[gljive]] – regija [[unutrašnji transkribirani spejser]] (ITS).<ref name="schoch20012">{{Cite journal | title = Nuclear ribosomal internal transcribed spacer (ITS) region as a universal DNA barcode marker for Fungi | author = Fungal Barcoding Consortium | journal = PNAS | date = 24. 2. 2012 | volume = 109 | issue = 16 | doi = 10.1073/pnas.1117018109| pmc = 3341068 | pages = 6241–6246 | pmid = 22454494 }}</ref> [[Slika:DNA Barcoding.png|thumb|400px| Shema DNK barkodiranja]] DNK-barkodiranje jeste metoda identifikacije vrsta korištenjem kratkog dijela [[DNK]] iz određenog [[gen]]a ili više gena. Premisa DNK barkodiranja je da se, poređenjem s referentnom bibliotekom takvih dijelova DNK (također nazvanih "[[DNK sekvenca|sekvence]]"), pojedinačna sekvenca može koristiti za jedinstvenu identifikaciju organizma u odnosu na vrstu, baš kao što skener supermarketa koristi poznate crne pruge [[Univerzalni kod proizvoda|UPC barkoda]] za identifikaciju artikla na svom skladištu u odnosu na svoju referentnu [[baza podataka|bazu podataka]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ibol.org/phase1/about-us/what-is-dna-barcoding/ |title=What is DNA Barcoding? |publisher=iBOL |access-date=26. 3. 2019 |archive-date=7. 3. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307131134/http://www.ibol.org/phase1/about-us/what-is-dna-barcoding/ |url-status=live }}</ref> Ovi "barkodovi" koriste se ponekad u nastojanju da se identifikuju nepoznate vrste ili dijelovi organizma, jednostavno da se katalogizira što više [[takson]]a ili da se uporedi s tradicionalnom taksonomijom u nastojanju da se odrede granice [[vrsta]].<ref>{{Cite book |url=https://link.springer.com/10.1007/978-1-61779-591-6 |title=DNA Barcodes: Methods and Protocols |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-61779-590-9 |editor-last=Kress |editor-first=W. John |series=Methods in Molecular Biology |volume=858 |location=Totowa, NJ |language=en |doi=10.1007/978-1-61779-591-6 |s2cid=3668979 |editor-last2=Erickson |editor-first2=David L. }}</ref> Različite genske regije se koriste za identifikaciju različitih organizamskih grupa, korištenjem barkodiranja. Najčešće korištena barkodna regija za životinje i neke [[protist]]e je dio gena [[Citohrom c|citohrom ''c'' oksidaza I]] (COI, CO1 ili [[Citohrom c oksidaza podjedinica I|COX1]]), koji se nalazi u [[mitohondrijska DNK|mitohondrijskoj DNK]]. Drugi geni pogodni za DNK barkodiranje su [[interni transkribovani razmaknik]] (ITS) [[Ribosomska RNK|rRNL]], koji se često koristi za [[gljive]] i [[RuBisCO]] koji se koristi za [[biljke]].<ref>{{cite journal |last1=Irinyi |first1=L. |last2=Lackner |first2=M. |last3=de Hoog |first3=G. S. |last4=Meyer |first4=W. |date=2015 |title=DNA barcoding of fungi causing infections in humans and animals |journal=Fungal Biology |volume=120 |issue=2 |pages=125–136 | pmid=26781368 | doi=10.1016/j.funbio.2015.04.007}}</ref><ref name=Schoch-eal-2012>{{cite journal|last1=Schoch|first1=Conrad L.|last2=Seifert|first2=Keith A.|last3=Huhndorf|first3=Sabine|last4=Robert|first4=Vincent|last5=Spouge|first5=John L.|last6=Levesque|first6=C. André|last7=Chen|first7=Wen|author8=Fungal Barcoding Consortium|date=2012|title=Nuclear ribosomal internal transcribed spacer (ITS) region as a universal DNA barcode marker for Fungi|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=16|pages=6241–6246|doi=10.1073/pnas.1117018109|issn=0027-8424|pmc=3341068|pmid=22454494|url=https://www.pnas.org/content/pnas/109/16/6241.full.pdf|doi-access=free|archive-date=7. 7. 2020|access-date=5. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707050303/https://www.pnas.org/content/pnas/109/16/6241.full.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=CBOL Plant Working Group|last2=Hollingsworth|first2=P. M. |last3=Forrest|first3=L. L. |last4=Spouge|first4=J. L. |last5=Hajibabaei |first5=M. |last6=Ratnasingham|first6=S.|last7=van der Bank |first7=M. |last8=Chase|first8=M. W.|last9=Cowan|first9=R. S.|date=4. 8. 2009|title=A DNA barcode for land plants |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106|issue=31|pages=12794–12797|doi=10.1073/pnas.0905845106|pmid=19666622|pmc=2722355|issn=0027-8424|doi-access=free}}</ref> [[Mikroorganizmi]] se detektuju korištenjem različitih genskih regija. Gen [[16S RNK|16S rRNK]] se, naprimjer, široko koristi u identifikaciji [[prokariot]]a, dok se gen [[18S ribosomska RNK|18S rRNAK]] uglavnom koristi za detekciju [[mikrob]]nih [[eukarioti|eukariota]]. Ove genske regije su odabrane jer imaju manje intrspecijskih (unutar vrste) varijacija nego interspecijskih (između vrsta) varijacija, što je poznato kao "barkodirajući gep".<ref>{{Cite journal |last1=Paulay|first1=Gustav |last2=Meyer|first2=Christopher P.|date=29. 11. 2005|title=DNA Barcoding: Error Rates Based on Comprehensive Sampling|journal=PLOS Biology|volume=3|issue=12|doi=10.1371/journal.pbio.0030422|issn=1545-7885 |pmc=1287506 |pmid=16336051 |doi-access=free }}</ref> Neke primjene DNK barkodiranja uključuju: identifikaciju lišća biljaka, čak i kada cvjetovi ili plodovi nisu dostupni; identifikaciju [[polen]]a prikupljenog na tijelima životinja oprašivača; identifikaciju larvi insekata koje mogu imati manje dijagnostičkih karakteristika od odraslih; ili istraživanje prehrane životinje na osnovu sadržaja njenog želuca, [[pljuvačka|pljuvačke]] ili [[izmet]]a.<ref>{{Cite journal|last1=Soininen|first1=Eeva M|last2=Valentini|first2=Alice|last3=Coissac|first3=Eric|last4=Miquel|first4=Christian|last5=Gielly|first5=Ludovic|last6=Brochmann|first6=Christian|last7=Brysting|first7=Anne K|last8=Sønstebø|first8=Jørn H|last9=Ims|first9=Rolf A|date=2009|title=Analysing diet of small herbivores: the efficiency of DNA barcoding coupled with high-throughput pyrosequencing for deciphering the composition of complex plant mixtures|journal=Frontiers in Zoology|volume=6|issue=1|page=16|doi=10.1186/1742-9994-6-16|issn=1742-9994|pmc=2736939|pmid=19695081 |doi-access=free }}</ref> Kada se barkodiranje koristi za identifikaciju organizama iz uzorka koji sadrži DNK iz više organizama, koristi se termin '''DNK metabarkodiranje''',<ref>{{Cite journal|last1=Creer|first1=Simon|last2=Deiner|first2=Kristy|last3=Frey|first3=Serit|last4=Porazinska|first4=Dorota|last5=Taberlet|first5=Pierre|last6=Thomas|first6=W. Kelley|last7=Potter|first7=Caitlin|last8=Bik|first8=Holly M.|date=2016|editor-last=Freckleton|editor-first=Robert|title=The ecologist's field guide to sequence-based identification of biodiversity|journal=Methods in Ecology and Evolution|volume=7|issue=9|pages=1008–1018|doi=10.1111/2041-210X.12574|bibcode=2016MEcEv...7.1008C|s2cid=87512991|url=http://pure.aber.ac.uk/ws/files/27228629/Creer_et_al_2016_Methods_in_Ecology_and_Evolution.pdf|archive-date=21. 6. 2020|access-date=21. 6. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621161238/http://pure.aber.ac.uk/ws/files/27228629/Creer_et_al_2016_Methods_in_Ecology_and_Evolution.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|pages=63–99|journal=Advances in Ecological Research|volume=58|doi=10.1016/bs.aecr.2018.01.001|date=januar 2018|hdl=1822/72852 |title=Why We Need Sustainable Networks Bridging Countries, Disciplines, Cultures and Generations for Aquatic Biomonitoring 2.0: A Perspective Derived from the DNAqua-Net COST Action |last1=Leese |first1=Florian |last2=Bouchez |first2=Agnès |last3=Abarenkov |first3=Kessy |last4=Altermatt |first4=Florian |last5=Borja |first5=Ángel |last6=Bruce |first6=Kat |last7=Ekrem |first7=Torbjørn |last8=Čiampor |first8=Fedor |last9=Čiamporová-Zaťovičová |first9=Zuzana |last10=Costa |first10=Filipe O. |last11=Duarte |first11=Sofia |last12=Elbrecht |first12=Vasco |last13=Fontaneto |first13=Diego |last14=Franc |first14=Alain |last15=Geiger |first15=Matthias F. |last16=Hering |first16=Daniel |last17=Kahlert |first17=Maria |last18=Kalamujić Stroil |first18=Belma |last19=Kelly |first19=Martyn |last20=Keskin |first20=Emre |last21=Liska |first21=Igor |last22=Mergen |first22=Patricia |last23=Meissner |first23=Kristian |last24=Pawlowski |first24=Jan |last25=Penev |first25=Lyubomir |last26=Reyjol |first26=Yorick |last27=Rotter |first27=Ana |last28=Steinke |first28=Dirk |last29=Van Der Wal |first29=Bas |last30=Vitecek |first30=Simon |bibcode=2018AdER...58...63L |isbn=978-0-12-813949-3 |display-authors=1 |hdl-access=free }}</ref> e.g. [[Algae DNA barcoding|DNA metabarcoding of diatom communities]] in rivers and streams, which is used to assess water quality.<ref>{{Cite journal|last1 =Vasselon|first1 =Valentin|last2 =Rimet|first2 =Frédéric|last3 =Tapolczai|first3 =Kálmán|last4=Bouchez|first4 =Agnès|date =2017|title =Assessing ecological status with diatoms DNA metabarcoding: Scaling-up on a WFD monitoring network (Mayotte island, France)|journal=Ecological Indicators|volume=82|pages=1–12|doi=10.1016/j.ecolind.2017.06.024|bibcode =2017EcInd..82....1V|issn=1470-160X}}</ref> == Pozadina == Tehnike DNK barkodiranja razvijene su iz ranog rada na sekvenciranju DNK na mikrobnim zajednicama korištenjem 5S [[Ribosomska RNK|rRNK]] gena.<ref>{{Cite journal |last1=Woese |first1=Carl R. |last2=Kandler |first2=Otto |last3=Wheelis |first3=Mark L. |date=1990 |title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=87 |issue=12 |pages=4576–4579 |url=https://www.pnas.org/content/pnas/87/12/4576.full.pdf?source=post_page--------------------------- |oclc=678728346 |doi=10.1073/pnas.87.12.4576 |pmid=2112744 |pmc=54159 |bibcode=1990PNAS...87.4576W |doi-access=free |archive-date=6. 4. 2020 |access-date=6. 4. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406094307/https://www.pnas.org/content/pnas/87/12/4576.full.pdf?source=post_page--------------------------- |url-status=live }}</ref> U 2003., specifične metode i terminologija modernog DNK barkodiranja predložene su kao standardizirana metoda za identifikaciju vrsta, kao i potencijalno dodjeljivanje nepoznatih sekvenci višim [[takson]]ima poput [[red (biologija)|redova]] i [[koljrno (bioloija)|koljena]], u radu [[Paul D.N. Hebert|Paula D.N. Heberta]] i saradnika sa Univerziteta u Guelphu, [[Ontario]], [[Kanada]].<ref name=":11">{{Cite journal|last1=Hebert|first1=Paul D. N.|last2=Cywinska|first2=Alina|last3=Ball|first3=Shelley L.|last4=deWaard|first4=Jeremy R.|date=7. 2. 2003|title=Biological identifications through DNA barcodes|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=270|issue=1512|pages=313–321|doi=10.1098/rspb.2002.2218|issn=1471-2954|pmc=1691236|pmid=12614582}}</ref> Hebert i njegove kolege demonstrirali su korisnost gena za citokrom ''c'' oksidaze I (COI), koji su prvi koristili Folmer i saradnici 1994. godine, koristeći svoje objavljene [[Prajmer|DNK-prajmere]] kao alat za [[filogeneza|filogenetske]] analize na nivou [[vrsta]],<ref name=":11"/> kao pogodan alat za razlikovanje između [[metazoa|metazojskih]] [[beskičmenjak]]a.<ref>{{Cite journal|last1=Folmer|first1=O.|last2=Black|first2=M.|last3=Hoeh|first3=W.|last4=Lutz|first4=R.|last5=Vrijenhoek|first5=R.|date=oktobar 1994|title=DNA primers for amplification of mitochondrial cytochrome c oxidase subunit I from diverse metazoan invertebrates|journal=Molecular Marine Biology and Biotechnology|volume=3|issue=5|pages=294–299|issn=1053-6426|pmid=7881515}}</ref> "Folmerova regija" gena COI koristi se obično za razlikovanje između taksona na osnovu njihovih obrazaca varijacija na nivou DNK. Relativna lakoća pronalaženja sekvence i varijabilnost pomiješana s očuvanjem između vrsta, neke su od prednosti COI. Nazivajući profile "barkodovima", Hebert i saradnici su zamislili razvoj COI baze podataka, koja bi mogla poslužiti kao osnova za "globalni sistem bioidentifikacije". == Metode == === Uzorkovanje i konzerviranje === Barkodiranje može se izvršiti iz tkiva iz ciljanog [[uzorak|uzorka]], iz mješavine [[organizam]]a (uzorak u rasutom stanju) ili iz DNK prisutne u uzorcima iz okoliša (npr. voda ili tlo). Metode uzorkovanja, očuvanja ili analize razlikuju se između tih različitih vrsta uzoraka. ;Uzorci tkiva Za barkodiranje uzorka tkiva iz ciljanog uzorka vjerovatno će biti dovoljan mali komad [[koža|kože]], [[krljušt]], [[noga]] ili antena (ovisno o veličini uzorka). Da bi se izbjegla kontaminacija, potrebno je sterilizirati korištene alate između uzoraka. Preporučuje se prikupljanje dva uzorka iz jednog izvora, jedan za arhiviranje, a jedan za proces barkodiranja. Očuvanje uzorka je ključno za prevazilaženje problema degradacije DNK. :Uzorci u rasutom stanju [[Uzorak]] u rasutom stanju je vrsta uzorka iz okoliša koji sadrži nekoliko organizama iz [[taksonomija|taksonomske grupe]] koja se proučava. Razlika između uzoraka u rasutom stanju (u smislu koji se ovdje koristi) i drugih uzoraka iz okoliša je u tome što [[uzorak]] u rasutom stanju obično pruža veliku količinu DNK dobrog kvaliteta. Primjeri uzoraka u rasutom stanju uključuju uzorke vodenih [[beskičmenjaci|makroinvertebrata]] prikupljene kick-net mrežom ili uzorke insekata prikupljene Malaiseovom klopkom. Filtrirani ili po veličini frakcionisani uzorci vode koji sadrže cijele organizme, poput jednoćelijskih [[eukariot]]a također se ponekad definiraju kao uzorci u rasutom stanju. Takvi uzorci mogu se prikupiti istim tehnikama koje se koriste za dobijanje tradicionalnih uzoraka za identifikaciju na osnovu morfologije. ;eDNK uzorci Metoda [[DNK iz okoliša]] (eDNK) je neinvazivan pristup za detekciju i identifikaciju vrsta iz ćelijskih ostataka ili vanćelijske DNK prisutne u uzorcima iz okoliša (npr. voda ili tlo) putem barkodiranja ili metabarkodiranja. Pristup se zasniva na činjenici da svaki živi organizam ostavlja DNK u okolini, a ova DNK iz okoline može se detektovati čak i kod organizama koji su u vrlo maloj abundanciji. Stoga je za terensko uzorkovanje najvažniji dio korištenje materijala i alata bez [[DNK]] na svakom mjestu uzorkovanja ili uzorku kako bi se izbjegla kontaminacija, ako je vjerovatno da će DNK ciljnog organizma (organizama) biti prisutan u malim količinama. S druge strane, uzorak eDNK uvijek uključuje DNK cijelih ćelija, živih [[mikroorganizam]]a, koji su često prisutni u velikim količinama. Stoga se uzorci mikroorganizama uzeti u prirodnom okruženju nazivaju i uzorcima eDNK, ali kontaminacija je u ovom kontekstu manje problematična zbog velike količine ciljnih organizama. Metode eDNK mogu se koristiti s većinom vrsta uzoraka, poput vode, [[tlo|tla]], [[izmet]]]a, sadržaja [[želudac|želuca]] ili [[krv]]i.<ref>{{Citation|last1=Jelger Herder|title=Environmental DNA - a review of the possible applications for the detection of (invasive) species.}} </ref> === Ekstrakcija, amplifikacija i sekvenciranje DNK === {{Glavni| Ekstrakcija DNK}} DNK barkodiranje zahtijeva da se DNK iz uzorka ekstrahuje. Postoji nekoliko različitih metoda [[ekstrakcija DNK]], a faktori poput troškova, vremena, vrste uzorka i prinosa utiču na odabir optimalne metode. Kada se DNK iz uzoraka organizma ili eDNK amplificira pomoću [[PCR|lančane polimerazne reakcije]] (PCR), na reakciju mogu negativno uticati molekule inhibitora sadržane u uzorku.<ref name=":8">{{Cite journal|last1=Schrader|first1=C Then it can be this way because of DNA.|last2=Schielke|first2=A.|last3=Ellerbroek|first3=L.|last4=Johne|first4=R.|date=2012|title=PCR inhibitors – occurrence, properties and removal|journal=Journal of Applied Microbiology|volume=113|issue=5|pages=1014–1026|doi=10.1111/j.1365-2672.2012.05384.x|pmid=22747964|s2cid=30892831|issn=1365-2672|doi-access=free}}</ref> Removal of these inhibitors is crucial to ensure that high quality DNA is available for subsequent analyzing. [[Amplifikacija gena|Amplifikacija]] ekstrahirane DNK je neophodan korak u DNK barkodiranju. Tipično, samo mali fragment ukupnog DNK materijala se [[Sekvenciranje|sekvencira]] (obično 400–800 [[bazni par|baznih parova]]) da bi se dobio DNK barkod i amplifikacija je shodno tome ograničena na fragment korištenjem para [[prajmer]]a.<ref name=":9">{{Cite journal|last1=Savolainen|first1=Vincent|last2=Cowan|first2=Robyn S|last3=Vogler|first3=Alfried P|last4=Roderick|first4=George K|last5=Lane|first5=Richard|date=29. 10. 2005|title=Towards writing the encyclopaedia of life: an introduction to DNA barcoding|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=360|issue=1462|pages=1805–1811|doi=10.1098/rstb.2005.1730|pmid=16214739|pmc=1609222|issn=0962-8436}}</ref> Amplifikacija eDNK materijala obično je usmjerena na manje veličine fragmenata (<200 baznih parova) jer je eDNK vjerovatnije fragmentirana od DNK materijala iz drugih izvora. Međutim, neke studije tvrde da ne postoji veza između veličine amplikona i stope detekcije eDNK.<ref>{{Cite journal|last=Piggott|first=Maxine P.|date=2016|title=Evaluating the effects of laboratory protocols on eDNA detection probability for an endangered freshwater fish|journal=Ecology and Evolution|volume=6|issue=9|pages=2739–2750|doi=10.1002/ece3.2083|issn=2045-7758|pmc=4798829|pmid=27066248|bibcode=2016EcoEv...6.2739P }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ma|first1=Hongjuan|last2=Stewart|first2=Kathryn|last3=Lougheed|first3=Stephen|last4=Zheng|first4=Jinsong|last5=Wang|first5=Yuxiang|last6=Zhao|first6=Jianfu|date=2016|title=Characterization, optimization, and validation of environmental DNA (eDNA) markers to detect an endangered aquatic mammal|journal=Conservation Genetics Resources|volume=8|issue=4|pages=561–568|doi=10.1007/s12686-016-0597-9|bibcode=2016ConGR...8..561M |s2cid=1613649|issn=1877-7252}}</ref> [[Slika:HiSeq sequencers at SciLifeLab in Uppsala.jpg|thumb| HiSeq sekvenceri u SciLIfeLabu u Uppsali, [[Švedska]]. Fotografija je snimljena tokom ekskurzije na SLU kurs PNS0169 u martu 2019. godine.]] Kada je marker regije DNK barkoda amplifikovan, sljedeći korak je sekvenciranje marker regije korištenjem metoda [[sekvenciranje DNK|sekvenciranja DNK]].<ref>{{Cite journal|last1=D'Amore|first1=Rosalinda|last2=Ijaz|first2=Umer Zeeshan|last3=Schirmer|first3=Melanie|last4=Kenny|first4=John G.|last5=Gregory|first5=Richard|last6=Darby|first6=Alistair C.|last7=Shakya|first7=Migun|last8=Podar|first8=Mircea|last9=Quince|first9=Christopher|date=14. 1. 2016|title=A comprehensive benchmarking study of protocols and sequencing platforms for 16S rRNA community profiling|journal=BMC Genomics|volume=17|issue=1|page=55|doi=10.1186/s12864-015-2194-9|issn=1471-2164|pmc=4712552|pmid=26763898 |doi-access=free |bibcode=2016BMCG...17...55D }}</ref> Dostupne su mnoge različite platforme za sekvenciranje, a tehnički razvoj se brzo odvija. === Selekcija markera === [[Slika:16S region variability.jpg|thumb|600x600px| Shematski prikaz [[prajmer]]a i ciljne regije, demonstriran na 16S [[rRNK]] genu u ''Pseudomonas''. Kao prajmeri se obično biraju kratke konzervirane sekvence s niskom varijabilnosti, koje tako mogu amplificirati većinu ili sve vrste u odabranoj ciljnoj grupi. Prajmeri se koriste za amplifikaciju visoko varijabilne ciljne regije između dva prajmera, koja se zatim koristi za razlikovanje vrsta. ''Modificirano iz »Varijabilni broj kopija, intragenomske heterogenosti i lateralni transferi 16S rRNK gena u Pseudomonas« od Bodilis, Josselin; Nsigue-Meilo, Sandrine; Besaury, Ludovic; Quillet, Laurent, korišteno pod CC BY, dostupno na:<nowiki>https://www.researchgate.net/figure/Hypervariable-regions-within-the-16S-rRNA-gene-in-Pseudomonas-The-plotted-line-reflects_fig2_224832532</nowiki>.'']] Markeri koji se koriste za [[DNK]] barkodiranje nazivaju se barkodovi. Da bi se uspješno okarakterizirale vrste na osnovu DNK barkodova, ključan je odabir informativnih DNK regija. Dobar DNK barkod treba imati nisku intraspecifičnu i visoku interspecifičnu [[Genetička varijabilnost|varijabilnost]]<ref name=":11" /> i posjedovati [[Konzervirana sekvenca|konzervirana]] bočna mjesta za razvoj univerzalne [[PCR|Lančana polimerazne reakcije]] (PCR) [[prajmer]]a za široku [[Taksonomija|taksonomsku]] primjenu. Cilj je dizajnirati prajmere koji će detektovati i razlikovati većinu ili sve vrste u proučavanoj grupi organizama (visoka taksonomska rezolucija). Dužina sekvence barkoda treba biti dovoljno kratka da se može koristiti sa trenutnim izvorom uzorkovanja, metodama [[ekstrakcija DNK]], [[amplifikacija lančane polimerazne reakcije|amplifikacije lančane polimerazne reakcije]] i [[sekvenciranje DNK|sekvenciranja DNK]].<ref>{{Cite journal|last1=Kress|first1=W. J.|last2=Erickson|first2=D. L.|date=26. 2. 2008|title=DNA barcodes: Genes, genomics, and bioinformatics|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=105|issue=8|pages=2761–2762|doi=10.1073/pnas.0800476105|issn=0027-8424|pmc=2268532|pmid=18287050|bibcode=2008PNAS..105.2761K|doi-access=free}}</ref> Bilo bi efikasnije koristiti jednu sekvencu [[gen]]a za sve taksonomske grupe, od [[virus]]a do [[biljke|biljaka]] i [[životinja]]. Međutim, takva genska regija još nije pronađena, pa se za različite grupe organizama ili ovisno o pitanju istraživanja koriste različiti barkodovi. Za životinje, najčešće korišteni barkod je [[mitohondrija]]ki lokus [[podjedinica I citohrom c oksidaze|citohrom C oksidaze I]] (''COI'').<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Hebert|first1=Paul D.N.|last2=Ratnasingham|first2=Sujeevan|last3=de Waard|first3=Jeremy R.|date=7. 8. 2003|title=Barcoding animal life: cytochrome c oxidase subunit 1 divergences among closely related species|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=270|issue=suppl_1|pages=S96-9|doi=10.1098/rsbl.2003.0025|issn=1471-2954|pmc=1698023|pmid=12952648}}</ref> Drugi mitohondrijski geni, kao što su [[Citohrom b|Cytb]], [[12S ribosomska RNK|12S]] ili [[MT-RNR2|16S]] također se koriste. [[Mitohondrijska DNK|Mitohondrijski geni]] poželjniji su od [[jedarni gen|jedarnih gena]] zbog nedostatka [[intron]]a, njihovog [[Ploidija|haploidnog]] načina nasljeđivanja [[nasljeđivanje|inheritance]] i njihove ograničene [[Genetička rekombinacija|rekombinacije]].<ref name=":3" /><ref>{{Cite journal|last=Blaxter|first=Mark L.|date=29. 4. 2004|editor-last=Godfray|editor-first=H. C. J.|editor2-last=Knapp|editor2-first=S.|title=The promise of a DNA taxonomy|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences|volume=359|issue=1444|pages=669–679|doi=10.1098/rstb.2003.1447|issn=1471-2970|pmc=1693355|pmid=15253352}}</ref> Štaviše, svaka [[ćelija (biologija)|ćelija]] ima različite mitohondrije (do nekoliko hiljada) i svaka od njih sadrži nekoliko kružnih molekula DNK. Stoga mitohondrije mogu ponuditi obilan izvor DNK čak i kada je uzorak tkiva ograničen. Međutim, kod biljaka mitohondrijski geni nisu pogodni za DNK barkodiranje, jer pokazuju nisku stopu [[mutacija]].<ref>{{Cite journal|last1=Fazekas|first1=Aron J.|last2=Burgess|first2=Kevin S.|last3=Kesanakurti|first3=Prasad R.|last4=Graham|first4=Sean W.|last5=Newmaster|first5=Steven G.|last6=Husband|first6=Brian C.|last7=Percy|first7=Diana M.|last8=Hajibabaei|first8=Mehrdad|last9=Barrett|first9=Spencer C. H.|date=30. 7. 2008|editor-last=DeSalle|editor-first=Robert|title=Multiple Multilocus DNA Barcodes from the Plastid Genome Discriminate Plant Species Equally Well|journal=PLOS ONE|volume=3|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0002802|pmid=18665273|pmc=2475660|issn=1932-6203|bibcode=2008PLoSO...3.2802F|doi-access=free}}</ref> Nekoliko [[kandidatski gen|kandidatskih gena]] pronađeno je u [[genom]]u hloroplasta, a najperspektivniji je gen za maturazu K (''matK'') sam po sebi ili u kombinaciji s drugim genima. Za identifikaciju vrsta korišteni su i više-[[Lokus (genetika)|lokusnih]] markera poput [[ribosom]]skih internih transkribiranih razmaknika (ITS DNK) zajedno s ''matK'', ''[[RuBisCO|rbcL]]'', ''trnH'' ili drugim genima. Najbolja diskriminacija između biljnih vrsta postignuta je korištenjem dva ili više lokusa za "barkodiranje" [[hloroplast]]a.<ref>{{Cite journal|last1=Kress|first1=W. John|last2=Erickson|first2=David L.|date=6. 6. 2007|editor-last=Shiu|editor-first=Shin-Han|title=A Two-Locus Global DNA Barcode for Land Plants: The Coding rbcL Gene Complements the Non-Coding trnH-psbA Spacer Region|journal=PLOS ONE|volume=2|issue=6|doi=10.1371/journal.pone.0000508|issn=1932-6203|pmc=1876818|pmid=17551588|bibcode=2007PLoSO...2..508K|doi-access=free}}</ref> Za [[bakterije]], mala podjedinica gena ribosomske RNK ([[16S ribosomska RNK|16S]]) može se koristiti za različite taksone, jer je [[konzervirana sekvenca|visoko konzervirana]].<ref>{{Cite journal|last1=Janda|first1=J. M.|last2=Abbott|first2=S. L.|date=1. 9. 2007|title=16S rRNA Gene Sequencing for Bacterial Identification in the Diagnostic Laboratory: Pluses, Perils, and Pitfalls|journal=Journal of Clinical Microbiology|volume=45|issue=9|pages=2761–2764|doi=10.1128/JCM.01228-07|issn=0095-1137|pmc=2045242|pmid=17626177}}</ref> Neke studije ukazuju na ''[[podjedinica I citohrom c oksidaze|COI]]'',<ref name=":4">{{Cite journal|last1=Smith|first1=M. Alex|last2=Bertrand|first2=Claudia|last3=Crosby|first3=Kate|last4=Eveleigh|first4=Eldon S.|last5=Fernandez-Triana|first5=Jose|last6=Fisher|first6=Brian L.|last7=Gibbs|first7=Jason|last8=Hajibabaei|first8=Mehrdad|last9=Hallwachs|first9=Winnie|date=2. 5. 2012|editor-last=Badger|editor-first=Jonathan H.|title=''Wolbachia'' and DNA barcoding insects: Patterns, potential, and problems|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=5|doi=10.1371/journal.pone.0036514|issn=1932-6203|pmc=3342236|pmid=22567162|bibcode=2012PLoSO...736514S|doi-access=free}}</ref> tipa II [[šaperon]]a (''cpn60'')<ref name=":5">{{Cite journal|last1=Links|first1=Matthew G.|last2=Dumonceaux|first2=Tim J.|last3=Hemmingsen|first3=Sean M.|last4=Hill|first4=Janet E.|date=26. 11. 2012|editor-last=Neufeld|editor-first=Josh|title=The Chaperonin-60 Universal Target Is a Barcode for Bacteria That Enables De Novo Assembly of Metagenomic Sequence Data|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=11|doi=10.1371/journal.pone.0049755|issn=1932-6203|pmc=3506640|pmid=23189159|bibcode=2012PLoSO...749755L|doi-access=free}}</ref> ili β podjedinice [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (''rpoB'')<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Case|first1=R. J.|last2=Boucher|first2=Y.|last3=Dahllof|first3=I.|last4=Holmstrom|first4=C.|last5=Doolittle|first5=W. F.|last6=Kjelleberg|first6=S.|date=1. 1. 2007|title=Use of 16S rRNA and rpoB Genes as Molecular Markers for Microbial Ecology Studies|journal=Applied and Environmental Microbiology|volume=73|issue=1|pages=278–288|doi=10.1128/AEM.01177-06|issn=0099-2240|pmc=1797146|pmid=17071787|bibcode=2007ApEnM..73..278C }}</ref> također mogu poslužiti kao bakterijski DNK barkodovi. Barkodiranje [[Gljive|fungi]] je izazovnije i može biti potrebno više od jedne kombinacije [[prajmer]]a.<ref>{{Cite journal|last1=Bellemain|first1=Eva|last2=Carlsen|first2=Tor|last3=Brochmann|first3=Christian|last4=Coissac|first4=Eric|last5=Taberlet|first5=Pierre|last6=Kauserud|first6=Håvard|date=2010|title=ITS as an environmental DNA barcode for fungi: an in silico approach reveals potential PCR biases|journal=BMC Microbiology|volume=10|issue=1|page=189|doi=10.1186/1471-2180-10-189|pmid=20618939|pmc=2909996|issn=1471-2180 |doi-access=free }}</ref> Marker ''[[podjedinica I citohrom c oksidaze|COI]]'' dobro funkcioniše u određenim grupama gljiva,<ref>{{Cite journal|last1=Seifert|first1=K. A.|last2=Samson|first2=R. A.|last3=deWaard|first3=J. R.|last4=Houbraken|first4=J.|last5=Levesque|first5=C. A.|last6=Moncalvo|first6=J.-M.|last7=Louis-Seize|first7=G.|last8=Hebert|first8=P. D. N.|date=6. 3. 2007|title=Prospects for fungus identification using CO1 DNA barcodes, with ''Penicillium'' as a test case|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-03-06_104_10/page/3901|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=104|issue=10|pages=3901–3906|doi=10.1073/pnas.0611691104|issn=0027-8424|pmc=1805696|pmid=17360450|doi-access=free}}</ref> ali ne podjednako dobro u drugima.<ref>{{Cite journal|last1=Dentinger|first1=Bryn T. M.|last2=Didukh|first2=Maryna Y.|last3=Moncalvo|first3=Jean-Marc|date=22. 9. 2011|editor-last=Schierwater|editor-first=Bernd|title=Comparing COI and ITS as DNA Barcode Markers for Mushrooms and Allies (Agaricomycotina)|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=9|doi=10.1371/journal.pone.0025081|issn=1932-6203|pmc=3178597|pmid=21966418|bibcode=2011PLoSO...625081D|doi-access=free}}</ref> Stoga se koriste dodatni markeri, kao što su [[Interni transkribovani razmaknik|ITS]] rDNK i [[28S ribosomska RNK|velika podjedinica nuklearne ribosomske RNK]] (28S LSU [[rRNK]]).<ref name=":7">{{Cite journal|last1=Khaund|first1=Polashree|last2=Joshi|first2=S.R.|date=oktobar 2014|title=DNA barcoding of wild edible mushrooms consumed by the ethnic tribes of India|journal=Gene|volume=550|issue=1|pages=123–130|doi=10.1016/j.gene.2014.08.027|pmid=25130907}}</ref> Unutar grupe [[protista]], predloženi su različiti barkodovi, kao što su D1–D2 ili D2–D3 regije [[28S ribosomska RNK|28S rDNK]], V4 podregija gena [[18S ribosomska RNK|18S rRNK]], [[Interni transkribovani razmaknik|ITS]] rDNK i ''[[podjedinica I citohrom c oksidaze|COI]]''. Pored toga, neki specifični barkodovi mogu se koristiti za [[Fotosinteza|fotosintetski]] protiste, na primjer velika podjedinica gena [[RuBisCO|ribuloza-1,5-bisfosfat karboksilaza-oksigenaza]] (''rbcL'') i gen [[Hloroplastna DNK|hloroplastna]] [[23S ribosomska RNK|23S rRNK]]. == Referentne biblioteke == Referentne biblioteke se koriste za taksonomsku identifikaciju, koja se naziva i anotacija, sekvenci dobijenih barkodiranjem ili metabarkodiranjem. Ove baze podataka sadrže DNK barkodove dodijeljene prethodno identifikovanim taksonima. Većina referentnih biblioteka ne pokriva sve vrste unutar grupe organizama, a novi unosi se stalno kreiraju. U slučaju makro– i mnogih [[mikroorganizam]]a (kao što su [[alge]]), ove referentne biblioteke zahtijevaju detaljnu dokumentaciju (mjesto i datum uzorkovanja, osoba koja ga je prikupila, slika itd.) i autoritativnu [[takson]]omsku identifikaciju uzorka vaučera, kao i dostavljanje sekvenci u određenom formatu. Međutim, takvi standardi su ispunjeni samo za mali broj vrsta. Proces također zahtijeva pohranjivanje vaučera u muzejskim zbirkama, herbarijima i drugim saradničkim institucijama. I taksonomski sveobuhvatan obuhvat i kvalitet sadržaja važni su za tačnost identifikacije.<ref>{{Cite journal|last1=Weigand|first1=Hannah|last2=Beermann|first2=Arne J.|last3=Čiampor|first3=Fedor|last4=Costa|first4=Filipe O.|last5=Csabai|first5=Zoltán|last6=Duarte|first6=Sofia|last7=Geiger|first7=Matthias F.|last8=Grabowski|first8=Michał|last9=Rimet|first9=Frédéric|title=DNA barcode reference libraries for the monitoring of aquatic biota in Europe: Gap-analysis and recommendations for future work |journal=Science of the Total Environment |date=2019 |volume=678 |pages=499–524|doi=10.1016/j.scitotenv.2019.04.247 |pmid=31077928 |bibcode=2019ScTEn.678..499W |biorxiv=10.1101/576553}}</ref> U svijetu [[mikrob]]a, ne postoje DNK informacije za većinu imena vrsta, a mnoge DNK sekvence se ne mogu pripisati nijednom [[Binomna nomenklatura|Linneovom binomu]].<ref>Gottschling M, J Chacón, A Žerdoner Čalasan, St Neuhaus, J Kretschmann, H Stibor & U John (2020): ''Phylogenetic placement of environmental sequences using taxonomically reliable databases helps to rigorously assess dinophyte biodiversity in Bavarian lakes (Germany).'' Freshw Biol 65: 193–208. {{doi|10.1111/fwb.13413}}</ref> Postoji nekoliko referentnih baza podataka ovisno o grupi organizama i korištenom [[genetički marker|genetičkom markeru]]. Postoje manje, nacionalne baze podataka (npr. FinBOL) i veliki konzorciji poput Međunarodnog projekta barkodova života (iBOL).<ref>{{Citation|last=Rdmpage|title=International Barcode of Life project (iBOL)|date=2016|url=http://www.gbif.org/dataset/040c5662-da76-4782-a48e-cdea1892d14c|publisher=Institute of Biodiversity, Animal Health and Comparative Medicine, College of Medical, Veterinary and Life Sciences, University of Glasgow|doi=10.15468/inygc6|access-date=14. 5. 2019|type=Data Set|archive-date=14. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514204951/https://www.gbif.org/dataset/040c5662-da76-4782-a48e-cdea1892d14c|url-status=live}}</ref> ===BOLD=== Pokrenut 2007. godine, [[Sistem podataka o barkodovima života]] (BOLD)<ref>{{Cite journal|last1=Ratnasingham|first1=Sujeevan|last2=Hebert|first2=Paul D. N.|date=24. 1. 2007|title=BARCODING: bold: The Barcode of Life Data System: BARCODING|journal=Molecular Ecology Notes|volume=7|issue=3|pages=355–364|doi=10.1111/j.1471-8286.2007.01678.x|pmc=1890991|pmid=18784790}}</ref> jedna je od najvećih baza podataka, koja sadrži oko 780.000 BIN-ova (brojeva indeksa barkodova) u 2022. godini. To je slobodno dostupno spremište za zapise [[uzorak]]a i sekvenci za studije barkodova, a ujedno je i radni prostor koji pomaže u upravljanju, osiguranju kvaliteta i analizi podataka barkodova. Baza podataka uglavnom sadrži BIN zapise za [[životinje]], na osnovu [[genetički marker|genetičkog markera]] COI. Za identifikaciju biljaka, BOLD prihvata sekvence iz ''matK'' i ''[[rbcL]]''. ===UNITE=== UNITE [[baza podataka]]<ref>{{Cite journal|last1=Nilsson|first1=Rolf Henrik|last2=Larsson|first2=Karl-Henrik|last3=Taylor|first3=Andy F. S.|last4=Bengtsson-Palme|first4=Johan|last5=Jeppesen|first5=Thomas S.|last6=Schigel|first6=Dmitry|last7=Kennedy|first7=Peter|last8=Picard|first8=Kathryn|last9=Glöckner|first9=Frank Oliver|date=8. 1. 2019|title=The UNITE database for molecular identification of fungi: handling dark taxa and parallel taxonomic classifications|journal=Nucleic Acids Research|volume=47|issue=D1|pages=D259–D264|doi=10.1093/nar/gky1022|issn=0305-1048|pmc=6324048|pmid=30371820}}</ref> pokrenuta je 2003. godine i referentna je baza podataka za molekularnu identifikaciju gljivičnih (a od 2018. i svih [[eukariot]]skih) vrsta s [[genetički marker|genetičkom marker regijom]] internog transkribiranog razmaknika za jedarne ribosome (ITS). Ova baza podataka zasniva se na konceptu [[hipoteza]] o vrstama: birate % na kojem želite raditi, a sekvence se sortiraju u poređenju sa sekvencama dobijenim iz uzoraka vaučera koje su identificirali stručnjaci. ===Diat.barcode=== Diat.barcode je baza podataka za [[dijatomeje]].<ref>{{Cite journal|last1=Rimet|first1=Frederic|last2=Gusev|first2=Evgenuy|last3=Kahlert|first3=Maria|last4=Kelly|first4=Martyn|last5=Kulikovskiy|first5=Maxim|last6=Maltsev|first6=Yevhen|last7=Mann|first7=David|last8=Pfannkuchen|first8=Martin|last9=Trobajo|first9=Rosa|date=14. 2. 2019|title=Diat.barcode, an open-access barcode library for diatoms|doi=10.15454/TOMBYZ|url=https://data.inrae.fr/dataset.xhtml?persistentId=doi:10.15454/TOMBYZ|website=data.inrae.fr|type=Data Set|publisher=Portail Data Inra|archive-date=26. 9. 2021|access-date=5. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926195703/https://data.inrae.fr/dataset.xhtml?persistentId=doi:10.15454/TOMBYZ|url-status=live}}</ref> Prvi put je objavljena pod nazivom R-syst::diatom.<ref>{{Cite journal|last1=Rimet|first1=Frédéric|last2=Chaumeil|first2=Philippe|last3=Keck|first3=François|last4=Kermarrec|first4=Lenaïg|last5=Vasselon|first5=Valentin|last6=Kahlert|first6=Maria|last7=Franc|first7=Alain|last8=Bouchez|first8=Agnès|date=2016|title=R-Syst::diatom: an open-access and curated barcode database for diatoms and freshwater monitoring|journal=Database|volume=2016|doi=10.1093/database/baw016|issn=1758-0463|pmc=4795936|pmid=26989149}}</ref> 2016. godine, počevši s podacima iz dva izvora: Thonon kolekcije kultura (TCC) u hidrobiološkoj stanici Francuskog nacionalnog instituta za poljoprivredna istraživanja (INRA) i iz nukleotidne baze NCBI ([[Nacionalni centar za biotehnološke informacije]]). Diat.barcode pruža podatke za dva genetska markera, ''rbcL'' (Ribuloza-1,5-bisfosfat karboksilaza/oksigenaza, hloroplastika) i 18S (18S [[ribosomska RNK]], jedarna). [[Baza podataka]] također uključuje dodatne informacije o osobinama [[vrsta]], poput morfoloških karakteristika (biovolumen, dimenzije veličine itd.), životnih oblika (mobilnost, tip kolonije itd.) ili ekoloških karakteristika (osjetljivost na zagađenje itd.). == Bioinformatička analiza == {| class="wikitable floatright" |+PHRED ocjena kvaliteta i pripadajući nivo sigurnosti |10 |90% |- |20 |99% |- |30 |99,9% |- |40 |99,99% |- |50 |99,999% |} Da bi se dobili dobro strukturirani, čisti i interpretabilni podaci, sirovi podaci sekvenciranja moraju se obraditi korištenjem [[bioinformatika|bioinformatičke]] analize.Datoteka [[FASTQ format|FASTQ]] s podacima sekvenciranja sadrži dvije vrste [[informacija]]: sekvence detektovane u uzorku (datoteka [[FASTA format|FASTA]]) i datoteku kvaliteta s ocjenama kvalitete ([[Phred ocjena kvaliteta|PHRED]] ocjene) povezane sa svakim [[nukleotid]]om svake DNK sekvence. PHRED ocjene pokazuju vjerojatnost s kojom je povezani nukleotid ispravno ocijenjen. Općenito, PHRED ocjena se smanjuje prema kraju svake DNK sekvence. Stoga neki bioinformatički vodovi jednostavno režu kraj sekvenci na definiranom pragu. Neke tehnologije sekvenciranja, poput MiSeq-a, koriste sekvenciranje uparenih krajeva, tokom kojeg se sekvenciranje izvodi iz oba smjera, što rezultira boljim kvalitetom. Preklapajuće sekvence se zatim poravnavaju u kontige i spajaju. Obično se nekoliko uzoraka objedinjuje u jednom prolazu, a svaki uzorak karakterizira kratki DNK fragment, oznaka. U koraku demultipleksiranja, sekvence se sortiraju korištenjem ovih oznaka, kako bi se ponovno sastavili odvojeni uzorci. Prije daljnje analize, oznake i drugi adapteri uklanjaju se iz fragmenta DNK barkod sekvence. Tokom skraćivanja, uklanjaju se sekvence lošeg kvaliteta (niski PHRED rezultati) ili sekvence koje su mnogo kraće ili duže od ciljanog DNK barkoda. Sljedeći korak dereplikacije je proces u kojem se sve sekvence filtrirane po kvalitetu sažimaju u skup jedinstvenih očitavanja (pojedinačne jedinice sekvenci ISU) s informacijama o njihovoj zastupljenosti u uzorcima. Nakon toga, himere (tj. složene sekvence formirane od dijelova miješanog porijekla) detektuju se i uklanjaju. Konačno, sekvence se grupišu u OTU (Operativne taksonomske jedinice), koristeći jednu od mnogih strategija grupiranja. Najčešće korišteni bioinformatički [[softver]] uključuje Mothur,<ref>{{Cite journal|title=Introducing mothur: open-source, platform-independent, community-supported software for describing and comparing microbial communities|author1=Schloss, Patrick D. |author2=Westcott, Sarah L. |author3=Ryabin, Thomas |author4=Hall, Justine R. |author5=Hartmann, Martin |author6=Hollister, Emily B. |author7=Lesniewski, Ryan A. |author8=Oakley, Brian B. |author9=Parks, Donovan H. |author10=Robinson, Courtney J. |author11=Sahl, Jason W. |author12=Stres, Blaž. |author13=Thallinger, Gerhard G. |author14=Horn, David J. |author15=van. Weber, Caroly F.|journal=Applied and Environmental Microbiology |year=2009 |volume=75 |issue=23 |pages=7537–41 |doi=10.1128/AEM.01541-09 |pmid=19801464 |pmc=2786419 |bibcode=2009ApEnM..75.7537S |oclc=780918718}}</ref> Uparse,<ref>{{Cite journal|last=Edgar|first=Robert C|date=18. 8. 2013|title=UPARSE: highly accurate OTU sequences from microbial amplicon reads|url=https://archive.org/details/nature-methods_2013-10_10_10/page/996|journal=Nature Methods|volume=10|issue=10|pages=996–998|doi=10.1038/nmeth.2604|pmid=23955772|bibcode=2013NaMet..10..996E |s2cid=7181682|issn=1548-7091}}</ref> Qiime,<ref>{{Cite journal|last1=Caporaso|first1=J Gregory|last2=Kuczynski|first2=Justin|last3=Stombaugh|first3=Jesse|last4=Bittinger|first4=Kyle|last5=Bushman|first5=Frederic D|last6=Costello|first6=Elizabeth K|last7=Fierer|first7=Noah|last8=Peña|first8=Antonio Gonzalez|last9=Goodrich|first9=Julia K|date=maj 2010|title=QIIME allows analysis of high-throughput community sequencing data|journal=Nature Methods|volume=7|issue=5|pages=335–336|doi=10.1038/nmeth.f.303|issn=1548-7091|pmc=3156573|pmid=20383131 |bibcode=2010NaMet...7..335C }}</ref> Galaxy,<ref>{{Cite journal|last1=Afgan|first1=Enis|last2=Baker|first2=Dannon|last3=Batut|first3=Bérénice|last4=van den Beek|first4=Marius|last5=Bouvier|first5=Dave|last6=Čech|first6=Martin|last7=Chilton|first7=John|last8=Clements|first8=Dave|last9=Coraor|first9=Nate|date=2. 7. 2018|title=The Galaxy platform for accessible, reproducible and collaborative biomedical analyses: 2018 update|journal=Nucleic Acids Research|volume=46|issue=W1|pages=W537–W544|doi=10.1093/nar/gky379|issn=0305-1048|pmc=6030816|pmid=29790989}}</ref> Obitools,<ref>{{Cite journal|last1=Boyer|first1=Frédéric|last2=Mercier|first2=Céline|last3=Bonin|first3=Aurélie|last4=Le Bras|first4=Yvan|last5=Taberlet|first5=Pierre|last6=Coissac|first6=Eric|date=26. 5. 2015|title=obitools: aunix-inspired software package for DNA metabarcoding|journal=Molecular Ecology Resources|volume=16|issue=1|pages=176–182|doi=10.1111/1755-0998.12428|pmid=25959493|s2cid=39412858|issn=1755-098X}}</ref> JAMP,<ref>{{Citation|last=Elbrecht|first=Vasco|title=GitHub - VascoElbrecht/JAMP: JAMP: Just Another Metabarcoding Pipeline.|date=30. 4. 2019|url=https://github.com/VascoElbrecht/JAMP|access-date=14. 5. 2019|archive-date=2. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402121915/https://github.com/VascoElbrecht/JAMP|url-status=live}}</ref> Barque,<ref>{{Citation|last=Normandeau|first=Eric|title=GitHub - enormandeau/barque: Barque: Environmental DNA metabarcoding analysis.|date=21. 1. 2020|url=https://github.com/enormandeau/barque|access-date=21. 1. 2020}}</ref> and DADA2.<ref>{{Cite journal|last1=Callahan|first1=Benjamin J|last2=McMurdie|first2=Paul J|last3=Rosen|first3=Michael J|last4=Han|first4=Andrew W|last5=Johnson|first5=Amy Jo A|last6=Holmes|first6=Susan P|date=juli 2016|title=DADA2: High-resolution sample inference from Illumina amplicon data|journal=Nature Methods|volume=13|issue=7|pages=581–583|doi=10.1038/nmeth.3869|issn=1548-7091|pmc=4927377|pmid=27214047 |bibcode=2016NaMet..13..581C }}</ref> Poređenje obilja očitavanja, tj. sekvenci, između različitih uzoraka i dalje predstavlja izazov jer i ukupan broj očitavanja u uzorku, kao i relativna količina očitavanja za vrstu, mogu varirati između uzoraka, metoda ili drugih varijabli. Radi poređenja, broj očitavanja svakog uzorka može se smanjiti na minimalni broj očitavanja uzoraka koji se porede – proces koji se naziva razrjeđivanje. Drugi način je korištenje relativne obilja očitavanja.<ref>{{Cite journal|title=Waste Not, Want Not: Why Rarefying Microbiome Data is Inadmissible|journal=PLOS Computational Biology|volume=10|issue=4|doi=10.1371/journal.pcbi.1003531|pmid=24699258|pmc=3974642|year=2014|last1=McMurdie|first1=Paul J.|last2=Holmes|first2=Susan|bibcode=2014PLSCB..10E3531M|arxiv=1310.0424 |doi-access=free }}</ref> === Identifikacija vrsta i taksonomsko dodjeljivanje === Taksonomsko dodjeljivanje OTU-a vrstama postiže se usklađivanjem sekvenci s referentnim bibliotekama. [[BLAST|Osnovno lokalno pretraga poravnanja (BLAST)]] se obično koristi za identifikaciju područja sličnosti između sekvenci poređenjem očitanih sekvenci iz uzorka sa sekvencama u referentnim bazama podataka.<ref>{{Cite journal|last1=Valiente|first1=Gabriel|last2=Jansson|first2=Jesper|last3=Clemente|first3=Jose Carlos|last4=Alonso-Alemany|first4=Daniel|date=10. 10. 2011|title=Taxonomic Assignment in Metagenomics with TANGO|journal=EMBnet.journal|volume=17|issue=2|pages=16–20|doi=10.14806/ej.17.2.237|issn=2226-6089|doi-access=free|hdl=2117/16286|hdl-access=free}}</ref> Ako [[baza podataka]] vrati tačno podudaranje za sekvencu od interesa, onda se ona može identificirati do nivoa vrste. Vrlo slična podudaranja mogu se tretirati kao ista vrsta, ovisno o konvencijama svake taksonomske grupe. Ako nema dovoljno sličnih podudaranja, identifikacija na višem taksonomskom nivou, kao što je [[porodica (biologija)|porodica]] ili [[razred (biologija)|razreda]], može biti moguća razmatranjem vraćenih podudaranja kao taksonomskih "sidrišta". Sekvenca se može dodijeliti određenoj [[operativnoj taksonomskoj jedinici]] (OTU) koja, ako se kombinira s drugim taksonomskim metodama, može se koristiti za opisivanje novog taksona i postati novi unos u bazi podataka. Izgradnja [[filogenetsko stablo|filogenetskog stabla]] sekvence uzorka i podudaranih sekvenci često pomaže u kontekstualizaciji podudaranja.<ref>{{cite journal |last1=Talavera |first1=Gerard |last2=Lukhtanov |first2=Vladimir |last3=Pierce |first3=Naomi E |last4=Vila |first4=Roger |title=DNA Barcodes Combined with Multilocus Data of Representative Taxa Can Generate Reliable Higher-Level Phylogenies |journal=Systematic Biology |date=10. 2. 2022 |volume=71 |issue=2 |pages=382–395 |doi=10.1093/sysbio/syab038 |pmid=34022059 |pmc=8830075 }}</ref> U nekim grupama [[organizam]]a, kao što su [[bakterije]], taksonomsko dodjeljivanje na nivo vrste često nije moguće, jer su neopisane i nepoznate vrste česte. Pogledajte također [[tamni takson]]. [[BLAST]] jeste naivna metoda pronalaženja sličnih sekvenci. Spora je, ima visoku stopu lažno pozitivnih rezultata, a najbolji pogodak nije nužno filogenetski susjed. Poboljšane metode uključuju [[Naivni Bayesov klasifikator|naivni Bayes]] i [[slučajna šuma]], klasifikatore obučene na bazama podataka marker gena. Prethodno obučeni klasifikatori dostupni su za mnoge vrste barkodova kao što su [[prokariot]]ski 16S, [[člankonožci]] CO1 i gljivični LSU.<ref name=Porter18>{{Cite journal|last1=Porter|first1=Teresita M.|last2=Hajibabaei|first2=Mehrdad|date=2018|title=Scaling up: A guide to high-throughput genomic approaches for biodiversity analysis|journal=Molecular Ecology|language=en|volume=27|issue=2|pages=313–338|doi=10.1111/mec.14478|pmid=29292539|issn=1365-294X|doi-access=free|bibcode=2018MolEc..27..313P }}</ref> == Aplikacije == Primjene DNK barkodiranja uključuju identifikaciju novih [[vrsta]], procjenu sigurnosti hrane, identifikaciju i procjenu kriptičnih vrsta, otkrivanje stranih vrsta, identifikaciju ugroženih i [[prijeteća vrsta|prijetećih vrsta]],<ref name=":10">{{Cite journal|last1=Schnell|first1=Ida Bærholm|last2=Thomsen|first2=Philip Francis|last3=Wilkinson|first3=Nicholas|last4=Rasmussen|first4=Morten|last5=Jensen|first5=Lars R.D.|last6=Willerslev|first6=Eske|last7=Bertelsen|first7=Mads F.|last8=Gilbert|first8=M. Thomas P.|date=april 2012|title=Screening mammal biodiversity using DNA from leeches|journal=Current Biology|volume=22|issue=8|pages=R262–R263|doi=10.1016/j.cub.2012.02.058|pmid=22537625|s2cid=18058748|doi-access=free|bibcode=2012CBio...22.R262S }}</ref> povezivanje stadija jaja i larvi sa odraslim vrstama, osiguranje prava intelektualnog vlasništva nad biološkim resursima, oblikovanje globalnih planova upravljanja za strategije očuvanja, razjašnjavanje [[ekološka niša|prehrambenih niša]],<ref>{{Cite book|title=DNA Barcoding in Marine Perspectives: Assessment and Conservation of Biodiversity.|last=Subrata.|first=Trivedi|date=2016|publisher=Springer International Publishing|others=Ansari, Abid Ali., Ghosh, Sankar K., Rehman, Hasibur.|isbn=978-3-319-41840-7|location=Cham|oclc=958384953}}</ref> i forenzičkih nauka.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Dalton |first1=Desiré Lee |last2=de Bruyn |first2=Marli |last3=Thompson |first3=Tia |last4=Kotzé |first4=Antoinette |date=1. 12. 2020 |title=Assessing the utility of DNA barcoding in wildlife forensic cases involving South African antelope |journal=Forensic Science International: Reports |language=en |volume=2 |doi=10.1016/j.fsir.2020.100071 |s2cid=213926390 |issn=2665-9107|doi-access=free }}</ref> DNK barkod markeri mogu se primijeniti za rješavanje osnovnih pitanja u sistematici, [[ekologija|ekologiji]], [[evolucija|evolucijskoj biologiji]] i [[konzervacijska biologija|konzerviranju]], uključujući okupljanje zajednica, mreže [[biološka interakcija|interakcija vrsta]], taksonomska otkrića i procjenu prioritetnih područja za [[zaštita okoliša|zaštitu okoliša]]. === Identifikacija vrsta === Specifične kratke DNK sekvence ili markeri iz standardizirane [[genom]]ske regije mogu pružiti DNK barkod za identifikaciju vrsta.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Hebert|first1=Paul D. N.|last2=Stoeckle|first2=Mark Y.|last3=Zemlak|first3=Tyler S.|last4=Francis|first4=Charles M.|date=oktobar 2004|title=Identification of Birds through DNA Barcodes|journal=PLOS Biology|volume=2|issue=10|doi=10.1371/journal.pbio.0020312|issn=1545-7885|pmc=518999|pmid=15455034 |doi-access=free }}</ref> Molekularne metode posebno su korisne kada tradicionalne metode nisu primjenjive. DNK barkodiranje ima veliku primjenjivost u identifikaciji [[larva|larvi]], za koje je uglavnom dostupno malo dijagnostičkih karaktera, te u povezivanju različitih životnih stadija (npr. larve i odrasle jedinke) kod mnogih životinja.<ref>{{Cite journal|last1=Costa|first1=Filipe O|last2=Carvalho|first2=Gary R|date=decembar 2007|title=The Barcode of Life Initiative: synopsis and prospective societal impacts of DNA barcoding of Fish|journal=Genomics, Society and Policy|volume=3|issue=2|page=29|doi=10.1186/1746-5354-3-2-29|issn=1746-5354|pmc=5425017 |doi-access=free }}</ref> Identifikacija vrsta navedenih u dodacima Konvencije o međunarodnoj trgovini ugroženim vrstama ([[CITES]]) korištenjem tehnika barkodiranja koristi se u praćenju ilegalne trgovine.<ref>{{Cite journal|last1=Lahaye|first1=R.|last2=van der Bank|first2=M.|last3=Bogarin|first3=D.|last4=Warner|first4=J.|last5=Pupulin|first5=F.|last6=Gigot|first6=G.|last7=Maurin|first7=O.|last8=Duthoit|first8=S.|last9=Barraclough|first9=T. G.|date=26. 2. 2008|title=DNA barcoding the floras of biodiversity hotspots|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=105|issue=8|pages=2923–2928|doi=10.1073/pnas.0709936105|issn=0027-8424|pmc=2268561|pmid=18258745|doi-access=free}}</ref> === Detekcija invazivnih vrsta === [[Unesena vrsta|Strane vrste]] mogu se detektovati putem barkodiranja.<ref name=":13">{{Cite journal|last1=Xu|first1=Song-Zhi|last2=Li|first2=Zhen-Yu|last3=Jin|first3=Xiao-Hua|date=januar 2018|title=DNA barcoding of invasive plants in China: A resource for identifying invasive plants|journal=Molecular Ecology Resources|volume=18|issue=1|pages=128–136|doi=10.1111/1755-0998.12715|pmid=28865184|bibcode=2018MolER..18..128X |s2cid=24911390}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Liu|first1=Junning|last2=Jiang|first2=Jiamei|last3=Song|first3=Shuli|last4=Tornabene|first4=Luke|last5=Chabarria|first5=Ryan|last6=Naylor|first6=Gavin J. P.|last7=Li|first7=Chenhong|date=decembar 2017|title=Multilocus DNA barcoding – Species Identification with Multilocus Data|journal=Scientific Reports|volume=7|issue=1|page=16601|doi=10.1038/s41598-017-16920-2|issn=2045-2322|pmc=5709489|pmid=29192249|bibcode=2017NatSR...716601L}}</ref> Barkodiranje može biti pogodno za detekciju vrsta, npr. u graničnoj kontroli, gdje brza i tačna morfološka identifikacija često nije moguća zbog sličnosti između različitih vrsta, nedostatka dovoljnih dijagnostičkih karakteristika i/ili nedostatka taksonomske ekspertize. Barkodiranje i metabarkodiranje se također mogu koristiti za probir invazivnih vrsta u ekosistemima i za razlikovanje invazivne vrste od domaćih, morfološki sličnih vrsta.<ref>{{Cite journal|last1=Nagoshi|first1=Rodney N.|last2=Brambila|first2=Julieta|last3=Meagher|first3=Robert L.|date=novembar 2011|title=Use of DNA barcodes to identify invasive armyworm ''Spodoptera'' species in Florida|journal=Journal of Insect Science|volume=11|issue=154|page=154|doi=10.1673/031.011.15401|issn=1536-2442|pmc=3391933|pmid=22239735}}</ref> Visoka efikasnost DNK identifikacije je prikazana u odnosu na tradicionalno praćenje bioloških invazija.<ref>{{Cite journal |last1=Karabanov |first1=D.P. |last2=Bekker |first2=E.I. |last3=Pavlov |first3=D.D. |last4=Borovikova |first4=E.A. |last5=Kodukhova |first5=Y.V. |last6=Kotov |first6=A.A. |date=1. 2. 2022 |title=New Sets of Primers for DNA Identification of Non-Indigenous Fish Species in the Volga-Kama Basin (European Russia) |journal=[[Water (journal)|Water]] |volume=14 |issue=3 |page=437 |issn=2073-4441 |doi=10.3390/w14030437 |doi-access=free|bibcode=2022Water..14..437K }}</ref> === Razgraničenje kriptičnih vrsta === DNK barkodiranje omogućava identifikaciju i prepoznavanje [[kriptična vrsta|kriptičnih vrsta]].<ref>{{Cite journal|last1=Thongtam na Ayudhaya|first1=Pradipunt|last2=Muangmai|first2=Narongrit|last3=Banjongsat|first3=Nuwadee|last4=Singchat|first4=Worapong|last5=Janekitkarn|first5=Sommai|last6=Peyachoknagul|first6=Surin|last7=Srikulnath|first7=Kornsorn|date=juni 2017|title=Unveiling cryptic diversity of the anemonefish genera ''Amphiprion'' and ''Premnas'' (Perciformes: Pomacentridae) in Thailand with mitochondrial DNA barcodes|journal=Agriculture and Natural Resources|volume=51|issue=3|pages=198–205|doi=10.1016/j.anres.2017.07.001|doi-access=free}}</ref> Rezultati analiza DNK barkodiranjem, međutim, zavise od izbora analitičkih metoda, tako da proces razgraničavanja kriptičnih vrsta pomoću DNK barkodova može biti subjektivan kao i bilo koji drugi oblik [[Taksonomija|taksonomije]]. Hebert i saradnici (2004) zaključili su da leptir ''Astraptes fulgerator'' u sjeverozapadnoj [[Kostarika|Kostarici]] zapravo sadrži 10 različitih vrsta.<ref>{{Cite journal|last1=Hebert|first1=P. D. N.|last2=Penton|first2=E. H.|last3=Burns|first3=J. M.|last4=Janzen|first4=D. H.|last5=Hallwachs|first5=W.|date=12. 10. 2004|title=Ten species in one: DNA barcoding reveals cryptic species in the neotropical skipper butterfly ''Astraptes fulgerator''|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-10-12_101_41/page/14812|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=101|issue=41|pages=14812–14817|doi=10.1073/pnas.0406166101|issn=0027-8424|pmc=522015|pmid=15465915|bibcode=2004PNAS..10114812H|doi-access=free}}</ref> Međutim, ove rezultate je kasnije osporio Brower (2006), koji je ukazao na brojne ozbiljne nedostatke u analizi i zaključio da originalni podaci mogu podržati samo mogućnost postojanja tri do sedam kriptičnih [[takson]]a, a ne deset kriptičnih vrsta.<ref>{{Cite journal|last=Brower|first=Andrew V.Z.|date=juni 2006|title=Problems with DNA barcodes for species delimitation: 'Ten species' of ''Astraptes fulgerator'' reassessed (Lepidoptera: Hesperiidae)|journal=Systematics and Biodiversity|volume=4|issue=2|pages=127–132|doi=10.1017/S147720000500191X|bibcode=2006SyBio...4..127B |s2cid=54687052|issn=1477-2000}}</ref> Smith et al. (2007) koristili su DNK barkodove citohrom ''c'' oksidaze I za identifikaciju vrsta 20 morfovrsta [[parazitoid]]nih [[muha]] ''Belvosia'' ([[Muha|Diptera]]: ''[[Tachinidae]]'') uzgojenih iz gusjenica ([[Lepidoptera]]) u području Area de Conservación Guanacaste (ACG), sjeverozapadna Kostarika. Ovi autori otkrili su da barkodiranje povećava broj vrsta na 32, otkrivajući da svaka od tri vrste [[parazitoid]]a, koje su se ranije smatrale generalistima, zapravo predstavljaju nizove kriptičnih vrsta koje su visoko specifične za domaćina.<ref>{{Cite journal|last1=Smith|first1=M. A.|last2=Woodley|first2=N. E.|last3=Janzen|first3=D. H.|last4=Hallwachs|first4=W.|last5=Hebert|first5=P. D. N.[|date=7. 3. 2006|title=DNA barcodes reveal cryptic host-specificity within the presumed polyphagous members of a genus of parasitoid flies (Diptera: Tachinidae)|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=103|issue=10|pages=3657–3662|doi=10.1073/pnas.0511318103|issn=0027-8424|pmc=1383497|pmid=16505365|doi-access=free}}</ref> Za 15 morfovrsta mnogočetinaša unutar dubokog antarktičkog [[bentos]]a proučavanih putem DNK barkodiranja, kriptična raznolikost pronađena je u 50% slučajeva. Nadalje, otkriveno je 10 prethodno zanemarenih morfovrsta, što je povećalo ukupno bogatstvo vrsta u uzorku za 233%.<ref>{{Cite journal|last1=Brasier|first1=Madeleine J.|last2=Wiklund|first2=Helena|last3=Neal|first3=Lenka|last4=Jeffreys|first4=Rachel|last5=Linse|first5=Katrin|last6=Ruhl|first6=Henry|last7=Glover|first7=Adrian G.|date=novembar 2016|title=DNA barcoding uncovers cryptic diversity in 50% of deep-sea Antarctic polychaetes|journal=Royal Society Open Science|volume=3|issue=11|doi=10.1098/rsos.160432|doi-access=free|issn=2054-5703|pmc=5180122|pmid=28018624|bibcode=2016RSOS....360432B}}</ref> Slično tome, studija DNK barkodiranja sokotranskih reptila otkrila je neočekivano visoke intraspecifične divergencije u nekoliko taksona i procijenila da bi bogatstvo vrsta moglo biti podcijenjeno za 13,8–54,4%.<ref>{{Cite journal |last1=Vasconcelos |first1=Raquel |last2=Montero-Mendieta |first2=Santiago |last3=Simó-Riudalbas |first3=Marc |last4=Sindaco |first4=Roberto |last5=Santos |first5=Xavier |last6=Fasola |first6=Mauro |last7=Llorente |first7=Gustavo |last8=Razzetti |first8=Edoardo |last9=Carranza |first9=Salvador |date=1. 3. 2016 |title=Unexpectedly High Levels of Cryptic Diversity Uncovered by a Complete DNA Barcoding of Reptiles of the Socotra Archipelago |journal=PLOS ONE |language=en |volume=11 |issue=3 |doi=10.1371/journal.pone.0149985 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=4772999 |pmid=26930572 |bibcode=2016PLoSO..1149985V }}</ref> [[Slika:DNA-strekkoding av julemat - DNA barcoding of Christmas food (16008786266).jpg|thumb|327x327px|Barkodiranje je alat za garantovanje kvaliteta hrane. Ovdje se DNK iz tradicionalne norveške božićne hrane ekstrahuje u molekularno-sistematskom laboratoriju Univerzitetskog muzeja NTNU.]] === Analiza ishrane i primjena prehrambene mreže === {{glavni|DNK barkodiranje u procjeni ishrane}} DNK barkodiranje i metabarkodiranje mogu biti korisni u studijama analize ishrane,<ref>{{Cite journal|last1=Pompanon|first1=Francois|last2=Deagle|first2=Bruce E.|last3=Symondson|first3=William O. C.|last4=Brown|first4=David S.|last5=Jarman|first5=Simon N.|last6=Taberlet|first6=Pierre|date=april 2012|title=Who is eating what: diet assessment using next generation sequencing: NGS DIET ANALYSIS|journal=Molecular Ecology|volume=21|issue=8|pages=1931–1950|doi=10.1111/j.1365-294X.2011.05403.x|pmid=22171763|s2cid=10013333|doi-access=free}}</ref> a obično se koristi ako se primjerci [[plijen]]a ne mogu identificirati na osnovu morfoloških karakteristika.<ref>{{Cite journal|last1=Valentini|first1=Alice|last2=Pompanon|first2=François|last3=Taberlet|first3=Pierre|date=februar 2009|title=DNA barcoding for ecologists|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=24|issue=2|pages=110–117|doi=10.1016/j.tree.2008.09.011|pmid=19100655|bibcode=2009TEcoE..24..110V }}</ref><ref name=":14">{{Cite journal|last1=Kaunisto|first1=Kari M.|last2=Roslin|first2=Tomas|last3=Sääksjärvi|first3=Ilari E.|last4=Vesterinen|first4=Eero J.|date=oktobar 2017|title=Pellets of proof: First glimpse of the dietary composition of adult odonates as revealed by metabarcoding of feces|journal=Ecology and Evolution|volume=7|issue=20|pages=8588–8598|doi=10.1002/ece3.3404|pmc=5648679|pmid=29075474|bibcode=2017EcoEv...7.8588K }}</ref> Postoji niz pristupa uzorkovanju u analizi ishrane: DNK metabarkodiranje se može provesti na sadržaju [[želudac|želuca]],<ref>{{Cite journal|last1=Harms-Tuohy|first1=Ca|last2=Schizas|first2=Nv|last3=Appeldoorn|first3=Rs|date=25. 10. 2016|title=Use of DNA metabarcoding for stomach content analysis in the invasive lionfish ''Pterois volitans'' in Puerto Rico|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=558|pages=181–191|doi=10.3354/meps11738|issn=0171-8630|bibcode=2016MEPS..558..181H|doi-access=free}}</ref> [[feces]]u,<ref name=":14" /><ref>{{Cite journal|last1=Kowalczyk|first1=Rafał|last2=Taberlet|first2=Pierre|last3=Coissac|first3=Eric|last4=Valentini|first4=Alice|last5=Miquel|first5=Christian|last6=Kamiński|first6=Tomasz|last7=Wójcik|first7=Jan M.|date=februar 2011|title=Influence of management practices on large herbivore diet—Case of European bison in Białowieża Primeval Forest (Poland)|url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_2011-02-15_261_4/page/821|journal=Forest Ecology and Management|volume=261|issue=4|pages=821–828|doi=10.1016/j.foreco.2010.11.026|bibcode=2011ForEM.261..821K }}</ref> [[pljuvačka|pljuvački]]<ref>{{Cite journal|last1=Nichols|first1=Ruth V.|last2=Cromsigt|first2=Joris P. G. M.|last3=Spong|first3=Göran|date=decembar 2015|title=Using eDNA to experimentally test ungulate browsing preferences|journal=SpringerPlus|volume=4|issue=1|page=489|doi=10.1186/s40064-015-1285-z|issn=2193-1801|pmc=4565800|pmid=26380165 |doi-access=free }}</ref> ili analizu cijelog tijela.<ref name=":10" /><ref>{{Cite journal|last1=Agusti|first1=N.|last2=Shayler|first2=S. P.|last3=Harwood|first3=J. D.|last4=Vaughan|first4=I. P.|last5=Sunderland|first5=K. D.|last6=Symondson|first6=W. O. C.|date=decembar 2003|title=Collembola as alternative prey sustaining spiders in arable ecosystems: prey detection within predators using molecular markers|journal=Molecular Ecology|volume=12|issue=12|pages=3467–3475|doi=10.1046/j.1365-294X.2003.02014.x|pmid=14629361|s2cid=7985256|issn=0962-1083|doi-access=free|bibcode=2003MolEc..12.3467A }}</ref> U uzorcima fekalija ili jako probavljenom sadržaju želuca, često nije moguće razlikovati [[tkivo]] od pojedinačnih vrsta, te se stoga umjesto toga može primijeniti metabarkodiranje.<ref name=":14" /><ref>{{Cite journal|last1=Valentini|first1=Alice|last2=Miquel|first2=Christian|last3=Nawaz|first3=Muhammad Ali|last4=Bellemain|first4=Eva|last5=Coissac|first5=Eric|last6=Pompanon|first6=François|last7=Gielly|first7=Ludovic|last8=Cruaud|first8=Corinne|last9=Nascetti|first9=Giuseppe|date=januar 2009|title=New perspectives in diet analysis based on DNA barcoding and parallel pyrosequencing: the trn L approach|journal=Molecular Ecology Resources|volume=9|issue=1|pages=51–60|doi=10.1111/j.1755-0998.2008.02352.x|pmid=21564566|s2cid=5308081|doi-access=free}}</ref> Izmet ili pljuvačka predstavljaju neinvazivne pristupe uzorkovanja, dok analiza cijelog tijela često znači da jedinku prvo treba ubiti. Za manje organizme, sekvenciranje sadržaja želuca se zatim često vrši sekvenciranjem cijele životinje. === Barkodiranje za sigurnost hrane === DNK barkodiranje predstavlja bitan alat za procjenu kvaliteta prehrambenih proizvoda. Svrha je garantirati sljedivost hrane, smanjiti piratstvo hrane i vrednovati lokalnu i tipičnu poljoprivredno-prehrambenu proizvodnju. Druga svrha je zaštita javnog zdravlja; naprimjer, metabarkodiranje nudi mogućnost identifikacije kirnji koje uzrokuju trovanje ribom ''Ciguatera'' iz ostataka obroka,<ref>{{Cite journal|last1=Friedman|first1=Melissa|last2=Fernandez|first2=Mercedes|last3=Backer|first3=Lorraine|last4=Dickey|first4=Robert|last5=Bernstein|first5=Jeffrey|last6=Schrank|first6=Kathleen|last7=Kibler|first7=Steven|last8=Stephan|first8=Wendy|last9=Gribble|first9=Matthew|date=14. 3. 2017|title=An Updated Review of Ciguatera Fish Poisoning: Clinical, Epidemiological, Environmental, and Public Health Management|journal=Marine Drugs|volume=15|issue=3|page=72|doi=10.3390/md15030072|issn=1660-3397|pmc=5367029|pmid=28335428|doi-access=free |bibcode=2017MarDr..15...72F }}</ref> ili za odvajanje [[otrov]]nih [[gljiva]] od jestivih (Ref). === Biomonitoring i ekološka procjena === DNK barkodiranje se može koristiti za procjenu prisustva [[ugrožena vrsta|ugroženih vrsta]], radi očuvanja (Ref) ili prisustva indikatorskih vrsta koje odražavaju specifične ekološke uslove (Ref), naprimjer, višak hranjivih tvari ili nizak nivo kisika. === Forenzička nauka === DNK barkodiranje se često koristi za identifikaciju vrsta u slučajevima [[forenzika|forenzičke nauke]]. Nepoznati uzorci životinja ili biljaka na mjestima zločina mogu se pronaći, prikupiti i identificirati u nadi da će se povezati s osumnjičenim i dovesti do osuđujuće presude.<ref>{{Cite journal |date=4. 3. 2018 |title=Illegal product manufacturing and exportation from Pakistan: Revealing the factuality of highly processed wildlife skin samples via DNA mini-barcoding |url=http://resolver.scholarsportal.info/resolve/15257770/v37i0003/179_ipmaefwssvdm.xml |journal=Nucleosides, Nucleotides and Nucleic Acids |volume=37 |issue=3 |pages=179–185|doi=10.1080/15257770.2018.1450507 |pmid=29608392 |last1=Khan |first1=F. M. |last2=William |first2=K. |last3=Aruge |first3=S. |last4=Janjua |first4=S. |last5=Shah |first5=S. A. |s2cid=4623232 |url-access=subscription }}</ref> [[Krivolov]], ubijanje ugroženih vrsta i zlostavljanje životinja su primjeri zločina gdje se koristi DNK barkodiranje, budući da se životinjska DNK često pronalazi.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last1=Mwale |first1=Monica |last2=Dalton |first2=Desire L. |last3=Jansen |first3=Raymond |last4=De Bruyn |first4=Marli |last5=Pietersen |first5=Darren |last6=Mokgokong |first6=Prudent S. |last7=Kotzé |first7=Antoinette |date=mart 2017 |editor-last=Steinke |editor-first=Dirk |title=Forensic application of DNA barcoding for identification of illegally traded African pangolin scales |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/gen-2016-0144 |journal=Genome |language=en |volume=60 |issue=3 |pages=272–284 |doi=10.1139/gen-2016-0144 |pmid=28177847 |hdl=1807/75671 |s2cid=207093202 |issn=0831-2796 |hdl-access=free |archive-date=8. 4. 2019 |access-date=27. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408011842/https://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/gen-2016-0144 |url-status=live }}</ref> S druge strane, biljna DNK se obično koristi kao [[trag dokaza]] za povezivanje osumnjičenog s mjestom zločina.<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Yanlei |last2=Xu |first2=Chao |last3=Dong |first3=Wenpan |last4=Yang |first4=Xueying |last5=Zhou |first5=Shiliang |date=1. 7. 2021 |title=Determination of a criminal suspect using environmental plant DNA metabarcoding technology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0379073821001481 |journal=Forensic Science International |language=en |volume=324 |doi=10.1016/j.forsciint.2021.110828 |pmid=34000616 |s2cid=234768561 |issn=0379-0738}}</ref> == Potencijali i nedostaci == === Potencijali === Tradicionalne metode bioprocjene su dobro uspostavljene na međunarodnom nivou i dobro služe biomonitoringu, kao na primjer za akvatičnu bioprocjenu u okviru EU direktiva [[Okvirna direktiva o vodama|WFD]] i [[Okvirna direktiva o morskoj strategiji|MSFD]]. Međutim, DNK barkodiranje bi moglo poboljšati tradicionalne metode iz sljedećih razloga; DNK barkodiranje *(1) može povećati taksonomsku rezoluciju i uskladiti identifikaciju taksona koje je teško identificirati ili za koje nedostaju stručnjaci, * (2) može preciznije/preciznije povezati faktore okoliša sa specifičnim taksonima, *(3) može povećati uporedivost među regijama, *(4) omogućava uključivanje ranih životnih faza i fragmentiranih primjeraka, *(5) omogućava razgraničenje [[Složena vrsta|kriptičnih]]/rijetkih vrsta, *(6) omogućava razvoj novih indeksa, npr. rijetke/kriptične vrste koje mogu biti osjetljive/tolerantne na stresore, *(7) povećava broj uzoraka koji se mogu obraditi i smanjuje vrijeme obrade što rezultira povećanim znanjem o ekologiji vrsta, *(8) predstavlja neinvazivan način praćenja korištenjem metoda [[okolinska DNK|eDNL]].<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Pawlowski|first1=Jan|last2=Kelly-Quinn|first2=Mary|last3=Altermatt|first3=Florian|last4=Apothéloz-Perret-Gentil|first4=Laure|last5=Beja|first5=Pedro|last6=Boggero|first6=Angela|last7=Borja|first7=Angel|last8=Bouchez|first8=Agnès|last9=Cordier|first9=Tristan|date=2018|title=The future of biotic indices in the ecogenomic era: Integrating (e)DNA metabarcoding in biological assessment of aquatic ecosystems|journal=Science of the Total Environment|volume=637–638|pages=1295–1310|doi=10.1016/j.scitotenv.2018.05.002|pmid=29801222|bibcode=2018ScTEn.637.1295P|doi-access=free|hdl=20.500.12327/138|hdl-access=free}}</ref> ==== Trajanje i troškovi ==== DNK barkodiranje je brže od tradicionalnih morfoloških metoda, od obuke do taksonomskog dodjeljivanja. Potrebno je manje vremena za sticanje stručnosti u [[DNK]] metodama nego za sticanje stručnosti u taksonomiji. Osim toga, tijek rada DNK barkodiranja (tj. od uzorka do rezultata) je uglavnom brži od tradicionalnog morfološkog toka rada i omogućava obradu više uzoraka. ==== Taksonomska rezolucija ==== DNK barkodiranje omogućava rezoluciju taksona od viših (npr. [[porodica (biologija)|porodica]]) do nižih (npr. [[vrsta]]) taksonomskih nivoa, koje je inače preteško identificirati korištenjem tradicionalnih morfoloških metoda, kao što je npr. identifikacija putem mikroskopije. Naprimjer, ''[[Chironomidae]]'' (mušica koja ne grize) su široko rasprostranjene i u kopnenim i u slatkovodnim [[ekosistem]]ima. Njihovo bogatstvo i brojnost čine ih važnim za ekološke procese i mreže, i jedna su od mnogih grupa [[beskičmenjak]]a koje se koriste u biomonitoringu. Uzorci beskičmenjaka mogu sadržavati čak 100 vrsta hironomida, koji često čine i do 50% uzorka. Uprkos tome, obično se ne identificiraju ispod nivoa porodice zbog taksonomske ekspertize i potrebnog vremena.<ref>{{Cite book|title=The Chironomidae|date=1995|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-94-010-4308-3|editor-last=Armitage|editor-first=Patrick D.|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-94-011-0715-0|s2cid=46138170|editor-last2=Cranston|editor-first2=Peter S.|editor-last3=Pinder|editor-first3=L. C. V.}}</ref> Ovo može rezultirati grupiranjem različitih vrsta hironomida s različitim ekološkim preferencijama, što rezultira netačnom procjenom kvaliteta vode. DNK barkodiranje pruža mogućnost razlučivanja taksona i direktnog povezivanja efekata stresora sa specifičnim [[takson]]ima, kao što su pojedinačne vrste hironomida. Naprimjer, Beermann i saradnici (2018) koristili su DNK barkodiranje ''Chironomidae'', kako bi istražili njihov odgovor na višestruke stresore; smanjen protok, povećan fini sediment i povećan [[salinitet]].<ref>{{Cite journal|last1=Beermann|first1=Arne J.|last2=Zizka|first2=Vera M. A.|last3=Elbrecht|first3=Vasco|last4=Baranov|first4=Viktor|last5=Leese|first5=Florian|date=24. 7. 2018|title=DNA metabarcoding reveals the complex and hidden responses of chironomids to multiple stressors|journal=Environmental Sciences Europe|volume=30|issue=1|page=26|doi=10.1186/s12302-018-0157-x|s2cid=51802465|issn=2190-4715|doi-access=free |bibcode=2018ESEur..30...26B }}</ref> Nakon barkodiranja, utvrđeno je da se uzorak hironomida sastoji od 183 [[Operativna taksonomska jedinica|operativne taksonomske jedinice]] (OTU), tj. barkodova (sekvenci) koji su često ekvivalentni morfološkim vrstama. Ovih 183 OTU-a prikazalo je 15 tipova odgovora umjesto prethodno prijavljenih <ref>{{Cite journal|last1=Beermann|first1=Arne J.|last2=Elbrecht|first2=Vasco|last3=Karnatz|first3=Svenja|last4=Ma|first4=Li|last5=Matthaei|first5=Christoph D.|last6=Piggott|first6=Jeremy J.|last7=Leese|first7=Florian|date=2018|title=Multiple-stressor effects on stream macroinvertebrate communities: A mesocosm experiment manipulating salinity, fine sediment and flow velocity|journal=Science of the Total Environment|volume=610–611|pages=961–971|doi=10.1016/j.scitotenv.2017.08.084|pmid=28830056|bibcode=2018ScTEn.610..961B}}</ref> dva tipa odgovora zabilježena su kada su svi hironomidi grupirani zajedno u istoj studiji višestrukih stresora. Sličan trend otkriven je u studiji Machera i suradnika (2016.) koja je otkrila kriptičnu raznolikost unutar vrste jednodnevke ''[http://www.terrain.net.nz/friends-of-te-henui-group/invertebrates-freshwater-new-zealand/mayfly-nymph-genus-deleatidium.html Deleatidium sp]'''. Ova studija pronašla je različite obrasce odgovora 12 molekularno različitih OTU-a na stresore, što može promijeniti konsenzus da je ova jednodnevka osjetljiva na zagađenje.<ref>{{Cite journal|last1=Macher|first1=Jan N.|last2=Salis|first2=Romana K.|last3=Blakemore|first3=Katie S.|last4=Tollrian|first4=Ralph|last5=Matthaei|first5=Christoph D.|last6=Leese|first6=Florian|date=2016|title=Multiple-stressor effects on stream invertebrates: DNA barcoding reveals contrasting responses of cryptic mayfly species|journal=Ecological Indicators|volume=61|pages=159–169|doi=10.1016/j.ecolind.2015.08.024|bibcode=2016EcInd..61..159M }}</ref> === Nedostaci === Uprkos prednostima koje nudi DNK barkodiranje, također je sugerirano da se DNK barkodiranje najbolje koristi kao dopuna tradicionalnim morfološkim metodama.<ref name=":0"/> Ova preporuka se zasniva na višestrukim uočenim izazovima. ==== Fizički parametri ==== Nije sasvim jednostavno povezati DNK barkodove s ekološkim preferencijama dotičnog barkodiranog taksona, kao što je potrebno ako se barkodiranje koristi za biomonitoring. Naprimjer, detekcija ciljne DNK u vodenim sistemima ovisi o koncentraciji molekula DNK na lokaciji, na koju pak mogu utjecati mnogi faktori. Prisutnost molekula DNK također ovisi o disperziji na lokaciji, npr. smjeru ili jačini struja. Nije zaista poznato kako se [[DNK]] kreće u [[potok|potocima]] i [[jezero|jezerima]], što otežava uzorkovanje. Drugi faktor može biti ponašanje ciljne vrste, npr. [[ribe]] mogu imati sezonske promjene kretanja, rakovi ili dagnje će oslobađati DNK u većim količinama samo u određenim periodima svog života (presvlačenje, mriješćenje). Za DNK u tlu, još manje se zna o distribuciji, količini ili kvaliteti. Glavno ograničenje metode barkodiranja je to što se oslanja na referentne biblioteke barkodova za taksonomsku identifikaciju sekvenci. Taksonomska identifikacija je tačna samo ako je dostupna pouzdana referenca. Međutim, većina [[baza podataka]] još uvijek je nepotpuna, posebno za manje organizme, npr. [[gljive]], [[fitoplankton]], [[nematode]] itd. Osim toga, postojeće baze podataka sadrže pogrešne identifikacije, pravopisne i druge greške. Postoje ogromni napori u kuriranju i dovršavanju baza podataka za sve potrebne organizme, uključujući velike projekte barkodiranja (na primjer, iBOL projekat za referentnu bazu podataka Barcode of Life Data Systems (BOLD).<ref>{{Cite web|url=http://ibol.org/|title=The International Barcode of Life Consortium|website=International Barcode of Life|access-date=29. 3. 2019|archive-date=29. 3. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329130846/http://ibol.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.boldsystems.org/|title=Bold Systems v4|website=www.boldsystems.org|access-date=2. 4. 2019}}</ref> Međutim, kompletiranje i kuriranje su teški i dugotrajni. Bez potvrđenih [[uzorak]]a, ne može se sa sigurnošću utvrditi da li je sekvenca korištena kao referenca ispravna. Baze podataka DNK sekvenci poput [[GenBank]]-a sadrže mnoge sekvence koje nisu povezane sa [[Zoološki uzorak|potvrdenim uzorcima]] (naprimjer, [[herbarij]]ski uzorci, kultivirane ćelijske linije ili ponekad slike). Ovo je problematično s obzirom na taksonomska pitanja kao što je da li nekoliko vrsta treba podijeliti ili kombinovati ili da li su prethodne identifikacije bile ispravne. Ponovna upotreba sekvenci, koje nisu povezane sa potvrđenim uzorcima, prvobitno pogrešno identifikovanog organizma može podržati netačne zaključke i mora se izbjegavati.<ref name=Ogwang2020>{{cite journal|last1=Ogwang |first1=Joel|last2=Bariche|first2=Michel |last3=Bos|first3=Arthur R.|date=2020|title= Genetic Diversity and Phylogenetic Relationships of Threadfin Breams (''Nemipterus'' spp.) from the Red Sea and eastern Mediterranean Sea|journal=Genome|volume=63|issue=3|pages=207–216|doi= 10.1139/gen-2019-0163|pmid=32678985|doi-access=free}}</ref> Stoga je najbolja praksa za DNK barkodiranje sekvenciranje vaučeriranih uzoraka.<ref>{{Cite journal|last1=Schander|first1=Christoffer|last2=Willassen|first2=Endre|date=2005|title=What can biological barcoding do for marine biology?|journal=Marine Biology Research|volume=1|issue=1|pages=79–83|doi=10.1080/17451000510018962|s2cid=84070971|issn=1745-1000|doi-access=free|bibcode=2005MBioR...1...79S }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Miller|first=S. E.|date=20. 3. 2007|title=DNA barcoding and the renaissance of taxonomy|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=104|issue=12|pages=4775–4776|doi=10.1073/pnas.0700466104|issn=0027-8424|pmc=1829212|pmid=17363473|bibcode=2007PNAS..104.4775M|doi-access=free}}</ref> Za mnoge taksone, međutim, može biti teško dobiti referentne uzorke, naprimjer kod uzoraka koje je teško uhvatiti, dostupnih uzoraka koji su loše očuvani ili nedostaje odgovarajuća taksonomska ekspertiza.<ref name="Ogwang2020"/> Važno je napomenuti da se DNK barkodovi mogu koristiti i za kreiranje privremene taksonomije, u kom slučaju se OTU-ovi mogu koristiti kao zamjena za tradicionalne latinske binome – čime se značajno smanjuje ovisnost o potpuno popunjenim referentnim bazama podataka.<ref>{{Cite journal|last=Ratnasingham|first=S.|date=2013|title=A DNA-based registry for all animal species: the Barcode Index Number (BIN) system|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0066213|pmid=23861743|pmc=3704603|bibcode=2013PLoSO...866213R|doi-access=free}}</ref> ==== Tehnološka pristrasnost ==== DNK barkodiranje također nosi metodološku pristrasnost, od uzorkovanja do [[bioinformatika|bioinformatičke]] analize podataka. Uzorak DNK može biti kontaminiran [[PCR]]-inhibitorima, što uzrokuje da neki uzorci pokažu lažno pozitivne rezultate. Replikacija PCR-a je često potrebna za dobar kvalitet sekvence i osjetljivost, ali dovodi do eksponencijalnog povećanja rizika od kontaminacije. Pored rizika od kontaminacije uzorka DNK inhibitorima PCR, pristrasnost [[prajmer]]a jedan je od glavnih izvora grešaka u DNK barkodiranju.<ref>{{Cite journal|last1=Leese|first1=Florian|last2=Elbrecht|first2=Vasco|date=8. 7. 2015|title=Can DNA-Based Ecosystem Assessments Quantify Species Abundance? Testing Primer Bias and Biomass—Sequence Relationships with an Innovative Metabarcoding Protocol|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0130324|issn=1932-6203|pmc=4496048|pmid=26154168|bibcode=2015PLoSO..1030324E|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Elbrecht|first1=Vasco|last2=Vamos|first2=Ecaterina Edith|last3=Meissner|first3=Kristian|last4=Aroviita|first4=Jukka|last5=Leese|first5=Florian|date=2017|title=Assessing strengths and weaknesses of DNA metabarcoding-based macroinvertebrate identification for routine stream monitoring|journal=Methods in Ecology and Evolution|volume=8|issue=10|pages=1265–1275|doi=10.1111/2041-210X.12789|issn=2041-210X|doi-access=free|bibcode=2017MEcEv...8.1265E }}</ref> Izolacija efikasnog DNK markera i dizajn prajmera je složen proces i uloženi su značajni napori u razvoj prajmera za DNK barkodiranje u različitim taksonomskim grupama. Uprkos ovom trudu, i dalje postoji mogućnost da prajmeri ne uspiju amplificirati neočekivano divergentnu sekvencu.<ref name="Pawlowski18">{{Cite journal|title=The future of biotic indices in the ecogenomic era: Integrating (E)DNA metabarcoding in biological assessment of aquatic ecosystems|pages=1295–1310|journal=Science of the Total Environment|volume=637–638|doi=10.1016/j.scitotenv.2018.05.002|pmid=29801222|date=oktobar 2018|last1=Pawlowski|first1=J.|last2=Kelly-Quinn|first2=M.|last3=Altermatt|first3=F.|last4=Apothéloz-Perret-Gentil|first4=L.|last5=Beja|first5=P.|last6=Boggero|first6=A.|last7=Borja|first7=A.|last8=Bouchez|first8=A.|last9=Cordier|first9=T.|last10=Domaizon|first10=I.|last11=Feio|first11=M. J.|last12=Filipe|first12=A. F.|last13=Fornaroli|first13=R.|last14=Graf|first14=W.|last15=Herder|first15=J.|last16=Van Der Hoorn|first16=B.|last17=Iwan Jones|first17=J.|last18=Sagova-Mareckova|first18=M.|last19=Moritz|first19=C.|last20=Barquín|first20=J.|last21=Piggott|first21=J. J.|last22=Pinna|first22=M.|last23=Rimet|first23=F.|last24=Rinkevich|first24=B.|last25=Sousa-Santos|first25=C.|last26=Specchia|first26=V.|last27=Trobajo|first27=R.|last28=Vasselon|first28=V.|last29=Vitecek|first29=S.|last30=Zimmerman|first30=J.|display-authors=29|bibcode=2018ScTEn.637.1295P|doi-access=free|hdl=20.500.12327/138|hdl-access=free}}</ref> Osim toga, [[prajmer]]i će se često preferencijalno vezati za neke sekvence, što dovodi do različite efikasnosti i specifičnosti prajmera i nereprezentativne procjene zajednica i inflacije bogatstva.<ref>{{Cite journal|last1=Quince|first1=Christopher|last2=Sloan|first2=William T.|last3=Hall|first3=Neil|last4=D'Amore|first4=Rosalinda|last5=Ijaz|first5=Umer Z.|last6=Schirmer|first6=Melanie|date=31. 3. 2015|title=Insight into biases and sequencing errors for amplicon sequencing with the Illumina MiSeq platform|journal=Nucleic Acids Research|volume=43|issue=6|pages=e37|doi=10.1093/nar/gku1341|issn=0305-1048|pmc=4381044|pmid=25586220}}</ref> Dakle, sastav sekvenci zajednica uzorka se uglavnom mijenja u PCR koraku. Nekoliko studija je eksperimentisalo sa "PCR-free" pristupima kako bi se izbjegle ove pristranosti. Jedan od glavnih pristupa je korištenje uzoraka obogaćenih mitohondrijama, tako da visoka koncentracija ciljne DNK čini amplifikaciju nepotrebnom. (Dobijene duže sekvence također pomažu u taksonomskoj rezoluciji.)<ref>{{Cite journal|last1=Huang|first1=Quanfei|last2=Li|first2=Jiguang|last3=Fu|first3=Ribei|last4=Tang|first4=Min|last5=Zhou|first5=Lili|last6=Su|first6=Xu|last7=Yang|first7=Qing|last8=Liu|first8=Shanlin|last9=Li|first9=Yiyuan|date=1. 12. 2013|title=Ultra-deep sequencing enables high-fidelity recovery of biodiversity for bulk arthropod samples without PCR amplification|journal=GigaScience|volume=2|issue=1|page=4|doi=10.1186/2047-217X-2-4|pmc=3637469|pmid=23587339 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Macher|first1=Jan-Niklas|last2=Zizka|first2=Vera Marie Alida|last3=Weigand|first3=Alexander Martin|last4=Leese|first4=Florian|date=2018|title=A simple centrifugation protocol for metagenomic studies increases mitochondrial DNA yield by two orders of magnitude|journal=Methods in Ecology and Evolution|volume=9|issue=4|pages=1070–1074|doi=10.1111/2041-210X.12937|issn=2041-210X|doi-access=free|bibcode=2018MEcEv...9.1070M }}</ref> Ali od 2018., glavna tehnika metabarkodiranja DNK i dalje se zasniva na sekvenciranju [[amplikon]]a.<ref name="Pawlowski18"/> Ostale pristranosti se pojavljuju tokom sekvenciranja i tokom bioinformatičke obrade sekvenci, poput stvaranja himera. ==== Nedostatak standardizacije ==== Čak i kada se DNK barkodiranje sve šire koristi i primjenjuje, ne postoji slaganje o metodama za očuvanje ili ekstrakciju DNK, izboru DNK markera i seta prajmera ili PCR protokola. Parametri bioinformatike [[Sistem upravljanja tokom rada u bioinformatici|cjevovodi]] (naprimjer, OTU klasteriranje, algoritmi taksonomskog dodjeljivanja ili pragovi itd.) su izvor mnogih debata među korisnicima DNK barkodiranja.<ref name="Pawlowski18"/> Tehnologije sekvenciranja se također brzo razvijaju, zajedno s alatima za analizu ogromnih količina generiranih DNK podataka, a standardizacija metoda je hitno potrebna kako bi se omogućila saradnja i dijeljenje podataka na većoj prostornoj i vremenskoj skali. Ova standardizacija metoda barkodiranja na evropskom nivou dio je ciljeva evropske COST akcije DNAqua-net.<ref>{{Cite web|url=https://dnaqua.net/|title=DNAquaNet|access-date=29. 3. 2019}}</ref> and is also addressed by CEN (the European Committee for Standardization).<ref>CEN (2018) CEN/TC 230/WORKING GROUP 2 – Proposal for a new Working Group WG28 ''"DNA and eDNA methods" A plan to fulfil the DNA and eDNA standardization needs of EU legislation in Water Policy'' (Proposal following decisions of the 2017 Berlin Meeting of CEN/TC 230, its Working Groups and eDNA COST representatives)</ref> ==== Nepodudaranja između konvencionalne i barkodne identifikacije ==== Važno je znati da liste taksona dobijene konvencionalnom (morfološkom) identifikacijom nisu, i možda nikada neće biti, direktno uporedive sa listama taksona dobijenim identifikacijom zasnovanom na barkodu iz nekoliko razloga. Najvažniji uzrok je vjerovatno nepotpunost i nedostatak tačnosti molekularnih referentnih baza podataka, što sprečava ispravno taksonomsko dodeljivanje eDNK sekvenci. Taksoni koji nisu prisutni u referentnim bazama podataka neće biti pronađeni pomoću eDNK, a sekvence povezane s pogrešnim imenom dovest će do netačne identifikacije.<ref name=":0" /> Ostali poznati uzroci su različita skala i veličina uzorka između tradicionalnog i molekularnog uzorka, moguća analiza mrtvih organizama, što se može dogoditi na različite načine za obje metode ovisno o grupi organizama, i specifičan odabir identifikacije u bilo kojoj metodi, tj. različita taksonomska stručnost ili mogućnost identifikacije određenih grupa organizama, odnosno pristranost primera što također dovodi do potencijalno pristrasne analize taksona.<ref name=":0"/> ==== Rezolucija haplogrupa ==== Barkodovi se biraju tako da ''općenito'' imaju odgovarajuću stopu [[mutacije]], kako bi se razgraničile vrste, ali to ne znači da će lokusi barkoda uvijek odgovarati historiji populacija koje postaju odvojene vrste. U nekim slučajevima, uzorci s identičnim (COI) DNK barkodovima jasno pripadaju različitim vrstama, npr. vrstama ribljeg roda ''[[Chromis]]''. Drugim riječima, ove vrste dijele isti [[haplotip]] za lokus barkoda i još se nisu razdvojile.<ref>{{Cite journal |last1=Pyle |first1=Richard L. |last2=Earle |first2=John L. |last3=Greene |first3=Brian D. |date=1. 1. 2008 |title=Five new species of the damselfish genus Chromis (Perciformes: Labroidei: Pomacentridae) from deep coral reefs in the tropical western Pacific |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.1671.1.2 |journal=Zootaxa |volume=1671 |issue=1 |doi=10.11646/zootaxa.1671.1.2 |bibcode=2008Zoot.16711.1.2P |issn=1175-5334}}</ref> Također je moguće da lokus pokazuje [[nepotpuno sortiranje loze]] s nekim događajima [[specijacija|specijacije]], što dovodi do teško interpretiranog grupiranja.<ref>{{cite journal |last1=Hubert |first1=Nicolas |last2=Hanner |first2=Robert |title=DNA Barcoding, species delineation and taxonomy: a historical perspective |journal=DNA Barcodes |date=1. 1. 2015 |volume=3 |issue=1 |doi=10.1515/dna-2015-0006}}</ref> Primjer ILS-a u COI pronađen je u multilokusnoj studiji ''Mechanitisa'', gdje upotreba više [[genski lokus|lokusa]] pomaže u prevazilaženju problema.<ref>{{cite journal |last1=Dasmahapatra |first1=Kanchon K. |last2=Elias |first2=Marianne |last3=Hill |first3=Ryan I. |last4=Hoffman |first4=Joseph I. |last5=Mallet |first5=James |title=Mitochondrial DNA barcoding detects some species that are real, and some that are not |journal=Molecular Ecology Resources |date=mart 2010 |volume=10 |issue=2 |pages=264–273 |doi=10.1111/j.1755-0998.2009.02763.x |pmid=21565021 |bibcode=2010MolER..10..264D }}</ref> Korištenje više lokusa ili dužih sekvenci uglavnom poboljšava rezoluciju, iako to obično dolazi po cijenu manjeg pokrivanja baze podataka. [[Snimanje genoma]], koji ne zahtijeva posebno dizajnirane [[prajmer]]e, može se koristiti za proizvodnju dugih sekvenci za DNK s velikim brojem kopija, kao što su [[ribosom]]ska i organelna DNK.<ref name=Porter18/> ==== Procjene bogatstva/raznolikosti ==== DNK barkodiranje može rezultirati precjenjivanjem ili podcjenjivanjem bogatstva i raznolikosti vrsta. Neke studije sugeriraju da su artefakti (identifikacija vrsta koje nisu prisutne u zajednici) glavni uzrok povećane [[bioraznolikost]]i.<ref>{{Cite journal|last1=Sloan|first1=William T.|last2=Read|first2=L. Fiona|last3=Head|first3=Ian M.|last4=Neil Hall|last5=Davenport|first5=Russell J.|last6=Curtis|first6=Thomas P.|last7=Lanzén|first7=Anders|last8=Quince|first8=Christopher|date=2009|title=Accurate determination of microbial diversity from 454 pyrosequencing data|journal=Nature Methods|volume=6|issue=9|pages=639–641|doi=10.1038/nmeth.1361|pmid=19668203|hdl=1956/6529|s2cid=1975660|issn=1548-7105|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kunin|first1=Victor|last2=Engelbrektson|first2=Anna|last3=Ochman|first3=Howard|last4=Hugenholtz|first4=Philip|date=2010|title=Wrinkles in the rare biosphere: pyrosequencing errors can lead to artificial inflation of diversity estimates|journal=Environmental Microbiology|volume=12|issue=1|pages=118–123|doi=10.1111/j.1462-2920.2009.02051.x|pmid=19725865|bibcode=2010EnvMi..12..118K|s2cid=19870165|issn=1462-2920|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc932456/|archive-date=18. 5. 2022|access-date=10. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518172123/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc932456/|url-status=live}}</ref> Najproblematičniji nedostatak su taksoni predstavljeni malim brojem sekvenciranih očitavanja. Ova očitavanja se obično uklanjaju tokom procesa filtriranja podataka, budući da različite studije sugeriraju da većina ovih niskofrekventnih očitavanja mogu biti artefakti.<ref>{{Cite journal|last1=Rob Knight|last2=Reeder|first2=Jens|date=2009|title=The 'rare biosphere': a reality check|journal=Nature Methods|volume=6|issue=9|pages=636–637|doi=10.1038/nmeth0909-636|pmid=19718016|s2cid=5278501|issn=1548-7105}}</ref> However, real rare taxa may exist among these low-abundance reads.<ref>{{Cite journal|last1=Zhan|first1=Aibin|last2=Hulák|first2=Martin|last3=Sylvester|first3=Francisco|last4=Huang|first4=Xiaoting|last5=Adebayo|first5=Abisola A.|last6=Abbott|first6=Cathryn L.|last7=Adamowicz|first7=Sarah J.|last8=Heath|first8=Daniel D.|last9=Cristescu|first9=Melania E.|date=2013|title=High sensitivity of 454 pyrosequencing for detection of rare species in aquatic communities|journal=Methods in Ecology and Evolution|volume=4|issue=6|pages=558–565|doi=10.1111/2041-210X.12037|hdl=11336/2674 |s2cid=53576369 |issn=2041-210X|doi-access=free|bibcode=2013MEcEv...4..558Z |hdl-access=free}}</ref> Rijetke sekvence mogu odražavati jedinstvene loze u zajednicama, što ih čini informativnim i vrijednim sekvencama. Stoga postoji snažna potreba za robusnijim [[bioinformatika|bioinformatičkim]] algoritmima, koji omogućavaju razlikovanje između informativnih očitanja i artefakata. Potpune referentne biblioteke bi također omogućile bolje testiranje bioinformatičkih algoritama, omogućavajući bolje filtriranje artefakata (tj. uklanjanje sekvenci kojima nedostaje pandan među postojećim vrstama) i stoga bi bilo moguće dobiti preciznije dodjeljivanje vrsta.<ref>{{Cite journal|last1=Zhan|first1=Aibin|last2=He|first2=Song|last3=Brown|first3=Emily A.|last4=Chain|first4=Frédéric J. J.|last5=Therriault|first5=Thomas W.|last6=Abbott|first6=Cathryn L.|last7=Heath|first7=Daniel D.|last8=Cristescu|first8=Melania E.|last9=MacIsaac|first9=Hugh J.|date=2014|title=Reproducibility of pyrosequencing data for biodiversity assessment in complex communities|journal=Methods in Ecology and Evolution|volume=5|issue=9|pages=881–890|doi=10.1111/2041-210X.12230|issn=2041-210X|doi-access=free|bibcode=2014MEcEv...5..881Z }}</ref> Kriptična [[bioraznolikost|raznolikost]] također može rezultirati povećanom [[bioraznolikost]]i jer se jedna morfološka vrsta zapravo može podijeliti na mnogo različitih molekularnih sekvenci.<ref name=":0"/> Ovo će uveliko doprinijeti generiranju referentnih podataka o DNK, što je ključno za praćenje biološke raznolikosti zasnovano na [[ekološkoj DNK]]. == Megabarkodiranje == '''Megabarkodiranje''' je termin koji se koristi za opisivanje visokopropusnog barkodiranja DNK na osnovu uzoraka, gdje se hiljade uzoraka mogu istovremeno barkodirati za identifikaciju i otkrivanje vrsta.<ref>{{cite journal |last1=Chua |first1=Physilia Y. S. |last2=Bourlat |first2=Sarah J. |last3=Ferguson |first3=Cameron |last4=Korlevic |first4=Petra |last5=Zhao |first5=Leia |last6=Ekrem |first6=Torbjørn |last7=Meier |first7=Rudolf |last8=Lawniczak |first8=Mara K. N. |title=Future of DNA-based insect monitoring |journal=Trends in Genetics |date=10. 3. 2023 |volume=39 |issue=7 |pages=531–544 |doi=10.1016/j.tig.2023.02.012 |pmid=36907721 |hdl=11250/3156249 |s2cid=257470926 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952523000380|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Srivathsan |first1=Amrita |last2=Hartop |first2=Emily |last3=Puniamoorthy |first3=Jayanthi |last4=Lee |first4=Wan Ting |last5=Kutty |first5=Sujatha Narayanan |last6=Kurina |first6=Olavi |last7=Meier |first7=Rudolf |title=Rapid, large-scale species discovery in hyperdiverse taxa using 1D MinION sequencing |journal=BMC Biology |date=decembar 2019 |volume=17 |issue=1 |page=96 |doi=10.1186/s12915-019-0706-9|pmid=31783752 |pmc=6884855 |doi-access=free |bibcode=2019BMCB...17...96S }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Srivathsan |first1=Amrita |last2=Lee |first2=Leshon |last3=Katoh |first3=Kazutaka |last4=Hartop |first4=Emily |last5=Kutty |first5=Sujatha Narayanan |last6=Wong |first6=Johnathan |last7=Yeo |first7=Darren |last8=Meier |first8=Rudolf |title=ONTbarcoder and MinION barcodes aid biodiversity discovery and identification by everyone, for everyone |journal=BMC Biology |date=decembar 2021 |volume=19 |issue=1 |page=217 |doi=10.1186/s12915-021-01141-x|pmid=34587965 |pmc=8479912 |doi-access=free |bibcode=2021BMCB...19..217S }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Srivathsan |first1=Amrita |last2=Baloğlu |first2=Bilgenur |last3=Wang |first3=Wendy |last4=Tan |first4=Wei X. |last5=Bertrand |first5=Denis |last6=Ng |first6=Amanda H. Q. |last7=Boey |first7=Esther J. H. |last8=Koh |first8=Jayce J. Y. |last9=Nagarajan |first9=Niranjan |last10=Meier |first10=Rudolf |title=A MinION™-based pipeline for fast and cost-effective DNA barcoding |journal=Molecular Ecology Resources |date=septembar 2018 |volume=18 |issue=5 |pages=1035–1049 |doi=10.1111/1755-0998.12890|pmid=29673082 |bibcode=2018MolER..18.1035S |s2cid=4982474 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Meier |first1=Rudolf |last2=Wong |first2=Winghing |last3=Srivathsan |first3=Amrita |last4=Foo |first4=Maosheng |title=$1 DNA barcodes for reconstructing complex phenomes and finding rare species in specimen-rich samples |journal=Cladistics |date=februar 2016 |volume=32 |issue=1 |pages=100–110 |doi=10.1111/cla.12115|pmid=34732017 |s2cid=83862072 |doi-access=free |bibcode=2016Cladi..32..100M }}</ref> [[Slika:Megabarcoding.png|thumb|280px|Tok rada megabarkodiranja]]Ovo je omogućeno korištenjem platformi za sekvenciranje treće generacije, uključujući PacBio (Sequel I/II) kompanije [[Pacific Biosciences]] i MinION, PromethION kompanije [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopore Technology]]. U poređenju sa [[Sanger sekvenciranjem]], megabarkodiranje je brže i jeftinije, što omogućava generiranje DNK barkodova velikih razmjera za hiljade vrsta.<ref>{{cite journal |last1=Hebert |first1=Paul D. N. |last2=Braukmann |first2=Thomas W. A. |last3=Prosser |first3=Sean W. J. |last4=Ratnasingham |first4=Sujeevan |last5=deWaard |first5=Jeremy R. |last6=Ivanova |first6=Natalia V. |last7=Janzen |first7=Daniel H. |last8=Hallwachs |first8=Winnie |last9=Naik |first9=Suresh |last10=Sones |first10=Jayme E. |last11=Zakharov |first11=Evgeny V. |title=A Sequel to Sanger: amplicon sequencing that scales |journal=BMC Genomics |date=27. 3. 2018 |volume=19 |issue=1 |page=219 |doi=10.1186/s12864-018-4611-3|pmid=29580219 |pmc=5870082 |doi-access=free |bibcode=2018BMCG...19..219H }}</ref> === Aplikacije === Megabarkodiranje može pomoći u popunjavanju praznine u referentnim podacima o DNK barkodovima za insekte i ubrzati otkrivanje vrsta,<ref>{{cite bioRxiv |last1=Srivathsan |first1=Amrita |last2=Ang |first2=Yuchen |last3=Heraty |first3=John M. |last4=Hwang |first4=Wei Song |last5=Jusoh |first5=Wan F.A. |last6=Kutty |first6=Sujatha Narayanan |last7=Puniamoorthy |first7=Jayanthi |last8=Yeo |first8=Darren |last9=Roslin |first9=Tomas |last10=Meier |first10=Rudolf |title=Global convergence of dominance and neglect in flying insect diversity |date=4. 8. 2022 |biorxiv=10.1101/2022.08.02.502512}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fernandez-Triana |first1=Jose L. |title=Turbo taxonomy approaches: lessons from the past and recommendations for the future based on the experience with Braconidae (Hymenoptera) parasitoid wasps |url=https://archive.org/details/turbotaxonomyap1087fern |journal=ZooKeys |date=25. 2. 2022 |issue=1087 |pages=199–220 |doi=10.3897/zookeys.1087.76720|pmid=35585942 |pmc=8897373 |doi-access=free |bibcode=2022ZooK.1087..199F }}</ref> razumjevanje obrazaca raznolikosti vrsta,<ref>{{cite journal |last1=Baloğlu |first1=Bilgenur |last2=Clews |first2=Esther |last3=Meier |first3=Rudolf |title=NGS barcoding reveals high resistance of a hyperdiverse chironomid (Diptera) swamp fauna against invasion from adjacent freshwater reservoirs |journal=Frontiers in Zoology |date=decembar 2018 |volume=15 |issue=1 |page=31 |doi=10.1186/s12983-018-0276-7|pmid=30127839 |pmc=6092845 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Yeo |first1=Darren |last2=Srivathsan |first2=Amrita |last3=Puniamoorthy |first3=Jayanthi |last4=Maosheng |first4=Foo |last5=Grootaert |first5=Patrick |last6=Chan |first6=Lena |last7=Guénard |first7=Benoit |last8=Damken |first8=Claas |last9=Wahab |first9=Rodzay A. |last10=Yuchen |first10=Ang |last11=Meier |first11=Rudolf |title=Mangroves are an overlooked hotspot of insect diversity despite low plant diversity |journal=BMC Biology |date=14. 9. 2021 |volume=19 |issue=1 |page=202 |doi=10.1186/s12915-021-01088-z|pmid=34521395 |pmc=8442405 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Geiger |first1=Matthias |last2=Moriniere |first2=Jerome |last3=Hausmann |first3=Axel |last4=Haszprunar |first4=Gerhard |last5=Wägele |first5=Wolfgang |last6=Hebert |first6=Paul |last7=Rulik |first7=Björn |title=Testing the Global Malaise Trap Program – How well does the current barcode reference library identify flying insects in Germany? |journal=Biodiversity Data Journal |date=1. 12. 2016 |volume=4 |issue=4|doi=10.3897/BDJ.4.e10671|pmid=27932930 |pmc=5136679 |doi-access=free |bibcode=2016BioDJ...410671G }}</ref> procijeni bogatstva vrsta,<ref>{{cite journal |last1=Hebert |first1=Paul D. N. |last2=Ratnasingham |first2=Sujeevan |last3=Zakharov |first3=Evgeny V. |last4=Telfer |first4=Angela C. |last5=Levesque-Beaudin |first5=Valerie |last6=Milton |first6=Megan A. |last7=Pedersen |first7=Stephanie |last8=Jannetta |first8=Paul |last9=deWaard |first9=Jeremy R. |title=Counting animal species with DNA barcodes: Canadian insects |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=5. 9. 2016 |volume=371 |issue=1702 |doi=10.1098/rstb.2015.0333|pmid=27481785 |pmc=4971185 }}</ref> generiranju brze inventure vrsta [[bioraznolikost]]i,<ref>{{cite journal |last1=Telfer |first1=Angela |last2=Young |first2=Monica |last3=Quinn |first3=Jenna |last4=Perez |first4=Kate |last5=Sobel |first5=Crystal |last6=Sones |first6=Jayme |last7=Levesque-Beaudin |first7=Valerie |last8=Derbyshire |first8=Rachael |last9=Fernandez-Triana |first9=Jose |last10=Rougerie |first10=Rodolphe |last11=Thevanayagam |first11=Abinah |last12=Boskovic |first12=Adrian |last13=Borisenko |first13=Alex |last14=Cadel |first14=Alex |last15=Brown |first15=Allison |last16=Pages |first16=Anais |last17=Castillo |first17=Anibal |last18=Nicolai |first18=Annegret |last19=Glenn Mockford |first19=Barb Mockford |last20=Bukowski |first20=Belén |last21=Wilson |first21=Bill |last22=Trojahn |first22=Brock |last23=Lacroix |first23=Carole Ann |last24=Brimblecombe |first24=Chris |last25=Hay |first25=Christoper |last26=Ho |first26=Christmas |last27=Steinke |first27=Claudia |last28=Warne |first28=Connor |last29=Garrido Cortes |first29=Cristina |last30=Engelking |first30=Daniel |last31=Wright |first31=Danielle |last32=Lijtmaer |first32=Dario |last33=Gascoigne |first33=David |last34=Hernandez Martich |first34=David |last35=Morningstar |first35=Derek |last36=Neumann |first36=Dirk |last37=Steinke |first37=Dirk |last38=Marco DeBruin |first38=Donna DeBruin |last39=Dobias |first39=Dylan |last40=Sears |first40=Elizabeth |last41=Richard |first41=Ellen |last42=Damstra |first42=Emily |last43=Zakharov |first43=Evgeny |last44=Laberge |first44=Frederic |last45=Collins |first45=Gemma |last46=Blagoev |first46=Gergin |last47=Grainge |first47=Gerrie |last48=Ansell |first48=Graham |last49=Meredith |first49=Greg |last50=Hogg |first50=Ian |last51=McKeown |first51=Jaclyn |last52=Topan |first52=Janet |last53=Bracey |first53=Jason |last54=Guenther |first54=Jerry |last55=Sills-Gilligan |first55=Jesse |last56=Addesi |first56=Joseph |last57=Persi |first57=Joshua |last58=Layton |first58=Kara |last59=D'Souza |first59=Kareina |last60=Dorji |first60=Kencho |last61=Grundy |first61=Kevin |last62=Nghidinwa |first62=Kirsti |last63=Ronnenberg |first63=Kylee |last64=Lee |first64=Kyung Min |last65=Xie |first65=Linxi |last66=Lu |first66=Liuqiong |last67=Penev |first67=Lyubomir |last68=Gonzalez |first68=Mailyn |last69=Rosati |first69=Margaret |last70=Kekkonen |first70=Mari |last71=Kuzmina |first71=Maria |last72=Iskandar |first72=Marianne |last73=Mutanen |first73=Marko |last74=Fatahi |first74=Maryam |last75=Pentinsaari |first75=Mikko |last76=Bauman |first76=Miriam |last77=Nikolova |first77=Nadya |last78=Ivanova |first78=Natalia |last79=Jones |first79=Nathaniel |last80=Weerasuriya |first80=Nimalka |last81=Monkhouse |first81=Norman |last82=Lavinia |first82=Pablo |last83=Jannetta |first83=Paul |last84=Hanisch |first84=Priscila |last85=McMullin |first85=R. Troy |last86=Ojeda Flores |first86=Rafael |last87=Mouttet |first87=Raphaëlle |last88=Vender |first88=Reid |last89=Labbee |first89=Renee |last90=Forsyth |first90=Robert |last91=Lauder |first91=Rob |last92=Dickson |first92=Ross |last93=Kroft |first93=Ruth |last94=Miller |first94=Scott |last95=MacDonald |first95=Shannon |last96=Panthi |first96=Sishir |last97=Pedersen |first97=Stephanie |last98=Sobek-Swant |first98=Stephanie |last99=Naik |first99=Suresh |display-authors=1 |last100=Lipinskaya |first100=Tatsiana |last101=Eagalle |first101=Thanushi |last102=Decaëns |first102=Thibaud |last103=Kosuth |first103=Thibault |last104=Braukmann |first104=Thomas |last105=Woodcock |first105=Tom |last106=Roslin |first106=Tomas |last107=Zammit |first107=Tony |last108=Campbell |first108=Victoria |last109=Dinca |first109=Vlad |last110=Peneva |first110=Vlada |last111=Hebert |first111=Paul |last112=deWaard |first112=Jeremy |title=Biodiversity inventories in high gear: DNA barcoding facilitates a rapid biotic survey of a temperate nature reserve |journal=Biodiversity Data Journal |date=30. 8. 2015 |volume=3 |issue=3 | |doi=10.3897/BDJ.3.e6313|pmid=26379469 |pmc=4568406 |doi-access=free |bibcode=2015BioDJ...3.6313T }}</ref> praćenju promjena osnovnih podataka,<ref>{{cite journal |last1=D'Souza |first1=Michelle L. |last2=van der Bank |first2=Michelle |last3=Shongwe |first3=Zandisile |last4=Rattray |first4=Ryan D. |last5=Stewart |first5=Ross |last6=van Rooyen |first6=Johandré |last7=Govender |first7=Danny |last8=Hebert |first8=Paul D.N. |title=Biodiversity baselines: Tracking insects in Kruger National Park with DNA barcodes |journal=Biological Conservation |date=april 2021 |volume=256 |doi=10.1016/j.biocon.2021.109034|s2cid=233489409 |doi-access=free |bibcode=2021BCons.25609034D |hdl=2263/81603 |hdl-access=free }}</ref> i odgovarajućih faza [[životni ciklus|životnog ciklusa]].<ref>{{cite journal |last1=Yeo |first1=Darren |last2=Puniamoorthy |first2=Jayanthi |last3=Ngiam |first3=Robin Wen Jiang |last4=Meier |first4=Rudolf |title=Towards holomorphology in entomology: rapid and cost-effective adult-larva matching using NGS barcodes: Life-history stage matching with NGS barcodes |journal=Systematic Entomology |date=oktobar 2018 |volume=43 |issue=4 |pages=678–691 |doi=10.1111/syen.12296|s2cid=49211569 }}</ref> == Metabarlodiranje == [[Slika:DNA (meta)barcoding differences.pdf|alt=|thumb|upright=2.5|Razlike u standardnim metodama za DNK barkodiranje i metabarkodiranje. Dok DNK barkodiranje ukazuje na pronalaženje određene vrste, metabarkodiranje traži cijelu zajednicu.]] {{glavni|Metabarkodiranje}} Metabarkodiranje se definira kao barkodiranje [[DNK]] ili [[okolinska DNK|eDNK]] (DNK iz okoliša) koje omogućava istovremenu identifikaciju mnogih taksona unutar istog (okolišnog) uzorka, međutim često unutar iste grupe organizama. Glavna razlika između pristupa je u tome što se metabarkodiranje, za razliku od barkodiranja, ne fokusira na jedan specifičan organizam, već umjesto toga ima za cilj odrediti [[sastav vrsta]] unutar uzorka. === Metodologija === Postupak metabarkodiranja, kao i opće barkodiranje, pokriva korake [[ekstrakcija DNK]], [[PCR|PCR amplifikacije]], [[sekvenciranje|sekvenciranja]] i [[analiz podataka|analize podataka]]. Barkod se sastoji od kratke varijabilne [[gen]]ske regije (naprimjer, pogledajte [[Barkodiranje DNK algi|različiti markeri/barkodovi]]) koja je korisna za taksonomsko dodjeljivanje, okružena visoko konzerviranim genskim regijama koje se mogu koristiti za [[prajmer]]ski [[dizajn]].<ref name=":15">{{Cite book|title=Environmental DNA: for biodiversity research and monitoring|last=Pierre|first=Taberlet|others=Bonin, Aurelie, 1979-|isbn=978-0-19-107999-3|location=Oxford|oclc=1021883023|date = 2. 2. 2018}}</ref> > Različiti geni se koriste ovisno o tome da li je cilj barkodiranje jedne vrste ili metabarkodiranje nekoliko vrsta. U potonjem slučaju, koristi se univerzalniji gen. Metabarkodiranje ne koristi DNK/RNK jedne vrste kao početnu tačku, već DNK/RNK iz nekoliko različitih organizama izvedenih iz jednog uzorka iz okoliša ili uzorka u masi. === Primjene === Metabarkodiranje ima potencijal da dopuni mjere [[bioraznolikost]]i, pa čak i da ih zamijeni u nekim slučajevima, posebno kako tehnologija napreduje i procedure postepeno postaju jeftinije, optimizovanije i rasprostranjenije.<ref>{{Cite journal|last1=Ruppert|first1=Krista M.|last2=Kline|first2=Richard J.|last3=Rahman|first3=Md Saydur|date=januar 2019|title=Past, present, and future perspectives of environmental DNA (eDNA) metabarcoding: A systematic review in methods, monitoring, and applications of global eDNA|journal=Global Ecology and Conservation|volume=17|doi=10.1016/j.gecco.2019.e00547|doi-access=free|bibcode=2019GEcoC..1700547R }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Stoeck|first1=Thorsten|last2=Frühe|first2=Larissa|last3=Forster|first3=Dominik|last4=Cordier|first4=Tristan|last5=Martins|first5=Catarina I.M.|last6=Pawlowski|first6=Jan|date=februar 2018|title=Environmental DNA metabarcoding of benthic bacterial communities indicates the benthic footprint of salmon aquaculture|journal=Marine Pollution Bulletin|volume=127|pages=139–149|doi=10.1016/j.marpolbul.2017.11.065|pmid=29475645|doi-access=free|bibcode=2018MarPB.127..139S }}</ref> Primjene DNK metabarkodiranja uključuju praćenje biodiverziteta u kopnenim i vodenim okruženjima, [[paleontologija|paleontologiju]] i drevne [[ekosistem]]e, [[barkodiranje DNK polena|interakcije biljaka i oprašivača]], analizu prehrane i sigurnost hrane. === Prednosti i izazovi === Opće prednosti i nedostaci barkodiranja navedeni gore vrijede i za metabarkodiranje. Jedan poseban nedostatak studija metabarkodiranja je taj što još uvijek ne postoji konsenzus o optimalnom eksperimentalnom dizajnu i bioinformatičkim kriterijima koji se primjenjuju u eDNK metabarkodiranju.<ref>{{Cite journal|last1=Evans|first1=Darren M.|last2=Kitson|first2=James J. N.|last3=Lunt|first3=David H.|last4=Straw|first4=Nigel A.|last5=Pocock|first5=Michael J. O.|date=2016|title=Merging DNA metabarcoding and ecological network analysis to understand and build resilient terrestrial ecosystems|journal=Functional Ecology|volume=30|issue=12|pages=1904–1916|doi=10.1111/1365-2435.12659|bibcode=2016FuEco..30.1904E |issn=1365-2435|url=http://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/514416/1/N514416PP.pdf}}</ref> Međutim, postoje trenutni zajednički pokušaji, poput npr. EU COST mreže [https://dnaqua.net/ DNAqua-Net], da se krene naprijed razmjenom iskustava i znanja kako bi se uspostavili standardi najbolje prakse za biomonitoring.<ref name=":0" /> ==Vještačko DNK barkodiranje== Godine 2014., istraživači sa ETH Zurich predložili su korištenje vještačkih, submikrometarskih DNK barkodova kao "nevidljive oznake ulja". Barkodovi se sastoje od sintetskih DNK sekvenci unutar magnetski obnovljivih čestica silicijevog dioksida. Mogu se dodati u prehrambeno ulje u vrlo maloj količini (do 1 ppb) kao oznaka i mogu se u bilo kojem trenutku preuzeti za test autentičnosti [[PCR]]/sekvenciranjem. Ova metoda može se koristiti za testiranje maslinovog ulja na patvorenje.<ref name=Puddu>{{cite journal |title=Magnetically Recoverable, Thermostable, Hydrophobic DNA/Silica Encapsulates and Their Application as Invisible Oil Tags|author1=Puddu, M. |author2=Paunescu, D. |author3=Stark, W.J. |author4=Grass, R.N. |year=2014|doi=10.1021/nn4063853 |pmid=24568212 |volume=8 |issue = 3|journal=ACS Nano |pages=2677–2685 |bibcode=2014ACSNa...8.2677P }}</ref> == Također pogledajte == Podteme: {{div col|content= * [[Barkodiranje DNK algi]] * [[Barkodiranje DNK mikroba]] * [[Barkodiranje DNK polena]] * [[Barkodiranje DNK vodenih makroinvertebrata]] * [[Barkodiranje DNK gljivica]] * [[Barkodiranje DNK riba]] * [[Metabarkodiranje]] * [[Barkodiranje DNK u procjeni prehrane]] }} Povezane teme: {{div col|content= *[[Profiliranje DNK]] *[[Konzorcij za barkod života]] }} Pogledajte i bočnu navigaciju na vrhu članka. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == *[http://swebol.org/ SweBOL] *[http://www.finbol.org/ FinBOL] *[http://ibol.org/ International Barcode of Life Project (iBOL)] *[http://v4.boldsystems.org/index.php/Public_BINSearch?searchtype=records BOLD] *[https://unite.ut.ee/ UNITE] *[https://www6.inra.fr/carrtel-collection/Barcoding-database Diat.barcode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117222721/https://www6.inra.fr/carrtel-collection/Barcoding-database |date=17. 11. 2019 }} {{Filogenetika}} ==Reference== {{refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commons|DNA barcoding}} [[Kategorija:Barkodiranje| ]] [[Kategorija:Bioinformatika]] [[Kategorija:Genomika]] [[Kategorija:Biometrija]] [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:Taksonomija (biologija)]] ld9wazs30gvtqbh8f5ow5sova73dzan 0 411673 3914797 3903894 2026-07-26T17:13:00Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914797 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:LatLithMech1.png|thumb|400px|right|Metalacijska reakcije sa formiranjem [[litij|organolitij]]a]] '''Metalacija''' je [[hemijska reakcija]] čiji je rezultat [[hemijski spoj|spoj]] u kojem je [[atom]] [[metal]]a u [[molekula]]ma [[kovalentna veza|kovalentno povezan]] (obično [[organski spoj|organski]]). Metal [[litij]] u kontaktu sa [[halogenirani derivat]]ima ([[halogen]]om ili organskim halogenima) reagira i litijev atom se veže za organske molekule i formira [[litij|organolitij]] i odgovarajući litij halogen. Slično metalatiziram, [[magnezij]]ev organski halogen daje [[Grignard reagens]] ([[organomagnezij | organomagnezijske spojeve]]). <ref name=<“atkins“>{{cite book|authors=Atkins P., de Paula J.|year=2006|title=Physical chemistry, 8th Ed.|publisher=W. H. Freeman|place=San Francisco|isbn=0-7167-8759-8|url=https://archive.org/details/atkinsphysicalch00pwat}}</ref><ref name=<“petrucci“>{{cite book|authors=Petrucci R.H., Harwood W., Herring F. G. |year=2002|title=General Chemistry, 8th Ed.|url=https://archive.org/details/generalchemistry0008petr | publisher= Prentice-Hall|place= New York |isbn=0-13-014329-4}}</ref><ref name=<''laider“>{{cite book|author=Laidler K. J.|year=1978|title=Physical chemistry with biological applications.|url=https://archive.org/details/physicalchemistr0000keit|publisher= Benjamin/Cummings,|place=Menlo Park|isbn=0-8053-5680-0}}</ref> Protonizirana molekula ([[vodik]]a (H⁺) ima malo kiselu reakciju i može se zamijeniti mješavinom metalnih atom koji su a pogodni za reaktivni [[n-butil litij]]. Naprimjer [[toluen]] reagira s [[n-butil-litij]]em i formira organolitijev spoj pomoću mehanizma metalacije :C₆H₅-CH₃ + CH₃-CH₂-CH₂-CH₂Li &rarr; C₆H₅-CH₂Li + CH₃-CH₂-CH₂-CH₃ == Reagensi i rastvarači u metalaciji == Onaj metalni atom koji ase veže za organsku molekulu, može se tretirati kao čisti metal, metalni amid ili organometalni spoja s drugim ranije pripravljenim. Kao rastvarač može se koristiti [[tetrahidrofuran]]. Ugljično-metalne veze su manje polarne, a spojevi koji nastaju su topivi u nekim organskim rastvaračima, kao što su [[heksan]], [[eter]] i [[benzen]]. == Tipovi metalacije== === Razmjena metal-halogena=== Neki metali kao što su [[litij]] ili [[magnezij]], u svom metalnom obliku reagiraju direktno sa [[alkilhalogenid]]ima, odnosno formiraju [[organolitij]] ili [[organomagnezij]] (također se naziva [[Grignardov reagens]]). To se metal-halogen. Ovo je glavna reakcija koja se koristi u industriji za pravljenje [[n-butil litij|'' n '' - butil litija]] i njegovih [[izomer]]a ([[sec-butillitij|''sec''-butil litij]] i [[terc-butillitija|''t''-butil litij]]). [[Datoteka:Exemples échange métal-halogène.png|500px|center|Primjer jednostavne razmjene metal-halogen]] === Deprotonacija (razmjena metal-vodik) === Uvođenje metala je moguće u [[orgsnski spoj|organske spojeve]] koji imaju jedan ili više [[vodik]]a, labilnom reakcijom s organometalnom bazom ili bazom koja ima metalni [[kation]]. Ovisno o slučaju, govori se radije o razmjeni metal-vodik, ako se pogleda na prirodu metala i formirane vrste organometala, odnosno [[deprotonizacija|deprotonizacije]], ako je svrha reakcije samo formiranje [[ugljik]]-[[anion]]a, bez obzira na korišteni metal. Uglavnom se koriste vrlo jake baze kao što su metalni [[hidrid]]i ([[natrijev hidrid|NaH]]) od [[alkoksid]]a ili [[amid]]i malih [[nukleofil]]a ([[tBuOK]], [[LDA]]) ili vrlo često primjenjivanim organolitijevi ([[BuLi]], [[sBuLi]] i [[t-BuLi]]). ===Transmetalacija (razmnena metal-metal)=== {{Glavni | Transmetalacija}} [[Transmetalacija]] je reakcija u kojoj se razmjenjuju dva atoma metala između dvije različite organske molekule. Naprimjer, transmetalacija se može postići reakcijom [[organolitij]] skog reagensa sa solima metala. Tako ciklični procesi organolitijskog spoja mogu izvesti transmetalaciju s [[cink]]om i [[bakar|bakrom]]. Time se može pripremiti [[organocink]]ov spoj pomoću transmetalacije litij-cink. == Također pogledajte == * [[Organometal]] * [[Transmetalacija]] *[[Litij]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{commons|Metalation}} [[Kategorija:Neorganska hemija]] [[Kategorija:Hemijske reakcije]] i5cizn8jlk84t3ccw0n2m6umon8ivje 0 413169 3914880 3904325 2026-07-26T17:28:59Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914880 wikitext text/x-wiki {{Infokutija tenis Grand Slam turniri|2016|Roland Garros| |pobjednik = {{ZD|SRB}} [[Novak Đoković]] |finalist = {{ZD|VB}} [[Andy Murray]] |rezultat = 3–6, 6–1, 6–2, 6–4 |prije_ime = Roland Garros 2015 - muški singl |poslije_ime = Roland Garros 2017 - muški singl }} {{Glavni|Roland Garros 2016.}} Branilac titule [[Stanislas Wawrinka]] izgubio je u polufinalu od [[Andy Murray|Andyja Murraya]], koji je postao prvi Britanac nakon [[Bunny Austin|Bunnyja Austina]] [[Roland Garros 1937 - muški singl|1937.]] koji se plasirao u finale. [[Novak Đoković]] osvojio je prvu titulu na ''Roland Garrosu'' u karijeri savladavši Murraya u finalu 3–6, 6–1, 6–2, 6–4. Time je postao osmi teniser u historiji koji je u karijeri osvojio sva 4 Grand Slam turnira. Također je ostvario nekalendarski Grand Slam, postavši prvi teniser nakon [[Rod Laver|Roda Lavera]] 1969. koji je bio vlasnik sve četiri GS titule u isto vrijeme.<ref>{{citeweb|url=https://www.theguardian.com/sport/live/2016/jun/05/french-open-mens-final-andy-murray-v-novak-djokovic-live|title= French Open men's final: Novak Djokovic beats Andy Murray to win title – as it happened|date=5. 6. 2016|work=Guardian|access-date=7. 6. 2016}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.bbc.com/sport/tennis/36455423|title= Novak Djokovic beats Andy Murray to win first French Open title|date=5. 6. 2016|work=BBC Sport|access-date=7. 6. 2016}}</ref> Postao je i prvi igrač nakon [[Jim Courier|Jima Couriera]] 1992. koji je osvojio Australian Open i ''Roland Garros'' u istoj kalendarskoj godini.<ref>{{cite web|url=https://sportscafe.in/articles/tennis/2016/jun/06/novak-djokovic-eyes-calendar-slam-after-french-open-title?utm_source=Facebook&utm_medium=social&utm_campaign=Troll+Tennis|title=Novak Djokovic eyes calendar slam after French Open title|publisher=Sports Cafe|date=6. 6. 2016|access-date=6. 6. 2016|archive-date=7. 4. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407042413/https://sportscafe.in/articles/tennis/2016/jun/06/novak-djokovic-eyes-calendar-slam-after-french-open-title?utm_source=Facebook&utm_medium=social&utm_campaign=Troll+Tennis|url-status=dead}}</ref> Ovaj turnir bio je prvi Grand slam turnir na kojem [[Roger Federer]] nije igrao u glavnom dijelu žrijeba još od [[US Open 1999.|US Opena 1999]], prekinuvši niz od 65 uzastopnih učešća na Grand slam turnirima. ==Nosioci== {{columns-list|2| {{nosioci|1|1}} '''{{ZD|SRB}} [[Novak Đoković]] (pobjednik) {{nosioci|2|8}} {{ZD|VB}} [[Andy Murray]] ''(finale) {{nosioci|3|6}} {{ZD|ŠVI}} [[Stanislas Wawrinka]] ''(polufinale) {{nosioci|4|3}} {{ZD|ŠPA}} [[Rafael Nadal]] ''(3. kolo, povukao se zbog povrede lijevog zapešća) {{nosioci|5|7}} {{ZD|JAP}} [[Kei Nishikori]] ''(4. kolo) {{nosioci|6|4}} {{ZD|FRA}} [[Jo-Wilfried Tsonga]] ''(3. kolo, predao zbog povrede prepone) {{nosioci|7|2}} {{ZD|ČEŠ}} [[Tomáš Berdych]] ''(četvrtfinale) {{nosioci|8|5}} {{ZD|KAN}} [[Miloš Raonić]] ''(4. kolo) {{nosioci|9|7}} {{ZD|FRA}} [[Richard Gasquet]] ''(četvrtfinale) {{nosioci|10|5}} {{ZD|HRV}} [[Marin Čilić]] ''(1. kolo) {{nosioci|11|2}} {{ZD|ŠPA}} [[David Ferrer]] ''(4. kolo) {{nosioci|12|4}} {{ZD|BEL}} [[David Goffin]] ''(četvrtfinale) {{nosioci|13|3}} {{ZD|AUT}} [[Dominic Thiem]] ''(polufinale) {{nosioci|14|1}} {{ZD|ŠPA}} [[Roberto Bautista Agut]] ''(4. kolo) {{nosioci|15|8}} {{ZD|SAD}} [[John Isner]] ''(4. kolo) {{nosioci|16|6}} {{ZD|FRA}} [[Gilles Simon]] ''(3. kolo) {{nosioci|17|7}} {{ZD|AUS}} [[Nick Kyrgios]] ''(3. kolo) {{nosioci|18|3}} {{ZD|JAR}} [[Kevin Anderson (teniser)|Kevin Anderson]] ''(1. kolo) {{nosioci|19|8}} {{ZD|FRA}} [[Benoît Paire]] ''(2. kolo) {{nosioci|20|1}} {{ZD|AUS}} [[Bernard Tomić]] ''(2. kolo) {{nosioci|21|2}} {{ZD|ŠPA}} [[Feliciano López]] ''(3. kolo) {{nosioci|22|6}} {{ZD|SRB}} [[Viktor Troicki]] ''(4. kolo) {{nosioci|23|5}} {{ZD|SAD}} [[Jack Sock]] ''(3. kolo) {{nosioci|24|4}} {{ZD|NJE}} [[Philipp Kohlschreiber]] ''(1. kolo) {{nosioci|25|2}} {{ZD|URU}} [[Pablo Cuevas]] ''(3. kolo) {{nosioci|26|4}} {{ZD|POR}} [[João Sousa]] ''(2. kolo) {{nosioci|27|8}} {{ZD|HRV}} [[Ivo Karlović]] ''(3. kolo) {{nosioci|28|}} {{ZD|UKR}} [[Aleksandar Dolgopolov]] ''(povukao se zbog istegnuća mišića) {{nosioci|29|5}} {{ZD|FRA}} [[Lucas Pouille]] ''(2. kolo) {{nosioci|30|6}} {{ZD|FRA}} [[Jérémy Chardy]] ''(3. kolo) {{nosioci|31|1}} {{ZD|ARG}} [[Federico Delbonis]] ''(1. kolo) {{nosioci|32|3}} {{ZD|ITA}} [[Fabio Fognini]] ''(1. kolo) {{nosioci|33|7}} {{ZD|SAD}} [[Steve Johnson (teniser)|Steve Johnson]] ''(1. kolo) }} ''Kliknite na broj nosioca da biste otišli do njegovog dijela žrijeba.'' ==Kvalifikacije== {{Glavni|Roland Garros 2016 - muške kvalifikacije (pojedinačno)}} ==Žrijeb== {{Legenda žrijeba}} ===Završnica=== {{8TeamBracket-Tennis5 | RD1=Četvrtfinale | RD2=Polufinale | RD3=Finale | team-width=175 | RD1-seed1=1 | RD1-team1='''{{ZD|SRB}} [[Novak Đoković]] | RD1-score1-1='''6 | RD1-score1-2='''7 | RD1-score1-3='''6 | RD1-score1-4= | RD1-score1-5= | RD1-seed2=7 | RD1-team2={{ZD|ČEŠ}} [[Tomáš Berdych]] | RD1-score2-1=3 | RD1-score2-2=5 | RD1-score2-3=3 | RD1-score2-4= | RD1-score2-5= | RD1-seed3=13 | RD1-team3='''{{ZD|AUT}} [[Dominic Thiem]] | RD1-score3-1=4 | RD1-score3-2='''7⁹ | RD1-score3-3='''6 | RD1-score3-4='''6 | RD1-score3-5= | RD1-seed4=12 | RD1-team4={{ZD|BEL}} [[David Goffin]] | RD1-score4-1='''6 | RD1-score4-2=6⁷ | RD1-score4-3=4 | RD1-score4-4=1 | RD1-score4-5= | RD1-seed5= | RD1-team5={{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Albert Ramos-Viñolas]]}} | RD1-score5-1=2 | RD1-score5-2=1 | RD1-score5-3=6⁷ | RD1-score5-4= | RD1-score5-5= | RD1-seed6=3 | RD1-team6='''{{ZD|ŠVI}} [[Stanislas Wawrinka]] | RD1-score6-1='''6 | RD1-score6-2='''6 | RD1-score6-3='''7⁹ | RD1-score6-4= | RD1-score6-5= | RD1-seed7=9 | RD1-team7={{ZD|FRA}} [[Richard Gasquet]] | RD1-score7-1='''7 | RD1-score7-2=6³ | RD1-score7-3=0 | RD1-score7-4=2 | RD1-score7-5= | RD1-seed8=2 | RD1-team8='''{{nowrap|{{ZD|VB}} [[Andy Murray]]}} | RD1-score8-1=5 | RD1-score8-2='''7⁷ | RD1-score8-3='''6 | RD1-score8-4='''6 | RD1-score8-5= | RD2-seed1=1 | RD2-team1='''{{ZD|SRB}} [[Novak Đoković]] | RD2-score1-1='''6 | RD2-score1-2='''6 | RD2-score1-3='''6 | RD2-score1-4= | RD2-score1-5= | RD2-seed2=13 | RD2-team2={{ZD|AUT}} [[Dominic Thiem]] | RD2-score2-1=2 | RD2-score2-2=1 | RD2-score2-3=4 | RD2-score2-4= | RD2-score2-5= | RD2-seed3=3 | RD2-team3={{ZD|ŠVI}} [[Stanislas Wawrinka]] | RD2-score3-1=4 | RD2-score3-2=2 | RD2-score3-3='''6 | RD2-score3-4=2 | RD2-score3-5= | RD2-seed4=2 | RD2-team4='''{{nowrap|{{ZD|VB}} [[Andy Murray]]}} | RD2-score4-1='''6 | RD2-score4-2='''6 | RD2-score4-3=4 | RD2-score4-4='''6 | RD2-score4-5= | RD3-seed1=1 | RD3-team1='''{{ZD|SRB}} [[Novak Đoković]] | RD3-score1-1=3 | RD3-score1-2='''6 | RD3-score1-3='''6 | RD3-score1-4='''6 | RD3-score1-5= | RD3-seed2=2 | RD3-team2={{nowrap|{{ZD|VB}} [[Andy Murray]]}} | RD3-score2-1='''6 | RD3-score2-2=1 | RD3-score2-3=2 | RD3-score2-4=4 | RD3-score2-5= }} ===Gornja polovina=== ====Dio 1==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis5 | RD1=1. kolo | RD2=2. kolo | RD3=3. kolo | RD4=4. kolo | RD1-seed01=1 | RD1-team01='''{{ZD|SRB}} [[Novak Đoković|N. Đoković]] | RD1-score01-1='''6 | RD1-score01-2='''6 | RD1-score01-3='''6 | RD1-score01-4= | RD1-score01-5= | RD1-seed02= | RD1-team02={{ZD|TPE}} [[Lu Yen-hsun|Y-h. Lu]] | RD1-score02-1=4 | RD1-score02-2=1 | RD1-score02-3=1 | RD1-score02-4= | RD1-score02-5= | RD1-seed03=KV | RD1-team03={{ZD|TUR}} [[Marsel İlhan|M. İlhan]] | RD1-score03-1=3 | RD1-score03-2=4 | RD1-score03-3=0 | RD1-score03-4= | RD1-score03-5= | RD1-seed04=KV | RD1-team04='''{{ZD|BEL}} [[Steve Darcis|S. Darcis]] | RD1-score04-1='''6 | RD1-score04-2='''6 | RD1-score04-3='''6 | RD1-score04-4= | RD1-score04-5= | RD1-seed05=KV | RD1-team05={{ZD|AUT}} [[Gerald Melzer|G. Melzer]] | RD1-score05-1='''6 | RD1-score05-2=3 | RD1-score05-3=4 | RD1-score05-4=4 | RD1-score05-5= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{ZD|VB}} [[Aljaž Bedene|A. Bedene]] | RD1-score06-1=4 | RD1-score06-2='''6 | RD1-score06-3='''6 | RD1-score06-4='''6 | RD1-score06-5= | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Pablo Carreño Busta|P. Carreño Busta]]}} | RD1-score07-1='''7⁷ | RD1-score07-2=6⁴ | RD1-score07-3='''6 | RD1-score07-4='''6 | RD1-score07-5= | RD1-seed08=31 | RD1-team08={{ZD|ARG}} [[Federico Delbonis|F. Delbonis]] | RD1-score08-1=6³ | RD1-score08-2='''7⁷ | RD1-score08-3=4 | RD1-score08-4=4 | RD1-score08-5= | RD1-seed09=20 | RD1-team09='''{{ZD|AUS}} [[Bernard Tomić|B. Tomić]] | RD1-score09-1='''6 | RD1-score09-2='''6 | RD1-score09-3='''6 | RD1-score09-4= | RD1-score09-5= | RD1-seed10=ZR | RD1-team10={{ZD|SAD}} [[Brian Baker (teniser)|B. Baker]] | RD1-score10-1=3 | RD1-score10-2=4 | RD1-score10-3=4 | RD1-score10-4= | RD1-score10-5= | RD1-seed11= | RD1-team11='''{{ZD|HRV}} [[Borna Ćorić|B. Ćorić]] | RD1-score11-1='''6 | RD1-score11-2='''6 | RD1-score11-3='''6 | RD1-score11-4= | RD1-score11-5= | RD1-seed12= | RD1-team12={{ZD|SAD}} [[Taylor Fritz|T. Fritz]] | RD1-score12-1=3 | RD1-score12-2=1 | RD1-score12-3=3 | RD1-score12-4= | RD1-score12-5= | RD1-seed13= | RD1-team13='''{{ZD|FRA}} [[Paul-Henri Mathieu|P-H. Mathieu]] | RD1-score13-1='''6 | RD1-score13-2=6² | RD1-score13-3='''6 | RD1-score13-4=1 | RD1-score13-5='''6 | RD1-seed14= | RD1-team14={{ZD|KOL}} [[Santiago Giraldo|S. Giraldo]] | RD1-score14-1=4 | RD1-score14-2='''7⁷ | RD1-score14-3=4 | RD1-score14-4='''6 | RD1-score14-5=3 | RD1-seed15=ZR | RD1-team15={{ZD|RUS}} [[Dmitrij Tursunov|D. Tursunov]] | RD1-score15-1=3 | RD1-score15-2=3 | RD1-score15-3=1 | RD1-score15-4= | RD1-score15-5= | RD1-seed16=14 | RD1-team16='''{{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Roberto Bautista Agut|R. Bautista Agut]]}} | RD1-score16-1='''6 | RD1-score16-2='''6 | RD1-score16-3='''6 | RD1-score16-4= | RD1-score16-5= | RD2-seed01=1 | RD2-team01='''{{ZD|SRB}} [[Novak Đoković|N. Đoković]] | RD2-score01-1='''7 | RD2-score01-2='''6 | RD2-score01-3='''6 | RD2-score01-4= | RD2-score01-5= | RD2-seed02=KV | RD2-team02={{ZD|BEL}} [[Steve Darcis|S. Darcis]] | RD2-score02-1=5 | RD2-score02-2=3 | RD2-score02-3=4 | RD2-score02-4= | RD2-score02-5= | RD2-seed03= | RD2-team03='''{{ZD|VB}} [[Aljaž Bedene|A. Bedene]] | RD2-score03-1='''7⁷ | RD2-score03-2='''6 | RD2-score03-3=4 | RD2-score03-4=5 | RD2-score03-5='''6 | RD2-seed04= | RD2-team04={{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Pablo Carreño Busta|P. Carreño Busta]]}} | RD2-score04-1=6⁴ | RD2-score04-2=3 | RD2-score04-3='''6 | RD2-score04-4='''7 | RD2-score04-5=2 | RD2-seed05=20 | RD2-team05={{ZD|AUS}} [[Bernard Tomić|B. Tomić]] | RD2-score05-1='''6 | RD2-score05-2=2 | RD2-score05-3=6⁴ | RD2-score05-4=6⁶ | RD2-score05-5= | RD2-seed06= | RD2-team06='''{{ZD|HRV}} [[Borna Ćorić|B. Ćorić]] | RD2-score06-1=3 | RD2-score06-2='''6 | RD2-score06-3='''7⁷ | RD2-score06-4='''7⁸ | RD2-score06-5= | RD2-seed07= | RD2-team07={{ZD|FRA}} [[Paul-Henri Mathieu|P-H. Mathieu]] | RD2-score07-1=6⁵ | RD2-score07-2=4 | RD2-score07-3=1 | RD2-score07-4= | RD2-score07-5= | RD2-seed08=14 | RD2-team08='''{{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Roberto Bautista Agut|R. Bautista Agut]]}} | RD2-score08-1='''7⁷ | RD2-score08-2='''6 | RD2-score08-3='''6 | RD2-score08-4= | RD2-score08-5= | RD3-seed01=1 | RD3-team01='''{{ZD|SRB}} [[Novak Đoković|N. Đoković]] | RD3-score01-1='''6 | RD3-score01-2='''6 | RD3-score01-3='''6 | RD3-score01-4= | RD3-score01-5= | RD3-seed02= | RD3-team02={{ZD|VB}} [[Aljaž Bedene|A. Bedene]] | RD3-score02-1=2 | RD3-score02-2=3 | RD3-score02-3=3 | RD3-score02-4= | RD3-score02-5= | RD3-seed03= | RD3-team03={{ZD|HRV}} [[Borna Ćorić|B. Ćorić]] | RD3-score03-1=2 | RD3-score03-2=3 | RD3-score03-3=3 | RD3-score03-4= | RD3-score03-5= | RD3-seed04=14 | RD3-team04='''{{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Roberto Bautista Agut|R. Bautista Agut]]}} | RD3-score04-1='''6 | RD3-score04-2='''6 | RD3-score04-3='''6 | RD3-score04-4= | RD3-score04-5= | RD4-seed01=1 | RD4-team01='''{{ZD|SRB}} [[Novak Đoković|N. Đoković]] | RD4-score01-1=3 | RD4-score01-2='''6 | RD4-score01-3='''6 | RD4-score01-4='''7 | RD4-score01-5= | RD4-seed02=14 | RD4-team02={{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Roberto Bautista Agut|R. Bautista Agut]]}} | RD4-score02-1='''6 | RD4-score02-2=4 | RD4-score02-3=1 | RD4-score02-4=5 | RD4-score02-5= }} ====Dio 2==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis5 | RD1=1. kolo | RD2=2. kolo | RD3=3. kolo | RD4=4. kolo | RD1-seed01=11 | RD1-team01='''{{ZD|ŠPA}} [[David Ferrer|D. Ferrer]] | RD1-score01-1='''6 | RD1-score01-2='''6 | RD1-score01-3='''6 | RD1-score01-4= | RD1-score01-5= | RD1-seed02= | RD1-team02={{ZD|RUS}} [[Jevgenij Donskoj|J. Donskoj]] | RD1-score02-1=1 | RD1-score02-2=2 | RD1-score02-3=0 | RD1-score02-4= | RD1-score02-5= | RD1-seed03= | RD1-team03={{ZD|UZB}} [[Denis Istomin|D. Istomin]] | RD1-score03-1='''6 | RD1-score03-2=4 | RD1-score03-3=3 | RD1-score03-4=5 | RD1-score03-5= | RD1-seed04= | RD1-team04='''{{ZD|ARG}} [[Juan Mónaco|J. Mónaco]] | RD1-score04-1=3 | RD1-score04-2='''6 | RD1-score04-3='''6 | RD1-score04-4='''7 | RD1-score04-5= | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{nowrap|{{ZD|DOM}} [[Víctor Estrella Burgos|V. Estrella Burgos]]}} | RD1-score05-1='''7 | RD1-score05-2='''6 | RD1-score05-3='''6 | RD1-score05-4= | RD1-score05-5= | RD1-seed06= | RD1-team06={{ZD|UKR}} [[Ilja Marčenko|I. Marčenko]] | RD1-score06-1=5 | RD1-score06-2=4 | RD1-score06-3=3 | RD1-score06-4= | RD1-score06-5= | RD1-seed07=SG | RD1-team07={{ZD|ITA}} [[Thomas Fabbiano|T. Fabbiano]] | RD1-score07-1=4 | RD1-score07-2=4 | RD1-score07-3='''6 | RD1-score07-4=2 | RD1-score07-5= | RD1-seed08=21 | RD1-team08='''{{ZD|ŠPA}} [[Feliciano López|F. López]] | RD1-score08-1='''6 | RD1-score08-2='''6 | RD1-score08-3=3 | RD1-score08-4='''6 | RD1-score08-5= | RD1-seed09=25 | RD1-team09='''{{ZD|URU}} [[Pablo Cuevas|P. Cuevas]] | RD1-score09-1=3 | RD1-score09-2='''6 | RD1-score09-3='''6 | RD1-score09-4='''7⁷ | RD1-score09-5= | RD1-seed10=KV | RD1-team10={{ZD|NJE}} [[Tobias Kamke|T. Kamke]] | RD1-score10-1='''6 | RD1-score10-2=2 | RD1-score10-3=3 | RD1-score10-4=6⁴ | RD1-score10-5= | RD1-seed11= | RD1-team11={{ZD|JKO}} [[Chung Hyeon|H. Chung]] | RD1-score11-1=1 | RD1-score11-2=4 | RD1-score11-3=4 | RD1-score11-4= | RD1-score11-5= | RD1-seed12=POZ | RD1-team12='''{{ZD|FRA}} [[Quentin Halys|Q. Halys]] | RD1-score12-1='''6 | RD1-score12-2='''6 | RD1-score12-3='''6 | RD1-score12-4= | RD1-score12-5= | RD1-seed13= | RD1-team13='''{{ZD|TUN}} [[Malek Jaziri|M. Jaziri]] | RD1-score13-1='''6 | RD1-score13-2=3 | RD1-score13-3='''6 | RD1-score13-4='''6 | RD1-score13-5= | RD1-seed14=ZR | RD1-team14={{ZD|NJE}} [[Florian Mayer|F. Mayer]] | RD1-score14-1=4 | RD1-score14-2='''6 | RD1-score14-3=1 | RD1-score14-4=2 | RD1-score14-5= | RD1-seed15= | RD1-team15={{ZD|KAN}} [[Vasek Pospisil|V. Pospisil]] | RD1-score15-1=3 | RD1-score15-2=2 | RD1-score15-3=1 | RD1-score15-4= | RD1-score15-5= | RD1-seed16=7 | RD1-team16='''{{ZD|ČEŠ}} [[Tomáš Berdych|T. Berdych]] | RD1-score16-1='''6 | RD1-score16-2='''6 | RD1-score16-3='''6 | RD1-score16-4= | RD1-score16-5= | RD2-seed01=11 | RD2-team01='''{{ZD|ŠPA}} [[David Ferrer|D. Ferrer]] | RD2-score01-1=6⁴ | RD2-score01-2='''6 | RD2-score01-3='''6 | RD2-score01-4='''6 | RD2-score01-5= | RD2-seed02= | RD2-team02={{ZD|ARG}} [[Juan Mónaco|J. Mónaco]] | RD2-score02-1='''7⁷ | RD2-score02-2=3 | RD2-score02-3=4 | RD2-score02-4=2 | RD2-score02-5= | RD2-seed03= | RD2-team03={{nowrap|{{ZD|DOM}} [[Víctor Estrella Burgos|V. Estrella Burgos]]}} | RD2-score03-1=3 | RD2-score03-2=6⁸ | RD2-score03-3=3 | RD2-score03-4= | RD2-score03-5= | RD2-seed04=21 | RD2-team04='''{{ZD|ŠPA}} [[Feliciano López|F. López]] | RD2-score04-1='''6 | RD2-score04-2='''7¹⁰ | RD2-score04-3='''6 | RD2-score04-4= | RD2-score04-5= | RD2-seed05=25 | RD2-team05='''{{ZD|URU}} [[Pablo Cuevas|P. Cuevas]] | RD2-score05-1='''7⁷ | RD2-score05-2='''6 | RD2-score05-3='''7⁸ | RD2-score05-4= | RD2-score05-5= | RD2-seed06=POZ | RD2-team06={{ZD|FRA}} [[Quentin Halys|Q. Halys]] | RD2-score06-1=6⁴ | RD2-score06-2=3 | RD2-score06-3=6⁶ | RD2-score06-4= | RD2-score06-5= | RD2-seed07= | RD2-team07={{ZD|TUN}} [[Malek Jaziri|M. Jaziri]] | RD2-score07-1=1 | RD2-score07-2='''6 | RD2-score07-3=2 | RD2-score07-4=4 | RD2-score07-5= | RD2-seed08=7 | RD2-team08='''{{ZD|ČEŠ}} [[Tomáš Berdych|T. Berdych]] | RD2-score08-1='''6 | RD2-score08-2=2 | RD2-score08-3='''6 | RD2-score08-4='''6 | RD2-score08-5= | RD3-seed01=11 | RD3-team01='''{{ZD|ŠPA}} [[David Ferrer|D. Ferrer]] | RD3-score01-1='''6 | RD3-score01-2='''7⁸ | RD3-score01-3='''6 | RD3-score01-4= | RD3-score01-5= | RD3-seed02=21 | RD3-team02={{ZD|ŠPA}} [[Feliciano López|F. López]] | RD3-score02-1=4 | RD3-score02-2=6⁶ | RD3-score02-3=1 | RD3-score02-4= | RD3-score02-5= | RD3-seed03=25 | RD3-team03={{ZD|URU}} [[Pablo Cuevas|P. Cuevas]] | RD3-score03-1='''6 | RD3-score03-2=3 | RD3-score03-3=2 | RD3-score03-4=5 | RD3-score03-5= | RD3-seed04=7 | RD3-team04='''{{nowrap|{{ZD|ČEŠ}} [[Tomáš Berdych|T. Berdych]]}} | RD3-score04-1=4 | RD3-score04-2='''6 | RD3-score04-3='''6 | RD3-score04-4='''7 | RD3-score04-5= | RD4-seed01=11 | RD4-team01={{ZD|ŠPA}} [[David Ferrer|D. Ferrer]] | RD4-score01-1=3 | RD4-score01-2=5 | RD4-score01-3=3 | RD4-score01-4= | RD4-score01-5= | RD4-seed02=7 | RD4-team02='''{{nowrap|{{ZD|ČEŠ}} [[Tomáš Berdych|T. Berdych]]}} | RD4-score02-1='''6 | RD4-score02-2='''7 | RD4-score02-3='''6 | RD4-score02-4= | RD4-score02-5= }} ====Dio 3==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis5 | RD1=1. kolo | RD2=2. kolo | RD3=3. kolo | RD4=4. kolo | RD1-seed01=4 | RD1-team01='''{{ZD|ŠPA}} [[Rafael Nadal|R. Nadal]] | RD1-score01-1='''6 | RD1-score01-2='''6 | RD1-score01-3='''6 | RD1-score01-4= | RD1-score01-5= | RD1-seed02= | RD1-team02={{ZD|AUS}} [[Sam Groth|S. Groth]] | RD1-score02-1=1 | RD1-score02-2=1 | RD1-score02-3=1 | RD1-score02-4= | RD1-score02-5= | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{ZD|ARG}} [[Facundo Bagnis|F. Bagnis]] | RD1-score03-1='''6 | RD1-score03-2='''6 | RD1-score03-3='''7⁷ | RD1-score03-4= | RD1-score03-5= | RD1-seed04=KV | RD1-team04={{nowrap|{{ZD|FRA}} [[Kenny de Schepper|K. de Schepper]]}} | RD1-score04-1=0 | RD1-score04-2=2 | RD1-score04-3=6² | RD1-score04-4= | RD1-score04-5= | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{ZD|FRA}} [[Nicolas Mahut|N. Mahut]] | RD1-score05-1='''7⁷ | RD1-score05-2='''6 | RD1-score05-3='''6 | RD1-score05-4= | RD1-score05-5= | RD1-seed06= | RD1-team06={{ZD|LIT}} [[Ričardas Berankis|R. Berankis]] | RD1-score06-1=6⁴ | RD1-score06-2=2 | RD1-score06-3=1 | RD1-score06-4= | RD1-score06-5= | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{ZD|ŠPA}} [[Marcel Granollers|M. Granollers]] | RD1-score07-1='''7 | RD1-score07-2='''6 | RD1-score07-3='''6 | RD1-score07-4= | RD1-score07-5= | RD1-seed08=32 | RD1-team08={{ZD|ITA}} [[Fabio Fognini|F. Fognini]] | RD1-score08-1=5 | RD1-score08-2=4 | RD1-score08-3=3 | RD1-score08-4= | RD1-score08-5= | RD1-seed09=18 | RD1-team09={{ZD|JAR}} [[Kevin Anderson (teniser)|K. Anderson]] | RD1-score09-1=4 | RD1-score09-2=2 | RD1-score09-3='''6 | RD1-score09-4=5 | RD1-score09-5= | RD1-seed10=POZ | RD1-team10='''{{ZD|FRA}} [[Stéphane Robert|S. Robert]] | RD1-score10-1='''6 | RD1-score10-2='''6 | RD1-score10-3=1 | RD1-score10-4='''7 | RD1-score10-5= | RD1-seed11= | RD1-team11='''{{ZD|NJE}} [[Aleksandar Zverev (teniser, 1997)|A. Zverev]] | RD1-score11-1=5 | RD1-score11-2='''6 | RD1-score11-3='''7⁸ | RD1-score11-4='''7 | RD1-score11-5= | RD1-seed12= | RD1-team12={{ZD|FRA}} [[Pierre-Hugues Herbert|P-H. Herbert]] | RD1-score12-1='''7 | RD1-score12-2=2 | RD1-score12-3=6⁶ | RD1-score12-4=5 | RD1-score12-5= | RD1-seed13= | RD1-team13={{ZD|HOL}} [[Thiemo de Bakker|T. de Bakker]] | RD1-score13-1=4 | RD1-score13-2=4 | RD1-score13-3='''7 | RD1-score13-4=6³ | RD1-score13-5= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Guillermo García-López|G. García-López]]}} | RD1-score14-1='''6 | RD1-score14-2='''6 | RD1-score14-3=5 | RD1-score14-4='''7⁷ | RD1-score14-5= | RD1-seed15= | RD1-team15={{ZD|ŠPA}} [[Íñigo Cervantes|Í. Cervantes]] | RD1-score15-1='''6 | RD1-score15-2=2 | RD1-score15-3=5 | RD1-score15-4=1 | RD1-score15-5= | RD1-seed16=13 | RD1-team16='''{{ZD|AUT}} [[Dominic Thiem|D. Thiem]] | RD1-score16-1=3 | RD1-score16-2='''6 | RD1-score16-3='''7 | RD1-score16-4='''6 | RD1-score16-5= | RD2-seed01=4 | RD2-team01='''{{ZD|ŠPA}} [[Rafael Nadal|R. Nadal]] | RD2-score01-1='''6 | RD2-score01-2='''6 | RD2-score01-3='''6 | RD2-score01-4= | RD2-score01-5= | RD2-seed02= | RD2-team02={{ZD|ARG}} [[Facundo Bagnis|F. Bagnis]] | RD2-score02-1=3 | RD2-score02-2=0 | RD2-score02-3=3 | RD2-score02-4= | RD2-score02-5= | RD2-seed03= | RD2-team03={{ZD|FRA}} [[Nicolas Mahut|N. Mahut]] | RD2-score03-1=3 | RD2-score03-2=2 | RD2-score03-3=0^r | RD2-score03-4= | RD2-score03-5= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{ZD|ŠPA}} [[Marcel Granollers|M. Granollers]] | RD2-score04-1='''6 | RD2-score04-2='''6 | RD2-score04-3=1 | RD2-score04-4= | RD2-score04-5= | RD2-seed05=POZ | RD2-team05={{ZD|FRA}} [[Stéphane Robert|S. Robert]] | RD2-score05-1=1 | RD2-score05-2='''6 | RD2-score05-3=1 | RD2-score05-4=4 | RD2-score05-5= | RD2-seed06= | RD2-team06='''{{ZD|NJE}} [[Aleksandar Zverev (teniser, 1997)|A. Zverev]] | RD2-score06-1='''6 | RD2-score06-2=3 | RD2-score06-3='''6 | RD2-score06-4='''6 | RD2-score06-5= | RD2-seed07= | RD2-team07={{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Guillermo García-López|G. García-López]]}} | RD2-score07-1=5 | RD2-score07-2=4 | RD2-score07-3=6³ | RD2-score07-4= | RD2-score07-5= | RD2-seed08=13 | RD2-team08='''{{ZD|AUT}} [[Dominic Thiem|D. Thiem]] | RD2-score08-1='''7 | RD2-score08-2='''6 | RD2-score08-3='''7⁷ | RD2-score08-4= | RD2-score08-5= | RD3-seed01=4 | RD3-team01={{ZD|ŠPA}} [[Rafael Nadal|R. Nadal]] | RD3-score01-1= | RD3-score01-2= | RD3-score01-3= | RD3-score01-4= | RD3-score01-5= | RD3-seed02= | RD3-team02='''{{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Marcel Granollers|M. Granollers]]}} | RD3-score02-1=<small>b/b</small> | RD3-score02-2= | RD3-score02-3= | RD3-score02-4= | RD3-score02-5= | RD3-seed03= | RD3-team03={{ZD|NJE}} [[Aleksandar Zverev (teniser, 1997)|A. Zverev]] | RD3-score03-1='''7⁷ | RD3-score03-2=3 | RD3-score03-3=3 | RD3-score03-4=3 | RD3-score03-5= | RD3-seed04=13 | RD3-team04={{ZD|AUT}} '''[[Dominic Thiem|D. Thiem]] | RD3-score04-1=6⁴ | RD3-score04-2='''6 | RD3-score04-3='''6 | RD3-score04-4='''6 | RD3-score04-5= | RD4-seed01= | RD4-team01={{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Marcel Granollers|M. Granollers]]}} | RD4-score01-1=2 | RD4-score01-2='''7⁷ | RD4-score01-3=1 | RD4-score01-4=4 | RD4-score01-5= | RD4-seed02=13 | RD4-team02='''{{ZD|AUT}} [[Dominic Thiem|D. Thiem]] | RD4-score02-1='''6 | RD4-score02-2=6² | RD4-score02-3='''6 | RD4-score02-4='''6 | RD4-score02-5= }} ====Dio 4==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis5 | RD1=1. kolo | RD2=2. kolo | RD3=3. kolo | RD4=4. kolo | RD1-seed01=12 | RD1-team01='''{{ZD|BEL}} [[David Goffin|D. Goffin]] | RD1-score01-1='''6 | RD1-score01-2='''6 | RD1-score01-3='''6 | RD1-score01-4= | RD1-score01-5= | RD1-seed02=POZ | RD1-team02={{ZD|FRA}} [[Grégoire Barrère|G. Barrère]] | RD1-score02-1=3 | RD1-score02-2=3 | RD1-score02-3=4 | RD1-score02-4= | RD1-score02-5= | RD1-seed03= | RD1-team03={{ZD|ITA}} [[Paolo Lorenzi|P. Lorenzi]] | RD1-score03-1=3 | RD1-score03-2=0 | RD1-score03-3=2 | RD1-score03-4= | RD1-score03-5= | RD1-seed04=KV | RD1-team04='''{{ZD|ARG}} [[Carlos Berlocq|C. Berlocq]] | RD1-score04-1='''6 | RD1-score04-2='''6 | RD1-score04-3='''6 | RD1-score04-4= | RD1-score04-5= | RD1-seed05= | RD1-team05={{ZD|SAD}} [[Rajeev Ram|R. Ram]] | RD1-score05-1=4 | RD1-score05-2=4 | RD1-score05-3='''7⁷ | RD1-score05-4=0 | RD1-score05-5= | RD1-seed06= | RD1-team06='''{{ZD|ČEŠ}} [[Jiří Veselý|J. Veselý]] | RD1-score06-1='''6 | RD1-score06-2='''6 | RD1-score06-3=6⁵ | RD1-score06-4='''6 | RD1-score06-5= | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{ZD|ŠPA}} [[Nicolás Almagro|N. Almagro]] | RD1-score07-1=5 | RD1-score07-2='''6 | RD1-score07-3='''6 | RD1-score07-4='''6 | RD1-score07-5= | RD1-seed08=24 | RD1-team08={{nowrap|{{ZD|NJE}} [[Philipp Kohlschreiber|P. Kohlschreiber]]}} | RD1-score08-1='''7 | RD1-score08-2=2 | RD1-score08-3=2 | RD1-score08-4=4 | RD1-score08-5= | RD1-seed09=26 | RD1-team09='''{{ZD|POR}} [[João Sousa|J. Sousa]] | RD1-score09-1=2 | RD1-score09-2='''7¹⁰ | RD1-score09-3='''6 | RD1-score09-4='''7 | RD1-score09-5= | RD1-seed10= | RD1-team10={{ZD|BIH}} [[Damir Džumhur|D. Džumhur]] | RD1-score10-1='''6 | RD1-score10-2=6⁸ | RD1-score10-3=4 | RD1-score10-4=5 | RD1-score10-5= | RD1-seed11= | RD1-team11={{ZD|ITA}} [[Andreas Seppi|A. Seppi]] | RD1-score11-1=3 | RD1-score11-2=5 | RD1-score11-3=4 | RD1-score11-4= | RD1-score11-5= | RD1-seed12= | RD1-team12='''{{ZD|LAT}} [[Ernests Gulbis|E. Gulbis]] | RD1-score12-1='''6 | RD1-score12-2='''7 | RD1-score12-3='''6 | RD1-score12-4= | RD1-score12-5= | RD1-seed13= | RD1-team13={{ZD|LUX}} [[Gilles Müller|G. Müller]] | RD1-score13-1=5 | RD1-score13-2=4 | RD1-score13-3=1 | RD1-score13-4= | RD1-score13-5= | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{ZD|KIP}} [[Marcos Baghdatis|M. Baghdatis]] | RD1-score14-1='''7 | RD1-score14-2='''6 | RD1-score14-3='''6 | RD1-score14-4= | RD1-score14-5= | RD1-seed15=KV | RD1-team15={{ZD|NJE}} [[Jan-Lennard Struff|J-L. Struff]] | RD1-score15-1=3 | RD1-score15-2=4 | RD1-score15-3=4 | RD1-score15-4= | RD1-score15-5= | RD1-seed16=6 | RD1-team16='''{{ZD|FRA}} [[Jo-Wilfried Tsonga|J-W. Tsonga]] | RD1-score16-1='''6 | RD1-score16-2='''6 | RD1-score16-3='''6 | RD1-score16-4= | RD1-score16-5= | RD2-seed01=12 | RD2-team01='''{{ZD|BEL}} [[David Goffin|D. Goffin]] | RD2-score01-1='''7 | RD2-score01-2='''6 | RD2-score01-3='''6 | RD2-score01-4= | RD2-score01-5= | RD2-seed02=KV | RD2-team02={{ZD|ARG}} [[Carlos Berlocq|C. Berlocq]] | RD2-score02-1=5 | RD2-score02-2=1 | RD2-score02-3=4 | RD2-score02-4= | RD2-score02-5= | RD2-seed03= | RD2-team03={{ZD|ČEŠ}} [[Jiří Veselý|J. Veselý]] | RD2-score03-1=4 | RD2-score03-2=4 | RD2-score03-3=3 | RD2-score03-4= | RD2-score03-5= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{ZD|ŠPA}} [[Nicolás Almagro|N. Almagro]] | RD2-score04-1='''6 | RD2-score04-2='''6 | RD2-score04-3='''6 | RD2-score04-4= | RD2-score04-5= | RD2-seed05=26 | RD2-team05={{ZD|POR}} [[João Sousa|J. Sousa]] | RD2-score05-1=2 | RD2-score05-2=5 | RD2-score05-3=3 | RD2-score05-4= | RD2-score05-5= | RD2-seed06= | RD2-team06='''{{ZD|LAT}} [[Ernests Gulbis|E. Gulbis]] | RD2-score06-1='''6 | RD2-score06-2='''7 | RD2-score06-3='''6 | RD2-score06-4= | RD2-score06-5= | RD2-seed07= | RD2-team07={{ZD|KIP}} [[Marcos Baghdatis|M. Baghdatis]] | RD2-score07-1='''7⁸ | RD2-score07-2='''6 | RD2-score07-3=3 | RD2-score07-4=2 | RD2-score07-5=2 | RD2-seed08=6 | RD2-team08='''{{nowrap|{{ZD|FRA}} [[Jo-Wilfried Tsonga|J-W. Tsonga]]}} | RD2-score08-1=6⁶ | RD2-score08-2=3 | RD2-score08-3='''6 | RD2-score08-4='''6 | RD2-score08-5='''6 | RD3-seed01=12 | RD3-team01='''{{ZD|BEL}} [[David Goffin|D. Goffin]] | RD3-score01-1='''6 | RD3-score01-2=4 | RD3-score01-3='''6 | RD3-score01-4=4 | RD3-score01-5='''6 | RD3-seed02= | RD3-team02={{ZD|ŠPA}} [[Nicolás Almagro|N. Almagro]] | RD3-score02-1=2 | RD3-score02-2='''6 | RD3-score02-3=3 | RD3-score02-4='''6 | RD3-score02-5=2 | RD3-seed03= | RD3-team03='''{{ZD|LAT}} [[Ernests Gulbis|E. Gulbis]] | RD3-score03-1=2 | RD3-score03-2= | RD3-score03-3= | RD3-score03-4= | RD3-score03-5= | RD3-seed04=6 | RD3-team04={{nowrap|{{ZD|FRA}} [[Jo-Wilfried Tsonga|J-W Tsonga]]}} | RD3-score04-1=5^r | RD3-score04-2= | RD3-score04-3= | RD3-score04-4= | RD3-score04-5= | RD4-seed01=12 | RD4-team01='''{{ZD|BEL}} [[David Goffin|D. Goffin]] | RD4-score01-1=4 | RD4-score01-2='''6 | RD4-score01-3='''6 | RD4-score01-4='''6 | RD4-score01-5= | RD4-seed02= | RD4-team02={{nowrap|{{ZD|LAT}} [[Ernests Gulbis|E. Gulbis]]}} | RD4-score02-1='''6 | RD4-score02-2=2 | RD4-score02-3=2 | RD4-score02-4=3 | RD4-score02-5= }} ===Donja polovina=== ====Dio 5==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis5 | RD1=1. kolo | RD2=2. kolo | RD3=3. kolo | RD4=4. kolo | RD1-seed01=8 | RD1-team01='''{{ZD|KAN}} [[Miloš Raonić|M. Raonić]] | RD1-score01-1='''6 | RD1-score01-2='''6 | RD1-score01-3='''7⁷ | RD1-score01-4= | RD1-score01-5= | RD1-seed02=ZR | RD1-team02={{ZD|SRB}} [[Janko Tipsarević|J. Tipsarević]] | RD1-score02-1=3 | RD1-score02-2=2 | RD1-score02-3=6⁵ | RD1-score02-4= | RD1-score02-5= | RD1-seed03= | RD1-team03={{ZD|KAZ}} [[Mihail Kukuškin|M. Kukuškin]] | RD1-score03-1=4 | RD1-score03-2='''6 | RD1-score03-3=2 | RD1-score03-4=4 | RD1-score03-5= | RD1-seed04= | RD1-team04='''{{ZD|FRA}} [[Adrian Mannarino|A. Mannarino]] | RD1-score04-1='''6 | RD1-score04-2=2 | RD1-score04-3='''6 | RD1-score04-4='''6 | RD1-score04-5= | RD1-seed05=SG | RD1-team05='''{{ZD|SLK}} [[Andrej Martin|A. Martin]] | RD1-score05-1='''6 | RD1-score05-2='''6 | RD1-score05-3=4 | RD1-score05-4='''6 | RD1-score05-5= | RD1-seed06= | RD1-team06={{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Daniel Muñoz de la Nava|D. Muñoz de la Nava]]}} | RD1-score06-1=2 | RD1-score06-2=3 | RD1-score06-3='''6 | RD1-score06-4=4 | RD1-score06-5= | RD1-seed07=POZ | RD1-team07={{ZD|FRA}} [[Julien Benneteau|J. Benneteau]] | RD1-score07-1=3 | RD1-score07-2='''6 | RD1-score07-3=4 | RD1-score07-4=6⁴ | RD1-score07-5= | RD1-seed08=29 | RD1-team08='''{{ZD|FRA}} [[Lucas Pouille|L. Pouille]] | RD1-score08-1='''6 | RD1-score08-2=4 | RD1-score08-3='''6 | RD1-score08-4='''7⁷ | RD1-score08-5= | RD1-seed09=23 | RD1-team09='''{{ZD|SAD}} [[Jack Sock|J. Sock]] | RD1-score09-1='''6 | RD1-score09-2='''7 | RD1-score09-3=3 | RD1-score09-4=6³ | RD1-score09-5='''6 | RD1-seed10= | RD1-team10={{ZD|HOL}} [[Robin Haase|R. Haase]] | RD1-score10-1=3 | RD1-score10-2=5 | RD1-score10-3='''6 | RD1-score10-4='''7⁷ | RD1-score10-5=2 | RD1-seed11= | RD1-team11={{ZD|IZR}} [[Dudi Sela|D. Sela]] | RD1-score11-1='''7⁷ | RD1-score11-2=4 | RD1-score11-3=6⁵ | RD1-score11-4='''6 | RD1-score11-5=4 | RD1-seed12=KV | RD1-team12='''{{ZD|NJE}} [[Dustin Brown (teniser)|D. Brown]] | RD1-score12-1=6⁵ | RD1-score12-2='''6 | RD1-score12-3='''7⁷ | RD1-score12-4=4 | RD1-score12-5='''6 | RD1-seed13= | RD1-team13='''{{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Albert Ramos-Viñolas|A. Ramos-Viñolas]]}} | RD1-score13-1='''6 | RD1-score13-2=4 | RD1-score13-3='''7 | RD1-score13-4='''6 | RD1-score13-5= | RD1-seed14= | RD1-team14={{ZD|ARG}} [[Horacio Zeballos|H. Zeballos]] | RD1-score14-1=3 | RD1-score14-2='''6 | RD1-score14-3=5 | RD1-score14-4=0 | RD1-score14-5= | RD1-seed15=KV | RD1-team15='''{{ZD|ARG}} [[Marco Trungelliti|M. Trungelliti]] | RD1-score15-1='''7⁷ | RD1-score15-2=3 | RD1-score15-3='''6 | RD1-score15-4='''6 | RD1-score15-5= | RD1-seed16=10 | RD1-team16={{ZD|HRV}} [[Marin Čilić|M. Čilić]] | RD1-score16-1=6⁴ | RD1-score16-2='''6 | RD1-score16-3=4 | RD1-score16-4=2 | RD1-score16-5= | RD2-seed01=8 | RD2-team01='''{{ZD|KAN}} [[Miloš Raonić|M. Raonić]] | RD2-score01-1='''6 | RD2-score01-2='''7⁷ | RD2-score01-3='''6 | RD2-score01-4= | RD2-score01-5= | RD2-seed02= | RD2-team02={{ZD|FRA}} [[Adrian Mannarino|A. Mannarino]] | RD2-score02-1=1 | RD2-score02-2=6⁰ | RD2-score02-3=1 | RD2-score02-4= | RD2-score02-5= | RD2-seed03=SG | RD2-team03='''{{ZD|SLK}} [[Andrej Martin|A. Martin]] | RD2-score03-1='''6 | RD2-score03-2='''7 | RD2-score03-3='''6 | RD2-score03-4= | RD2-score03-5= | RD2-seed04=29 | RD2-team04={{ZD|FRA}} [[Lucas Pouille|L. Pouille]] | RD2-score04-1=3 | RD2-score04-2=5 | RD2-score04-3=3 | RD2-score04-4= | RD2-score04-5= | RD2-seed05=23 | RD2-team05='''{{ZD|SAD}} [[Jack Sock|J. Sock]] | RD2-score05-1='''6 | RD2-score05-2='''7⁷ | RD2-score05-3='''6 | RD2-score05-4= | RD2-score05-5= | RD2-seed06=KV | RD2-team06={{ZD|NJE}} [[Dustin Brown (teniser)|D. Brown]] | RD2-score06-1=3 | RD2-score06-2=6⁵ | RD2-score06-3=2 | RD2-score06-4= | RD2-score06-5= | RD2-seed07= | RD2-team07='''{{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Albert Ramos-Viñolas|A. Ramos-Viñolas]]}} | RD2-score07-1='''6 | RD2-score07-2='''6 | RD2-score07-3='''7 | RD2-score07-4= | RD2-score07-5= | RD2-seed08=KV | RD2-team08={{ZD|ARG}} [[Marco Trungelliti|M. Trungelliti]] | RD2-score08-1=3 | RD2-score08-2=4 | RD2-score08-3=5 | RD2-score08-4= | RD2-score08-5= | RD3-seed01=8 | RD3-team01='''{{ZD|KAN}} [[Miloš Raonić|M. Raonić]] | RD3-score01-1='''7⁷ | RD3-score01-2='''6 | RD3-score01-3='''6 | RD3-score01-4= | RD3-score01-5= | RD3-seed02=SG | RD3-team02={{ZD|SLK}} [[Andrej Martin|A. Martin]] | RD3-score02-1=6⁴ | RD3-score02-2=2 | RD3-score02-3=3 | RD3-score02-4= | RD3-score02-5= | RD3-seed03=23 | RD3-team03={{ZD|SAD}} [[Jack Sock|J. Sock]] | RD3-score03-1='''7⁷ | RD3-score03-2=4 | RD3-score03-3=4 | RD3-score03-4='''6 | RD3-score03-5=4 | RD3-seed04= | RD3-team04='''{{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Albert Ramos-Viñolas|A. Ramos-Viñolas]]}} | RD3-score04-1=6² | RD3-score04-2='''6 | RD3-score04-3='''6 | RD3-score04-4=4 | RD3-score04-5='''6 | RD4-seed01=8 | RD4-team01={{ZD|KAN}} [[Miloš Raonić|M. Raonić]] | RD4-score01-1=2 | RD4-score01-2=4 | RD4-score01-3=4 | RD4-score01-4= | RD4-score01-5= | RD4-seed02= | RD4-team02='''{{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Albert Ramos-Viñolas|A. Ramos-Viñolas]]}} | RD4-score02-1='''6 | RD4-score02-2='''6 | RD4-score02-3='''6 | RD4-score02-4= | RD4-score02-5= }} ====Dio 6==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis5 | RD1=1. kolo | RD2=2. kolo | RD3=3. kolo | RD4=4. kolo | RD1-seed01=16 | RD1-team01='''{{ZD|FRA}} [[Gilles Simon|G. Simon]] | RD1-score01-1='''7⁷ | RD1-score01-2='''6 | RD1-score01-3='''6 | RD1-score01-4= | RD1-score01-5= | RD1-seed02= | RD1-team02={{ZD|BRA}} [[Rogério Dutra Silva|R. Dutra Silva]] | RD1-score02-1=6⁵ | RD1-score02-2=4 | RD1-score02-3=2 | RD1-score02-4= | RD1-score02-5= | RD1-seed03= | RD1-team03={{ZD|ARG}} [[Diego Schwartzman|D. Schwartzman]] | RD1-score03-1=2 | RD1-score03-2='''6 | RD1-score03-3=2 | RD1-score03-4=3 | RD1-score03-5= | RD1-seed04= | RD1-team04='''{{ZD|ARG}} [[Guido Pella|G. Pella]] | RD1-score04-1='''6 | RD1-score04-2=3 | RD1-score04-3='''6 | RD1-score04-4='''6 | RD1-score04-5= | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{ZD|SRB}} [[Dušan Lajović|D. Lajović]] | RD1-score05-1='''6 | RD1-score05-2='''6 | RD1-score05-3='''6 | RD1-score05-4= | RD1-score05-5= | RD1-seed06= | RD1-team06={{ZD|SAD}} [[Denis Kudla|D. Kudla]] | RD1-score06-1=4 | RD1-score06-2=3 | RD1-score06-3=3 | RD1-score06-4= | RD1-score06-5= | RD1-seed07= | RD1-team07={{ZD|BUG}} [[Grigor Dimitrov|G. Dimitrov]] | RD1-score07-1='''6 | RD1-score07-2=3 | RD1-score07-3='''7 | RD1-score07-4=5 | RD1-score07-5=3 | RD1-seed08=22 | RD1-team08='''{{ZD|SRB}} [[Viktor Troicki|V. Troicki]] | RD1-score08-1=2 | RD1-score08-2='''6 | RD1-score08-3=5 | RD1-score08-4='''7 | RD1-score08-5='''6 | RD1-seed09=30 | RD1-team09='''{{ZD|FRA}} [[Jérémy Chardy|J. Chardy]] | RD1-score09-1='''6 | RD1-score09-2=3 | RD1-score09-3='''6 | RD1-score09-4='''6 | RD1-score09-5= | RD1-seed10= | RD1-team10={{ZD|ARG}} [[Leonardo Mayer|L. Mayer]] | RD1-score10-1=4 | RD1-score10-2='''6 | RD1-score10-3=4 | RD1-score10-4=2 | RD1-score10-5= | RD1-seed11=KV | RD1-team11={{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Roberto Carballés Baena|R. Carballés Baena]]}} | RD1-score11-1=2 | RD1-score11-2='''6 | RD1-score11-3=3 | RD1-score11-4='''6 | RD1-score11-5=1 | RD1-seed12=SG | RD1-team12='''{{ZD|ČEŠ}} [[Adam Pavlásek|A. Pavlásek]] | RD1-score12-1='''6 | RD1-score12-2=4 | RD1-score12-3='''6 | RD1-score12-4=1 | RD1-score12-5='''6 | RD1-seed13= | RD1-team13={{ZD|SLK}} [[Martin Kližan|M. Kližan]] | RD1-score13-1='''6 | RD1-score13-2='''6 | RD1-score13-3=5 | RD1-score13-4=4 | RD1-score13-5=0^r | RD1-seed14= | RD1-team14='''{{ZD|JAP}} [[Taro Daniel|T. Daniel]] | RD1-score14-1=3 | RD1-score14-2=4 | RD1-score14-3='''7 | RD1-score14-4='''6 | RD1-score14-5=3 | RD1-seed15= | RD1-team15={{ZD|ČEŠ}} [[Lukáš Rosol|L. Rosol]] | RD1-score15-1='''6 | RD1-score15-2=1 | RD1-score15-3='''6 | RD1-score15-4=3 | RD1-score15-5=4 | RD1-seed16=3 | RD1-team16='''{{ZD|ŠVI}} [[Stanislas Wawrinka|S. Wawrinka]] | RD1-score16-1=4 | RD1-score16-2='''6 | RD1-score16-3=3 | RD1-score16-4='''6 | RD1-score16-5='''6 | RD2-seed01=16 | RD2-team01='''{{ZD|FRA}} [[Gilles Simon|G. Simon]] | RD2-score01-1=4 | RD2-score01-2=1 | RD2-score01-3='''7 | RD2-score01-4='''7⁷ | RD2-score01-5='''6 | RD2-seed02= | RD2-team02={{ZD|ARG}} [[Guido Pella|G. Pella]] | RD2-score02-1='''6 | RD2-score02-2='''6 | RD2-score02-3=5 | RD2-score02-4=6⁴ | RD2-score02-5=4 | RD2-seed03= | RD2-team03={{ZD|SRB}} [[Dušan Lajović|D. Lajović]] | RD2-score03-1='''7⁷ | RD2-score03-2=3 | RD2-score03-3=0 | RD2-score03-4=0^r | RD2-score03-5= | RD2-seed04=22 | RD2-team04='''{{ZD|SRB}} [[Viktor Troicki|V. Troicki]] | RD2-score04-1=6⁴ | RD2-score04-2='''6 | RD2-score04-3='''6 | RD2-score04-4=0 | RD2-score04-5= | RD2-seed05=30 | RD2-team05='''{{ZD|FRA}} [[Jérémy Chardy|J. Chardy]] | RD2-score05-1='''6 | RD2-score05-2='''6 | RD2-score05-3='''6 | RD2-score05-4= | RD2-score05-5= | RD2-seed06=SG | RD2-team06={{ZD|ČEŠ}} [[Adam Pavlásek|A. Pavlásek]] | RD2-score06-1=4 | RD2-score06-2=2 | RD2-score06-3=4 | RD2-score06-4= | RD2-score06-5= | RD2-seed07= | RD2-team07={{ZD|JAP}} [[Taro Daniel|T. Daniel]] | RD2-score07-1=6⁷ | RD2-score07-2=3 | RD2-score07-3=4 | RD2-score07-4= | RD2-score07-5= | RD2-seed08=3 | RD2-team08='''{{nowrap|{{ZD|ŠVI}} [[Stanislas Wawrinka|S. Wawrinka]]}} | RD2-score08-1='''7⁹ | RD2-score08-2='''6 | RD2-score08-3='''6 | RD2-score08-4= | RD2-score08-5= | RD3-seed01=16 | RD3-team01={{ZD|FRA}} [[Gilles Simon|G. Simon]] | RD3-score01-1=4 | RD3-score01-2=2 | RD3-score01-3=2 | RD3-score01-4= | RD3-score01-5= | RD3-seed02=22 | RD3-team02='''{{ZD|SRB}} [[Viktor Troicki|V. Troicki]] | RD3-score02-1='''6 | RD3-score02-2='''6 | RD3-score02-3='''6 | RD3-score02-4= | RD3-score02-5= | RD3-seed03=30 | RD3-team03={{ZD|FRA}} [[Jérémy Chardy|J. Chardy]] | RD3-score03-1=4 | RD3-score03-2=3 | RD3-score03-3=5 | RD3-score03-4= | RD3-score03-5= | RD3-seed04=3 | RD3-team04='''{{nowrap|{{ZD|ŠVI}} [[Stanislas Wawrinka|S. Wawrinka]]}} | RD3-score04-1='''6 | RD3-score04-2='''6 | RD3-score04-3='''7 | RD3-score04-4= | RD3-score04-5= | RD4-seed01=22 | RD4-team01={{ZD|SRB}} [[Viktor Troicki|V. Troicki]] | RD4-score01-1=6⁵ | RD4-score01-2='''7⁹ | RD4-score01-3=3 | RD4-score01-4=2 | RD4-score01-5= | RD4-seed02=3 | RD4-team02='''{{nowrap|{{ZD|ŠVI}} [[Stanislas Wawrinka|S. Wawrinka]]}} | RD4-score02-1='''7⁷ | RD4-score02-2=6⁷ | RD4-score02-3='''6 | RD4-score02-4='''6 | RD4-score02-5= }} ====Dio 7==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis5 | RD1=1. kolo | RD2=2. kolo | RD3=3. kolo | RD4=4. kolo | RD1-seed01=5 | RD1-team01='''{{ZD|JAP}} [[Kei Nishikori|K. Nishikori]] | RD1-score01-1='''6 | RD1-score01-2='''7 | RD1-score01-3='''6 | RD1-score01-4= | RD1-score01-5= | RD1-seed02= | RD1-team02={{ZD|ITA}} [[Simone Bolelli|S. Bolelli]] | RD1-score02-1=1 | RD1-score02-2=5 | RD1-score02-3=3 | RD1-score02-4= | RD1-score02-5= | RD1-seed03= | RD1-team03='''{{ZD|RUS}} [[Andrej Kuznjecov (teniser)|A. Kuznjecov]] | RD1-score03-1='''6 | RD1-score03-2='''6 | RD1-score03-3='''6 | RD1-score03-4= | RD1-score03-5= | RD1-seed04= | RD1-team04={{ZD|NJE}} [[Benjamin Becker|B. Becker]] | RD1-score04-1=2 | RD1-score04-2=2 | RD1-score04-3=4 | RD1-score04-4= | RD1-score04-5= | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{ZD|HRV}} [[Ivan Dodig|I. Dodig]] | RD1-score05-1='''6 | RD1-score05-2=5 | RD1-score05-3='''7 | RD1-score05-4=2 | RD1-score05-5='''6 | RD1-seed06= | RD1-team06={{ZD|RUS}} [[Mihail Južni|M. Južni]] | RD1-score06-1=4 | RD1-score06-2='''7 | RD1-score06-3=5 | RD1-score06-4='''6 | RD1-score06-5=3 | RD1-seed07= | RD1-team07='''{{ZD|ŠPA}} [[Fernando Verdasco|F. Verdasco]] | RD1-score07-1='''7 | RD1-score07-2='''6 | RD1-score07-3='''7 | RD1-score07-4= | RD1-score07-5= | RD1-seed08=33 | RD1-team08={{ZD|SAD}} [[Steve Johnson (teniser)|S. Johnson]] | RD1-score08-1=5 | RD1-score08-2=4 | RD1-score08-3=5 | RD1-score08-4= | RD1-score08-5= | RD1-seed09=17 | RD1-team09='''{{ZD|AUS}} [[Nick Kyrgios|N. Kyrgios]] | RD1-score09-1='''7⁸ | RD1-score09-2='''7⁸ | RD1-score09-3='''6 | RD1-score09-4= | RD1-score09-5= | RD1-seed10= | RD1-team10={{ZD|ITA}} [[Marco Cecchinato|M. Cecchinato]] | RD1-score10-1=6⁶ | RD1-score10-2=6⁶ | RD1-score10-3=4 | RD1-score10-4= | RD1-score10-5= | RD1-seed11=KV | RD1-team11={{ZD|RUM}} [[Adrian Ungur|A. Ungur]] | RD1-score11-1=1 | RD1-score11-2=2 | RD1-score11-3=6⁵ | RD1-score11-4= | RD1-score11-5= | RD1-seed12=SG | RD1-team12='''{{ZD|HOL}} [[Igor Sijsling|I. Sijsling]] | RD1-score12-1='''6 | RD1-score12-2='''6 | RD1-score12-3='''7⁷ | RD1-score12-4= | RD1-score12-5= | RD1-seed13= | RD1-team13={{ZD|SAD}} [[Sam Querrey|S. Querrey]] | RD1-score13-1=3 | RD1-score13-2=1 | RD1-score13-3='''7⁷ | RD1-score13-4=3 | RD1-score13-5= | RD1-seed14=POZ | RD1-team14='''{{nowrap|{{ZD|SAD}} [[Bjorn Fratangelo|B. Fratangelo]]}} | RD1-score14-1='''6 | RD1-score14-2='''6 | RD1-score14-3=6³ | RD1-score14-4='''6 | RD1-score14-5= | RD1-seed15= | RD1-team15={{ZD|BRA}} [[Thomaz Bellucci|T. Bellucci]] | RD1-score15-1=1 | RD1-score15-2=3 | RD1-score15-3=4 | RD1-score15-4= | RD1-score15-5= | RD1-seed16=9 | RD1-team16='''{{ZD|FRA}} [[Richard Gasquet|R. Gasquet]] | RD1-score16-1='''6 | RD1-score16-2='''6 | RD1-score16-3='''6 | RD1-score16-4= | RD1-score16-5= | RD2-seed01=5 | RD2-team01='''{{ZD|JAP}} [[Kei Nishikori|K. Nishikori]] | RD2-score01-1='''6 | RD2-score01-2='''6 | RD2-score01-3='''6 | RD2-score01-4= | RD2-score01-5= | RD2-seed02= | RD2-team02={{ZD|RUS}} [[Andrej Kuznjecov (teniser)|A. Kuznjecov]] | RD2-score02-1=3 | RD2-score02-2=3 | RD2-score02-3=3 | RD2-score02-4= | RD2-score02-5= | RD2-seed03= | RD2-team03={{ZD|HRV}} [[Ivan Dodig|I. Dodig]] | RD2-score03-1=2 | RD2-score03-2=1 | RD2-score03-3=3 | RD2-score03-4= | RD2-score03-5= | RD2-seed04= | RD2-team04='''{{ZD|ŠPA}} [[Fernando Verdasco|F. Verdasco]] | RD2-score04-1='''6 | RD2-score04-2='''6 | RD2-score04-3='''6 | RD2-score04-4= | RD2-score04-5= | RD2-seed05=17 | RD2-team05='''{{ZD|AUS}} [[Nick Kyrgios|N. Kyrgios]] | RD2-score05-1='''6 | RD2-score05-2='''6 | RD2-score05-3='''6 | RD2-score05-4= | RD2-score05-5= | RD2-seed06=SG | RD2-team06={{ZD|HOL}} [[Igor Sijsling|I. Sijsling]] | RD2-score06-1=3 | RD2-score06-2=2 | RD2-score06-3=1 | RD2-score06-4= | RD2-score06-5= | RD2-seed07=POZ | RD2-team07={{nowrap|{{ZD|SAD}} [[Bjorn Fratangelo|B. Fratangelo]]}} | RD2-score07-1=1 | RD2-score07-2=6³ | RD2-score07-3=3 | RD2-score07-4= | RD2-score07-5= | RD2-seed08=9 | RD2-team08='''{{ZD|FRA}} [[Richard Gasquet|R. Gasquet]] | RD2-score08-1='''6 | RD2-score08-2='''7⁷ | RD2-score08-3='''6 | RD2-score08-4= | RD2-score08-5= | RD3-seed01=5 | RD3-team01='''{{ZD|JAP}} [[Kei Nishikori|K. Nishikori]] | RD3-score01-1='''6 | RD3-score01-2='''6 | RD3-score01-3=3 | RD3-score01-4=2 | RD3-score01-5='''6 | RD3-seed02= | RD3-team02={{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Fernando Verdasco|F. Verdasco]]}} | RD3-score02-1=3 | RD3-score02-2=4 | RD3-score02-3='''6 | RD3-score02-4='''6 | RD3-score02-5=4 | RD3-seed03=17 | RD3-team03={{ZD|AUS}} [[Nick Kyrgios|N. Kyrgios]] | RD3-score03-1=2 | RD3-score03-2=6⁷ | RD3-score03-3=2 | RD3-score03-4= | RD3-score03-5= | RD3-seed04=9 | RD3-team04='''{{ZD|FRA}} [[Richard Gasquet|R. Gasquet]] | RD3-score04-1='''6 | RD3-score04-2='''7⁹ | RD3-score04-3='''6 | RD3-score04-4= | RD3-score04-5= | RD4-seed01=5 | RD4-team01={{nowrap|{{ZD|JAP}} [[Kei Nishikori|K. Nishikori]]}} | RD4-score01-1=4 | RD4-score01-2=2 | RD4-score01-3='''6 | RD4-score01-4=2 | RD4-score01-5= | RD4-seed02=9 | RD4-team02='''{{ZD|FRA}} [[Richard Gasquet|R. Gasquet]] | RD4-score02-1='''6 | RD4-score02-2='''6 | RD4-score02-3=4 | RD4-score02-4='''6 | RD4-score02-5= }} ====Dio 8==== {{16TeamBracket-Compact-Tennis5 | RD1=1. kolo | RD2=2. kolo | RD3=3. kolo | RD4=4. kolo | RD1-seed01=15 | RD1-team01='''{{ZD|SAD}} [[John Isner|J. Isner]] | RD1-score01-1=6⁴ | RD1-score01-2='''7¹⁴ | RD1-score01-3='''7⁹ | RD1-score01-4='''7 | RD1-score01-5= | RD1-seed02= | RD1-team02={{ZD|AUS}} [[John Millman|J. Millman]] | RD1-score02-1='''7⁷ | RD1-score02-2=6¹² | RD1-score02-3=6⁷ | RD1-score02-4=5 | RD1-score02-5= | RD1-seed03=KV | RD1-team03={{ZD|GRU}} [[Nikoloz Basilašvili|N. Basilašvili]] | RD1-score03-1=6⁴ | RD1-score03-2='''7⁹ | RD1-score03-3=5 | RD1-score03-4=1 | RD1-score03-5= | RD1-seed04= | RD1-team04='''{{ZD|VB}} [[Kyle Edmund|K. Edmund]] | RD1-score04-1='''7⁷ | RD1-score04-2=6⁷ | RD1-score04-3='''7 | RD1-score04-4='''6 | RD1-score04-5= | RD1-seed05= | RD1-team05='''{{ZD|RUS}} [[Tejmuraz Gabašvili|T. Gabašvili]] | RD1-score05-1='''7⁷ | RD1-score05-2='''6 | RD1-score05-3='''6 | RD1-score05-4= | RD1-score05-5= | RD1-seed06= | RD1-team06={{ZD|SAD}} [[Donald Young (teniser)|D. Young]] | RD1-score06-1=6¹ | RD1-score06-2=2 | RD1-score06-3=3 | RD1-score06-4= | RD1-score06-5= | RD1-seed07=KV | RD1-team07={{ZD|MOL}} [[Radu Albot|R. Albot]] | RD1-score07-1=2 | RD1-score07-2='''6 | RD1-score07-3=4 | RD1-score07-4='''6 | RD1-score07-5=4 | RD1-seed08=19 | RD1-team08='''{{ZD|FRA}} [[Benoît Paire|B. Paire]] | RD1-score08-1='''6 | RD1-score08-2=4 | RD1-score08-3='''6 | RD1-score08-4=1 | RD1-score08-5='''6 | RD1-seed09=27 | RD1-team09={{ZD|HRV}} '''[[Ivo Karlović|I. Karlović]] | RD1-score09-1='''6 | RD1-score09-2='''7⁹ | RD1-score09-3='''7⁷ | RD1-score09-4= | RD1-score09-5= | RD1-seed10= | RD1-team10={{ZD|ŠPA}} [[Albert Montañés|A. Montañés]] | RD1-score10-1=2 | RD1-score10-2=6⁷ | RD1-score10-3=6⁵ | RD1-score10-4= | RD1-score10-5= | RD1-seed11=KV | RD1-team11={{ZD|SRB}} [[Laslo Đere|L. Đere]] | RD1-score11-1=3 | RD1-score11-2=4 | RD1-score11-3=5 | RD1-score11-4= | RD1-score11-5= | RD1-seed12=POZ | RD1-team12='''{{ZD|AUS}} [[Jordan Thompson (teniser)|J. Thompson]] | RD1-score12-1='''6 | RD1-score12-2='''6 | RD1-score12-3='''7 | RD1-score12-4= | RD1-score12-5= | RD1-seed13=POZ | RD1-team13='''{{ZD|FRA}} [[Mathias Bourgue|M. Bourgue]] | RD1-score13-1='''7 | RD1-score13-2='''7⁷ | RD1-score13-3='''7⁸ | RD1-score13-4= | RD1-score13-5= | RD1-seed14=KV | RD1-team14={{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Jordi Samper-Montaña|J. Samper-Montaña]]}} | RD1-score14-1=5 | RD1-score14-2=6⁵ | RD1-score14-3=6⁶ | RD1-score14-4= | RD1-score14-5= | RD1-seed15=KV | RD1-team15={{ZD|ČEŠ}} [[Radek Štěpánek|R. Štěpánek]] | RD1-score15-1='''6 | RD1-score15-2='''6 | RD1-score15-3=0 | RD1-score15-4=3 | RD1-score15-5=5 | RD1-seed16=2 | RD1-team16={{ZD|VB}} '''[[Andy Murray|A. Murray]] | RD1-score16-1=3 | RD1-score16-2=3 | RD1-score16-3='''6 | RD1-score16-4='''6 | RD1-score16-5='''7 | RD2-seed01=15 | RD2-team01='''{{ZD|SAD}} [[John Isner|J. Isner]] | RD2-score01-1='''6 | RD2-score01-2='''6 | RD2-score01-3='''6 | RD2-score01-4= | RD2-score01-5= | RD2-seed02= | RD2-team02={{ZD|VB}} [[Kyle Edmund|K. Edmund]] | RD2-score02-1=4 | RD2-score02-2=4 | RD2-score02-3=4 | RD2-score02-4= | RD2-score02-5= | RD2-seed03= | RD2-team03='''{{nowrap|{{ZD|RUS}} [[Tejmuraz Gabašvili|T. Gabašvili]]}} | RD2-score03-1='''6 | RD2-score03-2='''6 | RD2-score03-3=3 | RD2-score03-4='''6 | RD2-score03-5= | RD2-seed04=19 | RD2-team04={{ZD|FRA}} [[Benoît Paire|B. Paire]] | RD2-score04-1=3 | RD2-score04-2=2 | RD2-score04-3='''6 | RD2-score04-4=2 | RD2-score04-5= | RD2-seed05=27 | RD2-team05='''{{ZD|HRV}} [[Ivo Karlović|I. Karlović]] | RD2-score05-1=6² | RD2-score05-2='''6 | RD2-score05-3='''7⁷ | RD2-score05-4=6⁴ | RD2-score05-5='''12 | RD2-seed06=POZ | RD2-team06={{ZD|AUS}} [[Jordan Thompson (teniser)|J. Thompson]] | RD2-score06-1='''7⁷ | RD2-score06-2=3 | RD2-score06-3=6³ | RD2-score06-4='''7⁷ | RD2-score06-5=10 | RD2-seed07=POZ | RD2-team07={{ZD|FRA}} [[Mathias Bourgue|M. Bourgue]] | RD2-score07-1=2 | RD2-score07-2='''6 | RD2-score07-3='''6 | RD2-score07-4=2 | RD2-score07-5=3 | RD2-seed08=2 | RD2-team08='''{{ZD|VB}} [[Andy Murray|A. Murray]] | RD2-score08-1='''6 | RD2-score08-2=2 | RD2-score08-3=4 | RD2-score08-4='''6 | RD2-score08-5='''6 | RD3-seed01=15 | RD3-team01='''{{ZD|SAD}} [[John Isner|J. Isner]] | RD3-score01-1='''7⁹ | RD3-score01-2=4 | RD3-score01-3=2 | RD3-score01-4='''6 | RD3-score01-5='''6 | RD3-seed02= | RD3-team02={{nowrap|{{ZD|RUS}} [[Tejmuraz Gabašvili|T. Gabašvili]]}} | RD3-score02-1=6⁷ | RD3-score02-2='''6 | RD3-score02-3='''6 | RD3-score02-4=4 | RD3-score02-5=2 | RD3-seed03=27 | RD3-team03={{ZD|HRV}} [[Ivo Karlović|I. Karlović]] | RD3-score03-1=1 | RD3-score03-2=4 | RD3-score03-3=6³ | RD3-score03-4= | RD3-score03-5= | RD3-seed04=2 | RD3-team04='''{{ZD|VB}} [[Andy Murray|A. Murray]] | RD3-score04-1='''6 | RD3-score04-2='''6 | RD3-score04-3='''7⁷ | RD3-score04-4= | RD3-score04-5= | RD4-seed01=15 | RD4-team01={{ZD|SAD}} [[John Isner|J. Isner]] | RD4-score01-1=6⁹ | RD4-score01-2=4 | RD4-score01-3=3 | RD4-score01-4= | RD4-score01-5= | RD4-seed02=2 | RD4-team02='''{{nowrap|{{ZD|VB}} [[Andy Murray|A. Murray]]}} | RD4-score02-1='''7¹¹ | RD4-score02-2='''6 | RD4-score02-3='''6 | RD4-score02-4= | RD4-score02-5= }} {| width=53% | valign=top width=33% align=left | {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" |'''Legenda ikona zastava''' |- | [[Spisak MOK-ovih skraćenica za države|Spisak zastava]] |} |} == Reference == ;Opće * {{cite web |url=http://www.rolandgarros.com/en_FR/scores/draws/ms/msdraw.pdf |title=Roland Garros 2016 - muški singl |publisher=Roland Garros |access-date=25. 5. 2016}} ;Specifične {{Refspisak}} {{Roland Garros - singlovi}} {{DEFAULTSORT:Roland Garros 2016 - muški singl}} [[Kategorija:Roland Garros 2016.|Muški singl]] [[Kategorija:Roland Garros po godinama – muški singl]] [[Kategorija:ATP World Tour 2016.|Roland Garros - muški singl]] n04fc4tnr0hz8g03c2creojgnulv86r 0 414525 3914713 3903805 2026-07-26T15:56:05Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914713 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Phosphorus-tribromide-2D-dimensions.png |200px|]] <br> [[Datoteka:Phosphorus-tribromide-3D-vdW.png |200px|]] | Hemijski spoj = Fosfor-tribromid | Druga imena = Fosfor(III) bromid,<br />Fosfor-bromid,<br />Tribromofosfin | Sumarna formula = PBr₃ | CAS registarski broj = 7789-60-8 | SMILES = BrP(Br)Br | InChI =1S/Br3P/c1-4(2)3 | Kratki opis =Bistra, bezbojna tečnost | Molarna masa = 270,69 g/mol | Agregatno stanje = Tečno | Gustoća = 2,852 g/cm³ | Tačka topljenja = -41,5 | Tačka ključanja = 173,2 | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Viscosity = 0,001302 Pa | NFPA S = W | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 3 |F = 0| R = 2}} | }} [[Datoteka:PBr3.jpg|mini|desno|250px|Pakovanje fosfor-bromida]] '''Fosfor-tribromid''' je bistra bezbojna tečnost čija je formula [[fosfor|P]][[Brom|Br]]₃. To je bezbojna tekućina koja isparava u vlažan zrak zbog [[hidroliza|hidrolize]] i ima prodoran miris. Upotrebljava se u laboratorijama za pretvaranje [[alkohol]]a u [[organobromski spoj|alkil bromid]]. == Dobijanje == PBr₃ priprema se tretiranjem [[crveni fosfor|crvenog fosfora]] [[brom]]om. Višak fosfora se koristi kako bi se spriječilo formiranje PBr₅:<ref>J. F. Gay, R. N. Maxson "Phosphorus(III) Bromide" Inorganic Syntheses, 1947, vol. 2, 147ff. {{DOI|10.1002/9780470132333.ch43}}</ref><ref>{{ cite journal | journal = Journal of the American Chemical Society | title = The Preparation of Acetyl Bromide |author1=Burton, T. M. |author2=Degerping, E. F. | year = 1940 | volume = 62 | issue = 1 | pages = 227 | doi = 10.1021/ja01858a502 }}</ref> :2 P + 3 Br₂ → 2PBr₃ Budući da je ova reakcija visoko egzotermna, često se obavlja u prisustvu otapala, kao što je PBr₃ ==Reakcije== Fosfor-tribromid, kao i [[fosfor-trihlorid|PCl₃]] i [[fosfor-trifluorid|PF₃]], imaju obiljažja i [[Lewisova baza|Lewisovih baza]] i [[Lewisova kiselina|Lewisovih kiselina]]. Naprimjer, sa Lewisovom kiselinom kao što je [[bor-tribromid]] formira stabilne 1:1 adukte, kao što je Br₃B·PBr₃. U isto vrijeme PBr₃, u većini reakcija može reagirati kao [[elektrofil]] ili Lewisova kiselina, naprimjer sa [[amin]]ima. Najznačajnija reakcija PBr₃ je sa [[alkohol]]ima, gdje zamjenjuju [[hidroksil|OH]] grupu atomom broma kada nastaje [[Alkil-halid|alkil bromid]]. Pritom se mogu transferirati ava tri bromida. :PBr₃ + 3 [[Alkohol|ROH]] → 3 [[Alkil-halid|RBr]] + [[Fosforna kiselina|HP(O)(OH)₂]]. Mehanizam (prikazan za primarni alkohol) uključuje formiranje fosfor-estra (da se formira dobra napuštajuća grupa), a zatim slijedi [[SN2 reakcija|S_N2 supstitucija]]. :[[Image:PBr3 alcohol rxn.svg|600px]] Zbog koraka supstitucije S_N2, reakcija e općenito dobro odvija za [[Alkohol|primarne, sekundarne alkohole]] za piće, ali ne i za tercijarne alkohole. Ako reagira [[hiralnost (hemija)|hiralni]] ugljikov centar, reakcija se obično javlja sa [[Stereohemii.ja|inverzijom konfiguracije]] na alkoholnpm [[alfa ugljik]]u, kao što je uobičajeno u reakciju S_N2. U sličnoj reakciji, PBr₃ pretvara i [[karboksilna kiselina|karboksilne kiseline]] u [[Acil-halogen|acil-bromide]] : PBr₃+3 [[karboksilna kiselina|RCOOH]] → 3 [[Acil-halogen|RCOBr]] + [[fosforna kiselina|HP(O)(OH)₂]]. ==Primjena== Glavna upotreba fosfor-tribromida je za konverziju primarnih ili sekundarnih [[alkohol]]a u [[alkil-halid|alkil-bromide]],<ref name="harrison">{{cite journal| title = β-Ethoxyethyl Bromide |volume = 3 |pages = 370:cv3p0370 | author = Harrison, G. C.; Diehl, H. | year = 1955 }}</ref> kao što je gore opisano. PBr₃obično daje veći prinos nego [[hidrobromna kiselina]], a nema probleme [[karbokation]]skih rearanžmana – naprimjer, od alkohola može biti napravljen čak i [[neopentil]] bromid, sa prinosom od oko 60%.<ref>{{ cite book | author = Wade, L. G. Jr. | title = Organic Chemistry | url = https://archive.org/details/organicchemistry06edlero | edition = 6th | page = [https://archive.org/details/organicchemistry06edlero/page/477 477] | publisher = Pearson/Prentice Hall | location = Upper Saddle River, NJ, USA | year = 2005 }}</ref> Druga upotreba PBr₃ je [[kataliza]] α-bromacije [[karbokslna kiselina|karboksilnih kiselina]]. Iako su acil bromidi rijetki u odnosu na [[acil hlorid]]e, oni se koriste kao međuproizvodi u [[Hell-Volhard-Zelinsky halogenacija|Hell-Volhard-Zelinsky halogenaciji]].<ref>{{ cite book | author = Wade, L. G. Jr. | title = Organic Chemistry | url = https://archive.org/details/organicchemistry06edlero | edition = 6th | page = [https://archive.org/details/organicchemistry06edlero/page/1051 1051] | publisher = Pearson/Prentice Hall | location = Upper Saddle River, NJ, USA | year = 2005 }}</ref> Početni PBr₃ reagira sa karboksilnom kiselinom i formira acil-bromid, koji je mnogo reaktivniji prema bromaciji. Sveukupni proces se može predstaviti kao: :[[Datoteka:PBr3 HVZ rxn.png|350px]] Na komercijalnoj razini, fosfor-tribromid se koristi u [[farmacija|farmaceutskoj]] proizvodnji, kao što su preparati [[alprazolam]], [[metoheksital]] i [[fenoprofen]]. To je također moćan [[agens za suzbijanje požara]], na tržištu pod imenom [[PhostrEx]].<ref name=<"Alberts">{{cite book|author=Alberts B. et al.|year=2002|title= Molecular Biology of the Cell, 4th Ed.|publisher= Garland Science|isbn=0-8153-4072-9}}</ref><ref name= <“Campbell“>{{cite book|author=Campbell N. A. et al.|year=2008|title=Biology. 8th Ed. |publisher=Person International Edition, San Francisco|isbn=978-0-321-53616-7}}</ref><ref name="Bajrović">{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}</ref> == Mjere opreza == PBr₃ razvija korozivni HBr, koji je toksičan i burno reagira s vodom i alkoholom. U reakcijama koje, kao sporedni proizvod, daju [[fosforna kiselina|fosfornu kiselinu]], kada se radi se destilacijom treba znati da to može razviti temperaturu iznad oko 160 &nbsp;°C kada nastaje [[fosfin]] koji, u dodiru sa zrakom, može izazvati eksploziju.<ref name="harrison" /> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== * {{ cite book | editor = Lide, D. R. | title = Handbook of Chemistry and Physics | url = https://archive.org/details/crchandbookofche00lide | edition = 71st | publisher = CRC Press | location = Ann Arbor, MI | year = 1990 | isbn = 978-0849304712 }} * {{ cite book | author = March, J. | title = Advanced Organic Chemistry | url = https://archive.org/details/advancedorganicc04edmarc | edition = 4th | page = [https://archive.org/details/advancedorganicc04edmarc/page/723 723] | publisher = Wiley | location = New York | year = 1992 | isbn = 978-0471601807 }} * {{ cite book | editor = Stecher, P. G. | title = The Merck Index | edition = 7th | publisher = Merck & Co | location = Rahway, NJ, USA | year = 1960 }} * {{ cite journal | author = Holmes, R. R. | title = An Examination of the Basic Nature of the Trihalides of Phosphorus, Arsenic and Antimony | journal = Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry | year = 1960 | volume = 12 | issue = 3–4 | pages = 266–275 | doi = 10.1016/0022-1902(60)80372-7 }} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Phosphorus tribromine}} {{Spojevi fosfora}} {{Spojevi broma}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bromidi]] [[Kategorija:Neorganski spojevi fosfora]] [[Kategorija:Fosforni halidi]] [[Kategorija:Reagensi organske hemije]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Agensi za suzbijanje požara]] 6ixj5wmgpupnx5u6uw1jxcf6v1y21uh 0 426401 3914726 3902925 2026-07-26T16:01:58Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914726 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Hebridesmap.png|250px|mini|desno|Položaj Unutrašnjih (crveno) i Vanjskih Hebrida (narandžasto)]] '''Hebridi''' ([[Škotski gaelski jezik|gealski]]: ''Innse Gall'', [[Engleski jezik|engl]]: ''Hebrides'') predstavljaju širokorasprostranjen i razuđen [[arhipelag]] koji se nalazi uz zapadnu obalu [[Škotska|Škotske]]. Hebridi se dijele na dvije ostrvske grupe: [[Vanjski Hebridi]] i [[Unutrašnji Hebridi]]. Ostrva imaju dugu historiju naseljenosti koja datira još od [[mezolit]]a usljed čega je kultura stanovnika ovih ostrva nastala pod uticajem naroda [[Keltski jezik|keltskog]], [[Staronordijski jezik|staronordijskog]] i engleskog govornog područja. Ova raznolikost se reflektovala kroz nazive ostrva čiji su nazivi izvedeni iz jezika koji su se govorili na ovim ostrvima kroz [[Historija|historiju]]. Hebridi su izvor mnoge gaelske literature i muzike. Ekonomija ovih ostrva u velikoj mjeri zavisi od [[Poljoprivreda|poljoprivrede]], [[Ribarstvo|ribarstva]], [[Turizam|turizma]], naftne industrije i [[Obnovljiva energija|obnovljivih izvora energije]]. Hebridi se odlikuju siromašnijom [[Biodiverzitet|biološkom raznolikošću]] od ostatka [[Velika Britanija|Velike Britanije]], ali je značajno prisustvo [[Perajari|perajara]] i [[Morske ptice|morskih ptica]]. == Historija == Hebridi su naseljeni još od perioda mezolita, oko 6.500 godina p. n. e. ili čak i ranije. Ostrvo [[Rùm]] je, prema radiokarbonskoj analizi, naseljeno već oko 8590 godina, što je među najstarijim nalazima o naseljima u Škotskoj.<ref>Edwards, Kevin J. and Whittington, Graeme "Vegetation Change" in Edwards & Ralston (2003) p. 70</ref><ref>Edwards, Kevin J., and Mithen, Steven (Feb., 1995) [http://www.jstor.org/pss/124921 "The Colonization of the Hebridean Islands of Western Scotland: Evidence from the Palynological and Archaeological Records,"] ''World Archaeology''. '''26'''. No. 3. p. 348. Retrieved 20 April 2008.</ref> 55. godine p. n. e. grčki historičar [[Diodor Sicilski]] navodi da se ostrvo naziva ''Hyperborea''. Vikinzi su počeli pristizati na škotske obale krajem 8. vijeka. Hebridi dolaze pod norvešku kontrolom tokom sljedećih nekoliko dekada kada se osnivaju i naselja a pogotovo poslije uspješnog pohoda [[Harald I, kralj Norveške|Harald Fairhaira]], prvog norveškog kralja i pobjedu u bitci kod Hafrsfjorda 872. godine.<ref>Hunter (2000) p. 74</ref><ref>Rotary Club (1995) p. 12</ref> Norveška vlast nad ovim ostrvima je formalizovana 1098. godine kada je Edgar od Skotske formalno svojim potpisom ostrva predao Magnusu III od Norveške.<ref>Hunter (2000) p. 102</ref> Hebridi su tokom historije bili i dio Kraljevine Isles, čiji vladari su bili vazali kraljeva Norveške. Ova situacija je potrajala do podjele Zapadnog Islesa 1156, nakon čega su Vanjski Hebridi ostali pod norveškom kontrolom a Unutrašnji Hebridi su potpali pod vlast Somerleda, nordijsko-keltskog vladara iz loze Manx. Nakon kobne ekspedicija Haakona IV od Norveške 1263. godine, Vanjski Hebridi i Isle of Man su došli pod vlast Kraljevine Škotske, kao rezultat Ugovora iz Pertha iz 1266. godine. == Geologija, geografija i klima == U [[Geologija|geološkom]] smislu, Hebridi su vrlo raznoliki i kreću se u rasponu od slojeva iz [[Prekambrij|prekambrijskog perioda]], što ih čini jednim od najstarijih stijena u Evropi pa do magmatskih stijena iz perioda [[paleogen]]a. Hebridi se mogu podijeliti u dvije glavne grupe, odvojene jedna od druge prolazom Minč na sjeveru i [[Hebridsko more|Hebridskim morem]] na jugu. Unutrašnji Hebridi leže bliže kopnu Škotske i uključuju ostrva [[Islay]], [[Jura]], [[Skye]], [[Mull]], [[Raasay]], Staffa i Malih ostrva. Postoji 36 naseljenih ostrva u ovoj grupi. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Arhipelazi]] [[Kategorija:Ostrva u Ujedinjenom Kraljevstvu|Ujedinjeno Kraljevstvo]] nct8ctpdzm1jjge9zsba6u6qjvn7z3g 0 429073 3914657 3902895 2026-07-26T15:45:41Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914657 wikitext text/x-wiki Iz Šipova potječe fragmentirani natpis sa formulom LDDD (''Lacus dotus decurionum decreto''), koji potvrđuju da je ovdje postojao ''municipalni'' grad kojim je upravljao ''ordo decurionum''. === Rimski kompleks === Rimska aglomeracija u Šipovu, po svom urbanom sklopu, bila je cjelina sastavljena od manjih pratećih naselja smještenih uz itinerersku cestu [[Salona]] – [[Servitium]]. Uzvodno uz [[Janj]], otkopani su ostaci [[Ranokršćanske bazilike u Bosni i Hercegovini|kasnoantičke bazilike]] sa presvođenim grobnicama. Pored ušća Lubovačke rijeke bilo je naseobinsko naselje sa termama i [[Rimski mozaici na tlu Bosne i Hercegovine|mozaicima]]. Najznačajniji dio ove razbijene aglomeracije je kvadratični dio sa rimskim ruševinam, nedovoljno istražen, za koji se predpostavlja da je bio ''rimski castrum'', konkretnije logor za jednu kohortu. Na ruševinama je nađena ara rimskog vojnika na kojoj je naveden naziv garnizona. Ovaj logor iz I i II vijeka prerastao je kasnije u civilnu naseobinu. Na ovom prostoru nađen je mnogobrojni arheološki materijal. [[File:Šipovo - sarkofag.JPG|mini|desno|Poklopac sarkofaga]] === Poklopac sarkofaga === Otkriveno je sedam fragmenata antičkog poklopca orijentalnog (maloazijskog) tipa, tri amorfna i četiri sa prikazima. To je poklopac na dvije vode sa četiri akroterija na uglovima. Nije nađen ni jedan dio sarkofaga. Poklopac je bio dimenzija 3,35x1,35 metara. Po tome se zaključuje da je sarkofag služio za sahranu šire porodice. U uglovima poklopca sa prednje strane su medaljoni sa portretima vlasnika sarkofaga. Uz medaljone su nagi eroti sa prekriženim nogama, oslonjeni na prevrnutu baklju. Srednji dio prednje strane je sa motivom daće (Totenmahl). Na prednjoj strani je i prikaz akantuove kime. Na bočnim stranama je prikaz glave, Gorgone, najčešći motiv sa rimskih sarkofaga. Poklopac je još jedno svjedočanstvo o postojanju takvih grobnica u Bosni i Hercegovini u rimskom periodu. Paralelno sa sarkofazima pojavljuju se i urne, kao svjedočanstvo spaljivanja pokojnika, kojih u to vrijeme nije više bilo na obali Jadrana, što govori o dozi konzervatizma karakterističnoj za unutrašnjost. === Mauzolej === Poklopac je djelo domaćih majstora koji su izradili i [[mauzolej]], čiji su fragmenti pronađeni u Šipovu krajem XIX vijeka ([[Ćiro Truhelka]]), a potiče iz IV vijeka p. n. e. Brojni su elementi koji povezuju ova dva nalaza: identičan način oblikovanja, izrada tijela figura, nespretno oblikovanje udova, pogrešno ukrštanje nogu, draperija i nabor na portretima, oblikovanje girlanda, te akantusovi listovi koji su postavljeni na sličan način. Sve to govori da sarkofag i mauzolej nisu djela pojedinačnih majstora već se radi o radioničkim proizvodima. Kamenorezačke radionice postojale su od ranije i izrađivale su raznu skulpturu, reljefe Jupitera, Minerve i Genija, kompoziciju sa lavljim glavama i arhitektonsku dekoraciju. Greda s bogatom profilacijom od korniža, ukrašena raznovrsnim kimatijem, je nešto starija, sa klasičnom izradom. Uz neizbježnu naivnost, šipovačka radionica sačuvala je svoj vlastiti izraz i autentičnost, uprkos uticajima iz [[Salona|Salone]] i Panonije. == Literatura == * Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Ćović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić -Sarajevo, 1966- KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE * Ivo Bojanovski, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1988 - BOSNA I HERCEGOVINA U ANTIČKO DOBA * Nenad Cambi, Godišnjak CBI, Sarajevo 1982 –SARKOFAG IZ ŠIPOVA [[Kategorija:Rimska naselja u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Šipovo]] [[Kategorija:Rimski vojni logori u Bosni i Hercegovini]] 5odgya3yk5na8fegt07ba0qduc2omyx 10 431817 3914940 3704927 2026-07-27T10:00:00Z Panasko 146730 3914940 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 1996 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1996. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1035 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1036 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1036]] * [[Rezolucija 1037 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1037]] * [[Rezolucija 1038 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1038]] * [[Rezolucija 1039 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1039]] * [[Rezolucija 1040 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1040]] * [[Rezolucija 1041 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1041]] * [[Rezolucija 1042 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1042]] * [[Rezolucija 1043 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1043]] * [[Rezolucija 1044 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1044]] * [[Rezolucija 1045 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1045]] * [[Rezolucija 1046 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1046]] * [[Rezolucija 1047 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1047]] * [[Rezolucija 1048 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1048]] * [[Rezolucija 1049 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1049]] * [[Rezolucija 1050 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1050]] * [[Rezolucija 1051 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1051]] * [[Rezolucija 1052 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1052]] * [[Rezolucija 1053 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1053]] * [[Rezolucija 1054 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1054]] * [[Rezolucija 1055 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1055]] * [[Rezolucija 1056 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1056]] * [[Rezolucija 1057 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1057]] * [[Rezolucija 1058 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1058]] * [[Rezolucija 1059 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1059]] * [[Rezolucija 1060 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1060]] * [[Rezolucija 1061 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1061]] * [[Rezolucija 1062 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1062]] * [[Rezolucija 1063 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1063]] * [[Rezolucija 1064 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1064]] * [[Rezolucija 1065 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1065]] * [[Rezolucija 1066 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1066]] * [[Rezolucija 1067 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1067]] * [[Rezolucija 1068 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1068]] * [[Rezolucija 1069 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1069]] * [[Rezolucija 1070 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1070]] * [[Rezolucija 1071 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1071]] * [[Rezolucija 1072 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1072]] * [[Rezolucija 1073 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1073]] * [[Rezolucija 1074 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1074]] * [[Rezolucija 1075 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1075]] * [[Rezolucija 1076 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1076]] * [[Rezolucija 1077 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1077]] * [[Rezolucija 1078 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1078]] * [[Rezolucija 1079 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1079]] * [[Rezolucija 1080 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1080]] * [[Rezolucija 1081 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1081]] * [[Rezolucija 1082 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1082]] * [[Rezolucija 1083 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1083]] * [[Rezolucija 1084 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1084]] * [[Rezolucija 1085 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1085]] * [[Rezolucija 1086 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1086]] * [[Rezolucija 1087 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1087]] * [[Rezolucija 1088 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1088]] * [[Rezolucija 1089 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1089]] * [[Rezolucija 1090 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1090]] * [[Rezolucija 1091 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1091]] * [[Rezolucija 1092 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1092]] [[Rezolucija 1093 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1996.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> 0732ffntaq4xifo86slbljeo4g9mkpq 0 444488 3914584 3904421 2026-07-26T12:36:07Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914584 wikitext text/x-wiki {{Infokutija spomenik | naziv = Nekropola žrtvama fašizma u Novom Travniku | nativno_ime = Nekropola Smrike | slika = Necropolis to the Victims of Fascism, Novi Travnik (Smrike).jpg | tekst = | lokacija = [[Novi Travnik]], [[Bosna i Hercegovina]] | dizajner = [[Bogdan Bogdanović]] | tip = Spomen-park / nekropola | materijal = [[Bihaćit]] (kamene skulpture) i beton (postolja) | dužina = | širina = 140 cm (pojedinačna skulptura i postolje) | visina = 280 cm (skulptura 200 cm + postolje 80 cm) | početak = 1972. | završetak = 1975. | otvoreno_za = 1975. | posvećeno = Žrtvama fašističkog terora (oko 700 civila ubijenih augusta 1941) | slika_mape = | map_text = | map_width = | relief = 1 | coordinates = | latd = | longd = | lat = 44.19639 | long = 17.69111 | veb-sajt = | dodaci = Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine (od 2012) }} [[Datoteka:Necropolis to the victims of Fascism Novi Travnik.jpg|mini|desno|300px|Spomenik žrtvama fašizma u Novom Travniku]] '''Nekropola žrtvama fašizma''' podignut je 1975. u spomen na 700 žrtava [[Fašizam|fašističkog]] terora iz 1941. Proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Spomenik">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3383 |title= Nekropola žrtvama fašizma |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date= 12. 9. 2017 |archive-date= 3. 1. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170103093909/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3383 |url-status= dead }}</ref> == Lokacija == Nalazi se 3&nbsp;km zračne linije od centra [[Novi Travnik|Novog Travnika]] na lokalitetu Ćamića brdo. == Historija == U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] u okolini Travnika, a i za sam grad vođeno je više borbi jer su u njemu Nijemci, ustaše i domobrani stalno držali jake snage. Spomenik Nekropola žrtvama fašizma u Novom Travniku podignut je 1975. u spomen na 700 žrtava fašističkog terora iz 1941. Spomenik je izveden prema projektu arhitekte [[Bogdan Bogdanović|Bogdana Bogdanovića]], jednoga od najvećih regionalnih graditelja memorijalne arhitekture.<ref name="Lawler">{{Cite web |url=http://www.academia.edu/5227153/The_Memorial_works_of_Bogdan_Bogdanovi%C4%87_Their_condition_and_situation_as_of_2012 |title= Andrew Lawler: Memorijalni radovi Bogdana Bogdanovića |work=Academia.edu |access-date=12. 9. 2017}}</ref> Većina njegovih spomenika posvećena je žrtvama fašističke ideologije, a oblikovna izražajnost i ukupan umjetnički izraz memorijala koje je projektovao imaju univerzalnu vrijednost. Osnovna karakteristika arhitekture Bogdana Bogdanovića jeste transponiranje fragmenata [[Arhitektura|arhitekture]] i drevnih simbola u snažno i originalno razvijene prostorne kompozicije. Izgrađen je u periodu obnove i rekonstrukcije koja je nastupila nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref name="Spomenik"/> == Opis == Elementi Nekropole žrtvama [[Fašizam|fašizma]] u Novom Travniku su: pristupna staza u vidu terasastog stubišta širine 2,60 metara od kamena (stube) i tucanika (terase), brežuljak sa krajolikom i grupa od dvanaest skulptura izgrađenih od [[bihacit]]a. Skulpture su postavljene u parovima u dva nepravilna niza. Razdaljine između parova skulptura su nepravilne i kreću se između 2 m i 3 m. Dimenzije skulpture: visina je 200&nbsp;cm, širina 140&nbsp;cm, a dubina 75&nbsp;cm. Dimenzije postolja visina 80&nbsp;cm, širina 140&nbsp;cm i dubina 140&nbsp;cm. Predstavljaju dvanaest vojnika - stražara koji zauvjek trebaju ostati na tom mjestu, širom otvorenih očiju. Oni su čuvari nedužnih, na straži sa zadatkom da spriječe stradanje. ==Reference== {{Refspisak}} {{Commonscat|Necropolis for the victims of Fascism (Novi Travnik)}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Novom Travniku]] [[Kategorija:Spomenici narodnooslobodilačke borbe u Bosni i Hercegovini]] 1bomvmpv4t3midq26nivsljnyb309zf 0 446168 3914542 3904821 2026-07-26T12:23:33Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914542 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime =Rizah Štetić | slika = | opis_slike = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1908|10|11}} | mjesto_rođenja = [[Brčko]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1974|06|26|1908|10|11}} | mjesto_smrti = | nacionalnost = | obrazovanje = 1928. Kraljevska akademija za umjetnost i obrt u [[Zagreb]]u | supružnik = | period = | vrsta_umjetnosti = Slikarstvo, crtež, grafika | djela = Grafička mapa "Bosna" | utjecao = | utjecali = | nagrade = | potpis = | web-stranica = }} '''Rizah Štetić''' (11. oktobar 1908 – 26. juni 1974) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] slikar i grafičar. == Biografija == Od 1916. do 1924. godine pohađa osnovnu i nižu gimnaziju zajedno sa [[Ismet Mujezinović|Ismetom Mujezinovićem]], koji ga je prema vlastitim riječima "zarazio" slikanjem, u Brčkom. Godine 1928. upisuje se na Kraljevsku akademiju za umjetnost i obrt u [[Zagreb]]u, gdje diplomira 1932. Godine 1946. studijski boravi u Pragu na Akademiji primijenjenih umjetnosti, 1955. u Parizu, a 1965. godine studijski boravi u Belgiji i Holandiji. Godine 1946. postavljen je za direktora Državne škole za umjetne zanate u Sarajevu, a na toj funkciji ostaje do 1950. Te godine je premješten za profesora slikarstva u Državnoj školi za likovnu umjetnost, gdje predaje do 1957. Od 1957. do penzionisanja bio je direktor [[Srednja škola primijenjenih umjetnosti Sarajevo|Srednje škole za primjenjenu umjetnost]]. U penziju odlazi 1972. Bio je predsjednik [[Udruženje likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine|ULUBiH-a]] 1954/55. godine. Godine 1975. u Brčkom je otvorena galerija [[Umjetnička galerija Brčko|„Rizah Štetić“]]. == Djela == Godine 1940. izdaje svoju jedinu grafičku mapu linoreza „Bosna“ u Slavonskom Brodu. Poslije izlaska ove mape Štetić je iz svog programa gotovo isključio grafički izraz. U svojim grafičkim listovima predstavlja obespravljene slojeve društva, nejake starce koji obavljaju teške poslove, iskrivljenih i od tereta deformisanih tijela, izobličena lica prosjaka, djece, njihovu bol i patnju. Štetić je u našoj historiji umjetnosti ostao ponajviše obilježen kao slikar pejzaža, snažnog kolorita. Kroz mnogobrojne pejzaže, pretežno bosanske predjele, mrtve prirode i poneke portrete Štetićev slikarski opus je utemeljen na realističkoj školi evropskih umjetnosti dodajući im oznake zavičajne i vlastite umjetnosti. Štetić je radio i zidnu dekoraciju u kapelama sarajevskog groblja [[Bare (groblje)|Bare]] i mozaičku dekoraciju u fontani Partizanskog spomen groblja u Brčkom. * ''Seoska mahala * Žetva * Brčko sa okolinom * Sarajevo i okolina * Seosko dvorište * Prosjak Ibro * Portret supruge'' == Izložbe == Izdvojena hronologija samostalnih i kolektivnih izložbi * 1932 – prva samostalna izložba, Brčko * 1933 – izlaže sa Antom Abramovićem, Brčko * 1936-1938 – izlaže na nekoliko kolektivnih izložbi u Beogradu * 1939 – samostalna izložba u Slavonskom Brodu * 1940 – izlaže sa Antom Abramovićem, Slavonski Brod * 1940 – sudjeluje na izložbi „Naše selo“ koju priređuje [[Collegium Artisticum]], Sarajevo * 1953 – učestvuje na izložbi „Pola vijeka jugoslavenskog slikarstva“, Zagreb, Ljubljana, Beograd * 1955 – prva samostalna izložba u Sarajevu u Umjetničkom paviljonu. * 1960 – druga samostalna izložba u Sarajevu * 1961 – samostalne izložbe u Maglaju, Doboju, Zenici * 1963 – samostalna izložba, Brčko * 1964 – samostalna izložba, Tuzla * 1965 – samostalna izložba, Sarajevo * 1968 – samostalna izložba, Brčko * 1969 – samostalna izložba, Zenica == Nagrade == * 1948-1949 – Republička nagrada za slikarstvo * 1960 – Orden rada II stepena * 1965 – Plaketa grada Sarajeva, 27. julska nagradu SRBiH i Orden zasluga za narod sa srebrnim zrakama == Literatura == * Rizah Štetić - Retrospektiva 1991. [[Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine]] == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20160320095455/http://www.ggbihac.ba/SinglePosting.php?ArticleID=110 RIZAH ŠTETIĆ "MALA RETROSPEKTIVA" - Gradska galerija Bihač] {{DEFAULTSORT:Štetić, Rizah}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački umjetnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački slikari]] [[Kategorija:Rođeni 1908.]] [[Kategorija:Umrli 1974.]] [[Kategorija:Jugoslavenski umjetnici]] [[Kategorija:Jugoslavenski slikari]] [[Kategorija:Biografije, Brčko]] 9vgwwkcuxv0w46qd8c936oo514qw7oo 0 448955 3914651 3902870 2026-07-26T15:44:43Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914651 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Pokrajina <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Armavir | izvorno_ime =''Արմավիր'' | drugo_ime = | kategorija = [[Administrativna podjela Armenije|pokrajina]] <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | simbol = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Armenija | zastava_države = da <!-- *** Granice, objekti što pripadaju ovaj dio i.t.d *** --> | graniči_sa = [[Kars (provincija)|Kars]]<br>[[Iğdır (provincija)|Iğdır]]<br>[[Aragacotn]]<br>[[Ararat]]<br>[[Erevan]] | dio = | grad = | znamenitost = | rijeka = <!-- *** Položaj *** --> | glavni_grad = [[Armavir]] <!-- *** Dimenzije *** --> | površina = 1,242 <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 265,770<ref>[https://www.armstat.am/file/doc/99485653.pdf ''Stanovništvo Armenije''] Pristupljeno 2.10.2018.</ref> | stanovništvo_datum = 2011. | stanovništvo_gustoća = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = | datum = | vlada = | lider = | partija_lidera = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = [[Vrijeme u Armeniji|AMT]] UTC+4| utc_odstupanje = | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = 0901-1149 | pozivni broj = | kod =AM.AV | kod_vrsta = ISO 3166 <!-- *** Slobodni polji *** --> | prazno = | prazno_vrsta = | prazno1 = | prazno1_vrsta = <!-- *** Karta *** --> | karta = Armavir_in_Armenia.svg <!-- *** Webb stranice *** --> | web_stranica = [http://armavir.mtad.am/ armavir.mtad.am/] <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Armavir''' ({{Jez-hy|Արմավիր}}) je [[Administrativna podjela Armenije|pokrajina]] u [[Armenija|Armeniji]]. Nalazi se u centralnom dijelu države i zauzima površinu od 1.242&nbsp;km² što predstavlja 4,2% od ukupne površine Armenije i najmanja je pokrajina u državi. Prema podacima iz 2011. godine u pokrajini je živjelo 265.770 stanovnika. Pokrajina je nazvana prema gradu Armaviru osnovanom 331. godine p. n. e. koji je i [[glavni grad]] dok je najveći grad [[Vagharšapat]]. == Geografija == Nalazi se u centralnom dijelu države. Graniči sa [[Turska|turskim]] [[Turske provincije|provincijama]]: [[Kars (provincija)|Kars]] na zapadu i [[Iğdır (provincija)|Iğdır]] na jugu dužinom od 130,5 [[Kilometar|km]] pri čemu rijeka [[Aras]] formira državnu granicu između ove dvije države. Unutar Armenije, Armavir graniči sa pokrajinama [[Aragacotn]] na sjeveru, [[Ararat]] na [[istok]]u i glavnim gradom države [[Erevan]]om na [[sjeveroistok]]u. Historijski gledano, teritorija pokrajine se uglavnom nalazila unutar antičke pokrajine Aragacotn sa manjim dijelom teritorije u pokrajinama Aršharunik i Masjatcotn. Pokrajina se u cjelosti prostire centralnim dijelom [[Araratska ravnica|Araratske ravnice]], koja se uglavnom sastoji od poljoprivrednih površina, sa prosječnom nadmorskom visinom od 850 [[metar]]a dok pojedini dijelovi ravnice dostižu visinu i do 1200 metara. Rijeka Metsamor je jedina rijeka koja izvire na ovom području. Malo jezero [[Ajger]] koje se nalazi u blizini naselja Aknalič je jedna od samo nekoliko vodenih površina u pokrajini. Klima koja vlada u pokrajini karakterizira se kao suha [[kontinentalna klima]], sa toplim [[Ljeto|ljetima]] i umjereno hladnim [[zima]]ma. == Demografija == Prema podacima popisa stanovništva iz 2011. u pokrajini je živjelo 265.770 stanovnika, što predstavlja udjel od 8,8% ukupnog stanovništva Armenije. Sa prosječnih 214 stanovnika/km² poslije grada Erevana najgušće je naseljena pokrajina. Od ukupnog broja stanovnika njih 85.050 je živjelo u urbanim (32%) a preostalih 180.720 stanovnika (68%) u ruralnim sredinama. U pokrajini se nalazi 3 urbane lokalne zajednice (najveća je Vagharšapat sa 46.540 stanovnika) dok je 94 ruralne zajednice. Sa 5.584 stanovnika najveća ruralna sredina je naselje Parakar. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{službeni website|http://armavir.mtad.am/}} Pokrajine {{Pokrajine Armenije}} [[Kategorija:Armavir (pokrajina)]] [[Kategorija:Pokrajine Armenije|Armavir]] k1oqvyyi4lin14qg9uar7l2tm4fjm3t 0 449801 3914574 3904516 2026-07-26T12:33:45Z WumpusBot 120674 /* Rad Konferencije */ razne ispravke 3914574 wikitext text/x-wiki '''Prva zemaljska konferencija [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' održana je od [[3. juli|3.]] do [[17. juli|17. jula]] [[1922.]] godine u [[Beč]]u u [[Austrija|Austriji]]. Ovo je zapravo bio prošireni sastanak 22 člana Zamjeničkog izvršnog odbora i Izvršnog odbora KPJ u emigraciji, kasnije nazvan Prvom zemaljskom konferencijom, a koji je Izvršni odbor [[Kominterna|Kominterne]] priznao kao kompetentno predstavništvo KPJ. == Rad Konferencije == Nakon zabrane djelovanja KPJ u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] i prelaska u ilegalu, jedan dio članstva smatrao je da u uslovima ilegale treba djelovati unutar legalne političke stranke. Tok Konferencije pokazao je da su se u rukovodstvu KPJ počela oblikovati dva suprotstavljena shvatanja o idejnoj i organizacionoj izgradnji ilegalne revolucionarne partije i njenoj politici. Došlo je do sukoba oko toga treba li da se raspravlja o uzrocima poraza koji je KPJ pretrpjela, kao i povodom izbora novog rukovodstva. Ispoljile su se i razlike u ocjeni političke situacije u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] i u programskim stavovima koji bi iz toga proizlazili. [[Kosta Novaković (političar)|Kosta Novaković]], [[Pavle Pavlović]] i još neki delegati tražili su da Konferencija ispita uzroke koji su doveli do razbijanja KPJ, smatrajući da ona može da se obnovi samo ako se sagledaju uzroci njenog poraza i promjeni politika. Takođe su zahtjevali da partijsko rukovodstvo bude u Jugoslaviji, a ne u inostranstvu. Kosta Novaković je u duhu [[Treći kongres Kominterne|Trećeg kongresa Kominterne]] smatrao da evropski kapitalizam proživljava opštu krizu, te da KPJ mora iskoristiti sva socijalna i nacionalna nezadovoljstva u [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]] za formiranje ''jedinstvenog fronta'' protiv režima. S druge strane, [[Sima Marković]] je smatrao da je KPJ imala ispravnu politiku i da nije razbijena pod udarcima klasnog neprijatelja, nego se ''u redu povukla''. Polazio je od ocjene da se ne može očekivati brza promjena vlasti u Jugoslaviji, da je revolucija privremeno odložena, te da KPJ treba svoje parole i zahtjeve ograničiti na ustavne promjene, kojima bi se ukinula najreakcionarnija obilježja političkog sistema, što bi ubrzalo proces unutrašnje klasne diferencijacije i stvaralo uslove za razmah klasne borbe. Ocjene i pogledi Sime Markovića dobili su podršku većine učesnika Konferencije pri usvajanju rezolucija i izboru novog rukovodstva KPJ. Na Konferenciji su u [[Centralni komitet SKJ|Centralno partijsko vijeće]] bili izabrani [[Sima Marković]], [[Ljuba Radovanović]], [[Laza Stefanović (političar)|Lazar Stefanović]], [[Mihailo Todorović]], [[Đuro Đaković]],[[Đuro Đaković]],<ref name="ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Lovro Klemenčič]], [[Slavko Kaurić]], [[Milorad Barajević]] i [[Dragutin Bukvić]]. Izvršni komitet Kominterne potvrdio je odluke Konferencije, uz neke izmjene u sastavu partijskog vođstva (umjesto Klemenčiča i Kaurića, koji su bili protiv osnivanja ilegalnih partijskih organizacija, u rukovostvo je bio imenovan [[Triša Kaclerović]]). == Posljedice == Neslaganja o bitnim pitanjima razvitka jugoslovenskog komunističkog pokreta pokazala su se i u radu Centralnog partijskog vijeća. Na osnovu izvještaja većine i manjine u rukovodstvu KPJ i pisma Centralne uprave [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|SKOJ]]-a o tim idejnim razlikama raspravljala je i posebna komisija [[Četvrti kongres Kominterne|Četvrtog kongresa Kominterne]] u novembru 1922, koji je donio posebnu rezoluciju o ''jugoslavenskom pitanju''. Opredjeljujući se prema glavnom sporu na Prvoj zemaljskoj konferenciji KPJ (o uzrocima poraza KPJ), Kongres je ocijenio da ''uništenje KPJ'' treba ipak u velikoj mjeri pripisati njenoj ''unutrašnjoj slabosti'', koju je video u ozbiljnim greškama i propustima partijskog vođstva, poput pasivnosti revolucionarne inicijative, odsutnosti ilegalne partijske organizacije, nesposobnosti odbrane od [[Bijeli teror|bijelog terora]] i ostalo. ''Rascjep vodećih drugova'' na Konferenciji bio je, po ocjeni Kominterne, izazvan isključivo uzrocima ličnog karaktera. U odnosu prema dokumentima Konfenrecije nisu uočavana bitna razmimoilaženja između partijske većine i manjine, te je zaključeno da ''nema nikakvih razloga da se jugoslovenska partija razbija na frakcije koje bi s nazivale većinom i manjinom'' i zahtjevalo se, da se to jedinstvo sačuva i ubuduće. == Literatura == * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Konferencije KPJ-SKJ|1]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1922. u Austriji]] [[Kategorija:1922. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Politička historija Austrije]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Austrija]] sv7ofbnt4u57p4ryw9k1qjb3e6uugw1 0 449803 3914575 3904513 2026-07-26T12:33:49Z WumpusBot 120674 /* Rad Konferencije */ razne ispravke 3914575 wikitext text/x-wiki '''Druga zemaljska konferencija [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' održana je od [[9. maj|9.]] do [[12. maj]]a [[1923]]. godine u [[Beč]]u u [[Austrija|Austriji]]. == Rad Konferencije == Konferencija je protekla u duhu oštre rasprave o uzrocima sukobljavanja između većine u partijskom rukovodstvu na čelu sa [[Sima Marković|Simom Markovićem]] i partijske manjine, koja je glavnu smetnju za organizaciono jačanje KPJ vidjela u oportunizmu rukovodstva. U analizi dotadašnjeg razvoja jugoslovenskog komunističkog pokreta polazilo se od ocjena [[Četvrti kongres Kominterne|Četvrtog kongresa]] [[Kominterna|Kominterne]] i na toj osnovi pokrenuti su idejni problemi i bitna pitanja sadržaja i strategije KPJ. Bio je potvrđen stav o potrebi izgradnje ilegalne partije, zaključeno je da u unutrašnjoj organizaciji KPJ, a i svih drugih radničkih organizacija, mora da bude primenjen princip [[demokratski centralizam|demokratskog centralizma]], da se formira sposoban partijski aparat sa školovanim kadrovima, te uvođenje novih metoda rada. Odlučeno je i da se rukovodstvo KPJ mora nalaziti u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini SHS]], a ne u inostranstvu. Na Konferenciji je prevladalo ubjeđenje da su uzroci nacionalnih sukoba u Kraljevini SHS državni [[centralizam]] i hegemonija srpske buržoazije, konkurentska borba nacionalnih buržoazija u ekonomskoj sferi, te nezadovoljstvo svih društvenih klasa svojim ekonomskim i socijalnim položajem. Kao i na [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prvoj zemaljskoj konferenciji]], u osnovu partijske politike postavljena je borba protiv hegemonije srpske buržoazije i državnog centralizma. Odbacujući mogućnost rješavanja nacionalnog pitanja u okviru buržoaskog poretka, Konferencija se nije bavila pitanjima akcionog programa u toj oblasti, osim što je, u duhu stavova [[Treći kongres Kominterne|Trećeg]] i [[Četvrti kongres Kominterne|Četvrtog kongresa]] Kominterne o spajanju oslobodilačke borbe nacionalno ugnjetenih i klasno eksploatisanih, istaknut zahtev da Komunistička partija preuzme rukovodeću ulogu u toj oslobodilačkoj borbi. Na Konferenciji je ocjenjeno da je zanemaren rad na selu i zaključeno da se pripremi agrarni program KPJ i upute za rad komunista na selu polazeći od zahtjeva za radikalno rješenje agrarnog pitanja u korist seljaka bezemljaša. Zaključeno je da se provede odluka [[Prva zemaljska konferencija KPJ|Prve zemaljske konferencije KPJ]] o stvaranju komunističkih frakcija (aktiva) u [[sindikat]]ima, da se osnuju klasna radnička kulturna i sportska društva, proširuje uticaj u svim radničkim organizacijama i ostalo. Na Konferenciji su u [[Centralni komitet SKJ|Centralno partijsko vijeće]] bili izabrani [[Triša Kaclerović]], [[Vasilije Srzentić]], [[Đuro Đaković]],[[Đuro Đaković]],<ref name="ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Đuro Cvijić]],<ref name="hbl">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |title=Đuro Cvijić - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=9. 11. 2018 |archive-date=12. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312220437/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3839 |url-status=dead }}</ref> [[Jakob Žorga]], [[Sima Miljuš]] i [[Jožef Hermal]]. == Posljedice == Poslije Druge zemaljske konferencije KPJ, još su se jasnije očitovali različiti pogledi na ključna pitanja politike KPJ, organizaciono, seljačko i sindikalno. Razmimoilaženja su se produbila do tog stepena da se jasno ocrtala granica između ''lijeve'' i ''desne'' frakcije u KPJ. == Literatura == * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Konferencije KPJ-SKJ|2]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1923. u Austriji]] [[Kategorija:1923. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Beču]] [[Kategorija:Politička historija Austrije]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Austrija]] ngpm6z0x4940lf3feu9nu6iuvxagwmg 0 449980 3914573 3904523 2026-07-26T12:33:28Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914573 wikitext text/x-wiki '''Četvrti kongres [[Savez komunista Jugoslavije|Komunističke partije Jugoslavije]]''' ({{jez-mk|Четврт конгрес на Комунистичката партија на Југославија}}; {{jez-sl|Četrti kongres Komunistične partije Jugoslavije}}) održan je od [[3. novembar|3.]] do [[15. novembar|15. novembra]] [[1928.]] godine u [[Dresden]]u u [[Vajmarska Republika|Vajmarskoj Republici]] (danas [[Njemačka]]). == Rad Kongresa == Kongresu je prisustvovalo 25 delegata i jedan delegat [[Savez komunističke omladine Jugoslavije|Saveza komunističke omladine Jugoslavije]] (SKOJ). Kongresu su prisustvovali [[Palmiro Togliatti]] i [[Dmitrij Manuiljski]], u ime [[Kominterna|Kominterne]] i [[Milan Gorkić]] u ime [[Komunistička omladinska internacionala|Komunističke omladinske internacionale]]. [[Filip Filipović]] je podnijeo referat Kongresu na "političku situaciju i partijske zadatke". Na Kongresu je osuđena i desničarska frakcija, predvođena [[Sima Marković|Simom Markovićem]]. Glavna rasprava na Kongresu je vođena oko ocijene političke situacije, likvidacije frakcionaških borbi i perspektive borbe. Na kongresu je zaključeno da se [[Kraljevina Jugoslavija]] nalazi pred revolucijom, što se ispostavilo kao netačno. Kongresje potvrdio prethodno već ustanovljenu politiku koja je pozivala na otcepljenje "ugnjetenih naroda" na [[pravo na samoopredjeljenje|samoopredjeljenje]] i donijeo odluku o stvaranju nezavisnih država - Hrvatske, Crne Gore, Makedonije i Slovenije, dok bi mađarski i albanski narod imali pravo da se odvoje, jer je zaključeno da je njihovu zemlju anektirala srpska buržoazija<ref>[http://www.rastko.rs/kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_pogovor.html Projekat Rastko Gracanica, Dimitrije Bogdanović: Knjiga o Kosovu (Pogovor)]</ref><ref>''Istorija SKJ'', 104-107. str.</ref> Eventualna prava srpskog naroda na spornim teritorijama nisu pominjana, već se srpskim radnicima i seljacima nalaže da podrže pravo na otcjepljenje "ugnjetenih naroda". ''Srušiti imperijalističku tvorevinu, Jugoslaviju'' "- glasila je odluka Kongresa. Parola o ujedinjenoj Albaniji je značila da se ne ruši samo kapitalistička [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]], nego i [[Grčka]]. Parola o ujedinjenju Makedonije rušila je i [[Bugarska|Bugarsku]], Jugoslaviju i Grčku. Umesto postojećih zemalja planirano je bilo da se ustanovi komunistička [[Balkanska federacija]], ali se i nalagalo komunistima da se to ne smije postavljati kao uslov, za uspostavljanje nezavisnih država.<ref>Istorijski arhiv KPJ - tom II Kongresi i zemaljske konferencije KPJ 1919-1937</ref> Na Kongresu je donijeta i Rezolucija "o ženskom pitanju" u kojoj je konstatovano povećano zapošljavanje žena, jer one predstavljaju jeftinu radnu snagu; političko neupravičavanje žena i nejednakost pred zakonom; veće učešće žena u štrajkovima i političkim akcijama KPJ. Kongres je takođe zaključio da je Partija u dotadašnjem radu potcjenjivala rad među ženama, da nije pružala dovoljnu pomoć aktivnim ženskim partijskim kadrovima i da se iskustva iz rada u pojedinim pokrajinama nisu koristila. U rezoluciji je naglašeno da je potrebno pojačati rad među ženama, organizovati ilegalni rad po kružocima, posvetiti posebnu pažnju uključivanju žena u sindikat i početi sa političkim radom među ženama na selu. == Članovi Centralnog komiteta == Na Četvrtom kongresu izabran je novi [[Centralni komitet Saveza komunista Jugoslavije|Centralni komitet]] i Politbiro. U sekretarijat Politbiroa su izabrani: [[Đuro Đaković]], [[Đuro Salaj]] i [[Žika Pecarski]], za političkog sekretara izabran je [[Jovan Mališić]], a za organizacionog sekretara [[Đuro Đaković]]. Članovi Političkog biroa Centralnog komiteta, izabrani na Četvrtom Kongresu KPJ bili su: [[Božo Vidas Vuk]], [[Gojko Vuković]], [[Milan Gorkić]], [[Đuro Đaković]],<ref name="ĐĐ">{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |title=Đuro Đaković - Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Hrvatski biografski leksikon |access-date=17. 11. 2018 |archive-date=17. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045111/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=4747 |url-status=dead }}</ref> [[Jakob Žorga]], [[Marko Mašanović]], [[Jovan Mališić]], [[Petar Radovanović]], [[Đuro Salaj]], [[Laza Stefanović (političar) Laza Stefanović]] i [[Filip Filipović]]. == Posljedice == === Oružani otpor === {{Glavni|Oružani otpor šestojanuarskoj diktaturi}} {{Citat|Jedini izlaz iz ove krize za radničku klasu i seljaštvo jeste oružana borba, građanski rat protiv vladavine hegemonističke srbijanske buržoazije. Nikakve parlamentarne i demokratske kombinacije, nikakve vlade, njihovi izbori i pacifističko očekivanje nisu u mogućnosti da udovolje ma i jednom od osnovnih zahteva radničke klase, seljaštva i ugnjetenih naroda. Za radni narod osim oružane borbe drugog izlaza nema... Protiv generalske vlade, za vladu radnika i seljaka, za samoopredjeljenje sviju naroda Jugoslavije.<ref>[http://books.google.rs/books?id=jS69IRtTA3gC&pg=PA60&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CEYQ6AEwBw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivo Banac, With Stalin Against Tito: Cominformist Splits in Yugoslav Communism (str. 61), Cornell University Press, 1988.]</ref><ref name="Požar-Mališić"/>|Poziv KPJ na oružani otpor diktaturi iz januara 1929.}} [[Datoteka:Sekretari Skoja.jpg|thumb|Policijski snimak ubijenih [[Sedam sekretara SKOJ-a|sekretara SKOJ-a]] Janka Mišića i Mije Oreškog koji su pali u sukobu sa policijom 27. jula 1929. u Samoboru.]] Nakon kongresa, veći dio rukovodstva KPJ odlazi na rad u zemlju. Među njima je i novi vođa KPJ Mališić, koji održava ilegalne sastanke rukovodstva u Zagrebu, i širom zemlje.<ref name="Požar-Mališić"/> Kada su novi rukovodioci stigli u zemlju, dočekala ih je [[Šestojanuarska diktatura|otvorena diktatura]] proglašena 6. januara 1929, što je izgledalo kao potvrda teze o blizini revolucije. [[Komunistička partija Jugoslavije]] je dočekala zavođenje diktature kao signal za akciju i pozvala narod na oružani ustanak.<ref>[http://books.google.rs/books?id=ipnGTe89lC8C&pg=PA328&dq=%C4%90uro+%C4%90akovi%C4%87&hl=en&sa=X&ei=yNgyVNK0NqWaygPS24K4Aw&ved=0CHQQ6AEwDw#v=onepage&q=%C4%90uro%20%C4%90akovi%C4%87&f=false Ivan T. Berend, Decades of Crisis: Central and Eastern Europe Before World War II (str. 328)]</ref> Ilegalci su poslati u razne krajeve zemlje da prikupljaju oružje i organizuju napade na policiju. Prva polovina 1929. godine obilježena je serijom oružanih okršaja između komunista i policije.<ref name=Swain131 /> Malobrojni komunisti su uzalud pokušavali da pokrenu mase na "oružani ustanak" putem izolovanih uličnih borbi.<ref name=Swain131 /> Međutim, stanovništvo nije slijedilo primjer avangarde, a odgovor jugoslaovenske policije je bio brutalan. Uslijedile su bezobzirne policijske odmazde, tokom kojih su ubijene i uhapšene mnoge komunističke vođe.<ref name=Swain131>Geoffrey Swain, "Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties," in Matthew Worley (ed.), ''In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period.'' Palgrave-Macmillan, 2004; pg. 131.</ref> U prvih nekoliko mjeseci su ubijeni mnogi visoki rukovodioci KPJ, SKOJ-a i Crvene pomoći, uključujući i organizacionog sekretara KPJ [[Đuro Đaković|Đuru Đakovića]]. Krajem 1929. godine vođstvo KPJ je bilo meta žestoke kritike Kominterne, zbog tendencije razvoja podzemne jugoslovenske partije ka [[puč]]izmu, a na štetu radničkog organizovanja.<ref name=Swain131/> Jula 1930. godine Kominterna je saopštila da je slogan o "oružanom ustanku" bio potpuno pogrešno shvaćen u Jugoslaviji. Fokus je stavljen na organizaciju ilegalnih sindikata, dok su oni koji zahtjevaju trenutni oružani ustanak proglašeni teroristima u partijskoj štampi.<ref>Swain, "Wreckage or Recovery," pp. 133-134.</ref> === Smjena rukovodstva === U narednom periodu, Kominterna neprestano mijenja sastav najužeg partijskog rukovodstva KPJ. Neko su vrijeme djelovala dva rukovodstva — jedno u zemlji, a drugo u [[Beč]]u, dok je koordinator bio [[Jovan Mališić]]. Tako je formiran Polirtbiro u sastavu — Jovan Mališić, [[Viktor Koleša]], [[Žika Pecarski]], [[Blagoje Nikolić]] i [[Marko Mašanović]], sa zadatkom da djeluje u zemlji, a u Politbiro su postavljeni: [[Filip Filipović]], [[Đuro Salaj]] i kao koordinator [[Jovan Mališić]].<ref name="Požar-Mališić">Petar Požar, ''Jugosloveni žrtve staljinskih čistki'' (str. 145-151), Beograd, 1989.</ref> U januaru 1930. godine Kominterna je u Politbiro uključila [[Petko Miletić|Petka Miletića]] i [[Rista Samardžić|Ristu Samardžića]], a ubrzo zatim u zajedničko rukovodstvo kooptirani su i [[Antun Mavrak]], [[Akif Šeremet]], [[Nikola Kovačević]] i [[Karlo Hudomal]]. Samo nekoliko dana kasnije smijenjen je s funkcije sekretara Jovan Mališić, a obrazloženje — "sukob s cjelokupnim rukovodstvom".<ref name="Požar-Mališić"/> == Literatura == * ''Pregled Istorije Saveza komunista Jugoslavije''. "Institut za izučavanje radničkog pokreta", Beograd 1963. godina. * ''Hronologija Radničkog pokreta i SKJ 1919-1979''. "Institut za savremenu istoriju" Beograd i "Narodna knjiga", Beograd, 1980. godina. * ''Istorija Saveza komunista Jugoslavije''. Istraživački centar "Komunist" Beograd, "Narodna knjiga", Beograd i "Rad" Beograd, 1985. godina. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://komunist.free.fr/istorija/ist_02.html Komunist: Istorija SKJ(2): Pod režimom lažnog parlamentarizma (1921-1928)] {{Savez komunista Jugoslavije}} [[Kategorija:Kongresi KPJ-SKJ|4]] [[Kategorija:Kraljevina Jugoslavija]] [[Kategorija:1928. u Njemačkoj]] [[Kategorija:1928. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Događaji u Dresdenu]] [[Kategorija:Politička historija Njemačke]] [[Kategorija:Odnosi Jugoslavija–Njemačka]] 1eigc614mhcms62u4j4dw0au8qo8ght 0 451191 3914764 3903230 2026-07-26T17:04:49Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914764 wikitext text/x-wiki {{Infokutija napad na civile | naziv = Katinjski masakr<br>Masakr u Katinjskoj šumi | slika = Katyn_Massacre_-_Mass_Graves_2.jpg | opis_slike = ekshumacija [[Masovna grobnica|masovne grobnice]] u kojoj su poljske žrtve masakra | lokacija = Katinjska šuma i okolica, [[Smolenska oblast]], [[Ruska Sovjetska Federalna Socijalistička Republika|Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | meta = [[Poljaci]] | koordinate = {{coord|54|46|N|31|47|E|region:US-NY_type:event|display=inline,title}} | datum = april–maj 1940. | vrijeme = | vremenska_zona = | tip = strijeljanje | mrtvih = 21.768<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/>–25.700<ref name="Fischer"/> | ranjenih = | počinitelji = [[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|32px]] [[NKVD]], sovjetska [[tajna policija]] | počinitelj = [[Lavrentij Berija]], [[Josif Staljin]] | osumnjičenici = | osumnjičenik = | oružja = | broj_suučesnika = | suučesnici = | branitelji = | branitelj = | motiv = uništavanje [[Poljska Republika (1918—1939)|Poljske]] nezavisnosti }} '''Katinjski masakr''' ili '''masakr u Katinjskoj šumi''' ({{lang-pl|zbrodnia katyńska, mord katyński}}, "Katinjski zločin"; {{lang-ru|Катынский расстрел}} "Katinjsko strijeljanje") bio je niz masovnih strijeljanja [[Poljaci|poljskih]] državljanja koji je izvršio Narodni komesarijat unutrašnjih poslova ([[NKVD]]), tajna policija [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]], između aprila i maja 1940. Izvorno se pojam "masakr u Katinju" odnosio na masakr u Katinjskoj šumi, koja je prva otkrivena te je bila najveća lokacija smaknuća ovog tipa. Pokolj je pokrenuo šef NKVD-a [[Lavrentij Berija]] koji je htio ubiti sve zarobljene poljske oficire, a naredba je izdata 5. marta 1940. i odobrio ju je [[Politbiro Centralnog komiteta Komunističke partije Sovjetskog Saveza|sovjetski Politbiro]], uključujući i njen vođa, [[Josif Staljin]]. Broj ubijenih se procjenjuje na oko 22.000.<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/> Žrtve su ubijene u [[Katinj]]skoj šumi u [[Smolenska oblast|Smolenskoj oblasti]], [[Ruska Sovjetska Federalna Socijalistička Republika|Ruskoj SFSR]], zatvorima u [[Tver]]u i [[Harkiv]]i i drugdje. Od ukupnog broja ubijenih, oko 8.000 su bili oficiri zarobljeni nakon [[Sovjetska invazija Poljske|Sovjetske invazije Poljske]], dodatnih 6.000 su bili policijski oficiri, dok su ostatak sačinjavali poljski [[inteligencija|intelektualci]] koju su Sovjeti smatrali "tajnim agentima, [[žandarmerija|žandarmerijom]], zemljoposjednicima, saboterima, vlasnicima tvornica, advokatima, činovnicima i svećenicima".<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/> Vlada [[Treći Reich|Trećeg Reicha]] je objavila otkriće masovne grobnice u Katinjskoj šumi 1943. Kada je poljska vlada u egzilu, koja je tada bila u [[London]]u, zatražila nezavisnu istragu koju bi proveo [[Međunarodni odbor Crvenog križa]], Staljin je odmah prekinuo sve diplomatske odnose s njom. SSSR je dugo tvrdio da su žrtve ubili [[nacisti]] 1941, te su nastavili odbijati odgovornost za ovaj [[ratni zločin]] sve do 1990, kada je službeno priznao i osudio ubijanje koje je provodio NKVD, kao i zataškavanje prethodnih sovjetskih vlada.<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/><ref name="bbc161204"/><ref name="Stalin's wars: from World War to Cold War, 1939-1953"/><ref name="Czcheidze"/> Istrage koju su provele ruski istražioci u SSSR-u (1990–1991) i [[Ruska Federacija]] (1991–2004) su potvrdili sovjetsku krivnju za pokolj, ali su je odbili klasifcirati kao ratni zločin ili čin [[genocid]]a. Istraga je zatvorena pod izlikom da su počinioci odavno mrtvi, a pošto je ruska vlada odbila to klasifcirati kao žrtve staljinističke represije, formalna posthumna rehabilitacija poljskih žrtava je navedena kao "neprimjenjiva".<ref name="RFERL"/> 2010., ruska [[Državna duma]] je odobrila deklaraciju koja krivi Staljina i druge sovjetske oficire jer su lično naredili masakr.<ref name="Duma-Nov-2010"/> == Uvod == [[Datoteka:MolotovRibbentropStalin.jpg|mini|desno|250px|Sovjetski ministar vanjskih poslova [[Vjačeslav Molotov]] potpisuje [[pakt Ribbentrop-Molotov]]. Iza njega su Ribbentrop i Staljin.]] Treći Reich je 1. septembra 1939. pokrenuo [[invazija Poljske|invaziju zapadne Poljske]]. [[Velika Britanija]] i [[Francuska]] su zahtijevali da se Njemačke trupe povuku. Nakon što je Njemačka to odbila, Francuska, Britanija i većina zemalja [[Britansko Carstvo|Britanskog Carstva]] su objavile rat Njemačkoj, ali su u stvarnosti dali malo vojne pomoći samoj Poljskoj.<ref name=may/> Zbog toga su neki takvo nedjelovanje nazvali [[lažni rat|lažnim ratom]].<ref name=horner/> [[SSSR]] [[Sovjetska invazija Poljske|je i sam izvršio invaziju istočne Poljske]] 17. septembra, u skladu sa [[pakt Ribbentrop-Molotov|paktom Ribbentrop-Molotov]]. [[Crvena armija]] je brzo napredovala te je naišla na malo otpora,<ref name="Livre noir du Communisme: crimes, terreur, répression"/> pošto su poljske snage imale naredbu ne ulaziti u sukob sa Sovjetima. Između 250.000<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/><ref name="Rieber2000-31-33"/>–454.700<ref name="Отчёт"/> poljskih zarobljenika i policajaca su zarobile sovjetske snage. Neki su oslobođeni ili su pobjegli, ali je 125.000 zarobljeno u logorima koje je vodio [[NKVD]].<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/> Od tih, 42.400 vojnika, većinom ukrajinske ili bjeloruske narodnosti, koji su služili poljsku vojsku na [[Teritorij Poljske koje je anketirao SSSR|bivšim poljskim teritorijima]] koje je anketirao SSSR, su oslobođeni idućeg mjeseca.<ref name="Rieber2000-31-33"/><ref name="Sanford2005-44"/><ref name="Kultur2007-180"/> 43.000 vojnika rođenih u zapadnoj Poljskoj, sada pod njemačkom kontrolom, predani su Njemačkoj; u zamjenu, Sovjeti su dobili 13.575 poljskih zarobljenika od njemačke vojske.<ref name="Rieber2000-31-33"/><ref name="Kultur2007-180"/> Uz osoblje vojske i vlade, i obični poljski državljani su trpili represije. Pošto je poljski sistem mobilizacije zahtjevao da svaki diplomirani mladić sa univerziteta postane rezervni oficir vojske,<ref name="ustawa"/> NKVD je uspio okupiti značajan broj poljskog intelektualnog sloja. Institut narodnog sjećanja (IPN) navodi da je oko 320.000 poljskih građana [[Prisilno raseljavanje u Sovjetskom Savezu|deportirano u SSSR]] (ovu brojku osporavaju neki historičari, koji procjenjuju da je broj veći, između 700.000–1.000.000).<ref name="gmyz"/><ref name="szma"/> IPN procjenjuje da je broj poljskih građana koji su preminuli tokom sovjetske vladavine u drugom svjetskom ratu oko 150.000 (revizija prethodnih procjena od oko 500.000).<ref name=gmyz/><ref name=szma/> Od grupe 12.000 Poljaka poslanih u logor [[Dalstroj]] kraj [[Kolima|Kolime]]) 1940–1941, većinom ratnih zarobljenika, samo je 583 muškaraca preživjelo, te oslobođeno 1942. da bi se pridružili [[Poljske oružane snage na Istoku|poljskim oružanim snagama pod sovjetskom kontrolom]].<ref name="Davies2008-292"/> Tadeusz Piotrowski navodi da je "tokom rata i nakon njega, 1944, 570.387 poljskih građana podvrgnuto nekoj vrsti sovjetske političke represije".<ref name="The Polish Deportees of World War II: Recollections of Removal to the Soviet Union and Dispersal Throughout the World"/> Vođa NKVD-a, [[Lavrentij Berija]], 19. septembra je naredio tajnoj policiji da stvori Administraciju za upravljanje ratnim zarobljenicima. NKVD je preuzeo nadzor na poljskim zarobljenicima od Crvene armije, te ih poslao u razne centre i prijelazne logore i stvorio željezničku rutu za prijevoz ratnih zarobljenika na zapadu SSSR-a. Najveći logori bili su u Kozeljsku ([[Manastir Optina]]), Ostaškovu i Starobeljsku. Drugi logori bili su u naseljima [[Juhnovo]], [[Juže]], željeznička stanica ''Tjotkino'' 90&nbsp;km od [[Putivl]]a), Kozelščina, [[Oranki]], [[Vologda]] (željeznički kolodvor ''Zaonikeevo''), i [[Grjazovec]].<ref name="Miednoje_Katyn"/> [[Datoteka:Jeńcy1.jpg|mini|desno|250px|[[Crvena armija]] vodi poljske ratne zarobljenike nakon sovjetske invazije Poljske]] Kozeljsk i Starobeljsk su korišteni za vojne oficire, dok je Ostaškov držao poljske izviđače, žandarmeriju, policijske i zatvorske oficire.<ref name="CiencialaMaterski2007-30"/> Neki zarobljenici su bili članovi drugih grupa poljskih intelektualaca, kao što su svećenici, zemljoposjednici i pravnici.<ref name="CiencialaMaterski2007-30"/> Procjena broja zarobljenika je sljedeća: Kozeljsk, 5.000; Ostaškov, 6.570; i Starobeljsk, 4.000. To je ukupno 15.570 muškaraca.<ref name="Zawodny-77"/> Prema izvještaju 19. novembra 1939, NKVD je držao oko 40.000 poljskih ratnih zarobljenika: oko 8.000–8.500 oficira, 6.000–6.500 milicajaca i 25.000 vojnika i dočasnika.<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/><ref name="Kultur2007-180"/><ref name="CiencialaMaterski2007-81"/> U 12. mjesecu, val hapšenja je povećao broj poljskih oficira. [[Ivan Serov]] je Beriji 3. decembra izjavio da "ukupno, 1.057 bivših oficira poljske vojske je uhapšeno".<ref name="Rieber2000-31-33"/> 25.000 vojnika i dočasnika je poslano na prisilni rad u SSSR-u (izgradnja cesta, teška metalurgija).<ref name="Rieber2000-31-33"/> Jednom u logorima, između oktobra 1939. i februara 1940, Poljaci su morali trpiti dugačka ispitivanja i stalnu političku agitaciju oficira NKVD-a, među kojima je bio i [[Vasilij Zarubin]]. Zarobljenici su pretpostavljali da će ubrzo biti pušteni na slobodu, ali su ispitivanja imala namjeru uspostaviti selekcijski proces kako bi se znalo ko će preživjeti a ko umrijeti.<ref name="Fischer"/><ref name="syndrom_apx"/> Prema izvještaju NKVD-a, ako se zarobljenici nisu mogli natjerati da prihvate prosovjetsko razmišljanje, proglašeni su "čvrstim i beskompromisnim neprijateljima sovjetskog autoriteta".<ref name="Fischer"/> Dana 5. marta 1940, u skladu sa uputom [[Josif Staljin|Josifa Staljina]] Beriji, šest članova sovjetskog Politbiroa - Staljin, [[Vjačeslav Molotov]], [[Lazar Kaganovič]], [[Kliment Vorošilov]], [[Anastas Mikojan]] i [[Mihail Kalinjin]] - potpisali su naredbu da se smakne 25.700 poljskih "nacionalista i kontrarevolucionara" koji su držani u logorima u zapadnoj [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Ukrajini]] i [[Bjeloruska Sovjetska Socijalistička Republika|Bjelorusiji]].<ref name="Brown2009-140"/> Razlog za pokolj, tvrdi historičar [[Gerhard Weinberg]], je taj da je Staljin htio lišiti potencijalnu buduću poljsku vojsku velikog dijela talentiranih činovnika: <blockquote>Sugerira se da je motiv za ovu groznu odluku [Katinjski masakr] bilo potvrditi Nijemcima da Sovjeti ustraju na antipoljskoj politici. Objašnjenje je potpuno neuvjerljivo s obzirom na veliku brigu sovjetskog režima da drži ovaj masakr tajnim od uprave te njemačke vlade koju je navodno htio zadiviti... Puno vjerojatnije objašnjenje [za pokolj] bio bi gledanje na budućnost u kojoj će opet biti Poljska uz sovjetsku zapadnu granicu. Pošto je namjeravao zadržati istočni dio te države pod svaku cijenu, Staljin je mogao biti siguran da će bilo kakva obnovljena Poljska biti neprijateljska. Pod tim okolnostima, učinio bi je slabijom ako bi se riješio velikog dijela njene vojne i tehničke elite.<ref name=waa/></blockquote> Uz to, Sovjeti su shvatili da su zarobljenici činili tijelo treniranih i motiviranih Poljaka koji ne bi prihvatili i čevtrtu [[Podjela Poljske|podjelu Poljske]].<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/> == Smaknuća == [[Datoteka:Katyn - decision of massacre p1.jpg|mini|desno|250px|Bilješke [[Lavrentij Berija|Berije]] Staljinu, kojima predlaže ubijanje poljskih zarobljenika]] Broj žrtava se procjenjuje na oko 22.000, a donja granica potvrđenih ljudi koje je ubijeno je 21.768.<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/> Prema sovjetskim deklasificiranim dokumentima, 21.857 poljskih zarobljenika je ubijeno nakon 3. aprila 1940: 14.552 ratnih zarobljenika (većina ili svi iz tri gore spomenuta logora) i 7.305 zatočenika iz zapadnih dijelova Bjelorusije i Ukrajine.<ref name="Łojek2000-174"/> Od njih, 4.421 je bilo iz Kozeljska, 3.820 iz Starobeljsk, 6.311 iz Ostaškova, a 7.305 iz bjeloruskih i ukrajinskih zatvora.<ref name="Łojek2000-174"/> Voditelj odjela za ratne zarobljenike NKVD-a, Major general P. K. Soprunenko, organizirao je "selekciju" poljskih oficira koji će biti masakrirani u Katinjskoj šumi i drugdje.<ref name="Parrish"/> Među žrtvama u Katinjskoj šumi su bili admiral, dva generala, 24 pukovnika, 79 potpukovnika, 258 majora, 654 kapetana, 3.420 podoficira, sedam kapelana, tri zemljoposjednika, princ, 43 službenika, 85 vojnika, 131 izbjeglica, 20 profesora sa univerziteta, 300 liječnika; nekoliko stotina odvjetnika, inžinjera i profesora; više od 100 pisaca i novinara, kao i oko 200 pilota.<ref name="Fischer"/> Sveukupno, NKVD je smaknuo gotovo polovicu poljskih korpusa oficira.<ref name="Fischer"/> Ubijeno je 14 generala:<ref name="generals"/> [[Leon Billewicz]] (umirovljen), [[Bronisław Bohatyrewicz]] (umirovljen), [[Xawery Czernicki]] (admiral), [[Stanisław Haller]] (umirovljen), [[Aleksander Kowalewski]] (umirovljen), [[Henryk Minkiewicz]] (umirovljen), [[Kazimierz Orlik-Łukoski]], [[Konstanty Plisowski]] (umirovljen), [[Rudolf Prich]], [[Franciszek Sikorski]] (umirovljen), [[Leonard Skierski]] (umirovljen), [[Piotr Skuratowicz]], [[Mieczysław Smorawiński]] i [[Alojzy Wir-Konas]]. Nisu sve žrtve masakra bili Poljaci, jer je Druga Poljska Republika bila multietnička država, pa je među oficirima bilo i [[Bjelorusi|Bjelorusa]], Ukrajinaca i [[Židov]]a.<ref name="Snyder2010-140"/> Prema procjenama, oko 8% žrtava masakra su bili [[poljski Židovi]].<ref name="Snyder2010-140"/> 395 zarobljenika je pošteđeno,<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/> a među njima su bili i [[Stanisław Swianiewicz]] i [[Józef Czapski]].<ref name="Fischer"/> Odvedeni su u logor Juknov a potom u Grjazovec.<ref name="Miednoje_Katyn"/> [[Datoteka:Katyn_massacre_7.jpg|mini|lijevo|225px|Masovna grobnica u Katinjskoj šumi, 1943.]] I do 99% zatočenika je lišeno života. Ljudi iz logora Kozelsjk su ubijeni u Katinjskoj šumi; ljudi iz logora Starobeljska su ubijeni u zatvorima NKVD-a u Harkivu a leševi zakopani kraj sela Piatihatki; a policijski oficiri iz logora Ostaškov su ubijeni u zatvorima NKVD-a u [[Tver]]u i zakopani u Mednoji.<ref name="Miednoje_Katyn"/> Detaljnija informacija o egzekucijama u zatvoru NKVD-a je tokom saslušanja dao [[Dmitrii Tokarev]], bivši voditelj uprave okruga NKVD. Prema Tokarevu, strijeljanje je započelo navečer i završilo u zoru. Prvi transport, 4. aprila 1940, nosio je 390 ljudi, te su krvnici imali poteškoća ubiti tako puno ljudi u jednoj noći. Sljedeći transporti nisu doveli više od 250 muškaraca. Egzekucije su obavljene sa njemačkim [[9×19mm Parabellum|9×19mm]] [[Walther]] Modell 2 pištoljima koje je nabavila Moskva.<ref name="Sanford2005-102"/> ali su korišteni i sovjetski revolveri [[7.62×38mmR]] [[Nagant M1895]].<ref name="Tokarev"/> [[Datoteka:Katyn_massacre.jpg|mini|desno|250px|Žrtvama su svezane ruke prije smaknuća]] Izvršitelji egzekucija su koristili njemačka a ne sovjetska oružja jer su potonji previše odskakivali nakon prvih tucet strijeljanja.<ref name="BIPN"/> [[Vasilij Blohin]], glavni krvnik za NKVD — i možda najgori [[serijski ubojica]] u modernoj ljudskoj historiji — je navodno lično upucao i ubio 7.000 osuđenika, od kojih su neki imali tek 18 godina, od logora Ostaškov do zatvora Kalinjin u rasponu od 28 dana u aprilu 1940.<ref name="Parrish"/><ref name=court/> Ubistva su bila metodična. Nakon provjere i odobrenja osobnih informacija osuđenika, svezane su mu ruke te je odveden u ćeliju na čijim su zidovima bile postavljene vreće od pijeska te teška vrata. Žrtvi je naređeno da klekne u sredini ćelije, nakon čega bi ga krvnik upucao u glavu ili vrat.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/Katyn.html|title=The Katyn Massacre| publisher=[[Jewish Virtual Library]]}}</ref> Leš bi odnijeli na suprotna vrata i stavili na pet ili šest kamiona koji su čekali, nakon čega bi sljedeći osuđenik pozvan da proživi istu sudbinu. Uz prigušivačku oblogu u ćeliji za smaknuće, pucnjevi pištolja su prekrivani i uključivanjem glasnih uređaja (primjerice ventilatora) tokom noći. Neka otkrića nakon 1991. navode da su tako života lišeni i zatočenici u sjedištu NKVD-a u Smoljensku, iako se na temelju nagomilanih leševa može zaključiti da su neki i stajali na rubu masovne grobnice u šumi.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |title=The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field |author=Benjamin B. Fischer |publisher=Central Intelligence Agency |date=14. 4. 2007 |access-date=12. 1. 2019 |archive-date=17. 1. 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/5mq16st2z?url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |url-status=dead }}</ref> Ova procedura je ponovljena svaku noć, izuzev tokom praznika [[1. maj]]a.<ref name="Zbrodnia katyńska"/> Između 3.000 i 4.000 poljskih zatvorenika ukrajinskih i bjeloruskih zatvora vjerovatno je zakopano u masovnim grobnicama [[Bikivnja]] i [[Kurapati]].<ref name="PAP"/> Poručnica [[Janina Lewandowska]], kćer generala Józefa Dowbora-Muśnickija, je bila jedina žena koja je zaklana u Katinju.<ref name="Zbrodnia katyńska"/><ref name="Peszkowski"/> == Otkriće == Pitanje o sudbini poljskih zarobljenika je ponovno izašlo na površinu nakon što su [[Operacija Barbarossa|Sile Osovine izvršile invaziju SSSR-a]] tokom ljeta 1941. Poljska vlada u egzilu i sovjetska vlada potpisali su [[sporazum Sikorski-Mayski]] koji je objavio spremnost obje strane da se bore zajedno protiv nacističke Njemačke i uspostave poljske vojske na sovjetskom teritoriju. Poljski general [[Władysław Anders]] je počeo organizirati armiju, te je zatražio informacije o nestalim poljskim zarobljenicima iz 1939. Tokom ličnog posjeta, Staljin je uvjeravao njega i Władysława Sikorskog, poljskog premijera, da su svi Poljaci oslobođeni, te da se ne mogu sve naći jer su Sovjeti "izgubili njihov trag" u [[Mandžurija|Mandžuriji]].<ref name="Biuletyn"/><ref name="Brackman"/> Kada je teritorij Smolenska 1942. pao pod njemačku okupaciju, poljski radnici na željeznici su od mještana čuli priče o masovnoj grobnici poljskih vojnika u [[Kozelsk]]u kraj Katinja, pronašli jedan grob te ga prijavili [[poljska podzemna država|poljskoj podzemnoj vladi]].<ref name="BIPN1"/> Otkriće nije smatrano značajnim, pošto niko nije mogao vjerovati da taj grob sadrži tako puno leševa.<ref name="BIPN1"/> Početkom 1943, [[Rudolf von Gersdorff]], njemački oficir, je dobio izvještaje o masovnim grobnicama poljskih vojnih oficira kraj Katinja. Proslijedio je izvještaje nadređenima.<ref name="Basak1993"/> [[Joseph Goebbels]] je smatrao da je otkriće izvrsna prilika da se stvore tenzije između Poljske, zapadnih saveznika i SSSR-a. [[Nacistička propaganda]] je govorila o užasima [[Boljševizam|boljševizma]] i anglo-američkoj pokornosti istima.<ref name=balfour/> Nakon opsežnih priprema, 13. aprila radio u [[Berlin]]u je objavio svijetu da su njemački vojnici u Katinjskoj šumi otkrili jamu "dugačku 28&nbsp;metar i široku 16&nbsp;metara, u kojoj su tijela 3.000 poljskih oficira u 12 slojeva".<ref name="Engel"/> Razotkrivena je sovjetska odgovornost.<ref name="Engel"/> [[Datoteka:Katyn massacre 8.jpg|mini|lijevo|225px|Poljske novčanice i naramenice otkrivene u masovnoj grobnici]] Njemačke snage su dovele komisiju [[Međunarodni odbor Crvenog križa|Međunarodnog odbora Crvenog križa]], nazvanu komisija Katinj, koja se sastojala od 12 forenzičkih stručnjaka iz nekoliko zemalja ([[Belgija]], [[Bugarska]], [[Danska]], [[Finska]], [[Francuska]], [[Italija]], [[Hrvatska]], [[Holandija]], [[Švedska]] i druge).<ref name="Sanford2005-130"/> Tako su željno htjeli dokazati da su Sovjeti krivi za masakr da su čak uključili i neke ratne zarobljenike [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznika]], među kojima su bili i pisac [[Ferdynand Goetel]].<ref name="Chosiński">{{cite web|title=Goetel, Skiwski, Mackiewicz. "Zdrajcy" i "kolaboranci", czyli polscy pisarze oskarżani o współpracę z hitlerowcami |url=http://esensja.pl/magazyn/2005/01/iso/07_084.html |publisher=Magazyn ESENSJA Nr 1 (XLIII) |author=Sebastian Chosiński |language=poljski |date=2005}}</ref> Nakon rata, Goetel je pobjegao sa lažnim pasošom zbog potjernice; Bugar Marko Antonov Markov i Čeh František Hájek, čije su zemlje postale [[satelitska država|satelitske države]] SSSR-a, su prisiljeni da povuku svoje dokaze kako bi okrivili naciste.<ref name="Sanford2005-131"/> Hrvat [[Ljudevit Jurak]] je osuđen na smrt i smaknut od komunista nakon rata, a njegov kolega [[Eduard Miloslavić]] uspio je pobjeći u SAD. Masakr u Katinju je bio od koristi za Treći Reich jer je diskreditirao SSSR. 14. aprila 1943. Goebbels je zapisao u dnevniku: "Sada koristimo otkriće 12.000 leševa poljskih oficira, koje je ubio NKVD, za antiboljševičku propagandu u velikom stilu. Poslali smo neutralne novinare i poljske intelektualce na licu mjesta gdje smo ih našli. Njihovi zapisi koji dolaze do nas su užasni. ''Führer'' je također dao dopuštenje da izdamo drastične vijesti njemačkim novinama. Dao sam im upute da najšire moguće iskoriste materijal za [[propaganda|propagandu]]. Živjet ćemo od njega nekoliko sedmica".<ref name="Goebbels"/> Sovjetska vlada je zanijekala njemačke optužbe te tvrdila da su poljski zarobljenici radili na zapadno od Smolenska te da su ih zarobili i ubili nacisti 1941.<ref name="Zawodny-15"/> [[Datoteka:Katyn massacre 1.jpg|mini|desno|250px|Ekshumacije u Katinju, 1943.]] Poljska vlada u egzilu je 1943, koju je vodio Sikorski, inzistirala da se o toj temi govori prilikom pregovora sa Sovjetima te da još jednu nezavisnu istragu sprovede Crveni križ.<ref name=kmw2/> Staljin je negativno reagirao, optužio poljsku vladu da vrši [[Kolaboracija|kolaboraciju]] sa nacistima, prekinuo sve diplomatske veze s njom,<ref name="LeslieLeslie1983"/><ref name="kmw_note"/> i započeo kampanju da zapadni saveznici priznaju prosovjetsku poljsku vladu koju bi vodio [[Wanda Wasilewska]].<ref name="Dean"/> Sikorski je poginuo u zrakoplovnoj nesreći tokom ljeta 1943, što je bilo prigodno za zapadne saveznike.<ref name="Sandler2002"/> === Sovjetske akcije === Početkom septembra 1943, [[Joseph Goebbels|Goebbels]] je informirao njemačku vojsku da se povuče sa Katinja i zapisao predviđanje u dnevniku: "Nažalost, morali smo odustati od Katinja. Boljševici će neosporno ubrzo 'otkriti' da smo mi ubili 12.000 poljskih oficira. Ova epizoda će nam uzrokovati podosta nevolja u budućnosti. Sovjeti će sigurno izmisliti posao otkrića što više masovnih grobova kako bi nas okrivili za njih".<ref name="Goebbels"/> Nakon što su ponovno zauzeli Katinj nakon [[Bitka za Smolensk (1943)|bitke za Smolensk]], 1. oktobra 1943. NKVD je započeo operaciju zataškavanja.<ref name="Fischer"/><ref name="CiencialaMaterski2007-226-229"/> Groblje koje je sagradio poljski Crveni križ je uništeno a svi dokazi su uklonjeni.<ref name="Fischer"/> Svjedoci su "intervjuirani" te su im zaprijetili hapšenjem zbog "kolaboracije sa fašistima" ako se njihova svjedočenja ne poklapaju sa službenom vladinom tezom.<ref name="CiencialaMaterski2007-226-229"/><ref name="Rees2010"/> Pošto nijedan od dokumenata žrtava nije bio stariji od aprila 1940, sovjetska tajna policija je postavila lažne dokaze kako bi vrijeme masakra prebacila na ljeto 1941, kada su nacisti kontrolirali područje.<ref name="Rees2010"/> Preliminarni izvještaj NKVD-a iz 10–11. januara 1944, je zaključio da su poljske oficire ubili nacisti.<ref name="CiencialaMaterski2007-226-229"/> Početkom 1944, SSSR je poslao još jednu komisiju, "Specijalna komisija za uspostavu i istragu strijeljanja poljskih zarobljenika od njemačko-fašističkih napadača u Katinjskoj šumi" ({{lang-ru|Специальная Комиссия по установлению и расследованию обстоятельств расстрела немецко-фашистскими захватчиками в Катынском лесу военнопленных польских офицеров}}, ''Spetsial'naya Kommissiya po ustanovleniyu i rassledovaniyu obstoyatel'stv rasstrela nemetsko-fashistskimi zakhvatchikami v Katynskom lesu voyennoplennyh polskih ofitserov''), na lokaciju masovne grobnice; samo ime komisije je već unaprijed govorilo što će biti zaključak.<ref name="Fischer"/><ref name="CiencialaMaterski2007-226-229"/><ref name="Rees2010"/> Komisiju je vodio Nikolaj Burdenko.<ref name="Fischer"/><ref name="CiencialaMaterski2007-226-229"/> Strancima nije bilo dozvoljeno sudjelovati u istrazi.<ref name="Fischer"/><ref name="CiencialaMaterski2007-226-229"/> Komisija je ekshumirala leševe, odbacila njemački izvještaj iz 1943, te ih okrivila za strijeljanje u jesen 1941.<ref name="Fischer"/> Usprkos manjku dokaza, okrivili su i njemačku stranu za ubijanje ruskih zarobljenika koji su kopali jame.<ref name="Fischer"/> Nepoznato je koliko je članova komisije zavarao lažni izvještaj, a koliko je sumnjalo na istinu; Cienciala i Materski navode da komisija nije imala izbora nego potvrditi navode vlade, dok Burdenko vjerovatno nije znao o zataškavanju.<ref name="CiencialaMaterski2007-226-229"/><ref name="CiencialaMaterski2007-226-229"/> Zaključak komisije Burdenko sovjetski su izvori uporno ponavljali, sve dok sovjetska vlada 13. aprila 1990. nije priznala laž i potvrdila krivnju.<ref name="CiencialaMaterski2007-226-229"/> U januaru 1944, Sovjeti su također pozvali grupu od preko tucet američkih i britanskih novinara, koje je pratila Kathleen Harriman, kćer američkog veleposlanika [[W. Averell Harriman|Averella Harrimana]], i John Melby, treći sekretar amereričke ambasade u Moskvi, u Katinj.<ref name="Rees2010"/> Smatralo se da su tim činom sovjetske vlasti htjele dati težinu svojoj propagandi.<ref name="Rees2010"/> Melby je ipak uočio nedosljednosti u sovjetskom slučaju: problematični svjedoci; obeshrabrivanje ispitivanja svjedoka; izjave svjedoka su bile očito mehaničke i memorizirane unaprijed. Ipak, Melby je tada smatrao da je sveukupno sovjetski slučaj uvjerljiv.<ref name="Rees2010"/> Harrimanov izvještaj je došao do istog zaključka, no obojici je nakon rata postavljeno pitanje zašto su njihovi zaključci bili u suprotnostima sa nalazima, uz sumnju da je taj zaključak htio čuti i [[State Department]].<ref name="Rees2010"/> Novinari nisu bili zadivljeni sovjetskom namještaljkom.<ref name="Rees2010"/> === Reakcija Zapada === [[Datoteka:Katyn massacre 4.jpg|mini|lijevo|225px|Britanski, kanadski i američki oficiri (ratni zarobljenici) su dovedeni od Nijemaca da nadgledaju ekshumacije]] Rastuće poljsko-sovjetske tenzije su počele naprezati odnose Sovjeta i Zapada u vrijeme kada je poljska važnost sa Saveznike, a koja je bila značajna u prvim godinama rata, počela slabiti, zbog ulaska SSSR-a i SAD-a u rat. Britanski premijer [[Winston Churchill]] i američki predsjednik [[Franklin D. Roosevelt]] su sve češće bili razapeti između obaveza prema Poljacima i zahtjevima Staljina i njegovih veleposlanika.<ref name="Dunn1998-184"/> Prema [[Edward Bernard Raczyński|Edwardu Raczyńskom]], Raczyński i general Sikorski su se sreli sa Churchillom i [[Alexander Cadogan|Alexandrom Cadoganom]] 15. aprila 1943, te im rekli da Poljaci imaju konkretne dokaze o sovjetskoj odgovornosti za pokolj. Raczyński navodi da je Churchill, "bez obaveze, svojim ponašanjem pokazao da ne sumnja u to." Churchill je rekao da "boljševici znaju biti vrlo okrutni".<ref>{{cite book |last=Raczynski |first=Edward |title=In Allied London: The Wartime Diaries of the Polish Ambassador|date=1962|page=141}}</ref> Ipak, 24. aprila 1943. Churchill je ubjedio Sovjete: "Protivimo se bilo kakvoj 'istrazi' Međunarodnog odbora Crvenog krsta na bilo kojem teritoriju pod njemačkom kontrolom. Takve istrage bi bile laži a njihovi zaključci doneseni terorizmom".<ref name=crawford/> Neslužbeni ili tajni britanski dokumenti su zaključili da je sovjetska krivnja "gotovo sigurna", ali je savezništvo sa Sovjetima bilo važnije od takvih moralnih pitanja; stoga je službena verzija podržavala Sovjete, te čak i [[cenzura|cenzurirala]] bilo kakav suprotni zaključak.<ref name="Davies1998"/> Churchill je zamolio veleposlanika Owena O'Malleya da istraži taj slučaj, ali uz sljedeću opasku: "Sve je to samo da se prikupe fakti, jer niko od nas ne bi smio da o tome prozbori niti riječ."<ref name="Rees2010"/> O'Malley je ukazao na nekoliko nedosljednosti i nemogućnosti sovjetske verzije.<ref name="Rees2010"/> Kasnije, Churchill je poslao kopiju izvještaja Rooseveltu 13. augusta 1943. Izvještaj je dekonstruirao sovjetski bilans masakra i natuknuo političke posljedice na snažno moralni okvir, ali je priznao da nije bilo alternative postojećoj politici. Ne zna kakav je komentar Roosevelt saopštio kad je pročitao O'Malleyjev izvještaj.<ref name="Rees2010-2"/> Churchill se u svojim memoarima osvrnuo na sovjetsku istragu tog zločina 1944, prema kojem su nacisti krivi, te dodao: "uvjerenje je, izgleda, čin vjere".<ref name="Churchill"/> Ron Jeffery, agent britanske i poljske tajne službe, je 1944. u okupiranoj Poljskoj zaobišao [[Abwehr]] i dospio do Londona sa poljskim izvještajem za britansku vladu. Njegov trud je isprva jako cijenjen, ali je kasnije ignorisan od Britanaca, što je razočarani Jeffery pripisao podlosti [[Kim Philby|Kima Philbya]] i drugih komunističkih agenata u britanskom sistemu. Jeffery je pokušao informisati britansku vladu o masakru u Katinjskoj šumi, ali je otpušten iz armije.<ref name="Jeffery1989"/> Roosevelt je 1944. dao zadatak ambasadoru na [[Balkan]]u, poručniku Georgeu Earleu, da sastavi izvještaj o tom slučaju.<ref name="Fischer"/> Earle je zaključio da je masakr izveo SSSR.<ref name="Fischer"/> Nakon konzultacija sa Elmerom Davisom, direktorom ureda za ratnu informaciju, Roosevelt je službeno odbacio taj izvještaj, te izjavio da je ubjeđen kako je za isti kriv Treći Reich. Kada je Earle formalno zatražio dopuštenje da objavi nalaze, predsjednik mu je dao naredbu kojom mu je to zabranjeno.<ref name="Fischer"/> Dva američka ratna zarobljenika&nbsp;– pukovnik Donald B. Stewart i John H. Van Vliet&nbsp;– su 1943. odvedeni od Nijemaca do Katinja radi međunarodne konferencije.<ref name="archives.gov"/> Steward i Van Vliet su poslali šifrirane poruke američkim nadređenima prema kojima su naišla na dokaze koji su teretili Sovjete. Tri dokaza su priložena. Kao prvo, poljski leševi su bili u tako naprednom stanju raspadanja da ih nacisti nisu mogli ubiti. Kao drugo, nijedan od poljskih dokumenata iz grobnice (pisma, dnevnici, fotografije) nisu bili stariji od maja 1940. Kao treće, dobro stanje uniformi i čizama žrtava je ukazivalo da nisu dugo živjeli nakon zarobljeništva. Van Vliet je 1945. izdao izvještaj prema kojem Sovjeti nose teret krivice za taj masakr. Njegov nadređeni, Major general Clayton Bissell, je uništio izvještaj.<ref name="The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field&nbsp;— Central Intelligence Agency"/> Washington je tu informaciju držao tajnom, možda zbog toga da smiri Staljina i da ga ne odvrati od rata sa nacistima.<ref>{{cite web|url=http://rt.com/news/katyn-massacre-documents-usa-816/ |title=WWII massacre: Memos show US cover-up of Stalin's Katyn slaughter |publisher=RT.com|date=10. 9. 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/news/national/katyn-massacre-hushed-stalin-slaughter-polish-officers-released-memos-show-article-1.1156361 |title=Katyn massacre: US hushed up Stalin's slaughter of Polish officers, released memos show|publisher=New York Daily News |date=10. 9. 2012}}</ref> Tokom istrage [[Kongres SAD|kongresa]] 1951–1952, Bissell je branio svoj čin pred kongresom, navodeći da nije bilo u interesu SAD-a da stvara neprijateljstva sa saveznikom (SSSR-om) čija je pomoć još bila potrebna protiv [[Japan]]a.<ref name="Fischer"/> Van Vliet je 1950. obnovio svoj ratni izvještaj.<ref>[http://www.warbirdforum.com/vanvliet.htm Colonel Van Vliet on the Katyn massacre], warbirdforum.com</ref> == Nürnberški proces == Od 28. decembra 1945. do 4. januara 1946, sedmorici članova [[Wehrmacht]]a je suđeno na sovjetskom [[vojni sud|vojnom sudu]] u [[Sankt Peterburg|Lenjingradu]]. Jedan od njih, Arno Düre, je optužen za ubistvo brojnih civila strijeljanjem, je priznao da je sudjelovao u pokopu (ali ne i smaknuću) 15.000 do 20.000 poljskih ratnih zarobljenika u Katinju. Zbog toga je pošteđen smrtne kazne i osuđen na 15 godina teškog rada. Njegova ispovijed je bila puna apsurdnih detalja, te ga s toga sovjetski tužioci nisu iskoristili kao svjedoka tokom [[Nürnberški proces|Nürnberških suđenja]]. On je kasnije opovrgnuo svoju izjavu, te tvrdio da je prisiljen to priznati.<ref>{{ru simbol}} I. S. Yazhborovskaja, A. Yu. Yablokov, V. S. Parsadanova, [http://katynbooks.narod.ru/syndrome/Docs/Chapter_05.html ''Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях''] (''The Katyn Syndrome in Soviet–Polish and Russian–Polish Relations''), Moscow, ROSSPEN, 2001, {{ISBN|978-5-8243-0197-7}}, str. 336–337. (paragraph prije fusnote [40]). {{cite doi|10.1111/j.1467-9434.2005.00389.x}}</ref> Prilikom sastavljanja optužnice za njemačke ratne zločince tokom londonske konferencije, sovjetski pregovarači su iznijeli optužbu da je "u septembru 1941, 925 poljskih zarobljenika ubijeno u Katinjskoj šumi u blizini Smolenska". Američki pregovarači su to htjeli uključiti u optužnicu, ali su kasnije bili "posramljeni" tim uključivanjem te predložili da zavisi od Sovjeta da tu optužbu održe.<ref>Alderman, S. S., "Negotiating the Nuremberg Trial Agreements, 1945", in Raymond Dennett and Joseph E. Johnson, edd., ''Negotiating With the Russians'' (Boston, MA: World Peace Foundation, [1951]), str.. 96</ref> Tokom Nürnberškog procesa 1946, sovjetski general [[Roman Rudenko]] je podignuo optužnicu i izjavio da je "jedan od najvažnijih zločinačkih činova za koji su odgovorni glavni ratni zločinci masovno smaknuće poljskih zarobljenika koji su strijeljani u Katinjskoj šumi od njemačko-fašističkih osvajača,"<ref name="Nuremberg"/> ali nije uspio podići dokaze za isti, te su američki i britanski suci odbacili tu optužbu.<ref name="Cook"/> == Hladnoratovski pogledi == [[Datoteka:Massacre_of_Katyn.png|mini|desno|250px|Lokacije smaknuća poljskih zarobljenika na karti SSSR-a]] Dok je trajao [[korejski rat]] 1951. i 1952, istraga američkog kongresa koju je pokrenuo predstavnik Ray J. Madden - poznata kao Maddenova komisija - osvrnula se na katinjski masakr. Zaključila je da je Poljake ubio sovjetski NKVD<ref name="Fischer"/> te predložila da se Sovjetima sudi na [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnom sudu pravde]].<ref name="archives.gov"/> Ipak, pitanje o odgovornosti je i dalje ostalo kontroverzno kako na Zapadu tako i iza [[željezna zavjesa|željezne zavjese]]. U Britaniji, kasnih 1970-ih pokrenuti su planovi za izgradnju spomen groblja za žrtve, koje bi nosilo datum 1940. (a ne 1941), te su smatrani provokativnima tokom [[Hladni rat|hladnog rata]]. Smatra se da je izbor iz 1969. da se kao lokacija za ratno spomen groblje iskoristi bjelorusko selo [[Hatin]], lokacija [[masakr u Hatinu|nacističkog masakra preko 156 ljudi iz 1943]], namjerno odabrano kako bi se stvorila konfuzija oko zločina u Katinju.<ref name="Silitski"/><ref name="LRC"/> Ta dva imena su slična ili gotovo identična u nekim jezicima, te se stoga stvarala konfuzija.<ref name="Fischer"/><ref name="NYT"/> U Poljskoj, prosovjetske vlasti su zataškavale taj slučaj u skladu sa službenom sovjetskom propagandom, te su namjerno cenzurirali izvore koji bi mogli dati informacije o zločinu. Katinj je bio tabu tema poslijeratne Poljske. Cenzura Narodne Republike Poljske je uložila ogroman trud a slučaj Katinj je pomenut u "Crnoj knjizi cenzure" koju su koristili autoriteti da kontroliraju medije i akademiju. Ne samo da je vlada suzbila bilo kakve reference na isti, nego je i samo spominjanje tog zlodjela bilo opasno. Kasnih 1970-ih, neke demokratske grupe su se usprotivile cenzuri i razgovarali o masakru, usprkos prebijanja, hapšenjima i bojkotiranja.<ref name=lipski1/> Poljski sindikat [[Solidarnost (sindikat)|Solidarnost]] je 1981. podignuo spomenik sa jednostavnim natpisom "Katinj, 1940". Spomenik je zamijenjen kada su vlasti postavile novi natpis: "Poljskim vojnicima-žrtvama hitlerovskog fašizma-počivali na miru u Katinju". Ipak, svake godine na [[Dušni dan]] slični su spomenici sa križevima postavljeni na groblju Powązki i raznim drugim mjestima, samo da bi ih uklonila milicija. Katinj je ostao zabranjena tema u Poljskoj sve do pada [[istočni blok|istočnog bloka]] 1989.<ref name="Fischer"/> U SSSR-u 1950-ih, voditelj [[KGB]]-a, [[Aleksandar Šelepin]], je predložio uništenje raznih dokumenata povezanih sa Katinjom kako bi se umanjile šanse da istina izađe na vidjelo.<ref name="Ouimet2003"/><ref name="CiencialaMaterski2007-240-241"/> [[Nikita Hruščov|Nikiti Hruščovu]] je 3. marta 1959. pisao o ubijanju 21.857 Poljaka te predložio da se unište lični dokumenti o istima, a taj dokument je sačuvan te je na kraju izašao u javnost.<ref name="Ouimet2003"/><ref name="CiencialaMaterski2007-240-241"/><ref name="Sanford2005-94"/><ref name="Institute1993"/> == Otkrića == Kasnih 1980-ih porastao je pritisak i poljske i sovjetske vlade da se objave dokumenti povezani uz taj masakr. Poljski akademičari su pokušali uključiti Katinj kao temu u zajedničkoj poljsko-sovjetskoj komisiji iz 1987. kako bi istražili cenzurirane epizode poljsko-ruske historije.<ref name="Fischer"/> Sovjetski akademičari su 1989. otkrili da je Staljin doista naredio masakr, a 1990. [[Mihail Gorbačov]] je priznao da je [[NKVD]] pogubio gotovo sve poljske ratne zarobljenike te potvrdio dvije masovne grobnice kraj Katinja: Mednoje i Piatihatki. [[Datoteka:Katowice - Pomnik na pl. Andrzeja.JPG|mini|desno|250px|[[Katowice]], Poljska: spomenik ubijenima u "Katinju, Harkіvu, Mednoju i drugim mjestima u bivšem SSSR-u 1940."]] Gorbačov je 30. oktobra 1989. dozvolio delegaciji nekoliko stotina Poljaka, koju je organizirala poljsko udruženje "Porodice žrtava Katinja", da posjete spomen groblje u Katinju. Među njima je bio i bivši savjetnik za nacionalnu bezbjednost Sjedinjenih Država [[Zbigniew Brzezinski]].<ref name="time131189"/> Misa je održana a podignuti su natpisi sindikata Solidarnosti. Jedan čovjek je na groblje postavio natpis na kojem piše "[[NKVD]]" te maknuo riječ "Nacisti" te je tako nastao zapis "U sjećanje na poljske oficire koje je 1941. ubio NKVDI." Neki posjetioci su ostavili zapaljene svijeće na tlu.<ref name="upi301089"/> Brzezinski je saopštio: <blockquote>Nije vlastita bol koja me je dovela ovdje, kao što je slučaj sa većinom ovih ljudi, već prije priznanje simbolične prirode Katinja. Rusi i Poljaci, mučeni do smrti, ovdje leže zajedno. Čini mi se izuzetno važnim da se istina mora izgovoriti o tome što se ovdje dogodilo, jer se jedino istinom novo sovjetsko vodstvo može distancirati od Staljinovih zločina i NKVD-a. Samo istina može biti temelj prijateljstva između Sovjeta i Poljaka. Istina će napraviti put za sebe. U to sam ubjeđen zbog same činjenica da mi je dozvoljeno doputovati ovdje.<ref name="bbc011189"/></blockquote> Brzezinski je kasnije dodao: <blockquote>Činjenica da mi je sovjetska vlada dozvolila da budem ovdje—a Sovjeti znaju moja stajališta—je simbolično raskidanje sa staljinizmom te predstavlja [[perestrojka|perestrojku]].<ref name="ap301089"/></blockquote> Tokom 47. godišnjice otkrića masovne grobnice, 13. aprila 1990, SSSR je izrazio "duboko kajanje" i priznao odgovornost sovjetske tajne policije za taj zločin.<ref name="fa1990"/> Taj dan se od tada širom svijeta slavi kao Dan spomena na Katinj ({{lang-pl|Światowy Dzień Pamięci Ofiar Katynia}}).<ref name="Sanford2005-199"/> == Službene istrage == Nakon što su Amerikanci i Poljaci otkrili daljnje dokaze 1991. i 1992, ruski predsjenik [[Boris Jeljcin]] je objavio tajne dokumente iz zapečaćenog "Paketa №1." te ih predao poljskom predsjedniku [[Lech Wałęsa|Lechu Walesi]].<ref name="Fischer"/><ref name="CiencialaMaterski2007-256"/> Među dokumentima je bio i prijedlog Berije, datiran 5. marta 1940, da smakne 25.700 Poljaka, a koji je između ostalog potpisao i Staljin.<ref name="Fischer"/><ref name="CiencialaMaterski2007-256"/> Tu je bio i Šelepin dokument datiran 3. marta 1959. kojeg je poslao Hruščovu o smaknuću 21.857 Poljaka te prijedlog da se ti dokumenti unište kako bi se sakrila istina.<ref name="Institute1993"/> Ova otkrića su objavili i ruski mediji, gdje su interpretirani kao borba moći između Jeljcina i Gobračova.<ref name="CiencialaMaterski2007-256"/> Glavni vojni tužilac za SSSR je 1991. započeo postupak protiv P.&nbsp;K. Soprunenka zbog njegove uloge u katinjskom masakru, ali je na kraju odustao zbog toga što je Soprunenko imao 83 godine, bio gotovo slijep, te se oporavljao od operacije raka. Tokom ispitivanja, Soprunenko se branio time što je osporavao vlastiti potpis na dokumentima.<ref name="Parrish"/> [[Datoteka:Katyn massacre victims commemorated Warsaw 2007.PNG|mini|lijevo|225px|Ceremonija za žrtve Katinjskog masakra, trg Piłsudsk, [[Varšava]], 10. novembar 2007.]] Izvještaj komisije stručnjaka o Katinju, datiran 2. augusta 1993, naveo je zaključak da je to bio [[ratni zločin]], [[zločin protiv čovječnosti]] i genocid.<ref>{{cite journal|title=The Katyn Syndrome|url=https://archive.org/details/sim_russian-review_2006-01_65_1/page/117|author=Anna M. Cienciala|doi=10.1111/j.1467-9434.2005.00389.x|journal=[[The Russian Review]]|volume= 65|issue= 1|page=117–121|year= 2006}} {{citat3|The Commission of Experts wrote a detailed legal-historical examination of the Katyn crime, dated August 2, 1993. They concluded that it was a crime of genocide, a war crime, and a crime against humanity as per Article 6 of the Charter of the International Military Tribunal.}}</ref> Kada je Kwaśniewski posjetio Rusku Federaciju 2004, ruski službenici su objavili da su spremni predati sve informacije o tom masakru poljskim vlastima čim postanu deklasificirani.<ref name="rferl299094"/> Glavni ruski vojni tužilac, Aleksandar Savenkov, je 2005. objavio završetak istrage prema kojoj je potvrđena smrt 1.803 od 14.542 poljskih oficira osuđenih na smrt dok su bili u tri sovjetska logora.<ref name="Answer of the General Prosecutor's Office to the letter of the Memorial Society"/> Nije se osvrnuo na sudbinu preostalih 7.000 žrtava koji nisu bili ratni zarobljenici u logorima, nego u tamnicama. Savenkov je objavio da taj masakr nije bio genocid, da su sovjetski dužnosnici koji su krivi za isti već odavno mrtvi te da stoga "nema apsoultno nikakvog temelja razgovarati o ovome u krivičnom smislu". 116 od 183 svezaka koje je skupila ruska istraga su proglašeni državnom tajnom te su ostali tajni.<ref name="memorial"/><ref name="guardian290405"/> Poljski [[Sejm]] je 22. marta 2005. jednoglasno donio rezoluciju kojom zahtjeva da se svi dokumenti vezani uz taj masakr objave iz ruskih arhiva.<ref name="warsawvoice300305"/> Sejm je također zatražio da Ruska Federacija klasificira masakr kao [[genocid]].<ref name="polishembassy310305"/> Rezolucija je zapisala da "ruske vlasti pokušavaju odbiti priznati da se radi o genocidu te odbijaju pristup dokumentima koji bi istražili taj slučaj, zbog čega je teško utvrditi potpunu istinu u vezi ubica i počinioca istog."<ref name="polishembassy310305"/> Nekoliko ruskih novina su 2007. i 2008. godine, među kojima su i ''Rossiyskaja Gazeta'', ''Komsomolskaja Pravda'' i ''Nezavisimaya Gazeta'' objavile priče koje terete naciste za taj zločin, zbog čega se stvorila zabrinutost da je to urađeno uz prešutnu podršku [[Kremlj]]a.<ref name="The Economist"/> Kao odogovor, poljski Institut na narodno sjećanje je odlučio otvoriti vlastitu istragu.<ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision"/> Poljski ministar vanjskih poslova je 2008. zatražio od ruske vlade uvid u navodne snimke masakra koji je snimio NKVD tokom ubijanja, nešto što su Rusi osporavali da postoji. Poljski službenici smatraju da postoje te snimke, kao i druge koje pokazuju na kolaboraciju Sovjeta i [[Gestapo|Gestapa]] tokom operacije, što je jedan od mogućih razloga ruske odluke da neke dokumente i dalje drži pod velom tajne.<ref>{{pl simbol}} wiadomosci.gazeta.pl: [http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,5087514.html "NKWD filmowało rozstrzelania w Katyniu"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517174105/http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1%2C114873%2C5087514.html |date=17. 5. 2013 }}, 17. 7. 2008.</ref> 81 svezak tog slučaja predan je poljskoj vladi. Do 2012. godine,<ref>{{cite web |url=http://m.wyborcza.pl/wyborcza/1,105226,11543437,Wyrok_Trybunalu_w_Strasburgu_ws__Katynia__Rosja_nie.html |title=Wyrok Trybunału w Strasburgu ws. Katynia: Rosja nie wywiązała się ze zobowiązań |author=Joliet, François |date=16. 4. 2012 |language=Poljski |trans-title=Judgment of the Court in Strasbourg regarding Katyn: Russia does not comply with its obligations }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 35 od 183 svezaka je i dalje klasificirano.<ref>{{Cite web|url=http://thenews.pl/1/9/Artykul/51121,Batch-of-Katyn-files-handed-over-to-Institute-of-National-Remembrance|title=Batch of Katyn files handed over to Institute of National Remembrance|website=Polskie Radio dla Zagranicy|access-date=13. 1. 2019|archive-date=30. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630013919/http://thenews.pl/1/9/Artykul/51121,Batch-of-Katyn-files-handed-over-to-Institute-of-National-Remembrance|url-status=dead}}</ref> == Sudske istrage == U intervjuu za poljske novine, [[Vladimir Putin]] je Katinj nazvao "političkim zločinom".<ref name="The Economist2"/> Ruski [[Vrhovni sud]] je 21. aprila 2010. naredio moskovskom gradskom sudu da posluša priziv zbog jednog pravnog slučaja vezanog za Katinj.<ref name="nytimes.com"/> Udruga za ljudska prava [[Memorial (udruga)|Memorial]] je izjavila da bi ta odluka mogla voditi do sudske odluke o detaljima ubijanja hiljada poljskih oficira.<ref name="nytimes.com"/> Ruska Federacija je 8. maja 2010. Poljskoj predala 67 svezaka "kriminalnog slučaja No.159", pokrenutog 1990-ih kako bi se istražio taj masakr. Svaki svezak je imao 250 stranica, te je sveukupno takav arhiv raspodijeljen u šest kutija. Svaka kutija je težila 12&nbsp;kg. Ruski predsjednik [[Dmitrij Medvedev]] je predao jedan svezak poljskom predsjedniku, [[Bronisław Komorowski|Bronislawu Komorowskom]]. Medvedev i Komorowski su se složili da bi države trebale nastaviti otkrivati istinu ove tragedije.<ref name="Russia hands over volumes of Katyn massacre case to Poland"/> [[Evropski sud za ljudska prava]] je 2011. objavio da prihvaća dvije pritužbe porodica žrtava masakra protiv Ruske Federacije zbog zbog manjkavosti ruskih službenih istraga.<ref>{{Cite web|url=https://hudoc.echr.coe.int/sites/eng-press/pages/search.aspx|title=HUDOC - European Court of Human Rights|website=hudoc.echr.coe.int|access-date=13. 1. 2019}}</ref> U presudi 16. aprila 2012, sud je zaključio da je Ruska Federacija prekršila prava porodica žrtava zbog toga što nije dala dovoljno informacija o istrazi te opisao masakr kao "ratni zločin". Međutim, odbio je presuditi o učinkovitosti sovjetsko-ruske istrage jer se događaj odigrao prije nego je Ruska Federacija ratifikovala [[Evropska konvencija o ljudskim pravima|evropsku konvenciju o ljudskim pravima]] iz 1998.<ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/2012/04/16/us-russia-massacre-court-idUSBRE83F0UB20120416 |title=European court rules against Russia on 1940 Katyn massacre |date=16. 4. 2012 |publisher=Reuters |access-date=13. 1. 2019 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924163452/http://www.reuters.com/article/2012/04/16/us-russia-massacre-court-idUSBRE83F0UB20120416 |url-status=dead }}</ref> Porodica je pokrenula priziv te odluke, ali je 21. oktobra 2013. sud donio istu presudu kao i prethodnu, te zaključio da su ruski sudovi zakazali objasniti zašto su neke ključne informacije ostala tajne.<ref>[http://www.humanrightseurope.org/2013/10/court-makes-final-ruling-on-world-war-two-katyn-massacre-complaint/ "Court makes final ruling on World War Two Katyń massacre complaint"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021152740/http://www.humanrightseurope.org/2013/10/court-makes-final-ruling-on-world-war-two-katyn-massacre-complaint/ |date=21. 10. 2014 }} humanrightseurope.org; 21. 10. 2013.</ref> == Poljsko-ruski odnosi == Ruska Federacija i Poljska ostaju podijeljeni oko pravnog opisa ovog zločina. Poljaci smatraju da se radi o genocidu, te zahtijevaju širu istragu, kao i potpuni uvid u sovjetske tajne.<ref name="polishembassy310305"/><ref name="polishembassy041204"/> Juna 1998, Boris Jeljcin i [[Aleksander Kwaśniewski]] dogovorili su se oko izgradnje memorijala u Katinju i Mednoju, dvijema lokacija masovnog klanja. Međutim, septembra te godine ruska strana je također pokrenula i pitanje smrti sovjetskih ratnih zarobljenika u [[logori za Ruske zarobljenike u Poljskoj (1919–1924)|logorima pod poljskom kontrolom 1919-1924]]. Između 16.000 i 20.000 ratnih zarobljenika je preminulo u tim logorima zbog bolesti.<ref name="Rezmer"/> Neki ruski službenici su izjavili "da je to genocid koji se može usporediti sa Katinjom".<ref name="Fischer"/> Slična tvrdnja je izašla u javnost 1994; takvi pokušaji neki, pogotovo u Poljskoj, smatraju vrlo provokativnim ruskim manevrom kako bi se stvorio "anti-Katinj" i "uravnotežila historijska jednačina".<ref name="Sanford2005-8"/> [[Vladimir Putin]] je 4. februara 2010. pozvao poljskog premijera, [[Donald Tusk|Donalda Tuska]], da sudjeluje na spomen misi u Katinju u aprilu.<ref name="Russia's Putin invites Tusk to Katyn massacre event"/> Posjet se odigrao 7. aprila 2010, kada su Tusk i Putin zajedno sudjelovali na 70. godišnjici masakra.<ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2010/04/08/world/europe/08putin.html?ref=europe|title=Putin Marks Soviet Massacre of Polish Officers |publisher=The New York Times |date=7. 4. 2010 |first=Michael |last=Schwirtz}}</ref> Prije posjete, poljski film iz 2007, ''[[Katyń (film)|Katyń]]'', emitiran je na ruskoj državnoj televiziji po prvi put. ''[[The Moscow Times]]'' je komentirao da je premijera filma vjerovatno rezultat Putinove intervencije.<ref>''[[The Moscow Times]]'': [http://www.themoscowtimes.com/news/article/katyn-film-premieres-on-state-tv/403191.html "'Katyn' Film Premieres on State TV"], 5. 4. 2010.</ref> Avion u kojem su bili poljski predsjednik [[Lech Kaczyński]] i [[Maria Kaczyńska|njegova supruga]] kao i 87 drugih političara i vojnih oficira, je 10. aprila 2010. [[Zrakoplovna nesreća u Smolensku 2010.|doživio nesreću u Smolensku]], te je svih 96 putnika u njemu poginulo.<ref name="Polish President Lech Kaczyński dies in plane crash"/> Putnici su trebali biti na ceremoniji povodom 70. obljetnica masakra. Premijer Donald Tusk, koji nije bio u avionu, je saopćio da je to "''najtragičniji događaj u Poljskoj od rata.''" Odmah nakon nesreće, pojavile su se razne [[teorije zavjere]].<ref>{{cite web |title=In dark times Poland needs the sunlight of truth |first=Ben |last=Macintyre |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/ben_macintyre/article7095796.ece |publisher=The Times |date=13. 4. 2010 |location=London |access-date=13. 1. 2019 |archive-date=26. 5. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526164204/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/ben_macintyre/article7095796.ece |url-status=dead }}</ref> Katastrofa je imala odjek i na ruske medije, koji su nakon toga reprizirali ''Katyń'' na ruskoj televiziji.<ref name=gazeta/> Poljski predsjednik je trebao održati govor u kojem bi dao počast žrtvama, naglasio značaj masakra i pozvao na pomirbu rusko-poljskih odnosa. Govor je objavljen na poljskom jeziku,<ref>{{cite web |title=Słowa które nie padły |url=http://wiadomosci.onet.pl/kraj/slowa-ktore-nie-padly-w-katyniu,1,3571702,wiadomosc.html |newspaper=Rzeczpospolita |date=12. 4. 2010 |language=Poljski}}</ref> a pojavio se i prijevod na engleskom.<ref>[http://www.amnation.com/vfr/archives/016204.html View From The Right "The Speech the Polish President was to give at the Katyn Memorial"] (12. 4. 2010)</ref> U novembru 2010, ruska Duma je izdala rezoluciju u kojoj je objavljeno da se u tajnim dokumentima vidi da je "Katinjski zločin izvršen po izravnim naredbama Staljina i sovjetskih političara". Deklaracija je pozvala da se masakr dalje istraži kako bi se potvrdio ukupan broj žrtava. Članovi komunističke partije zanijekali su da je SSSR kriv za masakr te glasali protiv rezolucije.<ref name="Duma-Nov-2010"/> Ruski predsjednik Medvedev je 6. decembra 2010. izrazio privrženost otkrivanja cijele istine o masakru, i rekao da je "Rusija nedavno preduzela razne korake prema raščišćavanju nasljedstva prošlosti. Nastavit ćemo u tom smjeru".<ref name="Medvedev promises whole truth behind Katyn massacre"/> Ipak, [[Komunistička partija Ruske Federacije]], kao i razni prosovjetski ruski političari i komentatori, i dalje nastavljaju nijekati sovjetsku krivnju, nazivaju objavljene dokumente "lažnima" te šire staru sovjetsku verziju događaja prema kojoj su nacisti pogubili poljske zarobljenike. Pozvali su i na novu istragu koja bi osporila rezultate one iz 2004.<ref>{{cite book |last=Mukhin |first=Yuri |title=Антироссийская подлость |trans-title=Anti-Russian Treachery |url=http://www.patriotica.ru/history/muhin_antiros_.html |series=Реконструкция эпохи |year=2003 |publisher=Форум |language=Ruski |isbn=978-5-89747-050-1 |access-date=13. 1. 2019 |archive-date=21. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721172005/http://www.patriotica.ru/history/muhin_antiros_.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|last1=Изюмов|first1=Юрий|year=2005|script-title=ru:"Катынь не по Геббельсу." Беседа с Виктором Илюхиным|trans-title="Katyn not according to Goebbels." A discussion with Viktor Ilukhin.|journal=Досье|issue=40|language=Ruski|url=http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=44|title=Arhivirana kopija|access-date=13. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222221353/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=44|archive-date=22. 12. 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.infox.ru/authority/foreign/2010/04/28/Kommunistyy_tryebuyu.phtml |script-title=ru:Коммунисты настаивают: Катынь устроили фашисты |trans-title=The Communists Insist: Katyn was Perpetrated by the Fascists |author=Наталья Вельк|date=28. 4. 2010 |publisher=Infox.ru |language=ruski}}</ref> == Spomen lokacije == [[Datoteka:Katyn Memorial Cannock.jpg|mini|desno|250px|Spomen mjesto žrtvama Katinja, [[Cannock Chase]], [[Staffordshire]], [[UK]]]] Nekoliko spomen lokacija je podignuto širom svijeta. Dok je trajao [[hladni rat]], britanska vlada se protivila izgradnji većeg spomen mjesta u Ujedinjenom Kravljevstvu.<ref name=fco/><ref name=no/><ref name="CiencialaMaterski2007"/> [[SSSR]] nije htjela da se iko sjeća tog masakra te zahtijevala od britanske vlade da zaustavi izgradnju spomenika.<ref name="CiencialaMaterski2007"/><ref name="Sanford2005-195"/> Britanska vlada nije htjela antagonizam sa sovjetskom, pa se izgradnja spomenika odužila godinama.<ref name="fco"/><ref name="no"/> Kada se spomenik napokon izgradio, nijedan predstavnik vlade nije bio pristuan na ceremoniji (iako su predstavnici opozicione [[Konzervativna stranka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Konzervativne stranke]] bili tamo).<ref name=fco/><ref name=no/><ref name="CiencialaMaterski2007"/> Spomenik je otvoren 18. septembra 1976. u groblju Gunnersbury.<ref name="CiencialaMaterski2007"/><ref name="Meller1994"/> Još jedna spomen lokacija je podignuta 1979. u [[Cannock Chase]]u, [[Staffordshire]].<ref>BBC News: "[http://news.bbc.co.uk/local/stoke/hi/people_and_places/religion_and_ethics/newsid_8692000/8692627.stm Katyn remembered at Cannock Chase on 70th anniversary ]", 19. 5. 2010.</ref> [[Datoteka:Katyn Memorial at Zakopane.JPG|upright|mini|lijevo|225px|Spomen mjesto žrtvama masakra, groblje Pęksów Brzyzek, [[Zakopane]], [[Poljska]]]] Spomen lokacija je 2000. otvorena na ratnom groblju u Katinju.<ref name="papcem"/><ref>{{pl simbol}} Jagienka Wilczak, ''[http://www.polityka.pl/historia/1504904,1,katyn-charkow-miednoje.read Rdza jak krew: Katyń, Charków, Miednoje]'', Polityka, 31/2010</ref> Prije je taj spomenik bio posvećen "žrtvama hitlerizma".<ref name=papcem/> U [[Kanada|Kanadi]], velike metalne skulpture su podignute u poljskoj zajednici u [[Roncesvalles, Toronto|Roncesvallesu]] u [[Toronto]]u, [[Ontario]].<ref name=ronc/> U Južnoj Africi, spomen lokacija u [[Johannesburg]]u odaje pijetet žrtvama Katinja kao i južnoafričkim i poljskim pilotima koji su letjeli avionima kako bi bacali zalihe i hranu tokom [[Varšavski ustanak|varšavskog ustanka]].<ref name="Johannesburg Katyn Memorial"/> U poljskom gradu [[Wrocław]]u, kipar Tadeusz Tchórzewski je izradio spomen ploču za žrtve tog masakra. Otvorena je 2000, i nalazi se u parku istočno od gradskog centra, kraj zgrade Racławice Panorama. Prikazuje majku domovinu koja plače nad mrtvim vojnikom, dok je iznad nje anđeo smrti koji se oslanja na mač.<ref>{{cite web |url=http://www.wroclaw.ivc.pl/english/zabytki/pomnik-kozielsk/index.html |title=Wroclaw Statues&nbsp;— Monument to the Victims of the Katyń Massacre |publisher=wroclaw.ivc.pl |access-date=13. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821200244/http://www.wroclaw.ivc.pl/english/zabytki/pomnik-kozielsk/index.html |archive-date=21. 8. 2009 |url-status=dead }}</ref> U SAD-u, zlatni kip poznat kao ''Nacionalni memorijal Katyń'' nalazi se u [[Baltimore]]u, [[Maryland]]u, na ulici Aliceanna.<ref>"[http://www.katynbaltimore.com/foundation.html National Katyn Memorial Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306063116/http://www.katynbaltimore.com/foundation.html |date=6. 3. 2008 }}". National Katyn Memorial Foundation, 8. 10. 2005.</ref> Poljski Amerikanci su u [[Detroit]]u postavili maleni bijeli kamen u obliku krsta sa spomen pločom kod crkve St. Albertus.<ref name="/ Polish-American Artist Among Victims of Plane Crash">{{cite web |url=http://usembassywarsaw.wordpress.com/2010/04/16/polish-american-artist-among-victims-of-plane-crash/ |title=Polish-American Artist Among Victims of Plane Crash|author=Virginia H.|date=16. 4. 2010 |publisher=US Mission Poland |agency=U.S. Embassy in Warsaw and U.S. Consulate in Kraków}}</ref> Postoji i kip u [[Jersey City, New Jersey|Jersey Cityju, New Jerseyju]].<ref name="Exchange Place. Paulus Hook">{{cite web |url=http://www.njcu.edu/programs/jchistory/pages/e_pages/exchange_place.htm |title=Exchange Place. Paulus Hook |first=Carmela |last=Karnoutsos |work=Jersey City. Past and Present |publisher=New Jersey City University |access-date=13. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040814221758/http://www.njcu.edu/programs/jchistory/Pages/E_Pages/Exchange_Place.htm |archive-date=14. 8. 2004 |url-status=dead }}</ref> Druga spomen mjesta su [[Doylestown, Pennsylvania]] i [[Niles, Illinois]].<ref name="/ Polish-American Artist Among Victims of Plane Crash"/> U [[Ukrajina|Ukrajini]] je izgrađen memorijalni centar radi počasti 4.300 ubijenih oficira u Piatihatkiju, 14&nbsp;km sjeverno od [[Harkiv]]a; centar se nalazi iza ugla bivšeg sjedišta NKVD-a. Djeca su otkrila stotine dugmadi poljskih oficira dok su se igrala na toj lokaciji.<ref name=asch/> == Filmovi i literatura == Katinjski masakr je bio predmetom prikaza u filmovima, književnosti i slikama. Prvu englesku knjigu, "The Katyn Wood Murders", objavio je poljski emigrant [[Józef Mackiewicz]] 1951. u New Yorku. Ključan je dio radnje romana ''The Lieutenants'' koji je napisao [[W.E.B. Griffin]], dio serije ''Brotherhood of War''. Zataškavanje masakra je dio radnje u romanu ''[[Enigma (roman)|Enigma]]'' koji je napisao [[Robert Harris (pisac)|Robert Harris]], kao i film iz 2001, ''[[Enigma (2001 film)|Enigma]]''. [[Philip Kerr]] je 2013. napisao roman ''A Man Without Breath'' u kojem se istražuje mjesto masovne grobnice od njemačkih oficira 1943. Poljski pjesnik [[Jacek Kaczmarski]] je posvetio dio svoje poezije ovom događaju.<ref>{{pl simbol}} Kaczmarski, Jacek. "[http://www.kaczmarski.art.pl/tworczosc/wiersze_alfabetycznie/kaczmarskiego/k/katyn.php Katyń] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061015091634/http://www.kaczmarski.art.pl/tworczosc/wiersze_alfabetycznie/kaczmarskiego/k/katyn.php |date=15. 10. 2006 }}". kaczmarski.art.pl, 29. 8. 1985.</ref> U hrabrom političkom koraku na vrhuncu hladnog rata, srbijanski filmski režiser i scenarist [[Dušan Makavejev]] koristio je izvorne nacističke filmske snimke u svojem filmu iz 1974. ''[[Sweet Movie]]''. Poljski kompozitor [[Andrzej Panufnik]] je napisao pjesmu 1967. koja se zove "Katinjski epitaf".<ref name="comp"/> Američki filmaš [[Steven Fischer]] je 2000. producirao promotivni film ''Silence of Falling Leaves'' u kojem je dao počast palim vojnicima, a sastojao se od lišća koje pada dok se audio prebacuje na poljski jezik, na naraciju koju je vodila Božena Jędrzejczak. Nominiran je za nagradu [[Emmy]].<ref name="Balto. indie gets Emmy nod"/> Poljski filmski režiser [[Andrzej Wajda]] je 2007, čiji je otac, kapetan Jakub Wajda, pogubljen u zatvoru u Harkivu, dovršio film o tom masakru, ''[[Katyn (film)|Katyn]]''. Nominiran je za [[Oscar za najbolji strani film|Oskara]].<ref name="ebert"/> Britanski historičar [[Laurence Rees]] je 2008. producirao šestosatni TV dokumenatarc za [[BBC]]/[[PBS]] pod nazivom ''World War II Behind Closed Doors: Stalin, the Nazis and the West''. Katinjski masakr je bio jedan od središnjih tema serije.<ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=N6dX-XhQU04|title=WWII Behind Closed Doors: Stalin, the Nazis and the West &#124; Clip #1 &#124; PBS |publisher=Youtube.com |date=25. 4. 2009}}</ref><ref name="behind">{{cite book |title=World War II Behind Closed Doors: Stalin, the Nazis and the West |publisher=Random House |author=Rees, Laurence |authorlink=Laurence Rees |year=2010 |page=5 |isbn=978-0-307-38962-6}}</ref> == Galerija pojedinih žrtava == <gallery> Zygmunt_Kurnatowski-Miel%C5%BCy%C5%84ski_2.JPG|<center>Zygmunt Kurnatowski-Mielżyński Jan_Zi%C3%B3%C5%82kowski_(priest_officer)_1.JPG|<center>Jan Leon Ziółkowski Ludwik_Warcha%C5%82_2.JPG|<center>Ludwik Warchał Tadeusz_Tucholski_military.JPG|<center>Tadeusz Tucholski Dr_Karol_Szymanski_1934.jpg|<center>Karol Szymański J%C3%B3zef_Seruga.JPG|<center>Józef Seruga Marian_Rentgen-Guentner.png|<center>Marian Rentgen Rudolf_Prich_(1881-1940).jpg|<center>Rudolf Prich Karol_Grzesik.png|<center>Karol Grzesik Marian_Hanusiewicz.JPG|<center>Marian Hanusiewicz Wiktor_Kalici%C5%84ski_with_family.jpg|<center>Wiktor Kaliciński Stanis%C5%82aw_Michalski_(veterinarian).JPG|<center>Stanisław Michalski J%C3%B3zef_D%C4%85browski_(1888-1940)_fatigue.JPG|<center>Józef Dąbrowski Stanis%C5%82aw_Chor%C4%85%C5%BCek.JPG|<center>Stanisław Chorążek JLewandowska.JPG|<center>Janina Lewandowska </gallery> == Literatura == {{refbegin|2}} * {{cite book|editor1-last=Cienciala|editor1-first=Anna M.|editor2-last=S. Lebedeva|editor2-first=Natalia|editor3-last=Materski|editor3-first=Wojciech|title=Katyn: A Crime Without Punishment|url=https://archive.org/details/bwb_P8-CBL-064|series=Annals of Communism Series|publisher=Yale University Press|year=2008|isbn=978-0-300-10851-4}} * {{cite book|last1=Komorowski|first1=Eugenjusz A.|last2=Gilmore|first2=Joseph L.|year=1974|title=Night Never Ending|publisher=Avon Books}} * {{cite book|last=Paul|first=Allen|authorlink=Allen Paul (writer)|year=2010|title=Katyń: Stalin's Massacre and the Triumph of Truth|publisher=Northern Illinois University Press: DeKalb, IL|isbn=978-0-87580-634-1}} * {{cite book|last=Paul|first=Allen|year=1996|title=Katyń: Stalin's massacre and the seeds of Polish Resurrection|url=https://archive.org/details/katynstalinsmass0000paul| publisher=Annapolis, Md., Naval Institute Press|isbn=978-1-55750-670-2}} * {{cite book|last=Paul|first=Allen| year=1991| title=Katyn: The Untold Story of Stalin's Polish Massacre|url=https://archive.org/details/katynuntoldstory0000paul|publisher=Scribner Book Company|isbn=978-0-684-19215-4}} * {{cite journal|last=Sandford|first=George|authorlink=George Sanford (scholar)|title=The Katyn Massacre and Polish–Soviet relations 1941–1943|journal=[[Journal of Contemporary History]]|volume=41|issue=1|pages=95–111|url=http://jch.sagepub.com/cgi/reprint/41/1/95.pdf|format=PDF|doi=10.1177/0022009406058676|year=2006}} * {{cite book|last=Swianiewicz|first=Stanisław|authorlink=Stanisław Swianiewicz|title=W cieniu Katynia|origyear=1976|trans-title=In the Shadow of Katyn: Stalin's Terror|publisher=Borealis Pub|year=2000|isbn=978-1-894255-16-5}} * {{cite book|last=Zaslavsky|first=Victor|url=http://www.telospress.com/main/index.php?main_page=product_info&products_id=366|title=Class Cleansing: The Katyn Massacre|others=Kizer Walker (trans.)|publisher=Telos Press Publishing|year=2008|isbn=978-0-914386-41-4}} * Bengali: Saubhik Ghosh. 'Katyn-Kolonko' (The Katyn Crime). EKDIN, Sunday Supplement, Cover Story. 11. 10. 2009 {{refend}} == Reference == {{refspisak|colwidth=30em|refs= <ref name="CiencialaMaterski2007-30">{{cite book|first1=Anna M.|last1=Cienciala|first2=Wojciech|last2=Materski|title=Katyn: A Crime without Punishment|url=http://books.google.com/books?id=SyimWfkx0-MC&pg=PA30|year=2007|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10851-4|page=30}}</ref> <ref name="CiencialaMaterski2007-81">{{cite book|first1=Anna M.|last1=Cienciala|first2=Wojciech|last2=Materski|title=Katyn: a crime without punishment|url=http://books.google.com/books?id=SyimWfkx0-MC&pg=PA81|year=2007|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10851-4|page=81}}</ref> <ref name="Brown2009-140">{{cite book|first=Archie|last=Brown|title=The Rise and Fall of Communism|url=http://books.google.com/books?id=SjgGDYoPapMC&pg=PA140|date=9. 6. 2009|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-113879-9|page=140}}</ref> <ref name="BIPN">See for instance: {{cite journal|author-link=Barbara Polak|first=Barbara|last=Polak|year=2005|title=Zbrodnia katyńska|journal=Biuletyn Institute of National Remembrance|pages=4–21|url=http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=f4349d43-b13d-4c2c-a70d-056e8801493d|format=PDF|language=pl|access-date=12. 1. 2019|archive-date=8. 12. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208102039/http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=f4349d43-b13d-4c2c-a70d-056e8801493d|url-status=dead}}</ref> <ref name="Zbrodnia katyńska">{{cite book|author=various authors (collection of documents)|coauthors=[[Władysław Anders]] |title=Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów|year=1962|pages=16, 30, 257|publisher=Gryf|language=pl}}</ref> <ref name="Czcheidze">{{cite web|first=Justyna|last=Jakubowska|title=Prezydenci Polski i Gruzji odsłonili pomnik gruzińskich oficerów w Wojsku Polskim|publisher=|year=2007|work=kaukaz.pl|url=http://www.kaukaz.pl/aktualnosci/artykul.php?Artykul=31|language=pl}}</ref> <ref name="Biuletyn">{{cite journal|first1=Marian|last1=Kukiel|first2=Barbara|last2=Jagiełło|year=2003|title=Special Edition of Kombatant Bulletin on the occasion of the Year of General Sikorski. Official publication of the Polish government Agency of Combatants and Repressed|journal=Kombatant|issue=148|publisher=IPN|doi=|url=http://www.udskior.gov.pl/kombatant/200306_spec.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717081820/http://www.udskior.gov.pl/kombatant/200306_spec.pdf|archive-date=17. 7. 2011|language=pl|date=|access-date=12. 1. 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Davies2008-292">{{cite book|first=Norman|last=Davies|title=No Simple Victory: World War II in Europe, 1939–1945|url=http://books.google.com/books?id=9P_uQ2qeFUkC&pg=PT292|date=septembar 2008|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-311409-3|page=292}}</ref> <ref name="Brackman">{{cite book|first=Roman|last=Brackman|title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life|url=http://books.google.com/books?id=zQL8POkFGIQC&pg=PA358|year=2001|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-5050-0|page=358}}</ref> <ref name="Duma-Nov-2010">{{cite web|title=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11845315|newspaper=BBC News|date=26. 11. 2010}}</ref> <ref name="BIPN1">{{cite journal|author-link=Barbara Polak|first=Barbara|last=Polak|year=2005|title=Zbrodnia katyńska|journal=Biuletyn Institute of National Remembrance|pages=4–21|url=http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=f4349d43-b13d-4c2c-a70d-056e8801493d|format=PDF|language=pl|access-date=12. 1. 2019|archive-date=8. 12. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208102039/http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=f4349d43-b13d-4c2c-a70d-056e8801493d|url-status=dead}}</ref> <ref name="Basak1993">{{cite book|first=Adam|last=Basak|title=Historia pewnej mistyfikacji: zbrodnia katyńska przed Trybunałem Norymberskim|url=http://books.google.com/books?id=9DhnAAAAMAAJ|year=1993|publisher=Wydawn. Uniwersytetu Wrocławskiego|isbn=978-83-229-0885-3|page=37}}</ref> <ref name=balfour>{{cite book|title=Propaganda in War 1939–1945: Organisation, Policies and Publics in Britain and Germany|url=https://archive.org/details/propagandainwar10000balf|last=Balfour|first=Michael|year=1979|publisher=Routledge & Kegan Paul|isbn=978-0-7100-0193-1|pages=[https://archive.org/details/propagandainwar10000balf/page/332 332]–333}}</ref> <ref name="Fischer">{{cite journal|first=Benjamin B.|last=Fischer|year=1999–2000|title=The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field|journal=Studies in Intelligence|volume=|issue=Winter|pages=|publisher=[[CIA]]|doi=|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html|access-date=12. 1. 2019|archive-date=17. 1. 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/5mq16st2z?url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Engel">{{cite book|first=David|last=Engel|title=Facing a holocaust: the Polish government-in-exile and the Jews, 1943–1945|url=http://books.google.com/books?id=a12WB1iknWwC&pg=PA71|ear=1993|publisher=UNC Press Books|isbn=978-0-8078-2069-8|page=71}}</ref> <ref name=horner>{{cite book|first1=David M.|last1=Horner|first2=Robin|last2=Havers|title=The Second World War: Europe, 1939–1943|year=2003|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-96846-1|page=34|pages=|url=|access-date=}}</ref> <ref name="CiencialaMaterski2007-226-229">{{cite book|first1=Anna M.|last1=Cienciala|first2=Wojciech|last2=Materski|title=Katyn: A Crime without Punishment|url=http://books.google.com/books?id=SyimWfkx0-MC&pg=PA226|year=2007|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10851-4|pages=226–229}}</ref> <ref name="Goebbels">{{cite book|first1=Joseph|last1=Goebbels|first2=Louis|last2=Translated by Lochner|title=The Goebbels Diaries (1942–1943)|url=https://archive.org/details/goebbelsdiaries100goeb|publisher=Doubleday & Company|year=1948}}</ref> <ref name=lipski1>{{cite book|title=KOR: a history of the Workers' Defense Committee in Poland, 1976–1981|year=1985|publisher=[[University of California Press]]|location=Berkeley|isbn=0-520-05243-9|author=[[Jan Józef Lipski]]|url=https://archive.org/details/korhistoryofwork0000lips}}</ref> <ref name="Kultur2007-180">{{cite book|author=Simon-Dubnow-Institut für Jüdische Geschichte und Kultur|title=Shared History, Divided Memory: Jews and others in Soviet-occupied Poland, 1939–1941|url=http://books.google.com/books?id=_BbvQbiaqAEC&pg=PA180|year=2007|publisher=Leipziger Universitätsverlag|isbn=978-3-86583-240-5|page=180}}</ref> <ref name="Answer of the General Prosecutor's Office to the letter of the Memorial Society">{{cite web|url=http://www.memo.ru/daytoday/5katyn2.htm|script-title=ru:Ответ ГВП на письмо общества "Мемориал"|last=Kondratov|first=V. K.|year=2005|work=|publisher=General Prosecutor's Office of the Russian Federation|language=Russian|trans-title=Answer of the General Prosecutor's Office to the letter of the Memorial Society|title=Arhivirana kopija|access-date=12. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605073217/http://www.memo.ru/daytoday/5katyn2.htm|archive-date=5. 6. 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name=kmw2>{{cite web|url=http://www.electronicmuseum.ca/Poland-WW2/katyn_memorial_wall/kmw_statement.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616072503/http://www.electronicmuseum.ca/Poland-WW2/katyn_memorial_wall/kmw_statement.html|archive-date=16. 6. 2008|title=Official statement of the Polish government, on 17 April 1943|author=Council of Ministers, Polish Government in Exile|year=1943|work=|publisher=Katyn Memorial Wall|access-date=12. 1. 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name=asch>{{cite web|first=Neal|last=Ascherson|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/17/smolensk-crash-katyn-accident-of-history|title=An accident of history|publisher=The Guardian|date=17. 4. 2010|location=London}}</ref> <ref name=may>{{cite book|first=Ernest R.|last=May|title=Strange Victory: Hitler's Conquest of France|url=https://archive.org/details/strangevictoryhi0000maye_l5e7|year=2000|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1-85043-329-3|page=[https://archive.org/details/strangevictoryhi0000maye_l5e7/page/93 93]}}</ref> <ref name="Balto. indie gets Emmy nod">{{cite web|url=http://thedailyrecord.com/2001/05/22/balto-indie-gets-emmy-nod/|title=Balto. indie gets Emmy nod|publisher=Mddailyrecord.com|date=22. 5. 2001}}</ref> <ref name="Livre noir du Communisme: crimes, terreur, répression">{{cite encyclopedia|first1=Nicholas|last1=Werth|first2=Mark|last2=Kramer|editor=Stéphane Courtois|encyclopedia=Livre noir du Communisme: crimes, terreur, répression|title=A State against Its People: Violence, Repression and Terror in the Soviet Union|date=15. 10. 1999|publisher=Harvard University Press|url=http://books.google.com/books?id=H1jsgYCoRioC&pg=PA208|isbn=978-0-674-07608-2|pages=208}}</ref> <ref name=crawford>{{cite book|title=The Eastern Front Day by Day, 1941–45: A Photographic Chronology|last=Crawford|first=Steve|year=2006|publisher=Potomac Books|isbn=978-1-59797-010-5|page=20}}</ref> <ref name="Miednoje_Katyn">{{cite web|url=http://www.coldwarhistory.us/Cold_War/Katyn_Massacre/Miednoje__Katyn.htm|title=The grave unknown elsewhere or any time before ... Katyń&nbsp;– Kharkiv&nbsp;– Mednoe|first=Werner|last=Juretzko}}</ref> <ref name="Churchill">{{cite book|first=Winston|last=Churchill|title=The Hinge of Fate|url=http://books.google.com/books?id=ul4FXiT4-9wC&pg=PA680|date=11. 4. 1986|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-395-41058-5|page=680}}</ref> <ref name="LeslieLeslie1983">{{cite book|first=Roy Francis|last=Leslie|title=The History of Poland since 1863|url=http://books.google.com/books?id=0tYVKUsnw9IC&pg=PA244|year=1983|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-27501-9|page=244}}</ref> <ref name="CiencialaMaterski2007">{{cite book|first1=Anna M.|last1=Cienciala|first2=Wojciech|last2=Materski|title=Katyn: A Crime without Punishment|url=http://books.google.com/books?id=SyimWfkx0-MC&pg=PA244|year=2007|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10851-4|pages=243–245}}</ref> <ref name="Отчёт">{{cite web|url=http://militera.lib.ru/research/meltyukhov2/03.html |title=Отчёт Украинского и Белорусского фронтов Красной Армии|first=Mikhail|last=Meltiukhov|language=ru}}</ref> <ref name="CiencialaMaterski2007-240-241">{{cite book|first1=Anna M.|last1=Cienciala|first2=Wojciech|last2=Materski|title=Katyn: A Crime without Punishment|url=http://books.google.com/books?id=SyimWfkx0-MC&pg=PA240|year=2007|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10851-4|pages=240–241}}</ref> <ref name="Parrish">{{cite book|first=Michael|last=Parrish|title=The Lesser Terror: Soviet State Security, 1939–1953|url=http://books.google.com/?id=NDgv5ognePgC&printsec=frontcover&dq=The+lesser+terror:+Soviet+state+security,+1939–1953&q|publisher=Praeger Press|year=1996|isbn=978-0-275-95113-9|pages=324, 325}}</ref> <ref name="CiencialaMaterski2007-256">{{cite book|first1=Anna M.|last1=Cienciala|first2=Wojciech|last2=Materski|title=Katyn: A Crime without Punishment|url=http://books.google.com/books?id=SyimWfkx0-MC&pg=PA256|year=2007|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10851-4|page=256}}</ref> <ref name="RFERL">{{cite web|title=Russian, Polish Leaders To Mark Katyn Anniversary |url=http://www.rferl.org/content/Russian_And_Polish_Leaders_To_Mark_Katyn_Anniversary/2004394.html?page=1&x=1#relatedInfoContainer|newspaper=[[Radio Slobodna Evropa]]|date=6. 4. 2010}}</ref> <ref name="Cook">{{cite book|first=Bernard A.|last=Cook|title=Europe Since 1945: An Encyclopedia|url=http://books.google.de/books?id=hafLHZgZtt4C&lpg=PA691&hl=de&pg=PA712#v=onepage&q&f=false|year=2001|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-8153-4058-4|page=712}}</ref> <ref name="PAP">{{cite journal|author=cheko, Polish Press Agency|title=Odkryto grzebień z nazwiskami Polaków pochowanych w Bykowni|journal=[[Gazeta Wyborcza]]|date=21. 9. 2007|url=http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,4509809.html|language=pl|access-date=12. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915012240/http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,4509809.html|archive-date=15. 9. 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="comp">{{cite book|title=The companion to 20th-century music|publisher=1996|author=Lebrecht, Norman|year=1996|page=250|isbn=978-0-306-80734-3}}</ref> <ref name="Peszkowski">{{cite journal|first=Zdzisław|last=Peszkowski|year=2007|title=Jedyna kobieta&nbsp;— ofiara Katynia (The only woman victim of Katyn)|journal=Tygodnik Wileńszczyzny|issue=10|url=http://www.tygodnik.lt/200710/bliska6.html|language=pl}}</ref> <ref name="Davies1998">{{cite book|first=Norman|last=Davies|title=Europe: A History|date=20. 1. 1998|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-097468-8|page=[https://archive.org/details/europehistory00norm/page/1004 1004]|url=https://archive.org/details/europehistory00norm/page/1004}}</ref> <ref name="Rieber2000-31-33">{{cite book|first=Alfred J.|last=Rieber|title=Forced migration in Central and Eastern Europe, 1939–1950|url=http://books.google.com/books?id=it0-Zi2nEX0C&pg=PA31|year=2000|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-5132-3|pages=31–33}}</ref> <ref name="Dean">{{cite book|first=Martin|last=Dean|title=Collaboration in the Holocaust: Crimes of the Local Police in Belorussia and Ukraine, 1941–44|url=http://books.google.com/books?id=tdzTU1Uj3zcC&pg=PA144|date=9. 3. 2003|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-4039-6371-0|page=144}}</ref> <ref name="Sandler2002">{{cite book|first=Stanley|last=Sandler|title=Ground Warfare: An International Encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=L_xxOM85bD8C&pg=PA808|year=2002|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-344-5|page=808}}</ref> <ref name="Dunn1998-184">{{cite book|first=Dennis J.|last=Dunn|title=Caught between Roosevelt & Stalin: America's ambassadors to Moscow|url=http://books.google.com/books?id=Cm6IH1a4oksC&pg=PA184|year=1998|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2023-2|page=184}}</ref> <ref name="Sanford2005-102">{{cite book|first=George|last=Sanford|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|url=http://books.google.de/books?id=umQqmFXTosMC&pg=PA102&lpg=PA102&dq=walther+2+modell++katyn&source=bl&ots=bn-k_xNU7R&sig=DdParvXoqG1OpoFRTksFJpcwo7A&hl=de&sa=X&ei=KEIYVN-3MsOxO-iFgZgD&redir_esc=y#v=onepage&q=walther%202%20modell%20%20katyn&f=false|year=2005|publisher=ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL|isbn=978-0-415-33873-8|page=102}}</ref> <ref name="ebert">{{cite book|title=Roger Ebert's Movie Yearbook 2011|url=https://archive.org/details/rogerebertsmovie0000eber_r2w9|publisher=Andrews McMeel Publishing|author=Ebert, Roger|authorlink=Roger Ebert|year=2010|isbn=978-1-4494-0618-9}}</ref> <ref name="Sanford2005-130">{{cite book|first=George|last=Sanford|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|url=http://books.google.com/books?id=ayq3CpH69HMC&pg=PA130|year=2005|publisher=ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL|isbn=978-0-415-33873-8|page=130}}</ref> <ref name="Jeffery1989">{{cite book|first=Ron|last=Jeffery|title=Red runs the Vistula|url=http://books.google.com/books?id=tllpAAAAMAAJ|date=1. 12. 1989|publisher=Nevron Associates|isbn=978-0-908734-00-9|pages=308–309}}</ref> <ref name="Sanford2005-44">{{cite book|first=George|last=Sanford|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|url=http://books.google.com/books?id=ayq3CpH69HMC&pg=PA130|year=2005|publisher=ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL|isbn=978-0-415-33873-8|page=44}}</ref> <ref name="Institute1993">{{cite book|author=RFE/RL Research Institute|title=RFE/RL research report: weekly analyses from the RFE/RL Research Institute|url=http://books.google.com/books?id=ix0kAQAAIAAJ|year=1993|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty, Inc.|page=24|quote=One of the documents turned over to the Poles on 14 October was Shelepin's handwritten report from 1959}}</ref> <ref name="Sanford2005-131">{{cite book|first=George|last=Sanford|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|url=http://books.google.com/books?id=ayq3CpH69HMC&pg=PA131|year=2005|publisher=ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL|isbn=978-0-415-33873-8|page=131}}</ref> <ref name="Johannesburg Katyn Memorial">{{cite web|url=http://www.joburg.org.za/culture/built-heritage/monuments/katyn-memorial|title=About Katyn Memorial|date=februar 2002|publisher=Department of Arts, Culture, and Heritage in the City of Johannesburg|access-date=12. 1. 2019|archive-date=23. 11. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123161207/http://www.joburg.org.za/culture/built-heritage/monuments/katyn-memorial|url-status=dead}}</ref> <ref name=court>{{cite book|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_s9j1|first=Simon|last=Sebag Montefiore|year=2004|publisher=Random House|isbn=978-1-4000-7678-9|page=[https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba_s9j1/page/334 334]}}</ref> <ref name="Nuremberg">{{cite web|url=http://www.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-07/tgmwc-07-59-07.shtml|title=Excerpts of Nuremberg archives, Fifty-Ninth Day: Thursday, 14 February 1946|date=2. 1. 2006|work=|publisher=Nizkor|access-date=12. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306074130/http://www.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-07/tgmwc-07-59-07.shtml|archive-date=6. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Stalin's wars: from World War to Cold War, 1939-1953">{{cite book|first=Geoffrey|last=Roberts|title=Stalin's Wars: from World War to Cold War, 1939–1953|url=http://books.google.com/books?id=5GCFUqBRZ-QC&pg=PA171|year=2006|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-11204-7|page=171}}</ref> <ref name="LRC">{{Cite book|first=Louis Robert|last=Coatney|title=The Katyn Massacre (A Master of Arts Thesis)|year=1993|publisher=Western Illinois University|url=http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/wwii/special.studies/katyn.massacre/katynlrc.txt}}</ref> <ref name="Snyder2010-140">{{cite book|first=Timothy|last=Snyder|title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin|url=http://books.google.com/books?id=n856VkLmF34C&pg=PA140|date=12. 10. 2010|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-00239-9|page=140|access-date=12. 1. 2019|archive-date=30. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330063144/https://books.google.com/books?id=n856VkLmF34C&pg=PA140|url-status=dead}}</ref> <ref name="Medvedev promises whole truth behind Katyn massacre">{{cite web|url=http://en.rian.ru/russia/20101206/161655377.html|work=[[RIA Novosti]]|title=Medvedev promises whole truth behind Katyn massacre|date=6. 12. 2010|access-date=12. 1. 2019|archive-date=23. 11. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123142024/http://en.rian.ru/russia/20101206/161655377.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="The Polish Deportees of World War II: Recollections of Removal to the Soviet Union and Dispersal Throughout the World">{{cite book|first=Tadeusz|last=Piotrowski|title=The Polish Deportees of World War II: Recollections of Removal to the Soviet Union and Dispersal Throughout the World|url=http://books.google.com/books?id=9Kefzi0_vwIC&pg=PA4|date= 2007|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-3258-5|page=4}}</ref> <ref name="Meller1994">{{cite book|first=Hugh|last=Meller|title=London Cemeteries: An Illustrated Guide and Gazetteer|url=http://books.google.com/books?id=8-ROAAAAMAAJ|date=10. 3. 1994|publisher=Scolar Press|isbn=978-0-85967-997-8|page=139}}</ref> <ref name="Tokarev">{{cite book|first=Dmitri|last=Stepanovich Tokariev|year=1994|title=Zeznanie Tokariewa|others=Anatoliy Ablokov, Fryderyk Zbiniewicz|publisher=Warsaw, Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej|page=71|language=pl}}, također i u {{cite book|year=1995|title=Katyń; dokumenty zbrodni|editor=[[Aleksander Gieysztor|Gieysztor, Aleksander]]; Germanovich Pikhoya, Rudolf|others=Materski, Wojciech; Belerska, Aleksandra|pages=547–567|publisher=Warsaw, Trio |isbn=83-85660-62-3 |id={{ISBN|83-86643-80-3}}}}</ref> <ref name="NYT">{{Cite journal|first=Serge|last=Schemann|date=1985|title=SOLDIERS STORY' SHARES PRIZE AT MOSCOW FILM FESTIVAL|journal=[[New York Times]]|page=10|url=http://www.nytimes.com/1985/07/13/movies/soldiers-story-shares-prize-at-moscow-film-festival.html}}</ref> <ref name="Zawodny-77">{{cite book|title=Death in the Forest: The Story of the Katyn Forest Massacre|first=Janusz K.|last=Zawodny|authorlink=Janusz K. Zawodny|year=1962|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=978-0-268-00849-9|page=77|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27886543|access-date=|archive-date=5. 6. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605002045/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27886543|url-status=dead}}</ref> <ref name="Ouimet2003">{{cite book|first=Matthew J.|last=Ouimet|title=The rise and fall of the Brezhnev Doctrine in Soviet foreign policy|url=http://books.google.com/books?id=aFSwrUcuDWsC&pg=PA126|year=2003|publisher=UNC Press Books|isbn=978-0-8078-5411-2|page=126}}</ref> <ref name="Zawodny-15">{{cite book|title=Death in the Forest: The Story of the Katyn Forest Massacre|first=Janusz K.|last=Zawodny|year=1962|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=978-0-268-00849-9|page=15|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27886543|access-date=|archive-date=5. 6. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605002045/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=27886543|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rees2010">{{cite book|first=Laurence|last=Rees|title=World War II Behind Closed Doors: Stalin, the Nazis and the West|url=http://books.google.com/books?id=sO-KGz1ZTiQC&pg=PA243|date=4. 5. 2010|publisher=Random House Digital, Inc.|isbn=978-0-307-38962-6|pages=243–246}}</ref> <ref name="bbc161204">{{cite web|title=Russia to release massacre files |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4102967.stm|newspaper=[[BBC News]]|date=1. 11. 1989}}</ref> <ref name="Rees2010-2">{{cite book|first=Laurence|last=Rees|title=World War II Behind Closed Doors: Stalin, the Nazis and the West|url=http://books.google.com/books?id=sO-KGz1ZTiQC&pg=PA188|date=4. 5. 2010|publisher=Random House Digital, Inc.|isbn=978-0-307-38962-6|pages=188–189}}</ref> <ref name="archives.gov">National Archives and Records Administration, documents related to Committee to Investigate and Study the Facts, Evidence, and Circumstances of the Katyn Forest Massacre (1951–52) [http://www.archives.gov/legislative/guide/house/chapter-22-select-katyn-forest-massacre.html online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018170925/https://www.archives.gov/legislative/guide/house/chapter-22-select-katyn-forest-massacre.html |date=18. 10. 2020 }}. Select Committee of the US Congress final report: "The Katyn Forest Massacre", House Report No. 2505, 82nd Congress, 2nd Session (22. 12. 1952) [http://www.conservativeclassics.com/books/Katynbk/BK07.PDF online pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209194847/http://www.conservativeclassics.com/books/Katynbk/BK07.PDF |date=9. 2. 2006 }}, [http://katyn.ru/forums/viewtopic.php?pid=106 unofficial reproduction of the relevant parts]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327023535/http://www.conservativeclassics.com/books/Katynbk/BK07.PDF |date=27. 3. 2009 }}</ref> <ref name="Polish President Lech Kaczyński dies in plane crash">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8612825.stm|title=Polish President Lech Kaczyński dies in plane crash|date=10. 4. 2010|work=[[BBC News]]|publisher=BBC|}}</ref> <ref name="gmyz">{{cite web|title=1.8 mln polskich ofiar Stalina|first=Cezary|last=Gmyz|url=http://www.rp.pl/artykul/365363.html|newspaper=Rzeczpospolita Polska|date=18. 9. 2009|language=pl|access-date=12. 1. 2019|archive-date=10. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910021921/http://www.rp.pl/artykul/365363.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rezmer">{{cite book|first1=Waldemar|last1=Rezmer|first2=Karpus|last2=Zbigniew|author2-link=Karpus Zbigniew|first3=Gennadij|last3=Matvejev|title=Krasnoarmieitsy v polskom plenu v 1919–1922&nbsp;g. Sbornik dokumentov i materialov|year=2004|publisher=Federal Agency for Russian Archives|access-date=|language=ru}}</ref> <ref name="ipn_eng_news_high_katyn_decision">{{cite web|url=http://www.ipn.gov.pl/portal/en/2/77/Decision_to_commence_investigation_into_Katyn_Massacre.html|title=Decision to commence investigation into Katyn Massacre|first=Małgorzata|last=Kużniar-Plota|date=30. 11. 2004|publisher=Departmental Commission for the Prosecution of Crimes against the Polish Nation|access-date=12. 1. 2019|archive-date=30. 9. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930075626/http://www.ipn.gov.pl/portal/en/2/77/Decision_to_commence_investigation_into_Katyn_Massacre.html|url-status=dead}}</ref> <ref name=ronc>{{cite web|url=http://www.roncesvallesvillage.ca/?p=633|title=Roncesvalles Village Commemorates Tragedy in Poland|author=Welcome to Roncesvalles Village|date=10. 4. 2010|work=|publisher=Roncesvalles Village|access-date=6. 8. 2011}}</ref> <ref name="generals">{{cite book|editor=Andrzej Leszek Szcześniak|year=1989|title=Katyń; lista ofiar i zaginionych jeńców obozów Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk|publisher=Warsaw, Alfa|isbn=978-83-7001-294-6|page=366}}; {{cite book|editor=Moszyński, Adam|year=1989|title=Lista katyńska; jeńcy obozów Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk i zaginieni w Rosji Sowieckiej|url=https://archive.org/details/listakatynskajen0000mosz|publisher=Warsaw, Polskie Towarzystwo Historyczne|isbn=978-83-85028-81-9|page=[https://archive.org/details/listakatynskajen0000mosz/page/336 336]}}; {{cite book|first=Jędrzej|last=Tucholski|year=1991|title=Mord w Katyniu; Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk: lista ofiar|url=https://archive.org/details/mordwkatyniukozi0000tuch|publisher=Warsaw, Pax|isbn=978-83-211-1408-8|page=[https://archive.org/details/mordwkatyniukozi0000tuch/page/987 987]}}; {{cite book|first=Kazimierz|last=Banaszek|others=Roman, Wanda Krystyna; Sawicki, Zdzisław|year=2000|title=Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich|publisher=Warsaw, Chapter of the Virtuti Militari War Medal & RYTM|isbn=978-83-87893-79-8|page=351}}; {{cite book|editor=Maria Skrzyńska-Pławińska|others=Stanisław Maria Jankowski|year=1995|title=Rozstrzelani w Katyniu; alfabetyczny spis 4410 jeńców polskich z Kozielska rozstrzelanych w kwietniu-maju 1940, według źródeł sowieckich, polskich i niemieckich|publisher=Warsaw, Karta|isbn=978-83-86713-11-0|page=286 }}; {{cite book|editor=Skrzyńska-Pławińska, Maria|others=Porytskaya, Ileana|year=1996|title=Rozstrzelani w Charkowie; alfabetyczny spis 3739 jeńców polskich ze Starobielska rozstrzelanych w kwietniu-maju 1940, według źródeł sowieckich i polskich|publisher=Warsaw, Karta|isbn=978-83-86713-12-7|page=245}}; {{cite book|editor=Skrzyńska-Pławińska, Maria|others=Porytskaya, Ileana|year=1997|title=Rozstrzelani w Twerze; alfabetyczny spis 6314 jeńców polskich z Ostaszkowa rozstrzelanych w kwietniu-maju 1940 i pogrzebanych w Miednoje, według źródeł sowieckich i polskich|publisher=Warsaw, Karta|isbn=978-83-86713-18-9|page=344}}</ref> <ref name="Russia hands over volumes of Katyn massacre case to Poland">{{cite web|url=http://en.rian.ru/russia/20100509/158936509.html|work=RIA Novosti|title=Russia hands over volumes of Katyn massacre case to Poland|date=9. 5. 2010|access-date=12. 1. 2019|archive-date=11. 5. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100511012524/http://en.rian.ru/russia/20100509/158936509.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="kmw_note">{{cite web|url=http://www.electronicmuseum.ca/Poland-WW2/katyn_memorial_wall/kmw_note.html|title=Soviet Note of 25 April 1943, severing unilaterally Soviet-Polish diplomatic relations, English translation of the Russian document|work=|publisher=Electronic museum|access-date=4. 8. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616072448/http://www.electronicmuseum.ca/Poland-WW2/katyn_memorial_wall/kmw_note.html|archive-date=16. 6. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="Russia's Putin invites Tusk to Katyn massacre event">{{cite web|last=Easton|first=Adam|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8497577.stm|title=Russia's Putin invites Tusk to Katyn massacre event|publisher=BBC News|date=4. 2. 2010}}</ref> <ref name="The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field&nbsp;— Central Intelligence Agency">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html|title=The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field&nbsp;— Central Intelligence Agency|publisher=Cia.gov|archive-url=https://www.webcitation.org/5mq16st2z?url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html|archive-date=17. 1. 2010|access-date=12. 1. 2019|url-status=live}}</ref> <ref name="Sanford2005-94">{{cite book|first=George|last=Sanford|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|url=http://books.google.com/books?id=ayq3CpH69HMC&pg=PA94|year=2005|publisher=ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL|isbn=978-0-415-33873-8 |page=94}}</ref> <ref name="Silitski">{{cite web|title=A Partisan Reality Show|first=Vitali|last=Silitski|url=http://www.tol.org/client/article/14025-a-partisan-reality-show.html|newspaper=Transitions Online|date=11. 5. 2005}}</ref> <ref name="Sanford2005-195">{{cite book|first=George|last=Sanford|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|url=http://books.google.com/books?id=ayq3CpH69HMC&pg=PA195|year=2005|publisher=ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL|isbn=978-0-415-33873-8|page=195}}</ref> <ref name="szma">{{cite book|title=Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami|last1=Szarota|first1=Tomasz|first2=Wojciech|last2=Materski|year=2009|isbn=978-83-7629-067-6|url=http://niniwa2.cba.pl/polska_1939_1945.htm|publisher=IPN|access-date=12. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323161233/http://niniwa2.cba.pl/polska_1939_1945.htm|archive-date=23. 3. 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Sanford2005-199">{{cite book|first=George|last=Sanford|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|url=http://books.google.com/books?id=ayq3CpH69HMC&pg=PA199|year=2005|publisher=ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL|isbn=978-0-415-33873-8|page=199}}</ref> <ref name="syndrom_apx">{{cite book|first1=И. С.|last1=Яжборовская|first2=А. Ю.|last2=Яблоков|first3=B.C.|last3=Парсаданова|year=2001|script-title=ru:Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях|edition=1st|language=ruski|trans-title=The Katyn Syndrome in Soviet-Polish and Russian-Polish relations|chapter=ПРИЛОЖЕНИЕ: Заключение комиссии экспертов Главной военной прокуратуры по уголовному делу № 159 о расстреле польских военнопленных из Козельского, Осташковского и Старобельского спецлагерей НКВД в апреле—мае 1940 г |url=http://katynbooks.narod.ru/syndrome/Docs/appendix.html|isbn=978-5-8243-1087-0}}</ref> <ref name="Sanford2005-8">{{cite book|first=George|last=Sanford|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|url=http://books.google.com/books?id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA8|year=2005|publisher=ROUTLEDGE CHAPMAN & HALL|isbn=978-0-415-33873-8|page=8}}</ref> <ref name="ustawa">{{cite journal|title=Ustawa z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Act of 9 April 1938, on Compulsory Military Duty)|journal=[[Dziennik Ustaw]]|year=1938|volume=25|issue=220|url=http://www.promulgatory.pl/?pro=DURP193802500022000&view=rel&rel=65&s=dd&f=11|language=pl|date=|access-date=12. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928072511/http://www.promulgatory.pl/?pro=DURP193802500022000&view=rel&rel=65&s=dd&f=11|archive-date=28. 9. 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name="bbc011189">{{cite news|title=Commemoration of Victims of Katyn Massacre |url=|newspaper=[[BBC News]]|date=1. 11. 1989}}</ref> <ref name=waa>{{cite book|title=A World at Arms|first=Gerhard|last=Weinberg|year=2005|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-61826-7 |page=107}}</ref> <ref name="The Economist">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/10639983?story_id=10639983|title=In denial. Russia revives a vicious lie.|author=Europe.view|date=7. 2. 2008|work=|publisher=The Economist}}</ref> <ref name="Łojek2000-174">{{cite book|first=Bożena|last=Łojek|title=Muzeum Katyńskie w Warszawie|url=http://books.google.com/books?id=myGxAAAAIAAJ|year=2000|publisher=Agencja Wydawm. CB Andrzej Zasieczny|isbn=978-83-86245-85-7 |page=174}}</ref> <ref name="The Economist2">{{cite web|title=Dead leaves in the wind: Poland, Russia and history|url=http://www.economist.com/node/11579381?story_id=11579381&CFID=19854102&CFTOKEN=52857327|newspaper=[[The Economist]]|date=19. 6. 2008}}</ref> <ref name="time131189">{{cite web|title=History: Judgment On Katyn|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,959036,00.html?iid=chix-sphere|newspaper=[[Time (časopis)|Time]]|date=13. 11. 1989|access-date=12. 1. 2019|archive-date=7. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107144059/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,959036,00.html?iid=chix-sphere|url-status=dead}}</ref> <ref name="ap301089">{{cite news|title=Brzezinski: Soviets Should Take Responsibility for Katyn Massacre |url=|newspaper=[[Associated Press]]|date=30. 10. 1989}}</ref> <ref name="upi301089">{{cite news|title=Weeping Poles visit Katyn massacre site|url=|newspaper=[[United Press International]]|date=30. 10. 1989}}</ref> <ref name="fa1990">{{cite news |title=Chronology 1990; The Soviet Union and Eastern Europe |url=|newspaper=[[Foreign Affairs]] |year=1990 |page=212}}</ref> <ref name="rferl299094">{{cite web|title=Newsline "...despite Poland's status as 'Key Economic Partner'"|url=http://www.rferl.org/content/article/1143252.html|newspaper=[[Radio Free Europe]]|date=2. 1. 2006}}</ref> <ref name="memorial">{{cite web|url=http://www.memo.ru/daytoday/5katyn_eng.htm|title=Statement on investigation of the "Katyn crime" in Russia|date=31. 1. 2009|publisher=[[Memorial (udruga)|Memorial]]|access-date=12. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605122611/http://www.memo.ru/daytoday/5katyn_eng.htm|archive-date=5. 6. 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="guardian290405">{{cite web|title=Russian victory festivities open old wounds in Europe|first=Ian|last=Traynor |author-link=Ian Traynor|url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/apr/29/russia.artsandhumanities|newspaper=[[Guardian]]|date=29. 4. 2005|location=London}}</ref> <ref name="warsawvoice300305">{{cite web|title=Katyn Resolution Adopted |url=http://www.warsawvoice.pl/WVpage/pages/article.php/8069/articl|newspaper=Warsaw Voice |date=30. 3. 2005}}</ref> <ref name="polishembassy310305">{{cite web|url=http://www.polishembassy.ca/news_details.asp?nid=230|title=Senate pays tribute to Katyn victims|date=31. 3. 2005|publisher=The Embassy of the Polish Republic in Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20050420045807/http://www.polishembassy.ca/news_details.asp?nid=230|archive-date=20. 4. 2005|access-date=12. 1. 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name=gazeta>{{cite web|title=Rosyjska telewizja państwowa wieczorem pokaże "Katyń" Wajdy|author=PAP|url=http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,7757734,Rosyjska_telewizja_panstwowa_wieczorem_pokaze__Katyn_.html|newspaper=[[Gazeta Wyborcza]]|date=11. 4. 2010|access-date=12. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003022805/http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,7757734,Rosyjska_telewizja_panstwowa_wieczorem_pokaze__Katyn_.html|archive-date=3. 10. 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="nytimes.com">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2010/04/22/world/europe/22katyn.html|work=The New York Times|title=Russian Court Ordered to Hear Appeal in Katyn Case|date=21. 4. 2010}}</ref> <ref name="fco">{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/about-us/our-history/historical-publications/research-projects/katyn/introduction/katyn-in-cold-war/|title=Katyn in the Cold War |date=11. 2. 2011|work=|publisher=Foreign and Commonwealth Office}}</ref> <ref name="polishembassy041204">{{cite web|url=http://www.polandembassy.org/News/Biuletyny_news/News_2004/p2004-12-01.htm|title=IPN launches investigation into Katyn crime|date=2. 2. 2006|publisher=IPN|archive-url=https://web.archive.org/web/20050319100954/http://www.polandembassy.org/News/Biuletyny_news/News_2004/p2004-12-01.htm|archive-date=19. 3. 2005|access-date=12. 1. 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="no">{{cite web |title=The Katyn Massacre and Beyond |first=Brian |last=Crozier |url=http://www.nationalobserver.net/2000_autumn_106.htm |newspaper=National Observer |date=2000 |access-date=12. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723215714/http://www.nationalobserver.net/2000_autumn_106.htm |archive-date=23. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> <ref name="papcem">{{cite web|title=Katyń: Otwarcie polskiego cmentarza wojennego|url=http://fakty.interia.pl/news/news/katyn-otwarcie-polskiego-cmentarza-wojennego,27660|newspaper=Fakty/PAP|date=28. 7. 2000|language=pl|access-date=12. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928230450/http://fakty.interia.pl/news/news/katyn-otwarcie-polskiego-cmentarza-wojennego%2C27660|archive-date=28. 9. 2011|url-status=dead}}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Katyn Massacre}} * [http://memorial-katyn.ru/ Мемориал "Катынь"] (Katinjski memorijalni muzej, zvanični website) * Adam Scrupski "[http://hnn.us/articles/5136.html Historičari se tek moraju suočiti sa implikacijama masakra u Katinju]" ''History News Network'' 17. 5. 2004. * Benjamin B. Fischer "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html Katinjska kontroverza: Staljinova polja smrti]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=24. 3. 2010 }} 1999–2000. * Louis Robert Coatney [http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/wwii/special.studies/katyn.massacre/katynlrc.txt Katinjski masakr: procjena značaja i historijskog spora između SAD-a i UK-a, 1940–1993] (MA Thesis) Western Illinois University, 1993. * Timothy Snyder "[https://www.nybooks.com/daily/2010/12/01/russia-stalin-poland-katyn/ Russia’s Reckoning with Katyń]" ''NYR Blog'', New York Review of Books, 1. 12. 2010. * [https://katyn.org.au/ Katinjski masakr u šumi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102064717/https://www.katyn.org.au/ |date=2. 1. 2019 }}, katyn.org.au * {{Internet Archive short film|id=gov.archives.arc.1936842|name=Katyn (1973)}} {{Sovjetski ratni zločini}} {{Genocid}} [[Kategorija:Katinjski masakr|*]] [[Kategorija:1940. u Sovjetskom Savezu]] [[Kategorija:1940. u Poljskoj]] [[Kategorija:NKVD]] [[Kategorija:Josif Staljin]] [[Kategorija:Lavrentij Berija]] [[Kategorija:Masakri u Sovjetskom Savezu]] [[Kategorija:Masakri u Rusiji]] [[Kategorija:Masakri u Ukrajini]] [[Kategorija:Sovjetski ratni zločini]] [[Kategorija:Masakri nad Poljacima]] 6ewbldgr805m4857u3zbtwpm6cr2d8u 0 455416 3914510 3905091 2026-07-26T12:11:47Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914510 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Milkweed-in-seed2.jpg|thumb|120px|Mješak [[mliječna trava|mliječne trave]] oslobađa svoje [[sjeme]]]] '''Mješak''' ([[latinski jezik|lat.]] ''foliculum'' - mjehur) − u [[botanika|botanici]] − je suhi [[Lokula|unilokulski]] [[plod]], nastao od jedne [[karpela|karpele]], koja sadrži dvije ili više [[sjeme]]nki.<ref>{{cite book |author1=Hickey, M. |author2=King, C. |year=2001 |title=The Cambridge Illustrated Glossary of Botanical Terms |publisher=Cambridge University Press }}</ref> It is usually defined as [[Dehiscence (botany)|dehiscing]] by a suture in order to release seeds, naprimjer kod ''[[Consolida]]'' (neke jarebičarke), [[božur]] i [[mliječna trava]] (''[[Asclepias]]''). Postoje, međutim, neki teški slučajevi, tako da se ponekad upotrebljava izraz „mješak bez dlake“, naprimjer s rodom ''[[Filipendula]]'' koji ima nezrele plodove koji bi se mogli smatrati posrednim između (dehiscentnih) mješaka i (nevidljive) [[ahenija|ahenije]].<ref>http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=112789.</ref> [[Agregatni plod]]ovi koji se sastoje od mješaka mogu se nazvati '''folicetumi''' (mješčine) . Primjeri uključuju [[kukurijek]], [[Aconitum|akonite]], ''[[Delphinium]]'', ''[[Aquilegia]]'' ili porodicu ''[[Crassulaceae]]'', gdje se nekoliko folikula pojavljuje kako viri na skraćenom [[čašica (botanika)|čašici]], ili ''[[Magnolija]]'' koja ima mnogo mješaka raspoređenih u spiralu na izduženoj čaški. Mješkovi nekih vrsta razdvajaju se ventralnim šavom (kao u ''[[Banksia]]'',<ref>{{cite journal|author1=Renshaw, A. |author2=Burgin, S. |year=2008|title=Enantiomorphy in ''Banksia'' (Proteaceae): flowers and fruits|url=https://archive.org/details/australian-journal-of-botany_2008_56_4/page/342 |journal=Australian Journal of Botany|volume=56|issue=4|pages=342–346|doi=10.1071/BT07073}}</ref> ili na leđnom udubljenju (kao u ''[[Magnolia]]'').<ref>Kapil, R. N. and N. N. Bhandari (1964) [http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b76_245.pdf Morphology and embryology of ''Magnolia''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501164724/http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b76_245.pdf |date=1. 5. 2013 }}. Proc. nat. Inst. Sci. India 30, 245-262.</ref> ==Galerija== <gallery> Datoteka:Follicles of Helleborus foetidus.JPG|Mješkovi ''[[Helleborus foetidus]]'' Datoteka:Banksia integrifolia and marginata cones.jpg|Samo neki cvjetovi ocvijeća kod ''[[Banksia]]'' dozrijevaju u mješkove ugrađene u "konus" Datoteka: Stenocarpus sinuatus, vrugte, Manie van der Schijff BT.jpg |Mješak ''[[Stenocarpus sinuatus]]'' će pustiti sjemenke papirosmeđe boje </gallery> ==Također pogledajte== *[[Plod]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{commons category|Follicle (fruit)}} *{{Cite Collier's|wstitle=Follicle |short=x}} [[Kategorija:Botanika]] 4jwgohdkejsy4ct03aescach03u1dpy 0 455529 3914532 3904890 2026-07-26T12:20:06Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914532 wikitext text/x-wiki {{taksokvir |boja=lightgreen |naziv= Saxifragales | slika = Corylopsis pauciflora0.jpg | slika_opis = ''Corylopsis pauciflora'' | display_parents = 2 | red_autorstvo = [[Barthélemy Charles Joseph du Mortier|Dumortier]] | subdivision_ranks = Porodice | subdivision = {{hidden begin|toggle=left}} [[APG|APG III sistem]]: *[[Altingiaceae]] *[[Aphanopetalaceae]] *[[Cercidiphyllaceae]] *[[Crassulaceae]] *[[Daphniphyllaceae]] *[[Grossulariaceae]] *[[Haloragaceae]] *[[Hamamelidaceae]] *[[Iteaceae]] (uključujući [[Pterostemonaceae]]) *[[Paeoniaceae]] *[[Penthoraceae]] *[[Peridiscaceae]] (uključujući [[Medusandraceae]]) *[[Saxifragaceae]] *[[Tetracarpaeaceae]] {{hidden end}} | sinonimi = Cercidiphyllales, Crassulales, Daphniphyllales, Grossulariales, Haloragales, Hamamelidales, Iteales, Paeoniales, Sedales }} '''Saxifragales''' je [[red (biologija)|red]] [[cvjetnica]]. Njihovi najbliži srodnici su [[eudikotiledone]] – velika grupa poznata kao [[roside]] po date u [[APG II]] sistemu klasifikacije.<ref name="wang2009">{{Cite journal |first=Hengchang |last=Wang |first2=Michael J. |last2=Moore |first3=Pamela S. |last3=Soltis |author3link=Pamela S. Soltis |first4=Charles D. |last4=Bell |first5=Samuel F. |last5=Brockington |first6=Roolse |last6=Alexandre |first7=Charles C. |last7=Davis |first8=Maribeth |last8=Latvis |first9=Steven R. |last9=Manchester |first10=Douglas E. |last10=Soltis |author10link=Douglas E. Soltis | title = Rosid radiation and the rapid rise of angiosperm-dominated forests | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 106 | issue = 10 | pages = 3853–8 | date = 10. 3. 2009| doi = 10.1073/pnas.0813376106 | pmid = 19223592 | pmc = 2644257 }}</ref> Neki autori roside definiraju šire, uključujući Saxifragales kao njihovu najveću [[Bazna grupa (filogenija)|baznu]] grupu.<ref name="burleigh2009">{{Cite journal |first=J. Gordon |last=Burleigh |first2=Khidir W. |last2=Hilu |first3=Douglas E. |last3=Soltis |authorlink3=Douglas E. Soltis | year = 2009 | title = Inferring phylogenies with incomplete data sets: a 5-gene, 567-taxon analysis of angiosperms | journal = BMC Evolutionary Biology | volume = 9 | doi = 10.1186/1471-2148-9-61 | pmc = 2674047 | pages = 61 | pmid = 19292928 | issue=1}} See [http://www.biomedcentral.com/content/supplementary/1471-2148-9-61-S7.pdf File 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118005546/http://www.biomedcentral.com/content/supplementary/1471-2148-9-61-S7.pdf |date=18 Januar 2012 }}</ref> Saxifragales je jedna od osam grupa koje čine jezgarne eudikotile. Ostale su [[Gunnerales]], [[Dilleniaceae]], [[Roside]], [[Santalales]], [[Berberidopsidales]], [[Caryophyllales]] i [[Asteride]].<ref name="trees">Peter F. Stevens. 2001 onwards. "Trees". At: Angiosperm Phylogeny Website.</ref> Saxifragales imaju opsežne [[fosil]]ne nalaze.<ref name="hermsen2006">{{cite journal |first=Elizabeth J. |last=Hermsen |first2=María A. |last2=Gandolfo |first3=Kevin C. |last3=Nixon |first4=William L. |last4=Crepet |title=The impact of extinct taxa on understanding the early evolution of angiosperm clades: An example incorporating fossil reproductive structures of Saxifragales |url=https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_2006_260_2-4/page/141 |journal=Plant Systematics and Evolution |volume=260 |issue=2–4 |pages=141–169 |year=2006 |doi= 10.1007/s00606-006-0441-x}}</ref><ref name="hermsen2003">{{cite journal | doi = 10.3732/ajb.90.9.1373 | last1 = Hermsen | first1 = Elizabeth J. | last2 = Gandolfo | first2 = María A. | last3 = Nixon | first3 = Kevin C. | last4 = Crepet | first4 = William L. | year = 2003 | title = ''Divisestylus'' genus novus (Affinity Iteaceae), a fossil saxifrage from the Late Cretaceous of New Jersey, USA | url = | journal = American Journal of Botany | volume = 90 | issue = 9| pages = 1373–1388 | pmid = 21659237 }}</ref><ref name="pigg2004">{{cite journal | doi = 10.3732/ajb.91.3.499 | last1 = Pigg | first1 = Kathleen B. | last2 = Ickert-Bond | first2 = Stephanie M. | last3 = Wen | first3 = Jun | year = 2004 | title = Anatomically preserved ''Liquidambar'' (Altingiaceae) from the middle Miocene of Yakima Canyon, Washington State, USA, and its biogeographic implications | url = | journal = American Journal of Botany | volume = 91 | issue = 3| pages = 499–509 | pmid = 21653405 }}</ref><ref name="hernandez-castillo1999">{{cite journal | doi = 10.2307/2656670 | last1 = Hernández-Castillo | first1 = Genaro R. | last2 = Cevallos-Ferriz | first2 = Sergio R.S. | year = 1999 | title = Reproductive and vegetative organs with affinities to Haloragaceae from the Upper Cretaceous Huepac Chert Locality of Sonora, Mexico | jstor = 2656670| journal = American Journal of Botany | volume = 86 | issue = 12| pages = 1717–1734 | pmid = 10602765 }}</ref><ref name="crane1989">{{cite journal | doi = 10.1007/BF00936916 | last1 = Crane | first1 = Peter R. | year = 1989 | title = Paleobotanical evidence on the early radiation of nonmagnoliid dicotyledons | url =https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_1989_162_1-4/page/165| journal = Plant Systematics and Evolution | volume = 162 | issue = 1–4| pages = 165–191 }}</ref><ref name="endress1989">{{cite journal | doi = 10.1007/BF00936917 | last1 = Endress | first1 = Peter K. | year = 1989 | title = Aspects of evolutionary differentiation of the Hamamelidaceae and the Lower Hamamelididae | url =https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_1989_162_1-4/page/193| journal = Plant Systematics and Evolution | volume = 162 | issue = 1–4| pages = 193–211 }}</ref> Članovi postojećih [[takson]]a naizgled su ostaci nekadašnjeg [[biodiverzitet|raznolikog]] i kosmopolitski široko rasprostranjenog reda.<ref name="kubitzki2007">{{cite book |first=Klaus |last=Kubitzki |chapter=Introduction to Saxifragales |chapterurl= |title={{harvnb|Kubitzki|2007}} |pages=15–18 }}</ref> Red Saxifragales, kako se sada razumije, zasnovan je na rezultatima [[molkularna filogenetika|molekularnih filogenetskih]] studija sekvenci [[DNK]]. Nije dio ni jednog od [[Sistematika|klasifikacijskih sistema]] zasnovanog na [[morfologija biljaka|morfologiji biljaka]]. Ovoj grupi je mnogo potrebna studija [[Uporedna anatomija|uporednoanatomskih]] svojstava, posebno u svjetlu nedavnog širenja porodice [[Peridiscaceae]], kako bi obuhvatila ''[[Medusandra]]'', rod koji prije 2009. obično nije bio postavljen u Saxifragales.<ref name="wurdack2009">{{harvnb|Wurdack|Davis|2009}}</ref> Red je podijeljen u [[takdonomski rang|superporodične]] grupe, kao što je prikazano u donjem [[filogenetsko stablo|filogenetskom stablu]]. Ove grupe su neformalne i ne smatraju se taksonomskim rangom. == Porodice == Saxifragales obuhvataju oko 2.470 [[vrsta]].<ref name="jian2008">{{harvnb|Jian|Soltis|Gitzendanner|Moore|2008}}</ref> Uključene su u 15 porodica,<ref name="kubitzki2007"/>, odnosno u 12 porodica ako se ''[[Haloragaceae]]'' ''[[sensu lato]]'' prepoznaju kao porodica u kojoj su ''Haloragaceae'' ''[[sensu stricto]]'', ''[[Penthorum]]'', ''[[Tetracarpaea]]'' i ''[[Aphanopetalum]]''.<ref name="jian2008"/> Oko 95% vrsta su u pet porodica: [[Crassulaceae]] (1400), [[Saxifragaceae]] (500), [[Grossulariaceae]] (150–200), [[Haloragaceae]] (150), i [[Hamamelidaceae]] (100).Većina porodica su [[rod (biologijaI|monogenerične]]. Broj rodova po porodicama je kako slijedi: *[[Altingiaceae]] (3), *[[Aphanopetalaceae]] (1), *[[Cercidiphyllaceae]] (1), *[[Crassulaceae]] (34), *[[Daphniphyllaceae]] (1), *[[Grossulariaceae]] (1), *[[Haloragaceae]] (8), *[[Hamamelidaceae]] (27), *[[Iteaceae]] (2), *[[Paeoniaceae]] (1), *[[Penthoraceae]] (1), *[[Peridiscaceae]] (4), *[[Pterostemonaceae]] (1), i *[[Saxifragaceae]] (33), *[[Tetracarpaeaceae]] (1). == Filogenija == [[Filogenija]] reda koja je prikazana u nastavku temelji se na onoj koji su objavili Shuguang Jian et al. 2008. Monogeneričke porodice predstavljene su imenima roda. Sve grane imaju 100% podršku najveće vjerovatnosti, osim tamo gdje su označene pripadajućim postotkom. Monogeneričke porodice predstavljene su imenima roda. {{clade | style=font-size:100%;line-height:120% |label1='''Saxifragales''' |1={{clade |1=[[Peridiscaceae]] |label2=&nbsp;97&nbsp; |2={{clade |label1=&nbsp;woody&nbsp;clade&nbsp; |1={{clade |1=''[[Peony|Paeonia]]'' |2={{clade |1=[[Altingiaceae]] |label2=&nbsp;69&nbsp; |2={{clade |label1=&nbsp;98&nbsp; |1=[[Hamamelidaceae]] |label2=&nbsp;95&nbsp; |2={{clade |1=''[[Cercidiphyllum]]'' |2=''[[Daphniphyllum]]'' }} }} }} }} |label2=&nbsp;core&nbsp;Saxifragales&nbsp; |2={{clade |1={{clade |1=[[Crassulaceae]] |label2=&nbsp;Haloragaceae&nbsp;sensu&nbsp;lato&nbsp; |2={{clade |1=''[[Aphanopetalum]]'' |2={{clade |1=''[[Tetracarpaea]]'' |2={{clade |1=''[[Penthorum]]'' |2=[[Haloragaceae]] }} }} }} }} |label2=&nbsp;Saxifragaceae&nbsp;alliance&nbsp; |2={{clade |1={{clade |1=''[[Pterostemon]]'' |2=[[Iteaceae]] }} |2={{clade |1=''[[Ribes]]'' |2=[[Saxifragaceae]] }} }} }} }} }} }} == References == {{refspisak}} [[Kategorija:Saxifragales| ]] [[Kategorija:Magnoliophyta]] p7oykymp8u9se5kpnicph7s50yejiyk 0 455962 3914750 3903178 2026-07-26T16:57:53Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914750 wikitext text/x-wiki [[Slika:Iroquois 5 Nation Map c1650.png|mini|Teritorij Irokeza oko 1650.]] [[Slika:Long House Iroquois Allen.jpg|mini|250px|Zajednička irokeška kuća "long house"]] [[Slika:Iroquois women work.JPG|thumb|Žene Irokeza koje rade (gravura iz 17. stoljeća)]] [[Slika:Flag of the Iroquois Confederacy.svg|thumb|Zastava Irokeza]] '''Irokezi''' – izvorno '''Iroquois''' − su skupina primarno jezički povezanih [[Sjeverna Amerika|sjevernoameričkih]] [[Indijanci|indijanskih]] plemena (''[[Mohawk]]'', ''[[Oneida]]'', ''[[Onondaga]]'', ''[[Cayuga]]'' i ''[[Seneca]]''). Bili su plemenski savez (u vidu lige plemena ili konfederacije) [[autohtonost (biologija)|autohtonog]] stanovništva iz [[Sjeverna Amerika|sjeveroistočnih sjevernoamerićkih]] šuma. Glavnina potiče sa područja današnjeg [[New York]]a. Pri osnutku saveza neka od ovih plemena bila su [[Antropofagija|ljudožderska]] ([[Mohawk]]), što su osnivači saveza [[Deganawida]] i [[Hiawatha]] ukinuli. Svojom ekspanzivnom [[politika|politikom]] i borbenošću savladali su sva okolna i druga irokeška plemena i razne grupe [[Algonquian]]-Indijanaca.<ref>http://www.fourdir.com/iroquois.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161106145008/http://www.fourdir.com/iroquois.htm |date=6 Novembar 2016 }} Iroquois.</ref> Izvorno su naseljavali područja oko istočnih Velikih jezera. Sredinom 16. stoljeća formirali su savez sa uređenjem Konfederacije (''Iroquois League'' sa pet plemena). U 1722. pridružilo im se i pleme ''[[Tuscarora]]''. Procjenjuje se da ih je oko 1600. godine bilo oko 5.500, iz pet plemena i oko 5.000 ljudi iz plemena ''Tuscaror''. Mooney je njihov broj sveo na svega 5.000. Potomci Irokeza danas žive po rezervatima u [[New York]]u, [[Ontario|Ontariju]], [[Wisconsin]]u i [[Oklahoma|Oklahomi]]. Poznati su kao radnici na velikim visinama, radeći na sklapanju čeličnih konstrukcija nebodera. U 1990. bilo ih je oko 50. 000. Pretpostavlja se da je Savez Irokeza sklopljen oko 1570 godine. vjerojatno na području rijeke [[Saint Lawrence (rijeka)|Saint Lawrence]]. U tom periodu oni su protjerali niz plemena koja su kasnije stvorila saveza [[Huron Indijanci|Hurona]]. Savez je prema predaji nastao govorom koji je započeo Dekanawida (ili Deganawida; po nekima bio je Huron) Savez se kasnije posvetio ratovima protiv svojih susjeda. U prvoj polovini sedamnaestog stoljeća otjerali su [[Conestoge]] s rijeke [[Susquehanna Indijanci|Susquehanna]], njihovih bliskih rođaka. U daljnjim napadima (1648-1650) porazili su,uz pomoć pušaka i bolesti boginja plemena saveza Huron.<ref>https://www.ecured.cu/Tribu_Iroqu%C3%A9s</ref><ref>https://www.britannica.com/topic/Iroquois-people, Iroquois, 29 septembar 2019., Encyclopædia Britannica</ref><ref>http://iroqueses.blogspot.com.co/iroqueses{{Mrtav link}}, 29. septembar 2019.</ref> Narod ([[Tinontati|Tobacco Nation]]) uništili su 1649.; Neutralni Narod ([[Attiwandaronk|Neutral Nation]]; 1650-51); [[Erie]] (1653-56). Kasnije su stradali i Indijanci [[Illinois Indijanci|Illinois]] i [[Delaware Indijanci|Delaware]] u prvoj polovici 18. stoljeća. Poharali su i čitavu [[Virginia|Virginiju]]. Na jugu su ih ipak zaustavili [[Cherokee]] i [[Catawba]], te [[Ojibwe]] na zapadu. Irokezi su bili gorki neprijatelji Francuza, klasičnih saveznika i prijatelja kanadskih Hurona i Abenaka. Oni su bili saveznici [[Holandija|Holanđana]] i kasnije Engleza. Od njih su dobivali vatreno oružje i artikle za trgovinu. U vrijeme Američke revolucije većina Irokeza bila je na engleskoj strani, no [[Amerika]]nci su dobili rat pa su domaći morali otići u [[Ontario|Ontarijo]], gdje i danas mnogi žive. Mnogi [[Onondaga]] i [[Seneca]] ostali su na rezervatima u [[New York]]u, dok su Oneide kasnije preseljeni u Wisconsin. Konfederacija je, zbog razdvajajućeg položaja između francuskih i engleskih doseljenika, posebnu ulogu imala u 17. stoljeću, pa je u 18. imala značajnu političku i ekonomsku ulogu na američkom sjeveroistoku. U međusobnim sukobima [[Britanija|britanskih]] i [[Francuska|francuskih]] doseljenika bili su saveznici Britanaca, a i u [[Amerika|Američkom]] ratu za nezavisnost, većina Irokeza borila se na britanskoj strani. Nakon rata, protjerivani su iz svojih područja i naseljavali se uglavnom u [[rezervat]]ima. Tradicijski, Irokezi su se bavili [[poljoprivreda|poljoprivredom]] i [[lov]]om, pomalo [[ribarstvo]]m i sakupljanjem [[plod]]ova. [[Trgovina]] [[krzno]]m, imala je važnu ulogu, zbog koje su se često sukobljavali sa susjednim plemenima ([[Susquehannock]]). Danas više od 130.000 Irokeza živi u [[SAD]]-u i [[Kanada|Kanadi]], najviše u rezervama u [[Québec]]u, [[Ontario|Ontariju]], [[New York]]u, [[Wisconsin]]u i [[Oklahoma|Oklahomi]] i u više gradova. === Plemena === *''[[Cayuga]]'', "Goioguen-aga" (Ljudi-koji-izlaze-iz-skakavaca), naseljavali su krajeve između plemena Seneca na zapadu i centralnih Onondaga. U Konfederaciji označavani su kao "Oni koji su velike lule", (lule mira – kalumeti). *''[[Mohawk]]'' zvani Ganienge-haga, žive najistočnije, a danas sebe zovu Kanienkehaka; novija varijanta je "Ljudi krmenovog mjesta". Oni su "Čuvari istočnih vrata" indijanskih područja. *''[[Oneida]]'' ili "Oneniote-aga" , drugo je pleme s istoka, odnosno zapadni su susjedi Mohawka ("Stojeći kameni ljudi") *''[[Onondaga]]'' je središnja grupa; selo Onondaga imalo je ulogu današnjeg glavnog grada. Ranije su nazivani Onondage-ga ("Ljudi planinskog mjesta"). U Konfederaciji zvali su ih "Čuvari vatre". *''[[Seneca]]'' su bili „Čuvari zapadnih vrata“; "Tsonontowaga" ili "Tsonnontouan", ("Veliki planinski ljudi"). Tretirani su kao zapadna predstraža Konfederacije.<ref name=<jennings>{{cite book|author=Jennings F. |year=1988|title=Empire of fortune: crown, colonies, and tribes in the Seven Years War in America|url=https://archive.org/details/empireoffortunec0000jenn |publisher= Norton|place=New York|isbn= 978-0-393-30640-8}}</ref><ref name=<snow>{{cite book|author= Snow D. R.|year=1996|title=The Iroquois (The Peoples of America Series)|publisher= Blackwell Publishers|place=Cambridge, MA|isbn= 978-1-55786-938-8}}</ref> Prema [[Lee Sultzman]]u, 1600. ih je bilo oko 20.000, uključujući svih pet plemena. {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |colspan ="7" |'''Prvih pet navedenih nacija sastojalo se od izvornih Pet Nacija (popisanih od istoka do zapada, budući da su bile orijentirane na izlazak Sunca); Tuscarora je postala šesta nacija 1722'''. |- |'''Engleski naziv''' |'''Irokeški naziv''' |'''Bosanski naziv'''* |'''Rasprostranjenje'''<br/>(17./18 stoljeće) |- |'''[[Mohawk]]''' |''Kanien'kehá:ka'' |"Narod velikog kremena" | Oko rijeke Mohawk |- |'''[[Oneida]]''' |''Onyota'a:ka'' |"Narod stojeće stijene" |Oko jezera Oneida |- |'''[[Onondaga]]''' |''Onöñda'gega'' |"Narod sa brda" | Oko jezera Onondaga |- |'''[[Cayuga]]''' |''Gayogo̱ho:nǫʔ'' |"Narod Velike močvare" |Oko jezera Cayuga |- |'''[[Seneca]]''' |''Onöndowá'ga:'' |"Narod Velikog brda" |Oko jezera Seneca i rijeke Genesee |- |'''[[Tuscarora]]''' |''Ska:rù:rę'' |"Sakupljači konoplje" |[[Sjeverna Karolina]] |- |} *Slobodni prevod sa engleskog! ==Također pogledajte== *[[Indijanci]] ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.jcrows.com/iroquois.html Irokezi danas] *[http://www.studio-international.co.uk/studio-images/nmai/Iroquois_b.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927075108/http://www.studio-international.co.uk/studio-images/nmai/Iroquois_b.jpg |date=27. 9. 2007 }} Irokez] *[http://www.cayuganet.org/cayugamuseum/images/giftshop/iroquois.jpg] *[http://www.iroquoismuseum.org/longhous.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226191907/http://www.iroquoismuseum.org/longhous.htm |date=26. 12. 2012 }} Irokeški muzej] {{commonscat|Irroquois}} [[Kategorija:Kanadski Indijanci]] [[Kategorija:Indijanci, New York]] [[Kategorija:Indijanska plemena]] [[Kategorija:Autohtona plemena Kanade]] [[Kategorija:Autohtona plemena Wiskonsina]] byt68xj1aeqva76ph4pidhhbxgwb1ny 0 456081 3914884 3904344 2026-07-26T17:30:03Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914884 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Ulaanbaatar_book_fair_2019.jpg|thumb|Sajam knjige Ulan Bator.]] [[Datoteka:Ulaanbaatar_book_fair_2019_-_3.jpg|thumb|Čitatelji koji pregledavaju knjige na sajmu knjiga.]] [[Datoteka:Ulaanbaatar_book_fair_2019_-_5.jpg|thumb|Za vrijeme sajma knjiga održava se prodaja i razmjena starih knjiga.]] [[Datoteka:Ulaanbaatar_book_fair_2019_-_6.jpg|thumb|Čitatelji koji pregledavaju knjige na sajmu knjiga.]] [[Datoteka:Ulaanbaatar_book_fair_2019_-_4.jpg|thumb|Čitatelji koji pregledavaju knjige na sajmu knjiga.]] Sajam knjiga [[Ulan Bator]] organizuje se svake godine u maju tokom proljeća i u septembru tokom jeseni. Na ovoj manifestaciji sudjeluje više od 300 autora i više od 120 izdavačkih kuća i srodnih organizacija. Ovaj događaj organizuju [[Kultura|kulturni]] odjel grada i [[Mongolija|mongolsko]] Ministarstvo prosvjete. Ovaj sajam [[knjiga]] omogućava čitateljima da se upoznaju sa najnovijim knjigama, upoznaju autore i prisustvuju njihovim razgovorima o knjigama, da se umreže i prošire svoje kulturno iskustvo knjige.<ref>{{Cite web |url=https://www.montsame.mn/en/read/200575 |title=Otvoren sajam knjiga Ulan bator 2019 |access-date=6. 10. 2019 |archive-date=6. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006025424/https://www.montsame.mn/en/read/200575 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.mn/en/779517/ |title=Sajam knjiga Ulaanbaatar otvoren na trgu Sukhbaatar |access-date=7. 10. 2019 |archive-date=27. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727223827/https://news.mn/en/779517/ |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://mongolia.gogo.mn/r/153076 'Sajam knjiga Ulaanbaatar' koji će se održati na trgu Chinggis]</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Kultura Mongolije]] 2fvt8isz51f870y8hm2cdkxecp4ufju 0 456462 3914708 3902981 2026-07-26T15:55:22Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914708 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Fitomelanina.jpg|thumb|300px|Morfoanatomija plodova ''[[Bidens gardneri]]'' (AB) i ''[[Bidens pilosa]]'' (CD). Zvezdice označavaju bijeli sloj fitomelanina]] '''Fitomelanin''' – u [[botanika|botanici]] – je tvrdi, otporni, smeđi do crni sloj koji se nalazi u [[perikarp]]u [[cipsela|cispelnih]] biljaka koje pripadaju [[tribus|podtribusima]] ''[[Eupatorieae]]'' i ''[[Heliantheae]]'' iz porodice ''[[Asteraceae]]''.<ref>Pandey, A. K., Wilcox, L. W., Sack, F. D. and Stuessy, F., Am. J Bot., 1989, 76, 739–746.</ref><ref>Pandey, A. K. and Singh, A., Proc. Natl. Acad. Sci. India, 1994,64BI, 115–126.</ref><ref>Hegnauer, R., in The Biology and Chemistry of the Compositae (eds Haywood, V. H., Harborne, J. B. and Turner, B. L.), Academic Press, London, 1977, pp. 285–335.</ref> To je organska, acelularna masa, koja se formira nakon oplodnje i taloženjem osebujne tvari u šizogenom prostoru između područja hipodermie i sloja vlakana u zidu plodova u razvoju. Ova supstanca ima izuzetnu otpornost na koncentrirane [[kiselina|kiseline]] i [[alkal]]e, nerastvorljiva je u vodi i organskim [[rastvarač]]ima. Također je vrlo otporna na [[bakterija|bakterijsko]] razlaganje kao i na napade [[insekt|insekata]]. Hemijska priroda fitomelanina još nije jasna. Naizmenično je opisan kao karbonatni, smolast i amorfni. Neki noviji radovi ukazuju na to da je [[alkohol|polivinilni alkohol]], umjesto [[poliacetilen]], kao što se ranije pretpostavljalo. Iako se naziv fitomelanin koristi i za označavanje crnog eksudata prisutnog u sjemenkama nekih biljaka izvan porodice ''Asteraceae'' (naprimjer, mnogi članovi reda ''[[Asparagales]]''), njegova priroda i sličnost s fitomelaninskim slojem asteracea nisu jasni.<ref>Pandey, A. K., J. Indian Bot. Soc., 1998, 77, 35–38.</ref><ref>Kiewnick, L., Pflanzenkrankh. Pflanzenschutz, 1964, 71, 294–301.</ref><ref>Putt, E. D., Sci. Agric., 1944, 25, 185–188.</ref><ref>De Vries, Over de vorming van phytomelan bij ''Tagetes patula'' L. en enige andere Composieten, D. H. Buurman, Leiden, 1948.</ref> == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Phytomelanine}} {{botanika}} [[Kategorija:Asteraceae]] [[Kategorija:Asparagales]] [[Kategorija:Fitohemikalije]] 6c8o7tnakr8q6nkc1h9qubxt21bckpu 10 456898 3914933 3669515 2026-07-27T09:58:18Z Panasko 146730 3914933 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 1946 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1946. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | podaci1 = * [[Rezolucija 1 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1]] * [[Rezolucija 2 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2]] * [[Rezolucija 3 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|3]] * [[Rezolucija 4 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|4]] * [[Rezolucija 5 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|5]] * [[Rezolucija 6 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|6]] * [[Rezolucija 7 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|7]] * [[Rezolucija 8 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|8]] * [[Rezolucija 9 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|9]] * [[Rezolucija 10 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|10]] * [[Rezolucija 11 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|11]] * [[Rezolucija 12 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|12]] * [[Rezolucija 13 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|13]] * [[Rezolucija 14 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|14]] * [[Rezolucija 15 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|15]] [[Rezolucija 16 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1946.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> 41aujcowjn7u384yvmi24by3vjoem6t 0 456903 3914839 3902912 2026-07-26T17:20:42Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914839 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:ابی - panoramio.jpg|thumb|300px|desno|Grobnica perzijskog vladara Kira Velikog u Pasargadeu.]] '''Pasargad''' ([[perzijski|perz.]] پاسارگاد) je bio glavni grad [[Ahemenidsko carstvo|Ahemenidskog carstva]] za vrijeme vladavine [[Kir Veliki|Kira Velikog]] (559–530. p. n. e.), koji je naredio njegovu izgradnju. Danas je to [[Arheologija|arheološko]] nalazište i jedno od iranskih mjesta sa liste [[Svjetska baština|UNESCO-ove svjetske baštine]], koje se nalazi oko 90&nbsp;km sjeveroistočno od modernog grada [[Širaz]]a. Vjeruje se da je tu vapnenačka grobnica vladara Kira Velikog. Ovaj drevni grad se nalazi na području '''Morgab Fel'i''' u provinciji ''[[Fars (provincija)|Fars]]'' u središnjem dijelu [[Iran]]a. Pasargad je ime drevnog grada '''Morgab''', kao što se može vidjeti iz drevnih tekstova ''Persepolisa'' gdje se spominje pod imenima Batrakatas i Basrakada. Pojam Pasargad se spominje na nekoliko mjesta i u prijevodu znači kamp Perzijanaca ili Garzgavijski pobjednici. Kao što Herodot<ref>Herodot, Historije, prijevod Vahid Mazandarani sa tumačenjima Ali Reze Šapur Šahbazija, Teheran: Svijet knjige, drugo izdanje 1368, prvo izdanje, odlomak 125.</ref> kaže to ime se veže za pleme Pasargad, jedna od tri poznata perzijska plemena. '''Pasargad''' je izgrađen po naredbi kralja [https://en.wikipedia.org/wiki/Cyrus_the_Great Kuroša] drugog između 530 i 559 prije Krista, nakon čega je bio prijestolnica ovog Ahamenejskog kralja i njegovog sina Kambudžije, u periodu od 552-539 pr.kr. Kompleks zgrada je izgrađen na površini dužine 2/5 kilometra, 43&nbsp;km udaljenoj od Persepolisa.<ref>Šapur Šahvazi, glavni vodič u Pasargadu, Širaz: Fondacija iranistike 1279, str 15.</ref> <ref>Ilija Geršović, Historija Irana u doba Ahamanida, prijevod Murteza Sabetfar, Teheran: Džami, 1385, str 277.</ref> <ref>Sarfaraz, Ali Akbar i Behmen Firuzmandi, arheologija i umjetnost iz doba Mada, Ahamanida, Aškana, Sasanida, Teheran: Afaf 1381, str 118.</ref> U ovom gradu se nalaze: - Kurošov hram smješten na zapadu polja ''„Sulejmanova majka“''. Riječ je o sobici sa crijepom na krovu izgrađenoj na šest kamenih spratova, na način da je svaki gornji sprat manji od onog dolje. - Oko kilometar sjeverno od Kurošovog hrama se nalaze ostaci građevine u obliku dvora. (kapija R, dvor S i dvor P) Nalaze se sa malom razdaljinom jedan pored drugoga. Kapija 1R pripada dvoru sa ukrasima, kapija S pokazuje dvoranu za elitu dok se dvor P prepoznaje kao glavna prostorija. Ostaci visokog tornja pokazuju kamenu strukturu sa tri reda stepenica, visine 14 metara. Ovaj objekat je poznat kao „Sulejmanov zatvor“ i još uvijek nije jasno za šta je služio. Neki je smatraju kraljevskom grobnicom dok drugi misle kako se radilo o ostavi i mjestu gdje su se odlagale važne stvari ili religijski predmeti. U sjevernom krilu Pasargada se nalaze dva kamena stuba sa 2 metra visine, o čemu postoje i mnoge priče.<ref>Stronach, David. Pasargadoe, Areport on the Excavations conductedby The Britishinstitute of Persian studies from 1961 to 1963, Oxford (1978), p. 281.</ref> <ref>Shapurshahbazi, A. »Cyrus, the tomb of cyrus« iniencyclopaedia Iranic. Edited by Ehsan Yarshater, Mazda Publishers costa Mesa, california 1993, V. 6. p. 522.</ref> Velika kamena platforma u obliku tornja naziva Teltaht ili Stanište Sulejmanove majke, vrlo vjerovatno je mjesto izgrađeno kao podrška dvoru. U Pasargadu je pronađeno 24 katiba (natpisa) na drevnom ilamskom, babilonskom i perzijskom jeziku. Sve one u sebi sadrže tekst „Ja sam Kuroš, Ahamanejski kralj“. Obzirom na opise drevnih pisaca i iskopine koje su pronađene, da se zaključiti kako su se na sve strane Pasargada nalazili veliki vrtovi. Generalno se za Pasargad može reći kako je u sebi sadržavao skup istočnjačkih umjetnosti te bio simbol procvata arhitekture, ideja, boja i simulacija Ahamanejske dinastije. Ovaj objekat je u budućnosti poslužio kao inspiracija za izgradnju Persepolisa.<ref>Velika islamska enciklopedija, pod nadzorom Kazema Musavi Bodžnurdija, Teheran: Centar velike islamske enciklopedije, 1367, 13.izdanje, str 514</ref> <ref>Bevis, Muj, Historija zoroustrijanske religije, prijevod Homajun Sanatizade, Teheran: Tus 1375, drugo izdanje (Ahamanidi). str 90</ref> <ref>Berjan, Pijer, Historija Ahamanejske imperije od Kuroša do Aleksandra, prijevod Mehdi Samsar, Teheran: Zarjab 1377, izdanje 1, str 219</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Historija Irana]] [[Kategorija:Arheološka nalazišta u Iranu]] [[Kategorija:Svjetska baština u Iranu]] [[Kategorija:Iranska arhitektura]] jsixj0is8d9kqds40bhr81favdj2pa5 0 457229 3914660 3902148 2026-07-26T15:46:13Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914660 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:PAGEOS_Satellite_-_GPN-2000-001896.jpg|mini|249x249px| PAGEOS test]] '''Bespilotne svemirske letjelice'''<ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/space-probes|title=Space Probes|website=education.nationalgeographic.org|language=en|access-date=5. 6. 2024}}</ref> su [[Svemirska letjelica|svemirski brodovi]] bez [[Narod|ljudske posade]]<ref>{{Cite web|url=https://airandspace.si.edu/explore/topics/spaceflight/uncrewed-spaceflight|title=Uncrewed spaceflight {{!}} National Air and Space Museum|website=airandspace.si.edu|access-date=5. 6. 2024}}</ref>, a koriste se za robotizirane svemirske letove.<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100425145|title=robotic spacecraft|website=Oxford Reference|language=en|doi=10.1093/oi/authority.20110803100425145|access-date=5. 6. 2024}}</ref> Ovakve svemirske letjelice mogu imati različit stepen autonomije od ljudskog upravljanja, i mogu biti daljinski upravljani, daljinski vođeni ili čak autonomni, što znači da imaju unaprijed programiranu listu operacija koje će obavljati ako drugačije nije naloženo. Mnoge svemirske misije su pogodnije za [[Telerobotika|telerobotske]] nego za operacije [[Svemirski letovi čovjeka|s posadom]], zbog nižih troškova i faktora rizika. Osim toga, neke planetarne destinacije poput [[Venera|Venere]] ili blizine [[Jupiter]]a su previše negostoljubive za ljudski opstanak, s obzirom na trenutnu tehnologiju. Vanjske planete poput [[Saturn]]a, [[Uran]]a i [[Neptun]]a su previše udaljene da bi se do njih došlo trenutnom tehnologijom svemirskih letova s posadom, tako da su telerobotske sonde jedini način da se istraže. Telerobotika također omogućava istraživanje regija koje su osjetljive na kontaminaciju Zemljinim mikroorganizmima, budući da se svemirske letjelice mogu sterilizirati. Ljudi se ne mogu sterilizirati na isti način kao svemirski brod, jer koegzistiraju s brojnim mikroorganizmima, a ove mikroorganizme je također teško zadržati unutar svemirskog broda ili svemirskog odijela. [[Datoteka:Sputnik_asm.jpg|mini|Replika Sputnika 1 u američkom [[Nacionalni muzej vazduhoplovstva i svemira|Nacionalnom muzeju vazduhoplovstva i svemira]]]] == Primjeri == * Luna program - [[Sovjetski Savez|SSSR]] Mjesečevo istraživanje (1959-1976) * [[Program "Ranger"|Ranger program]] - američke lunarne sonde za tvrdo slijetanje (1961. - 1965.) * Program Zond - Lunarno istraživanje SSSR-a (1964-1970) * [[Program "Surveyor"|Surveyor program]] - Američka lunarna sonda za mehko slijetanje (1966–1968) * Program Lunar Orbiter - američki lunarni orbiter (1966-1967) * Lunokhod program - SSSR Lunar Rover sonde (1970–1973) * MUSES-A (''Hiten'' i ''Hagoromo'') - japanske lunarne orbitalne sonde (1990-1993) * ''Clementine'' - Lunarni orbiter SAD-a (1998) * ''Lunar Prospector'' - američki lunarni orbiter (1998–1999) * ''SMART-1'' - Evropski lunarni orbiter (2003.)<ref>{{Cite news|title=Probe crashes into Moon's surface|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5309656.stm|date=3. 9. 2006|access-date=5. 6. 2024|language=en-GB}}</ref> * ''SELENE'' - Japanski lunarni orbiter (2007) * ''Chang'e 1'' - Kineski lunarni orbiter (2007)<ref>{{Cite web|url=http://english.sina.com/technology/1/2007/1024/129176.html|title=China's first lunar probe Chang'e-1 blasts off}}</ref> * ''Chandrayaan 1'' - indijski lunarni orbiter (2008)<ref>{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/Spacecraft/chandrayaan-1|title=Chandrayaan-1|access-date=5. 6. 2024|archive-date=25. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625190158/https://www.isro.gov.in/Spacecraft/chandrayaan-1|url-status=dead}}</ref> * ''[[Lunar Reconnaissance Orbiter]]'' - američki Mjesečev orbiter (2009) * ''LCROSS'' - Američka Mjesečeva sonda (2009) * ''Chang'e 2'' - Kineski lunarni orbiter (2010) * ''[[GRAIL (svemirske letjelice)|GRAIL]]'' - američki lunarni orbiter (2011) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=https://arstechnica.com/space/2025/09/sierras-dream-chaser-is-starting-to-resemble-a-nightmare/|title=Sierra’s Dream Chaser is starting to resemble a nightmare|last=Berger|first=Eric|date=25. 9. 2025|website=Ars Technica|language=en|access-date=5. 7. 2026}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Svemirski roboti]] [[Kategorija:Svemirske letjelice bez ljudske posade]] mqex4bp0n7mvevo9prtyotpg1p3e3ko 0 458436 3914730 3904048 2026-07-26T16:03:35Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914730 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Hipersenzitivnost <br/>Oblast: [[Imunologija]] | DiseasesDB = 28827 | ICD10 = {{ICD10|T|78|4|t|66}} | ICD9 = {{ICD9|995.3}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D006967 }} '''Hipersenzitivnost''' ili '''hipersenzitivna reakcija''' ili '''netolerancija''' (intolerancija) odnosi se na neželjene reakcije normalnog imunskog sistema, uključujući [[alergije]] i [[autoimunost]]. Obično se nazivaju prekomjernim reakcijama imunskog sistema, koje mogu biti štetne, neudobne ili povremeno fatalne. Reakcije preosjetljivosti zahtijevaju preosjetljivost (imuno) stanja domaćina. Razvrstane su u četiri grupe nakon prijedloga [[Philip George Houthem Gell|P. G. H. Gella]] i [[Robin Coombs|Robina Coombsa]] 1963. godine.<ref name=":0">Gell PGH, Coombs RRA, eds. Clinical Aspects of Immunology. 1st ed. Oxford, England: Blackwell; 1963. Section IV, Chapter 1.</ref> ==Coombova i Gellova klasifikacija== {| class="wikitable sortable" |+Imunološki aspekti reakcija hipersenzitivnosti ! Tip!! Alternativni nazivi !! Antitijela ili ćelijski medijatori !! Imunska reakcija !! Često spominjani poremećaji |- ! [[Hiperseniitivnost tipa I|I]] | * [[Alergija]] * Odmah * Anafilaksni || *[[Imunoglobulin E|Antitijelo IgE]] | Brzi odgovor IgE koji se javlja u nekoliko minuta, a ne u više sati ili dana. Slobodni antigeni umrežavaju IgE na mastocitima i bazofilima, što uzrokuje oslobađanje vazoaktivne biomolekule. Testiranje se može obaviti testom kože na specifične IgE.<ref name=":1" />|| *[[Atopija]] *[[Anafilaksa]] *[[Astma]] *[[Churg-Straussov sindrom]] |- ! [[Hipersenzitivvnosti tipa II|II]] | * [[Citotoksičnost]] * [[antitijelo|Antitijelo-zavisno]] || *[[Imunoglobulin E|Antitijelo]] [[Imunoglobulin M|IgM]] *[[Immunoglobulin E|Antitijelo]] [[Imunoglobulin G|IgG]] *[[Komplementni sistem|Komplement]] *[[Membranski napadni kompleks|MAC]] | Antitijeli (IgM ili IgG) veže se antigenom na ciljanu ćeliju, koja je zapravo ćelija domaćina koju imunski sistem doživljava kao stranu, što dovodi do uništavanja ćelija putem [[Membranski napadni kompleks|MAC]]. Testiranje uključuje i direktno i indirektno [[Coombsov test]].<ref name=":2" />|| *[[Autoimuna hemolitska anemija]] * [[Reumatska bolest srca]] * [[Trombocitopenija]] * [[Erythroblastosis fetalis]] * [[Goodpastureov sindrom]] * [[Gravesova bolest]] * [[Mijastenija gravis]] |- ! [[Hipersenzitivnost tipa II|III]] | * [[Imunski kompleks]] || *[[Imunoglobulin E|Antitijelo]] [[Imunoglobulin G|IgG]] *[[Komplementni sistem|Komplement]] * Neutrofili | Antitijelo (IgG) veže se za rastvorljivi antigen, tvoreći cirkulirajući [[imunski kompleks]]. To se često taloži u zidovima žila zglobova i bubrega, što pokreće lokalnu upalnu reakciju.<ref name="Robbins">{{cite book |chapter=Hypersensitivity: Immunologicaly Mediated Tissue Injury |chapterurl=https://books.google.com/books?id=5NbsAwAAQBAJ&pg=PA200 |pages=200–11 |editor1-first=Vinay |editor1-last=Kumar |editor2-first=Abul K. |editor2-last=Abbas |editor3-first=Jon C. |editor3-last=Aster |year=2014 |title=Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease |edition=9th |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-29635-9}}</ref>|| *[[Serumska bolest]] *[[Reumatoidni artritis]] *[[Arthusova reakcija]] * [[Poststreptokokni glomerulonefritis]] * [[Membranska nefropatija]] * [[Reaktivni artritis]] * [[Lupus nefritis]] * [[Sistemski eritematozni lupus]] * [[Hipersenzibilni pneumonitis|Vanjski alergijski alveolitis]] ([[pneumozbiljni pneumonitis]]) |- ! [[Preosjetljivost tipa IV|IV]] | *Odloženo<ref name=":1">{{cite journal |pmid=10673450 |url=http://escholarship.org/uc/item/2fw0g1xx |year=1999 |author1=Black |first1=C. A. |title=Delayed type hypersensitivity: Current theories with an historic perspective |journal=Dermatology Online Journal |volume=5 |issue=1 |pages=7 }}</ref><ref name=":2">|article|136118|Delayed Hypersensitivity Reactions</ref> , * [[Ćelijski posredovana imunost|ćelijski posredovani imunski memorijski odgovor]], * Nezavisno od antitijela ||Ćelije *[[T-ćelije]] | [[T-pomoćne ćelije]] (konkretno, T_h1 ćelije) aktiviraju se ćelije koje predstavljaju antigen. Kad se antigen ponovno u budućnosti predstavi, memorijske Th1-ćelije aktivirat će makrofage i izazvati upalni odgovor. To na kraju može dovesti do oštećenja tkiva.<ref name="LeTau">Le, Tau. First Aid for the USMLE Step 1 2013, p. 203-204</ref>|| * [[Kontaktni dermatitis]], uključujući [[kontaktni dermatitis izazvan urushiolom]] (osip iz otrovnog bršljana). * [[Mantouxov test]] * [[Hronično odbacivanje transplantata]] * [[Multipla skleroza]]<ref name="Kumar5-1">{{cite book |chapter=Table 5-1 |author1=Mitchell, Richard Sheppard |author2=Kumar, Vinay |author3=Abbas, Abul K. |author4=Fausto, Nelson |title=Robbins Basic Pathology|url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |publisher=Saunders |location=Philadelphia |year= 2007 |pages= |isbn=1-4160-2973-7 |edition=8th}}</ref> * [[Celijakija]] * [[Hashimotov tiroiditis]] * [[Granuloma annulare]] |- ! V | * [[Autoimunost]] || *[[Imunoglobulin M|IgM]] o [[Imunoglobulin G|IgG]] *[[Komplementni sistem|Komplement]] | || *[[Gravesova bolest]] *[[Myasthenia gravis]] |} ===Tip V === Ovo je dodatni tip koji se ponekad (posebno u Velikoj Britaniji) koristi kao razlikovanje od tipa 2.<ref name="pmid12860528">{{cite journal |doi=10.1016/S1471-4906(03)00142-X |pmid=12860528 |title=The Gell–Coombs classification of hypersensitivity reactions: A re-interpretation |journal=Trends in Immunology |volume=24 |issue=7 |pages=376–9 |year=2003 |last1=Rajan |first1=T.V. }}</ref> Umjesto da se vežu za ćelijske površine, antitela prepoznaju i vežu se na ćelijsku površinu [[receptor (biohemija)|receptora]], što ili sprečava namjeravano vezanje [[ligand]]a s receptorom ili oponaša efekte liganda, tako ometajući [[ćelijska signalizacija|ćelijsku signalizaciju]]. Neki klinički primeri su: * [[Gravesova bolest]] * [[Mijastenija gravis]] Upotreba termina tip 5 je rijetka. Ovi se poremećaji češće klasificiraju kao tip 2, iako su ponekad posebno odvojeni u svoju potkategoriju tipa 2. ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Immunological hypersensitivity}} {{imunološki sistem}} [[Kategorija:Alergologija]] [[Kategorija:Imunologija]] [[Kategorija:Posljedice vanjskih uzroka]] d3wzypsyh8cg9ec6mff75eozeed98bw 10 458511 3914934 3669516 2026-07-27T09:58:42Z Panasko 146730 3914934 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 1947 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1947. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 15 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 16 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|16]] * [[Rezolucija 17 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|17]] * [[Rezolucija 18 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|18]] * [[Rezolucija 19 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|19]] * [[Rezolucija 20 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|20]] * [[Rezolucija 21 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|21]] * [[Rezolucija 22 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|22]] * [[Rezolucija 23 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|23]] * [[Rezolucija 24 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|24]] * [[Rezolucija 25 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|25]] * [[Rezolucija 26 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|26]] * [[Rezolucija 27 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|27]] * [[Rezolucija 28 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|28]] * [[Rezolucija 29 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|29]] * [[Rezolucija 30 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|30]] * [[Rezolucija 31 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|31]] * [[Rezolucija 32 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|32]] * [[Rezolucija 33 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|33]] * [[Rezolucija 34 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|34]] * [[Rezolucija 35 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|35]] * [[Rezolucija 36 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|36]] * [[Rezolucija 37 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|37]] [[Rezolucija 38 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1947.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> j96h31iwgunnr4ipbp5ooqd3om755iy 0 460722 3914565 3904649 2026-07-26T12:31:33Z WumpusBot 120674 /* Klasifikacija */ razne ispravke 3914565 wikitext text/x-wiki {{taksokvir |boja=lightblue | naziv = Microsporidia | slika = Fibrillanosema_spore.jpg | slika_širina = 180px | slika_opis = ''[[Fibrillanosema crangonycis]]'' | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Fungi]] | divisio = [[Rozellomycota]] | classis = '''Microsporidia''' | classis_authority = Balbiani 1882 | razdioba_stupanj = Podrazredi |razdioba = *[[Metchnikovellea]] *[[Dihaplophasea]] * [[Haplophasea]] | sinonimi = * Microsporidiida <small>Labbé, 1899</small> * Microsporea <small>Delphy, 1936 [1963], Levine et al., 1980</small><ref>Delphy, J. 1936. Sous-règne des Protozoaires. In: Perrier, R. (ed.). ''La Faune de la France en tableaux synoptiques illustrés'', v. 1A. Delagrave: Paris.</ref><ref>Levine, N. D. et al. (1980). A Newly Revised Classification of the Protozoa. ''The Journal of Protozoology'' 27: 37-58, [https://www.researchgate.net/publication/16209026_A_new_revised_classification_of_the_Protozoa].</ref> * Microsporidea <small>Corliss & Levine, 1963</small><ref name=corliss>{{cite journal |vauthors=Corliss JO, Levine ND |year=1963 |title=Establishment of the Microsporidea as a new class in the protozoan subphylum Cnidospora |journal=The Journal of Protozoology |volume=10 |issue=Suppl |pages=26–27 |doi=10.1111/jeu.1963.10.issue-s3 }}</ref> * Microspora <small>Sprague, 1969, 1977</small><ref>Sprague, V. (1977). Classification and phylogeny of the Microsporidia. In: ''Comparative pathobiology''. vol. 2, Systematics of the Microsporidia. Lee A. Bulla & Thomas C. Cheng (ed.). pp. 1-30. New York: Plenum Press, [https://books.google.com/books?id=wpnwAAAAMAAJ]. </ref> * Microsporida <small>Tuzet et al. 1971</small> }} '''Microsporidia''' je grupa [[spore|sporulirajućih]] jednoćelijskih [[parazit]]a. Smatrane su [[protozoa]]ma ili [[protist]]ima, ali se sada zna da su [[gljive]]<ref>Hibbett, D.S. et al. (2007) A higher level phylogenetic classification of the Fungi. ''Mycological Research'' 111 (5): 509–47, [http://www.umich.edu/~mycology/resources/Publications/Hibbett-et-al.-2007.pdf].</ref> ili sestrinska grupa gljiva.<ref name=Silar2016>{{Cite book|last1=Silar|first1=Philippe |title=Protistes Eucaryotes : Origine, Evolution et Biologie des Microbes Eucaryotes |publisher=HAL |year=2016 |page=462 |isbn=978-2-9555841-0-1 | url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01263138/document}}</ref> Slobodno procjenjujući, ima ih 1500 vrsta, a vjerovatno više od milion<ref name="Hawksworth, D. 2001">{{cite journal|last1=Hawksworth|first1=David |title=The magnitude of fungal diversity: The 1.5 million spices estimate revisited|journal=Mycological Research |volume=105 |issue=12 |year=2001 |page=1422 |doi=10.1017/S0953756201004725 }}</ref> do sada imenovanih. Microsporidia su ograničene na životinje [[domaćin (biologija)|domaćine]], a sve glavne grupe životinja su om domaćini. Većina zarazi [[insekt]]e, ali su odgovorni i za uobičajene bolesti [[rakovi|rakova]] i [[riba]]. Navedene vrste microsporidia obično zaraze jednu vrstu domaćina ili grupu blisko srodnih taksona. Nekoliko vrsta, od kojih je većina oportunističkih, inficira i ljude. Približno 10 % vrsta čine paraziti [[kičmenjak]]a – uključujući i ljude, kod kojih mogu izazvati [[mikrosporidijoza|mikrosporidijozu]]. Nakon infekcije, oni na različite načine utiču na svoje domaćine i napadaju sve organe i tkiva, mada općenito specifično različite vrste mikrosporidija. Neke su vrste smrtonosne, a neke se koriste u biološkoj kontroli insekata štetočina. [[Parazitskaa kastracija]], gigantizam ili promjena spola domaćina, potencijalni su efekti mikrosporidijskog parazitizma (kod insekata). U najsavremenijim slučajevima parazitizma mikrosporidije u potpunosti ovladaju ćelijom domaćina i kontrolirau njen [[metabolizam]] i [[razmnožavanje]], formirajući [[ksenom]]e.<ref name="lund">Ronny Larsson, Lund University (Department of Cell and Organism Biology) [http://www.cob.lu.se/microsporidia/proj_descr.html#spores ''Cytology and taxonomy of the microsporidia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912100619/http://www.cob.lu.se/microsporidia/proj_descr.html#spores |date=12. 9. 2009 }} 2004.</ref> Replikacija se odvija unutar ćelija domaćina, koji su zaraženi jednoćelijskim [[spora]]ma, koje su prečnika u rasponu od 1–40&nbsp;µm, što ih čini jednim od najmanjih [[eukariot]]a. Microsporidije koje inficiraju [[sisar]]e imaju promjer oko 1,0–4,0 μm.<ref name=pmid15777637>{{Cite journal | last1 = Didier | first1 = ES. | title = Microsporidiosis: an emerging and opportunistic infection in humans and animals | journal = Acta Trop | volume = 94 | issue = 1 | pages = 61–76 |date=Apr 2005 | doi = 10.1016/j.actatropica.2005.01.010 | pmid = 15777637 }}</ref> They also have the smallest eukaryotic [[genome]]s. Ermin "microsporidium" također se koristi kao zamjena za članove [[incertae sedis]].<ref>Hoffman, G. (1999). ''Parasites of North American Freshwater Fishes'', 2nd edn, University of California Press, Berkeley, California, USA, p. 89, [https://books.google.com/books?id=ZU5iqP3NJpMC&lpg=PA89&dq=genus%20Microsporidium&hl=&pg=PA89#v=onepage&q&f=false].</ref> [[Datoteka:Glugea stephani.jpg|thumb|300px|[[Ksenom]] na pljosnatim ribama uzrokovan vrstom ''[[Glugea]] stephani'']] == Morfologija == [[Datoteka:Parasite140027-fig5 Dictyocoela diporeiae Winters & Faisal, 2014 transmission electron micrographs.tif|thumb|left|''Dictyocoela diporeiae''<ref>Winters, A. D., Faisal, M. 2014. Molecular and ultrastructural characterization of ''Dictyocoela diporeiae'' n. sp. (Microsporidia), a parasite of ''Diporeia'' spp. (Amphipoda, Gammaridea). Parasite, 21, 26 {{doi|10.1051/parasite/2014028}} {{open access}}</ref> Meronti spore spore; B, zid spore spore ; C, polarni filament]] Mikrosporidije nemaju [[mitohondrija]], umjesto kojih imaju [[mitosom]]e. Također im nedostaju strukture za kretanje, poput [[flagela|bičeva]]. Mikrosporidije stvaraju visoko otporne [[spore]], sposobne da prežive izvan svog domaćina i do nekoliko godina. Morfologija spore korisna je u razlikovanju različitih vrsta. Spore većine vrsta su ovalne ili kruškolike, ali i šipkaste ili sferne spore nisu neuobičajene. Nekoliko rodova ima spore jedinstvenog oblika za taj rod. Spora je zaštićena zidom koji se sastoji od tri sloja: * vanjski elektronski gust ''egzospor''; * srednji, široki i naizgled nestrukturirani ''endospor'', koji sadrži [[hitin]]; * tanka unutrašnja [[plazmamembrana]]. U većini slučajeva postoje dva usko povezana [[ćelijsko jedro|jedra]], tvoreći "[[diplokarion]]", ali ponekad postoji samo jedan.<br /> Prednja polovina spore sadrži aparat sličan harpunu s dugačkim navojem „polarnog vlakna“ koji je namotan u stražnjoj polovini spora. Prednji dio polarne niti je okružen "polaroplastom", lamelnom membranom. Iza polarnog vlakna nalazi se stražnja [[vakuola]].<ref name="lund"/> == Infekcija == U crijevima domaćina spora klija, stvarajući osmotski pritisak sve dok mu kruti dio zida ne ošteti na najtanjem mjestu na vrhu. Stražnja vakuola nabubri, prisiljavajući polarni filament da brzo izbaci infektivni sadržaj u citoplazmu potencijalnog domaćina. Istovremeno se materijal vlakna preuređuje tako da formira cijev koja djeluje kao hipodermna igla i prodire u epitel crijeva. Unutar ćelije domaćina, raste [[sporoplazma]], dijeli ili formira [[multinukleat]] [[plazmodij (životni ciklus)|plazmodija]], prije stvaranja novih spora. [[Životni ciklus]] se među njima znatno razlikuje. Neki imaju jednostavan [[aseksualna reprodukcija|aseksualni]] životni ciklus,<ref name="pmid17394631">{{cite journal |author=Ironside JE |title=Multiple losses of sex within a single genus of Microsporidia |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=7|pages=48 |year=2007 |pmid=17394631 |pmc=1853083 |doi=10.1186/1471-2148-7-48}}</ref> dok drugi imaju složen, koji uključuje više domaćina i aseksualnih i [[spolno razmnožavanje|seksualnih reprodukcija]]. Različite vrste spora mogu se stvarati u različitim fazama, vjerojatno s različitim funkcijama, uključujući [[autoinfekcija|autoinfekciju]] (prijenos unutar jednog domaćina). == Medicinske implikacije == U životinja i ljudi mikrosporidije često uzrokuju hronične, oslabljujuće bolesti a ne smrtonosne infekcije. Učinci na domaćina uključuju smanjenu dugovječnost, plodnost, težinu i opću energičnost. Često se izvještava o vertikalnom prijenosu mikrosporidija. U slučaju insekata domaćina, vertikalni prijenos često se događa transovarijski, tako da mikrosporidijski paraziti prelaze iz jajnika ženke domaćina u jajašce i na kraju se razmnožavaju u zaraženim larvama. '' [[Amblyospora | Amblyospora salinaria]] '' n. sp. koji zarazi komarca ''[[Culex salinarius]] ''Coquillett i '' [[Amblyospora | Amblyospora californica]] '' koji zarazi komarcem '' [[Culex | Culex tarsalis]] '' Coquillett, navode se kao tipski primjeri transovarijskog prijenosa mikrosporidija.<ref>{{cite journal |vauthors=Andreadis TG, Hall DW |title=Development, ultrastructure, and mode of transmission of Amblyospora sp. (Microspora) in the mosquito |journal=The Journal of Protozoology |volume=26 |issue=3 |pages=444–52 |date=august 1979 |pmid=536933 |doi=10.1111/j.1550-7408.1979.tb04651.x}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Andreadis TG, Hall DW |title=Significance of transovarial infections of Amblyospora sp. (Microspora:Thelohaniidae) in relation to parasite maintenance in the mosquito Culex salinarius |url=https://archive.org/details/journal-of-invertebrate-pathology_1979-09_34_2/page/152 |journal=Journal of Invertebrate Pathology |volume=34 |issue=2 |pages=152–7 |date=septembar 1979 |pmid=536610 |doi=10.1016/0022-2011(79)90095-8}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Jahn GC, Hall DW, Zam SG |year=1986 |title=A comparison of the life cycles of two Amblyospora (Microspora: Amblyosporidae) in the mosquitoes ''Culex salinarius'' and ''Culex tarsalis'' Coquillett |journal=Journal of the Florida Anti-Mosquito Association |volume=57 |issue=1 |pages=24–27}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Becnel JJ, Andreadis TG |title=''Amblyospora salinaria'' n. sp. (Microsporidia: amblyosporidae), parasite of ''Culex salinarius'' (Diptera: culicidae): its life cycle stages in an intermediate host |journal=Journal of Invertebrate Pathology |volume=71 |issue=3 |pages=258–62 |date=maj 1998 |pmid=9538031 |doi=10.1006/jipa.1998.4729|url=https://zenodo.org/record/1229866 }}</ref> Mikrosporidije, tačnije infekcije komaraca ''[[Vavraia culicis]]'', istražuju se kao mogući obrazac razvoja mjera protiv malarij.<ref>{{Cite book|first1=Jacob C. |last1=Koella |first2=Lena |last2=Lorenz |first3=Irka |last3=Bargielowski |year=2009 |title=Chapter 12 Microsporidians as Evolution-Proof Agents of Malaria Control?|volume=68|pages=315–327 |pmid=19289199|doi=10.1016/S0065-308X(08)00612-X|series=Advances in Parasitology|isbn=978-0-12-374787-7}}</ref> Mikrosporidijska infekcija ''[[Anopheles gambiae]]'' (glavni vektor malarije je ''[[Plasmodium falciparum]]'') smanjuje malarijsku infekciju unutar komaraca i skraćuje im životni vijek.<ref>{{cite journal |vauthors=Bargielowski I, Koella JC |title=A Possible Mechanism for the Suppression of Plasmodium berghei Development in the Mosquito Anopheles gambiae by the Microsporidian Vavraia culicis |journal=PLoS ONE |volume=4 |issue=3 |pages=e4676 |year=2009 |pmid=19277119 |pmc=2651578 |doi=10.1371/journal.pone.0004676 |editor1-last=Baylis |editor1-first=Matthew|bibcode=2009PLoSO...4.4676B }}</ref> Kako većina komaraca zaraženih malarijom prirodno umire prije nego što je parazit malarije dovoljno zreo za prijenos, svako povećanje smrtnosti komaraca putem mikrosporidijanske infekcije može umanjiti prijenos malarije na ljude. ===Klinčki značaj=== Mikrosporidijske infekcije ljudi ponekad uzrokuju bolest koja se zove [[mikrosporidioza]]. Najmanje 14 mikrosporidijanskih vrsta, iz osam rodova, prepoznate su kao ljudski [[patogen]]i. Oni uključuju ''[[Trachipleistophora hominis]]''.<ref>{{cite journal | last1 = Heinz | first1 = E | last2 = Williams | first2 = TA | last3 = Nakjang | first3 = S | last4 = Noël | first4 = CJ | last5 = Swan | first5 = DC | last6 = Goldberg | first6 = AV | last7 = Harris | first7 = SR | last8 = Weinmaier | first8 = T | last9 = Markert | first9 = S |date=Oct 2012 | title = The genome of the obligate intracellular parasite ''Trachipleistophora hominis'': New insights into microsporidian genome dynamics and reductive evolution | url = | journal = PLoS Pathog | volume = 8 | issue = 10| page = e1002979 | doi = 10.1371/journal.ppat.1002979 | pmid = 23133373 | pmc = 3486916 | display-authors = 3 | last10 = Bernhardt | first10 = Jörg | last11 = Dagan | first11 = Tal | last12 = Hacker | first12 = Christian | last13 = Lucocq | first13 = John M. | last14 = Schweder | first14 = Thomas | last15 = Rattei | first15 = Thomas | last16 = Hall | first16 = Neil | last17 = Hirt | first17 = Robert P. | last18 = Embley | first18 = T. Martin }}</ref> ==Hiperparazitizam== [[Datoteka:Parasite140019-fig4 Nosema podocotyloidis - Hyperparasitic Microsporidia.tif|thumb|Hiperparazitska mirosporidija, ''Nosema podocotyloidis'', parazit na [[Digenea]] koji je i sam riblji parazit.<ref name=Toguebaye/>]] Mikrosporidije mogu zaraziti različite domaćine, uključujući i one koji su i sami paraziti. U tom slučaju, mikrosporidijska vrsta jeste [[hiperparazit]], tj. parazit parazita. Kao primjer, poznato je više od osamnaest vrsta koje parazitiraju a [[Digenea]] (parazitske [[pljosnate gliste]]). Ove gliste su i same paraziti u raznim [[kičmenjaci]]ma i [[mehkušci]] ma. Osam ovih vrsta pripada rodu '' [[Nosema]] ''.<ref name=Toguebaye>{{cite journal | last1 = Toguebaye | first1 = B. S. | last2 = Quilichini | first2 = Y. | last3 = Diagne | first3 = P. M. | last4 = Marchand | first4 = B. | year = 2014 | title = Ultrastructure and development of ''Nosema podocotyloidis'' n. sp. (Microsporidia), a hyperparasite of ''Podocotyloides magnatestis'' (Trematoda), a parasite of ''Parapristipoma octolineatum'' (Teleostei) | url = | journal = Parasite | volume = 21 | issue = | page = 44 | doi = 10.1051/parasite/2014044 | pmid = 25174849 | pmc = 4150386 }} {{open access}}</ref> ==Genomi== Mikrosporidije imaju najmanje poznate (nuklearne) eukariotske [[genom]] e. Parazitski način života mikrosporidija doveo je do gubitka mnogih [[mitohondrija]] l i [[Golgijev aparat|Golgijevih]] gena, pa čak su i njihove [[rRNK|ribosomnne RNK]] manje u usporedbi s onima kod većine [[eukariot]]a. Kao posljedica toga, genomi mikrosporidija su mnogo manji nego kod ostalih eukariota. ]]Do sada poznati mikrosporidijski genomi su veličine od 2,5 do 11,6 [[bazni par|megabaza, a kodiraju od 1.848 do 3.266 proteina što je u istom rasponu koliko i kod [[bakterija]].<ref name="Conradi2013">{{Cite journal | last1 = Corradi | first1 = N. | last2 = Selman | first2 = M. | doi = 10.1111/jeu.12030 | title = Latest Progress in Microsporidian Genome Research | journal = Journal of Eukaryotic Microbiology | volume = 60 | issue = 3 | pages = 309–312 | year = 2013 | pmid = 23445243 | pmc = }}</ref> Izgleda da se u mikrosporidiji događalo više puta. Na primjer, genomi ''[[Encephalitozoon romaleae]]'' i ''[[Trachipleistophora hominis]]'' sadrže gene koji potiču od životinja i bakterija, a neki čak i iz gljiva. Izgleda da se kod mikrosporidija više puta dogodio [[horizontalni transfer gena]] (HTG). Naprimjer, genomi ''[[Encephalitozoon romaleae]]'' i ''[[Trachipleistophora hominis]]'' sadrže derivirane gene [[životinja]] i [[bakterija]], a kod nekih, čak i [[gljiva]].<ref name="Conradi2013" /> == Klasifikacija == [[Datoteka:Microsporidia History.png|thumb|300px|Shema promjena u sistematskom položaju mikrosporidija od 1857. do 2009.]] [[Datoteka:Holomycota.jpg|thumb|350px|right|[[Filogenetsko stablo]] ''Holomycota''.<br>Mikrosporidije sa [[Aphelida]] i grupom [[Cryptomycota]] čine poseban takson.<ref name="Aphel1">{{cite book|author= Karpov Sergey, Mamkaeva Maria A, Aleoshin Vladimir, Nassonova Elena, Lilje Osu, Gleason Frank H |title= Morphology, phylogeny and ecology of the aphelids (Aphelidea, Opisthokonta) and proposal for the new superphylum Opisthosporidia|publisher= Frontiers in Microbiologyyear= 2014|volume= 5|number= 00112|pages=|doi= 10.3389/fmicb.2014.00112|issn=}}</ref>]] Prvi opisani rod mikrosporidija, '' [[Nosema]]'', inicijalno je [[Carl Nägeli|Nägeli]] stavio u skupinu gljiva [[Schizomycetes]] zajedno s nekim [[bakterija]]ma i [[kvasci]]ma.<ref>Nägeli, C. von (1857). Über die neue Krankheit der Seidenraupe und verwandte Organismen. pp. 760–61. In: Caspary, R. (ed.). Bericht über die Verhandlungen der 33. Versammlung deutscher Naturforscher und Aerzte, gehalten in Bonn von 18 bis 24 September 1857. ''Botanische Zeitung'' 15: 749–776, [https://archive.org/stream/botanischezeitun15mohl#page/374/mode/2up].</ref><ref>Keeling, P. J., & Fast, N. M. (2002). Microsporidia: biology and evolution of highly reduced intracellular parasites. ''Annual Reviews in Microbiology'', 56(1), 93-116, [http://www3.botany.ubc.ca/keeling/PDF/02microARM.pdf].</ref> Neko vrijeme mikrosporidije su smatrane vrlo primitivnim eukariotima, smještenim u protozojsku skupinu [[Cnidospora]].<ref name =corliss/> Kasnije, posebno zbog nedostatka [[mitohondrija]], premještene su zajedno s ostalim [[Protozoa]]ama poput [[Diplomonada]], [[Parabasalida]] i [[Archamoebae]] u [[protozoa|protozojsku]] grupu [[Archezoa]].<ref>Cavalier-Smith, T. (1993). Kingdom protozoa and its 18 phyla. ''Microbiological Reviews'' 57 (4): 953–994, [http://mmbr.asm.org/content/57/4/953.full.pdf].</ref> Novija istraživanja odbacila su ovu teorij ranog porijekla (za sve navedeno). Ipak, predlažu se da su mikrosporidije visoko razvijeni i specijalizovani organizmi, koji jednostavno više nemaju potrebne funkcije, jer ih opskrbljuje domaćin.<ref name="Keeling">{{cite journal |vauthors=Keeling PJ, Slamovits CH |title=Simplicity and Complexity of Microsporidian Genomes |journal=Eukaryotic Cell |volume=3 |issue=6 |pages=1363–9 |date=decembar 2004 |pmid=15590811 |pmc=539024 |doi=10.1128/EC.3.6.1363-1369.2004}}</ref> Nadalje, organizmi koji stvaraju spore uopće imaju složen sistem razmnožavanja, i seksualni i aseksualni, koji izgledaju daleko od primitivnih. Danas su mikrosporidije smještene unutar gljiva ili kao sestrinska grupa gljiva sa zajedničkim predakom.<ref>{{cite journal |vauthors=Fischer WM, Palmer JD |title=Evidence from small-subunit ribosomal RNA sequences for a fungal origin of Microsporidia |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2005_36_3/page/606 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=36 |issue=3 |pages=606–22 |date=septembar 2005 |pmid=15923129 |doi=10.1016/j.ympev.2005.03.031}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu YJ, Hodson MC, Hall BD |title=Loss of the flagellum happened only once in the fungal lineage: phylogenetic structure of Kingdom Fungi inferred from RNA polymerase II subunit genes |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=6|pages=74 |year=2006 |pmid=17010206 |pmc=1599754 |doi=10.1186/1471-2148-6-74}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Gill EE, Fast NM |title=Assessing the microsporidia-fungi relationship: Combined phylogenetic analysis of eight genes |journal=Gene |volume=375 |issue= |pages=103–9 |date=juni 2006 |pmid=16626896 |doi=10.1016/j.gene.2006.02.023}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Lee SC, Corradi N, Byrnes EJ, etal |title=Microsporidia evolved from ancestral sexual fungi |journal=Current Biology |volume=18 |issue=21 |pages=1675–9 |date=novembar 2008 |pmid=18976912 |doi=10.1016/j.cub.2008.09.030 |pmc=2654606 |bibcode=1996CBio....6.1213A }}</ref> Formiranje kladusa uglavnom se temelji na staništu i domaćinu. Vossbrinck i Debrunner-Vossbrinck, na osnovu staništa, predlažu tri klase mikrosporidija: Aquasporidia, Marinosporidia i Terresporidia.<ref>{{cite journal |vauthors=Vossbrinck CR, Debrunner-Vossbrinck BA |title=Molecular phylogeny of the Microsporidia: ecological, ultrastructural and taxonomic considerations |journal=Folia Parasitologica |volume=52 |issue=1–2 |pages=131–42; discussion 130 |date=maj 2005 |pmid=16004372 |doi=10.14411/fp.2005.017}}</ref> Druga klasifikacija, mogla bi biti:<ref>{{cite journal |editor=Alimov, A. F. |title=Protista 2: Handbook on zoology |publisher=Nauka |issue= |pages=1141 |date=maj 2007 |pmid= |doi=| url=https://books.google.com/books?id=FVFQAAAAYAAJ }}</ref> *Razred [[Metchnikovellea]] <small>Weiser 1977 emend. Cavalier-Smith 1993</small> [Manubrispora <small>Cavalier-Smith 1998</small>] ** Red [[Metchnikovellida]] <small>Vivier 1977</small> *** Porodica [[Amphiacanthidae]] *** Porodica [[Metchnikovellidae]] <small>Caullery & Mesnil 1897</small> * Razred [[Microsporea]] <small>Delphy 1936 ex Levine & Corliss 1963</small> ** Porodica [[Cougourdellidae]] <small>Poisson 1953</small> ** Porodica [[Facilisporidae]] ** Porodica [[Heterovesiculidae]] <small>Lange et al. 1995</small> ** Porodica [[Myosporidae]] ** Porodica [[Nadelsporidae]] ** Porodica [[Neonosemoidiidae]] ** Porodica [[Ordosporidae]] ** Porodica [[Pseudonosematidae]] ** Porodica [[Telomyxidae]] <small>Leger & Hesse 1910</small> ** Porodica [[Toxoglugeidae]] ** Porodica [[Tubulinosematidae]] ** Podrazred [[Haplophasea]] <small>Sprague, Becnel & Hazard 1992</small> *** Red [[Chytridiopsida]] <small>Weiser 1974</small> **** Porodica [[Chytridiopsidae]] <small>Sprague, Ormieres & Manier 1972</small> **** Porodica [[Buxtehudiidae]] <small>Larsson 1980</small> **** Porodica [[Enterocytozoonidae]] **** Porodica [[Burkeidae]] <small>Sprague 1977</small> **** Porodica [[Hesseidae]] <small>Ormierees & Sprague 1973</small> *** Red [[Glugeida]] <small>Issi 1986</small> **** Porodica [[Glugeidae]] <small>Thelohan 1892</small> [Pleistophoridae Stempell 1909] **** Porodica [[Gurleyidae]] <small>Sprague 1977</small> **** Porodica [[Encephalitozoonidae]] **** Porodica [[Abelsporidae]] **** Porodica [[Tuzetiidae]] <small>Sprague, Tuzet & Maurand 1977</small> **** Porodica [[Microfilidae]] **** Porodica [[Unikaryonidae]] <small>Sprague 1977</small> ** Podrazred [[Dihaplophasea]] <small>Sprague, Becnel & Hazard 1992</small> *** Red [[Meiodihaplophasida]] <small>Sprague, Becnel & Hazard 1992</small> ****Natporodica [[Thelohanioidea]] <small>Hazard & Oldacre 1975</small> ***** Porodica [[Thelohaniidae]] <small>Hazard & Oldacre 1975</small> [Coccosporidae] ***** Porodica [[Duboscqiidae]] <small>Sprague 1977</small> ***** Porodica [[Janacekiidae]] ***** Porodica [[Pereziidae]] <small>Loubes et al. 1977</small> ***** Porodica [[Striatosporidae]]'' ***** Porodica [[Cylindrosporidae]] **** Natporodica [[Burenelloidea]] <small>Jouvenaz & Hazard 1978</small> ***** Porodica [[Burenellidae]] <small>Jouvenaz & Hazard 1978</small> **** SuperPorodica [[Amblyosporoidea]] <small>Weiser 1977</small> ***** Porodica [[Amblyosporidae]] <small>Weiser 1977</small> *** Red [[Dissociodihaplophasida]] <small>Sprague, Becnel & Hazard 1992</small> **** Natorodica [[Nosematoidea]] Labbe ***** Porodica [[Nosematidae]] Labbe 1899 ***** Porodica [[Ichthyosporidiidae]] ***** Porodica [[Caudosporidae]] Weiser 1958 ***** Porodica [[Pseudopleistophoridae]] Sprague 1977 ***** Porodica [[Mrazekiidae]] Leger & Hesse 1922 **** Natorodica [[Culicosporoidea]] Weiser 1977 ***** Porodica [[Culicosporidae]] Weisser 1977 ***** Porodica [[Culicosporellidae]] ***** Porodica [[Golbergiidae]] ***** Porodica [[Spragueidae]] Weissenberg 1976 **** Natporodica [[Ovavesiculoidea]] <small>Sprague, Becnel & Hazard 1992</small> ***** Porodica [[Ovavesiculidae]] ***** Porodica [[Tetramicridae]] Treća reklasifikacija jeCavalier-Smith 1993:<ref>{{cite journal |author=Cavalier-Smith |title=Kingdom Protozoa and its 18 phyla |issue= |pages= |date=1993 |pmid= |doi=| url=http://mmbr.asm.org/content/57/4/953.full.pdf}}</ref> *Potkoljeno [[Rudimicrospora]] <small>Cavalier-Smith 1993</small> ** Razred [[Minisporea]] <small>Cavalier-Smith 1993</small> *** Red [[Minisporida]] <small>Sprague, 1972</small> ** Razred [[Metchnikovellea]] <small>Weiser, 1977</small> *** Red [[Metchnikovellida]] <small>Vivier, 1975</small> * Potkoljeno [[Polaroplasta]] <small>Cavalier-Smith 1993</small> ** Razred [[Pleistophoridea]] <small>Cavalier-Smith 1993</small> *** Red [[Pleistophorida]] <small>Stempell 1906</small> ** Razred [[Disporea]] <small>Cavalier-Smith 1993</small> *** Podrazred [[Unikaryotia]] <small>Cavalier-Smith 1993</small> *** Podrazred [[Diplokaryotia]] <small>Cavalier-Smith 1993</small> ==Također pogledajte== *[[Parazit]] *[[Malarija]] ==Reference== {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi== {{Wikivrste}} *[http://www.biohealthbase.org/microsporidia BioHealthBase Bioinformatics Resource Center] Database of microspordia sequences and related information. *{{MeshName|Microsporidia}} {{Commons category|position=left|Microsporidia}} {{eukarioti}} [[Kategorija:Mikrosporidije| ]] [[Kategorija:Paraziti]] [[Kategorija:Gljive]] [[Kategorija:Taksonomija]] jzt36rfv8szy1dkcn6iemgvkbsln4qa 0 461543 3914536 3904863 2026-07-26T12:20:55Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914536 wikitext text/x-wiki {{Infokutija planina | ime = Puncak Jaya | slika = Puncakjaya.jpg | slika_opis = Vrh Puncak Jaye | visina = 4.884 | relativna_visina_m = | dominantnost_km = | lanac = | karta = Indonezija | širina_stepeni = 04 | širina_minuta = 04 | širina_sekundi = 44 | širina_SJ = S | dužina_stepeni = 137 | dužina_minuta = 09 | dužina_sekundi = 30 | dužina_IZ = I | lokacija = {{ZID|Indonezija}} | prvi_uspon = | vrsta = }} '''Puncak Jaya''' ili ''Carstenszova piramida'' s nadmorskom visinom 4.884 m najviši je vrh planine Jayawijaya ili Carstensz. Jayawijaya je u zapadnom centralnom gorju [[Indonezija|indonezijske]] pokrajine [[Papua (pokrajina)|Papue]]. Ostali viši vrhovi jesu Istočni Carstensz (4.808 m), Sumantri (4.870 m) i Ngga Pulu (4.863 m). Sa 4.884 m Puncak Jaya najviši je vrh Indonezije, ostrva [[Nova Gvineja|Nove Gvineje]] (koja se sastoji od indonezijske pokrajine Zapadne Nove Papue i države [[Papua Nova Gvineja|Papue Nove Gvineje]]), kao i kontinenta [[Australija (kontinent)|Australije]] i [[Okeanija|Okeanije]]. Također je i najviši ostrvski vrh na svijetu i peti najviši vrh [[Jugoistočna Azija|jugoistočne Azije]] ako ovaj dio [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] geografski posmatramo kao dio [[Azija|Azije]]. To je i najviša tačka između [[Himalaji|Himalaja]] i [[Andi|Anda]]. Neki geografi tvrde da je najviši vrh Okeanije ipak vrh Wilhelm (4.509 m) koji se nalazi na teritoriji Papua Nova Gvineja jer Indonezija geopolitički pripada Aziji kao najviši planinski vrh u Okeaniji, zbog toga što je Indonezija dio Azije (jugoistočna Azija).<ref>{{Cite web |url=http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2007/51-bind.pdf |title=Statistical Yearbook of Croatia, 2007 |access-date=18. 3. 2020 |archive-date=3. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210853/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2007/51-bind.pdf |url-status=dead }}</ref> Veliki, površinski rudnik zlata Grasberg nalazi se na 4&nbsp;km udaljenosti od Puncak Jaya. == Historija == Područje oko vrha Puncak Jaya bilo je naseljeno još prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]] na ovo područje a vrh je na [[Damal jezik]]u bio poznat pod nazivom Nemangkawi. Puncak Jaya je nazvan "Carstensz piramida" po holandskom istraživaču Janu Carstenszoonu koji je prvi put uočio ledenjake na vrhu planine 1623. godine.<ref>{{cite book | last = Neill | first = Wilfred T. | author-link = Wilfred T. Neill | title = Twentieth-Century Indonesia | url = https://archive.org/details/twentiethcentury0000neil | url-access = registration | publisher = Columbia University Press | year = 1973 | page = [https://archive.org/details/twentiethcentury0000neil/page/14 14] | isbn = 978-0-231-08316-4}}</ref> Ova informacija je ostala neprovjerena više od dva vijeka, a Carstensz je ismijavan u Evropi kada je rekao da je vidio snijeg u blizini [[ekvator]]a. Do snježnog polja Punčak Jaye stigao je holandski istraživač [[Hendrik Albert Lorentz]] 1909. godine sa šest pripadnika Dajak i Kenjah naroda regrutovanih iz Apo Kayana sa [[Borneo|Bornea]].<ref>Lorentz, H.A., 1910. Zwarte Menschen – Witte Bergen: Verhaal van den Tocht naar het Sneeuwgebergte van Nieuw-Guinea, Leiden: Brill Publishers</ref> Preteća [[Nacionalni park Lorentz|nacionalnog parka Lorentz]], koji obuhvata područje Carstensza, osnovan je 1919. godine nakon izveštaja ove ekspedicije. === Historija uspona === Godine 1936. holandska ekspedicija Carstensz, u nemogućnosti da utvrdi koji je od tri pretpostavljena vrha najviši, pokušala je da se popne na svaki od njih. Anton Colijn, Jean Jacques Dozy i Frits Wissel su 5. decembra stigli do vrha prekrivenih ledenjakom Istočnog Carstensza i Ngga Pulu, ali zbog lošeg vremena nisu uspjeli u svojim pokušajima da se popnu na ogoljenu Carstensz piramidu. Zbog prekomjernog topljenja snijega Ngga Pulu postao je pomoćni vrh s visinom od 4.862 m ali se procjenjuje da je 1936. godine (kad su ledenjaci još uvijek prekrivali 13&nbsp;km² planine) Ngga Pulu zaista bio najviši vrh, koji je dosezao visinu iznad 4.900 m.<ref>[http://www.knag.nl/index.php?id=640&tx_ttnews%5Bswords%5D=gis&tx_ttnews%5Bpointer%5D=100&tx_ttnews%5Btt_news%5D=132&tx_ttnews%5BbackPid%5D=502&cHash=bc09ff844a Interview with Jean Jacques Dozy] in 2002.</ref> Na najviši vrh Carstenszove piramide uspon se desio tek 1962, a ostvarila ga je ekspedicija koju je predvodio [[Austrija|austrijski]] planinar Heinrich Harrer s još tri člana ekspedicije - [[Novi Zeland|novozelandski]] planinar Filip Temple, [[Australija|australijski]] alpinista Russell Kippax i holandski patrolni oficir Albertus Huizenga. Temple je prethodno vodio ekspediciju u to područje i bio pionir u korištenju pristupnog puta ka planini.<ref>Philip Temple [http://climbcarstensz.wordpress.com/2013/10/04/punjak-jaya-mountain-of-the-imagination-an-account-of-the-first-ascent-of-carstensz-pyramid-by-philip-temple/ Account of first ascent]</ref> Kada je Indonezija 1963. preuzela kontrolu nad provincijom, vrh je preimenovan u ''Poentja Soekarno'' (pojednostavljeni indonezijski: Puncak Sukarno) ili vrh Sukarno, prema prvom predsjedniku Indonezije. Poslije je to promijenjeno u Puncak Jaya. Punčak znači vrh ili planina, a Jaya znači ''pobjeda'', ''pobjedonosna'' ili ''slavna''. Naziv Carstensz Pyramid i danas se koristi među planinarima.<ref>{{cite book | last1 = Parfet | first1 = Bo | last2 = Buskin | first2 = Richard | title = Die Trying: One Man's Quest to Conquer the Seven Summits | url = https://archive.org/details/dietryingonemans0000parf | publisher = American Management Association| place = New York, N.Y. | year = 2009 | page = [https://archive.org/details/dietryingonemans0000parf/page/178 178] | isbn = 978-0-8144-1084-4}}</ref> == Geologija == Puncak Jaya je najviša tačka centralnog dijela masiva formiranog tokom kasnog perioda [[miocen]]<ref name="Dow">{{cite journal|last1=Dow|first1=D.B.|author2=Sukamto R.|year=1984|title=Late Tertiary to Quaternary Tectonics of Irian Jaya|journal=Episodes|volume=7|issue=4|pages=3–9|url=http://www.episodes.org/backissues/74/ARTICLES--3.pdf|access-date=18. 7. 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928122337/http://www.episodes.org/backissues/74/ARTICLES--3.pdf|archive-date=28. 9. 2011}}</ref> uzrokovanog sudarom [[Australijska ploča|australijske]] i [[Pacifička ploča|pacifičke ploče]], a sastoji se od [[krečnjak]]a iz srednjeg perioda miocena.<ref>{{cite journal|last1=Weiland|first1=Richard J.|first2=Mark|last2=Cloos|title=Pliocene-Pleistocene asymmetric unroofing of the Irian fold belt, Irian Jaya, Indonesia: Apatite fission-track thermochronology|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1996-11_108_11/page/1438|journal=[[Geological Society of America|GSA Bulletin]]|year=1996|volume=108|issue=11|pages=1438–49|doi=10.1130/0016-7606(1996)108<1438:ppauot>2.3.co;2|bibcode=1996GSAB..108.1438W}}</ref> == Uspon == Za pokušaj uspona na ovaj vrh potrebna je dozvola vlade. Planina je bila zatvorena za turiste i alpiniste između 1995. i 2005. Od 2006. pristup je omogućen različitim agencijama za avanturistički turizam.<ref>{{cite web | url=http://7summits.com/carstensz/carstensz.php | title=Seven Summits Page | publisher=7summits.com | access-date=19. 3. 2020 | archive-date=16. 7. 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060716130532/http://7summits.com/carstensz/carstensz.php | url-status=dead }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://peaklist.org/WWlists/ultras/indonesia.html Planine indonezijskog arhipelaga] – ''Peaklist.org'' * [https://www.peakware.com/peaks.php?pk=333 Puncak Jaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200414160055/https://peakware.com/peaks.php?pk=333 |date=14. 4. 2020 }} na ''Peakwareu'' * [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11360 Puncak Jaya] na ''Peakbaggeru'' * [http://www.travelthewholeworld.com/carstenszpyramid.html Izvještaj s ekspedicije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006233754/http://www.travelthewholeworld.com/carstenszpyramid.html |date=6. 10. 2013 }} {{en simbol}} * [http://www.oysteinlundandersen.com/new-guinea-west-papua/puncak-jaya-mountain/ Aviosnimci regije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209052919/http://www.oysteinlundandersen.com/new-guinea-west-papua/puncak-jaya-mountain/ |date=9. 2. 2018 }} {{Najviši vrhovi država Azije}} {{7 vrhova}} [[Kategorija:Najviši vrhovi država]] [[Kategorija:Planine u Indoneziji]] [[Kategorija:Sedam vrhova]] 8gbm58h8ylu2kxmrx7eyhi8bretwdqy 0 462058 3914493 3905267 2026-07-26T12:05:12Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914493 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Taksokvir | boja =lightgreen | naziv =''Colchicaceae'' <br>(Porodica mrazovaca) | slika =Colchicum autumnale.jpg | slika_širina = 250px | slika_opis =''[[Colchicum autumnale]]'' | regnum =[[Plantae]] | divisio =[[Tracheophyta]] | classis =[[Liliopsida]] | ordo =[[Liliales]] | familia ='''''Colchicaceae''''' | genus =<small>[[DC.]]</small> | genus_autorstvo = | species = | subspecies = | dvoimeno = | dvoimeno_autorstvo = |razdioba_stepen = Genera |razdioba=Vidi tekst }} '''Colchicaceae''' je [[porodica (biologija)|porodica]] [[cvjetnica]] sa 15 rodova i ukupno oko 285 poznatih vrsta, prema Christenhuszu i Byngu, 2016.<ref name="Christenhusz-Byng2016">{{cite journal |author1=Christenhusz, M. J. M. |author2=Byng, J. W. | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 | publisher = Magnolia Press }}</ref> == Opis == Ovi porodicu karakterizira prisustvo [[kolhicin]]a.{{sfn|Vinnersten|Larsson|2010}} == Taksonomija == [[APG III sistem]], ij 2009 (nepromijenjen [[APG sistem]]i, iz 1998. i 2003), prepoznaje ovu porodicu u redu [[Liliales]], [[kladus]] [[monokotiledone]]. To je grupa trajnica sa [[rizom]]ima ili [[podanak|podancima]]. [[Dahlgrenov sistem|Dahlgrenov]] i [[Thorneov sistem (1992)]] također prepoznaju ovu porodicu i smještaju je u red [[Liliales]], nadred [[Lilianae]] u podrazredu [[Liliidae]] (monokotiledone) razreda [[Magnoliopsida]] (Angiosperme). === Rodovi === Slijedi abecedni spisak rodova koji su obično uključeni u ovu porodicuj: {{columns-list|colwidth=22em| *''[[Baeometra]]'' *''[[Burchardia]]'' *''[[Camptorrhiza]]'' *''[[Colchicum]]'' (uključujući ''Androcymbium'', ''Bulbocodium'' and ''Merendera'') *''[[Disporum]]'' *''[[Gloriosa]]'' (uključujući ''Littonia'') *''[[Hexacyrtis]]'' *''[[Iphigenia]]'' *''[[Kuntheria]]'' *''[[Ornithoglossum]]'' *''[[Sandersonia]]'' *''[[Schelhammera]]'' *''[[Tripladenia]]'' *''[[Uvularia]]'' *''[[Wurmbea]]'' (uključujući ''Neodregea'' i ''Onixotis'')}} Filogenetska klasifikacija prema Vinnerstenu i Manningu opisuje porodicu na slijedeći način:{{sfn|Vinnersten|Manning|2007}} * Pleme Burchardieae ** ''[[Burchardia]]'' R.Br. * Pleme Uvularieae ** ''[[Disporum]]'' Salisb. (isključujući sjevernoameričke vrste roda ''[[Prosartes]]'' D.Don, koje su sada u porodici ''[[Liliaceae]]'', red Liliales) ** ''[[Uvularia]]'' L. *Pleme Tripladenieae ** ''[[Kuntheria]]'' Conran & Clifford ** ''[[Schelhammera]]'' R.Br. ** ''[[Tripladenia]]'' D.Don *Pleme Iphigenieae ** ''[[Camptorrhiza]]'' E.Phillips ** ''[[Iphigenia]]'' Kunth * Pleme Anguillarieae ** ''[[Baeometra]]'' Salisb. ** ''[[Wurmbea]]'' Thunb. (uključujući ''Neodregea'' C.H.Wright i ''Onixotis'' Raf.) *Pleme Colchiceae ** ''[[Colchicum]]'' L. (uključujući ''Androcymbium'' Willd., ''Bulbocodium'' L. i ''Merendera'' Ramond) ** ''[[Gloriosa (plant)|Gloriosa]]'' L. (uključujući ''Littonia'' Hook.) ** ''[[Hexacyrtis]]'' Dinter ** ''[[Ornithoglossum]]'' Salisb. ** ''[[Sandersonia]]'' Hook. Rod ''Petermannia'' F.Muell. je isključen iz ove porodice i smješten u vlastitu porodici ''Petermanniaceae'', red Liliales. Dosadašnja kontroverza u vezi s uključivanjem ''[[Androcymbium]]'' u ''[[Colchicum]]'' sada je riješena u korist klasifikacije 2007, prema Manning et al.<ref>{{cite journal | last1 = Manning | first1 = J.C. | last2 = Forest | first2 = F. | last3 = Vinnersten | first3 = A. | year = 2007 | title = The genus ''Colchicum'' L. redefined to include "Androcymbium" Willd. based on molecular evidence | url =https://archive.org/details/taxon_2007-08_56_3/page/872| journal = Taxon | volume = 56 | issue = 3| pages = 872–882 | doi=10.2307/25065868| jstor = 25065868 }}</ref> koji je uvrstio ''Androcymbium'' u ''Colchicum''. Tome u prilog idu molekularne filogenetske studije s uzorkovanjem mnoštva vrsta (tj. 41 vrsta prethodno smještena u ''Androcymbium'' i 96 vrsta '' Colchicum '') koje su pokazale da je [[tipska vrsta]] rodova ''Androcymbium'', '' A. melanthioides '' (''[[Colchicum melanthioides]]''), više je povezan s vrstama ''Colchicum '' nego s mnogim vrstama koje se tradicionalno smještaju u ''Androcymbium''.<ref>{{cite journal | last1 = Chacón | first1 = J. | last2 = Renner | first2 = S. S. | year = 2014 | title = Assessing model sensitivity in ancestral area reconstruction using Lagrange: A case study using the Colchicaceae family | url = | journal = Journal of Biogeography | volume = 41 | issue = 7| pages = 1414–1427 | doi = 10.1111/jbi.12301 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Chacón | first1 = J. | last2 = Cusimano | first2 = N. | last3 = Renner | first3 = S. S. | year = 2014 | title = The evolution of Colchicaceae, with a focus on chromosome numbers | url = | journal = Systematic Botany | volume = 39 | issue = 2| pages = 415–427 | doi = 10.1600/036364414X680852 }}</ref> Nakon toga, Nguyen i suradnici (2013) predložili su reklasifikaciju porodice na temelju potporodica.{{sfn|Nguyen et al|2013}} * Potporodica ''Uvularioideae'' (istočna Azija i Sjeverna Amerika) ** Pleme Uvularieae (''Disporum'', ''Uvularia'') * Potporodica Wurmbeoideae (Australija, Afrika, Evropa, centralna i tropska Azija) ** Pleme Burchardieae (''Burchardia'') ** Pleme Tripladenieae (''Tripladenia'', ''Schelhammera'', ''Kuntheria'') **Pleme Iphigenieae (''Iphigenia'', ''Camptorrhiza'') ** Pleme Angullarieae (''Wurmbea'', ''Onixotis'', ''Neodregea'', ''Baeometra'') ** Pleme Colchiceae (''Gloriosa'' (uključujući ''Littonia''), ''Colchicum'' (uključujući ''Merendera'', ''Bulbocodium'', a vjerovatno i ''Androcymbium''), ''Hexacyrtis'', ''Ornithoglossum'', ''Sandersonia'' ==Reference== {{refspisak|30em}} == Bibliografija == {{refbegin}} * {{cite journal |last1=Nguyen |first1=Thi P. A. |last2=Kim |first2=Jung Sung |last3=Kim |first3=Joo-Hwan |title=Molecular phylogenetic relationships and implications for the circumscription of Colchicaceae (Liliales) |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |date=juli 2013 |volume=172 |issue=3 |pages=255–269 |doi=10.1111/boj.12037|ref={{harvid|Nguyen et al|2013}}}} * {{cite journal|last1=Vinnersten|first1=A.|last2=Reeves|first2=G.|title=Phylogenetic relationships within Colchicaceae|journal=American Journal of Botany|date=1. 10. 2003|volume=90|issue=10|pages=1455–1462|doi=10.3732/ajb.90.10.1455|pmid=21659097}} * {{cite journal |last1=Vinnersten |first1=Annika |last2=Manning |first2=John |title=A New Classification of Colchicaceae |url=https://archive.org/details/taxon_2007-02_56_1/page/171 |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |date=2007 |volume=56 |issue=1 |pages=171–178 |doi=10.2307/25065748 |issn=0040-0262|ref=harv|jstor=25065748 }} * {{cite journal |last1=Vinnersten |first1=Annika |last2=Larsson |first2=Sonny |title=Colchicine is still a chemical marker for the expanded Colchicaceae |journal=[[Biochemical Systematics and Ecology]] |date=decembar 2010 |volume=38 |issue=6 |pages=1193–1198 |doi=10.1016/j.bse.2010.12.004|ref=harv}} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Colchicaceae}} *[http://delta-intkey.com/angio/www/colchica.htm Colchicaceae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419154528/https://www.delta-intkey.com/angio/www/colchica.htm |date=19. 4. 2021 }}, [http://delta-intkey.com/angio/www/uvularia.htm Uvulariaceae] in L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 onwards). ''[https://web.archive.org/web/20101213041459/http://delta-intkey.com/angio/ The families of flowering plants]: descriptions, illustrations, identification, information retrieval.'' Version: 9 March 2006. https://web.archive.org/web/20070103200438/http://delta-intkey.com/. *[http://132.236.163.181/cgi-bin/dol/dol_terminal.pl?family=Colchicaceae&rank=genus images at PlantSystematics.org]{{Mrtav link}}{{dead link|date=august 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.csdl.tamu.edu/FLORA/cgi/gateway_family?fam=Colchicaceae links at CSDL, Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012203925/http://www.csdl.tamu.edu/FLORA/cgi/gateway_family?fam=Colchicaceae |date=12. 10. 2008 }} [[Kategorija:Colchicaceae| ]] [[Kategorija:Liliales]] [[Kategorija:Flora Bosne i Hercegovine]] mb2izxx0b2z4ac2hhpddv4h8y9p0s25 0 462790 3914641 3901559 2026-07-26T15:43:05Z WumpusBot 120674 /* Ambasadori */ razne ispravke 3914641 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Ambasada RP w Sarajewie (2023).jpg|desno|mini|Ambasada Republike Poljske u Sarajevu (2023)]] '''Ambasada Republike Poljske u Sarajevu''' ([[Poljski jezik|polj.]] ''Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Sarajewie'') je diplomatsko predstavništvo Republike Poljske u Bosni i Hercegovini. Ambasada se nalazi u Sarajevu, u ulici Višnjik 20. == Diplomatski odnosi == Ministarstvo vanjskih poslova imenovalo je [[Franciszek Kruszelnicki|Franciszeka Kruszelnickog]] 23. septembra 1919. počasnim konzulom Republike Poljske<ref name=":3">{{Cite book|last=Lis|first=Tomasz Jacek|title=Działalność pierwszego polskiego konsulatu honorowego w Sarajewie|work=W kręgu dyplomacji i polityki : w 100-lecie nawiązania stosunków dyplomatycznych między Polską a Jugosławią|publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego|year=2020|isbn=978-83-8018-328-5|location=Bydgoszcz|pages=42–57|language=pl|oclc=1242165575}}</ref> (prema drugom izvoru, u novembru 1918. godine).<ref name=":1">{{Citation|title=Z żałobnej karty. Ś. p. Franciszek Kruszelnicki|url=https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/211670|publisher=Pomorska Spółdzielnia Wydawnicza|date=3. 6. 1934|access-date=6. 5. 2021|first=|last=|website=Dzień Pomorski|language=pl|page=7}}</ref> Konzulat se nalazio u prestižnoj [[Vila Mandić|vili Mandić]] u Petrakijinoj ulici. Glavni zadatak Kruszelnickog bio je organizovati repatrijaciju Poljaka koji su živjeli u Bosni u Poljsku. To je, između ostalog, uključivalo organizovanje željezničkog prevoza, potvrđivanje identiteta ljudi koji odlaze, kao i davanje viza. Ova institucija se bavila i tipičnim konzularnim poslovima koji su bili vezani za npr. izdavanje dokumenata ili potvrda poljskog državljanstva galicijskih seljaka koji su živjeli u sjevernoj Bosni. Nakon realizovanog osnovnog zadatka, u januaru 1921. konzulat je prestao sa radom.<ref name=":3" /> Republika Poljska je 30. aprila 1992. godine priznala Bosnu i Hercegovinu kao nezavisnu i suverenu državu. 22. decembra 1995. godine između ove dvije države uspostavljeni su puni diplomatski odnosi.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.pl/web/bosnaihercegovina/bih|title=Poljska u Bosni i Hercegovini > Bilateralni odnosi > Bosna i Hercegovina|last=|first=|date=|website=gov.pl|publisher=|access-date=24. 4. 2020}}</ref> Ambasada je osnovana 2001. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.pl/web/bosniaihercegowina/relacje-dwustronne|title=Polska w Bośni i Hercegowinie > Relacje dwustronne > Bośnia i Hercegowina|last=|first=|date=|website=gov.pl|publisher=|language=pl|access-date=24. 4. 2020}}</ref> 2022–2024 godine bio je otvoren Konzulat Republike Poljske u Mostaru, na čelu kojeg bio je počasni konzul [[Husein Oručević]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.pl/web/bosnaihercegovina/otvaranje-poljskog-poasnog-konzulata-u-mostaru|title=Počasni konzulat Poljske u Mostaru zvanično otvoren|date=9. 11. 2022|website=Poljska u Bosni i Hercegovini - Portal Gov.pl|language=bs|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117170820/https://www.gov.pl/web/bosnaihercegovina/otvaranje-poljskog-poasnog-konzulata-u-mostaru|archive-date=17. 11. 2022|access-date=26. 11. 2022}}</ref> == Ambasadori == * 1996–1999 – [[Jan Tombiński]] (ambasador u [[Slovenija|Sloveniji]], akreditiran i u BiH) * 1999–2001 – [[Maciej Szymański]] (ambasador u Sloveniji, akreditiran i u BiH) * 2001–2005 – [[Leszek Hensel]] * 2005–2010 – [[Andrzej Tyszkiewicz]] * 2011–2012 – [[Jerzy Chmielewski]] * 2013–2018 – [[Andrzej Krawczyk]] * 2018–2023 – [[Jarosław Lindenberg]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.pl/web/bosniaihercegowina/personel|title=Personel - Polska w Bośni i Hercegowinie|last=|first=|date=22. 4. 2020|website=gov.pl|publisher=|access-date=24. 4. 2020|archive-date=22. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190403/https://www.gov.pl/web/bosniaihercegowina/personel|url-status=bot: unknown}}</ref> * 2023–2025 – [[Andrzej Jasionowski]] * 2025–2026 – Wojciech Skrobisz (otpravnik poslova)<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.pl/web/bosniaihercegowina/personel|title=Personel - Polska w Bośni i Hercegowinie - Portal Gov.pl|website=Polska w Bośni i Hercegowinie|language=pl|access-date=20. 6. 2026|archive-date=29. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251129134031/https://www.gov.pl/web/bosniaihercegowina/personel|url-status=bot: unknown}}</ref> * od 2026 – [[Marcin Czapliński]] (otpravnik poslova)<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.pl/web/bosniaihercegowina/ambasador|title=Ambasador - Polska w Bośni i Hercegowinie - Portal Gov.pl|website=Polska w Bośni i Hercegowinie|language=pl|access-date=20. 6. 2026|archive-date=20. 6. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260620124841/https://www.gov.pl/web/bosniaihercegowina/ambasador|url-status=bot: unknown}}</ref> == Također pogledajte == * [[Odnosi Bosne i Hercegovine i Poljske]] * [[Poljaci u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.gov.pl/web/bosnaihercegovina/ Službena stranica Ambasade Republike Poljske u Sarajevu] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Diplomatska predstavništva Republike Poljske u svijetu|Sarajevo]] [[Kategorija:Diplomatska predstavništva u Bosni i Hercegovini|Poljska]] [[Kategorija:Građevine u Sarajevu]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Poljska]] 0f58mjjd9nk3s8khdmxbwez8ih4fefc 0 462854 3914854 3903156 2026-07-26T17:24:06Z WumpusBot 120674 /* Posttranslacijska modifikacija */ razne ispravke 3914854 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Primary_structure.png|thumb|420px|Razine strukture proteinskih polimera]] '''Primarna struktura proteina''' je linearna sekvenca [[aminokiselina]] u [[peptid]]u ili [[Bjelančevine|proteinu]].<ref name="sanger">{{Cite book |author=SANGER F |title=The arrangement of amino acids in proteins |journal=Adv. Protein Chem. |volume=7 |issue= |pages=1–67 |year=1952 |pmid=14933251 |doi=10.1016/S0065-3233(08)60017-0 |url=|series=Advances in Protein Chemistry |isbn=9780120342075 }}</ref> Prema konvenciji, primarna struktura proteina opisuje se počevši od kraja [[amin (hemija)|amino]] – [[N-kraj]]a do kraja [[karboksilna kiselina|karboksil]] – [[C-kraj]]a. [[Biosinteza proteina]] najčešće se odvija u ćelijskim [[ribosom]]ima. Peptidi mogu biti sintetizirani i u laboratoriji. Primarne strukture proteina mogu biti direktno sekvencirane ili izvedene iz sekvenci [[Dezoksiribonukleinska kiselina|DNK]]. == Formiranje == === Biosinteza === {{glavni|Translacija (biologija)}} Aminokiseline se polimeriziraju putem [[peptidna veza|peptidnih veza]] kako bi tvorile dugu [[Okosnički lanac|kičmu]], a različiti bočni lanci aminokiselina strše duž nje. U biološkim sistemima, proteini se proizvode tokom [[translacija (biologija)|translacije]] pomoću ćelijskih [[ribosom]]a. Neki organizmi mogu napraviti i kratke peptide putem [[Neribosomni peptid|neribosomne peptidne sinteze]], koji često koriste i aminokiseline osim standardnih 20 i mogu se ciklizirati, modificirati i umrežiti. === Laboratorijska sinteza === {{glavni|Sinteza peptida}} Peptidi se mogu [[sinteza peptida|hemijski sintetizirati]] pomoću niza laboratorijskih metoda. Hemijski metodi obično sintetiziraju peptide suprotnim redoslijedom (počevši od [[C-kraj]]a) od biološke sinteze proteina (počevši od [[N-kraj]]a). == Označavanje == Proteinska sekvenca se obično označava nizom slova, nabrajajući aminokiseline koje počinju na [[amin]]o –[[karboksilna kiselina|karboksilnom]] kraju. Kôd od tri slova ili kôd s jednim slovom mogu se koristiti za predstavljanje 20 aminokiselina koje se javljaju u prirodi, kao i smjese ili dvosmislene aminokiseline (slično [[označavanje nukleinske kiseline|označavanju nukleinskih kiselina]]).<ref name="sanger"/><ref name="letter">{{Cite journal|last=Aasland|first=Rein|last2=Abrams|first2=Charles|last3=Ampe|first3=Christophe|last4=Ball|first4=Linda J.|last5=Bedford|first5=Mark T.|last6=Cesareni|first6=Gianni|last7=Gimona|first7=Mario|last8=Hurley|first8=James H.|last9=Jarchau|first9=Thomas|date=20. 2. 2002|title=Normalization of nomenclature for peptide motifs as ligands of modular protein domains|url=|journal=FEBS Letters|volume=513|issue=1|pages=141–144|doi=10.1016/S0014-5793(01)03295-1|issn=1873-3468}}</ref><ref>{{Cite journal|date=1. 7. 1968|title=A One-Letter Notation for Amino Acid Sequences*|journal=European Journal of Biochemistry|volume=5|issue=2|pages=151–153|doi=10.1111/j.1432-1033.1968.tb00350.x|issn=1432-1033|pmid=11911894|vauthors=Aasland R, Abrams C, Ampe C, Ball LJ, Bedford MT, Cesareni G, Gimona M, Hurley JH, Jarchau T, Lehto VP, Lemmon MA, Linding R, Mayer BJ, Nagai M, Sudol M, Walter U, Winder SJ }}</ref> Peptidi mogu biti direktno sekvencirani ili izvedeni iz sekvenci DNK. Sada postoje velike [[baza podataka sekvenci|baze podataka o sekvencama]] koje porede poznate proteinske sekvence. {| class="wikitable sortable" |+Označavanje 20 prirodnih [[aminokiselina]] !Aminokiselina !3. Slovo<ref name="Hausman">{{Cite book|title=The cell: a molecular approach|url=https://archive.org/details/cellmolecularapp0000_3rded|publisher=ASM Press|year=2004|isbn=978-0-87893-214-6|location=Washington, D.C|page=[https://archive.org/details/cellmolecularapp0000_3rded/page/51 51]|author1=Hausman, Robert E.|author2=Cooper, Geoffrey M.}}</ref> !1. Slovo <ref name="Hausman" /> |- style="text-align:center;" |[[Alanin]] |Ala |A |- style="text-align:center;" |[[Arginin]] |Arg |R |- style="text-align:center;" |[[Asparagin]] |Asn |N |- style="text-align:center;" |[[Asparaginska kiselina]] |Asp |D |- style="text-align:center;" |[[Cistein]] |Cys |C |- style="text-align:center;" |[[Glutaminska kiselina]] |Glu |E |- style="text-align:center;" |[[Glutamin]] |Gln |Q |- style="text-align:center;" |[[Glicin]] |Gly |G |- style="text-align:center;" |[[Histidin]] |His |H |- style="text-align:center;" |[[Izoleucin]] |Ile |I |- style="text-align:center;" |[[Leucin]] |Leu |L |- style="text-align:center;" |[[Lizin]] |Lys |K |- style="text-align:center;" |[[Metionin]] |Met |M |- style="text-align:center;" |[[Fenilalanin]] |Phe |F |- style="text-align:center;" |[[Prolin]] |Pro |P |- style="text-align:center;" |[[Serin]] |Ser |S |- style="text-align:center;" |[[Treonin]] |Thr |T |- style="text-align:center;" |[[Triptofan]] |Trp |W |- style="text-align:center;" |[[Tirozin]] |Tyr |Y |- style="text-align:center;" |[[Valin]] |Val |V |} {| class="wikitable" |+Označavanje dvosmislenih aminokiselina !Simbol !Opis !Reprezentativni ostaci |- |X |Bilo koja ili nepoznata aminokiselina |Sve |- |B |[[Aspartat]] ili [[asparagin]] |D, N |- |Z |[[Glutamat]] ili [[glutamin]] |E, Q |- | J |[[Leucin]] ili [[izoleucin]] |I, L |- |Φ |[[Hidrofob]]ne |V, I, L, F, W, M |- |Ω |[[Aromatski ugljikovodici|Aromatske]] |F, W, Y, H |- |Ψ |[[alifatski spojevi|Alifatske]] |V, I, L, M |- |π |Male |P, G, A, S |- |ζ |[[Hidrofil]]ne |S, T, H, N, Q, E, D, K, R, Y |- | + |[[kation|Pozitivno nabijene]] |K, R, H |- | - |[[Anion|Negativno nabijene]] |D, E |} ==Modifikacija== Općenito, polipeptidi su nerazgranati polimeri, pa se njihova primarna struktura često može odrediti redoslijedom [[aminokiselina]] duž njihove kičme. Međutim, proteini mogu postati umreženi, najčešće [[Disulfid|disulfidnim vezama]], a za primarnu strukturu je također potrebno navesti umrežavajuće atome, npr. navesti [[cistein]]e koji su uključeni u disulfidne veze proteina. Ostale umrežene veze uključuju [[dezmozin]]. ===Izomerizacija=== Hiralni centri polipeptidnog lanca mogu proći [[racemacija|racemizaciju]]. Iako ne mijenja redoslijed, ona ipak utiče na hemijska svojstva sekvence. Konkretno, <small>L</small> – amino kiseline koje se obično nalaze u proteinima mogu se spontano izomerizirati na atom<math>\mathrm{C^{\alpha}}</math> i formirati <small>D</small>–aminokiseline, koji ne razlaže većina [[proteaza]]. Pored toga, [[prolin]] može, na peptidnoj vezi, formirati stabilne trans izomere. === Posttranslacijska modifikacija === Konačno, protein može proći kroz različite [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijske modifikacije]] koji su ovdje ukratko sažete. [[Amino grupa]] polipeptidnog [[N-kraj]]a može se modificirati kovalentno, naprimjer, [[Datoteka:N-terminal acetylation.svg|thumb|220px|left| Acetilacija [[N-kraj]]a]] * '''[[Acetilacija]]''' <math>\mathrm{-C(=O)-CH_{3}}</math> :Pozositivni naboj amino grupe [[N-kraja]] može se eliminirati promjenom u acetilnu skupinu (blokiranje N-kraja) * '''Formiliranje''' <math> \ mathrm {-C (= O) H} </math> : Metionin N-kraja koji se obično nalazi nakon translacije ima N-kraj blokiran formilnom grupom. Ovu formilnu grupu (a ponekad i sam metioninski ostatak, ako je prati Gly ili Ser) uklanja enzim [[deformilaza]]. * '''[[Piroglutamat]]''' [[Datoteka:Formation of pyroglutamate.svg|thumb|180px|right|Formiranje piroglutamata iz glutaminskog [[N-kraj]]a]] :Glutamin N-kraja može napasti sebe, formirajući cikličku piroglutamatnu grupu. * '''Miristoilacija''' <math>\mathrm{-C(=O)-\left(CH_{2}\right)_{12}-CH_{3}}</math> :Slična je i s [[acetilacija|acetilacijom]]. Umjesto jednostavne metilne grupe, mistoilnska grupa ima rep od 14 hidrofobnih ugljika, što ga čini idealnim za vezanje proteina u [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]]. Karboksilatna grupa polipeptidnog [[C-kraj]]a također se može modificirati, npr. [[Datoteka:C-terminal amidation.svg|thumb|220px|left| Amidacija [[C-kraj]]a]] * '''[[Aminacija]]''' (vidi sliku) :C-kraj može biti također blokiran minacijom (čime neutralizira svoj negativni naboj). * '''Dodatak glikozil fosfatidilinozitola (GPI)''' :[[Glikozilfosfatidilinozitol|Glikozil fosfatidilinozitol]] (GPI) je velika hidrofobna fosfolipidna protetska grupa koja proteinira proteine u [[ćelijska membrana|ćelijskim membranama]]. Pričvršćen je na polipeptidni [[C-kraj]] preko amidne veze koja se zatim spaja na etanolamin, odatle na različite šećere i na kraju na lipidni dio fosfatidilinozitola. Konačno, peptidni [[bočni lanac]] se takođe može kovalentno modifikovati, npr. * '''[[Fosforilacija]]''' : Pored cijepanja, [[fosforilacija]] je možda najvažnija hemijska modifikacija proteina. [[Fosfatna grupa]] može se povezati sa bočnom lančanom hidroksilnom grupom ostataka serina, treonina i tirozina, dodajući na tom mjestu negativan naboj i stvarajući neprirodnu aminokiselinu. Takve reakcije kataliziraju '''[[kinaze]]''', a reverznu reakciju kataliziraju [[fosfataze]]. Fosforilirani tirozini često se koriste kao "ručke" pomoću kojih se proteini mogu vezati jedni s drugima, dok fosforilacija Ser / Thr često izaziva konformacijske promjene, vjerovatno zbog unesenog negativnog naboja. Efekti fosforilacije Ser / Thr ponekad se mogu simulirati mutiranjem Ser / Thr ostatka u glutamat. * '''[[Glikozilacija]]''' :Ovo je sveobuhvatni naziv za skup vrlo uobičajenih i vrlo heterogenih kemijskih modifikacija. Dijelovi šećera mogu se povezati sa hidroksilnim grupama bočnih lanaca Ser / Thr ili sa amidnim grupama bočnih lanaca Asn. Takvi dodaci mogu služiti mnogim funkcijama, u rasponu od povećanja topivosti do složenog prepoznavanja. Sva glikozilacija može se blokirati određenim inhibitorima, kao što je [[tunikamicin]]. * '''[[amidi|Deamidacija]]''' (tvorba sukcinimida) :U ovoj modifikaciji, bočni lanac asparagina ili aspartata napada slijedeću peptidnu vezu, tvoreći simetričan sukcinimidni intermedijar. Hidrolizom intermedijara nastaje ili aspartat ili β-aminokiselina, izo (Asp). Što se tiče asparagina, bilo koji proizvod rezultira gubitkom amidne gruoa, dakle "deamidizacijom". * '''[[Hidroksilacija]]''' :Ostaci prolina mogu biti hidroksilirani na bilo kojem od dva atoma, kao i lizin (na jednom atomu). [[Hidroksiprolin]] je kritična komponenta [[kolagen]]a, koja nakon gubitka postaje nestabilna. Reakciju hidroksilacije katalizira enzim koji zahtijeva [[askorbinska kiselina|askorbinsku kiselinu]] (vitamin C), čiji nedostatak dovodi do mnogih bolesti vezivnog tkiva, poput [[skorbut]]a. *'''[[Metilacija]]''' : Nekoliko ostataka proteina može se metilirati, od kojih su najpozitivnije pozitivne grupe [[lizin]]a i [[arginin]]a. Ostaci arginina u interakciji su s fosfatnom jezgrom nukleinske kiseline obično formiraju vodikove veze s baznim ostacima, posebno [[guanin]]a, u kompleksima protein-DNK. Ostaci lizina mogu se metilirati pojedinačno, dvostruko, pa čak i trostruko. Metilacija, međutim, ne mijenja pozitivni naboj bočnog lanca. *'''[[Acetilacija]]''' : Acetilacija amino-grupa lizina hemijski je analogna acetilaciji [[N-kraj]]a. U funkcionalnom smislu, acetilacija ostataka lizina koristi se za regulaciju vezanja proteina na nukleinske kiseline. Otkazivanje pozitivnog naboja u lizinu slabi elektrostatsku privlačnost za (negativno nabijene) nukleinske kiseline. *'''[[Sulfat|Sulfacija]]''' :Tirozini mogu postati sulfatirani na svom atomu <math>\mathrm{O ^{\ eta}}</math> . Pomalo neobično, ta se modifikacija događa u [[Golgijev aparat|Golgijevom aparatu]], a ne u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Slično kao fosforilirani tirozini, sulfatirani tirozini se koriste za specifično prepoznavanje, npr., u hemokinskim receptorima na ćelijskoj površini. Kao i u slučaju fosforilacije, sulfacija dodaje negativan naboj prethodno neutralnom mjestu. *'''[[Preanilacija]]''' i '''palmitoilacija''' <math>\mathrm{-C(=O)-\left(CH_{2}\right)_{14}-CH_{3}}</math> : Hidrofobni izopren (npr. farnezil, geranil i geranilgeranilne grupe) i palmitoil grupe mogu se dodati atomu <math>\mathrm{S^{\gamma}}</math> cisteinskih ostataka da se vežu proteini u [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]] . Za razliku od [[glikozilfosfatidilinozitol|GPI]] i miritoilnog sidra, ove grupe se ne dodaju nužno na krajevina. *'''[[Karboksilacija]]''' :Ovo je relativno rijetka modifikacija koja veže dodatnu karboksilatnu grupu (a time i dvostruko negativan naboj) u bočni lanac glutamata, stvarajući Gla ostatke. Ovo se koristi za jačanje vezanja na ione "tvrdih metala" kao što je [[kalcij]]. *'''[[ADP|ADP-ribozilacija]]''' :Velika grupa ADP-ribozila može se prenijeti u nekoliko tipova bočnih lanaca unutar proteina, sa heterogenim efektima. Ova modifikacija je cilj za snažne toksine različitih bakterija, npr. "Vibrio cholerae", "Corynebacterium diphtheriae" i ''Bordetella pertussis''. *'''[[Ubikvitin]]acija''' i '''[[SUMO protein|SUMOilacija]]''' : Različiti presavijeni proteini cijele dužine mogu se vezati na njihovim C-krajevima na bočne lance amonijumskih skupina lizina drugih proteina. [[Ubikvitin]] je najčešći od ovih, a obično signalizira da bjelančevine s ubikvitinom treba razgraditi. Većina gore pomenutih polipeptidnih modifikacija događa se '' posttranslacijski'', tj. nakon što je [[protein]] sintetiziran na [[ribosom]]u, što se obično događa u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]], subćelijskoj [[organela|organeli]] [[eukariot]]ske ćelije. Mnoge druge hemijske reakcije (npr. [[cijan]]iranje) hemičari su primijenili na proteine, iako se ne nalaze u biološkim sistemima. === Razgradnja i vezanje === Pored gore navedenih, najvažnija modifikacija primarne strukture je [[proteoliza|cijepanje peptida]] (hemijskom [[hidroliza|hidrolizom]] ili [[proteaza]]ma) . Proteini se često sintetiziraju u neaktivnom obliku prekursora; obično, N- ili [[C-kraj]]nji segment blokira [[aktivno mesto]] proteina, inhibirajući njegovu funkciju. Protein se aktivira cijepanjem inhibicijskog peptida. Neki proteini čak imaju moć da razlažu. Hidroksilna grupa serina (rijetko, treonina) ili tiolna grupa cisteinskog ostatka napada karbonilni ugljik prethodne peptidne veze, formirajući tetraedarski vezani intermedijar, klasificiran kao hidroksioksazolidin (Ser / Thr) ili hidrokstiazolidin ( Cys) intermedijar. Ovaj intermedijar ima tendenciju vraćanja u amidni oblik, izbacujući napadnu grupu, pošto je amidni oblik najčešće pogodan sa slobodnom energijom (vjerojatno zbog jake rezonantne stabilizacije peptidne grupe). Međutim, dodatne molekularne interakcije mogu učiniti amidni oblik manje stabilnim; Umjesto toga, amino grupa se izbacuje, što rezultira vezom estera (Ser / Thr) ili tioestra (Cys) umjesto peptidne veze. Ta se hemijska reakcija naziva N-O acil pomicanje). Veza ester / tioester se može riješiti na više načina: * Jednostavna hidroliza podijelit će polipeptidni lanac, gdje premještena amino grupa postaje novi N-kraj. To se vidi pri sazrevanju glikosilasparaginaze. *Reakcija β-eliminacije također raspodjeljuje lanac, ali rezultira stvaranjem piruvoilne grupe na novom N-kraju. Ova grupa može se koristiti kao kovalentno vezani katalitski kofaktor u nekim enzimima, posebno dekarboksilazi poput [[S-adenozilmetionin-dekarboksilaza|S-adenozilmetionin-dekarboksilaze]] (SAMDC) koja iskorištava moć povlačenja elektrona piruvoilne skupine. * Intramolekularna transesterifikacija, što rezultira ''razgranatim '' polipeptidom. U [[intein]]ima, nova esterska veza prekida se intramolekularnim napadom asparagina koji će uskoro biti C-kraj. * Intermolekularna transesterifikacija može prenijeti čitav segment s jednog polipeptida na drugi, kao što je vidljivo u autoprocesiranju ježnih proteina. == Primarna struktura u ostalim molekulama == Za svaki heteropolimer linearnog lanca može se reći da ima "primarnu strukturu", analogno upotrebi termina za proteine, ali ta je upotreba rijetka u usporedbi s izuzetno uobičajenom uporabom u odnosu na proteine. U [[RNK]], koja također ima opsežnu [[sekundarna struktura|sekundarnu strukturu]], linearni lanac baza općenito se naziva "sekvenca" kao što je to u [[DNK]] (koju obično tvori linearnu dvostruku spiralu s malo sekundarne strukture). Za druge biološke polimere poput [[polisaharid]]a također se može smatrati da imaju primarnu strukturu, iako upotreba nije standardna. == Odnos prema sekundarnoj i tercijarnoj strukturi == Primarna struktura biološkog polimera u velikoj mjeri određuje njegov trodimenzijski oblik ([[tercijarna struktura]]). Proteinska sekvenca može se koristiti za [[Sekundarna struktura|predviđanje lokalnih karakteristika]], poput segmenata sekundarne strukture ili transmembranskih područja. Međutim, složenost savijanja proteina zasad onemogućava predviđanje tercijarne strukture proteina samo iz njihove sekvence. Poznavanje strukture slične [[homolognost sekvence|homologne sekvence]] (naprimjer člana iste porosice proteina) omogućava visoko precizno predviđanje tercijarne strukture prema [[modeliranje homologije|modelima homologije]]. Ako je dostupan cjelovia sekvenca proteina, moguće je procijeniti njegova opća [[biofizika|biofizička svojstva]], kao što je njegova [[izoelektrična tačka]]. Porodice sekvenci često se određuju grupiranjem sekvenci, a projekti [[genomika|strukturne genomike]] imaju za cilj stvoriti skup reprezentativnih struktura koje bi pokrile prostor mogućih, ne suvišnih sekvenci. ==Također pogledajte== * [[Protein]] * [[Translacija (biologija)|Translacija]] * [[Aminokiseline]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Struktura proteina]] [[Kategorija:Stereohemija]] [[Kategorija:Proteini]] bbuvl37lhm0npa391vzhp6rhr5hg96e 0 462893 3914494 3905225 2026-07-26T12:06:27Z WumpusBot 120674 /* Determinacija */ razne ispravke 3914494 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Protein-Quartärstruktur.png|thumb|380px|Kvarterna i ostale strukture proteina]] '''Kvaternarna struktura proteina''' predstavlja četverorazinsku strukturu, a na četvrti način interakcije. [[Etimologija|Etimološki]] ''kvartarni'' je ispravno korigirati u ''kvarterni'' jer je izvedeno iz [[latinski|latinskog]] distributivnih brojeva i dolazi iza ''binarni'' ''ternarni''; dok je ''kvartarni'' izvedeno iz [[redni broj|rednih brojeva]], a slijedi iza "sekundarni" i "tercijarni". Međutim, ''kvaternarni '' je standard u biologiji. To je broj i raspored višestrukih [[presavijanje proteina|presavijanja proteina]]. Uključuje organizacije od jednostavnih [[dimer]]nih proteina do velikih [[homooligomer]]nih i [[multiproteinski kompleks|kompleksa]] sa definiranim ili promjenjivim brojem podjedinica.<ref>{{cite book|last1=Clarke|first1=Jeremy M. Berg; John L. Tymoczko; Lubert Stryer. Web content by Neil D.|title=Biochemistry|date=2002|publisher=W. H. Freeman|location=New York, NY [u.a.]|isbn=0-7167-3051-0|edition=5. ed., 4. print.|url=https://archive.org/details/biochemistrychap00jere|chapter=Section 3.5Quaternary Structure: Polypeptide Chains Can Assemble Into Multisubunit Structures|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK22550/|url-access=registration}}</ref> Može se također odnositi i na [[biomolekularni kompleks]] proteina sa [[nukleinska kiselina|nukleinskim kiselinama]] i drugim [[kofaktor (biohemija)|kofaktorima]]. [[Datoteka:Haemoglobin-3D-ribbons-es.jpg|thumb|280px|Kvarterna struktura [[hemoglobin]]a]] ==Opis i primjeri== Mnogi proteini su zapravo sklopovi više [[polipeptid]]nih lanaca. Kvaterna struktura odnosi se na broj i raspored [[proteinskea podjedinica|proteinskih podjedinica]] u odnosu jednog sa drugim.<ref>{{cite journal|last1=Chou|first1=Kuo-Chen|last2=Cai|first2=Yu-Dong|title=Predicting protein quaternary structure by pseudo amino acid composition|journal=Proteins: Structure, Function, and Bioinformatics|date=1. 11. 2003|volume=53|issue=2|pages=282–289|doi=10.1002/prot.10500|pmid=14517979}}</ref> Primjeri proteina sa kvarternom strukturom uključuju [[hemoglobin]], [[DNK polimeraza|DNK polimerazu]] i [[ionski kanal]]. [[Enzim]]i sastavljeni od podjedinica s različitim funkcijama ponekad se nazivaju i [[holoenzim]]i, u kojima su neki dijelovi poznati kao regulatorne podjedinice, a funkcionalno jezgro je poznata kao katalitička podjedinica. Ostali sklopovi koji se nazivaju [[multiproteinski kompleks]] također imaju kvaternu strukturu. Primjeri uključuju [[nukleosom]] ei [[mikrotubule]]. Promjene u kvarternoj strukturi mogu se dogoditi putem[[Konformacija proteina|konformacijske promjene]] unutar pojedinih podjedinica ili preusmjeravanjem podjedinica u odnosu jedna na drugu. Upravo u takvim promjenama, koje su podloga [[kooperativno vezivanje|kooperativnosti]] i [[alozterija|alosterizacije]] u "multimernim" enzimima, mnogi proteini prolaze regulaciju i obavljaju svoju fiziološku funkciju. Navedena definicija slijedi klasični pristup biohemiji, uspostavljen u vrijeme kada je bilo teško utvrditi razliku između proteina i funkcionalne, proteinaste jedinice. U novije vreme poziva se na [[interakcija protein-protein|interakciju protein-protein]] kada se govori kvarternoj strukturi proteina i svi sklopovi proteina smatraju se kao [[proteinski kompleks]]. ==Nomenklatura== Broj podjedinica u [[oligomer]]nom kompleksu opisan je korištenjem imena koja završavaju na –mer (grčki za "dio, podjedinica"). Formalna i grčko-latinska imena uglavnom se koriste za prvih deset tipova i mogu se koristiti za do dvadeset podjedinica, dok se kompleksi višeg reda obično opisuju brojem podjedinica, a zatim slijedi –merni. {| border="1" |----- | valign="top" | * 1 = [[Proteinska podjedinica|Monomer/Podjedinica]] * 2 = [[proteinski dimer|Dimer]] * 3 = [[proteinsk trimer|Trimer]] * 4 = [[tetramerni protein|Tetramer]] * 5 = [[Pentamerni protein|Pentamer]] * 6 = Heksamer | valign="top" | * 7 = Heptamer * 8 = [[Oktamer]] * 9 = Nonamer * 10 = Dekamer * 11 = Undekamer * 12 = [[Dodekamer]] | valign="top" | * 13 = Tridekamer * 14 = Tetradekamer * 15 = Pentadekamer* * 16 = Heksadekamer * 17 = Heptadekamer* * 18 = Oktadekamer | valign="top" | * 19 = nonadecamer * 20 = [[Eikosamer]] * 21–mer * 22–mer * 23–mer * * itd. |} :<nowiki>*</nowiki>''Nema poznatih primjera'' Iako se kompleksi veći od oktamera rijetko primjećuju kod većine proteina, postoje neki važni izuzeci. [[Kapsida|Virusne kapside]] često su sastavljeni od višestrukih 60 proteina. Nekoliko molekulskih mašina se također nalaze u ćeliji, kao što su [[proteasom]] (četiri heptamerna prstena = 28 podjedinica), transkripcijski kompleks i [[splajsom]]. [[Ribosom]] je vjerovatno najveća molekulska mašina, a sastoji se od mnogo molekula [[RNK]] i proteina. U nekim slučajevima bjelančevine formiraju komplekse koji se tada spajaju u još veće komplekse. U takvim slučajevima koristi se nomenklatura, npr. "dimer dimera" ili "trimer dimera", kako bi se sugeriralo da se kompleks može disocirati na manje potkomplekse prije disocijacije u monomere. ==Determinacija== Broj podjedinica u proteinskom kompleksu često se može odrediti mjerenjem hidrodinamičkog molekulskog volumena ili mase netaknutog kompleksa, za što su potrebni prirodni uslovi rastvora. Za „presavijene“ proteina, masa se može zaključiti iz njenog volumena koristeći djelomičnu specifičnu zapreminu od 0,73 ml/g. Međutim, mjerenja zapremine su manje izvjesna od mjerenja mase, jer se čini da ''nepresavijeni'' proteini imaju puno veći volumen od presavijenih; potrebni su dodatni eksperimenti kako bi se utvrdilo je li neki nepresavijeni protein formirao oligomer. == Predviđanje == Neki [[bioinformatika|bioinformatički]] metodi razvijeni su za predviđanje kvarternih strukturnih atributa proteina na osnovu informacija o njihovim sekvencama, pomoću različitih načina [[pseudoaminokiselinski sastav|pseudoaminokiselinskog sasatava]] (vidi, naprimjer, reference<ref>{{cite journal |vauthors=Chou KC, Cai YD |title=Predicting protein quaternary structure by pseudo amino acid composition |journal=Proteins |volume=53 |issue=2 |pages=282–9 |date=novembar 2003 |pmid=14517979 |doi=10.1002/prot.10500 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Zhang SW, Chen W, Yang F, Pan Q |title=Using Chou's pseudo amino acid composition to predict protein quaternary structure: a sequence-segmented PseAAC approach |journal=Amino Acids |volume=35 |issue=3 |pages=591–8 |date=oktobar 2008 |pmid=18427713 |doi=10.1007/s00726-008-0086-x |url=}}</ref><ref>Xiao, X., Wang, P. & Chou, K. C. (2009) Predicting protein quaternary structural attribute by hybridizing functional domain composition and pseudo amino acid composition. Journal of Applied Crystallography 42, 169–173.</ref>). === Direktno mjerenje mase netaknutih kompleksa === * Taloženje-ravnoteža [[analitička ultracentrifuga]] * [[Ionizacija elektrosprejem|elektrosprejna]] [[masena spektrometrija]] * [[Spektrometrijski imunološki test]] MSIA === Direktno mjerenje veličine netaknutih kompleksa === * [[Rayleighovo raspršenje|Statičko rasipanje svjetlosti]] * [[Hromatografija za isključivanje veličine]] (potrebna je kalibracija) * [[Dualna polarizaciona interferometrija]] === Indirektno mjerenje veličine netaknutih kompleksa === * Brzina sedimentacije [[analitička ultracentrifugacija]] (mjeri se translacijska [[difuzijska konstanta]]) * [[Dinamičko raspršivanje svetlosti]] (meri se translacijska [[difuzijska konstanta]]) * Impulsni gradijent [[nuklearna magnetna rezonanca proteina|nuklearne magnetne rezonanca proteina]] (meri setranslacijska [[difuzijska konstanta]]) * [[Fluorescentna polarizacija]] (mjeri se rotacijska [[difuzijska konstanta]]) * [[Dielektrično opuštanje]] (mjeri se rotacijska [[difuzijska konstanta]]) * [[Dualna polarizacijska interferometrija]] (mjeri veličinu i gustoću kompleksa) Metode koje mjere masu ili volumen u uvjetima [[denaturacija (biohemija)|razvijanja]])] (kao što su [[Laserska desorpcija /ionizacija potpomognuta matriksom|MALDI-TOF]] [[masena spektrometrija]] i [[Natrij-dodecil-sulfat polifakrilamid gel elektroforeza|SDS-PAGE]] uglavnom nisu korisni, budući da neproduktivna stanja obično uzrokuju složenu pojavu za disocijaciju u monomere. Međutim, one se ponekad mogu primijeniti; naprimjer, eksperimentator može primijeniti SDS-PAGE nakon što je najprije primijenio tretman netaknutog kompleksa hemijskim reagensima [[unakrsna veza|unakrsne veze]] . == Interakcije protein-protein == {{glavni|Interakcija protein-protein}} Proteini su u stanju da formiraju vrlo uske komplekse. Naprimjer, [[inhibitor ribonukleaze]] veže se na ezim [[ribonukleaza A]] sa [[konstanta disocijacije|konstantnom disocijacije]] otprilike 20 fM. Ostali proteini su se razvili tako da se specifično vežu za neobične ostatke drugog proteina, npr. biotinske grupe (avidin), fosforilirane tirozine (SH2 domeni) ili segmente bogate prolinom (SH3 domeni). Interakcije proteina i proteina mogu se konstruirati tako da favoriziraju određena stanja oligomerizacije.<ref>{{Cite journal|last=Ardejani|first=Maziar S.|last2=Chok|first2=Xiao Ling|last3=Foo|first3=Ce Jin|last4=Orner|first4=Brendan P.|date=2. 4. 2013|title=Complete shift of ferritin oligomerization toward nanocage assembly via engineered protein–protein interactions|url=https://archive.org/details/sim_chemical-communications-chem-comm_2013-05-04_49_34/page/3528|journal=Chemical Communications|language=en|volume=49|issue=34|pages=3528–3530|doi=10.1039/C3CC40886H|pmid=23511498|issn=1364-548X}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Protein]] * [[Primarna struktura proteina]] * [[Sekundarna struktura proteina]] * [[Tercijarna struktura proteina]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.ebi.ac.uk/msd/ The Macromolecular Structure Database] (MSD) at the European Bioinformatics Institute (EBI) – Serves a list of the Probable Quaternary Structure (PQS) for every protein in the [[Proteinska banka podataka]] (PDB). * [http://pqs.ebi.ac.uk/ PQS server] – PQS has not been updated since August 2009 * [http://www.ebi.ac.uk/msd-srv/prot_int/pistart.html PISA] – The Protein Interfaces, Surfaces and Assemblies server at the Macromolecular Structure Database. * [http://www.eppic-web.org EPPIC] – Evolutionary Protein–Protein Interface Classification: evolutionary assessment of interfaces in crystal structures * [https://web.archive.org/web/20070429162411/http://www.mrc-lmb.cam.ac.uk/genomes/elevy/3dcomplex/Home.cgi 3D complex] – Structural classification of protein complexes * Proteopedia – [http://www.proteopedia.org Proteopedia Home Page] The collaborative, 3D encyclopedia of proteins and other molecules. * PDBWiki – [http://PDBWiki.Org PDBWiki Home Page] – a website for community annotation of PDB structures. * ProtCID – [http://dunbrack2.fccc.edu/protcid ProtCID] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180714221852/http://dunbrack2.fccc.edu/protcid/ |date=14. 7. 2018 }}—a database of similar protein–protein interfaces in crystal structures of homologous proteins. [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Struktura proteina]] [[Kategorija:Stereohemija]] 5rh7vg9pwrp3o0nki706fx2yp1qutoi 0 466392 3914549 3904773 2026-07-26T12:25:46Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914549 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja =cyan | naziv =''Pucciniomycotina''<br> (Poddivizija gljiva biljnih hrđa) | slika =Gymnosporangium_sabinae_fg03.JPG | slika_širina = 300px | slika_opis =''[[Gymnosporangium fuscum]]'' na listu | status = | regnum =[[Fungi]] | divisio = [[Basidiomycota]] | subdivisio = Pucciniomycotina |subdivisio_autorstvo= <small>R. Bauer, Begerow, J.P. Samp., M. Weiss & Oberw.</small> | classis = | ordo = | familia = | genus = |genus_autorstvo= | razdioba_stepen =Razredi | razdioba = [[Agaricostilbomycetes]]<br/> [[Atractiellomycetes]]<br/> [[Classiculomycetes]]<br/> [[Cryptomycocolacomycetes]]<br/> [[Cystobasidiomycetes]]<br/> [[Microbotryomycetes]]<br/> [[Mixiomycetes]]<br/> [[Pucciniomycetes]]<br/> [[Tritirachiomycetes]] |sinonimi= Urediniomycotina<ref name="urlMycoBank: Pucciniomycotina">{{cite web |title=Pucciniomycotina R. Bauer, Begerow, J.P. Samp., M. Weiss & Oberw. 2006 |url=http://www.mycobank.org/MycoTaxo.aspx?Link=T&Rec=368587 |publisher=International Mycological Association |work=MycoBank |access-date=8. 7. 2011}}</ref> }} '''Pucciniomycotina''' je [[divizija (biologija)|poddivizija]] [[gljiva]] u diviziji [[Basidiomycota]]. Ima devet [[razred (biologija)|razreda]], 20 [[red (biologija)|redova]] i 37 [[porodica (biologija)|porodica]]. Opisano ih je preko 8.400 [[vrsta]] – više od 8% svih opisanih gljiva.<ref name="M.C. Aime, et al.2014"/><ref name="Shell2011"/> Ova poddivizija smatra se [[sestrinski takson|sestrtinskom grupom]] sa [[Ustilaginomycotina]] i [[Agaricomycotina]], koja mogu biti osnovna loza [[Basidiomycota]], mada je to neizvjesno zbog slabe podrške njihovoj poziciji između tri skupine. Grupa je bila poznata kao Urediniomycetes do 2006. godine, kada je uzdignuta iz ranga razreda u poddiviziju i dobila ime po najvećem redu u grupi, Puccinales.<ref name="Bauer2006" /> == Ekologija == Pucciniomycotina ima raznoliku paletu ekoloških niša kao i parazitski insekati, [[mikoparazitizam|mikoparaziti]] i [[mikoriza|mikorizne]] [[orhideja|orhideje]]; neke su otkrivene u zemljištgu i vodi ili u asimptotskim članovima koji žive na lišću. Većina su biljni patogeni. Mnoge Pucciniomycotine su [[hrđa (gljiva)|hrđavosti]] biljnih organai svrstane su u red [[Puccinales]] koji ima otprilike 7.800 vrsta (oko 90% grupe).<ref name="M.C. Aime, et al.2014"/><ref name=Aime2006/> Neki članovi imaju ekonomski značaj kao patogeni u širokom rasponu komercijalnih biljaka, npr. [[pšenica]]. Pucciniomycotina su kosmopolittske i postoje širom svijeta.<ref name="Park 219–239">{{Cite journal|last=Park|first=Robert F.|last2=Wellings|first2=Colin R.|date=1. 1. 2012|title=Somatic Hybridization in the Uredinales|journal=Annual Review of Phytopathology|volume=50|issue=1|pages=219–239|doi=10.1146/annurev-phyto-072910-095405|pmid=22920559}}</ref> == Morfologija == U Pucciniomycontini postoji velika morfološka raznolikost. Oblici sporulacije kreću se od makrobasidiokarpa do jednoćelijskih kvasaca. Prisustvo jednostavnih septnih pora ujedinjuje Pucciniomycotina i razlikuje ih od sestrinskih grupa. U [[ćelijski zid|ćelijskim zidovoma]] preovladava [[manoza]], što je također objedinjujuća karakteristika grupe.<ref>{{Cite journal|last=Prillinger|first=Hansjörg|last2=Oberwinkler|first2=Franz|last3=Umile|first3=Claudio|last4=Tlachac|first4=Klaudia|last5=Bauer|first5=Robert|last6=Dörfler|first6=Christine|last7=Taufratzhofer|first7=Eduard|date=1. 1. 1993|title=Analysis of Cell Wall Carbohydrates (neutral Sugars) from Ascomycetous and Basidiomycetous Yeasts with and Without Derivatization|journal=The Journal of General and Applied Microbiology|volume=39|issue=1|pages=1–34|doi=10.2323/jgam.39.1|doi-access=free}}</ref> == Životni ciklus == [[datoteka:Puccina graminis lifecycle IT.png|thumb|500px|[[Životni ciklus]] ''[[Puccinia graminis]]'' (žitna hrđa)]] Neki članovi su poznati samo po svojoj [[Teleomorf, anamorf i holomorph|anamorfne]], nespolnoj fazi, koji prevladavaju u većini; kod nekih vrsta to je jedini poznati oblik. Upečatljiva karakteristika Puccinomycotina je jedinstveni razvojni obrazac. Gljive hrđe ili biljni patogeni reda Puccinales imaju najsloženije životne cikluse poznate u carstvu [[Fungi]], sa pet različitih faza [[spora]].<ref>{{Cite journal|last=Lutzoni|first=François|last2=Kauff|first2=Frank|last3=Cox|first3=Cymon J.|last4=McLaughlin|first4=David|last5=Celio|first5=Gail|last6=Dentinger|first6=Bryn|last7=Padamsee|first7=Mahajabeen|last8=Hibbett|first8=David|last9=James|first9=Timothy Y.|date=1. 10. 2004|title=Assembling the fungal tree of life: progress, classification, and evolution of subcellular traits|url=http://www.amjbot.org/content/91/10/1446|journal=American Journal of Botany|language=en|volume=91|issue=10|pages=1446–1480|doi=10.3732/ajb.91.10.1446|issn=0002-9122|pmid=21652303}}</ref> Istraživanja su pokazala da Puccinales takođe imaju jedan od najvećih [[genom]]a u carstvu gljiva, te da je proširenje veličine genoma možda uobičajeno. To objašnjava složene životne cikluse u grupi.<ref name="Park 219–239"/> == Filogenija == Prema [[molekula|molekulskim]] analizama [[filogenetika|filogenetički]] odnosi razreda bili bi sljedeći:<ref>[https://imafungus.biomedcentral.com/articles/10.5598/imafungus.2015.06.01.14 Basidioascus undulatus: genome, origins, and sexuality] Ima fungus, BMC</ref><ref>[https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs13225-017-0381-5 A six-gene phylogenetic overview of Basidiomycota and allied phyla with estimated divergence times of higher taxa and a phyloproteomics perspective] Springer link.</ref> {{Clade |label1=[[Basidiomycota]] |1={{clade |label1=[[Orthomycotina]] |1={{clade |1=[[Agaricomycotina]] |2=[[Ustilaginomycotina]] }} |label2=Pucciniomycotina |2={{clade |1={{clade |1=[[Tritirachiomycetes]] |2={{clade |1=[[Agaricostilbomycetes]] |2=[[Spiculogloeomycetes]] }} }} |2={{clade |1=[[Cryptomycocolacomycetes]] |2={{clade |1={{clade |1=[[Mixiomycetes]] |2={{clade |1=[[Cystobasidiomycetes]] |2=[[Microbotryomycetes]] }} }} |2={{clade |1=[[Pucciniomycetes]] |2={{clade |1=[[Atractiellomycetes]] |2=[[Classiculomycetes]] }} }} }} }} }} }} }} == Taksonomija – razredi == # ''[[Agaricostilbomycetes]]'' <small>R. Bauer, Begerow, J.P. Samp., M. Weiss & Oberw.</small> # ''[[Atractiellomycetes]]'' <small>R. Bauer, Begerow, J.P. Samp., M. Weiss & Oberw.</small> # ''[[Classiculomycetes]]'' <small>R. Bauer, Begerow, J.P. Samp., M. Weiss & Oberw.</small> # ''[[Cryptomycocolacomycetes]]'' <small>R. Bauer, Begerow, J.P. Samp., M. Weiss & Oberw.</small> # ''[[Cystobasidiomycetes]]'' <small>R. Bauer, Begerow, J.P. Samp., M. Weiss & Oberw.</small> # ''[[Microbotryomycetes]]'' <small>R. Bauer, Begerow, J. P. Samp., M. Weiss & Oberw.</small> # ''[[Mixiomycetes]]'' <small>R. Bauer, Begerow, J.P. Samp., M. Weiss & Oberw.</small> # ''[[Pucciniomycetes]]'' <small>R. Bauer, Begerow, J. P. Samp., M. Weiss & Oberw.</small> # ''[[Tritirachiomycetes]]'' <small>Aime & Schell</small><ref name="M.C. Aime, et al.2014"/><ref name=Aime2006/> ==Reference== {{refspisak|refs= <ref name="M.C. Aime, et al.2014">{{cite book |vauthors=Aime MC, Toome M, McLaughlin J |title=The mycota, Vol. VII, Part A: systematics and evolution |edition=2nd |publisher=Springer-Verlag |location=Berlin |year=2014 |pages=297–294 |isbn=978-3-642-55318-9}}</ref> <ref name="Shell2011">{{cite journal |vauthors=Schell WA, Lee AG, Aime MC |year=2011 |title= A new lineage in Pucciniomycotina: class Tritirachiomycetes, order Tritirachiales, family Tritirachiaceae. |url=https://archive.org/details/mycologia_november-december-2011_103_6/page/1331 |journal=Mycologia |volume=103 |issue=6 |doi=10.3852/10-333 |pmid=21642341 |pages=1331–40}}</ref> <ref name=Bauer2006>{{cite journal |vauthors=Bauer R, Begerow D, Sampaio JP, Weiss M, Oberwinkler F |year=2006 |title=The simple-septate basidiomycetes: a synopsis |url=https://archive.org/details/mycological-progress_2006-05_5_1/page/n42 |journal=Mycological Progress |volume=5 |issue=1 |pages=41–66 |doi=10.1007/s11557-006-0502-0}}</ref> <ref name=Aime2006>{{cite journal |vauthors=Aime MC, Matheny PB, Henk DA, Frieders EM, Nillson RH, Piepenbring M, McLaughlin DJ, Szabo LJ, Begerov D, Sampaio JP, Bauer R, Weiss M, Oberwinkler F, Hibbet DS |year=2006 |title=An overview of the higher level classification of Pucciniomycotina based on combined analyses of nuclear large and small subunit rDNA sequences |journal=Mycologia |volume=98 |issue=6 |pages=896–905 |doi=10.3852/mycologia.98.6.896|pmid=17486966 |url=http://run.unl.pt/bitstream/10362/3249/1/Sampaio_2006.pdf |hdl=10362/3249 }}</ref> }} * M.C. Aime et al.: ''An overview of the higher level classification of Pucciniomycotina based on combined analyses of nuclear large and small subunit rDNA sequences''. Mycologia, Band 98, 2006, S. 896-905. * Robert Bauer, Dominik Begerow, José Paulo Sampaio, Michael Weiβ, Franz Oberwinkler: ''The simple-septate basidiomycetes: a synopsis''. Mycological Progress, Band 5, 2006, S. 41-66, {{ISSN|1617-416X}}, {{DOI|10.1007/s11557-006-0502-0}}. ==Vanjski linkovi== * [http://tolweb.org/Urediniomycotina/20528 Tree of Life Pucciniomycotina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200709021359/http://tolweb.org/Urediniomycotina/20528 |date=9. 7. 2020 }} * http://website.nbm-mnb.ca/mycologywebpages/NaturalHistoryOfFungi/PucciniomycotinaDiscussion.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807214417/http://website.nbm-mnb.ca/mycologywebpages/NaturalHistoryOfFungi/PucciniomycotinaDiscussion.html |date=7. 8. 2016 }} * http://tolweb.org/Pucciniomycotina/20528 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924141421/http://tolweb.org/Pucciniomycotina/20528 |date=24. 9. 2020 }} {{commonscat|Pucciniomycotina}} {{wikivrste|Pucciniomycotina}} {{klasifikacija gljiva}} [[Kategorija:Pucciniomycotina| ]] [[Kategorija:Basidiomycotina]] [[Kategorija:Gljive Bosne i Hercegovine]] 94zzgqxi0gfaab4pzqupuva3wpicvxw 0 466743 3914533 3904884 2026-07-26T12:20:18Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914533 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{taksokvir |boja=lightgreen | naziv = ''Rorippa'' | slika =Rorippa amphibia.jpg |slika_širina = 300px | slika_opis = ''[[Rorippa amphibia]]'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Dilleniidae]] | ordo = [[Brassicales]] | familia = [[Brassicaceae]] | tribus = [[Cardamineae]] | genus = '''''Rorippa''''' | genus_authority = [[Scop.]] | razdioba_stepen = [[Vrste]] | razdioba= 75–85; Vidi tekst | sinonimi = * ''Ceriosperma'' (O. E. Schulz) Greuter & Burdet * ''Clandestinaria'' Spach * ''Kardanoglyphos'' Schltdl. * ''Neobeckia'' Greene * ''Pirea'' T. Durand * ''Radicula'' Moench * ''Roripella'' (Maire) Greuter & Burdet * ''Sisymbrianthus'' Chevall. * ''Tetrapoma'' Turcz. ex Fisch. & C. A. Mey. * ''Trochiscus'' O. E. Schulz<ref>USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network - (GRIN) [Online Database]. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. URL: http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10543 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227235345/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10543 |date=27. 2. 2014 }} (01 October 2013)</ref> }} '''''Rorippa''''' je [[rod (biologija)|rod]] u [[porodica (biologija)|porodici]] ''[[Brassicaceae]]'', [[cvjetnica]] u [[red (biologija)|redu]] [[Brassicales]], [[razred (biologija)|razred]] [[Magnoliopsida]], [[divizija (biologija)|divizija]] [[Magnoliophyta]].<ref name=APGIV>{{Cite journal|authors=Angiosperm Phylogeny Group|year=2016|title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=181|issue=1|pages=1–20|issn=0024-4074|doi=10.1111/boj.12385|doi-access=free}}</ref> Ovaj rod [[cvjetnica]] potiče iz [[Evropa|Evrope]] preko srednje [[Azija|Azije]], [[Afrika|Afrike]] do [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]]. Vrste doda ''Rorippa'' su [[jednogodišnja biljka|jednogodišnje]] do [[trajnice]] [[biljka]], obično žutih [[cvijet|cvjetova]] i paprenog okusa. Po tome su poznate i kao '''vodenji hren'''. ''Rorippa'' je prethodno uključivala nekoliko vrsta roda ''[[Nasturtium]]'', a sada smještenih u rod '' Nasturtium''). Posebno ''R.&nbsp;nasturtium-aquaticum'' (sada ''[[Nasturtium officinale|N.&nbsp;officinale]]'') i ''R.&nbsp;microphylla'' (sada ''[[Nasturtium microphyllum|N.&nbsp;microphyllum]]''). U [[BiH|Bosni i Hercegovini]] i okolnim [[balkan]]skim područjima zabilježeno je 10-ak taksona ovog roda: *''[[Rorippa amphibia]]'' (L.) Besser *''[[Rorippa austriaca]]'' (Crantz) Besser *''[[Rorippa islandica]]'' (Oeder) Borbás *''[[Rorippa islandica]]'' (Oeder) Borbás ssp. islandica *''[[Rorippa lippizensis]]'' (Wulfen) Rchb. *''[[Rorippa palustris]]'' (L.) Besser *''[[Rorippa pyrenaica]]'' (All.) Rchb. *''[[Rorippa sylvestris]]'' (L.) Besser *''[[Rorippa x anceps]]'' ( Wahlenb.) Rchb. *''[[Rorippa x armoracioides]]'' (Tausch) Fuss Inače, rod ima postoji ukupno oko 75<ref name=china>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=128745 ''Rorippa''.] Flora of China.</ref> do 85<ref>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=10616 ''Rorippa''.] The Jepson eFlora 2013.</ref><ref name=fna>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=128745 ''Rorippa''.] Flora of North America.</ref> vrsta. ==Vrste== Poznate vrste uključuju:<ref name=china/><ref>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?10543 GRIN Species Records of ''Rorippa''.]{{Mrtav link}} Germplasm Resources Information Network (GRIN).</ref><ref>[https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=22991 ''Rorippa''.] Integrated Taxonomic Information System.</ref><ref>[http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=RORIP ''Rorippa''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528235000/https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=RORIP |date=28. 5. 2017 }} USDA PLANTS.</ref><ref>[http://www.efloras.org/browse.aspx?flora_id=1&start_taxon_id=128745 ''Rorippa'' species list.] Flora of North America.</ref> [[File:Rorippa sylvestris flowering 01.JPG|thumb|right|''[[Rorippa sylvestris]]'']] *''[[Rorippa alpina]]'' <small>(S.Wats.) Rydb.</small> *''[[Rorippa amphibia]]'' <small>(L.) Bess.</small> *''[[Rorippa aquatica]]'' *''[[Rorippa austriaca]]'' <small>(Crantz) Bess.</small> *''[[Rorippa backeri]]'' <small>(O.E. Schulz) B. Jonsell</small> *''[[Rorippa barbareifolia]]'' <small>(DC.) Kitagawa</small> *''[[Rorippa benghalensis]]'' *''[[Rorippa calycina]]'' <small>(Engel.) Rydb.</small> *''[[Rorippa cantoniensis]]'' *''[[Rorippa columbiae]]'' <small>(Suksd. ex B.L.Rob.) Suksd. ex Howell</small> *''[[Rorippa crystallina]]'' *''[[Rorippa curvipes]]'' <small>Greene</small> *''[[Rorippa curvisiliqua]]'' <small>(Hook.) Besser ex Britton</small> *''[[Rorippa divaricata]]''<ref name=DeLange2009/> *''[[Rorippa dubia]]'' *''[[Rorippa elata]]'' *''[[Rorippa globosa]]'' *''[[Rorippa indica]]'' <small>Hiern.</small> *''[[Rorippa intermedia]]'' *''[[Rorippa islandica]]'' *''[[Rorippa laciniata]]''<ref name=DeLange2009>{{cite journal |last=De Lange |first=P.J. |last2=Heenan |first2=P.B. |last3=Townsend |first3=A.J. |date=2009 |title=''Rorippa laciniata'' (Brassicaceae), a new addition to the flora of New Zealand |url=https://archive.org/details/new-zealand-journal-of-botany_2009-06_47_2/page/133 |journal=New Zealand Journal of Botany |volume=47 |issue=2 |pages=133–137 |doi=10.1080/00288250909509800}}</ref> *''[[Rorippa microtitis]]'' *''[[Rorippa palustris]]'' <small>(L.) Bess.</small> *''[[Rorippa portoricensis]]'' *''[[Rorippa ramosa]]'' *''[[Rorippa sarmentosa]]'' <small>(G.Forst. ex DC) J.F.Macbr.</small> *''[[Rorippa sessiliflora]]'' *''[[Rorippa sinuata]]'' <small>(Nutt.) Hitchc.</small> *''[[Rorippa sphaerocarpa]]'' <small>(A.Gray) Britton</small> *''[[Rorippa subumbellata]]'' <small>Rollins</small> *''[[Rorippa sylvestris]]'' <small>(L.) Bess.</small> *''[[Rorippa tenerrima]]'' *''[[Rorippa teres]]'' ==Reference== {{refspisak|25em}} ==Vanjski linkovi== {{commons category|Rorippa}} * [http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/orders/brassicalesweb.htm#Brassicoideae Brassicaceae: APG II.] Missouri Botanical Garden. {{wikivrste|Rorippa}} [[Kategorija:Rorippa| ]] [[Kategorija:Brassicales]] qs4b90gb0ua5xk3jooi4vr0brbemf9m 0 466908 3914718 3903621 2026-07-26T15:58:59Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914718 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Germinalni epitel (ženski) | Latin = | Image = | Caption = Diagram in French. "Épithélium ovarien" labeled at upper right. | Image2 = Gray1163.png | Caption2 = Presjek ovarija: 1. '''Germinalni epitel'''. 2. Centralna stroma. 3. Periferna stroma. 4. Krvni sudovi 5. Vezikulski folikuli u ranom stadiju. 6, 7, 8. Uznapredovali folikuli . 9. Gotovo zreo folikul 9'. Folikul kojeg je napustila [[jajna ćelija]] 10. ''[[Corpus luteum]]''. | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Epitel jajničke površine''', poznatiji kao Waldeyerov '''germinalni epitel''',<ref>{{cite journal |author=Nishida T, Nishida N |title=Reinstatement of "germinal epithelium" of the ovary |journal=Reprod Biol Endocrinol. |volume=4 |issue= |pages=42 |year=2006 |pmid=16923182 |pmc=1560142 |doi=10.1186/1477-7827-4-42 }}</ref> ili [[celom]]ski epitel je sloj jednostavnih [[skvamozne epitelne ćelije|skvamoznih]] – do [[kuboidne epitelne ćelije|kuboidnih epitelnih ćelija]] koje prekrivaju [[jajnik]].<ref>{{Cite journal | last1 = Auersperg | first1 = N. | last2 = Wong | first2 = A. S. | last3 = Choi | first3 = K. C. | last4 = Kang | first4 = S. K. | last5 = Leung | first5 = P. C. | title = Ovarian Surface Epithelium: Biology, Endocrinology, and Pathology | doi = 10.1210/er.22.2.255 | journal = Endocrine Reviews | volume = 22 | issue = 2 | pages = 255–288 | year = 2001 | pmid = 11294827| pmc = }}</ref> Inače, termin "germinalni epitel" je pogrešan naziv jer ne stvara primarne folikule.<ref name="ross">{{cite book | title=Histology: A Text and Atlas | url=https://archive.org/details/isbn_2900781772005 | publisher=Lippincott Williams & Wilkins | author=Ross M, Pawlina W | year=2011 | isbn=978-0-7817-7200-6 | page=[https://archive.org/details/isbn_2900781772005/page/832 832] | edition=6th}}</ref> == Sastav == Ćelije ovog epitela izvedene su iz [[mezoderm]] tokom embrionalnog razvoja i usko su povezane sa [[mezotelij]]em [[peritoneum]]a. Ovaj epitel daje jajniku nježno sive boje u usporedbi s blistavom glatkoćom [[peritoneum]]a; a prijelaz između [[mezotelij]]a peritoneuma i kuboidnih ćelija koje prekrivaju jajnik obično je označen linijom oko prednje granice jajnika. == Bolesti == Površinski epiteli jajnika mogu biti podložni za [[površinski epitelno-stromni tumor]]. ==Reference== {{Gray's}} {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{BUHistology|18403loa}} *{{OklahomaHistology|83_07}} {{commonscat| Germinal Epithelium (Female)}} {{ženski reproduktivni sistem}} {{DEFAULTSORT:Germinal Epithelium (Female)}} [[Kategorija:Ženski reproduktivni sistem]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] aeo8g8ggklaat95q6v826dbyalb3xdj 0 467073 3914872 3903269 2026-07-26T17:27:56Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914872 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Rete testis | Latinski = ''Rete testis'' | Slika = rete testis.jpg | Caption = Položaj rete testis unutar [[testis]]a | Slika2 = Illu_testis_schematic.jpg | Caption2 = 1: [[Testisna pregrada]]<br>2: Izuvijani [[sjemenski kanal]]i<br>3: [[Testisne lobule]]<br>4: [[Ravne sjemenske cijevi]]<br>5: [[Eferentne duktule]]<br>6: '''Rete testis''' | Precursor = [[Wolffov kanal]] | System =[[Muški reproduktivni sistem]] }} '''Rete testis''' je [[anastomoza|anastomozirana]] mreža osjetljivih [[tubula]] smještenih u hilumu [[Testisi|testisa]] ([[mediastinum testis]]) koja nosi [[spermatozoid]]e od [[sjemenska cijev|sjemenskih tubula]] do [[Silazni kanal|eferentnih kanala]]. Ona je kontradio [[rete ovarii]] kod žena.<ref>[http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?action=Search+OMD&query=rete+ovarii Definition: Rete ovarii from Online Medical Dictionary]</ref> Njegova funkcija je pružanje mjesta za reapsorpciju tekućine. == Struktura == [[Datoteka:Rete testis high mag.jpg|thumb|left|250px|[[Mikrografija]] '''rete testis'''. [[Hematoksilinsko-eozinska boja|boja od H&E]].]] Rete testis je mreža međusobno povezanih tubula u koju se ulijevaju [[Tubuli seminiferi recti|ravni sjemeni tubuli]] (terminalni dio [[sjemenska cijev|sjemenskih cijevi]]). Smješten je unutar visoko vaskuliziranog [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]] u [[mediastinum testis]].<ref name="ross">{{cite book|title=Histology: A Text and Atlas|url=https://archive.org/details/isbn_2900781772005|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|last1=Ross|first1=M.|last2=Pawlina|first2=W.|year=2011|isbn=978-0-7817-7200-6|page=[https://archive.org/details/isbn_2900781772005/page/802 802]|edition=6th}}</ref> [[Epitel|Epitelne ćelije]] formiraju jedan sloj koji je linija unutrašnje površine tubula. Ove ćelije su [[Jednostavni kuboidni epitel|kuboidne]], sa [[mikrovili]]ma i jednom [[Treplja|cilijom]] (trepljom) na njihovoj površini.<ref name="wheater">{{cite book|title=Wheater's Functional Histology: A Text and Colour Atlas|url=https://archive.org/details/wheatersfunction0000youn|publisher=Elsevier|last1=Young|first1=B.|last2=Woodford|first2=P.|last3=O'Dowd|first3=G.|year=2013|isbn=978-0702047473|page=[https://archive.org/details/wheatersfunction0000youn/page/344 344]|edition=6th}}</ref> === Razvoj === U razvoju [[mokraćni sistem|mokraćnih i reproduktivnih organa]], [[Testisi|testis]] se razvija na gotovo isti način kao i [[Jajnici|jajnik]], porijeklom iz [[mezotelij]]a, kao i [[mezonefros]]. Kao i jajnik, u svojim se najranijim fazama sastoji od središnje mase prekrivene površinskim epitelom. U toj masi pojavljuje se niz vrpci, koje vode zajedno prema budućem [[hilum (anatomija)|hilumu]] i tvore mrežu koja u konačnici postaje rete testis. == Funkcija == Funkcija rete testisa je miješanje sperme dok napušta sjemenke. Spermatozoidi napuštaju sjemenske tubule u razrijeđenim izlučevinama Sertolijevih ćelija. Rete testis modificira luminalne tečnosti s ograničenom količinom sekrecije i reapsorpcijom, ali njihova je glavna funkcija miješanje i transport sperme u eferentne duktule. Tu mu je glavna funkcija u reapsorpciji oko 95% tekućine, što povećava koncentracija sperme prije ulaska u epididimis. == Klinički značaj == [[Tubularna ektazija rete]] je poremećaj rete testisa koji je okarakterisan s višestrukim benignim [[cista]]ma. == Etimologija == Prema [[Latinski jezik|novolatinskom]] značenju ''rete'' je mreža, a ''testis'' označava lđnjenu lokaciju. ==Dodatne slike== <gallery> Gray1149.png|Okomiti presjek [[Testisi|testisa]], sa rasporedom kanala Rete testis with seminoma.jpg|Mikrografija rete testis uključenog putem seminoma. Boja hemotoksilin-eozin (H&E) . Tubular ectasia of the rete testis-0028.jpg|Tubulska ektazija rete testis </gallery> == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkocvi== * [http://trc.ucdavis.edu/mjguinan/apc100/modules/Reproductive/mammal/testis0/testis3.html Image at UC Davis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060409162457/http://trc.ucdavis.edu/mjguinan/apc100/modules/Reproductive/mammal/testis0/testis3.html |date=9. 4. 2006 }} * [http://www.kinderchirurgie.ch/fallderwoche/fdw3_02/rete_testis.jpg Diagram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040732/http://www.kinderchirurgie.ch/fallderwoche/fdw3_02/rete_testis.jpg |date=4. 3. 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20070420214620/http://www.mccc.edu/~falkow/A%26P%20web/Shawn%27s%20104%20HO/reprod3.jpg Diagram] {{commonscat|Rete testis}} {{muški reproduktivni sistem}} [[Kategorija:Muški reproduktivni sistem]] [[Kategorija:Andrologija]] ry1sqb8esm4fgnh9z1hlz98wpym79e6 0 467460 3914538 3904854 2026-07-26T12:21:31Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914538 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[datoteka: Cycloserine.svg |250px]]<br>[[Datoteka:Cycloserine ball-and-stick model.png|250px]] | Hemijski spoj =Ciklosterin | Druga imena=Seromicin,<br> 4-amino-3-izoksazolidinon<br>[[IUPAC]] ime: (''R'')-4-Amino-1,2-oksazolidin-3-on | Sumarna formula = C₃H₆ N₂O₂ | CAS registarski broj =68-41-7 | SMIILES= O=C1NOC[C@H]1N | SMILES1 = | Kratki opis = | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = | Tačka topljenja =155, visina 156 | Tačka ključanja = | pKa= | Rastvorljivost = | Dipolni moment = |InChI = 1S/C3H6N2O2/c4-2-1-7-5-3(2)6/h2H,1,4H2,(H,5,6)/t2-/m1/s1 |StedInchI= DYDCUQKUCUHJBH-UWTATZPHSA-N | ChEBI = | KEGG = <br>[[PubChem]]: 6234 |HAZARD= }} '''Cikloserin''', koji se prodaje pod robnom markom '''Seromicin''', je [[GABA inhibitor transaminaze]] i [[antibiotik]], koji se koriste za liječenje [[tuberkuloza]].<ref name="Polc Pieri Bonetti Scherschlicht 1986 pp. 411–418">{{cite journal | last=Polc | first=P. | last2=Pieri | first2=L. | last3=Bonetti | first3=E.P. | last4=Scherschlicht | first4=R. | last5=Moehler | first5=H. | last6=Kettler | first6=R. | last7=Burkard | first7=W. | last8=Haefely | first8=W. | title=l-Cycloserine: Behavioural and biochemical effects after single and repeated administration to mice, rats and cats | journal=Neuropharmacology | publisher=Elsevier BV | volume=25 | issue=4 | year=1986 | issn=0028-3908 | pmid=3012401 | doi=10.1016/0028-3908(86)90236-4 | pages=411–418}}</ref><ref name=AHFS2016/> ==Definicija i medicinska upoteba== Ciklosterin je tuberkulostatik koji se koristi, zajedno s drugim [[antituberkulozni lijek|antituberkuloznim lijekovima]], za liječenje aktivne [[tuberkuloza otporna na lijekove|tuberkuloze otporne na lijekove]].<ref name=AHFS2016/> Uzima se na [[usta]].<ref name=AHFS2016>{{cite web|title=Cycloserine|url=https://www.drugs.com/monograph/cycloserine.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8. 12. 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220231240/https://www.drugs.com/monograph/cycloserine.html|archive-date=20. 12. 2016}}</ref> ==Nuspojave i mehanizam== Uobičajene nuspojave uključuju [[alergijske reakcije]], [[napad]]e, [[pospanost]], nestabilnost i [[parestezija|ukočenost]].<ref name=AHFS2016 /> Ne preporučuje se osobama koje imaju bolesti kao što su [[zatajenje bubrega]], [[epilepsija]], [[glavni depresivni poremećaj|depresija]] ili su [[alkoholizam|alkoholičari]].<ref name = AHFS2016 /> Nejasno je da li je upotreba tokom [[trudnoća|trudnoće]] sigurna za dijete.<ref name = AHFS2016 /> Cikloserin je po strukturi sličan onoj kod [[aminokiseline]] [[D-alanin|<small>D</small>-alanin]] i djeluje ometajući stvaranje bakterijskog [[ćelijski zid|ćelijskog zida]].<ref name=AHFS2016/> ==Historija i kultura== Cikloserin je otkriven 1954. godine iz jednog tipa [[bakterije]] roda ''[[Streptomyces]]''.<ref>{{cite book|last1=Gottlieb|first1=David|last2=Shaw|first2=Paul D. | name-list-format =|title=Mechanism of Action|date=2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783642460517|page=41|url=https://books.google.ca/books?id=xjPtCAAAQBAJ&pg=PA41|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220092417/https://books.google.ca/books?id=xjPtCAAAQBAJ&pg=PA41|archive-date=20. 12. 2016}}</ref> Nalazi se [[Modelna lista esencijalnih lekova SZO|Liste esencijalnih lijekova Svjetske zdravstvene organizacije]].<ref name="WHO21st">{{cite book | vauthors = (World Health Organization) | title = World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019 | year = 2019 | hdl = 10665/325771 | author-link = World Health Organization | publisher = World Health Organization | location = Geneva | id = WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO | hdl-access=free }}</ref> == Medicinska upotreba == === Tuberkuloza === Za liječenje tuberkuloze, cikloserin je klasificiran kao lijek druge linije, tj. njegova se upotreba razmatra samo ako se ne može koristiti jedan ili više lijekova prve linije. Dakle, cikloserin je ograničen na upotrebu samo protiv više sojeva otpornih na lijekove i opsežno otpornih na lijekove ''M. tuberculosis''. Drugi razlog ograničene upotrebe ovog lijeka su neurološke nuspojave koje izaziva, budući da je u stanju prodrijeti u [[centralni nervni sistem]]i (CNS) i uzrokovati [[glavobolja|glavobolju]], pospanost, [[depresija (raspoloženje)|depresiju]] , [[vrtoglavica|vrtoglavicu]], zbunjenost, [[parastezija|parestezije]], [[disartrija|disartriju]], hiperiritabilnost, [[psihoza|psihozu]], [[konvulzije]] i drhtanje (tremor).<ref name="Nitsche - DCS-bg">{{cite journal | vauthors = Nitsche MA, Jaussi W, Liebetanz D, Lang N, Tergau F, Paulus W | title = Consolidation of human motor cortical neuroplasticity by D-cycloserine | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 29 | issue = 8 | pages = 1573–8 | date = august 2004 | pmid = 15199378 | doi = 10.1038/sj.npp.1300517 | doi-access = free }}</ref><ref name=NIH>{{cite web|title=CYCLOSERINE: Human Health Effects|url=http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb:@term+@rn+68-41-7|publisher=National Institutes of Health|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416080623/http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb%3A%40term+%40rn+68-41-7|archive-date=16. 4. 2014}}</ref> Predoziranje cikloserinom može rezultirati [[pareza|parezom]], [[napadaj]]ima i [[koma|komom]], a paralelno konzumiranje [[alkohol]]a može povećati rizik od napadaja.<ref name = NIH /> Istodobna primena [[piridoksin]]a može smanjuju učestalost nekih od ovih nuspojava iz CNS-a (npr. konvulzije) uzrokovanih cikloserinom. === Psihijatrija === U 2015. [[Cochraneov pregled]] nije našao dokaze o koristi kod anksioznih poremećaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Ori R, Amos T, Bergman H, Soares-Weiser K, Ipser JC, Stein DJ | title = Augmentation of cognitive and behavioural therapies (CBT) with d-cycloserine for anxiety and related disorders | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 5 | issue = 5 | pages = CD007803 | date = maj 2015 | pmid = 25957940 | doi = 10.1002/14651858.CD007803.pub2 }}</ref> Drugi pregled otkrio je preliminarne dokaze o koristi.<ref>{{cite journal | vauthors = Schade S, Paulus W | title = D-Cycloserine in Neuropsychiatric Diseases: A Systematic Review | journal = The International Journal of Neuropsychopharmacology | volume = 19 | issue = 4 | pages = pyv102 | date = april 2016 | pmid = 26364274 | pmc = 4851259 | doi = 10.1093/ijnp/pyv102 }}</ref> Dokazi za upotrebu u vezi sa zavisnosti su preliminarni, ali i nejasni.<ref>{{cite journal | vauthors = Myers KM, Carlezon WA | title = D-cycloserine effects on extinction of conditioned responses to drug-related cues | journal = Biological Psychiatry | volume = 71 | issue = 11 | pages = 947–55 | date = juni 2012 | pmid = 22579305 | pmc = 4001849 | doi = 10.1016/j.biopsych.2012.02.030 }}</ref> == Mehanizam djelovanja == Cikloserin djeluje kao antibiotik, inhibirajući [[biosinteza|biosintezu]] [[ćelijski zid|ćelijskog zida]] u [[bakterija]]ma.<ref name="Lambert-tuberculosis">{{cite journal | vauthors = Lambert MP, Neuhaus FC | title = Mechanism of D-cycloserine action: alanine racemase from Escherichia coli W | journal = Journal of Bacteriology | volume = 110 | issue = 3 | pages = 978–87 | date = juni 1972 | pmid = 4555420 | pmc = 247518 }}</ref><ref name=Prosser>{{cite journal | vauthors = Prosser GA, de Carvalho LP | title = Kinetic mechanism and inhibition of Mycobacterium tuberculosis D-alanine:D-alanine ligase by the antibiotic D-cycloserine | journal = The FEBS Journal | volume = 280 | issue = 4 | pages = 1150–66 | date = februar 2013 | pmid = 23286234 | doi = 10.1111/febs.12108 }}</ref> Kao ciklični analog [[alanin|<small>D</small>-alanina]], cikloserin djeluje protiv dva ključna enzima važna u [[citosol]]noj fazi sinteze [[peptidoglikan]]a: [[alanin racemaza]] (Alr) i [[D-alanin—D-alanin ligaza|<small>D</small>-alanin:<small>D</small>-alanin ligaza]] (Ddl).<ref name = Prosser/> Prvi [[enzim]] je piridoksni 5'-fosfat ovisni enzim koji <small>L</small>-alanin pretvara u oblik <small>D </small>-alanina.<ref name = Prosser /> Drugi enzim je uključen u spajanje ova dva <small>D</small> -alaninskih ostataka zajedno katalizom stvaranja [[ATP]]-ovisnog <small>D</small>- alanin – <small>D </small>-alaninske [[dipeptidna veza|dipeptidne veze]] između rezultirajućih molekula <small>D</small>-alanina.<ref name=Prosser/> Ako su oba ova enzima inhibirana, tada se ne mogu formirati <small>D</small>-alaninski ostaci, a prethodno formirane <small>D</small>-alaninske molekule ne mogu se spojiti zajedno.<ref name = Prosser/> To efektivno dovodi do inhibicije sinteze peptidoglikana.<ref name = Prosser/> == Hemijska svojstva == U blagim kiselim uslovima, cikloserin hidrolizira, dajući [[hidroksilamin]] i [[serin|<small>D</small> serin]].<ref name=Kaushal /><ref name="Silverman-GABA">{{cite journal|last=Silverman|first=Richard | name-list-format = vanc |title=An Aromatization Mechanism of Inactivation of γ-Aminobutyric Acid Aminotransferase for the Antibiotic l-Cycloserine|url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1998-03-18_120_10/page/2256|journal=Journal of the American Chemical Society|year=1998|volume=120|issue=10|pages=2256–2267|doi=10.1021/ja972907b}}</ref> Cikloserin se može zamisliti kao ciklirana verzija serina, s oksidacijskim gubitkom dihidrogena, čime se stvara veza [[dušik]] i [[kisik]]. Cikloserin je stabilan u osnovnim uslovima, s najvećom stabilnošću pri pH = 11,5.<ref name=Kaushal>{{cite journal | vauthors = Kaushal G, Ramirez R, Alambo D, Taupradist W, Choksi K, Sirbu C | title = Initial characterization of D-cycloserine for future formulation development for anxiety disorders | journal = Drug Discoveries & Therapeutics | volume = 5 | issue = 5 | pages = 253–60 | date = oktobar 2011 | pmid = 22466372 | doi = 10.5582/ddt.2011.v5.5.253 | doi-access = free }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi== * {{cite web | url = https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/cycloserine | publisher = U.S. National Library of Medicine | work = Drug Information Portal | title = Cycloserine }} {{commonscat|Cyclosterine}} {{Neurotransmiteri}} [[Kategorija:Neurotransmiteri]] [[Kategorija:Lijekovi]] [[Kategorija:Esencijalni lijekovi Svjetske zdravstvene organizacije]] 9xd5734mf0qcbp7vlimku23bujn6mfl 0 468230 3914686 3903279 2026-07-26T15:50:21Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914686 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Donja šuplja vena | Latinski = ''Vena cava inferior'' | Image = Diagram of the human heart (cropped) bs.svg | Caption = Prednji (čeoni) prikaz otvorenog srca. Bijele strelice pokazuju smjer ispravnog protoka krvi. |Width=280px | Image2 = Gray577.png | Caption2 = Gornja šuplja vena, donja šuplja i azigosna sa njihovim dotočnim venama nižeg ranga | DrainsFrom = | Source = [[zajednička ilijačna]]<br/>[[slabinske vene]]<br/>[[sjemenička vena]]<br/>[[bubrežna vena]]<br/>[[suprabubrežna vena]]<br/>[[jetrena vena]] | DrainsTo = [[Desna srčana pretkomora]] | Artery = [[Trbušna aorta]] | Acronym = IVC }} '''Donja šuplja vena''' ('''IVC''') je velika vena koja prenosi deoksigeniranu [[krv]] iz donje i srednje tijelesne regije u [[desna srčana pretkomora|desnu pretkomoru]] [[srce|srca]]. Nastaje spajanjem desne i lijevog [[zajednička ilačna vena|zajedničke ilijačne vene]], obično na nivou petog [[slabinski pršljenovi|slabinskog pršljena]]. Donja šuplja vena je donja od dvije [[šuplje vene]] (''venae cavae''), dvije velike [[vena|vene]] koje nose deoksigeniranu [[krv]] iz tijela u desnu srčanu pretkomoru: donja šuplja vena donosi krv iz donje polovine tijela, dok [[gornja šuplja vena]] sprovodi krv iz gornje polovine tijela. Šuplje vene (pored [[srčani sinus|srčanog sinusa]], koji prenosi krv iz mišića samog srca) zajedno čine venske sudionike funkcija [[aorta|aorte]]. To je velika [[retroperitoneumski prostor|retroperitoneumska]] vena koja iza pa do [[trbušna šupljina|trbušne šupljine]] i prolazi duž desne strane [[kičma|kičmenog stuba]]. Ulazi u desnu pretkomoru dolje desno, sa stražnje strane srca. Ime potiče od vena + [[latinski jezik|lat.]] ''cavus'' = šuplje. == Struktura == IVC nastaje spajanjem lijeve i desne [[zajednička ilijačna vena|zajedničke ilijačne vene]] i dovodi prikupljenu krv u [[desna srčana pretkomora|desnu pretkomoru]] srca. Također se [[Anastomoza|spaja]] sa [[azigosna vena|azigosnom venom]] (koja prolazi s desne strane kičmenog stuba) i venskim [[pleksus]]om pored [[kičmena moždina|kičmene moždine]]. Donja šuplja vena započinje spajanjem lijeve i desne zajedničke ilijačne vene iza [[trbuh]]a, približno na nivou [[slabinski pršljenovi|L5]]. Prolazi kroz [[dijafragma|grudnu dijafragmu]] na [[kavusni otvor|kavusnom ili šupljinskom otvoru]] na nivou [[grudni pršljenovi|T8]]. ===Vene – pritoke === Specifične razine pritoka su kako slijedi: {| class="wikitable" | '''Razina''' || '''Vena''' |- | T8 || [[Jetrene vene]], [[donja bubrežna vena]] |- |L1 || Desna [[nadbubrežna vena]], [[bubrežne vene]] |- | L2 || Desna [[gonadna vena]] |- | L1–L5 || [[Slabinske vene]] |- | L5 || [[Zajedničke ilijačne vene]] |} Budući da se donja šuplja vena nalazi desno od srednje linije, odvod pritoka nije uvijek simetričan. S desne strane, [[gonadna vena]] i [[nadbubrežna vena]] odvode se direktno u donju šuplju venu. S lijeve strane, ulijevaju se u [[bubrežna vena|bubrežbubrežnu venu]], koja se pak odvodi u donju šuplju venu. Suprotno tome, sve [[slabinske vene]] i [[jetarne vene]] obično se slivaju direktno u donju šuplju venu. === Razvoj === U [[embrion]]u, donja šuplja vena i aurikula desne pretkomore odvojene su [[zalistak donje šuplje vene|zaliskom donje šuplje vene]], također poznatim kao ''Eustahijev zalistak''. U odrasle osobe, ovaj ventil se u potpunosti povlači ili ostaje kao mali nabor [[endokard]]a.<ref>{{cite journal | author1 = Turhan Yavuz | last2 = Nazli | first2 = C | last3 = Kinay | first3 = O | last4 = Kutsal | first4 = A | title = Giant Eustachian Valve: with Echocardiographic Appearance of Divided Right Atrium | journal = Texas Heart Institute Journal | volume = 29 | issue = 4 | pages = 336–8 | year = 2002 | pmid = 12484622 | pmc = 140300 }}</ref> ===Varijacija=== Iako rijetko, donja šuplja vena može se razlikovati u veličini i položaju. U [[transpozicija velikih arterija|transpoziciji velikih arterija]] donja šuplja vena može ležati lijevo. Mogu je zamijeniti dva krvna suda ispod nivoa bubrežnih vena.<ref name=GRAYS40TH /> == Funkcija == Donja šuplja vena je [[vena]] koja prenosi deoksigeniranu krv iz donje polovine tijela u [[desna srčana pretkomora|desnu srčanu pretkomoru]].<ref name=GRAYS40TH>{{cite book |editor=Susan Standring |editor2=Neil R. Borley |title=Gray's anatomy : the anatomical basis of clinical practice |url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse_c5d4 |date=2008|publisher=Churchill Livingstone |location=London |isbn=978-0-8089-2371-8 |edition=40th |ref={{harvid|Gray's Anatomy|2008}}|display-editors=etal}}</ref> Odgovarajuća vena koja provodi deoksigeniranu krv iz gornje polovine tijela je [[gornja šuplja vena]]. == Klinički značaj == Zdravstveni problemi koji se pripisuju IVC-u najčešće su povezani sa njenim sabijanjem (rupture su rijetke jer ima nizak [[lumen (anatomija)|unutarlumenski]] [[pritisak]]). Najčešći izvori vanjskog pritiska su povećana [[aorta]] ([[aneurizma trbušne aorte]]), [[trudnoća|gravidna]] [[maternica]] ([[sindrom aortokavalusne kompresije]]) i maligni tumori, kao što su [[kolorektalni karcinom]], [[karcinom bubrežnih ćelija]] i [[karcinom jajnika]]. Budući da je donja šuplja vena prvenstveno desna struktura, trudnice u nesvijesti treba okrenuti na lijevu stranu ([[položaj oporavka]]), kako bi se umanjio pritisak na nju i olakšao venski protok. U rijetkim slučajevima, naprezanje povezano s [[defekacija|defekacijom]] može dovesti do ograničenog protoka krvi kroz IVC i rezultirati [[nesvjestica|sinkopom]] (nesvjestica).<ref>{{cite journal | last1 = Brophy | first1 = CM | last2 = Evans | first2 = L | last3 = Sumpio | first3 = BE | title = Defecation syncope secondary to functional inferior vena caval obstruction during a Valsalva maneuver | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-vascular-surgery_1993-07_7_4/page/374 | journal = Annals of Vascular Surgery | volume = 7 | issue = 4 | pages = 374–7 | year = 1993 | pmid = 8268080 | doi = 10.1007/BF02002893 }}</ref> Blokada donje šuplje vene je rijetka i hitno se tretira kao stanje opasno po život. Povezana je sa [[duboka venska tromboza|dubokom vnskom trombozom]], [[IVC filter]]ima, [[transplantacija jetre|transplantacijom jetre]] i hirurškim postupcima kao što je uvođenje [[kateter]]a u [[femoralna vena|femoralnu venu]] u [[prepone|preponama]].<ref>Geehan DM, Inferior Vena Caval Thrombosis, emedicine.com, URL: http://www.emedicine.com/med/topic2718.htm, Accessed: August 3, 2005.</ref> [[Datoteka:Major Veins.png|thumb|Ogranci donje šiplje vene]] Trauma šuplje vene je obično fatalna jer se dogodi nezaustavljivi prekomjerni [[gubitak krvi]]. == Dodatne slike == <gallery> Inferiorvenacava.png|Donja šuplja vena Slide10bek.JPG|Čeoni prikaz donje šuplje vene Inferior vena cava filter.jpg|[[Filter donje šuplje vene]] 3D Medical Animation Inferior Vena Filter.jpg|Trodimenzijski prikaz položaja donje šuplje vene </gallery> ==Također pogledajte== * [[Vena]] * [[Desna srčana pretkomora]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * SUNYAnatomyLabs-40-13-01-01 - "Posterior Abdominal Wall: Tributaries to the Inferior Vena Cava" [[Kategorija:Kardiovaskularni sistem]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] [[Kategorija:Fiziologija životinja]] [[Kategorija:Angiologija]] ss141o0wph5f9c7234v7bdnsyeulswb 0 468466 3914781 3903505 2026-07-26T17:09:14Z WumpusBot 120674 /* Duboki */ razne ispravke 3914781 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Leđa | Latinski = ''Dorsum'' | Image =Human back on gray background.jpg | Caption =Muška leđa |Image2=Edgar Germain Hilaire Degas 029.jpg |Caption2=Slika ženskih leđa, [[Edgar Degas]] | Precursor = | System =[[koža|Kožni sistem]], [[Mišićni sistem]], [[kostur|Skeletni sistem]] | Artery =Kompleks | Vein =Kompleks | Nerve =Kompleks | Lymph = }} [[Datoteka:Gray1211.png|thumb|200px|Muška leđa i [[stražnjica]]]] '''Leđa''' ([[latinski jezik|lat.]] ''dorsum''), posebno ljudska, su veliko stražnje područje tijela, od [[stražnjica|stražnjice]] do [[vrat]]a.<ref>{{cite book |title=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |url=https://archive.org/details/dorlandsillustra0000unse_s1g5 |date=2012 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-6257-8 |page=[https://archive.org/details/dorlandsillustra0000unse_s1g5/page/191 191] |edition=32nd}}</ref> To je [[površina]] tijela suprotno od [[grudna kost|grudi]]. Duž leđa, medijalno prolazi [[kičma]] i stvara središnje područje uzdužne recesije. Širinu leđa stvaraju [[rame]]na na vrhu i [[karlica]] na dnu. [[Bol u leđima]] uobičajeni je poremećaj zdravstvenog stanja, općenito benignog porijekla. == Struktura == Centralno obilježje čovjekovih leđa je vidljost [[kičmeni pršljen|pršljenova]], posebno od vrha [[grudni pršljenovi|grudnih]] do dna regije [[slabinski pršljenovi|slabinskih]], u kojima se nalazi [[kičmena moždina]] u svom [[kičmeni kanal|kičmenom kanalu]] i koja uglavnom ima sigmoidnu zakrivljenost koja leđima daje oblik. [[Grudna šupljina|Grudni koš]] se proteže od kičme na vrhu leđa (pri čemu vrh grudnog koša odgovara pršljenu T1, više od polovine dužine leđa, ostavljajući područje s manje zaštite između dna grudnog koša i [[kuk]]ova. Širina leđa na vrhu definirana je [[lopatica]]ma, širokim, ravnim ramenskim kostima. <center> <gallery> Gray204.png| Leđni izgled kostiju grudnog koša i ramena Back Muscles.jpg| Stražnji izled mišića koji povezuju gornji ekstremitet sa kičmom: <br> A – ''Trapezius'', <br> B – ''Teres major'', <br>C – ''Teres minor'', <br>D – ''Latissimus dorsi'', <br> E – ''Levator scapulae'', <br> F – ''Rhomboid major'' Gray798-back crop.png|Raspored [[kožni nerv|kožnih nerava]], leđni aspekt. Leđne i bočne kožne grane označene u sredini desno. </gallery> </center> ===Mišići=== Mišići leđa mogu se podijeliti u tri različite grupe: površinski, srednji i duboki. ==== Površinski ==== Grupa površinskih leđnih mišića, poznata i kao slijepa skupina, prvenstveno je povezana s kretanjem slijepog kostura. Sastavljena je od mišića: ''[[musculus trapezius]]'', ''[[musculus latissimus dorsi]]'', ''[[musculus rhombideus major]]'', ''[[musculus rhomboideus minor]]'' i ''[[musculus levator scapulae]]''. Inerviraju ih [[Ventralni ramus kičmenog nerva|prednji ramusi kičmenih nerava]], što odražava njegovo embrionsko porijeklo izvan leđa. ==== Srednji==== Grupa srednjih mišića je također poznata i kao respiratorna grupa, jer može služiti respiratornoj funkciji. Sastoji se od ''[[musculus serratus posterior]]'' i [[musculus serratus posterior]]'' i ''[[musculus serratus posterior inferior]]''. Poput površinske skupine, inervira se prednjim ramusima kičmenih nerava. ==== Duboki==== Grupa dubokih mišića, poznata i kao intrizna skupina, zbog embrionskog porijekla u leđima, može se dalje podijeliti u četiri skupine: * ''Musculi spinotransversales'' – ''[[musculus splenius capitis]]'' i ''[[musculus splenius cervicis]]''. * ''[[musculus erector spinae|Erector spinae]]'' – sastavljeni od ''[[musculus iliocostalis]]'', ''[[Longissimus|longissismus]]'' i ''[[musculus spinalis]]'' * ''[[Musculi transversospinales]]'' – uključuju ''[[musculus semispinalis|semispinalis]]'', ''[[musculus multifidus|multifidus]]'' i ''[[musculi rotatores|rotatores]]'' * Segmentni mišići – sastavljeni od ''[[musculi levatores costarum|levatores costarum]]'', ''[[musculi interspinales|interspinales]]'' i ''[[musculi intertransversarii]]'' Duboku grupu inervira [[leđni ramus kičmenog nerva|stražnji ramusi kičmenih nerava]]. * ''[[musculi erector spinae|Erector spinae]]'' – sa ''[[musculus iliocostalis]]'', ''[[musculus longissimus dorsi|longissismus]]'' i ''[[musculus spinalis]]'' * ''[[Musculi transversospinales]]'' – sastavljeni od ''[[musculus semispinalis|semispinalis]]'', ''[[musculus multifidus|multifidus]]'' i ''[[muscululi rotatores|rotatores]]'' * Segmentni mišići – sa ''[[musculi levatores costarum|levatores costarum]]'', ''[[musculi interspinales mišići|interspinales]]'' i ''[[musculi intertransversarii]]'' sastavljeni od ''[[musculus semispinalis|semispinalis]]'', ''[[musculus multifidus|multifidus]]'' i ''[[musculi rotatores|rotatores]]'' * Segmentni mišići – koji uključuju ''[[musculi levatores costarum|levatores costarum]]'', ''[[musculi Interspinales|interspinales]]'' i ''[[musculi intertransversarii]]'' Duboku skupinu inerviraju [[leđni ramus kičmenog nerva|stražnji ramusi kičmenih nerava]].<ref>{{Cite book|title=Gray's Anatomy for Students|url=https://archive.org/details/graysanatomyfors0000drak_k1q8|last=Drake|first=Richard Lee|others=Vogl, Wayne,, Mitchell, Adam W. M.,, Gray, Henry|isbn=9780702051319|edition= Third|location= Philadelphia|oclc=881508489|date = 2014}}</ref> === Organi blizu leđa === [[Pluća]] su unutar rebara i protežu se do njihovog stražnjeg dijela, što im omogućava da ih se osluškuje kroz leđa. [[Bubreg|Bubrezi]] se nalaze ispod mišića u području ispod kraja rebra, labavo povezani sa [[peritoneum]]om. Udar u donji dio leđa može oštetiti bubrege pogođene osobe. === Površina leđa === [[Koža]] ljudskih leđa je deblja i ima manje nervnih završetaka nego koža na bilo kojem drugom dijelu trupa. Uz neke značajne izuzetke, muškarci na leđima imaju manje [[dlaka]] nego na grudima. Gornji srednji dio leđa je i jedno područje tijela koje prosječan čovjek u normalnim uvjetima možda neće moći fizički dodirnuti. Kožu leđa inerviraju leđne kožne [[nervne grane|grane]], kao i bočne trbušne kožne grane [[međurebarni nerv|međurebarnih nerava]]. === Pokreti === Komplicirana anatomija leđa pruža potporu glavi i trupu, snagu u tjelesnom trupu, kao i veliku fleksibilnost i kretanje. Gornji dio leđa ima najviše strukturnih potpora, s rebrima čvrsto pričvršćenima za svaki nivo grudnog dijela kičme i vrlo ograničenim pokretima. Donji dio leđa (slabinski pršljenovi) omogućava fleksibilnost i kretanje sa savijanjem leđa (ekstenzija) i savijanju prema naprijed (fleksija). Ne dozvoljava uvijanje. == Klinički značaj == === Bol u leđima === {{Glavni| Bolovi u leđima}} Leđa se sastoje od međusobno povezanih nerava, kostiju, mišića, ligamenata i tetiva, što sve može biti izvor boli. [[Bol u leđima]] je druga najčešća vrsta bolova kod odraslih (najčešće su glavobolje). Daleko najčešći uzrok bolova u leđima je naprezanje mišića. Leđni mišići se obično mogu izliječiti u roku od nekoliko sedmica, ali može biti intenzivan i iscrpljujući. Ostali uobičajeni izvori bolova u leđima uključuju probleme s diskom, kao što je [[degenerativna bolest diska]] ili slabinska [[hernija kičmenog diska|diskusna hernija]], mnoge vrste fraktura, poput [[spondilolisteza]] ili osteoporotski prijelomi ili [[osteoartritis]]. ==Dodatne slike== <gallery> Christian Rohlfs Stehender weiblicher Rückenakt 1909.jpg| Slika ženskih leđa, [[Christian Rohlfs]] (1849–1938) Cicatrices de flagellation sur un esclave.jpg| Značajna površina [[Granulatorno tkiva|ožiljnog tkiva]] na poleđini [[Gordon (rob)|Gordona]], često bičevanog roba Thai tattoo Chiang Mai 2005 058.jpg| Opsežna leđna [[tetovaža]] </gallery> == Reference== {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Back, human}} [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] [[Kategorija:Koža]] [[Kategorija:Mišići]] [[Kategorija:Kosti]] exxdmsb79hd8onv6c5hba7ofwkl11xo 0 468772 3914881 3903599 2026-07-26T17:29:12Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914881 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Rožnjačni epitel | Latinski = ''Epithelium anterius corneae'' | Image = Vertical section human cornea-Gray871.png | Caption = Okomiti presjek ljudske rožnjače blizu ruba (Waldeyer), uvećano. {{ordered list |style=text-align: left; |1=[[Epitel]] |2=[[Bowmanova membrana|Prednja elastična lamina]] |3=''[[Substantia propria]]'' |4=[[Descemetova membrana|Stražnja elastična lamina]] |5=[[Endothel]] [[predna očna komora|prednje očne komore]] }}{{ordered list |list_style_type=lower-alpha |style=text-align: left; | 1 = Kosa vlakna u prednjem sloju ''[[substantia propria]]'' | 2 = Lamele, čija su vlakna prerezana poprečno, dajući tačkasti izgled | 3 = Krvna tjelašca [[rožnjača|rožnjače]], koja se u presjeku pojavljuju fuziformno | 4 = Lamele, čija se vlakna uzdužno režu | 5 = Prijelaz na [[bionjača|bionjaču]], s izraženijom fibrilacijom, nadvišenom debljim [[epitel]]om |6= Mali krvni sudovi presječeni blizu ruba [[rožnjača|rožnjače]] }} | Image2 = | Caption2 = | System = | Precursor = }} '''Epitel rožnjače''' ('''prednji sloj rožnjačnog epitela''') sastoji se od epitelnog tkiva koje pokriva prednju stranu [[rožnjača|rožnjače]]. Djeluje kao barijera za zaštitu rožnjače, opirući se slobodnom protoku tekućina iz suza i sprječava ulazak [[bakterija]] u epitel i stromu rožnjače. == Anatomija == Epitel rožnjače sastoji se od nekoliko slojeva ćelija. Ćelije najdubljeg sloja su [[Jednostavni stubasti epitel|stubaste]], poznate kao bazne ćelije, koje su pričvršćene na osnovnu baznu membranu, multiproteinskim kompleksima poznatim kao [[hemidesmosom]]i.<ref name="Kanski">{{cite book |last1=John F |first1=Salmon |title=Kanski's Clinical ophthalmology |year=2020 |url=https://archive.org/details/kanskisclinicalo0000salm |publisher=Elsevier |page=[https://archive.org/details/kanskisclinicalo0000salm/page/204 204] |edition=9 |chapter=Eyelids}}</ref> Zatim slijede dva ili tri sloja poliedarskih ćelija, poznatih kao krilne ćelije. Većina njih su [[bodljasta ćelija|bodljaste ćelije]], slične onima koje se nalaze u kutikulskom sloju zvanom ''[[stratum mucosum]]''. Na kraju, slijede tri ili četiri sloja skvamoznih ćelija, sa spljoštenim [[ćelijsko jedro|jedrima]]. Slojevi epitela neprestano prolaze [[mitoza|mitozu]]. Bazne i krilne ćelije migriraju prema prednjem dijelu rožnjače, dok skvamozne (pločaste) ćelije stare i slivaju se u suzni film. Srednja debljina sloja epitela rožnjače je približno 50 do 52 μm.<ref>{{cite journal |last1=Reinstein |first1=Dan Z. |last2=Archer |first2=Timothy J. |last3=Gobbe |first3=Marine |last4=Silverman |first4=Ronald H. |last5=Coleman |first5=D. Jackson |title=Epithelial Thickness in the Normal Cornea: Three-dimensional Display With Very High Frequency Ultrasound |journal= Journal of Refractive Surgery |date=2008 |volume=24 |issue=6 |pages=571–581 |doi=10.3928/1081597X-20080601-05 |pmid=18581782 |pmc=2592549 |issn=1081-597X}}</ref> == Komplikacija LASIK-nih ćelija rožnjače == Urastanje epitela je komplikacija zvana LASIK, u kojoj epitelne ćelije iz površinskog sloja rožnjače počinju urastati ispod rožnjaćnog režnja. Urastanje epitela, komplikacija [[LASIK]], rijetko se javlja, u manje od jednog procenta LASIK postupaka. Međutim, čini se da je učestalost urastanja epitela veća nakon naknadnih LASIK postupaka poboljšanja. Ova komplikacija nije prisutna u [[Fotorefraktivna keratektomija|PRK]], niti u drugim postupcima korekcije vida koji se ne preklapaju. == Poremećaji == * [[Ponovna erozija rožnjače]] == Također pogledajte== * [[Stratificirani pločasti epitel]] == Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20070614093245/http://www.lasikbenefitsusa.com/lasik-facts/corneaingrowth.html Epithelium Ingrowth After LASIK] {{anatomija oka}} {{Epitel}} {{DEFAULTSORT:Corneal Epithelium}} [[Kategorija:Oko]] [[Kategorija:Čula]] [[Kategorija:Oftalmologija]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] [[Kategorija:Fiziologija životinja]] sanfrtikgzmgefcwz23e0uycn977gxj 0 469092 3914614 3887679 2026-07-26T14:18:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914614 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula =[[Datoteka:Harnsäure_Ketoform.svg|250px]][[Datoteka:Uric_acid3D.png|250px]][[Datoteka:Fluorescent uric acid.JPG|thumb|250px|center|<center>Kristali urata pod polarizirajućom svjetlošću</center>]] | Hemijski spoj =Mokraćna kiselina | Druga imena =2,6,8-Trioksipurin; 2,6,8-Trihidroksipurin; 2,6,8-Trioksopurin; 1''H''-Purin-2,6,8-triol, Urinska kiselina <br>[[IUPAC]]-ime:7,9-Dihidro-1''H''-purin-2,6,8(3''H'')-trion | Sumarna formula = C₅H₄N₄O₃ | CAS registarski broj =69-93-2 | SMILES = O=C1Nc2nc(=O)nc2C(=O)N1 <br>[[Laktam]]ski oblik | SMILES2 = Oc0nc(O)nc1c0NC(=O)N1 <br>Intermedijarni oblik | SMILES3 = Oc0nc(O)nc1c0N=C(O)N1<br> [[Laktim]]ski oblik | SMILES4 = Oc0nc(O)nc1c0N=C([O-])N1 <br>Uratni monoanion | Kratki opis = | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = | Tačka topljenja =300 | Tačka ključanja = | pKa = 5,6 | pKb = 8,4 | Rastvorljivost =6&nbsp;mg/100 mL (na 20&nbsp;°C) | Dipolni moment = |InChI =1S/C5H4N4O3/c10-3-1-2(7-4(11)6-1)8-5(12)9-3/h5,12H,(H,9,10)(H,7,8,11) | InChI2 = 1/C5H4N4O3/c10-3-1-2(7-4(11)6-1)8-5(12)9-3/h(H4,6,7,8,9,10,11,12)/f/h6-9H | KEGG = <br>[[PubChem]]: | DeltaHf = −619.69 to −617.93&nbsp;kJ&nbsp;mol⁻¹ | DeltaHc = −1921.2 to −1919.56&nbsp;kJ&nbsp;mol⁻¹ | Entropija = 173,2&nbsp;J&nbsp;K⁻¹&nbsp;mol⁻¹ | HeatCapacity = 166.15&nbsp;J&nbsp;K⁻¹&nbsp;mol⁻¹ (at 24.0&nbsp;°C) }} '''Mokraćna kiselina''' ili '''urinska kiselina''' je [[heterociklični spoj]] [[ugljik]]a, [[dušik]]a, [[kisik]]a i [[vodik]]a, sa [[hemijska formula|formulom]] C₅H₄N₄O₃. Tvori ione i [[soli]] poznate kao '''urati''' i '''kiselinski urati''', kao što je urat amonijeve kiseline. Mokraćna kiselina je proizvod metaboličkog raspada [[purin]]skih [[nukleotid]]a i normalna je komponenta [[mokraća|urina]]. [[Hiperurikemija|Visoke koncentracije mokraćne kiseline u krvi]] mogu dovesti do [[giht]]a i povezane su s drugim medicinskim stanjima, uključujući [[šećerna bolest|dijabetes]] i stvaranje urata amonijeve kiseline [[bubrežni kamenac|bubrežnih kamenaca]]. == Hemija == Mokraćna kiselina je diprotonska kiselina sa [[pKa|pKa₁]]=5,4 i [[pKa|pKa₂]]=10,3<ref name="Francis">{{cite book |title=Uric Acid |author=Francis H. McCrudden |publisher= BiblioBazaar |id=0554619911 |year=2008 |url= http://books.google.com/books?id=yDASAAAAYAAJ&pg=PR1&lpg=PR1&dq=Uric+Acid,+Francis+H.+McCrudden&source=bl&ots=KFOv37NLgk&sig=EhgldlWAW4rXH2Tz2Hrb5JuOHZo&hl=en&ei=lZZCTNPsEcT58AbikvUF&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q&f=false }}</ref>. Zato u jakim alkalijama na visokim [[PH vrijednost|pH-vrijednostima]] formira dvojno naelektrisani uratni ion, dok na biološkom [[PH vrednost|pH]] ili u prisustvu [[ugljična kiselina|ugljične kiseline]] ili [[karbonat]]nog iona, formira jednostruko naelektrisani vodikov uratni ion, pošto je njegov [[pKa|pKa₂]] veći od [[pKa|pKa₁]] [[ugljična kiselina|ugljične kiseline]]. Budući da je njena ionizacija tako slaba, uratne soli su sklone povratnoj [[Hidroliza|hidrolizi]] u vodikove uratne soli i slobodnu bazu na [[PH vrijednost|pH]] vrijednostima oko neutralne. Ova kiseline je [[Aromatičnost|aromatska]], jer je izvedenica [[purin]]a. Kao biciklično-heterociklični purinski derivat, mokra ćnakiselina se ne protonira na isti način kao [[karboksilne kiseline]]. [[X-zrake|X–]][[kristalografija|difrakcijske]] studije unatražnog stvaranja vodikovih iona u [[kristal]]ima amonijum vodik-urata, formiranih ''[[in vivo]]'', kao što je kod [[giht]]nih depozita, pokazuju da keto-kisik na poziciji 2 [[tautomer]]a [[purin]]ske strukture postoji kao [[hidroksilna grupa]] i da dva susjedna atoma [[dušik]]a na pozicijama 1 i 3 dijele ionsko naelektrisanje u šestočlanom pi-rezonancom-stabiliziranom prstenu.<ref name="Friedel">{{cite journal |author=P. Friedel, J. Bergmann, R. Kleeberg, G. Schubert |title=A proposition for the structure of ammonium hydrogen (acid) urate from uroliths |journal=Zeitschrift für Kristallographie Supplements |volume=2006 |issue=23 |pages= |year=2006 |pmid= |doi=10.1524/zksu.2006.suppl_23.517 |url=http://www.atypon-link.com/OLD/doi/abs/10.1524/zksu.2006.suppl_23.517 }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.xray.cz/epdic/ |title=European Powder Diffraction Conference, EPDIC-9 |access-date=17. 10. 2020 |archive-date=17. 1. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117103215/http://www.xray.cz/epdic/ |url-status=dead }}</ref> Dok se većina organskih kiselina deprotonira ionizacijom polarne veze [[vodik]]–[[kisik]] , što je obično praćeno nekom vrstom rezonantne stabilizacije (rezultirajući stvaranjem [[karboksilat]]nog iona), ova kiselina se deprotonira na atomu [[dušik]]a i koristi tautomernu keto/hidroksilnu grupu kao elektron-deletirajuću grupu da uveća vrijednost [[pKa|pKa₁]]. Petočlani prsten također ima keto-grupu (na poziciji 8), flankiranu sa dvije sekundare [[amino grupa|amino grupe]] ( na pozicijama 7 i 9) i deprotonacija jedne od njih pri visokom [[pH]] može objasniti [[pKa|pKa₂]] i ponašanje poput diprotonske kiseline. Slično tautomersko preuređivanje i pi-rezonantna stabilizacija bi proizveli ion sa određenim stepenom stabilnosti. (U strukturi prikazanoj u gore lijevo, NH u gornjem lijevom uglu na šestočlanom prstenu je "1", numerirajući u smjeru kazaljki na satu, oko šestočlanog prstena, do "6" za keto [[ugljik]] na vrhu tog prstena. Gornji NH u petočlanom prstenu je "7", idući u smjeru kazaljki na satu oko ovog prstena do donjeg NH, koji je "9".) {| cellpadding="5" border="0" style="text-align:center; float: center; background: transparent; border: 1px solid darkgray;" |+ '''Tautomers of uric acid and urate''' |- |[[Datoteka:Harnsäure Ketoform.svg|130px]] || <BR>[[Datoteka:Equilibrium2.svg|25px]] || [[Datoteka:Harnsäure Enolform.svg|150px]] || p''K''_a1<BR>[[Datoteka:Equilibrium2.svg|25px]] || [[Datoteka:Urat.svg|150px]] |- | [[Laktam]]ski oblik || || [[Laktim]]ski oblik || || [[Urat]]ni ion |} === Rastvorljivost mokraćne kiseline i urata === Rastvorljivost mokraćne kiseline, njenih [[alkalni metali|alkalnih]] i [[zemnoalkalijski metali|zemnoalkalnih]] [[soli]] u [[voda|vodi]] je veoma niska. U toploj vodi je nešto veća, što omogućava rekristalizaciju. Rastvorljivost ove kiseline i njenih soli u [[etanol]]u je veoma niska ili zanemarljiva. U mješavinama etanol-voda, rastvorljivosti su negdje između krajnjih vrijednosti za čist [[etanol]] i čistu [[voda|vodu]]. :{| class="wikitable sortable" |+ Rastvorljivost uratnih soli (grami vode po gramu spoja) ! data-sort-type="text" | Spoj ! data-sort-type="number" |Hladna voda ! data-sort-type="number" |Ključala voda |- | Mokraćna kiselina | 15.000 | 2.000 |- | Ammonij-vodikov urat | — | 1.600 |- | Litij-vodikov urat | 370 | 39 |- | Natrij-vodikov urat | 1.175 | 124 |- | Kalij-vodikov urat | 790 | 75 |- | Magnezij-divodikov diurat | 3.750 | 160 |- | Kalcij-divodikov diurat | 603 | 276 |- | Dinatrij-urat | 77 | — |- | Dikalij-urat | 44 | 35 |- | Kalcij-urat | 1,500 | 1,440 |- | Stroncij-urat | 4.300 | 1.790 |- | Barij-urat | 7.900 | 2.700 |} Numeričke vrednosti u gornjoj tabeli ukazuju na količinu vodene mase koja je neophodna da bi se rastvorila jedinica mase jedinjenja; što je ova vrijednost manja, to je supstanca u datom rastvaraču rastvorljivija.<ref name="Francis"/><ref name="CRC">{{RubberBible87th}}</ref><ref name="Merck13th">{{Merck13th}}</ref> == Biologija == Mokraćnu kiselinu katalizira enzim [[ksantin-oksidaza]] iz [[ksantin]]a i [[hipoksantin]]a, dok se ti supstrati formiraju iz [[purin]]a. Ova kiselina toksičnija je za [[Tkivo|tkiva]] nego i [[ksantin]] i [[hipoksantin]].<ref name="Ho">{{cite journal |author=Yen-Kuang Ho, Michael J. Guthrie, Andrew J. Clifford and Charlene C. Ho |title=Effect of adenine metabolites on survival of Drosophila melanogaster of low xanthine dehydrogenase activity |journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part B: Comparative Biochemistry |volume=103 |issue=2 |pages=413-417 |year=1992 |pmid= |doi=10.1016/0305-0491(92)90313-G |url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B9881-4YYHS1G-N&_user=10&_coverDate=10%2F31%2F1992&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1403936425&_rerunOrigin=google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=cd40463769a53bdd96a6306ba6e60b66 }}{{Mrtav link}}</ref> Mokraćna kiselina se oslobađa u hipoksijskim uslovima. == Biohemija == [[Ksantin-oksidaza]] je [[enzim]] koji [[kataliza|katalizira]] nastajanje mokraćne kiseline iz [[ksantin]]a i [[hipoksantin]]a, koje se pak proizvode iz drugih [[purin]]a. Ksantin oksidaza je veliki enzim čije se [[aktivno mjesto]] sastoji od [[metal]]a [[molibden]]a, vezanog za [[sumpor]] i kisika. Unutar ćelija, ksantin oksidaza može postojati kao ksantin-dehidrogenaza i ksantin-oksireduktaza, koja je takođe pročišćena iz [[goveče|goveđeg]] mlijeka i ekstrakta [[slezena|slezene]].<ref name="Hori">{{cite journal |last1=Hori |first1=N. |last2=Uehara |first2=K. |last3=Mikami |first3=Y. | journal = Biosci. Biotechnol. Biochem. | year = 1992 | volume = 56 | pages = 580–582 | doi = 10.1271/bbb.56.580 |pmid=27280651 | title = Enzymatic Synthesis of 5-Methyluridine from Adenosine and Thymine with High Efficiency | issue = 4|doi-access=free}}</ref> Mokraćna kiselina oslobađa se u [[Hipoksija|hipoksijskim]] uslovima (niska zasićenost kisikom).<ref name="Baillie 1473-1478">{{Cite journal| volume = 131| issue = 5| pages = 1473–1478| last = Baillie| first = J. K. |first2=M. G. |last2=Bates |first3=A. A. |last3=Thompson |first4=W. S. |last4=Waring |first5=R. W. |last5=Partridge |first6=M. F. |last6=Schnopp |first7=A. |last7=Simpson |first8=F. |last8=Gulliver-Sloan |first9=S. R. |last9=Maxwell |first10=D. J. |last10=Webb | title = Endogenous urate production augments plasma antioxidant capacity in healthy lowland subjects exposed to high altitude| url = https://archive.org/details/sim_chest_2007-05_131_5/page/1473| journal = Chest| date = maj 2007| doi = 10.1378/chest.06-2235| pmid = 17494796}}</ref> == Genetika == Jedan dio ljudske populacije ima mutacije u [[protein]]ima koji su odgovorni za izlučivanje mokraćne kiseline putem [[bubreg]]a. U vezi s tim, identificirano je devet kodirajućih [[gen]]a: [[SLC2A9]], [[ABCG2]], [[SLC17A1]], [[SLC22A11]], [[SLC22A12]], [[SLC16A9]], [[GCKR]], [[LRRC16A]] i [[PDZK1]].<ref>{{cite journal |author=Aringer M, Graessler J |title=Understanding deficient elimination of uric acid |journal=Lancet |volume=372 |issue=9654 |pages=1929–30 |year=2008|pmid=18834627 |doi=10.1016/S0140-6736(08)61344-6}}</ref><ref name="Kolz_2009 ">{{cite journal | author=Kolz M, Johnson T, +|title=Meta-analysis of 28,141 individuals identifies common variants within five new loci that influence uric acid concentrations | journal=PLoS Genet | year=2009| volume=5 | issue=6 | pmid=19503597 | doi=10.1371/journal.pgen.1000504 | pages=e1000504 | pmc=2683940}}</ref> Za ''[[SLC2A9]]'' se zna da transportuje urinsku kiselinu i [[fruktoza|fruktozu]].<ref name="Döring_2008">{{cite journal |author=Döring A, Gieger C, Mehta D, +|title=SLC2A9 influences uric acid concentrations with pronounced sex-specific effects |journal=Nature Genetics |volume=40 |issue=4 |pages=430–6 |year=2008|pmid=18327256 |doi=10.1038/ng.107}}</ref> == Genetička i fiziološka raznolikost == '''[[Primati]]''': Kod [[ljudi]] i [[čovjekoliki majmuni|viših primata]], mokraćna kiselina (zapravo ion vodik-urata) je konačni [[oksidacija|oksidacijskii]] (raspadni) proizvod [[metabolizam|metabolizma purina]] i izlučuje se urinom, dok se u većini kod ostalih [[sisari|sisara]], enzim [[urikaza]] dalje oksidira mokraćnu kiselinu u [[alantoin]].<ref>{{cite web|last=Angstadt |first=Carol N. |title=Purine and Pyrimidine Metabolism: Purine Catabolism |website=NetBiochem |date=4. 12. 1997 |url=http://library.med.utah.edu/NetBiochem/pupyr/pp.htm#Pu%20Catab}}</ref> Gubitak urikaze kod viših primata paralelan je sličnom gubitku sposobnosti sinteze [[Vitamin C|askorbinske kiseline]], što dovodi do sugestije da urati kod takvih vrsta mogu djelomično zamijeniti askorbat.<ref name="Proct">{{cite journal |last=Proctor |first=P. |title=Similar functions of uric acid and ascorbate in man? |journal=Nature |volume=228 |issue=5274 |pages=868 |date=novembar 1970 |pmid=5477017 |doi= 10.1038/228868a0|bibcode=1970Natur.228..868P |url=https://www.semanticscholar.org/paper/cbc33c124616115633eeb892312dcec64a6517de }}</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1046/j.1365-2362.1997.1390687.x | title = Antioxidant status in patients with uncomplicated insulin-dependent and non-insulin-dependent diabetes mellitus | year = 1997 | last1 = Maxwell | first1 = S. R. J. | last2 = Thomason | first2 = H. | last3 = Sandler | first3 = D. | last4 = Leguen | first4 = C. | last5 = Baxter | first5 = M. A. | last6 = Thorpe | first6 = G. H. G. | last7 = Jones | first7 = A. F. | last8 = Barnett | first8 = A. H. | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 27 | issue = 6 | pages = 484–490 | pmid = 9229228}} </ref> '''[[čovjek|Ljudi]]''': Normalni raspon koncentracije mokraćne kiseline (ili iona vodik-urata) u ljudskoj krvi je 25 do 80&nbsp;mg/L za muškarce i 15 do 60&nbsp; mg/L za žene.<ref>{{cite book|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|date=1987|page=A-3|edition=11th}}</ref> Osoba može imati vrijednosti u serum čak i 96&nbsp;mg/L, a ne imati giht.<ref name="hyperuricemia"/><ref>{{cite journal |last1=Vitart |first1=V. |last2=Rudan |first2=I. |last3=Hayward |first3=C. |display-authors=etal |title=SLC2A9 is a newly identified urate transporter influencing serum urate concentration, urate excretion and gout |journal=Nature Genetics |volume=40 |issue=4 |pages=437–442 |date=april 2008 |pmid=18327257 |doi=10.1038/ng.106 |url=https://www.semanticscholar.org/paper/060c5b6c5cc063f6e2e1742fd6a1f29f027289e4 }}</ref> Normalno izlučivanje mokraćne kiseline mokraćom iznosi 250 do 750&nbsp;mg dnevno (koncentracija od 250 do 750&nbsp;mg/L ako se dnevno proizvede jedan litar urina - veća je od topljivosti mokraćne kiseline, jer je u obliku rastvoreni kiselinski urati). Kod ljudi, oko 70% dnevnog izlučivanja mokraćne kiseline obavlja se putem [[bubreg]]a. Kod 5-25% ljudi umanjena bubrežna ekskrecija dovodi do [[hiperuricemija|hiperuricemije]].<ref name="Vitart_2008">{{cite journal |author=Vitart V, Rudan I, Hayward C, + |title=SLC2A9 is a newly identified urate transporter influencing serum urate concentration, urate excretion and gout |journal=Nature Genetics |volume=40 |issue=4 |pages=437–42|date=2008 |pmid=18327257 |doi=10.1038/ng.106}}</ref> '''[[Pas|Psi]]''': [[Dalmatiner (pas)|Psi pasmine dalmatiner]] imaju genetički defekt u usvajanju mokraćne kiseline u [[jetra|jetri]] i [[bubreg|bubrezima]], što rezultira smanjenom konverzijom u alantoin, pa ova pasmina u urinu izlučuje mokraćnu kiselinu, a ne alantoin .<ref>{{cite journal |last1=Friedman |first1=Meyer |last2=Byers |first2=Sanford O. |title=Observations concerning the causes of the excess excretion of uric acid in the Dalmatian dog |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=175 |issue=2 |pages=727–735 |date=1. 9. 1948 |pmid=18880769 |url=http://www.jbc.org/cgi/reprint/175/2/727 |access-date=18. 10. 2020 |archive-date=28. 5. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528173041/http://www.jbc.org/cgi/reprint/175/2/727 |url-status=dead }}</ref> '''[[Ptice]]''' i '''[[gmizavci]]''' i neki pustinjski sisari (npr. [[kengurski pacov]]), izlučuju mokraćnu kiselinu kao krajnji proizvod [[metabolizam purina|metabolizma purina]], ali se izlučuje [[izmet]]om kao suha masa. To je omogućeno kompleksnim [[metabolički put|metaboličkim putem]] koji je energetski neefikasan u poređenju sa probavom drugog dušičnog otpada kao što su [[urea|ureja]] (iz [[ciklus ureje|ciklusa ureje]]) ili [[amonijak]], ali ima prednost umanjenja gubitka [[voda|vode]].<ref>{{cite book | last = Hazard | first = Lisa C. | title = Sodium and Potassium Secretion by Iguana Salt Glands | url = https://archive.org/details/iguanasbiologyco0000unse | work = Iguanas: Biology and Conservation | publisher = University of California Press | pages = [https://archive.org/details/iguanasbiologyco0000unse/page/84 84]–85 | year = 2004 | isbn = 9780520238541 }}</ref> '''[[Beskičmenjaci]]''': ''[[Platynereis dumerilii]]'', crv iz grupe [[Polychaeta]], upotrebljava mokraćnu kiselinu kao spolni [[feromon]]. Ženka ove vrste ispušta mokraćnu kiselinu u vodu tokom [[kopulacija|parenja]], da bi podstaknula mužjake da ispuštaju spermu.<ref>{{cite journal|last1=Zeeck|first1=Erich|last2=Harder|first2=Tilman|last3=Beckmann|first3=Manfred|title= Uric acid: the sperm-release pheromone of the marine polychaete ''Platynereis dumerilii'' |journal=Journal of Chemical Ecology|date=1998|volume=24|issue=1|pages=13–22|doi=10.1023/A:1022328610423|url=https://www.semanticscholar.org/paper/e729adcfc7ff6976af008b1ea023f784c45f925d}}</ref> == Klinički značaj i istraživanje == U ljudskoj [[krvns plazms|krvnoj plazmi]] [[referentni rasponi]] za krvne testove mokraćne kiseline je obično 3,4–7,2&nbsp;mg na 100&nbsp;ml (200–430&nbsp;µmol/l) za muškarce, a 2,4–6,1&nbsp;mg na 100&nbsp;ml za žene (140–360&nbsp;µmol/l).<ref>{{cite web|title=Harmonisation of Reference Intervals|url=http://www.acb.org.uk/docs/Pathology%20Harmony%20for%20web.pdf|website=Pathology Harmony (UK)|access-date=13. 8. 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130802082027/http://www.acb.org.uk/docs/Pathology%20Harmony%20for%20web.pdf|archive-date=2. 8. 2013}}</ref> Koncentracije mokraćne kiseline u krvnoj plazmi iznad i ispod normalnog raspona poznate su kao [[hiperuricemija]] i [[hipuricemija]]. Isto tako, koncentracije mokraćne kiseline u urinu iznad i ispod normalne vrijednosti poznate su pod nazivom [[hiperurikozurija]] i [[hipurikozurija]]. Razine mokraćne kiseline u slini mogu biti povezane s razinama mokraćne kiseline u krvi.<ref>{{Cite journal|pmid=26276048|year=2015|last1=Zhao|first1=J|title=Salivary uric acid as a noninvasive biomarker for monitoring the efficacy of urate-lowering therapy in a patient with chronic gouty arthropathy|journal=Clinica Chimica Acta|volume=450|pages=115–20|last2=Huang|first2=Y|doi=10.1016/j.cca.2015.08.005}}</ref> ===Hiperuricemija=== [[Hiperurikemija]] (visoki nivoi mokraćne kiseline), koja indukuje [[giht]], ima različito potencijalno porijeklo: * Ishrana može biti faktor. Visok unos prehrambenih [[purin]]a, [[kukuruz]]nog sirupa sa visokim sadržajem [[fruktoza|fruktoze]] i [[sahariza|stonog šećera]] može povećati nivo mokraćne kiseline.<ref name="Cirillo">{{cite journal | pmid = 17130256 | doi=10.1681/ASN.2006080909 | volume=17 | issue=12 Suppl. 3 | title=Uric acid, the metabolic syndrome, and renal disease |date=decembar 2006 |last1=Cirillo |first1=P. |last2=Sato |first2=W. |last3=Reungjui |first3=S. |display-authors=etal | journal=J. Am. Soc. Nephrol. | pages=S165–S168|url=http://jasn.asnjournals.org/content/17/12_suppl_3/S165.full.pdf }}</ref><ref name="Theodore">{{cite journal | pmid = 19403709 | doi=10.3945/jn.108.098194 | volume=139 | issue=6 | title=The Effect of High-Fructose Corn Syrup Consumption on Triglycerides and Uric Acid |date=juni 2009 | first1=Theodore J. |last1=Angelopoulos |first2=Joshua |last2=Lowndes |first3=Linda |last3=Zukley |first4=Kathleen J. |last4=Melanson |first5=Von |last5=Nguyen |first6=Anik |last6=Huffman |first7=James M. |last7=Rippe | journal=J. Nutr. | pages=1242S–1245S|doi-access=free }}</ref> * Mokraćna kiselina u serumu može se povisiti smanjenim izlučivanjem putem [[bubreg]]a.<ref name="Mayo">{{cite web|author=Mayo Clinic staff |date=11. 9. 2010 |url=http://www.mayoclinic.com/health/high-uric-acid-level/MY00160 |title=High uric acid level|publisher=Mayo Clinic |access-date=24. 4. 2011}}</ref> * Post ili brz gubitak kilograma mogu privremeno povisiti nivo mokraćne kiseline.<ref name="pmid7024153">{{cite journal| author = Howard AN| title = The historical development, efficacy and safety of very-low-calorie diets| journal = Int J Obes| volume = 5| issue = 3| pages = 195–208| year = 1981| pmid = 7024153}}</ref> * Određeni lijekovi, poput [[tiazid]]nih diuretika, mogu povećati nivo mokraćne kiseline, ometajući [[klirens|bubrežni klirens]].<ref>{{cite web|title=Diuretic-Related Side Effects: Development and Treatment|url=http://www.medscape.com/viewarticle/489521_7|publisher=Medscape|access-date=17. 5. 2013}}</ref> *[[Sindrom lize tumora]], metabolička komplikacija određenih karcinoma ili hemoterapije, uslijed oslobađanja [[nukleobaza]] i kalija u plazmu. ==== Giht ==== Višak mokraćne kiseline u krvi može izazvati [[giht]], ,<ref name="Heinig M, Johnson RJ 2006 1059–64">{{cite journal |last1=Heinig |first1=M. |last2=Johnson |first2=R. J. |title=Role of uric acid in hypertension, renal disease, and metabolic syndrome |journal=Cleveland Clinic Journal of Medicine |volume=73 |issue=12 |pages=1059–1064 |date=decembar 2006 |pmid=17190309 |doi=10.3949/ccjm.73.12.1059|url=https://semanticscholar.org/paper/0b79175b6d5830ee8a35845c1bca748cac53bae0 }}</ref> bolno stanje koje je rezultat iglastih kristala mokraćne kiseline koji se talože u [[zglob]]ovima, [[kapilar]]ima, [[koža|koži]] i drugim tkivima.<ref name=Lancet2010>{{cite journal |last1=Richette |first1=P. |last2=Bardin |first2=T. |title=Gout |journal=Lancet |volume=375 |issue=9711 |pages=318–328 |date=januar 2010 |pmid=19692116 |doi=10.1016/S0140-6736(09)60883-7 |url=https://www.semanticscholar.org/paper/1e107a19eba9fa23b7c9b9399e00a2da7880c365}}</ref> Giht se može javiti tamo gdje su razine mokraćne kiseline u serumu najniže 6&nbsp;mg/ 100&nbsp;ml (357&nbsp;µmol/L), ali neke osobe mogu imati i serumske razine do 9,6&nbsp;mg/ 100&nbsp;ml (565&nbsp;µmol/L) a nemaju giht.<ref name=hyperuricemia>{{cite journal |last1=Tausche |first1=A. K. |last2=Unger |first2=S. |last3=Richter |first3=K. |display-authors=etal |trans-title=Hyperuricemia and gout: diagnosis and therapy |language=German |journal=Der Internist |volume=47 |issue=5 |pages=509–521 |date=maj 2006 |pmid=16586130 |doi=10.1007/s00108-006-1578-y |title=Hyperurikämie und Gicht}}</ref> U ljudi se [[purin]]i metaboliziraju u mokraćnu kiselinu, koja se zatim izlučuje mokraćom. Konzumacija nekih vrsta hrane bogate purinima, posebno mesa i plodova mora, povećava rizik od gihta.<ref name=Choi>{{cite journal |last1=Choi |first1=H. K. |last2=Atkinson |first2=K. |last3=Karlson |first3=E. W. |last4=Willett |first4=W. |last5=Curhan |first5=G. |title=Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-03-11_350_11/page/1092 |journal=The New England Journal of Medicine |volume=350 |issue=11 |pages=1093–1103 |date=mart 2004 |pmid=15014182 |doi=10.1056/NEJMoa035700}}</ref> Giht može nastati redovnom konzumacijom mesa, kao što je [[jetra]], [[bubreg]] i slatkog hljeba, te određenih vrsta morskih plodova, uključujući [[inćun]]e, [[haringe]], [[srdele]], [[dagnje]], kapice, [[pastrmke]], vahnje, [[skuša|skuše]] i [[tuna|tune]].<ref>{{Cite web | url = http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/nutrition-and-healthy-eating/in-depth/gout-diet/art-20048524 | publisher = Mayo Clinic | title = Gout diet: What's allowed, what's not }}</ref> Moderate intake of purine-rich vegetables, however, is not associated with an increased risk of gout.<ref name=Choi/> Jedan od načina liječenja gihta u 19. stoljeću bilo je davanje [[litij]]skih [[soli]];<ref>{{cite journal |first= Gerhard N. |last=Schrauzer |journal=Journal of the American College of Nutrition |volume=21 |issue=1 |pages=14–21 |year=2002 |title= Lithium: Occurrence, Dietary Intakes, Nutritional Essentiality |pmid= 11838882 |doi= 10.1080/07315724.2002.10719188}}</ref> a litij-urat je topljiviji. Danas se upala tokom napada češće liječi s [[NSAID]]-om, [[kolhicin]]om ili [[kortikosteroid]]ima, a razine urata upravljaju se s [[alopurinol]]om.<ref>{{cite web|title=NHS Clinical Knowledge Summaries |url=http://www.cks.nhs.uk/gout/background_information/causes_and_risk_factors#-291124 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304060453/http://www.cks.nhs.uk/gout/background_information/causes_and_risk_factors |archive-date=4. 3. 2012 |publisher=UK National Health Service}}</ref> Alopurinol, koji slabo inhibira ksantin-oksidazu, analog je hipoksantina koji se hidroksilira pomoću [[ksantin-oksidaza|ksantin oksidoreduktaza]] na položaju 2 dajući oksipurinol.<ref>{{cite journal|pmid=16507884|pmc=2233605|year=2006|last1=Pacher|first1=P|title=Therapeutic effects of xanthine oxidase inhibitors: Renaissance half a century after the discovery of allopurinol|journal=Pharmacological Reviews|volume=58|issue=1|pages=87–114|last2=Nivorozhkin|first2=A|last3=Szabó|first3=C|doi=10.1124/pr.58.1.6}}</ref> ==== Stvaranje bubrežnog kamenca ==== [[Bubrežni kamenc|Burežni kamencia]] mogu nastati stvaranjem naslaga mikrokristala natrij-urata.<ref name="Banach">{{cite journal |last1=Banach |first1=K. |last2=Bojarska |first2=E. |last3=Kazimierczuk |first3=Z. |last4=Magnowska |first4=L. |last5=Bzowska |first5=A. |title=Kinetic Model of Oxidation Catalyzed by Xanthine Oxidase—The Final Enzyme in Degradation of Purine Nucleosides and Nucleotides |journal=Nucleic Acids |date=2005 |volume=24 |issue=5–7 |pages=465–469 |doi=10.1081/ncn-200060006|pmid=16247972 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.medicalbug.com/what-is-gout-what-causes-gout/|title=What is Gout: What Causes Gout?|date=6. 1. 2012|publisher=MedicalBug|access-date=6. 5. 2012|archive-date=2. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402075421/http://www.medicalbug.com/what-is-gout-what-causes-gout/|url-status=dead}}</ref> Razine zasićenja mokraćne kiseline u krvi mogu rezultirati jednim od oblika bubrežnih kamenaca, kada u [[bubreg]]u kristaliziraju urati. Ovi kamenci u mokraćnoj kiselini su [[radiogustoća|radiolucentni]] i tako se ne pojavljuju na trbušnoj ravnini [[rendgen]]ske slike.<ref>{{Cite journal|last=Worcester|first=Elaine M.|last2=Coe|first2=Fredric L.|date=2008|title=Nephrolithiasis|journal=Primary Care: Clinics in Office Practice|language=en|volume=35|issue=2|pages=369–391|doi=10.1016/j.pop.2008.01.005|pmid=18486720|pmc=2518455}}</ref> Kristali mokraćne kiseline mogu takođe pospješiti stvaranje [[kalcij-oksalat]]nog kamenca, djelujući kao "sjemenski kristali".<ref>{{cite journal |last=Pak |first=C. Y. |title=Medical stone management: 35 years of advances |journal=The Journal of Urology |volume=180 |issue=3 |pages=813–819 |date=2008 |pmid=18635234 |doi=10.1016/j.juro.2008.05.048}}</ref> ===Hipouricemija=== Niska razina mokraćne kiseline ([[hipuricemija]]) može imati brojne uzroke. Niski unosi [[cink]]a u ishrani uzrokuju niži nivo mokraćne kiseline. Ovaj efekt može biti još izraženiji kod žena koje uzimaju oralne kontracepcijske lijekove.<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=F. M. |last2=King |first2=J. C. |last3=Margen |first3=S. |title=Effect of low zinc intake and oral contraceptive agents on nitrogen utilization and clinical findings in young women |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_1977-12_107_12/page/2219 |journal=The Journal of Nutrition |volume=107 |issue=12 |pages=2219–2227 |date=1. 12. 1977|pmid=925768 |doi=10.1093/jn/107.12.2219}}</ref> [[Sevelamer]], lijek indiciran za prevenciju [[hiperfosfatemija|hiperfosfatemije]] kod ljudi sa [[hronično zatajenje bubrega|hroničnim zatajenjem bubrega]], može značajno smanjiti razinu mokraćne kiseline u serumu.<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=J. P. |last2=Chasan-Taber |first2=S. |last3=Blair |first3=A. |display-authors=etal |title=Effects of sevelamer and calcium-based phosphate binders on uric acid concentrations in patients undergoing hemodialysis: a randomized clinical trial |journal=Arthritis and Rheumatism |volume=52 |issue=1 |pages=290–295 |date=januar 2005 |pmid=15641045 |doi=10.1002/art.20781}}</ref> ==== Normalizacija hipouricemije ==== Ispravljanje niskih ili nedostatnih nivoa [[cink]]a može pomoći u povišenju razine [[krvni serum|serumske]] mokraćne kiseline.<ref>{{cite journal |last=Umeki |first1=S |last2=Ohga |first2=R. |last3=Konishi |first3=Y. |last4=Yasuda |first4=T. |last5=Morimoto |first5=K. |last6=Terao |first6=A. |title=Oral zinc therapy normalizes serum uric acid level in Wilson's disease patients |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-the-medical-sciences_1986-11_292_5/page/289 |journal=The American Journal of the Medical Sciences |volume=292 |issue=5 |pages=289–292 |date=novembar 1986 |pmid=3777013 |doi=10.1097/00000441-198611000-00007}}</ref> == Također pogledajte== * [[Purin]] * [[Uracil]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|uric acid}} * [https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003476.htm Uric acid blood test – MedlinePlus] {{spojevi dušika}} {{DEFAULTSORT:Uric Acid}} [[Kategorija:Mokraćna kiselina]] [[Kategorija:Dušični spojevi]] [[Kategorija:Metabolizam dušika]] [[Kategorija:Organske kiseline]] [[Kategorija:Ketoni]] 1545i567smbta9wksqjza7md8h23l8l 0 469509 3914843 3903510 2026-07-26T17:21:35Z WumpusBot 120674 /* Ćelije tipa I */ razne ispravke 3914843 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Alveola}} {{Infokutija anatomija | Ime = Plućna alveola | Latinski = ''Alveolus pulmonis'' | Image = Alveolus diagram.svg | Caption = Alveole | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = [[Respiratorni sistem]] | Location = [[Pluća]] | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Plućna alveola''' ([[latinski jezik|lat.]] ''alveolus'' = mala šupljina) je šupljina u obliku čaše koja se nalazi u [[plućni parenhim|plućnom parenhimu]], gdje se odvija [[razmjena plinova]]. Nalaze se u regija pluća koja se opskrbljuje zrakom iz jedne od terminalnih [[bronhiol]]a, na početku [[respiratorna zona|respiracijske zone]]. Rijetko se nalaze u [[respiratorna bronhiola|respiratornim bronhiolama]]; postavljaju zidove [[alveolski kanal|alveolskog kanala]], a brojnije su u slijepim [[alveolska kesica|alveolskim kesicama]]. Njihovi mjehurići su osnovne jedinice disanja, pri čemu se izmjena plinova odvija u svim prisutnim alveolama.<ref>{{cite journal | vauthors = Hansen JE, Ampaya EP, Bryant GH, Navin JJ | title = Branching pattern of airways and air spaces of a single human terminal bronchiole | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_1975-06_38_6/page/983 | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 38 | issue = 6 | pages = 983–9 | date = juni 1975 | pmid = 1141138 | doi = 10.1152/jappl.1975.38.6.983}}</ref> Alveolska membrana je površina za razmjenu plinova, okružena mrežom [[kapilar]]a. Preko membrane [[kisik]] se [[difuzija|difundira]] u kapilare, a [[ugljik-dioksid]] oslobođen iz kapilara odlazi preko alveola, da bi se izdahnuo.<ref>{{cite encyclopedia | vauthors = Hogan CM | veditors = McGinley M, Cleveland CJ | date = 2011 | chapter-url = https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Respiration | chapter = Respiration | title = Encyclopedia of Earth | publisher = National council for Science and the Environment. | location = Washington, D.C. }}</ref><ref>{{cite document| first1 = Steve | last1 = Paxton | first2 = Michelle| last2 = Peckham| first3 = Adele | last3 = Knibbs| title = Functions of the Respiratory Portion | work = The Leeds Histology Guide | publisher = Faculty of Biological Sciences, University of Leeds |url=http://www.histology.leeds.ac.uk/respiratory/respiratory.php |date=2003}}</ref> Alveole su specifične za [[sisari|sisarska]] [[pluća]]. Kod drugih kičmenjaka, u razmjenu plina uključene su različite strukture.<ref>{{cite journal | vauthors = Daniels CB, Orgeig S | title = Pulmonary surfactant: the key to the evolution of air breathing | journal = News in Physiological Sciences | volume = 18 | issue = 4 | pages = 151–7 | date = august 2003 | pmid = 12869615 | doi = 10.1152/nips.01438.2003 }}</ref> == Struktura== [[Slika:Plain home talk about the human system-the habits of men and women-the cause and prevention of disease-our sexual relations and social natures (1896) (14577681128).jpg|thumb|Dijagram pluća koji prikazuje povećane unutrašnje strukture, uključujući alveolske kesice na 10) i režnjiće na 9).]] Alveole se nalaze u '''alveolskim kesicama''' pluća u [[plućni režnjić|plućnim lobulama]] [[respiracijaka zona|respiracijske zone]], predstavljajući najmanje funkcijske jedinice u [[sistem za disanje|dišnom traktu]]. Također, nalaze se i u [[plućne bronhiole|respiracijskim bronhiolama]] kao raštrkani džepovi, koji se protežu od njihovih lumena. Respiracijske bronhiole vode u [[alveolski kanal|kanale]], koji su duboko obloženi alveolama. Svake bronhiols stvara između dva i jedanaest alveolskih kanala. Svaki kanal otvara se u pet ili šest alveolskih kesiica u koje se otvaraju nakupine alveola. Nove alveole nastaju do osme godine života.<ref name="Moore">{{cite book |title=Clinically oriented anatomy |url=https://archive.org/details/clinicallyorient0000moor_t4j3 |last=Moore|first=Keith |publisher=Wolters Kluwer |year=2018 |isbn=9781496347213 |pages=[https://archive.org/details/clinicallyorient0000moor_t4j3/page/336 336] }}</ref> [[Slika:Bronchial anatomy.jpg|thumb|Alveolska kesica i kapilari]] Tipskii par ljudskih plućnih krila sadrži oko 300 miliona alveola, što daje 70 m² površine. Svaka alveola je omotana finom mrežicom [[kapilar]]a, koja pokriva oko 70% njene površine. Prečnik alveole je između 200 i 500 [[mikrometar|μm]].<ref name="Saladin">{{cite book | vauthors = Saladin K |title=Human anatomy | url = https://archive.org/details/humananatomyphys0000vand |date=2011 |publisher=McGraw-Hill |isbn=9780071222075 |pages=[https://archive.org/details/humananatomyphys0000vand/page/n641 641]–643 |edition=3rd}}</ref> === Mikroanatomija === [[Slika:Pulmonary Blood Circulation.png|thumb|[[krvotok|Cirkulacijska]] mreža alveole]] Alveole se sastoje od [[epitel]]nog sloja jednostavnih [[Epitel|pločastih ćelija]] (vrlo tankih, spljoštenih ćelija),<ref name=NIH>{{cite web |url= https://training.seer.cancer.gov/anatomy/respiratory/passages/bronchi.html |title=Bronchi, Bronchial Tree & Lungs | work = SEER Training Modules | publisher = U.S. Department of Health and Human Services National Institutes of Health National Cancer Institute }}</ref> i [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]] okruženog [[kapilar]]ima. [[Sluznica]] [[epitel]]a dio je alveolske membrane, poznate i kao respiracijska membrana, koja omogućava [[razmjena plinova|razmjenu plinova]]. Membrana ima nekoliko slojeva – sloj tečnosti za oblaganje koji sadrži [[surfaktant]], epitelni sloj i njegovu [[bazna membrana|baznu membranu]]; tanak intersticijski prostor između epitelne sluznice i kapilarne membrane. Kapilarna bazna membrana često se stapa s alveolskom baznom membranom, a slijedeći slij je kapilarna [[endotel]]na membrana. Međutim, cijela membrana je u najtanjem dijelu debela između 0,2 [[mikrometar|μm]] i 0,6 μm u najdebljem.<ref name="Hall">{{Cite book|title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology|last=Hall|first=John |publisher=Saunders Elsevier|year=2011|isbn=9781416045748|pages=489–491}}</ref> U '''alveolnim zidovima''' postoje međusobno povezani zračni prolazi između alveola, poznati kao [[Kohnove pore]]. [[Alveolska pregrada|alveolne septe]] koje razdvajaju alveole u alveolnoj kesici sadrže neka [[kolagen]]ska i [[elastična vlakna]]. U pregradama se nalazi i isprepletena kapilarna mreža koja okružuje svaku alveolu.<ref name = "Knudsen"/> Elastična vlakna omogućavaju rastezanje alveola kada se tokom udisanja napune zrakom. Zatim se vraćaju tokom izdisaja kako bi istisnula zrak bogat [[ugljik-dioksid]]om. [[Slika:Alveolar sac.JPG|thumb|Histološki presjek ljudske alveolne kesice]] Postoje tri glavna tipa '''alveolnih ćelija'''. Dva tipa su '''pneumociti''' ili ''' pneumonociti''', poznate kao ćelije tipa I i tipa II, koje se nalaze u zidu alveola i velika [[fagocit|fagocitna ćelija]], poznata kao [[alveolni makrofag]] koja se kreće u [[lumen]]ima alveola i u vezivnom tkivu između njih.<ref name = "Saladin"/> Ćelijee tipa I, koje se nazivaju i pneumociti tipa I, ili alveolne ćelije tipa I, su skvamozne (pločaste), tanke i ravne i čine strukturu alveola. Ćelije tipa II, koje se nazivaju i pneumociti tipa II ili alveolne ćelije tipa II, oslobađaju [[plućni surfaktant]], da bi smanjile [[površinski napon]], a također mogu se i [[ćelijska diferencijacija|diferencirati]] da bi nadomjestile oštećene ćelije tipa I. == Razvoj == Plućne bronhiole, najranije strukture koje će sadržavati alveole, razvijaju su se do 16 sedmica trudnoće; ćelije koje će postati alveole počinju se pojavljivati na kraju ovih bronhiola.<ref name = "BLF"/> Otprilike 20. sedmice mogu započeti pokreti fetusog disanja.<ref>{{cite book |title=BC Open Textbooks |chapter=22.7 Embryonic Development of the Respiratory System |chapter-url=https://opentextbc.ca/anatomyandphysiology/chapter/22-7-embryonic-development-of-the-respiratory-system/ |website=152 22.7 Embryonic Development of the Respiratory System |date=6. 3. 2013 |publisher=OpenStax |access-date=5. 4. 2020 |archive-date=31. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031102955/https://opentextbc.ca/anatomyandphysiology/chapter/22-7-embryonic-development-of-the-respiratory-system/ |url-status=dead }}</ref> Alveolne kesice nastaju u 32. sedmici trudnoće, nastavljaju sew stvarati do 8. godine života, a možda i u tinejdžerskim godinama.<ref name=BLF>{{cite web |title=British Lung Foundation |url=https://www.blf.org.uk/support-for-you/how-childrens-lungs-grow |website=How Children's Lungs Grow |date=16. 9. 2019 |access-date=5. 4. 2020}}</ref> == Funkcija == === Ćelije tipa I === [[Slika:Cross section of an alveolus and capillaries showing diffusion of gases.svg|thumb|Presjek alveole s kapilarima. Dio je uvećan da bi se prikazala difuzija kisika i ugljik-dioksida kroz ćelije tipa I i kapilarne ćelije.]] [[Slika:Gas exchange in the aveolus.svg|thumb|Razmjena plinova u alveoli]] Ćelije tipa I su veće od dva tipa ćelija; to su tanke i ravne ćelije epitelne sluznice, koje čine strukturu alveola.<ref name="Knudsen">{{cite journal |last1=Knudsen |first1=L |last2=Ochs |first2=M |title=The micromechanics of lung alveoli: structure and function of surfactant and tissue components. |journal=Histochemistry and Cell Biology |date=decembar 2018 |volume=150 |issue=6 |pages=661–676 |doi=10.1007/s00418-018-1747-9 |pmid=30390118|pmc=6267411 }}</ref> Pločaste (skvamozne) su (daju više površine svakoj ćeliji) i imaju dugačke citoplazmatske nastavke koji pokrivaju više od 95% površine alveole.<ref name="Saladin"/><ref name="Weinberger">{{cite book |last1=Weinberger |first1=Steven |last2=Cockrill |first2=Barbara |last3=Mandell |first3=Jess|title=Principles of pulmonary medicine |date=2019 |publisher=Elsevier |isbn=9780323523714 |pages=126–129 |edition=Seventh}}</ref> Ćelije tipa I su uključene u proces [[razmjena plinova|razmjene plinova]] između alveola i [[krv]]i. Te Izuzetno su tanke – ponekad samo 25&nbsp;nm – bio je potreban [[elektronski mikroskop]] da se dokaže da su sve alveole presvučene [[epitel]]om. Ova tanka obloga omogućava brzu difuziju i [[razmjena plinova|razmenu plinova]] između [[zrak]]a u alveolama i [[krv]]i u okolnim kapilarama. [[ćelijsko jedro|Jedro]] ćelije tipa I zauzima veliko područje slobodne [[citoplazma|citoplazme]] i njene [[organela|organele]] su skupljeni oko njega smanjujući debljinu ćelije. Ovo također smanjuje na minimum debljinu [[barijera krv-zrak|barijere krv-zrak]]. [[Citoplazma]] u tankom dijelu sadrži [[Pinocitoza|pinocitne mjehuriće]] koji mogu imati ulogu u uklanjanju sitnih čestica zagađivača s vanjske površine. Pored [[dezmosom]]a, sve alveolne ćelije tipa I imaju i začepljujuće spojeve koji sprečavaju curenje tkivne tečnosti u alveolni zračni prostor. Relativno mala rastvorljivost (a time i brzina difuzije) kisika iziskuje veliku unutrašnju površinu (oko 80 kvadratnih metara) i vrlo tanke zidove alveola. Tkivo između kapilara i pomoć u njihovom podupiranju je [[vanćelijski matriks]], mrežasta struktura od elastičnih i [[kolagen]]skih vlakana. Kolagena vlakna, jer su krutija, daju zidu čvrstoću, dok elastična omogućavaju širenje i stezanje zidova tokom disanja. Pneumociti tipa I nisu u stanju da se [[mitoza|repliciraju]] i podložni su ozljedama koje izazivaju [[toksin]]i. U slučaju oštećenja, ćelije tipa II mogu se razmnožavati i diferencirati u ćelije tipa I radi kompenzacije. === Ćelije tipa II === [[Slika:An annotated diagram of an alveolus.svg|thumb|Obilježeni dijagram alveole]] Ćelije tipa II su kuboidne i mnogo manje od ćelija tipa I.<ref name ="Knudsen"/> One su najbrojnije ćelije u alveolama, ali ipak ne pokrivaju toliko površine kao pločaste ćelije tipa I. Ćelije tipa II u alveolnom zidu sadrže sekretorne [[organela|organele]], poznate kao [[lamelna tijela]], koje se stapaju sa ćelijskim membranama i luče [[plućni surfaktant]]. Ovo površinski aktivno sredstvo je film masnih supstanci, skupine [[fosfolipid]]a koji smanjuju alveolni [[površinski napon]]. Fosfolipidi se čuvaju u lamelnim tijelima. Bez ove prevlake, alveole bi se urušile. Surfaktant se kontinuirano oslobađa od [[egzocitoza]]. Reinflaciju alveola nakon izdaha olakšava surfaktant, koji smanjuje površinsku napetost u tankom fluidnom omotaču alveola. Tekući omotač proizvodi tijelo kako bi se olakšao prijenos plinova između krvi i alveolnog zraka, a ćelije tipa II obično se nalaze na [[krvno-zračna barijera|krvno-zračnoj barijeri]].<ref>{{cite book | title = Histology, A Text and Atlas | url = https://archive.org/details/histologytextatl0000ross_w3p7 | edition = Sixth | date = 2011 | last1 = Ross | first1 = Michael H | last2 = Pawlina | first2 = Wojciech}}</ref><ref name="pmid11686863">{{cite journal | vauthors = Fehrenbach H | title = Alveolar epithelial type II cell: defender of the alveolus revisited | journal = Respiratory Research | volume = 2 | issue = 1 | pages = 33–46 | date = 2001 | pmid = 11686863 | pmc = 59567 | doi = 10.1186/rr36 }}</ref> Ćelije tipa II počinju se razvijati otprilike oko 26 sedmica [[trudnoća|gestacije]], lučeći male količine surfaktanta. Međutim, odgovarajuće količine ne izlučuju se do otprilike 35 sedmica trudnoće – to je glavni razlog za povećane stope [[sindrom disajnog distresa dojenčadi|sindroma disajnog distresa dojenčadi]], koji se drastično smanjuje u dobi iznad 35 sedmica trudnoće. Ćelije tipa II također su sposobne za ćelijsku diobu, što daje više alveolnih ćelija tipa I i II kada je plućno tkivo oštećeno.<ref>{{cite web|url=https://ntp.niehs.nih.gov/nnl/respiratory/lung/regen/index.htm|title=Lung – Regeneration – Nonneoplastic Lesion Atlas| work = National Toxicology Program | publisher = National Institute of Environmental Health Sciences, National Institutes of Health, U.S. Department of Health and Human Services |access-date=18. 5. 2018}}</ref> Ljudski [[gen]] [[MUC1]], povezan sa pneumocitima tipa II, identificiran je kao [[genetički marker]] za [[rak pluća]].<ref name="pmid9850098">{{cite journal | vauthors = Jarrard JA, Linnoila RI, Lee H, Steinberg SM, Witschi H, Szabo E | title = MUC1 is a novel marker for the type II pneumocyte lineage during lung carcinogenesis | journal = Cancer Research | volume = 58 | issue = 23 | pages = 5582–9 | date = decembar 1998 | pmid = 9850098 | doi = | url = http://cancerres.aacrjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9850098 }}</ref> === Alveolni makrofagi === [[Alveolni makrofag]]ovi nalaze se na unutrašnjim lumenskim površinama alveola, alveolnim kanalima i bronhiolima. Oni su pokretni čistači, koji služe za gutanje stranih čestica u plućima, poput prašine, bakterija, čestica ugljika i krvnih zrnaca od ozljeda.<ref>{{cite encyclopedia | chapter = The trachea and the stem bronchi | chapter-url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/483141/pulmonary-alveolus | title = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. }}</ref> Označavaju se i kao ''prašinske ćelije''. == Klinički značaj == === Bolesti === {{Glavni| Bolesti dišnih organa}} ==== Surfaktant ==== Nedovoljna površinski aktivna supstanca u alveolama jedan je od uzroka koji može doprinijeti [[atelektaza|atelektazi]] (kolaps dijela ili cijelih pluća). Bez plućnog surfaktanta atelektaza je sasvim izvjesna.<ref>{{cite book | last = Saladin | first = Kenneth S. |title=Anatomy and Physiology: the unity of form and function | url = https://archive.org/details/isbn_9780073213736_4 | url-access = registration |publisher=McGraw Hill |location=New York |year=2007 |isbn=978-0-07-322804-4 }}</ref> Nedovoljnost surfaktanta u plućima nedonoščadi uzrokuje [[sindrom dišnog distresa dojenčadi]] (IRDS). Oštećena regulacija surfaktanta može prouzrokovati nakupljanje surfaktantnih proteina u alveolama u stanju zvanom [[plućna alveolna proteinoza]]. To rezultira oštećenom razmjenom plinova.<ref name="Kumar">{{cite journal |last1=Kumar |first1=A |last2=Abdelmalak |first2=B |last3=Inoue |first3=Y |last4=Culver |first4=DA |title=Pulmonary alveolar proteinosis in adults: pathophysiology and clinical approach. |journal=The Lancet. Respiratory Medicine |date=juli 2018 |volume=6 |issue=7 |pages=554–565 |doi=10.1016/S2213-2600(18)30043-2 |pmid=29397349}}</ref> ==== Upala ==== [[Upala pluća]] je [[upala|upalno]] stanje plućnog parenhima, koje mogu izazvati i [[virus]]i i [[bakterije]]. Tada se u alveolnu šupljinu oslobađaju [[citokin]]i i tečnosti, intersticij ili oboje, kao odgovor na infekciju, što dovodi do smanjenja efektivne površine razmjene plinova. U težim slučajevima kada se [[ćelijsko disanje]] ne može održati, može biti potreban dodatni kisik.<ref>{{cite web |url= https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pneumonia/symptoms-causes/syc-20354204 |title=Pneumonia – Symptoms and causes| work =Mayo Clinic |language=en|access-date=10. 6. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lung.org/lung-health-and-diseases/lung-disease-lookup/pneumonia/symptoms-and-diagnosis.html|title=Pneumonia Symptoms and Diagnosis|website=American Lung Association|language=en|access-date=10. 6. 2019}}</ref> * [[Difuzno oštećenje alveola]] može biti uzrok [[sindrom akutnog dišnogog distresa|sindroma akutnog dišnog distresa]] (ARDS), teške upalne bolesti pluća.<ref name="DAVIDSONS2010">{{cite book | first1 = Nicki R | last1 = Colledge | first2 = Brian R | last2 = Walker | first3 = Stuart | last3 = Ralston | first4 = Stanley | last4 = Davidson |title=Davidson's principles and practice of medicine.| url = https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed |date=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Edinburgh|isbn=978-0-7020-3085-7|edition=21st}}</ref> * Kod [[astma|astme]], [[bronhiole]] ili "grlići boca" u kesici su ograničeni, što dovodi do toga da se količina protoka zrakaa u pluća znatno smanji. Mogu ga pokrenuti iritanti u zraku, [[fotohemijski smog]], naprimjer, kao i supstance na koje je osoba alergična. * [[Bronhitis|Hronični bronhitis]] se javlja kada pluća stvaraju obilje sluzi. Proizvodnja ove supstance nastaje prirodno, kada je plućno tkivo izloženo nadražajima. Kod hroničnog bronhitisa, sluz prolazi i začepi alveole, respiratorne bronhiole. To uzrokuje pojačani kašalj, kako bi se uklonila sluz, a često je rezultat dugog perioda izloženosti cigaretnom dimu. * [[Preosjetljivi pneumonitis]] ==== Strukturne ==== Gotovo bilo koji tip [[plućni gtumor|plućnog tumora]] ili [[karcinom pluća|karcinoma pluća]] može stisnuti alveole i smanjiti kapacitet razmjene plinova. U nekim slučajevima tumor će ispuniti alveole.<ref>{{cite book | vauthors = Mooi W | chapter = Common Lung Cancers |title=Spencer's Pathology of the Lung.| veditors = Hasleton P |publisher=McGraw-Hill |year=1996 |isbn=0071054480 |location= New York |pages=1076 |url= https://www.amazon.com/reader/0071054480 }}</ref> * [[Šupljinska upala pluća]] je proces u kojem se alveole uništavaju i stvaraju šupljinu. Kako su alveole uništene, površina za razmjenu plinova se smanjuje. Dalje promjene u protoku krvi mogu dovesti do smanjenja funkcije pluća. * [[Emfizem]] je još jedna bolest pluća, pri čemu se [[elastin]] u zidovima alveola razgrađuje, zbog neravnoteže između proizvodnje neutrofilne elastaze (povišene cigaretnim dimom) i [[alfa-1 antitripsin]]a (aktivnost varira zbog [[genetika|genetičke predispozicije]] ili reakcije kritičnog ostatka [[metionin]]a s [[toksin]]ima, uključujući cigaretni dim). Rezultirajući gubitak elastičnosti u plućima dovodi do produženog vremena izdisanja, što se događa pasivnim trzajem proširenih pluća. To dovodi do manje količine razmijenjenog plina po udisaju. * [[Plućna alveolna mikrolitijaza]] je rijedak plućni poremećaj stvaranja sitnih kamenaca u alveolama. ==== Fluidne ==== [[Kontuzija pluća]] je [[modrica]] plućnog tkiva uzrokovana traumom.<ref>{{Cite web|url=https://www.merckmanuals.com/home/injuries-and-poisoning/chest-injuries/pulmonary-contusion|title=Pulmonary Contusion – Injuries and Poisoning|website=Merck Manuals Consumer Version|language=en-US|access-date=10. 6. 2019}}</ref> Oštećenja kapilara mogu prouzrokovati nakupljanje krvi i drugih tečnosti u plućnom tkivu, što otežava razmjenu plinova. [[Plućni edem]] je nakupljanje tečnosti u parenhimu i alveolama, obično uzrokovano zatajenjem srca lijeve komore ili oštećenjem pluća ili njegove vaskulature. ==== Koronavirus ==== {{Glavni|Koronavirus}} Zbog visoke ekspresije [[angiotenzin-konvertujući enzim 2|angiotenzin-konvertujućeg enzima 2]] (ACE2) u alveolnim ćelijama tipa II, pluća su podložna infekcijama nekim [[koronavirus]]ima, uključujući viruse koji uzrokuju [[teški akutni respiratorni sindrom]] ([[SARS]]).<ref name="pmid20599443">{{cite journal | vauthors = Kuba K, Imai Y, Ohto-Nakanishi T, Penninger JM | title = Trilogy of ACE2: a peptidase in the renin-angiotensin system, a SARS receptor, and a partner for amino acid transporters | journal = Pharmacology & Therapeutics | volume = 128 | issue = 1 | pages = 119–28 | date = oktobar 2010 | pmid = 20599443 | pmc = 7112678 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2010.06.003 }}</ref> i [[COVID-19|koronavirusnu bolest 2019]] (COVID-19).<ref name="pmid32094336">{{cite journal | vauthors = Xu H, Zhong L, Deng J, Peng J, Dan H, Zeng X, Li T, Chen Q | display-authors = 6 | title = High expression of ACE2 receptor of 2019-nCoV on the epithelial cells of oral mucosa | journal = International Journal of Oral Science | volume = 12 | issue = 1 | pages = 8 | date = februar 2020 | pmid = 32094336 | pmc = 7039956 | doi = 10.1038/s41368-020-0074-x }}</ref> == Također pogledajte == * [[Intersticijska plučna bolest]] * [[A549 ćelija]] *[[Upala pluća]] == Reference== {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Pulmonary alveolus}} * {{MeshName|Pulmonary+Alveoli}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Pulmonary Alveolus}} [[Kategorija:Anatomija pluća]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] tstigjzinyk9qgo6w8ihaem3wkg39x4 0 469714 3914498 3905200 2026-07-26T12:07:45Z WumpusBot 120674 /* Dimorfizam i seksualni kanibalizam */ razne ispravke 3914498 wikitext text/x-wiki [[Slika:Spider main organs labelled.png|thumb|350px|'''Opća anatomija paukova''':<br>{{div col|2}}1 – [[Helicera]]<br>2 – [[Otrov]]na [[žlijezda]]<br> 3 – [[Mozak]] <br>4 – [[Želudac|Želudačna pumpa]]<br>5 – Prednja grana [[aorta|aorte]]<br>6 – [[Probava|Probavni cekum]]<br> 7 – [[Srce]]<br>8 – [[Srednje crijevo]] <br>9 – Malphigijeva cijev <br>10 – [[Kloaka|Kloakna komora]] <br>11 – Stražnja [[aorta]] <br>12 – Nervna mreža <br>13 – Predilna (paučinska) žlijezda <br>14 –[[Traheja]] <br>15 – Jajnik <br>16 – Listasta [[pluća]]<br> (knjiga-pluća) <br>17 – [[nervna cijev|Nervna vrpca]] <br>18 – [[Noga|Noge]] <br>19 – [[Pedipalpa]]{{div col end|2}}]] [[Slika:Spider-characteristics.png|thumb|right|220px| Osnovne karakteristike [[pauci|pauka]] uključuju četiri para [[noga artropoda|nogu]] (1) i tijelo podijeljeno u dva segmenta: cefalotoraks (2) i trbuh (3).]] [[Slika:Brown widow spider Latrodectus geometricus underside.jpg|thumb| Trbušna strana [[Latrodectus geometricus|smeđe hudovice]]. Vidljive su epiželudačne ploče i brazda, kao i oznaka u vidu pješčanog sata na donjoj strani trbuha, što je prepoznatljiva karakteristika pauka hudovica.]] '''Anatomija [[pauk]]ova''' uključuje mnoge karakteristike koje dijele s drugim predstavnicima [[Arachnoidea]]. Ove karakteristike uključuju tijela podeljena na dvije [[Tagma (biologija)|tagme]] (odeljka ili segmenta), osam spojenih nogu, bez krila ili antena, prisustvo [[helicera]] i [[pedipalpa|pedipalpi]], [[jednostavno oko člankonožaca|jednostavne oči]] i [[egzoskelet]], koji se periodično [[ekdiza|presvlači]]. Pauci imaju i nekoliko adaptacija koje ih razlikuju od ostalih paukolikih životinja. Svi pauci su sposobni da proizvedu [[paukova svila|svilu]] različitih vrsta, koje mnoge vrste koriste za izgradnju [[paukova mreža|mreže]] za hvatanje [[plijen]]. Većina pauka ima [[otrov]], koji se ubrizgava u plijen (ili u odbrani, kada osjećaju ugroženim) kroz očnjačke helicere. Muški pauci imaju specijalizirane pedipalpe za prenošenje sperme u ženku tokom parenja. Mnoge vrste pauka pokazuju veliku dozu [[spolni dimorfizam|seksualnog dimorfizma]].<ref>{{cite journal |author=Reiskind, J. |title=The Taxonomic Problem of Sexual Dimorphism in Spiders and a Synonymy in ''Myrmecotypus'' (Araneae, Clubionidae) |year=1965 |journal=Psyche |volume=72 |issue=4 |pages=279–281 |url=http://psyche.entclub.org/72/72-279.html |doi=10.1155/1965/17894 |doi-access=free |access-date=11. 11. 2020 |archive-date=15. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215113337/http://psyche.entclub.org/72/72-279.html |url-status=dead }}</ref> ==Vanjska anatomija== [[Slika:Spider external anatomy en.png|thumb|Donje strana i glava ženke|upright=1.5]] [[Pauk|Pauci]], za razliku od [[insekti|insekata]], imaju samo dva glavna dijela tijela ([[Tagma (biologija)|tagme]]) umjesto tri: stopljene [[glava (anatomija)|glava]] i [[toraks]] (zvani [[cefalotoraks]] ili [[prosoma]]) i [[trbuh]] (takođe nazvan [[opistosoma]]). Izuzetak od ovog pravila su “razbojnički” pauci u porodici ''[[Archaeidae]]'', čiji je cefalotoraks izduženim "vratom" podijeljen u dva dijela. U većine pauka trbuh nije vanjski segmentiran. Izuzetak je porodica ''[[Liphistiidae]]'', [[bazna grupa]] koja zadržava ovaj primitivniji karakter; stoga ih ponekad nazivaju segmentiranim paucima. Trbuh i cefalotoraks povezani su tankim strukom koji se naziva [[pedicel (pauk)|pedicel]]. Za razliku od insekata, pauci pored [[egzoskelet]]a imaju i [[endoskelet]].{{sfnp|Foelix|1996|p=37}} === Cefalotoraks === Cefalotoraks, koji se naziva i '''prosoma''', sastoji se od dvije primarne površine: leđnok '''karapaksa''' i trbušne ''grudne kosti''. Većina spoljašnjih dodataka na pauku pričvršćena je za cefalotoraks, uključujući oči, helicere i druge dijelove usta, pedipalpe i noge. Kao i ostali paukaši, pauci ne mogu žvakati hranu, pa imaju dio usta u obliku kratke slamke za koji koriste za isisavanje ukapljene unutrašnjosti svog plijena. Međutim, sposobni su jesti vlastitu svilu kako bi reciklirali proteine potrebne u proizvodnji novih paukovih mreža.<ref>{{cite web |url=http://www.chm.bris.ac.uk/motm/spider/page2h.htm |title=Spider Silk |access-date=22. 5. 2007 |website= |publisher= School of Chemistry – Bristol University |location= UK}}</ref> Neki od njih, poput onih iz roda ''[[Argyrodes]]'', čak jedu i svilu drugih vrsta pauka.<ref>{{cite journal |last=Miyashita |first=Tadashi |authorlink= |author2=Yasunori Maezono |author3=Aya Shimazaki |date=mart 2004 |title=Silk feeding as an alternative foraging tactic in a kleptoparasitic spider under seasonally changing environments |journal=Journal of Zoology |volume=262 |issue=3 |pages=225–229 |doi=10.1017/S0952836903004540 |id= |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=E5F9929D3300E3C4E54DF68FB169AD62.tomcat1?fromPage=online&aid=204739 |access-date=22. 5. 2007 |archive-date=3. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235000/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=E5F9929D3300E3C4E54DF68FB169AD62.tomcat1?fromPage=online&aid=204739 |url-status=dead }}</ref> ==== Dodaci ==== Pauci obično imaju osam hodajućih nogu (insekti imaju šest). Oni nemaju [[antene (biologija)|antene]]; par dodataka ispred nogu su [[pedipalpa|pedipalpe]] (ili samo palpe). Noge pauka sastoje se od sedam segmenata. Počevši od kraja tijela, to su koksa, trohanter, femur, patela, goljenica, metatarzus i tarzus. Vrh tarzusa nosi kandže, koje se razlikuju po broju i veličini. Pauci koji pletu mreže obično imaju tri kandže, srednja je mala; lovni pauci obično imaju samo dvije kandže. Budući da nemaju antene, kao čulo mirisa, sluha, vibracija i zračnih strujanja, pauci na nogama imaju specijalizirane i osjetljive [[seta|sete]].<ref>{{cite web |last1=Hardy |first1=Maggie |title=Spiders are a treasure trove of scientific wonder |url=https://theconversation.com/spiders-are-a-treasure-trove-of-scientific-wonder-51048|access-date=10. 1. 2016}}</ref> Pedipalpe imaju samo šest segmenata: nedostaje metatarzus. U odraslih mužjaka, tarzus svake palpe je modificiran u složenu i često specifičnu strukturu koja se koristi za parenje (različito nazvanu [[palpni bulbus]], palpni organ ili kopulatorni bulbus). {{sfnp|Roberts|1995|pp=12–16}} Bazni segmenti pedipalpa, [[Artropodna koksa|cokse]], pored usta, modificirani su za pomoć u uzimanju hrane i nazivaju se '''maksilae''', iako nisu [[Homologija (biologija)|homologne]] sa [[Maksila (usta artropoda)|maksilama]] kod [[Mandibulata|mandibulatnih člankonožaca]]. Kod pauka porodica ''[[Mesothelae]]'' i ''[[Mygalomorphae]]'', maksile su samo malo modificirane; kod pauka grupe [[Araneomorphae]], prednji rub je često pilast i koristi se za sječenje plijena.{{sfnp|Foelix|1996|p=24}} ==== Oči, vid i čulni organi ==== [[Slika:Jumping Spider Eyes.jpg|thumb|left|Višestruke oči skačućeg pauka]] Pauci imaju do osam očiju, a svako ima jednu [[sočivo (optika)|sočivo]], a ne više jedinica kao u [[složeno oko|složenom oku]] insekata. Specifičan raspored očiju jedna je od karakteristika koja se koristi za klasifikaciju različitih vrsta. Većina vrsta porodice ''[[Haplogynae]]'' ima šest očiju, iako neke imaju i po osam (''[[Plectreuridae]]''), četiri (npr. ''[[Tetrablemma]]'') ili čak dva oka (većina porodice ''[[Caponiidae]] ''). Ponekad je jedan par očiju bolje razvijen od ostalih, ili čak, kod nekih pećinskih vrsta, uopće nemaju oči. Nekoliko porodica lovačkih pauka, poput skačućih pauka i [[pauk vuk|pauka vuka]], imaju priličan i odličan vid. Glavni par očiju kod pauka koji skaču vide čak i boju.<ref name=PeasWils89>{{Cite journal |last1=Peaslee |first1=Alan |last2=Wilson |first2=Graeme |date=maj 1989 |title=Spectral sensitivity in jumping spiders (Araneae, Salticidae)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-physiology_1989-01_164_3/page/359 |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=164 |issue=3 |pages=359–363 |doi=10.1007/BF00612995 |pmid=2709341}}</ref> [[Pauk-mrežobacač]] roda ''[[Deinopis]]'' ima stražnje srednje oči uvećane u velike složene sočiva okrenuta ka napred. Te oči imaju široko vidno polje i sposobne su efikasnije sakupljati dostupno svjetlo od očiju mačaka i sova. To je uprkos činjenici da im nedostaje reflektirajući sloj ([[tapetum lucidum]]); umjesto toga, svake noći u očima se stvori velika površina svjetlosno osjetljive membrane, a s obzirom da paukove oči nemaju šarenicu, brzo se spuštaju.<ref>{{cite web |url=http://australianmuseum.net.au/how-spiders-see-the-world |publisher=Australian Museum |title=How spiders see the world |date=30. 10. 2015 |access-date=7. 9. 2016}}</ref> Međutim, većina pauka koji vrebaju na cvijeću, mrežama i drugim nepokretnim mjestima čekajući plijen imaju vrlo slab vid; umjesto toga imaju izuzetno osjetljivost na vibracije, što pomaže u hvatanju plijena. Pauci osjetljivi na vibracije mogu ih osjetiti iz različitih medija, poput vodene površine, tla ili njihovih svilenih niti. Promjene pritiska zraka mogu se otkriti i u potrazi za plijenom. === Pedicel === Cefalotoraks je povezan sa trbuhom tankim fleksibilnim nosačem. To omogućava pauku da pokreće trbuh u svim smjerovima, i tako, naprimjer, vrti paučinu bez pomicanja cefalotoraksa. Ovaj je struk zapravo posljednji segment (somit) cefalotoraksa (pregenitalni somit) i izgubljen je u većini ostalih članova arahnida (kod škorpiona ga je moguće otkriti samo u embrionima). === Trbuh === Trbuh je poznat i kao '''opistosoma'''. Na njegovoj ventralnoj strani nalaze se dvije očvrsle ploče koje prekrivaju [[listasta pluća]]. Oni se nazivaju '''epižreludačne ploče'''. Nabor, poznat kao '''epiželudčna brazda''', odvaja područje pluća pluća i [[epigin]]a od stražnjeg dijela trbuha. U sredini ove brazde nalazi se otvor jajovoda (kod ženki), a na oba kraja su prorezi pluća.{{sfnp|Comstock|1920|pp=128–132}} ==== Paukova mreža ==== Na trbuhu pauka nema dodataka, osim jednog do četiri (obično tri) modificirana para pokretnih teleskopskih organa nazvanih spinerice koji proizvode svilu//paučinu. Prvobitno je zajednički predak pauka imao četiri para predenjaka, s dva para na desetom segmentu tijela i dva para na jedanaestom, smještenih u sredini na donjoj strani trbuha. Podred [[Mesothelae]] jedinstven je po tome što ima samo dvije vrste paučinskih žlijezda - za koje se smatra da su prastare. Svi ostali pauci imaju predenje dalje prema stražnjem kraju tijela, gdje čine malu nakupinu, a prednji centralne bradavice na desetom segmentu se gube se ili smanjuju (podred [[Mygalomorphae]]), ili modificiraju u specijaliziranu i spljoštenu ploča zvanu [[kribelum]] (podred [[Araneomorphae]]). Kribelum (obično odvojen na lijevu i desnu polovinu) stvara nit koja se sastoji od stotina do hiljada vrlo finih suhih svilenih vlakana (debljine oko 10&nbsp;[[nanometar|nm]] ) oko nekoliko debljih jezgrenih vlakana, koja zatim su upredena u vunastu strukturu, upotrebom grupe specijaliziranih dlačica (seta) na njihovim četvrtim parovima nogu. Sumnja se da je njihova vunasta svila nabijena statičkim elektricitetom, zbog čega se njena fina vlakna prikače za zarobljeni plijen. Nekada su svi araneomorfni (moderni) pauci imali kribelum, ali danas on ostaje samo kod kribelatnih pauka (iako ponekad nedostaje i ovdje), koji su rašireni širom svijeta. Često ovoj ploči nedostaje sposobnost stvaranja svile, a zatim se naziva '''kolulus''', organ za koji zoolozi nisu utvrdili funkciju. Kolulus je kod većine vrsta smanjen ili ga nema. Pauci koji su se kriblirali bili su prvi pauci koji su izgradili specijalizirane mreže za hvatanje plijena, kasnije su, evoluirajući u skupine koje su koristile vrpce isključivo za izradu mreža, umjesto toga koristili su svilene niti prošarane kapljicama ljepljive tekućine (poput bisera na ogrlici) za hvatanje malih člankonožaca, i nekoliko velikih vrsta, čak i malih šišmiša i ptica. Ostali pauci uopće ne grade mreže, već su postali aktivni lovci, poput vrlo uspješnih pauka koji skaču. ==Unutrašnja anatomija== [[Slika:Spider internal anatomy-en.svg|700px|center]] ===Cirkulacija=== Pauci, kao i većina [[arthropoda]], imaju [[otvoreni cirkulatorni sistem]], tj. nemaju pravu krv ili [[venu]] koji je transportuju. Umjesto toga, njihova tijela su ispunjena [[hemolimfa|hemolimfom]], koja se [[srce]]m pumpa kroz arterije u prostore zvane [[Sinus (anatomija)|sinuse]] koji okružuju njihove unutrašnje [[organ (anatomija)|organe]]. Hemolimfa sadrži [[hemocijanin]], respiratorni protein sličan funkciji [[hemoglobin]]a. Hemocijanin sadrži dva atoma [[baker|bakra]], što hemolimfu zatamnjuju u blagu plavu boju bakrovog iona ===Disanje=== [[Slika:Comstock-book-lungs.png|thumb|left|Poprečni presjek paukovih listatih pluća]] Pauci su razvili nekoliko različitih respiratornih anatomija, zasnovanih ili na model listastih pluća, često označenih kao [[knjiga pluća]] ili na [[Traheja#beskičmenjaci|traheje]]. Pauci porodica [[Mesothelae]] i [[Mygalomorphae]] imaju dva para takvih pluća, ispunjena hemolimfom, gdje otvori na donjoj površini trbuha omogućavaju ulazak zraka i [[kisik]]a u difundiraju i [[ugljik-dioksid]]a, pri difundiraju. To je slučaj i kod nekih baznih pauka grupe [[Araneomorphae]] poput porodice ''[[Hypochilidae]]'', ali preostali članovi ove grupe imaju samo netaknuti prednji par pluća-knjige, dok su stražnji par disajnih organa djelomično ili potpuno modificiran u traheje, kroz koje se kisik difundira u hemolimfu ili direktno u tkivo i organe. Ovaj sistem se najvjerovatnije razvio u malih predaka da pomogne u sprečavanju [[sušenje|isušivanju]]. Traheje su prvotno bile povezanre s okolinom kroz par spirala, ali kod većine pauka taj par spirala se stopio u jednu u sredini i migrirao straga blizu prediteljskih bradavica. Među manjim araneomorfnim paukovima postoje vrste kod kojih je prednji par pluća evoluirao u traheje ili je jednostavno smanjen ili nedostaje. U vrlo malo vrsta plućne knjige razvile su duboke kanale, očigledno znakove evolucije u traheje. Neki vrlo mali pauci u vlažnim i zaštićenim staništima uopće nemaju organe za disanje, jer se izmjena plinova odvija izravno kroz njihovu tjelesnu površinu. U dišnom sistemu, razmjena kisika je mnogo efikasnija, omogućava [[kursorni lov]] (lov koji uključuje produženu potragu) i druge napredne karakteristike, kao što su manje srce i sposobnost življenja u sušnijim staništima. === Probava === [[Slika:OrbWheever-Georgia-Woods.png|thumb|190px|''[[Argiope aurantia]]'' jede svilom umotanog [[skakavac (višeznačnica)|skakavca]]]] [[Probava]] vrši se unutrašnjom i vanjskom obradom. Pauci nemaju moćne helicere, ali izlučuju probavne tečnosti u svoj plijen iz niza kanala koji perforiraju njihove helicere. Koksine žlijezde su organi za izlučivanje koji leže u prosomi, a prema vani se otvaraju u koksima hodajućih nogu. U primitivnih pauka, kao što su [[Mesothelae]] i [[Mygalomorphae]], dva para koksnih žlijezda otvaraju se na stražnjoj strani prve i treće kokse. Oni oslobađaju tečnost samo tokom hranjenja i imaju važnu ulogu u ravnoteži iona i vode.{{sfnp|Foelix|1996|p=52}} Probavne tečnosti rastvaraju unutrašnja tkiva plijena. Tada se pauk hrani isisavanjem djelomično probavljene tečnosti. Ostali pauci sa snažnije građenim helicerama rastvaraju cijelo tijelo svog plijena i za sobom ostavljaju samo relativno malu količinu neprobavljivih materijala. Pauci konzumiraju samo tečnu hranu. Mnogi će pauci privremeno skladištiti plijen. Pauci koji tkaju mrežu, načinivši svileni pokrov za smirivanje samrtnih borbi svog obogaćenog plijena obično će ih ostaviti u tim pokrovima, a zatim ih pojesti u slobodno vrijeme. == Reproduktivni sistem == Gotovo svi pauci [[Razmnožavanje pauka#|razmnožavaju]] se spolno. Neobični su po tome što spermu ne prenose izravno, naprimjer putem [[penis]]a. Umjesto toga, mužjaci ga prenose u specijalizirane strukture ([[palpni bulbus]]i na [[pedipalpa]]ma, a zatim vijugaju tražeći martnerku.<ref>{{Cite journal |author=Baez, E. C. & J. W. Abalos |year=1963 |title=On Spermatic Transmission in Spiders |journal=Psyche |volume=70 |issue=4 |pages=197–207 |url=http://psyche.entclub.org/70/70-197.html |doi=10.1155/1963/93732 |doi-access=free |access-date=11. 11. 2020 |archive-date=2. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202145026/http://psyche.entclub.org/70/70-197.html |url-status=dead }}</ref> Ove palpe se zatim uvode u ženkin [[epigin]]. Ovo je prvi put opisao [[Martin Lister]], 1678. U 1843. otkriveno je da mužjaci grade svadbenu mrežu u koju odlažu kap sjemena, a zatim ga uzima kopulatorni aparat (palpni bulbus) u pedipalpi. Struktura kopulatornog aparata značajno se razlikuje kod mužjaka različitih vrsta. Dok prošireni palpni tarzus pauka ''Kukulcania hibernalis'' (''[[Filistatidae]]''), formira samo jednostavni bulbus koji sadrži namotani slijepi kanal, članovi roda ''[[Argiope]]'' imaju izuzetno složenu strukturu. == Dimorfizam i seksualni kanibalizam == [[Slika: Nephila inaurata Dimorphisme sexuel.jpg|thumb|280px|''Nephila inaurata'': ženka i dva mužjaka. Jedan od njih je na epigini i pari se. Drugi je "na čekanju". [[Mombasa]], [[Kenija]].]] [[Seksualni dimorfizam]] je od velike važnosti za pauke, ponekad praćen seksualnim [[kanibalizam]] od ženki, koje pojedu mužjaka u vrijeme [[kopulacija|kopulacije]]. Kanibalizirani mužjaci, ili barem njihovi ostaci, ostaju u kopulacijskom položaju dvostruko duže od nepojedenih mužjaka. Ovo kopulatorno samoubistvo omogućava im da oplode dvostruko više jajnih ćelija i povećaju svoj [[razmnožavanje|reproduktivni uspjeh]].<ref>Mark A. Elgar: Sexual cannibalism in spiders and other invertebrates, in ''Cannibalism: ecology and evolution among di.erse taxa'' (Elgar MA, Crespi BJ, eds), Oxford University Press, 1992, 129-156}}.</ref>. Čak postoji i kanibalizam ženki u fazi pretkopulacije, što se objašnjava doprinosom specifičnih nutritivnih resursa, privlačnijih i sklonijih od drugih da zaštite svoja jaja, jer stopa izlijeganja se povećava <ref>Jonathan N. Pruitt, Aric W. Berning, Brian Cusack, Taylor A. Shearer, Mathew McGuirk, Anna Coleman, Robin Y. Y. Eng, Fawn Armagost, Kayla Sweeney, Nishant Singh (2014): Precopulatory sexual cannibalism causes increase egg case production, hatching success, and female attractiveness to males. Ethology: International Journal of Behavioural Biology, 120: 453–462.</ref>. Ovaj kanibalizam prije oplodnje sperme tumači se u okviru teorije [[sukob spolova|seksualnog sukoba]] Dimorfizam zraženiji je među vrstama pauka koji aktivno love nego među paucima koji ostaju na oprezu. Pored prethodnih organa, gotovo svih uključenih, može se okarakterizirati gotovo karikaturalnom razlikom u veličini između mužjaka i ženke, posebno u rodu ''[[Nephila]]'', kao što su ''[[Nephila inaurata]]'' i ''[[Nephila comorana]]'', sa Reuniona i Mayottea. Još jedan primjer nalazimo u mužjaka vrste ''[[Latrodectus hasselti]]'', [[australijska crna hudovica]], čije je tijelo dugo samo 2 % dužine njegnog partnera. ==Također pogledajte== * [[Pauci]] ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== * {{Cite book |title=The Spider Book |url=https://archive.org/details/spiderbookamanu00comsgoog |first=John Henry |last=Comstock |publisher=Doubleday, Page & Company |year=1920 |origyear=First published 1912 |ref=harv }} * {{Cite book |title=Biology of Spiders |url=https://archive.org/details/biologyofspiders00foel_0 |first=Rainer F. |last=Foelix |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=1996 |ref=harv }} * {{Cite book |last=Foelix |first=Rainer F. |date=2011 |title=Biology of Spiders |edition=3rd|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973482-5}} * {{Cite book |last=Roberts |first=Michael J. |year=1995 |title=Spiders of Britain & Northern Europe |url=https://archive.org/details/spidersofbritain0000robe |location=London |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-219981-0 |ref=harv }} == Vanjski linkovi == {{commons category|Araneae anatomy}} * {{cite document |publisher=California Academy of Sciences |title=Atlas of Entelegynae|hdl = 10088/14866?show=full}} * {{cite journal |author=Levi, H. W. |year=1965 |title=Techniques for the study of spider genitalia |journal=Psyche |volume=72 |issue=2 |pages=152–158 |url=http://psyche.entclub.org/72/72-152.html |format=PDF |doi=10.1155/1965/94978 |doi-access=free |access-date=11. 11. 2020 |archive-date=2. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200202145338/http://psyche.entclub.org/72/72-152.html |url-status=dead }} * {{Cite book |last1=Eberhard |first1=W.G. |last2=Huber |first2=B.A. |year=2010 |editor-last=Leonard |editor-first=Janet L. |editor2-last=Córdoba-Aguilar |editor2-first=Alex |contribution=Spider genitalia: precise maneouvers with a numb structure in a complex lock |title=The evolution of primary sexual characters in animals |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971703-3 |contribution-url=http://www.stri.si.edu/sites/publications/PDFs/2010_spider_chapter_Leonard-Cordoba_Ch12_D.pdf |access-date=20. 9. 2015 }} * [http://www.theraphosidae.be/en/vogelspinnen/anatomy/ Theraphosidae Belgium, anatomy of bird eaters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020112019/http://www.theraphosidae.be/en/vogelspinnen/anatomy/ |date=20. 10. 2017 }} {{Anatomija}} [[Kategorija:Anatomija paukova| ]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] [[Kategorija:Beskičmenjaci]] f29d7zfjsh0w8nv64zz2cdvgfvjmprx 0 469849 3914646 3903548 2026-07-26T15:43:29Z WumpusBot 120674 /* Mišićni sistem */ razne ispravke 3914646 wikitext text/x-wiki [[File:Points of a horse.jpg|thumb|500px|Najznačajnije tačke u anatomiji konja]] '''Anatomija konja''' odnosi se na [[gruba anatomija|grubu]] i [[histologija|mikroskopsku]] [[anatomija|anatomiju]] konja i drugih [[kopitari|kopitara]], uključujući [[magarac|magarce]] i [[zebra|zebre]]. Iako su sve anatomske karakteristike kopitara opisane na isti način kao i za ostale životinje od strane Međunarodnog komiteta za veterinarsku grubu anatomsku nomenklaturu u knjizi „Veterinarsko anatomsko imenovanje“ (''Nomina Anatomica Veterinaria''), postoji mnogo specifičnih [[kolokvijalnost|kolokvijalnih]] pojmova koji se koriste u [[konjanjarstvo|konjarstvu]]. == Vanjska anatomija == U anatomiji konja prepoznaju se slijedeće standardizirane komponente. * '''Bradni utor''': dio glave konja iza donje usne i brade, područje koje se lagahno spušta na donju vilicu; * '''Bok''': tamo gdje se spajaju zadnje noge i trup, posebno područje odmah iza rebra i ispred koljenskog zgloba * '''Brnja''' ili njuška: lice – brada, usta i nosnice; * '''[[Čelo]]''': područje između ankete, očiju i luka nosa; * '''Čuperak''': nastavak grive koja visi između ušiju, prema dolje, na čelu; * '''[[Gležanj]]''': ponekad se naziva skočni zglob konja, iako to nije ista struktura kostiju kao gležanj kod ljudi; nnatomima poznat kao metakarpofalangeni (prednji) ili metatarzofalangni (stražnji) zglob; homologan "lopti" stopala ili metakarpofalangealnim zglobovima prstiju kod ljudi; * '''Grben''': gornji dio vrata gdje raste griva: * '''Hrbat''': područje odmah iza sedla, koje ide od zadnjeg rebra do sapi, anatomski približno slabinski dio [[kičma|kičme]]; * '''[[Kesten (anatomija konja)|Kesten]]''': žuljevita izraslina s unutrašnje strane svake noge; * '''Prednje koljeno''': [[šaka|karpus]] konja (ekvivalentno ljudskom zglobu), veliki zglob u prednjim nogama, iznad topovske kosti; *[[Kopito]]''': stopalo konja; kopitni zid je žilavi vanjski pokrivač kopita koji dolazi u dodir s tlom i u mnogo je razloga mnogo veća i jača verzija ljudskog nokta; * '''Korijen repa''' : tačka na kojoj je rep "postavljen" (pričvršćen) na stražnjicu;<ref name=brander>{{cite book|last=Brander|first=Michael|title=The Complete Guide to Horsemanship|url=https://archive.org/details/completeguidetoh0000mich|year=1971|publisher=A & C Black|location=London|isbn=0-7136-1701-2|pages=[https://archive.org/details/completeguidetoh0000mich/page/444 444]}} p.38</ref> *'''[[Lakatna kost|Lakat]]''': [[zglob]] prednje noge, na mjestu gdje se trbuh konja susreće s nogom; [[homologija (biologija)|homologan]] sa ljudskim laktom; * '''[[Leđa]]''': područje na koje se postavlja sedlo, počevši od kraja [[greben]]a, protežući se do posljednjih [[grudni pršljenovi|grudnih pršljenova]] (kolokvijalno uključuje slabine ili "spojnicu", iako je tehnički neispravna upotreba); * '''[[Lice (anatomija)|Lice]]''': područje između čela i vrha gornje usne; * '''[[Podlaktica]]''': područje prednje noge između koljena i lakta, koje se sastoji od sraslih [[radijus (kost)|radijusa]] i [[ulna|ulne]], i svih tkiva oko ovih kostiju; anatomski, ''[[antebrachium]]''; *'''[[Rame]]''': sastoji se od [[lopatica|lopatice]] i povezanih mišića, prolazi od grebena do globa na prednjoj strani grudog koša; ugao ramena ima velik utjecaj na kretanje i sposobnost skakanja, a važan je pokazatelj [[konjska konformacija|konjske konformacije]]; * '''[[Rep]]''': duge dlake koje rastu s doka; također može uključivati predreplje;<ref name = brander/> *'''[[Sapi]]''': gornja linija stražnjih dijelova, počevši od kuka, protežući se u blizini [[krstačni pršljenovi|krstačnih pršljenovaa]] i zaustavljajući se na predrepnom dijelu (gdje je počinju [[trtični pršljenocvi]]); ponekad se naziva i "zadnjica"; *'''Spojnica''': živi dio [[rep]]a,<ref name=brander/> koja se sastoji od trtičnih pršljenova, mišića i ligamenata. Ponekad se kolokvijalno koristi za označavanje korijena repa; *'''Stražnje koljeno''': odgovara koljenu čovjeka, sastoji se od zgloba između femura i tibije, kao i između [[patela|patele]] i [[femur]]a; *'''Stražnjica''': dio stražnjih dijelova iza bedara i ispod korijena repa; *'''Stražnji kvadrant''': velika, mišićava površina stražnjih nogu, iznad koljena i iza trupa; * '''[[Skočni zglob]]''': [[tarzus]] (ekvivalent ljudskom gležnju i peti), veliki zglob na stražnjoj nozi * '''Top''' ili '''[[topovska kost]]''': područje između koljena ili skočnog zgloba i zgloba fetloka, ponekad nazvano "potkoljenicom" konja, iako je to tehnički metakarpalna III *'''[[Trup]]''' ili bačva: tijelo [[konj]]a,<ref>{{cite book|last=Goody|first=John|title=Horse Anatomy|edition=2nd|publisher=J A Allen|isbn=0851317693|year=2000}}</ref><ref name=anatomy2>{{cite book|last1=Pavord|first1=Tony|last2=Pavord|first2=Marcy|title=Complete Equine Veterinary Manual|url=https://archive.org/details/completeequineve0000pavo|publisher=David & Charles|isbn=978-0715318836|year=2007}}</ref> zatvarajući rebarni koš i glavne unutrašnje organe; *'''Udlage''': kosti na svakoj od nogu, s obje strane kosti topa (ukupno 8); djelomično zakržljale, ove kosti podupiru odgovarajuće karpusne kosti na prednjem, a odgovarajuće tarzusne kosti na zadnjem udu;<ref>Getty (1975)"Equine Osteology" in Sisson and Grossman's The Anatomy of the Domestic Animals Volume 1", Sunders, {{ISBN|0-7216-4102-4}}</ref> anatomski se naziva [[korijen šake]] / [[metatarzus]] II (kod ljudi bočni aspekt, izvana); *'''[[kopito|Vijenac]]''' ili '''krunična traka''': prsten mehkog tkiva neposredno iznad rožnatog kopita koji se stapa s kožom; *'''[[Vrat]]''', sa grebenom: dio između prvog [[vratni pršljenovi|vratnog]] i prvog [[grudni pršljenovi|grudnog kičmenog pršljena]]; *'''Vratna ogrlica''': razdvaja glavu i početak [[vrat]]a: * '''Vratni žlijeb''': linija uvlačenja na donjem dijelu vrata, može se vidjeti s obje strane, odmah iznad dušnika; ispod ovog područja prolaze [[vratna vena]], [[karotidna arterija]] i dio [[simpatičko stablo|simpatičkog stabla]] ; * '''Vrh grebena''': najviša tačka grudnihih prtšljenova, odmah iznad vrhova lopatica, najbolje se vidi sa „kvadrantom“ i malo spuštenom glavom; visina konja mjeri se na grebenu; *'''[[Žaba (konj)|Žaba]]''': visoko elastična klinasta masa na donjoj strani [[kopito|kopita]], koja obično stupa u kontakt sa zemljom pri svakom koraku, i podržava kretanje i cirkulaciju;<ref>[http://www.ca.uky.edu/agripedia/AGMANIA/Interactive/horse.htm Interactive points of the horse chart] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229021422/http://www.ca.uky.edu/agripedia/AGMANIA/Interactive/horse.htm |date=29. 2. 2012 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://extension.oregonstate.edu/catalog/4h/4-h1304.pdf|title=OSU Extension Catalog - Oregon State University|website=extension.oregonstate.edu|access-date=1. 5. 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130411172619/http://extension.oregonstate.edu/catalog/4h/4-h1304.pdf|archive-date=11. 4. 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gaitedhorses.net/Conformation/BodyParts.htm|title=Body Parts of the Horse|first=Beverly|last=Whittington|website=www.gaitedhorses.net|access-date=1. 5. 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330133408/http://www.gaitedhorses.net/Conformation/BodyParts.htm|archive-date=30. 3. 2018|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.arabianhorses.org/youth/docs/Skeleton_Parts.pdf |title=Archived copy |access-date=25. 8. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929161026/http://www.arabianhorses.org/youth/docs/Skeleton_Parts.pdf |archive-date=29. 9. 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.apha.com/breed/pdf/08PartsOfTheHorse.pdf |title=Archived copy |access-date=25. 8. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110822142434/http://www.apha.com/breed/pdf/08PartsOfTheHorse.pdf |archive-date=22. 8. 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aqha.com/~/media/52CBBEAE8F554DB09ACC8D3A99147EC1.ashx |title=Archived copy |access-date=25. 8. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829041904/http://aqha.com/~/media/52CBBEAE8F554DB09ACC8D3A99147EC1.ashx |archive-date=29. 8. 2011 |df=dmy-all }}</ref> (također, vratna kičica, grlo<ref>[http://www.horsedata.co.uk/points_of_the_horse.htm Points - the Horse<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926224532/http://www.horsedata.co.uk/points_of_the_horse.htm |date=26. 9. 2011 }}</ref> ): tačka na kojoj se dušnik susreće s glavom na donjoj strani vilice,<ref name = brander /> odgovara mjestu gdje ide istoimeni dio [[uzda|uzde]];<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/throatlatch|title=Definition of THROATLATCH|author=|date=|website=www.merriam-webster.com|access-date=1. 5. 2018}}</ref> Od pomenutih struktura i organa, obično se posmatraju; [[glava]], [[vrat]], [[plećka]] , [[greben (anatomija)|greben]], [[leđa]], [[sapi]], leđno-slabinski spoj [[krstačni pršljrnovi|krsta]], korijen [[repa]], [[kuk]], [[but]], [[koljeno|koljenski zglob]], [[goljenica]], zadnji [[gležanj|skočni zglob]], stražnja [[cjevanica]], stražnja kičica, [[lošatica|lopatično]]-[[ramen]]ski [[zglob]], [[grudni koš|grudi]], [[lakatna kost|lakatni zglob]], [[podlaktica]], prednji skočni zglob, prednja cjevanica, prednja kičica, krunica, [[kopito]] i [[peta]]. Konji se razlikuju po građi i veličini tijela, kao i [[krzno|krznu]] i njegovom bojom. Ovisno o svrsi uzgoja, dijele se na tri osnovna tipa, [[hladnokrvni konji|hladnokrvne]], [[toplokrvni konji|toplokrvne]] i [[punokrvni konji|punokrvne konje]]. U hladnokrvne se ubrajaju u pravilu konji čija tjelesna težina prelazi 800 [[kilogram|kg]]. Te pasmine/rase korištene su uglavnom za rad u polju, [[rudnik|rudnicima]] ili za [[šuma|šumske]] poslove. Suprotno njima, toplokrvni su tipski [[jahanje|jahaći]] konji jer su lahke – gracilne konstitucija i pokretljiviji. Pored toga, oni su dobri [[dresura|dresurni]] i [[skakači konji]]. Punokrvni su prije svega sportski konji, uglavnom vrlo osjetljivi, a u trku dosežu i do 70 [[km/h]] (Vršna brzina; najveća prosječna brzina na udaljenost od 160&nbsp;km iznosi oko 12–20&nbsp;km/h<ref>Dr. C. A. Bingold: [http://www.equivetinfo.de/html/eckdaten_pferd.html Eckdaten Pferd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010200000/http://www.equivetinfo.de/html/eckdaten_pferd.html |date=10. 10. 2017 }}. Großostheim 2007.</ref> Polukrvnim konjima nazivaju se mješanci toplokrvnih i punokrvnih konja. Nazivi hladnokrvni, toplokrvni i punokrvni ne potiču od topline ili količine [[krv]]i konja, nego označavaju njihov temperament. Tako su hladnokrvni obično vrlo pitomi i snažni, pa mirno podnose puno toga, dok se punokrvne općenito smatra "ludim", razdražljivim i ni izdaleka se njima ne može tako jednostavno upravljati kao s hladnokrvnim. Konji se u hodu oslanjaju samo na treći, srednji nožni prst. Ostali su im zakržljali. [[Oko|Oči]] konja su smještene postrano na glavi, što im omogućuje [[vidno polje]] od gotovo punog kruga (350°). Međutim, ono što se događa neposredno ispred njihovog [[nos]]a ili straga, konji primjećuju tek ako okrenu glavu. Nisu [[sljepilo za boje|slijepi za boje]], ali ne razlikuju ih baš dobro, osobito smeđu od zelene i sive, ali boje kao što su bijela, crvena, žuta i plava vide jako dobro. Imaju vrlo pokretljive [[uho|ušne školjke]] i mogu ih okrenuti u bilo kojem smjeru. Okretanjem prema naprijed, konj pokazuje pažnju i znatiželju, no ako ih usmjere prema natrag i priljube uz glavu, to je znak za [[agresivnost]]i ili [[strah]]a. Ako uši mlitavo vise u stranu to je znak da se ne osjeća dobro ili je umoran, no može biti i znak potčinjavanja kao i opuštenosti. Ako su mu pri tome oči poluzatvorene, to može značiti i zadovoljstvo. Uši usmjerene prema natrag znak su nelagode, a kod jahanja, pažljivosti. Radi zaštite od grabljivica u prvobitnom okruženjuu, konji su razvili različite [[boja|boje]]. Jedna od najranijih je svijetli ton smeđe boje. Tipskii pretstavnici konja te boje su norveški [[fjordski konj]]i, koje uz to odlikuje i uočljiva tamna pruga duž mjesta gdje izrasta [[griva]]. [[Datoteka:Withers.jpg|mini|Tačka na prijelazu između vrata i leđa od koje se mjeri visina konja]] ==Probavni sistem== [[Slika:Topography of Viscera of Horse Left Deep View.jpg|thumb|right]] [[Slika:Technique of dehydration applied in a foal.jpg|thumb|Anatomija dehidriranog primjerka]] Kao i ostali [[kopitari]], konji evoluirali su kao [[biljojed]]ne životinje, putem [[trave|ispaše]] , prilagođene jedu čitav dan male količine iste vrste hrane. U divljini se konj prilagodio paši trave u [[prerija]]ma polusušnih regija i svakodnevnom putovanju na velike udaljenosti, kako bi dobio adekvatnu ishranu.<ref>Budiansky, Stephen. ''The Nature of Horses.'' Free Press, 1997. {{ISBN|0-684-82768-9}}</ref> Stoga je [[probavni sistem]] konja dug oko 100 m, a većinom su to [[crijeva]]. === Usta === Probava započinje u [[usta|ustima]], koja se označavaju i kao i "usna šupljina". Sastoji se od [[zub]]a, [[tvrdo nepce|tvrdog nepca]], [[mehko nepce|mehkog nepca]], [[jezik]]a i srodnih mišića, obraza i [[usna|usana]]. Konji također imaju tri para pluvačnih žlijezda, parotoidnu (najveću pljuvačnu žlijezdu i nalazi se u blizini tzv. ankete), mandibulsku (u donjoj vilici) i podjezičnu (ispod jezika). Konji biraju komade [[hrana|krme]] i biraju finiju hranu, kao što je [[žitarice|zrno]], sa svojim osjetljivim, zahvatajućim [[usna]]ma. Prednji [[konjski zubi zubi]] konja, nazvani [[sjekutić]]i, odgrizaju krmivo i [[hrana]] se zatim [[jezik]]om gurne u usta i samelje za gutanje, pomoću [[pretkutnjak]]a i [[kutnjak (zub)|kutnjaka]].<ref name="Vet handbook">{{cite book |last1=Giffen |first1=James M. |first2=Tom |last2=Gore |title=Horse Owner's Veterinary Handbook |edition=2nd |location=New York |publisher=Howell Book House |origyear=1989 |year=1998 |isbn=0-87605-606-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/horseownersveter0002giff }}</ref> === Jednjak === Dužina [[jednjak]]a je otprilike 4/ 5 m, a prenosi hranu do [[želudac|želuca]]. Mišićni prsten, nazvan srčani sfinkter, povezuje želudac s jednjakom. Ovaj sfinkter je vrlo dobro razvijen u konja. To i kosi ugao pod kojim se jednjak spaja sa želucem objašnjava zašto konji ne mogu [[povraćanje|povraćati]].<ref name = "Vet handbook"/> Jednjak je i područje probavnog trakta u kojem konji mogu patiti od zagrcnutosti. === Želudac === [[Slika:Equine stomach-FMVZ USP-25.jpeg|thumb|220x220px|Konjski želudac]] Konji imaju relativno mali [[želudac]] za svoju veličinu, a to ograničava količinu hrane koju mogu uzeti odjednom. Konj prosječne veličine 800 – 1200&nbsp;kg ima želudac kapaciteta oko 5 L, a najbolje radi kada sadrži oko 2 L. Budući da se želudac prazni kada se napuni oko {{frac| 2|3}}, bez obzira jesu li želučani enzimi dovršili preradu hrane ili ne, što sprečava punu probavu i pravilno korištenje hrane. Zato je bolja kontinuirana ishrana ili nekoliko manjih dnevnih obroka od jednog ili dva velika.<ref name = "Vet handbook" /> Konjski želudac sastoji se od nežljezdane proksimalne regije (''saccus cecus''), podijeljene jasnom granicom, ''margo plicatus'', od distalnog dijela stomaka.<ref Name=Andrews>{{cite journal|last1=Andrews |first1=F. M. |last2=Buchanan |first2=B. R. |last3=Elliot |first3=S. B. |last4=Clariday |first4=N. A. |last5=Edwards |first5=L. H. |year=2005 |title=Gastric ulcers in horses |journal=Journal of Animal Science |volume=83 |issue=13 |pages=E18–E21 |url=http://www.animal-science.org/content/83/13_suppl/E18.short |archive-url=https://archive.today/20130223141229/http://www.animal-science.org/content/83/13_suppl/E18.short |url-status=dead |archive-date=23. 2. 2013 }}</ref> U želucu, razne [[želučani sok|kiseline]] i enzim [[pepsin]] razgrađuju hranu. Pepsin omogućava daljnju razgradnju proteina u [[aminokiselina|aminokiselinske]] lance.<ref name = "Vet handbook" /> Ostali enzimi uključuju [[rezin]] i [[lipaza|lipazu]]. Pored toga, želudac apsorbira malo vode, kao i ione i spojeve koji su rastvorljivi u [[lipidi]]ma. === Tanko crijevo === Konjsko [[tanko crijevo]] je dugačko 50 –70 m, zapremine 10 – 12 L . Ovo je glavni probavni organ i tamo se apsorbira većina hranjivih sastojaka.<ref name="Digestive system">[http://arquivo.pt/wayback/20090708022415/http://ohioline.osu.edu/b762/b762_5.html "Horse Nutrition - The Horse's Digestive System." Bulletin 762-00, Ohio State University.] Web site accessed 9 February 2007.</ref> Ima tri dijela: [[dvanaestopalačno crijevo]], [[jejunum]] i [[ileum]]. Većina probave događa se u dvanaestopalačnom, dok se većina apsorpcije događa u jejunumu. [[Žuč]] iz [[jetra|jetre]] pomaže u probavljanju [[masti]] u dvanaestopalačnom crijevu, u kombinaciji sa [[enzim]]ima iz [[gušterača|gušterače]] i tankog crijeva. Konji nemaju [[žučni mjehur]], pa žuč neprestano ističe.<ref name = "Vet handbook"/> Većina probavljene hrane, iz tankog crijeva apsorbira se u [[krvotok]], uključujući proteine, jednostavne ugljene hidrate, masti i vitamine A, D, i E. Bilo koja preostala tekućina i gruba hrana prelazi u [[debelo crijevo]]. === Debelo crijevo === [[File:Equine colon.jpg|thumb|Konjsko debelo crijevo]] ==== Cekum ==== Prvi odjeljak [[debelo crijevo|debelog crijeva]] je [[cekum]] . Poznat je i kao "vodeno crijevo" ili "stražnje crijevo". To je slijepa vreća,<ref name="Digestive system"/> duga oko 4 m koja može primiti 7 do 8 L. Sadrži [[bakterije]] koje probavljaju [[celuloza|celulozu]] biljnih [[vlakno|vlakana]] putem [[Fermentacija (biohemija)|fermentacije]].<ref name="Rutgers">[http://www.esc.rutgers.edu/publications/factsheets_nutrition/FS038.htm Williams, Carey A., Ph.D., Extension Specialist. "The Basics of Equine Nutrition" ''from'' FS #038, Equine Science Center, Rutgers University, Revised: April 2004.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408100639/http://esc.rutgers.edu/publications/factsheets_nutrition/FS038.htm |date=8. 4. 2007 }} Web site accessed 9 February 2007</ref> Ove bakterije hrane se [[himus|probavnim himusom]], a također proizvode određene vitamine topive u mastima (kao što su B i K) koje konj apsorbira.<ref name = "Vet handbook"/> Razlog zbog kojeg se konjima mora polhako mijenjati način prehrane je zato što se bakterije u slijepom crijevu ne mogu modificirati i prilagoditi različitoj hemijskoj strukturi novih krmiva. Previše nagle promjene u prehrani mogu uzrokovati [[konjske kolike|kolike]], jer nova hrana nije pravilno probavljena. ==== Ostatak debelog crijeva ==== Ostatak [[debelo crijevo|debelog crijeva]] čine veliko [[debelo crijevo]], tanko debelo crijevo i [[rektum]]. Veliko debelo crijevo dugačko je 10 do 12 m i sadrži do 20 L polutečne materije. Sastoji se od desnog i lijevog ventralnog (donjeg) debelog crijeva, lijevog leđnog (gornjeg) debelog crijeva, desnog leđnog kolona i poprečnog debelog crijeva, tim redoslijedom.<ref name = "Vet handbook" /> Imenovana su i tri prijevova (fleksure): fleksura grudne kosti, između desnog i lijevog trbušnog crijeva, karlice, između lijeve ventralne i lijevog leđnog kolona, kod [[dijafragma|dijafragme]], između lijevog i leđnog leđnog kolona. Glavna svrha velikog debelog crijeva je apsorpcija ugljikohidrata koji su se razgradili iz celuloze u slijepom crijevu. Zbog mnogih fleksura, uobičajeno je mjesto za vrstu [[konjska kolika|kolika]] koje se nazivaju impakcija.<ref name = "Rutgers" /> Malo debelo crijevo je dužine 10 m i sadrži samo 5 L materijala. To je područje u kojem se apsorbira većina vode u ishrani konja i mjesto se gdje nastaju karakteristične [[izmet]]ne grudice. [[Rektum]] dugačak je oko 1&nbsp;cm i djeluje kao komora za zadržavanje otpadnih tvari koje se potom izbacuju iz tijela putem [[anus]]a.<ref name = "Vet handbook" /> == Reproduktivni sistem == ===Kobila=== {{glavni | Ukrštanje konja}} Reproduktivni sistem kobila odgovoran je za kontrolu trudnoće, rađanja i dojenja, kao i njen estrus ni ciklus i ponašanje u parenju. Leži ventralno do 4. ili 5. [[slabinski pršljenovi|slabinskog pršljena]], iako položaj unutar životinje može varirati ovisno o kretanju crijeva i napuhavanju mjehura. Kobila ima dva [[jajnici|jajnika]], obično dužine oko 7 do 8&nbsp;cm, debeljine 3 do 4&nbsp;cm, koji uglavnom imaju tendenciju smanjenja veličine kako kobila stari. U jajnicima konja, za razliku od ljudi, vaskularno tkivo je kortikalno u odnosu na folikulsko tkivo, tako da se ovulacija može dogoditi samo u ovulacijskoj jamii blizu infundibuluma. Jajnici se povezuju s [[jajovod]]ima koji služe za premještanje [[jajna ćelija|jajne ćelije]] iz jajnika u [[maternica|materinicu]]. Da bi to učinili, jajovodi su presvučeni slojem [[cilija|treplji]], koje stvaraju struju koja teče prema maternici. Svaki jajovod se prikači za jedan od dva roga maternice, čija je dužina približno 20 do 25 | cm. Ovi rogovi se pričvršćuju za tijelo maternice (18 do 20&nbsp;cm). Konjska maternica je dvodjelna, što znači da se dva [[maternični rog|maternična roga]] stapaju u relativno veliko maternično tijelo (nalik skraćenoj dvorogoj maternici ili ispruženoj jednostavnoj maternici). Kaudalno do maternice je cerviks, dug otprilike 5 do 7&nbsp;cm, koji odvaja maternicu od [[vagina|vagine]]. Obično je promjera 3,5 do 4&nbsp;cm, sa uzdužnim naborima na unutrašnjoj površini, a može se proširiti da omogući prolazak ždrijebeta. Vagina kobile duga je 15 do 20 i prilično je elastična, omogućavajući joj širenje. [[Vulva]] je njen vanjski otvor, a sastoji se od [[klitoris]]a i dvije usne. Leži ventralno od [[rektum]]a.<ref name="Morel2015">{{cite book|author=Mina C G Davies Morel|title=Equine Reproductive Physiology, Breeding and Stud Management, 4th Edition|url=https://books.google.com/books?id=ieAcCgAAQBAJ|date=5. 6. 2015|publisher=CABI|isbn=978-1-78064-442-4}}</ref><ref name="Samper2009">{{cite book|author=Juan C. Samper|title=Equine Breeding Management and Artificial Insemination|url=https://books.google.com/books?id=14-EHWvwIoEC|date=1. 1. 2009|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4160-5234-0}}</ref> Kobila ima dvije mliječne žlijezde, koje su manje kod ždrijebica. Imaju po dva kanala koji se otvaraju napolje. ===Pastuh=== {{Glavni|Pastuh#Reproduktivna anatomija}} [[File:RCMP Farm Hannoverian2.jpg|thumb|Sekundarne spolne karakteristike pastuha uključuju jače mišiće za određenu pasminu nego što se to vidi kod kobila, često sa značajnim razvojem duž grebena vrata, kao što je prikazano na ovoj slici.]] Reproduktivni sistem pastuha odgovoran je za njegovo [[seksualno ponašanje životinja|seksualno ponašanje]] i [[sekundarne spolne karakteristike]] (kao što je veliki greben). Vanjske genitalije uključuju [[mokraćovod]] i [[sjemenici|testise]], čija je prosječna dužina 8 do 12&nbsp;cm, [[penis]], koji je smješten unutar [[prepucij]]a i dug oko 50&nbsp;cm i prečnika 2,5 do 6&nbsp;cm, sa distalnim krajem od 15 do 20&nbsp;cm, a kada se dostigne [[erekcija]] poveća se za 3 do 4 puta. Unutrašnje genitalije [[pomoćne polne žlijezde]] su [[vezikulske žlijezde]], [[prostata]] i [[bulbomokraćovodne žlijezde]], koje doprinose tečnosti u [[sperma|sjemenu]] pri [[ejakulacija|ejakulaciji]] , ali nisu strogo neophodne za plodnost.<ref>{{cite web|title=The Stallion: Breeding Soundness Examination & Reproductive Anatomy|publisher=University of Wisconsin-Madison|url=http://www.wisc.edu/ansci_repro/101equinelab/reproduction/stallion_exam.html|access-date=7. 7. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716140038/http://www.wisc.edu/ansci_repro/101equinelab/reproduction/stallion_exam.html|archive-date=16. 7. 2007}}</ref> == Zubi == {{Glavni| Konjski zubi}} Konjski zubi uključuju [[sjekutić]]e, [[pretkutnjak]]e, [[kutnjak (zub)|kutnjake]] , a ponekad i očnjake. Konjski sjekutići, pretkutnjaci i kutnjaci, nakon što se potpuno razviju, nastavljaju nizati tokom svog života dok se površina brušenja troši žvakanjem. Zbog ovog obrasca, pregledom zuba može se napraviti okvirna procjena starosti konja. Nenormalno trošenje zuba, uzrokovano konformacijskim nedostacima, abnormalnim ponašanjem ili nepravilnom prehranom, može uzrokovati ozbiljne zdravstvene probleme, a može dovesti i do smrti. == Stopala/ kopita == {{Glavni| Konjska kopita}} [[Slika: Hoof quoted.jpg|thumb|250px|{{div col|2}}1 – petni perioplij, <br>2 – bulbus <br> 3 – žaba <br>4 – žabina pukotina<br> 5 – bočni žlijeb <br>6 – peta <br>7 – pregrada <br> 8 – ležište žulja <br>9 – pigmentirani zidovi <br>10 – vodena linija<br>11 – bijela linija<br> 12 – vrh žabe <br>13 – sapi<br>14 – nožni prst<br>15 – kako izmjeriti širinu kopita<br> (plava tačkasta linija)<br>16 – kvadrant<br>17 –kako izmjerite dužinu (plava isprekidana linija)]] [[Konjsko kopito|kopito]] konja obuhvaća drugu i treću [[prst|falanga]] donjeg dijela udova, analogno vršku prsta ili nožnog prsta čovjeka. U suštini konj hoda na prstima. Zid kopita je mnogo veća, deblja i jača verzija ljudskog [[nokat|nokta]] ili nokta na nogama, sastavljena od sličnih materijala, prvenstveno [[keratin]]a, vrlo jake molekule [[protein]]a. Konjsko kopito sadrži visok udio [[sumpor]]a iz [[aminokiselina]], što doprinosi njegovoj otpornosti i žilavosti. Strukture nalik na vaskularne nabore nazvane [[Konjsko kopito|lamine]] suspenduju distalnu falangu sa kopitnog zida. ==Skeletni sistem== [[Slika:Skeleton with outline of a horse.png|thumb|left|Skelet konja]] [[Kostur]] konja ima tri glavne funkcije u tijelu. Štiti vitalne organe, pruža okvir i podupire mehke dijelove tijela. Konji imaju 205 kostiju, koje su podijeljene na pomoćne (noge) i osovinski kostur ([[lobanja]], [[kičmeni stub]], [[grudna kost]] i [[rebra]]). I [[karlica|karlični]] i [[grudni koš|grudni]] udovi sadrže isti broj kostiju, 20 kostiju po ekstremitetu. Ove kosti su povezane s mišićima putem tetiva, a ostale kosti [[ligament]]ima. Kosti se koriste i za skladištenje minerala i mjesto su nastanka [[crveno krvno zrnce|crvenih krvnih zrnaca]]. * Apendiksni sistem uključuje [[noge|udove konja]]; * Aksijalni (osovinski) sistem sastoji se od kičme, rebara i lobanje; Kosti konja su iste kao i kod ostalih domaćih vrsta, ali treća metakarpusna i metatarzusna su mnogo razvijenije, a druga i četvrta su nerazvijene, a imaju prvu i petu metakarpusnu i metatarzusnu.<ref name="Riegal">Riegal, Ronald J. DVM, and Susan E. Hakola RN. Illustrated Atlas of Clinical Equine Anatomy and Common Disorders of the Horse Vol. II. Equistar Publication, Limited. Marysville, OH. Copyright 2000.</ref> {| class="wikitable" |+ style="text-align: left;" |Kosti konjskog skeleta |- |Kičma |54 |- |Rebra |36 |- |Grudna kost |01 |- |Glava (sa ušima) |34 |- |Grudna regija |40 |- |Karlična regija |40 |} ==Ligamenti i tetive== ===Ligamenti=== {{glavni|Skeletni sistem konja}} [[Ligament]] pričvršćuju kost za kost ili kost za tetivu i vitalni su za stabilizaciju zglobova kao i potpornih struktura. Izrađeni su od vlaknastih materijala koji su uglavnom prilično čvrsti. Zbog relativno slabe opskrbe krvlju, ozljede ligamenata obično dugo zarastaju. === Tetive === {{Glavni| Mišićni sistem konja}} [[tetiva (anatomija)|Tetive]] su trake [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]] koji pričvršćuju [[mišić]]e za [[kost]]i, [[hrskavica|hrskavicu]] ili druge tetive. One glavne doprinose apsorpciji i amortizaciji udara, a neophodne su za potporu tijelu konja i prevode silu koju generiraju mišići u pokretu. Tetive su klasificirane kao fleksori (savijanje zgloba) ili ekstenzori (proširenje zgloba). Međutim, neke će tetive saviti više zglobova dok se druge istežu (ekstenzori savijača zadnjeg uda, naprimjer, savjat će gležanjski vjenčić, [[krzno]] i pastern, ali ekstendirati [[gležanj]]ski zglob). U ovom su slučaju tetive (i pridruženi mišići) imenovani po njihovom najdaljem djelovanju (savijanje prstiju). Tetive se u [[embrion]]u formiraju iz [[fibroblast]]a koji postaju čvršće upakirani kako tetiva raste. Kako se tetive razvijaju ugrađuju [[kolagen]], koji je glavni strukturni protein vezivnog tkiva. Budući da tetive prolaze u blizini koštanih izbočina, zaštićene su sinovijalnom strukturom ispunjenom tečnošću, bilo kao [[tetivni omotač]] ili vrećica koja se naziva [[Burza (anatomija)|burza]]. Tetive se lahko oštete ako su pod prevelikim naprezanjem, što može rezultirati bolnom, a zbog ozljede možda i završnicom karijere trkaćih, sportskih i teglećih konja. [[Tendinitis]] se najčešće javlja kod konja visokih performansi koji galopiraju ili skaču. Kada je tetiva oštećena, proces zacjeljivanja je spor, jer tetive imaju lošu opskrbu krvlju, smanjujući dostupnost hranjivih sastojaka i kisika u tetivi. Kada je tetiva oštećena, ona će uvijek biti slabija, jer se [[kolagen]]ska vlakna teže posložiti u nasumičnom rasporedu umjesto jačeg linearnog obrasca. Ožiljačno tkivo unutar tetive smanjuje ukupnu elastičnost i na oštećenom dijelu tetive, što uzrokuje povećanje opterećenja susjednog neozlijeđenog tkiva. ==Mišićni sistem== [[Datoteka:Trottinggeldingbeta.jpg|250px|thumb|Kas]] [[Datoteka:Muybridge_race_horse_animated.gif|thumb|250px]] [[Datoteka:Animhorse.gif|thumb|250px| Galop]] [[Slika:Canter animated.gif|thumb|250px|Polugalop]] {{glavni|Mišićni sistem}} [[Slika:Leisering's Atlas of the Anatomy of the Horse Muscles.jpg|thumb|Mišići konjskog trupa]] Kada se mišić kontrahira, povlači tetivu koja djeluje na kosti konja pa ih pomjera. Mišići su obično raspoređeni u parovima tako da se suprotstavljaju jedni drugima (oni su „antagonisti“), s tim da jedan savija zglob (mišić fleksor), a drugi ga isteže (mišić ekstenzor). Prema tome, jedan mišić u paru mora biti opušten kako bi se drugi mišić u paru pravilno stegnuo i opustio. Mišić se sastoji od nekoliko mišićnih snopova, koji se pak sastoje od mišićnih vlakana. Mišićna vlakna imaju [[miofibrila|miofibrile]] , koji se mogu kontrahirati, zbog sastavnih [[aktin]]a i [[miozin]]a. Mišići, zajedno sa svojim tetivnim i koštanim nastavcima čine ekstenzore ili fleksore. U širem smislu [[mišićni sistem|mišićni]] i [[skeletni sistem]] čine [[kteranje|lokomocijski aparat]] konja. Harmonizacija ovog kompleksa omogućava konjima različite nodele kretabja, kao što su korak, kas, lahki galop i galop. Organiziraju se i trke zaprega, radne i paradne smotre i druga takmičenja. Najpoznatiji [[hipodrom]] i najmasovnije konjičke trke, sa međunarodnim učešćem, u [[BiH|Bosni i Hercegovini]] organizuju se širom [[Bosanska krajina|Bihaćke krajine]], osobito u [[Velika Kladuša|Velikoj Kladuši]]. == Respiratorni sistem i čulo mirisa == {{Glavni|Respiratorni sistem}} Dišni sistem konja sastoji se od [[nosnica]], [[ždrijelo|ždrijela]], [[grkljan]]a, [[dušnik]]a, [[dijafragma|dijafragme]] i [[pluća]]. Pored toga, nosnosuzni kanal i sinusi povezani su s nosnim prolazom. Konjski respiratorni sistem, ne samo da omogućava životinji da diše, već je važan i u njuhu ([[čulo sluha|čulu sluha]]) konja, kao i u komunikaciji. [[Mehko nepce]] blokira [[ždrijelo]] iz usta (usne šupljine) konja, osim kada guta. To pomaže u sprečavanju da konj udiše hranu, ali također znači da konj ne može koristiti usta za disanje kada je u respiratornom distresu – konj može disati samo kroz nosnice, zvan i ima [[obavezno nosno disanje]].<ref>{{cite journal|url=http://www.ivis.org/proceedings/aaep/1998/Holcombe.pdf|title=Neuromuscular Regulation of the Larynx and Nasopharynx in the Horse|author=Susan J. Holcombe|journal=Proceedings of the Annual Convention of the AAEP |year=1998|page=26|volume=44}}</ref> Iz istog razloga, konji također ne mogu [[termoregulacija|dahtati]], u pocesu [[termoregulacija|termoregulacije]]. Rod ''[[Equus]]'' također ima jedinstveni dio respiratornog sistema koji se naziva [[grlena vrećica]], za koji se smatra da izjednačava pritisak zraka na [[bubna opna|bubne opne]]. Smješten između [[donja vilica|mandibule]], ali ispod [[potiljak|potiljka]], a puni se zrakom kada konj proguta ili izdahne. == Cirkulacijski sistem == {{Glavni| Kardiovaskularni sistem}} [[Kardiovaskularni sistem]] konja uključuje četverokomorno srce prosječne težine oko 8,5&nbsp;kg (ljudsko teži oko 200-425 grama , kao i [[homeotermija|toplu krv]] i [[krvni sud|krvne sudove]]. Njegova glavna svrha je pumpanje i cirkuliranje krvi tijelom, kako bi dopremala [[kisik]] i hranljive materije u tkiva i iz njih uklanjala otpadne tvari. Kopito (uključujući žabu – V oblika na dnu konjskog kopita) vrlo je važan dio konjskog krvotoka. Kako konj stavlja težinu na kopito, kopitni zid se gura prema van i žaba se komprimira, tjerajući iz nje krv, iz jastučića prstiju i lamela kopita. Kada se težina ukloni s kopita, otpuštanje pritiska ponovo povlači krv nazad u stopalo. Ovo efikasno stvara pomoćni sistem za ispumpavanje krvi na kraju svake noge. Dio ovog efekta može se izgubiti kad se konj potkuje (uklanjajući širenje i skupljanje kopitnog zida i podižući žabu više od tla).<ref name=Cook>{{Citation | last=Cook FRCVS PhD | first=Robert | title=Shoeing your horse is like foot binding your daughter | publisher=Veterinary Times | year=2008 | page=8 | url=http://www.igloo.lv/horses/shoeing_your_horse.pdf | access-date=18. 11. 2020 | archive-date=13. 8. 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170813162943/http://www.igloo.lv/horses/shoeing_your_horse.pdf/ | url-status=dead }}</ref> ==Vid== {{glavni|Oko}} [[File:HorseEye.jpg|thumb|left|Konjsko oko]] Konj ima jedno od najkrupnijih očiju od svih kopnenih sisara.<ref name = "Hartley 2016" /> Veličina očiju kod sisara značajno je povezana s maksimalnom brzinom trčanja, kao i veličinom tijela, u skladu s [[Leuckartov zakon|Leuckartovim zakonom]] ; velike oči potrebne su svim životinjama sposobnim za brzu kretanje.<ref name=heard>{{Cite journal | last1 = Heard-Booth | first1 = A. N. | last2 = Kirk | first2 = E. C. | doi = 10.1002/ar.22480 | title = The Influence of Maximum Running Speed on Eye Size: A Test of Leuckart's Law in Mammals | journal = The Anatomical Record | volume = 295 | issue = 6 | pages = 1053–62 | year = 2012 | pmid = 22539450}}</ref> Oko konja je postavljeno sa strane lobanje, što je u skladu s očima životinja koje su plijen (što im omogućava da izbjegnu [[predator]]e).<ref name="Hartley 2016">{{cite book|last1=Hartley|first1=C|last2=Grundon|first2=RA|editor1-last=Gilger|editor1-first=BC|title=Equine Ophthalmology|date=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781119047742|page=151|edition=3rd|chapter=Chapter 5: Diseases and surgery of the globe and orbit}}</ref> Konj ima široko polje [[monokularni vid|monokularnog vida]], kao i dobru [[oštrina vida|oštrinu vida]]. Konji imaju dvobojne ili [[sljepilo za boje|dihromatsk vid]], što je otprilike poput [[daltonizam|crveno-zelenog sljepila za boje]] kod ljudi.<ref>McDonnell, Sue. "In Living Color." ''The Horse,'' Online edition, 1 June 2007. Web site accessed 27 July 2007 at {{cite web |url=http://www.thehorse.com/viewarticle.aspx?ID=9670 |title=Archived copy |access-date=27. 7. 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927223341/http://www.thehorse.com/viewarticle.aspx?ID=9670 |archive-date=27. 9. 2007 |df=dmy-all }}</ref> Budući da je viđenje konja usko povezano s ponašanjem, vizuelne sposobnosti često se uzimaju u obzir prilikom rukovanja i dresure životinje. ==Sluh== [[File:SuffolkHead.jpg|thumb|Vrh ušiju konja može se okretati u bilo kojem smjeru da bi pokupio zvukove]] Sluh konja je dobar, ,<ref>Ensminger, M.E. ''Horses and Horsemanship'', p. 309</ref> superiorniji od ljudskog, a [[školjka (anatomija)|školjka]] svakog uha može se okretati do 180 °, dajući potencijal za 360 ° hvatanja zvuka, bez potrebe za pomicanjem glave.<ref>Myers ''Horse Safe'' p.7</ref> Oko konja često gleda u istom smjeru u kojem je usmjereno i uho, što omogućava koordiniranu reakciju životinje. ==Također pogledajte== *[[Konj]] *[[Konji]] *[[Zebra]] *[[Magarac]] {{clear}} ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== * [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/Science.VetAnatImgs Veterinary Anatomical lllustrations, University of Wisconsin Digital Collections] {{Anatomija}} [[Kategorija:Anatomija konja| *]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] [[Kategorija:Fiziologija životinja]] sf1z5m3y857rvro9ckkr3nhembno3ft 0 470100 3914515 3905044 2026-07-26T12:13:33Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914515 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik |slika=Hugo de Vries.jpg }} '''Hugo Marie de Vries''' (16. februara 1848 – 21. maja 1935)<ref>{{Cite journal|last=Ralph E. Cleland|year=1936|title=Hugo de Vries|journal=[[Proceedings of the American Philosophical Society]]|volume=76|issue=2|pages=248–250|jstor=984672}}</ref> bio je holandski [[Botanika|botaničar]] i jedan od prvih [[genetičar]]a. Poznat je uglavnom po sugeriranju koncepta [[gen]]a, ponovnom otkrivanju zakona nasljeđa 1890-ih, dok očito nije bio svjestan djela [[Gregor Mendel|Gregora Mendela]], po uvođenju izraza "[[mutacija]]" i po razvoju evolucijske teorije mutacija. == Definicija gena == 1889. De Vries objavio je svoju knjigu ''Intracelularna pangeneza'' <ref>{{Cite web|url=http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/|title=ESP Digital Books: Intracellular Pangenesis}}</ref> u kojoj je, na osnovu modifikovane verzije teorije Pangenesisa [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]] iz 1868. godine, pretpostavio da različiti karakteri imaju različite nasljedne nosioce. Izričito je pretpostavio da nasljeđivanje određenih osobina u organizmima dolazi u česticama. Te je jedinice nazvao ''pangenes'', termin koji je 20 godina kasnije Wilhelm Johannsen skratio na [[gen]]e. Da bi podržao svoju teoriju pangena, koja u to vrijeme nije bila široko primijećena, De Vries je izveo niz eksperimenata hibridizirajući sorte više biljnih vrsta u 1890-ima. Ne znajući za Mendelov rad, De Vries je koristio zakone dominacije i recesivnosti, [[Mendelovi zakoni|segregacije]] i [[Mendelovi zakoni|neovisnog asortimana]] kako bi objasnio odnos [[fenotip]]a 3: 1 u drugoj generaciji.<ref>{{Cite journal|last=Stamhuis|first=I. H.|last2=Meijer|first2=O. G.|last3=Zevenhuizen|first3=E. J.|year=1999|title=Hugo de Vries on heredity, 1889-1903. Statistics, Mendelian laws, pangenes, mutations|url=https://archive.org/details/sim_isis_1999-06_90_2/page/238|journal=Isis; an International Review Devoted to the History of Science and Its Cultural Influences|volume=90|issue=2|pages=238–267|doi=10.1086/384323|pmid=10439561}}</ref> Njegova zapažanja također su potvrdila njegovu hipotezu da nasljeđivanje određenih osobina u organizmima dolazi u česticama. [[Datoteka:Hugo_de_Vries_(1848-1935),_by_Thérèse_Schwartze_(1851-1918).jpg|mini|Hugo de Vries pri umirovljenju ( Thérèse Schwartze, 1918)]] Povukao se 1918. sa Univerziteta u Amsterdamu na svoje imanje "De Boeckhorst" u Lunterenu, gdje je imao velike eksperimentalne vrtove. Nastavio je studije sa novim oblicima sve do svoje smrti 1935. == Knjige == Njegova najpoznatija djela su: * [http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/ ''Intracelularna pangeneza''] (1889) * ''Teorija mutacije'' [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/11336 njemačko izdanje Bd. 1-2] (1901–03), [https://www.biodiversitylibrary.org/item/16402 englesko izdanje svezak 2] (1909–10) Pristupljeno 20. 8. 2009 * [https://www.biodiversitylibrary.org/item/16221 ''Vrste i sorte: porijeklo mutacijom''] (1905) * ''Uzgoj biljaka'' (1907), njemački prijevod (1908) == Reference == {{Refspisak}} {{Dobitnici Linnéove medalje}} {{DEFAULTSORT:Vries, Hugo de}} [[Kategorija:Rođeni 1848.]] [[Kategorija:Umrli 1935.]] [[Kategorija:Biografije, Haarlem]] [[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]] dzqzctiber2adoai8j5cp0tqu9esbk9 0 470754 3914825 3903242 2026-07-26T17:18:45Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914825 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Okusne kvržice | Latinski = ''Papillae linguales'' | Image = Illu04 tongue2.jpg | Caption = Anatomska obilježja jezika. Filiformne (nitaste) papile pokrivaju veći dio leđne površine prednjih 2/3 jezika, s međusobno raspoređenim fungiformnim (gljivastim). Neposredno ispred ''sulcus terminalis'' nalazi se linija zaobljenih papila u obliku slova V, a na stražnjim dijelovima bočnih rubova jezika nalaze se lisnate (folijatne) kvržice. | Width = | Image2 = Gray1018.png | Caption2 = Semidiagramski prikaz dijela sluznice jezika. Prikazane su dvije gljivaste papile. Na nekim filiformnim papilama epitelna produženja stoje uspravno, u jednom su raširena, a u tri su presavijena. | Precursor = | System = | Artery = | part_of = [[Jezik (anatomija)|Jezik]] | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Okusne kvržice''' ('''papile''') su male, [[bradavica]]ma slične strukture na gornjoj površini [[jezik (anatomija)|jezika]], koje mu daju karakterističnu grubu teksturu. Na ljudskom jeziku postoje četiri tipa papila, koje imaju različitu strukturu i prema tome su klasificirane kao okrugle (ili valatne), gljivaste (fungiformne), nitaste (filiformne) i lisnate (folijatne). Sve osim nitastih papila povezane su sa [[okusni pupoljak|okusnim pupoljkom]].<ref name= Norton2007 >{{cite book|author=Norton N|others=illustrations by Netter FH|title=Netter's head and neck anatomy for dentistry|url=https://archive.org/details/nettersheadnecka0000nort|year=2007|publisher=Saunders Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-1929007882|page=[https://archive.org/details/nettersheadnecka0000nort/page/402 402]}}</ref> ==Struktura== Kod živih ispitanika jezične papile lakše se vide kada je jezik suh.<ref name= "Gray's40e"/> Na jeziku su prisutne četiri tipa papila: ===Nitaste papile=== [[Slika:Gray1016.png|thumbnail|right|Uvećana nitasta papila]] '''Nitaste ili filiformne papile''' su najbrojnije od jezičnih čulnih kvržica.<ref name = Norton2007/> To su fine, male papile u obliku konusa, koji pokrivaju veći dio dorzuma jezika. One su odgovorne za davanje jezične teksture i odgovorni su za osjet dodira. Za razliku od ostalih tipova papila, nitaste papile ne sadrže pupoljke.<ref name = Norton2007/> Pokrivaju većinu prednje dvije trećine površine jezika.<ref name="Gray's40e" /> Izgledaju kao vrlo male, konusne ili cilindrične površinske izbočine,<ref name="Gray's40e"/> i poredane su u redove koji leže paralelno sa ''[[sulcus terminalis (jezik)|sulcus terminalis]]''. Na vrhu jezika, ovi redovi postaju poprečniji.<ref name="Gray's40e"/> [[Histologija|Histološki]], sastoje se od nepravilnih jezgara [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]] sa [[keratin]]om koji sadrži [[epitel]] sa finim sekundarnim nitima.<ref name="Gray's40e"/> Jaka keratinizacija vlakana papile, koje se javljaju naprimjer kod mačaka, daju jeziku hrapavost koja je karakteristična za ove životinje. Ove papile imaju bjelkastu nijansu, zahvaljujući debljini i gustini epitela. Ovaj epitel pretrpio je posebnu modifikaciju, jer su ćelije postale konusne i izdužile se u guste niti koje se preklapaju poput četkica. Sadrže i niz elastičnih vlakana koja ih čine čvršćima i elastičnijima od ostalih tipova papila. Veće i duže papile ove grupe ponekad se nazivaju ''papillae conicae'' (konusne papile). === Gljivaste papile === [[Slika: Gray1017.png|thumb|right| Uvećane gljivaste papile i dijagram presjeka]] '''Gljivaste ili fungiformne papile''' su izbočine u obliku palice na jeziku, uglavnom crvene boje. Nalaze se na vrhu jezika, rasute među filiformnih papila, ali uglavnom su prisutni na vrhu i bokovima jezika. Na gornjoj površini imaju [[okusni pupoljak|okusne pupoljke]] koji mogu razlikovati pet okusa: [[slatko]], [[kiselo]],[[gorko (okus)|gorko]],[[slano]] i [[umami]]. Imaju jezgro [[vezivno tkiva|vezivnog tkiva]]. Gljivaste papile inervira [[sedmi kranijalni živac]], tačnije preko [[submandibulska ganglija|podmandibulske ganglije]], i struktura zvanih ''[[chorda tympani]]'' i [[genulina ganglija]], uzlazeći do [[usamljeno jezgro|usamljenog jezgra]] u [[moždano stablo]]. === Listaste papile === [[Slika: Gray1021.png|mini|right | Uvećani dijagram vertikalnog presjeka kroz neke lisnate papile zeca]] '''Listaste ili folijatne papile''' su kratki okomiti nabori i prisutni su sa svake strane jezika.<ref name="Gray's40e">{{cite book|last=Susan Standring (editor in chief)]|title=Gray's anatomy : the anatomical basis of clinical practice|url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse_c5d4|year=2008|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=[Edinburgh]|isbn=978-0443066849|edition=40th|chapter=Chapter 33: Neck and upper aerodigestive tract}}</ref> Nalaze se s bočnih strana stražnjeg dijela jezika, neposredno ispred [[nepčanojezični luk|nepčanojezičnog luka]] [[grlo|grla]].<ref name=Scully2013/> Postoje četiri ili pet vertikalnih nabora, a veličina i oblik su im promjenjivi. Folijatne papile pojavljuju se u nizu crvene boje, kao listasti grebeni[[sluznica|sluznice]]. Prekriveni su [[epitel]]om, nemaju [[keratin]], a mekši su i imaju mnogo ukusnih pupoljaka. Obično su dvostrano simetrične. Ponekad se čine malim i neupadljivim, a ponekad su istaknute. Budući da je njihova lokacija mjesto sa visokim rizikom za [[rak usne šupljine]] i tendencija da povremeno nateknu, mogu se pogrešno shvatiti kao [[tumor]] ili [[upalna bolest]]. Okusni pupoljci, [[senzorni receptori|receptori]] [[okus]]a, rasuti su po sluznici njihove površine. Proizvodi seroznih žlijezda ispuštaju se u nabore i čiste okusne pupoljke. [[Jezične tonzile]] nalaze se odmah iza listastih papila i, pri hiperplaziji, uzrokuju istaknutost papila. === Opšančene kvržice === [[Slika:Gray1015.png|thumbnail|right|Okomiti presjek opšančene papile prikazuje raspored okusnih papila i živaca]] '''Opšančene papile''' (ili '''valatne papile''') su strukture u obliku kupole na ljudskom jeziku koje se razlikuju u broju od 8 do 12. Nalaze se na površini jezika, neposredno ispred celudačnog otvora i ''sulcusa terminalis'', čineći niz s obje strane; dva reda protežu se unatrag i medijalno, a sastaju se u srednjoj liniji. Svaka papila sastoji se od izbočenja sluznice, širine od 1 do 2&nbsp;mm, pričvršćena za dno kružne udubine sluznice; rub udubljenja uzdignut je tako da formira zid (''vallum''), a između njega i papile nalazi se kružni sulkus nazvan fosa (utor). Papila je oblikovana u obliku krnjeg stošca; manji kraj usmjeren je prema dolje i pričvršćen za jezik, širi dio ili osnova strše malo iznad površine jezika i načičkani su brojnim malim sekundarnim papilama, pokriveni slojevitim [[pločasti epitel|skvamoznim epitelom]]. Kanali jezičnih [[pljuvačna žlijezda|pljuvačnih žlijezda]], poznatiji kao [[Von Ebnerova žlijezda]] ispraznjuju [[serozni]] sekret u podnožje kružne depresije, koja djeluje poput [[opkopa]]. Pretpostavlja se da funkcija sekreta izbacuje materijale iz baze kružne depresije kako bi se osiguralo da pupoljci ukusa mogu brzo reagirati na promjenu podražaja.<ref>{{cite book|last1=Ross, H R |last2=Pawlina, W |title=Histology: A text and atlas|year=2011|publisher=Lippincott, Williams, and Wilkins|location=Baltimore, MD.|isbn=978-0-7817-7200-6}}</ref> Oblasne papile dobijaju posebne sere okusne inervaciju iz kranijalnog živca IX, glosofaringeusnog živca, iako su ispred ''sulkus terminalis''. Ostatak prednjih dvije trećine jezika dobija okusnu inervaciju od horde timpani kranijskog živca VII, raspoređene s jezičnom granom živca V. == Funkcija == Smatra se da jezične papile, posebno nitaste, povećavaju površinu jezika i tako i površinu dodira i trenja između jezika i hrane.<ref name = "Gray's40e"/> To može povećati sposobnost jezika da manipulira bolusom hrane, a također i postavljanja hranu između zuba tokom [[žvakanje|žvakanja]] i [[gutanje|gutanja]]. == Klinički značaj == === Depapilacija === Kod nekih bolesti, može doći do depapilacije jezika, pri čemu se jezične papile izgube, ostavljajući glatko, crveno i moguće bolno područje. Primjeri uklanjanja papila uključuju [[geografski jezik]], [[srednji romboidni glositis]] i druge tipove [[glositis]]a. Termin glositis, posebno „atrofijski glositis“, često se koristi sinonimno za depapilaciju. Tamo gdje je cijela leđna površina jezika izgubila papile, to se ponekad naziva ''ćelavi jezik''.<ref name=Scully2013 /> Depapilaciju jezika mogu izazvati [[Nutritivni nedostatak|nutritivni nedostaci]] gvožđa, [[folna kiselina|folne kiseline]] i [[vitamin B|vitamina B]].<ref name = Scully2013/> === Papilitis / hipertrofija === Papilitis se odnosi na upalu papila, a ponekad se termin [[hipertrofija]] koristi naizmjenično. Kod '' folijalnog papilitisa '' folijalne papile izgledaju natečene. To se može dogoditi zbog mehaničke iritacije ili kao reakcija na [[infekcija dornjeg respiratornog trakta|infekciju gornjeg respiratornog trakta]].<ref name=Scully2013>{{cite book|last=Scully C|title=Oral and maxillofacial medicine : the basis of diagnosis and treatment|url=https://archive.org/details/oralmaxillofacia0000scul_r9t5|year=2013|publisher=Churchill Livingstone|location=Edinburgh|isbn=9780702049484|edition=3rd|pages=[https://archive.org/details/oralmaxillofacia0000scul_r9t5/page/401 401], 402}}</ref> Drugi izvori tvrde da se folijalni papilitis odnosi na upalu jezičnog tonzila, odnosno limfoidnog tkiva.<ref name=Rajendran2014>{{cite book|author1=Rajendran A|author2=Sundaram S|title=Shafer's Textbook of Oral Pathology|url=https://books.google.com/books?id=WnhtAwAAQBAJ&pg=PA34|edition=7th|date=10. 2. 2014|publisher=Elsevier Health Sciences APAC|isbn=978-81-312-3800-4|pages=34}}</ref> ===Etimologija=== Termin ''lingvalni'' izveden je iz latinske riječi ''lingua'', što znači "jezik" ili "govor", a ''papila'' je iz ''papilla'', što znači "[[bradavica]]". ''Valatni'' (=opšančeni) potiče od latinske riječi ''vallum'' (bedem, zid), a znači "imati uzdignutu ivicu koja okružuje udubljenje". To se odnosi na kružno uzvišenje sluznice koje okružuje opšančene papile. ''Fungiformne'' potječe od latinskih riječi ''fungus'' (gljiva) + ''forma'' (=oblik), a znači "oblikovano poput gljive". ''Folijatne'' potiče od latinske riječi ''foliatu'' (=lisnato), a znači "oblikovan poput lista". ''Filiformne'' potiče od latinske riječi ''fīlum'' (=nit), a znači "oblikovan poput niti ili konca". == Ostale životinje == Listaste papile, prilično su rudimentarne strukture kod ljudi,<ref name = Norton2007 /> predstavljaju evolucijske tragove sličnih struktura kod mnogih drugih sisara.<ref name="Gray's40e"/> ==Dodatne slike== <gallery> Gray1014.png| Usta. Obrazi su poprečno zarezani, a jezik povučen naprijed. Slide9uuu.JPG| Papile i druge jezične strukture Papillae foliatae.jpg|Listaste papile Slide1kaka.JPG| Pod usta, duboka disekcija, pogled izvana Slide2kaka.JPG|Duboka disekcija dna usta, pogled izvana. Filiform papillae.jpg|Vlaknaste (filiformne) papile snimljene USB mikroskopom </gallery> ==Reference== {{refspisak|30em}} {{čula}} {{Authority control}} [[Kategorija:Jezik]] [[Kategorija:Čula]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] d0x5v3jgwzezqnz50eb78zhmonnzwo4 0 470768 3914733 3902819 2026-07-26T16:04:53Z WumpusBot 120674 /* Velika Kneževina Litvanija (1236–1569) */ razne ispravke 3914733 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} '''Historija Litvanije''' počinje osnivanjem prvih ljudskih naselja prije mnogo hiljada godina, dok prvi pisani zapis o Litvaniji datira iz 1009. godine. [[Litvanci]] su, kao [[Baltički narodi|baltički narod]], u 13. stoljeću osvojili susjedne teritorije i osnovali [[Velika Kneževina Litvanija|Veliku Kneževinu Litvaniju]] i kratkotrajnu [[Kraljevina Litvanija|Kraljevinu Litvaniju]]. Velika Kneževina Litvanija je bila posljednja nezavisna država koja je [[Pokrštavanje Litvanije|prihvatila hrišćanstvo]] u Europi. Nakon osvajanja [[Rutenija|Rutenije]] u 15. stoljeću postala je velika moćna sila koja je došla u sukob sa Poljskom koji je završen stvaranjem [[Dinastička unija|dinastičke unije]] 1385. godine. [[Poljsko-litvanska unija]] je trajala do 1795. godine kada je [[Podjela Poljske|podjelom Poljske]] Litvanija došla pod vlast [[Rusko Carstvo|Ruskog carstva]] do 20. stoljeća. [[Litvanija]] je 16. februara 1918. godine ponovo uspostavljena kao demokratska država. Nezavisna je ostala sve do početka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] kada ju je okupirao [[Sovjetski Savez|Sovjetski savez]] nakon potpisivanja [[Sporazum Ribentrop-Molotov|sporazuma Ribentrop-Molotov]]. Nakon kratkotrajne okupacije od strane [[Treći rajh|nacističke Njemačke]], Litvanija je ponovo došla u sastav [[Litvanska Sovjetska Socijalistička republika|Sovjetskog saveza]] narednih 50 godina. Litvanija je 1991. godine vratila svoj suverenitet aktom o ponovnom uspostavljanju države Litvanije nakon čega je postala članica [[NATO|NATO-a]] i [[Evropska unija|Evropske unije]] 2004. godine. == Prahistorija == Prvi ljudi su na teritoriju današnje Litvanije stigli u drugoj polovini 10. milenija p. n. e. nakon povlačenja ledenjaka na kraju [[Posljednje ledeno doba|posljednjeg ledenog doba]]. Prema historičarki [[Marija Gimbutas|Mariji Gimbutas]], ti su ljudi došli sa poluostrva [[Jylland|Jutland]] i srednje Europe kao putnički lovci u potrazi za hranom. Tokom 8. milenija p. n. e. klima je postala mnogo toplija što je dovelo do razvoja šuma. Tada su ljudi manje putovali i bavili se lokalnim lovom i ribolovom. Tokom 5. milenija p. n. e. dolazi do pripitomljavanja raznih životinja što je dovelo do izgradnje sofistiranijih nastambi u kojima je živjelo više porodica. Zbog surove klime i nedostatka prikladnih alata za obradu zemlje poljoprivreda se pojavila tek u 3. mileniju p. n. e. Tada su se počeli formirati mnogi zanati i trgovina što je dovelo do nastanka [[Kultura vrpčaste keramike|kulture vrpčaste keramike]] 3100. godine p. n. e. == Velika Kneževina Litvanija (1236–1569) == Prvi litvanci su pripadali antičkoj grupi naroda pod imenom [[Balti]]. Neki od njih ([[Samogitijanci]], [[Selonci]], [[Kuršani]], [[Semigalijanci]]) su se asimilirali u Litvance i Letonce, dok su drugi ([[Prusi]], [[Jatvinzi]], [[Sambijci]], [[Skalvijci]] i [[Galindijci]]) nakon osvajanja od strane [[Monaška država Teutonskih vitezova|teutonskih vitezova]] nestali. Baltička plemena nisu bila pod direktnim kulturnim i političkim uticajem [[Rimsko Carstvo|Rimskog carstva]], ali su trgovinom preko [[Jantarski put|Jantarskog puta]] održavali kulturnu razmjenu. Prvi put je ime Litvanija zabilježen u [[Kvedlinburški anali|Kvedlinburškom ljetopisu]] 1009. godine kada je misionar [[Bruno Kverfurski]] krstio litvanskog kralja Nethimera. Nakon odbrane od napada [[Vikinzi|Vikinga]] tokom 9. stoljeća, kijevski vladar [[Jaroslav I, veliki knez Kijeva|Jaroslav I]] je 1040. godine osvojio sve litvanske teritorije. Nakon raspada [[Kijevska Rusija|Kijevske Rusije]] 1240. godine, Litvanija je imala dobro organiziranu vojsku koja je korišćena za vanjske napade i pljačku. Takve vojne aktivnosti su potaknule socijalnu diferencijaciju što je dovelo do borbe za vlast i stvaranja [[Velika Kneževina Litvanija|Velike Kneževine Litvanije.]] Početkom 13. stoljeća česti vojni pohodi na Ruteniju, Poljsku i teutonske vitezove su postali uobičajeni nakon povećane saradnje i koordinacije među baltičkim plemenima. Nakon zauzimanja i pljačkanja grada [[Kneževina Pskov|Pskova]] 1213. godine, dvadeset i jedan litvanski poglavar je potpisao mirovni sporazum sa [[Kraljevina Galicija-Volinija|Kraljevinom Galicija-Volinija]]. Ovaj događaj je prihvaćen kao prvi dokaz ujedinjenja baltičkih plemena. Međutim, ubrzo nakon toga su teutonski vitezovi prodrli do ušća rijeke [[Dvina|Dvine]] gdje su lokalno stanovništvo počeli preobraćati na hrišćanstvo. Kao odgovor na to, određeni broj baltičkih plemena se ujedinio pod vlašću [[Mindaugas]]a koji se smatrao vladarem cijele Litvanije. To je dovelo do križarskog rata u kojem su Samogitijanci pobijedili Livonsko bratstvo i njihove saveznike u [[Bitka kod Saule|bici kod Saule]] 1236. godine. Nakon zauzimanja [[Crna Rutenija|Crne Rutenije]] i ubistva mnogih rivala i članova njihove porodice, Mindaugas je sklopio sporazum sa Teutonskim redom 1250. godine u kojem se odrekao teritorije u zapadnoj Litvaniji u zamjenu za kraljevsku krunu. [[Papa Inocent IV]] je 17. jula 1251. godine potpisao dvije papinske bule kojima je biskupu [[Helmno|Helmna]] naloženo da Mindaugasa kruniše za [[Spisak litvanskih vladara|litvanskog kralja]] što je dovelo do kraja rata sa galicijskim kraljem [[Danijel I, kralj Galicije|Danijelom I]] i braka između Mindaugasove kćerke i Danijelovog sina [[Svaromir, knez Litvanije|Svaromira]]. Nakon zauzimanja Samogitije 1260. godine, Mindaugas je uspostavio prvo hrišćansko kraljevstvo na istoku Europe. Nakon smrti Mindaugasa 1263. godine izbio je građanski rat u kojem je pobijedio Mindaugasov sin [[Vaisvilkas, veliki knez Litvanije|Vaisvilkas]] (1264. - 1267.). Nakon njegovog ubistva došlo je do borbe za vlast između Svaromira i [[Traiden, veliki knez Litvanije|Traidena]] (1269. - 1278.) čija je vlast bila najduža i najstabilnija tokom perioda nemira. On je tokom rata sa Rusijom i Poljskom ponovo ujedinio sve litvanske zemlje da bi nakon pobjede nad Teutonskim vitezovima u [[Bitka kod Ašeradena|bici kod Ašeradena]] 1279. godine postao vladar Jotvingije, Semigalije i istočne Pruske. To je dovelo do uspostavljanja prijateljskih odnosa sa Poljskom i braka između Traidenove kćerke [[Sofija Gaudemunda Litvanska|Gaudemunde]] i poljskog princa [[Boleslav III, vojvoda Mazovije|Boleslava]]. Nakon Traidenove smrti došlo je do krize vlasti koja se morala suočiti sa stalnim naletima i upadima Teutonskih vitezova. Nakon pobjede nad Teutonskim vitezovima, nova [[dinastija Gedimini]] koju su osnovala braća [[Vitenis]] (1295. - 1315.) i [[Gediminas]] (1315. - 1341.) su pokušali izvršiti hrišćanizaciju Litvanije koju su osujetili Samogitijanci. Brak između poljskog kralja [[Kazimir III, kralj Poljske|Kazimira III]] i Gediminasove kćerke Aldone je potvrdio litvanski prestiž i odbrambeni savez dvije države. Nakon raspada Kijevske Rusije, Gediminas je u savezu sa [[Velika Kneževina Moskva|Velikom Kneževinom Moskvom]] stekao kontrolu nad zapadnim i južnim dijelovima Kijevske Rusije. Nakon zauzimanja [[Smolensk]]a, [[Polezija|Polezije]], [[Rutenija|Rutenije]] i [[Kijev]]a, Velika Kneževina Litvanija se protezala od [[Baltičko more|Baltičkog]] do [[Crno more|Crnog mora]]. Nakon Gediminasove smrti, Litvanija je podijeljena između njegovih sedam sinova, ali je nesigurna vojna situacija na teutonskoj granici primorala braću da drže zemlju na okupu. Kada je [[Algirdas]] 1345. godine postao veliki knez Litvanije, za komandanta vojske je postavio svog sposobnog brata [[Kestutis]]a koji je poveo niz ratova protiv Zlatne horde i Teutonskih vitezova. Nakon poraza od Teutonskih vitezova u [[Bitka kod rijeke Streve|bici kod rijeke Streve]] 1348. godine, Kestutis je zatražio od poljskog kralja Kazimira III da posreduje sa papom kako bi došlo do mira između Teutonskih vitezova i Litvanije. To je bio bezuspješni pokušaj pa je Algirdas 1350. godine stvorio savez sa [[Velika Kneževina Tver|Kneževinom Tver]] čime je omogućeno dalje proširenje Litvanije. Nakon zauzimanja [[Brjansk]]a 1359. godine, Algirdas je nakon poraza Mongola u [[Bitka kod Modrih voda|bici kod Modrih voda]] 1362. godine zauzeo [[Kijev]], [[Volinija|Voliniju]] i [[Podolija|Podoliju]]. Nakon potpisivanja mira sa Teutonskim vitezovima 1368. godine, Algirdas je napao Veliko vojvodstvo Moskvu što je dovelo do potpisivanja [[Ljubutski mir|Ljubutskog mira]] koji je zaustavio dalju litvansku eskpanziju. Nakon Algirdasove smrti 1377. godine, na litvansko prijestolje dolazi njegov sin [[Vladislav II, kralj Poljske|Jogaila]] (1377. - 1392.). Nakon potpisivanja mirovnog sporazuma sa Teutonskim vitezovima 1380. godine, započeo je [[Litvanski građanski rat (1381-1384)|litvanski građanski rat]] u kojem je Kestutis pokušao da ukloni Jogailu sa prijestolja. Tokom neuspješnog zauzimanja Vilniusa 1382. godine Kestutis je zarobljen i ubijen, pa je njegov sin [[Vitold, veliki knez Litvanije|Vitold]] pobjegao u Prusku gdje je zatražio pomoć Teutonskih vitezova u odbrani svog [[Tračko vojvodstvo|Tračkog vojvodstva]]. Nakon zajedničke invazije na Litvaniju i izigravanja od strane Teutonskih vitezova 1383. godine, Vitold je uspostavio kontakt sa velikim vojvodom koji mu je dao regione [[Grodno]], [[Podlasje]] i [[Brest]] u zamjenu za zauzimanje pograničnih utvrda koje je Teutonski red osvojio. Nakon Jogailinog vjenčanja sa poljskom kraljicom [[Jadviga, kraljica Poljske|Jadvigom]] i preobračanja na hrišćanstvo 1386. godine, Poljska je postala dragocjeni saveznik protiv sve većih prijetnji Teutonskih vitezova i [[Velika Kneževina Moskva|Velike Kneževine Moskve]]. Nakon masovnog pokrštavanja i opismenjavanja stanovništva koja su nagrađena privilegijama koja su poboljšala njihova zakonska prava, [[papa Urban VI]] je zabranio Teutonskom redu vođenje rata protiv Litvanije. [[Kategorija:Historija Litvanije]] [[Kategorija:Litvanija]] 83s7qgxxa4nhntg7uy5vxpp92c3gm7g 0 471344 3914771 3902972 2026-07-26T17:06:17Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914771 wikitext text/x-wiki [[Slika:Cisplatin-3D-balls.png|thumb|upright=1.2|[[Cisplatin]], PtCl₂(NH₃)₂ je koordinacijski kompleks platine(II), sa dva [[hlorid]]na i dva [[amonijak|amonijeva]] [[ligand]]a. To je jedan od najuspješnijih lijekova protiv raka.]] '''Koordinacijski kompleks''' sastoji se od centralnog [[atom]]a ili [[ion]]a, koji je obično [[metal]]ni i naziva se ''koordinacijskim centrom'', i okolnog niza [[hemijska veza|vezanih]] [[molekula]] ili iona, koji su pak poznati kao ''[[ligandi]]'' ili agensi za kompleksiranje.<ref>{{cite book |title= Introduction to Coordination Chemistry |url= https://archive.org/details/introductiontoco0000lawr |first= Geoffrey A. |last= Lawrance |year= 2010 |publisher= Wiley |isbn= 9780470687123 |doi= 10.1002/9780470687123}}</ref><ref>{{GoldBookRef | title = complex | file = C01203}}</ref><ref>{{GoldBookRef | file = C01330 | title = coordination entity}}</ref> Mnogi [[hemijski spoj]]evi koji sadrže metal, posebno oni od [[prelazni metali|prelaznih metala]], su koordinacijski kompleksi. Koordinacioni kompleks čiji je centralni atom metal nazvan je metalni kompleks blok elementa. == Nomenklatura i terminologija == Koordinacijski kompleksi toliko su rašireni da su njihove strukture i reakcije opisane na mnogo načina, ponekad zbunjujuće. Atom u ligandu koji je vezan za centralni atom ili ion metala naziva se '''donorski atom'''. U tipskom kompleksu, metalni ion vezan je za nekoliko donorskih atoma, koji mogu biti isti ili različiti. [[dentatnost|Polidentatni]] (višestruko vezani) ligand je molekula ili ion koji se veže za centralni atom preko nekoliko atoma liganda. Uobičajeni su ligandi sa 2, 3, 4 ili čak 6 veza na centralni atom. Ti se kompleksi nazivaju [[helatni kompleks]]i; formiranje takvih kompleksa naziva se [[helacija]], kompleksacija i koordinacija. Središnji atom ili ion, zajedno sa svim ligandima, čine [[koordinacijska sfera|koordinacijsku sferu]].<ref>{{cite web |url= http://www.chemistry-dictionary.com/definition/coordination+sphere.php |title= Definition of coordination sphere |publisher= chemistry-dictionary.com }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.chem.purdue.edu/gchelp/cchem/whatis.html |title= What Is A Coordination Compound? |publisher= Purdue University Department of Chemistry }}</ref> Centralni atomi ili atomi iona i donora čine prvu koordinacijsku sferu. '''Koordinacija''' odnosi se na "koordinatne kovalentne veze" ([[dipolarne veze]] između liganda i centralnog atoma. Prvobitno je kompleks podrazumijevao reverzibilnu asocijaciju [[molekula]], [[atoma]] ili [[ion]]a preko tako slabe [[hemijska veza|hemijske veze]]. Primijenjeno na koordinacijsku hemiju, ovo značenje je evoluiralo. Neki metalni kompleksi nastaju gotovo nepovratno, a mnogi su povezani prilično čvrstim vezama.<ref>{{Cite book|isbn=978-0-471-19957-1 |page=[https://archive.org/details/advancedinorgani0000unse/page/1355 1355]|last=Cotton|first=Frank Albert|author2=Geoffrey Wilkinson |author3=Carlos A. Murillo |title=Advanced Inorganic Chemistry|url=https://archive.org/details/advancedinorgani0000unse |year=1999}}</ref><ref>{{Cite book|isbn=978-0-13-841891-5 |page=[https://archive.org/details/inorganicchemist0002mies/page/642 642]|last=Miessler|first=Gary L.|author2=Donald Arthur Tarr|title=Inorganic Chemistry|url=https://archive.org/details/inorganicchemist0002mies |year=1999}}</ref> Broj donorskih atoma koji su vezani za središnji atom ili ion naziva se [[koordinacijski broj]]. Najčešći koordinacijski brojevi su 2, 4, a posebno 6. Hidratizirani ion je jedna vrsta složenog iona (ili jednostavno kompleks), vrsta nastala između središnjeg metalnog iona i jednog ili više okolnih liganada, molekula ili iona koji sadrže najmanje jedan usamljeni par elektrona. Ako su svi ligandi [[Dentatnost|monodentatni]], tada je broj donorskih atoma jednak broju liganada. Naprimjer, ion kobalta (II) heksahidrata ili ion heksaakvakobalta(II)&nbsp;[Co(H₂O)₆]²⁺ je hidratizirani kompleksni ion koji se sastoji od šest molekula vode, pričvršćenih na metalni ion&nbsp;Co. Stanje oksidacije i koordinacijski broj odražavaju broj veza nastalih između metalnog iona i liganada u kompleksnom ionu. Međutim, koordinacijski broj&nbsp;Pt ([[Etilendiamin|en]]) {{su|b=2|p=2+}} je 4 (umjesto 2), jer ima dva bidentatna liganda, koji sadrže ukupno četiri donorska atoma. Bilo koji atom donora daje par elektrona. Postoje neki donorski atomi ili grupe koji mogu ponuditi više od jednog para elektrona. Takvi se nazivaju bidentatni (daje dva para elektrona) ili polidentatni (nudi više od dva para elektrona). U nekim slučajevima, atom ili grupa nudi par elektrona dvama sličnim ili različitim centralnim metalnim atomima ili akceptorima – podjelom elektronskog para – u [[trocentralna dvoelektronska veza|trocentralnoj dvoelektronskoj vezi]]. Oni se nazivaju premošćujući ligandi. == Strukture == Ako su svi ligandi [[Dentatnost|monodentatni]], tada je broj donorskih atoma jednak broju [[Datoteka:Hexol-2D-wedged.png| thumb|Struktura heksola]] Ioni ili molekule koji okružuju središnji atom nazivaju se [[ligand]]i. Ligandi su klasificirani kao [[ligand|L ili X]] (ili njihova kombinacija), ovisno o tome koliko elektrona daju za vezu između liganda i centralnog atoma. L ligandi daju dva elektrona iz [[usamljeni par|usamljenog elektronskog para]], što rezultira [[koordinatna kovalentna veza|koordinatnom kovalentnom vezom]]. X ligandi pružaju jedan elektron, a središnji atom drugi elektron, čineći tako pravilnu [[kovalentna veza|kovalentnu vezu]]. Za ligande se kaže da su ''koordinirani'' s atomom. Za [[alken]]e, [[pi-veze]] mogu se koordinirati s atomima metala. Primjer je [[etilen]] u kompleksu [[Zeiseovaso|[PtCl₃(C₂H₄)]^–]]. === Geometrija === U koordinacijskoj hemiji, struktura se prvo opisuje svojim [[koordinacijski broj|koordinacijskim brojem]], brojem liganada koji su vezani za metal (tačnije, brojem donorskih atoma). Obično se mogu brojati vezani ligandi, ali ponekad čak i brojanje može postati dvosmisleno. Koordinacijski brojevi su obično između dva i devet, ali veliki broj liganda nije rijetkost za lantanide i aktinide. Broj veza ovisi o veličini, naboju i [[konfiguracija elktrona|konfiguraciji elektrona]] metalnog iona i liganda. Ioni metala mogu imati više od jednog koordinacijskog broja. U hemiji kompleksa prijelaznih metala obično dominiraju interakcije između s i p [[molekularna orbitala|molekulaskih orbitala]] s atoma donora u ligandima i d orbitala metalnih iona. S, p i d orbitale metala mogu primiti 18 elektrona (vidi [[pravilo 18-elektrona]]). Stoga je maksimalni koordinacijski broj za određeni metal povezan s elektroničkom konfiguracijom metalnog iona (tačnije, brojem praznih orbitala) i s omjerom veličine liganada i metalnog iona. Veliki metali i mali ligandi dovode do visokih koordinacijskih brojeva, npr. [Mo(CN)₈]⁴⁻. Mali metali s velikim ligandima dovode do niskih koordinacijskih brojeva, npr. Pt[P(CMe₃)]₂. Zbog svoje velike veličine, [[lantanidi]], [[aktinidi]] i rani prijelazni metali imaju tendenciju da imaju visoke koordinacijske brojeve. Većina struktura slijedi uzorak tačaka na sferi (ili, kao da je središnji atom u sredini [[poliedar|poliedra]], gdje su uglovi tog oblika lokacije liganda), gdje će orbitno preklapanje (između orbitale liganda i metala) i odbijanja ligand-ligand teže dovesti do određenih pravilnih geometrija. Najuočljivije geometrije su navedene u nastavku, ali postoji mnogo slučajeva koji odstupaju od pravilne geometrije, npr. zbog upotrebe liganda različitih tipova (što rezultira nepravilnom dužinom veze, a atomi koordinacije ne slijede uzorak tačaka na sferi. [[Slika:Hexol-2D-wedged.png|thumb|Struktura heksola]] Ioni ili molekule koji okružuju središnji atom nazivaju se [[ligand]]. Ligandi su klasifikovani kao [[ligand|L ili X]] (ili njihova kombinacija), ovisno o tome koliko elektrona daju za vezu između liganda i centralnog atoma. L ligandi daju dva elektrona iz [[usamljeni par|usamljeni elektronski par]], što rezultira u [[koordinatna kovalentna veza]]. X ligandi pružaju jedan elektron, a središnji atom drugi elektron, čineći tako pravilnu [[kovalentnu vezu]]. Za ligande se kaže da su '' koordinisani '' 'sa atomom. Za [[alken]]e, [[pi veza]] se mogu koordinirati s atomima metala. Primjer je [[etilen]] u kompleksu [[Zeiseova so|[PtCl₃(C₂H₄)]^–]]. Najuočljivije geometrije su navedene u nastavku, ali postoji mnogo slučajeva koji odstupaju od pravilne geometrije, npr. zbog upotrebe liganada različitih tipova (što rezultira nepravilnom dužinom veze; koordinacijski atomi ne slijede uzorak tačaka na kugli), zbog veličine liganda ili zbog [[elektronski efekt|elektronskih efekata]] (vidi, npr. [[Jahn-Tellerova deformacija]]): * [[Linearna molekularna geometrija|Linearna]] za dvokoordinaciju; *[[Trigonalna planarna molekularna geometrija|Trigonalna planarna]] za trokoordinaciju; *[[Tetraedarska molekularna geometrija|Tetraedarska]] ili [[kvadratna planarna molekularna geometrija|kvadratna ravan]] za četverokoordinaciju; *[[Trigonalna bipiramidna molekularna geometrija|Trigonalna bipiramidna]] za petokoordinaciju; *[[Oktaedarska molekularna geometrija|Oktaedarska]] za šestokoordinaciju; *[[Petougaona bipiramidna molekularna geometrija|Peterougaona bipiramidna]] za sedmokoordinaciju; *[[Kvadratna antiprizmatska molekularna geometrija|Kvadratna antiprizmatska]] za osmokoordinaciju * [[Troograničena trigonalna prizmatična molekularna geometrija|Trostruko ograsničenana trigonalna prizmatična]] za devet koordinacija. Idealizirani opisi koordinacija 5-, 7-, 8- i 9- često se geometrijski ne razlikuju od alternativnih struktura s malo različitim uglovima L-M-L (ligand-metal-ligand), npr. razlika između kvadratnih piramidnih i trigonalnih bipiramidnih struktura.<ref>Wells A.F. (1984) ''Structural Inorganic Chemistry'' 5th edition Oxford Science Publications {{ISBN|0-19-855370-6}}</ref> *[[Kvadratna piramidalna molekularna geometrija|Kvadratna piramidalna]] za petokoordinaciju<ref>{{cite journal | title = Transition metal pentacoordination |author1=Angelo R. Rossi |author2=Roald. Hoffmann | journal = Inorganic Chemistry | year = 1975 | volume = 14 | issue = 2 | pages = 365–374 | doi = 10.1021/ic50144a032 }}</ref> * [[Ograničena oktaedarska molekularna geometrija|Ograničena oktaedra]] ili [[ograničena trigonalna prizmatična molekularna geometrija|kapsulirana trigonalna prizmatična]] za sedmokoordinacijisku <ref>{{cite journal | title = Seven-coordination. A molecular orbital exploration of structure, stereochemistry, and reaction dynamics |author1=Roald. Hoffmann |author2=Barbara F. Beier |author3=Earl L. Muetterties |author4=Angelo R. Rossi | journal = Inorganic Chemistry | year = 1977 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 511–522 | doi = 10.1021/ic50169a002 }}</ref> *[[Dodekaedrska molekularna geometrija|Dodekaedarska]] ili [[dvoograničena trigonalna prizmatična molekularna geometrija|dvoograničena trigonalna prizmatska]] za osmokoordinaciju<ref>{{cite journal | title = Eight-Coordination | author1 = Jeremy K. Burdett | author2 = Roald Hoffmann | author3 = Robert C. Fay | journal = Inorganic Chemistry | year = 1978 | volume = 17 | issue = 9 | pages = 2553–2568 | doi = 10.1021/ic50187a041 }}</ref> *[[Ograničena kvadratna antiprizmatska molekularna geometrija|Ograničena kvadratna antiprismatska]] za devetokoordinaciju. U sistemima sa malim [[elektronski broj d|d brojem elektrona]], zbog specijalnih elektronskih efekata kao što je (drugi red) [[Jahn-Tellerov efekt|Jahn–Tellerove]] stabilizacije,<ref>{{cite journal | title = "Non-VSEPR" Structures and Bonding in d⁰ Systems | first = Martin | last = Kaupp | journal = Angewandte Chemie | year = 2001 | volume = 40 | issue = 1 | pages = 3534–3565 | doi = 10.1002/1521-3773(20011001)40:19<3534::AID-ANIE3534>3.0.CO;2-#}}</ref> određene geometrije (u kojima atomi koordinacije ne slijede uzorak tačke na kugli) stabilizirane su u odnosu na ostale mogućnosti, npr. za neke spojeve trigonalna prizmatska geometrija je stabilizirana u odnosu na oktaedarske strukture za šestokoordinaciju. * [[Savijena molekularna geometrija|Savijena]] za dvokoordinaciju; * [[Trigonalna piramidalna molekularna geometrija|Trigonalna piramidalna]] za trokoordinaciju; * [[Trigonalna prizmatična molekularna geometrija|Trigonalna prizmatična]] za šestokoordinaciju. === Izomerija === Raspored liganada je fiksiran za dati kompleks, ali u nekim slučajevima je promenljiv reakcijom koja stvara drugi stabilni [[izomer]]. Postoji mnogo vrsta [[izomerija|izomerije]] u koordinacijskim kompleksima, baš kao i u mnogim drugim spojevima. ==== Stereoizomerija ==== [[Stereoizomerija]] se javlja s istim vezama u različitim orijentacijama. Stereoizomerija se dalje može klasificirati, kako slijedu.<ref>von Zelewsky, A. "Stereochemistry of Coordination Compounds" John Wiley: Chichester, 1995. {{ISBN|0-471-95599-X}}.</ref> ===== Cis – trans izomerija i facijalno-meridionalna izomerija ===== [[Cis-trans izomerija]] javlja se u oktaedarskim i [[kvadratna ravan|kvadratnim ravninskim]] kompleksima (ali ne i u tetraedru). Kada su dva liganda susjedna, kaže se da su u '''cis''', a nasuprot jedni drugima su u '''trans''' položaju. Kada tri identična liganda zauzmu jedno lice oktaedra, za izomer se kaže da je lični ili '''fac'''. U ''fac'' izomeru, bilo koja dva identična liganda su međusobno susjedna ili ''cis''. Ako su ova tri liganda i ion metala u jednoj ravni, za izomer se kaže da je meridionalan ili '''mer'''. Izomer ''mer'' može se smatrati kombinacijom ''trans'' i ''cis'', jer sadrži i trans i cis parove identičnih liganada. <div align="center"> <gallery> slika:Cis-dichlorotetraamminecobalt(III).png|''cis''-[CoCl₂(NH₃)₄]⁺ slika:Trans-dichlorotetraamminecobalt(III).png|''trans''-[CoCl₂(NH₃)₄]⁺ slika:Fac-trichlorotriamminecobalt(III).png|''fac''-[CoCl₃(NH₃)₃] slika:Mer-trichlorotriamminecobalt(III).png|''mer''-[CoCl₃(NH₃)₃] </gallery> </div> ===== Optička izomerija ===== [[Optička izomerija]] se dešava kada kompleks sa svojom ogledalskom slikom nije superponiran. Naziva se tako jer su dva izomera svaki [[optička aktivnost|optički aktivni]], odnosno rotiraju ravninu [[polarizovana svjetlost|polarizovane svjetlosti]] u suprotnim smjerovima. U prvoj prikazanoj molekuli simbol Λ (''[[lambda]]'') koristi se kao prefiks za opisivanje okreta propelera lijevostrano formiranog od tri bidentatna liganda. Druga molekula je slika u ogledalu prve, sa simbolom Δ ('' [[delta (slovo)|delta]]'') kao prefiks za okretanje desnog vijka. Treća i četvrta molekula su sličan par Λ i Δ izomera, u ovom slučaju sa dva bidentatna i dva identična monodentatna liganda. .<ref>{{Cite book|isbn=978-0-13-841891-5 |last=Miessler|first=Gary L.|author2=Donald Arthur Tarr|title=Inorganic Chemistry|url=https://archive.org/details/inorganicchemist0002mies |year=1999|pages=[https://archive.org/details/inorganicchemist0002mies/page/315 315], 316|chapter=9}}</ref> <div align="center"> <gallery> slika:Delta-tris(oxalato)ferrate(III)-3D-balls.png|[[Potassium ferrioxalate|Λ-[Fe(ox)₃]³⁻]] slika:Lambda-tris(oxalato)ferrate(III)-3D-balls.png|Δ-[Fe(ox)₃]³⁻ Image:Delta-cis-dichlorobis(ethylenediamine)cobalt(III).png|[[cis-Dichlorobis(ethylenediamine)cobalt(III) chloride|Λ-''cis''-[CoCl₂(en)₂]⁺]] slika:Lambda-cis-dichlorobis(ethylenediamine)cobalt(III).png|Δ-''cis''-[CoCl₂(en)₂]⁺ </gallery> </div> ==== Strukturna izomerija ==== [[Strukturna izomerija]] nastaje kada su veze same po sebi različite. Prepoznata su četiri tipa strukturne izomerije: izomerija ionizacije, izomerija solvata ili hidrata, izomerija povezivanja i izomerija koordinacije. #'''Ionizacijska izomerija'''&nbsp; – izomeri daju različite ione u rastvoru, iako imaju isti sastav. Ovaj tip izomerije javlja se kada je protiv-ion kompleksa također potencijalni ligand. Naprimjer, pentaaminbromokobalt (III) sulfat [Co(NH₃)₅Br]SO₄ je crveno ljubičast i u otopini daje talog barij-hlorida, što potvrđuje prisustvo sulfatnog ona, dok je pentaaminsulfatekobalt (III) bromid [Co(NH₃)₅SO₄]Br crven i testovi negativni na sulfatni ion u rastvoru, ali umjesto toga daju talog AgBr sa srebrenim nitratom.<ref name=Huheey>Huheey, James E., ''Inorganic Chemistry'' (3rd ed., Harper & Row 1983), p.&nbsp;524–5 {{ISBN|0-06-042987-9}}</ref> # '''Solvatna ili hidratna izomerija'''&nbsp; – izomeri imaju isti sastav, ali se razlikuju po broju molekula rastvarača koji služe kao ligand u odnosu na prosto zauzimajuća mjesta u kristalu. Primjeri: [Cr(H₂O)₆]Cl₃ is violet colored, [CrCl(H₂O)₅]Cl₂·H₂O je plavo-zelen, a [CrCl₂(H₂O)₄]Cl·2H₂O tamno zelen. Pogledajte [[voda za kristalizaciju]]. # '''[[Izomerija veze]]''' javlja se s ambidentatnim ligandima koji se mogu vezati na više mjesta. Na primjer, NO₂ je ambidentatni ligand: može se vezati za metal bilo na N&nbsp; ili na O &nbsp;atomu == Elektronska svojstva == Mnoga svojstva kompleksa prijelaznih metala diktiraju njihove elektronske strukture. Elektronska struktura može se opisati relativno ionskim modelom koji pripisuje formalne naboje metalima i ligandima. Ovaj pristup je suština [[teorija kristalnog polja]] (CFT). Teorija kristalnog polja, koju je uveo [[Hans Bethe]] 1929. godine, daje [[kvantna mehanika|kvantno mehanički]] pokušaj razumijevanja kompleksa. Ali teorija kristalnog polja tretira sve interakcije u kompleksu kao ionske i pretpostavlja da se ligandi mogu aproksimirati negativnim tačkastim nabojima. Sofisticiraniji modeli prihvataju kovalenciju, a ovaj pristup opisuju [[teorija polja liganda]] (LFT) i [[teorija molekularne orbite]] (MO). Teorija polja liganda, uvedena 1935. Godine, a na osnovu teorije molekularnih orbitala, može se nositi sa širim spektrom kompleksa i može objasniti komplekse u kojima su interakcije [[kovalentna veza|kovalentne]]. Hemijske primjene [[teorija grupa]] mogu pomoći u razumijevanju teorije kristalnog ili ligandnog polja, omogućavajući jednostavna rješenja formalnih jednadžbi, zasnovana na simetriji. Hemičari imaju tendenciju da koriste najjednostavniji model potreban za predviđanje osobina od interesa; iz tog razloga, CFT je bio omiljen u raspravama kada je to bilo moguće. MO i LF teorije su složenije, ali pružaju realniju perspektivu. Elektronska konfiguracija kompleksa daje im neka važna obilježja: [[Slika:Copper Complex.jpg|thumb|250px|Sinteza bakarnog (II) -tetrafenilporfirina, metalnog kompleksa, iz tetrafenilporfirina i bakar (II) acetat-monohidrata.]] === Boja kompleksa prijelaznih metala === Kompleksi prijelaznih metala često imaju spektakularne boje uzrokovane elektroničkim prijelazima apsorpcije svjetlosti. Iz tog razloga se često primjenjuju kao [[pigment]]i. Većina prijelaza koji su povezani sa obojenim metalnim kompleksima su ili d – d prijelazi ili [[opseg prijenosa naboja|opsezi prijenosa naboja]] . U ad-d tranziciji, elektron u d &nbsp;orbitali na metalu pobuđuje se fotonom u drugu d orbitalu veće energije, pa se d-d prijelazi javljaju samo za djelomično napunjene d-orbitalne komplekse (d^1–9). Za komplekse koji imaju konfiguraciju d⁰ ili d ¹⁰, prijenos naboja je i dalje moguć iako d-d prijelazi nisu. Opseg za prijenos naelektrisanja podrazumeva promociju elektrona iz orbitale zasnovane na metalu u praznu orbitalu zasnovanu na ligandu ([[Kompleks za prenos naelektrisanja|prenosa naelektrisanja metala]] ili MLCT). Događa se i obratno: pobuđivanje elektrona u orbitali zasnovanoj na ligandu u praznu orbitalu na bazi metala ([[Kompleks prenosa naboja|prenos naboja liganda u metal]] ili LMCT). Ovi se fenomeni mogu uočiti uz pomoć elektronske spektroskopije; poznat i kao [[UV-Vis]].<ref>{{cite book |last1= Harris |first1= D. |last2= Bertolucci |first2= M. |title= Symmetry and Spectroscopy |url= https://archive.org/details/symmetryspectros0000harr |year= 1989 |publisher= Dover Publications | isbn= 9780486661445 }}</ref> Za jednostavne spojeve s visokom simetrijom, d – d prijelazi se mogu dodijeliti pomoću [[Tanabe-Suganov dijagram]]a. Ovi zadaci dobivaju povećanu podršku sa pojavom [[računarska hemija|računarske hemije]]. {| class="wikitable" |+ Boje raznih primjera koordinacijskih kompleksa <br> |- ! &nbsp; ! Fe²⁺ ! Fe³⁺ ! Co²⁺ ! Cu²⁺ ! Al³⁺ ! Cr³⁺ |- ! [[Metalni ioni u vodenom rastvoru|Hidrirani ioni]] | style="background: #CBE9AD;" | {{H:title|Heksaaakvagvožđev(2+) kation|[Fe(H₂O)₆]²⁺|dotted=no}} <br/>Blijedo zeleno<br/>{{H:title|[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u|dotted=no}} | style="background: #EAD558;" | {{H:title|Heksaakvagvožđev(3+) kation|[Fe(H₂O)₆]³⁺|dotted=no}} <br/>Žuto/smeđe<br/>{{H:title||[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #FF99CB;" | {{H:title|Heksaakvakobaltni (2+) kation|[Co(H₂O)₆]²⁺|dotted=no}}<br/>Ružičasto<br/>{{H:title||[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u|dotted=no}} | style="background: #C7D9F1;" | {{H:title|Heksaakva(2+) bakarni kation|[Cu(H₂O)₆]²⁺|dotted=no}}<br/>Plavo<br/>{{H:title||[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #F2F2F2;" | {{H:title|Heksaakvaaluminijski(3+) kation|[Al(H₂O)₆]³⁺|dotted=no}}<br/>Bezbojno<br/>{{H:title||[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #D7E3BD;" | {{H:title|Heksaakvahromski(3+) kation|[Cr(H₂O)₆]³⁺|dotted=no}}<br/>Zeleno<br/>{{H:title||[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} |- ! Rastvoreni (OH)⁻ | style="background: #92D14F;" | {{H:title|Tetraaquadihydroxidoiron|[Fe(H₂O)₄(OH)₂]|dotted=no}} <br/>Tamnozeleno<br/>{{H:title||[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #9B752A;" | {{H:title|Triakvatrihidroksiidogvožđe|[Fe(H₂O)₃(OH)₃]|dotted=no}}<br/>Smeđe<br/>{{H:title|| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #8AE5D6;" | {{H:title|Tetraakvaadihidroksidokobalt|[Co(H₂O)₄(OH)₂]|dotted=no}}<br/>Plavo/zeleno<br/>{{H:title||| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u|dotted=no}} | style="background: #8EB2E2;" | {{H:title|Tetraakvadihidroksidobakar|[Cu(H₂O)₄(OH)₂]|dotted=no}}<br/>Plavo<br/>{{H:title||| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #FFFFFF;" | {{H:title|Triakvatrihidroksidoaluminij|[Al(H₂O)₃(OH)₃]|dotted=no}}<br/>Bijelo<br/>{{H:title||| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #76923D;" | {{H:title|Triaquatrihydroxidochromium|[Cr(H₂O)₃(OH)₃]|dotted=no}}<br/>Zeleno<br/>{{H:title||| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} |- ! Koncentrirani (OH)⁻ | style="background: #92D14F;" | {{H:title|Tetraakvadihidroksidogvožđe|[Fe(H₂O)₄(OH)₂]|dotted=no}} <br/>Tamnozeleno<br/>{{H:title||| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #9B752A;" | {{H:title|Triakvatrihidroksidogvožđe|[Fe(H₂O)₃(OH)₃]|dotted=no}}<br/>Smeđe<br/>{{H:title||| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #8AE5D6;" | {{H:title|Tetraakvadihidroksidokobalt|[Co(H₂O)₄(OH)₂]|dotted=no}}<br/>Plavo/zeleno<br/>{{H:title||| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #8EB2E2;" | {{H:title|Tetraakvadihidroksidobakar|[Cu(H₂O)₄(OH)₂]|dotted=no}}<br/>Plavo<br/>{{H:title||| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #FFFFFF;" | {{H:title|Tetrahidroksidoaluminij|[Al(OH)₄]⁻|dotted=no}}<br/>Bezbojni rastvor | style="background: #C3D59B;" | {{H:title|Heksahidroksidohromatni(3−) anion|[Cr(OH)₆]³⁻|dotted=no}}<br/>Zeleno<br/>{{H:title|[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u|dotted=no}} |- ! Rastvoreni NH₃ | style="background: #92D14F;" | {{H:title|Heksaaminogvožđe|[Fe(NH₃)₆]²⁺|dotted=no}}<br/>Tamnozeleno<br/>{{H:title||| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #9B752A;" | {{H:title|Heksaaminogvožđei|[Fe(NH₃)₆]³⁺|dotted=no}}<br/>Smeđe<br/> {{H:title||| [[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #D3D359;" | {{H:title|Heksaaminokobaltni(2+) kation|[Co(NH₃)₆]²⁺|dotted=no}}<br/>Slamaste boje<br/>{{H:title| [[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #548DD4;" | {{H:title|Tetraaminodiakvabakarni(2+) kation|[Cu(NH₃)₄(H₂O)₂]²⁺|dotted=no}}<br/>Tamnoplavo<br/>{{H:title| [[Suspenzija(hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #FFFFFF;" | {{H:title|Triaminoaluminij|[Al(NH₃)₃]³⁺|dotted=no}}<br/>Bijelo<br/>{{H:title|[[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #CC0099;" | {{H:title|Heksaaminohromni(3+) kation|[Cr(NH₃)₆]³⁺|dotted=no}}<br/>Purpurno<br/>{{H:title|[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} |- ! Koncentrirani NH₃ | style="background: #92D14F;" | {{H:title|Heksaaminogvožđe|[Fe(NH₃)₆]²⁺|dotted=no}}<br/>Tamnozeleno<br/>{{H:title||[[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #9B752A;" | {{H:title|Heksaaminogvožđe|[Fe(NH₃)₆]³⁺|dotted=no}}<br/>Smeđe<br/> {{H:title||[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #D3D359;" | {{H:title|Heksaaminokobaltni(2+) kation|[Co(NH₃)₆]²⁺|dotted=no}}<br/>Slamasta boja <br/>{{H:title||[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #548DD4;" | {{H:title|Tetraaminodiakvabakarni(2+) kation|[Cu(NH₃)₄(H₂O)₂]²⁺|dotted=no}}<br/>Tamnoplavo<br/>{{H:title||[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #FFFFFF;" | {{H:title|Triaminoaluminij|[Al(NH₃)₃]³⁺|dotted=no}}<br/>Bijelo<br/>{{H:title||[[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #CC0099;" | {{H:title|Heksaaminohromni(3+) kation|[Cr(NH₃)₆]³⁺|dotted=no}}<br/>Purpurno<br/>{{H:title||[[Suspenzija (hemija)|Suspenzija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} |- ! (CO₃)^2– | style="background: #92D14F;" | {{H:title|Gvožđe(II) karbonat|FeCO₃|dotted=no}}<br/>Tamnozeleno<br />{{H:title||[[Precipitacija]] u [[rastvor]]u |dotted=no}} | style="background: #9B752A;" | {{H:title|Gvožđe(III) karbonat|Fe₂(CO₃)₃|dotted=no}}<br/>Smeđe<br />{{H:title||[[Precipitacija]] u [[rastvor]]u + mjehurići|dotted=no}} | style="background: #FF99CB;"| {{H:title|Kobalt(II) karbonat|CoCO₃|dotted=no}}<br/>Ružičasto<br/>{{H:title||[[Precipitacija]] u [[rastvor]]u sa pjenušavim ugljik-dioksidom|dotted=no}} | style="background: #8AE5D6;" | {{H:title|Bakar(II) karbonat|CuCO₃|dotted=no}}<br/>Plavo/zeleno<br/>{{H:title|[[Precipitacija]] u [[rastvor]]u|dotted=no}} |} === Boje lantanidnih kompleksa === Površinski [[lantanidi|lantanidni]] kompleksi slični su onima u prelaznim metalima jer su neki obojeni. Međutim, za uobičajene ione Ln³⁺ (Ln = lantanid) boje su sve blijede i na njih teško utiče priroda liganda. Boje su posljedica 4f prijelaza elektrona. Kako su 4f orbitale u lantanidima "zakopane" u ksenonskom jezgru i zaštićene od liganda 5s i 5p orbitalama, na njih ligandi u velikoj mjeri ne utiču, što dovodi do znatno manjeg cijepanja [[Teorija kristalnog polja|kristalnog polja]] nego u prijelaznim metalima. Apsorpcijski spektar iona Ln³⁺ približava se spektru slobodnog iona, gdje su elektronska stanja opisana spregnutim spin-orbitama. To je u suprotnosti s prijelaznim metalima gdje je osnovno stanje podijeljeno kristalnim poljem. Apsorpcije za Ln³⁺ su slabe jer su električni dipolni prijelazi spriječeni paritetom ([[Laporteovo pravilo|Laporteove zapreke]]), ali mogu pojačati intenzitet zbog učinka polja niske simetrije ili miješanja sa višim elektronskim stanjima ('npr. d-orbitale). Upijajuće ff trake su izuzetno oštre, što je u suprotnosti s onima uočenim kod prijelaznih metala koji uglavnom imaju široke trake.<ref name = "C&W6th">{{Cotton&Wilkinson6th}}</ref><ref name=CottonSA2006>{{cite book |last=Cotton |first=Simon |year=2006 |title=Lanthanide and Actinide Chemistry|url=https://archive.org/details/lanthanideactini0000cott |publisher= John Wiley & Sons Ltd}}</ref> To može dovesti do krajnje neobičnih efekata, poput značajnih promjena boje pod različitim oblicima osvjetljenja. === Magnetizam === {{glavni|Magnetohemija}} Metalni kompleksi koji imaju nesparene elektrone su [[magnet]]ni. Uzimajući u obzir samo monometalne komplekse, nespareni elektroni nastaju zato što kompleks ima neparan broj elektrona ili zato što je uparivanje elektrona destabilizirano. Dakle, monomerni tipovi Ti (III) imaju jedan "d-elektron" i moraju biti [[paramagnetizam|(para)magnetni]], bez obzira na geometriju ili prirodu liganda. Ti (II), sa dva d-elektrona, formira neke komplekse koji imaju dva nesparena elektrona, a drugi bez njih. Ovaj efekt ilustriraju spojevi TiX₂[(CH₃)₂PCH₂CH₂P(CH₃)₂]₂: when X&nbsp;=&nbsp;[[Chlorine|Cl]], kompleks je paramagnetičan ([[visoki spin|visokospinska]] konfiguracija), dok kada X&nbsp;=&nbsp;[[metilna grupa|CH₃]], on dijamagnetni ([[niski spim|niskospinska konfiguracija]]). Važno je shvatiti da ligandi pružaju važno sredstvo za prilagođavanje svojstava [[osnovno stanje|osnovnog stanja]]. U bi- i polimetalnim kompleksima, u kojima pojedinačni centri imaju neparan broj elektrona ili koji imaju visok spin, situacija je složenija. Ako postoji interakcija (bilo izravna ili preko liganda) između dva (ili više) metalnih centara, elektroni se mogu spojiti ([[Antiferomagnetizam|antiferomagnetska sprega]], što rezultira dijamagnetskim spojem), ili mogu međusobno pojačati ([[Feromagnetizam|feromagnetska sprega]]). Kad nema interakcije, dva (ili više) pojedinačna metalna centra ponašaju se kao u dvije odvojene molekule ===Reaktivnost=== Kompleksi pokazuju razne moguće reaktivnosti:<ref>R. G. Wilkins Kinetics and Mechanism of Reactions of Transition Metal Complexes, 2nd Edition, VCH, Weinheim, 1991. {{ISBN|1-56081-125-0}}</ref> * Elektronski prijenosi *:[[Prijenos elektrona]] (ET) između metalnih iona može se dogoditi putem dva različita mehanizma, [[Prijenos elektrona unutrašnje sfere|unutrašnji]] i [[prijenos elektrona vanjske sfere]] . U reakciji unutrašnje sfere, [[premošćujući ligand]] služi kao kanal za ET. * (Degenerirana) [[razmjena liganda]] *:Jedan važan pokazatelj reaktivnosti je stopa degenerirane razmjene liganada. Naprimjer, brzina izmjene koordinatne vode u kompleksima [M (H₂O)₆]^''n''+ varira 20 redova veličine. Kompleksi u kojima se ligandi brzo oslobađaju i klasificiraju se klasificiraju kao labilni. Takvi labilni kompleksi mogu biti termodinamički prilično stabilni. Tipski labilni metalni kompleksi imaju ili naelektrisane (Na⁺), elektrone u d-orbitalama koji su antivezujući u odnosu na ligande (Zn²⁺) ili im nedostaje kovalentnosti (Ln³⁺, gdje je Ln bilo koji lantanid). Labilnost metalnog kompleksa također ovisi o konfiguracijama s visokim i niskim ospinom kada je to moguće. Dakle, Fe(II) i Co(III) s visokim spinom tvore labilne komplekse, dok su analozi s malim spinom inertni. Cr(III) može postojati samo u stanju niskog spina (kvartet), koje je inertno, zbog visokog formalnog stanja oksidacije, odsustva elektrona u orbitalama koje su M – L antivezive, plus neke „stabilizacije ligandnog polja“ povezane sa konfiguracijom d³. * Asocijativni procesi *:Kompleksi koji imaju neispunjene ili napola ispunjene orbitale često pokazuju sposobnost reagovanja sa podlogama. Većina podloga ima pojedinačno osnovno stanje; odnosno imaju usamljene elektronske parove (npr. voda, amini, eteri), pa je ovim supstratima potrebna prazna orbitala, da bi mogli reagirati s metalnim centrom. Neke podloge (npr. molekulski kisik) [[tripletni kisik|imaju tripletno osnovno stanje]], što rezultira da metali s napola ispunjenim orbitalama imaju tendenciju da reaguju s takvim podlogama (mora se reći da molekula [[ozon|dioksigen]]a također ima usamljene parove, pa je tako sposoban reagirati kao „normalna“ Lewisova baza). Ako su ligandi oko metala pažljivo odabrani, metal može pomoći u ([[stehiometrija|stehiometrijskoj]] ili [[kataliza|katalitskoj]] transformaciji molekula ili se može koristiti kao senzor. == Klasifikacija == Kompleksi metala, poznati i kao koordinacijski spojevi, uključuju gotovo sve metalne spojeve. Izuzetak: metalne pare, [[plazma (fizika)|plazma]] i [[legura|legure]]. "Koordinacijska hemija" je proučavanje "anorganske hemije" svih [[alkalni metal|alkalija]] i [[zemnoalkalnoi metal|zemnoalkalnih metala]], [[prelazni metali|prelaznih metala]], [[lantanidi|lantanida]], [[aktinid]]a i [[metalloid]]a. Dakle, koordinacijska hemija je hemija većine periodnog sistema. Metali i ioni metala postoje, barem u kondenzovanim fazama, samo okruženi ligandima. Područja koordinacijske hemije mogu se klasifikovati prema prirodi liganada, u širem smislu: * Klasična (ili "[[Alfred Werner|Wernerovi]] kompleksi"): Ligandi u klasičnoj koordinacijskoj hemiji vežu se za metale, gotovo isključivo, preko njihovih [[usamljen par|usamljenih parova]] elektrona koji borave na atomima glavne grupe liganda . Tipskii ligandi su H₂O, NH₃, [[hlor|Cl^–]], [[cijanid|CN^–]], [[etilendiamin|en]]. Neki od najjednostavnijih članova takvih kompleksa opisani su u [[metalni vodeni kompleks]]i, [[metalni aminski kompleks]]i :Primjeri: [Co([[EDTA]])]⁻, [[kobalt(III) heksamin-hlorid|[Co(NH₃)₆]³⁺]], [[natrij ferioksalat|[Fe(C₂O₄)₃] ]] *Organometalna hemija: Ligandi su organski ([[alkeni]], [[alkini]], [[alkili]]) kao i "organskim slični" ligandi poput fosfina, hidrida i CO : Primjer: [[Ciklopentadieniliron-dikarbonil dimer|(C₅H₅)Fe(CO)₂CH₃]] * Bioorganska hemija: Ligandi su oni koje daje priroda, posebno uključujući bočne lance [[aminokiselina]] i mnoge [[kofaktor (biohemija)|kofaktore]] kao što su [[porfirin]]i. : Primjer: [[hemoglobin]] sadrži [[hem]], porfirinski kompleks gvožđa; : Primjer: [[hlorofil]] sadrži porfirinski kompleks magnezija; : Mnogi prirodni ligandi su "klasični", posebno uključujući vodu. * Klasterska hemija: Ligandi uključuju sve gore navedeno, kao i druge metalne ione ili atome. : Primjer Ru₃(CO)₁₂ * U nekim slučajevima postoje kombinacije različitih polja: : Primjer: [[protein gvožđa i sumpora|[Fe₄S₄(S-cisteinil)₄]²⁻]], u kjdem je nakupina ugrađena u biološki aktivnu vrstu. [[Mineralogija]], [[nauka o materijalima]] i [[hemija čvrstog stanja]]&nbsp; – kako se primjenjuju na metalne ione&nbsp; – podskupovi su koordinacijske hemije, pošto su metali okruženi ligandima. U mnogim slučajevima ti ligandi su oksidi ili sulfidi, ali su metali ipak koordinirani i primjenjuju se principi i smjernice dolje razmotreni. U [[kristalizaciona voda|hidratima]], barem neki od liganada su molekule vode. Tačno je da se fokus mineralogije, nauke o materijalima i hemije čvrstog stanja razlikuje od uobičajenog fokusa koordinacije ili neorganske hemije. Prvi se prije svega bave polimernim strukturama, svojstvima koja proizlaze iz skupnih efekata mnogih međusobno povezanih metala. Suprotno tome, koordinaciona hemija se fokusira na reaktivnost i svojstva kompleksa koji sadrže pojedinačne atome metala ili male cjeline atoma metala. == Nomenklatura koordinacijskih kompleksa == Osnovni postupak imenovanja kompleksa je: # Pri imenovanju složenog iona, ligandi se imenuju ispred metalnog iona. # Imena liganda data su po abecedi. Numerički prefiksi ne utiču na redoslijed. # * Višestruko prisutni monodentatni ligandi dobijaju prefiks prema broju pojavljivanja: ''di–'', ''tri–'', ''tetra–'', ''penta–'' ili ''heksa–''. # * Višestruko prisutni polidentatni ligandi (npr. [[etilendiamin]][], oksalat) dobijaju ''bis–'', ''tris–'', ''tetrakis–'', itd. # * Anioni završavaju na ''o''. Ovo zamjenjuje konačno 'e' kada anion završava na '–id', '–at' ili '–it', npr. ''hlorid'' postaje ''hlorido'', a ''sulfat'' postaje ''sulfato''. Ranije je '–id' promijenjen u '–o' (npr. ''hloro'' i ''cijano''), ali ovo je pravilo modificirano u [[IUPAC]] preporukama iz 2005. godine i sada su ispravni oblici za ove ligande ''hlorido'' i ''cijanido'.<ref>{{cite web |url= http://www.iupac.org/fileadmin/user_upload/databases/Red_Book_2005.pdf |title= Nomenclature of Inorganic Chemistry IUPAC Recommendations 2005 |at= section 1.6.4 (p. 10-11) |publisher= [[IUPAC]] |access-date= 6. 3. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20141222172055/http://www.iupac.org/fileadmin/user_upload/databases/Red_Book_2005.pdf |archive-date= 22. 12. 2014 |url-status= dead }}</ref> # * Neutralni ligandi dobivaju svoje uobičajeno ime, uz neke izuzetke: NH₃ postaje ''[[amin]]''; H₂O postaje ''akva '' ili ''akvo''; CO postaje ''karbonil'', NO je „nitrozil“. # Kada se piše ime centralnog atoma/iona, ako je kompleks anion, ime središnjeg atoma završit će na ''–at'', a koristiće se i njegovo latinsko ime ako je dostupno (osim za živu). # Treba navesti stanje oksidacije središnjeg atoma (kada je jedno od nekoliko mogućih ili nula) i treba ga napisati kao rimski broj (ili 0) u zagradama. # Nazivu kationa treba prethoditi ime aniona. (ako je primjenjivo, kao u prošlom primjeru) Primjeri: {|class="wikitable" !Metal !Promjena |- |Kobalt |Kobaltat |- |Aluminij |Aluminat |- |Hrom |Hromat |- |Vanadij |Vanadat |- |Bakar |Kuprat |- |Gvožđe |Ferat |} : [Cd(CN)₂(en)₂] → dicyanidobis(ethylenediamine)cadmium(II) : [CoCl(NH₃)₅]SO₄ → pentaamminechloridocobalt(III) sulfate : [Cu(H₂O)₆] ²⁺ → hexaaquacopper(II) ion : [CuCl₅NH₃]³⁻ → amminepentachloridocuprate(II) ion : K₄[Fe(CN)₆] → potassium hexacyanidoferrate(II) : [NiCl₄]²⁻ → tetrachloridonickelate(II) ion (The use of chloro- was removed from IUPAC naming convention)<ref>{{cite web |url= http://www.iupac.org/fileadmin/user_upload/databases/Red_Book_2005.pdf |title= Nomenclature of Inorganic Chemistry IUPAC Recommendations 2005 |at= section 1.6.4 (p. 10-11) |publisher= [[IUPAC]] |access-date= 6. 3. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20141222172055/http://www.iupac.org/fileadmin/user_upload/databases/Red_Book_2005.pdf |archive-date= 22. 12. 2014 |url-status= dead }}</ref> Koordinacijski broj liganada vezanih za više metala (premošćujući ligandi) naznačen je indeksom grčkog simbola [[mu (slovo)|μ]] postavljenog ispred imena liganda. Stoga je [[Dimer (hemija)|dimer]] [[aluminij-trihlorid]]a opisan s Al₂Cl₄(μ₂–Cl)₂. Bilo koja anionska grupa može se elektronski stabilizirati bilo kojim kationom. Anionski kompleks može se stabilizirati kationom vodika, postajući kiseli kompleks koji se može disocirati da bi oslobodio kationski vodik. Ova vrsta složenog spoja ima ime sa "ska"/ski, dodano nakon centralnog metala. Na primjer, H ₂[Pt(CN)₄] ima naziv tetracianoplatinska (II) kiselina. == Konstanta stabilnosti == {{glavni|Konstanta stabilnosti kompleksa}} Afinitet metalnih iona za ligande opisuje se konstantom stabilnosti, koja se naziva i konstanta tvorbe, a predstavljena je simbolom K_f. To je [[konstanta ravnoteže]] za njegovo sastavljanje od sastavnih metala i liganada i može se izračunati u skladu s tim, kao u slijedećem primjeru za jednostavan slučaj: :(X)Metal_(aq) + (Y)Lewisova baza_(aq) ⇌ (Z)kompleksni ion_(aq) :<math>K_f = \frac{[\text{Ion kompleksa}]^Z}{[\text{Metalni ion}]^X[\text{Lewisova baza}]^Y}</math> gdje X, Y i Z = [[stehiometrija|stehiometrijski]] koeficijenti svake vrste. Konstante formacije jako se razlikuju. Velike vrijednosti ukazuju na to da metal ima visok afinitet za ligand, pod uvjetom da je sistem u ravnoteži.<ref>{{Cite web|url = http://www2.ucdsb.on.ca/tiss/stretton/CHEM2/solubil8.htm|title = Complex Ion Equilibria|access-date = 26. 1. 2021|archive-date = 8. 3. 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150308110908/http://www2.ucdsb.on.ca/tiss/stretton/CHEM2/solubil8.htm|url-status = dead}}</ref> Ponekad će konstanta stabilnosti biti u drugom obliku poznatom kao konstanta destabilnosti. Ova konstanta izražava se kao inverzna konstanti formiranja i označava se kao K_d = 1/K_f .<ref>{{Cite web|url = http://www2.bakersfieldcollege.edu/wcooper/Chem%20B1B%20Notes%20Fall_09/Chap_17_Solubility_Equilibrium_Notes.pdf|title = Solubility and Complex-ion Equilibria|last = Stretton|first = Tom|access-date = 26. 1. 2021|archive-date = 20. 9. 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180920175811/http://www2.bakersfieldcollege.edu/wcooper/Chem%20B1B%20Notes%20Fall_09/Chap_17_Solubility_Equilibrium_Notes.pdf|url-status = dead}}</ref> Ova konstanta predstavlja obrnutu reakciju razgradnje složenog iona na njegove pojedinačne metalne i ligandne komponente. Kada se uspoređuju vrijednosti za K_d, što je vrijednost veća, to je kompleksni ion nestabilniji. Kao rezultat stvaranja ovih složenih iona u rastvorima, oni također mogu imati ključnu ulogu u rastvorljivosti drugih spojeva. Kada se formira složeni ion, on može promijeniti koncentraciju njegovih komponenata u rastvoru. Na primjer: :Ag{{su|p=+|b=(aq)}} + 2NH₄OH_(aq) ⇌ Ag(NH₃){{su|b=2|p=+}} + H₂O :AgCl_(s) + H₂O_(l) ⇌ Ag{{su|b=(aq)|p=+}} + Cl{{su|b=(aq)|p=−}} Ako bi se obje reakcije dogodile u istoj reakcijskoj posudi, topivost srebo-hlorida povećala bi se prisustvom NH₄OH jer formiranje kompleksa diamin-srebro (I) troši značajan dio oslobođenih iona srebra iz rastvora. Prema [[Le Chatelierov princip|Le Chatelierovom principu]], ovo dovodi do pomicanja udesno reakcije ravnoteže otapanja srebro-hlorida, koji kao produkt ima ion srebra. Ova nova topivost može se izračunati prema vrijednosti K_f i K_sp za izvorne reakcije. Topivost se u osnovi pronalazi kombiniranjem dvije odvojene ravnoteže u jedne kombinirane reakcije ravnoteže, a ta kombinirana reakcija određuje novu topivost. Dakle, K_c, nova konstanta toplvosti, označava se sa :<math>K_c = K_{sp} * K_f</math> ==Specifični metalni kompleksi== ===Živa=== Na specifičnost, rastvorljivost, pokretljivost i toksičnost [[Živa (element)|žive]] u vodenom okruženju snažno utiče njeno [[Hemijska reakcija|kompleksiranje]] s neorganskim i organskim [[ligand]]ima; najznačajnija je interakcija žive sa otopljenom organskom materijom (DOM). Kao rezultat, specifikacija žive ovisi o koncentraciji svakog liganda i konstantama stabilnosti živinih kompleksa koje formiraju. Za živu važni anorganski ligandi uključuju hidroksid, hlorid i sulfid. Međutim, kompleksiranje prirodnim organskim jedinjenjima često kontrolira [[geohemija|biogeohemijsko]] kruženje žive. Naprimjer, kompleksacija s DOM-om može ograničiti dostupnost Hg²⁺ za pretvorbu u metil-živu ili pojačati stvaranje elementarne žive (Hg⁰) iz Hg²⁺, daljnjim smanjenjem dostupnosti Hg²⁺ za pretvaranje u metil-živu.<ref name="Lamborg et al">Lamborg, C. H., C. Tseng, W. F. Fitzgerald, P. H. Balcom, and C. R. Hammerschmidt, 2003, Determination of the Mercury Complexation Characteristics of Dissolved Organic Matter in Natural Waters with “Reducible Hg” Titrations: Environmental Science and Technology, 37, 3316-3322.</ref><ref name ="Ravichandran et al">Ravichandran, M., 2004, Interactions between mercury and dissolved organic matter—a review: Chemosphere, 55, 319-331.</ref> Vezanje žive na otopljenu organsku tvar procjenjuje se u smislu [[konstanta stabilnosti kompleksa|konstante stabilnosti]] kompleksa Hg-DOM.<ref name = "Ravichandran et al"/> Pretpostavlja se da u reakciji kompleksiranja između Hg²⁺, organski ligand ima sljedeći oblik: Hg²⁺ + Lⁿ⁻ → 2 HgL^(2-n)+ gdje K = konstanta stabilnosti, koja je: :K= [HgL^(2-n)]/[Hg²⁺][Lⁿ⁻].<ref name="Lamborg et al"/> Kationi metala vežu se za kisela mjesta u organskoj tvari, među kojima su najčešće karboksilne kiseline, fenoli, amini, alkoholi i tioli. Živa je klasificirana kao metal tipa B i pokazuje prednost ligandima sumpora, manje elektronegativnih halogenida i dsušiku u odnosu na ligande koji sadrže kisik. Stoga se očekuje da se živa preferencijalno veže s tiolom i drugim funkcionalnim grupama koje sadrže sumpor, koje, uprkos relativno maloj zastupljenosti u DOM-u, daleko premašuju količinu žive dostupne u vodenom okruženju. Istraživanje je pokazalo da se vezanje Hg²⁺ organskim ligandima ne događa odmah kada su prisutna oba; umjesto toga, složenost teži da slijedi konstantu brzine pseudo-prvog reda s eksponencijalnim propadanjem.<ref name = "Lamborg et al"/> Predviđanje specijacije žive zbog Hg-DOM kompleksa je teško, zbog heterogenosti organske materije, elektrostatskih efekata i varijacija u konstantama stabilnosti; međutim, nedavna ispitivanja pokazala su da su konstante uslovne stabilnosti za vezanje žive u rasponu od 10²²–10²⁸.<ref name = "Ravichandran et al"/> Eksperimenti kompetitivne razmjene liganda (CLE), u kojima se mjeri vezanje Hg za prirodne organske ligande u prisustvu dodanog liganda, čija je kompleksnost sa Hg²⁺ dobro okarakterisana, koristi se za određivanje koncentracija i očigledno konstante stabilnosti prirodnih kompleksa žive. Jedan takav eksperiment koristio je i hlorid i tiosalicikličnu kiselinu (TSA) kao konkurentske ligande; procijenjene konstante uslovne stabilnosti kretale su se od 10^26,1 do 10^26,9 za konkurenciju hloridima i 10^27,3 do 10^29,2 za kompeticiju TSA.<ref name="Han et al">Han, S. and G. A. Gill, 2005, Determination of Mercury Complexation in Coastal and Estuarine Waters Using Competitive Ligand Exchange Method: Environmental Science and Technology, 39, 6607-6615.</ref> Ova studija pokazala je da su niže koncentracije mjesta vezanja s višim konstantama stabilnosti važnije za specifikaciju Hg od većih koncentracija slabijih mjesta vezanja. Konstante uvjetne stabilnosti variraju s pH, zbog kompeticije s protonima za mjesta vezanja.<ref name = "Han et al"/> Oni također variraju sa salinitetom i, suprotno onome što se može očekivati, uglavnom su niže u slatkoj od morske vode. U morskoj vodi, organski kompleksi moraju imati vrlo visoke vrijednosti K da bi se nadmetali sa hloridom za kompleksiranje žive. U slatkovodnim sistemima hidroksid je najčešći neorganski ligand, ali njegova koncentracija je dovoljno niska da organski ligandi ne moraju imati visoku K vrijednost da bi se nadmetali za kompleksiranje žive. U oba okruženja, u kompleksima žive dominiraju organski spojevi.<ref name="Lamborg et al" /><ref name="Han et al" /> Ispitujući ulogu DOM-a u specijaciji žive u sulfidnim okruženjima, vidimo da anorganski sulfid također ima važnu ulogu u anoksičnim sredinama, zbog vrlo jakog vezanja sulfida sa živom. HgS {{su|p=0|b =(aq)}}, Hg(S₂H)^–, Hg(SH) {{su|b=2|p=0}} i [[živa-sulfid|HgS_(s)]] su vjerovatno najvažnije vrste. Međutim, nedavne studije pokazale su da su konstante stabilnosti kompleksa Hg-DOM veće od onih za kompleksiranje živinog sulfida. Ovi rezultati tada impliciraju da organska materija može da veže kompletan sulfid za kompleksiranje žive u anoksičnom okruženju.<ref name="Ravichandran et al" /> Pokazalo se da DOM utiče na bioakumulaciju žive fotohemijskom redukcijom i metilacijom. Redukcija Hg²⁺ na Hg⁰ uticajem sunčeve svjetlosti je proces koji se često javlja, ali je pojačan u prisustvu DOM-a. Suprotno tome, fotoliza rastvorenog organskog ugljika (DOC) može proizvesti radikalne vrste kisika, uključujući hidroksilne radikale (^–OH), za koje je dokazano da oksidiraju Hg⁰ u Hg²⁺.<ref name = "Ravichandran et al"/> Konverzija ionske žive (posebno Hg²⁺) u metil-živu je važan proces, jer je metilživa neurotoksin i pokazalo se da se bioakumulira u prehrambenom lancu. [[Metilacija]] žive je [[mikrob]]no posredovan proces, u kojem [[bakterije]] pasivnom difuzijom asimiliraju neutralno nabijene vrste žive. Kompleksacija sa DOC ograničava ovaj mehanizam usvajanja, jer su molekule DOC prevelike da bi prošle kroz [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]]; međutim, pri niskom pH, DOC je manje negativno nabijen i zbog toga je manja vjerovatnoća da kompleksira živu, čineći tako živu dostupnijom za metilaciju. Pored toga, redukcija Hg²⁺ posredstvom DOM-a na Hg⁰ dodatno bi ograničilo dostupnost žive za metilaciju, dovodeći do njenog isparavanja. Izravno metiliranje žive može se dogoditi i reakcijom s huminskom i fulvinskom kiselinom u DOM-u.<ref name = "Ravichandran et al"/> == Primjena koordinacijskih spojeva == Metali postoje samo u rastvoru kao koordinacijski kompleksi, pa iz toga proizlazi da je ova klasa spojeva korisna na najrazličitije načine. === Bioorganska hemija === U [[organska hemija|bioorganskoj]] i [[bioorganometalna hemija|bioorganometalnoj hemiji]], koordinacijski kompleksi imaju strukturne ili katalitske funkcije. Procjenjuje se da 30% proteina sadrži ione metala. Primjeri uključuju intenzivno obojene [[Vitamin B12|vitamina B₁₂]], [[Hem|grupe hem]] u [[hemoglobin]]u, [[citohrom]]a, [[vitamin C|hlorne grupe]] u [[hlorofil]]u i [[karboksipeptidaza]]ma, hidrolitičkim enzimima važnim u probavi. Drugi složeni ionski enzim je [[katalaza]], koji razgrađuje ćelijski otpad [[vodik-peroksid]]. Sintetski koordinacijski spojevi koriste se i za vezanje na proteine, a posebno na [[nukleinske kiseline]] (npr. lijek protiv raka [[cisplatin]]. === Analiza === Koordinacijski spojevi jedno vrijeme korišteni su za identifikaciju prisustva metala u uzorku. [[Kvalitativna anorganska analiza]] uglavnom je zamijenjena instrumentalnim metodama analize kao što su [[atomska apsorpciona spektroskopija]] (AAS), [[atomska emisijska spektroskopija s induktivno povezanom plazmom]] (ICP-AES) i [[masena spektometrija|induktivno povezane sprege masene spektrometrije]] (ICP-MS). == Također pogledajte== * [[Aktivirani kompleks]] * [[IUPAC nomenklatura neorganske hemije]] * [[Kavez za koordinaciju]] * [[Koordinaciona geometrija]] * [[Izomerija koordinacije]] * [[Koordinacioni polimeri]] ==Reference== {{refspisak|33em}} ==Dopunska literatura== * De Vito, D.; Weber, J. ; Merbach, A. E. “Calculated Volume and Energy Profiles for Water Exchange on t_2g ⁶ Rhodium(III) and Iridium(III) Hexaaquaions: Conclusive Evidence for an I_a Mechanism” Inorganic Chemistry, 2004, Volume 43, pages 858–863. {{doi|10.1021/ic035096n}} * Zumdahl, Steven S. Chemical Principles, Fifth Edition. New York: Houghton Mifflin, 2005. 943–946, 957. {{OCLC|77760970}} * Harris, D., Bertolucci, M., ''Symmetry and Spectroscopy''. 1989 New York, Dover Publications ==Vanjski linkovi== *[http://www.chemistry.wustl.edu/~edudev/LabTutorials/naming_coord_comp.html Naming Coordination Compounds] *[http://www.wou.edu/las/physci/ch462/tmcolors.htm Transition Metal Complex Colors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209160045/http://www.wou.edu/las/physci/ch462/tmcolors.htm |date=9. 2. 2005 }} {{Koordinacijski kompleksi}} {{grane hemije}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Coordination Complex}} [[Kategorija:Neorganska hemija]] [[Kategorija:Prijelazni metali]] [[Kategorija:Koordinaciona hemija]] [[Kategorija:Biofizika]] [[Kategorija:Kompleksni spojevi]] 2m2ldsgs0uchqdmfmevtcnh0gw9e8au 0 471398 3914652 3903452 2026-07-26T15:44:48Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914652 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Aromatski spoj}} [[Slika:Benzene resonance structures.png|right|thumb| Dva različita [[rezonanca (hemija)|rezonancijska]] oblika [[benzen]]a (gore) kombiniraju se da bi se dobila prosječna struktura (dolje)]] '''Aromatičnost''' – u [[hemija|hemiji]] – je svojstvo [[ciklički spoj|cikličnih]] ([[prsten (hemija)|prstenastih]]), [[ravan|ravnih]] struktura sa [[pi-veza]]ma u [[rezonancija (hemija)|rezonanciji]] (one koje sadrže [[delokalizirani elektron|delokalizirane elektrone]]), što daje povećanu stabilnost u odnosu na druge geometrijske ili vezne aranžmane s istim skupom atoma. Aromatski prstenovi su vrlo stabilni i ne raspadaju se lahko. [[Organski spoj]]evi koji nisu aromatski klasificirani su kao [[alifatski spoj]]evi – oni mogu biti [[aliciklični spoj|ciklični]], ali samo aromatični prstenovi imaju poboljšanu stabilnost. Budući da su najčešći [[aromatski spoj]] evi derivati [[benzen]]a (aromatski [[ugljikovodik]] uobičajen u [[nafta|nafti]] i [[petrokemija|njegovim izvedenicama]]). Riječ ''aromatski'' povremeno se neformalno odnosi na derivate benzena, pa je tako prvo definirano. Ipak, postoje mnogi aromatski spojevi koji nisu benzenski. Naprimjer, u živim organizmima najčešći aromatski prstenovi su dvostruko prstenaste baze u [[RNK]] i [[DNK]]. Aromatskna [[funkcionalna grupa]] ili drugi [[supstituent]] naziva se [[aril]] grupa. Najranija upotreba izraza "aromatski" bila je u članku [[August Wilhelm Hofmann|Augusta Wilhelma Hofmanna]], 1855.<ref name="Hofmann1855">{{Cite journal | doi = 10.1098/rspl.1856.0002 | first = A. W. | last = Hofmann| title = On Insolinic Acid | journal = Proceedings of the Royal Society | volume = 8 | year = 1855 | pages = 1–3| doi-access = free }}</ref> Hofmann je izraz koristio za klasu benzenskih spojeva, od kojih mnogi imaju [[miris]] (arome), za razliku od čistih zasićenih [[ugljikovodik]]a. Aromatičnost kao hemijsko svojstvo nema opću vezu sa [[miris]]nim svojstvima takvih spojeva (kako mirišu), iako su 1855., prije nego što je shvaćena struktura benzena ili organskih spojeva, hemičari poput Hofmanna počeli shvatati da su mirisave molekule iz [[biljke|biljaka]], poput [[terpen]]a, imale hemijska svojstva za koja danas prepoznajemo da su slična nezasićenim naftnim ugljovodonicima poput benzena. U pogledu elektronske prirode molekule, aromatičnost opisuje [[konjugirani sistem]], često napravljen od naizmjeničnih jednostrukih i dvostrukih veza u prstenu. Ova konfiguracija omogućava da se elektroni u pi-sistemu molekule delokaliziraju oko prstena, povećavajući stabilnost molekule. Molekula ne može biti predstavljena jednom strukturom, već rezonancijskim hibridom različitih struktura, kao naprimjer sa dvije rezonantne strukture benzena. Ove molekule nije moguće pronaći ni u jednom od ovih prikaza, s dužim pojedinačnim vezama na jednom mjestu, a kraćim dvostrukim vezama na drugom. Umjesto toga, molekule imaju dužine veza između jednostruke i dvostruke veze. Ovaj često viđeni model aromatskih prstenova, naime ideju da je [[benzen]] nastao od šesteročlanog ugljeničkog prstena sa naizmeničnom jednostrukom i dvostrukom vezom (cikloheksatrien), razvio je [[Friedrich August Kekulé von Stradonitz|August Kekulé]]. Model benzena sastoji se od dva rezonantna oblika, što odgovara dvostrukim i jednostrukim vezama koje se naslažu da bi nastalo šest jednoipolovinskih-veza. Benzen je stabilnija molekula nego što bi se očekivalo bez obračunavanja delokalizacije naboja. ==Teorija== [[slika:Benzene-6H-delocalized.svg|right|120px|Moderno obilježavanje benzena]] Kako je to standard za dijagnoze rezonancije, upotreba dvoglave strelice ukazuje da dvije strukture nisu različiti entiteti već samo hipotetske mogućnosti. Niti je tačan prikaz ''stvarnog'' spoja, koji je najbolje predstavljen hibridom (prosjekom) ovih struktura. Veza C = C kraća je od veze C–C. Benzen je [[pravilni šesterougao]] – ravan je i svih šest veza [[ugljik]]-ugljik ima jednaku [[dužina veze|dužinu]], koja je srednja između veze [[jednostruka veza|jednostruke]] i [[dvostruka veza|dvostruke veze]]. U cikličnoj molekuli sa tri naizmjenične dvostruke veze, cikloheksatrienom, dužina jednostruke veze bila bi 1,54&nbsp; [[Ångström|Å]], a vostruke veze bi bila 1,34&nbsp;Å. Međutim, u molekuli benzena dužina svake veze je 1,40 &nbsp;Å, što ukazuje da je to prosjek jednostruke i dvostruke veze.<ref>{{Cite web|title = Bonding in benzene – the Kekulé structure|url = http://www.chemguide.co.uk/basicorg/bonding/benzene1.html|website = www.chemguide.co.uk|access-date = 25. 12. 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title = Chemical Reactivity|url = https://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/react3.htm|website = www2.chemistry.msu.edu|access-date = 25. 12. 2015}}</ref> Bolji je prikaz kružne [[pi-veza|π-veze]] (Armstrongov ''unutrašnji ciklus ''), u kojoj se gustoća elektrona ravnomjerno raspoređuje kroz π-vezu iznad i ispod prstena. Ovaj model tačnije predstavlja lokaciju elektronske gustoće unutar aromatskog prstena. Pojedinačne veze nastaju iz preklapanja hibridiziranih [[Atomska orbitala|atomskih sp² -orbitala]] u liniji između jezgara ugljika – one se nazivaju [[sigma veza|σ-veze]]. Dvostruke veze sastoje se od σ-veze i π-veze. Π-veze nastaju iz preklapanja [[atomska orbitala|atomske p-orbitale]] iznad i ispod ravni prstena. Sljedeći dijagram prikazuje položaj ovih p-orbitala: :[[Slika:Benzene-orbitals.png|340px|thumb|Benzenske elektronske orbitale]] Budući da su izvan ravni atoma, ove orbitale mogu slobodno međusobno komunicirati i postati delokalizirane. To znači da, umjesto da je vezan za jedan atom ugljika, svaki elektron dijeli svih šest u prstenu. Prema tome, nema dovoljno elektrona za stvaranje dvostrukih veza na svim atomima ugljika, ali "ekstra" elektroni jednako ojačavaju sve veze u prstenu. Smatra se da rezultirajuća [[molekularna orbitala]] ima ''π simetriju ''. : [[Slika: Benzene Orbitals.svg|340px|Delokalizacija benzenove orbite]] == Osobine aromatskih sistema == Aromatskii (ili [[aril]]) prsten sadrži skup [[kovalentna veza|kovalentno povezanih]] atoma sa specifičnim karakteristikama: # [[Delokalizovani elektron|Delokalizirani]] konjugovani [[pi-elektron|π]] sistem, najčešće raspored naizmeničnih jednostrukih i dvostrukih [[kovalentna veza|veza]]; # [[Koplanarnost|Koplanarna]] struktura, sa svim atomima koji doprinose u istoj ravni; # Atomi raspoređeni u jedan ili više prstenova; # Broj π delokaliziranih elektrona koji je [[pojedinačno paran|paran, ali ne višestrukiji od 4]], odnosno, 4''n''&nbsp;+&nbsp;2 π-elektrona, gdje ''n''&nbsp; = &nbsp; 0,1, 2, 3 i tako dalje. Ovo je poznato kao [[Hückelovo pravilo]]. Prema Hückelovom pravilu, ako molekula ima 4 ''n''&nbsp;+&nbsp;2 π-elektrona, ona je aromatska, ali ako ima 4''n'' π-elektrona i ima karakteristike 1-3 gore, kaže se da je molekula [[antiaromatičnost|antiaromatičnna]]. Dok je benzen aromatičan (šest elektrona, iz tri dvostruke veze), [[ciklobutadien]] je antiaromatski, jer je broj π delokaliziranih elektrona 4, što je naravno višestruko više od 4. Ion ciklobutadienida (2−) međutim , je aromatski (6 elektrona). Atom u aromatskom sistemu može imati i druge elektrone koji nisu dio sistema, pa se stoga zanemaruju za pravilo 4''n''&nbsp;+&nbsp;2. U [[furan]]u, atom kisika je sp² hibridiziran. Jedan usamljeni par je u π-sistemu, a drugi u ravni prstena (analogno vezi C–H u ostalim položajima). Postoji šest π-elektrona, pa je furan aromatski. Aromatske molekule obično pokazuju poboljšanu hemijsku stabilnost, u poređenju sa sličnim nearomatskim molekulama. Molekula koja može biti aromatična težit će promjeni prema aromatičnosti, a dodana stabilnost mijenja njenu hemiju. Aromatski spojevi prolaze kroz reakcije [[elektrofilna aromatska supstitucija|elektrofilne aromatske supstitucije]] i [[nukleofilna aromatska supstitucija|nukleofilne aromatske supstitucije]], ali ne i [[elektrofilna adicija|elektrofilne adicije]], kao što se događa sa dvostrukim vezama ugljik-ugljik. U prisustvu magnetnog polja, cirkulišući π-elektroni u aromatskoj molekuli proizvode struju aromatskog prstena, koja inducira dodatno magnetno polje, važan efekt u [[NMR|nuklearnoj magnetnoj rezonanci]] (NMR).<ref>{{cite journal | last1 = Merino | first1 = Gabriel | last2 = Heine | first2 = Thomas | last3 = Seifert | first3 = Gotthard | title = The Induced Magnetic Field in Cyclic Molecules | journal = Chemistry: A European Journal | volume = 10 | pages = 4367–71 | year = 2004 | doi = 10.1002/chem.200400457 | pmid = 15352120 | issue = 17}}</ref> NMR signal protona u ravni aromatskog prstena pomaknut je znatno dalje prema dolje od one na nearomatskim sp² ugljicima. Ovo je važan način otkrivanja aromatičnosti. Istim mehanizmom, signali protona smještenih u blizini osi prstena pomiču se prema gore. Aromatske molekule mogu međusobno komunicirati u takozvanom [[Aromatska interakcija|π – π slaganje]]: π sistemi čine dva paralelna prstena koja se preklapaju u orijentaciji „licem u lice“. Aromatske molekule također su u mogućnosti međusobno komunicirati u orijentaciji "od ivice prema licu": blagi pozitivni naboj supstituenata na atomima prstena jedne molekule privlači blagi negativni naboj aromatskog sistema na drugoj molekuli. Ravne monociklične molekule koji sadrže 4''n'' π-elektrona nazivaju se [[Möbius-Hückelov koncept|antiaromatski]] i općenito su nestabilni. Molekule koje bi mogle biti antiaromatske sklone su promjeni iz ove elektronske ili konformacije, čime postaju nearomatske. Naprimjer, [[ciklooktatetraen]] (COT) se iskrivljuje iz planarnosti, prekidajući π preklapanje između susjednih dvostrukih veza. Nedavna istraživanja utvrdila su da [[ciklobutadien]] ima asimetričnu, pravougaonu konfiguraciju u kojoj se jednostruka i dvostruka veza zaista izmjenjuju, bez rezonancije; jednostruke veze su znatno duže od dvostrukih, smanjujući nepovoljno preklapanje p-orbitale. Ovo smanjenje simetrije podiže degeneraciju dvije ranije nevezujuće molekulske orbitale, koje [[Hundovo pravilo]] prisiljava dva nesparena elektrona u novu, slabo vezujuću orbitalu (i također stvara slabo vezujuću orbitalu). Dakle, ciklobutadien je nearomatski; napon asimetrične konfiguracije nadmašuje antiaromatičnu destabilizaciju koja bi pogodila simetričnu, kvadratnu konfiguraciju. [[Hückelovo pravilo]] aromatičnosti tretira molekule u njihovim jednostavnim osnovnim stanjima (S₀). Utvrđeno je da su trendovi stabilnosti ovdje opisanih spojeva obrnuti u najniže ležećim pobuđenim tripletima i singletima (T₁ i S₁), prema [[Bairdovo pravilo|Braidovom pravilu]]. To znači da spojevi poput benzena, sa 4''n'' + 2 π-elektrona i aromatskim svojstvima u osnovnom stanju, postaju antiaromatski i često u pobuđenom stanju imaju manje simetrične strukture.<ref>{{Cite journal|last1=Rosenberg|first1=Martin|last2=Dahlstrand|first2=Christian|last3=Kilså|first3=Kristine|last4=Ottosson|first4=Henrik|date=28. 5. 2014|title=Excited State Aromaticity and Antiaromaticity: Opportunities for Photophysical and Photochemical Rationalizations|journal=Chemical Reviews|volume=114|issue=10|pages=5379–5425|doi=10.1021/cr300471v|pmid=24712859|issn=0009-2665}}</ref> == Aromatski spojevi == {{glavni|Aromatski spoj}} === Značaj === Aromatski spojevi imaju ključnu ulogu u biohemiji svih živih bića. Četiri aromatske [[aminokiseline]] [[histidin]], [[fenilalanin]], [[triptofan]] i [[tirozin]] služe kao jedan od 20 osnovnih gradivnih blokova proteina. Dalje, svih 5 [[nukleotid]]a ([[adenin]]ski, [[timin]]ski, [[citozin]]ski, [[guanin]]ski i [[uracil]]ski) koji čine sekvencu genetičkog kod u [[DNK]] i [[RNK]] su aromatski [[purin]]i ili [[pirimidin]]i. Molekula [[hem]]a sadrži aromatski sistem sa 22 π-elektrona. [[Hlorofil]] također ima sličan aromatski sistem. Aromatični spojevi su važni u industriji. Ključni aromatski ugljovodonici od komercijalnog interesa su [[benzen]], [[toluen]], [[ksilen|''orto''-ksilen]] i [[ksilen|''para''-ksilen]]. Godišnje se proizvede oko 35 miliona tona širom svijeta. Oni se ekstrahiraju iz složenih smjesa dobijenih rafinacijom nafte ili destilacijom katranskog ugljena i koriste se za proizvodnju niza važnih hemikalija i polimera, uključujući [[stiren]], [[fenol]], [[anilin]] , [[poliester]] i [[najlon]]. === Neutralni homociklici === [[Benzen]], kao i većina drugih [[anulen]]a (s izuzetkom [[ciklodecapentaen]]a, jer je neplanarni) s formulom C_{4''n'' + 2}H_{4''n'' + 2}, gdje je ''n'' prirodni broj, kao što je kod [[ciklotetradekaheptaen]]a (''n'' = 3). === Heterociklici=== U [[heterociklični spoj|heterocikličkom]] aromatiku (heteroaromatiku) jedan ili više atoma u aromatskom prstenu imaju neki drugi element, a ne ugljik. To može smanjiti aromatičnost prstena i tako (kao u slučaju [[furan]]a) povećati njegovu reaktivnost. Ostali primjeri uključuju [[piridin]], [[pirazin]], [[pirol]], [[imidazol]], [[pirazol]], [[oksazol]], [[tiofen]] i njihove [[benzen|benzanulirane]] analoge ([[benzimidazol]], naprimjer). U svim ovim primjerima, broj π-elektrona je 6, zbog π-elektrona iz dvostrukih veza kao i dva elektrona iz bilo kojeg usamljenog para koji se nalazi u p-orbitali u ravni aromatskog π-sistem. Naprimjer, u piridinu, pet sp² hibridiziranih ugljika imaju p-orbitalu koja je okomita na ravninu prstena, a svaka od ovih p-orbitala sadrži jedan π-elektron. Pored toga, atom dušika je također sp² hibridiziran i ima jedan elektron u p-orbitali, koji dodaje do 6 p-elektrona, čineći tako piridin aromatičnim. Usamljeni par na dušiku nije dio aromatičnog π-sistema. Pirol i imidazol su petočlani aromatični prstenovi koji sadrže heteroatome. U pirolu, svaki od četiri sp²-hibridizirana ugljika daje jedan π-elektron, a atom dušika je također sp²-hibridiziran i doprinosi dva π-elektrona iz svog usamljenog para, koji zauzima p-orbitalu. U imidazolu su oba dušika sp²-hibridizirana; onaj u dvostrukoj vezi doprinosi jedan elektron, a onaj koji nije u njoj, a nalazi se u usamljenom paru, doprinosi dva elektrona u π-sistem.<ref name=":0">{{Cite book|title = Organic Chemistry |url = https://archive.org/details/organicchemistry0000mcmu_w1z3 |edition=8th |last = McMurry|first = John|publisher = Brooks-Cole|year =2011 |isbn = 978-0-8400-5444-9|pages = [https://archive.org/details/organicchemistry0000mcmu_w1z3/page/544 544]}}</ref> === Spojeni aromati i policiklici === [[Policiklični aromatski ugljikovodici]] su molekule koje sadrže dva ili više jednostavnih aromatskih prstenova spojenih zajedno dijeljenjem dva susjedna atoma ugljika. Primjeri su [[naftalen]], [[antracen]] i [[fenantren]]. U fuzioniranim aromaticima nisu sve veze ugljik-ugljik nužno ekvivalentne, jer elektroni nisu delokalizirani u cijeloj molekuli. Aromatičnost ovih molekula može se objasniti pomoću njihove orbitalne slike. Poput benzena i drugih monocikličnih aromatskih molekula, policiklici imaju ciklički konjugovani pi-sistem sa p-orbitalnim preklapanjem iznad i ispod ravni prstena. === Supstituirani aromatici === Mnogi [[hemijski spoj]]evi su aromatični prstenovi sa povezanim drugim [[funkcionalna grupa|funkcionalnim grupama]]. Primjeri uključuju [[trinitrotoluen]] (TNT), [[aspirin|acetilsalicilnu kiselinu]] (aspirin), [[paracetamol]] i [[nukleotid]]e [[DNK]]. === Aromatskii ioni === Aromatske molekule ne moraju biti neutralne molekule. Ioni koji zadovoljavaju Huckelovo pravilo o 4''n''&nbsp;+&nbsp;2 π-elektrona u ravnoj, cikličnoj, konjugovanoj molekuli smatraju se aromatskim ionima. Naprimjer, anion [[ciklopentadienil]] i kation [[Tropilij|cikloheptatrienilij]] smatraju se aromatskim ionima, a molekula [[azulen]]a može se aproksimirati kao kombinacija oba. Da bi se atom pretvorio iz sp³ u sp², mora se formirati [[karbokacija]], [[karbanion]] ili ugljikov [[slobodni radikal|radikal]]. Oni ostavljaju sp²-hibridizirane ugljike koji mogu sudjelovati u π-sistemu aromatske molekule. Poput neutralnih aromatskih spojeva, ovi su stabilni i lahko nastaju. Ciklopentadienilni anion se stvara vrlo lahko i stoga je 1,3-ciklopentadien vrlo kiseli ugljikovodik sa [[Konstanta disocijacije kiseline|p''K''_a]] od 16. Ostali primjeri aromatskih iona uključuju kation [[ciklopropenij]]a (2 π-elektrona) i ciklooktatetraenil dianion (10 π elektrona). === Netipski aromatični spojevi === Aromatičnost se javlja i u spojevima koji nisu karbociklični ili heterociklični; sintetizirani su neorganski spojevi sa šest članova, koji su analogni benzenu. Naprimjer, [[borazin]] je šesteročlani prsten sastavljen od naizmjeničnih atoma bora i dušika, svaki sa po jednim povezanim vodikom. Ima delokalizirani π-sistem i podvrgava se reakcijama elektrofilne supstitucije, primjerenim aromatičnim prstenovima, a ne reakcijama koje se očekuju od nearomatičnih molekula.<ref>{{cite journal |journal= Structural Chemistry |year= 2007 |volume= 18 |issue= 6 |pages= 833–839 |title= Borazine: to be or not to be aromatic |doi= 10.1007/s11224-007-9229-z |last1= Islas |first1= Rafael |last2= Chamorro |first2= Eduardo |last3= Robles |first3= Juvencio |last4= Heine |first4= Thomas |last5= Santos |first5= Juan C. |last6= Merino |first6= Gabriel}}</ref> Sasvim nedavno, eksperimentalno je dokazana aromatičnost planarnih {{chem|Si|5|6−}} prstenova koji se javljaju u [[Zintlova faza|Zintlovoj fazi]] Li₁₂Si₇ od Li-polimernog NMR-a.<ref>{{cite journal | title = Li NMR Spectroscopy on Crystalline Li₁₂Si₇: Experimental Evidence for the Aromaticity of the Planar Cyclopentadienyl-Analogous {{chem|Si|5|6−}} Rings | first1= Alexander |last1=Kuhn |first2=Puravankara |last2=Sreeraj |first3=Rainer |last3=Pöttgen |first4=Hans-Dieter |last4=Wiemhöfer |first5=Martin |last5=Wilkening|first6=Paul|last6= Heitjans | journal = Angew. Chem. Int. Ed. | year = 2011 | volume = 50 | issue = 50 | pages = 12099–102 | doi = 10.1002/anie.201105081| pmid= 22025292 }}</ref> [[Homoaromatičnost]] je stanje sistema u kojima je konjugacija prekinuta jednim sp {{sup|3}} [[orbitalna hibridizacija|hibridiziranim]] atomom ugljika. Y-aromatičnost se koristi za opisivanje oblika Y, [[ravnina (geometrija)|planarne]] (ravne) [[molekule]] sa [[rezonanca (hemija)|rezonancnim]] vezama. Koncept je razvijen da objasni izvanrednu stabilnost i visoku bazičnost kation [[gvanidin]]ija. Gvanidinij nije molekula u prstenu i više je [[unakrsna konjugacija|unakrsno konjugiran]], a ne π-sistem uzastopno vezanih atoma, ali se izvještava da njegovih šest π-elektrona ima delokalizaciju u cijeloj molekuli. Koncept je kontroverzan i neki autori ističu različite efekte.<ref>{{cite journal | first1= Alberto |last1=Gobbi |first2=Gemot |last2=Frenking | journal = J. Am. Chem. Soc. | year = 1993 | volume = 115 |issue=6 | pages = 2362–2372 | doi = 10.1021/ja00059a035 | title = Y-Conjugated compounds: the equilibrium geometries and electronic structures of guanidine, guanidinium cation, urea, and 1,1-diaminoethylene }}</ref><ref>{{cite journal | first= Kenneth B. |last=Wiberg | journal = J. Am. Chem. Soc. | year = 1990 | volume = 112 |issue=11 | pages = 4177–4182 | doi = 10.1021/ja00167a011 | title = Resonance interactions in acyclic systems. 2. Y-Conjugated anions and cations }}</ref><ref>{{cite journal | first1= R.|last1= Caminiti|first2= A. |last2=Pieretti |first3=L. |last3=Bencivenni |first4=F.|last4= Ramondo |first5=N. |last5=Sanna | journal = J. Phys. Chem. | year = 1996 | volume = 100 |issue= 26| pages = 10928–10935 | doi = 10.1021/jp960311p | title = Amidine N−C(N)−N Skeleton: Its Structure in Isolated and Hydrogen-Bonded Guanidines from ab Initio Calculations }}</ref> Ovo je predloženo i kao uzrok što je [[trimetilenmetan]]ska [[dikacija]] stabilnija od dikacije [[butadien]]ila.<ref>{{cite journal |first1=Amy |last1=Dworkin |first2=Rachel |last2=Naumann |first3=Christopher |last3=Seigfredi |first4=Joel M. |last4=Karty |first5=Yirong |last5=Mo |journal=J. Org. Chem. |year=2005 |volume=70 |issue=19 |pages=7605–7616 |doi=10.1021/jo0508090 |pmid=16149789 |title=Y-aromaticity: Why is the trimethylenemethane dication more stable than the butadienyl dication? }}</ref> Sigma (σ)-aromatičnost se odnosi na stabilizaciju koja proizlazi iz delokalizacije [[sigma veza|sigma veze]]. Na nju se često poziva u [[hemija klastera|hemiji klastera]] i usko je povezana sa [[Wadeovo plavilo|Wadeovim pravilom]]. == Ostale simetrije == {| class="wikitable" ! Tip ! Ciklična simetrija ! Elektronsko pravilo ! Pojavljivanje |- ! [[Hückelovo pravilo|Hückelova aromatičnost]] | Cilindrično | 4''n'' + 2 | Aromatski prstenovi |- ! [[Möbiusova aromatičnost]] | Möbius | 4''n'' | ''Trans'' aromatski prstenovi |- ! [[Sferna aromatičnost]] | Sferni | 2(''n''+1)² | Fulereni |} [[Möbiusova aromatičnost]] javlja se kada se ciklički sistem molekulskih orbitala formiran od p_π [[atomska orbitala|atomske orbitale]] i u [[zatvorena ljuska|zatvorenoj ljusci]] sa 4''n'' (''n'' je cijeli broj) elektrona, dobija jedan poluzaokret kako bi formirao [[Möbiusova traka|Möbiusovu traku]]. Sistem π sa 4''n'' elektrona u ravnini (neuvijenog) prstena bio bi antiaromatičan, a samim tim i vrlo nestabilan, zbog simetrije kombinacija p-atomskih orbitala. Zakretanjem prstena, simetrija sistema se mijenja i postaje dopuštena. Budući da zaokret može biti [[ljevak|ljevkast]] ili desnostrani, rezultirajuće Möbiusove arome su ''disimetrične'' ili [[hiralnost (hemija)|hiralne]]. Ali od 2012. godine nije sintetizirana nijedna Möbiusova aromatična molekula.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/nature02224 | title = Synthesis of a Möbius aromatic hydrocarbon | first1= D.|last1= Ajami|first2= O. |last2=Oeckler |first3=A. |last3=Simon |first4=R. |last4=Herges | journal = [[Nature]] | year = 2003 | volume = 426 | issue = 6968 | pages = 819–21 | pmid = 14685233|bibcode=2003Natur.426..819A }}</ref><ref>{{cite journal | title = Investigation of a Putative Möbius Aromatic Hydrocarbon. The Effect of Benzannulation on Möbius [4''n'']Annulene Aromaticity | first1= Claire|last1= Castro |first2=Zhongfang |last2=Chen |first3=Chaitanya S. |last3=Wannere |first4=Haijun |last4=Jiao |first5=William L. |last5=Karney |first6=Michael |last6=Mauksch |first7=Ralph |last7=Puchta |first8=Nico J. R. |last8=Van Eikema Hommes|first9=Paul von R. |last9=Schleyer | journal = J. Am. Chem. Soc. | year = 2005 | volume = 127 | issue = 8 | pages = 2425–2432 | doi = 10.1021/ja0458165 | pmid= 15724997}}</ref> Aromatike s dva poluuvijanja koja odgovaraju paradromskoj topologiji prvi je predložio [[Johann Benedict Listing|Johann Listing]].<ref>{{cite journal | last1 = Rzepa | first1 = Henry S. | title = A Double-Twist Möbius-Aromatic Conformation of [14]Annulene | journal = Organic Letters | volume = 7 | issue = 21 | pages = 4637–9 | year = 2005 | pmid = 16209498 | doi = 10.1021/ol0518333 }}</ref> U jednom obliku [[karbo-benzen]]a, prsten je proširen i sadrži [[alkin]] i [[alen]] grupe. [[Sferna aromatičnost]] je aromatičnost koja se javlja kod fulerena. Andreas Hirsch i kolege iz [[Erlangen]]a, [[Njemačka]] 2000., formulirali su pravilo da odrede kada će [[fuleren]] biti aromatičan. Otkrili su da ako bi postojalo 2 (''n''&nbsp;+&nbsp;1)²π-[[elektron]]a, tada bi fuleren pokazivao aromatična svojstva. To proizlazi iz činjenice da aromatični fuleren mora imati punu [[ikozaedar]]sku (ili drugu odgovarajuću) simetriju, tako da molekulske orbitale moraju biti u potpunosti ispunjene. To je moguće samo ako postoje tačno 2 (''n''&nbsp;+&nbsp;1)² elektrona, pri čemu je ''n''nenegativni cijeli broj. == Također pogledajte== * [[Aromatizacija]] * [[Aroma]] * [[Benzen]] * [[Aromatični prsten]] * [[Pi-interakcija]] == Reference == {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Hemijske veze}} {{Organska hemija}} {{Authority control}} [[Kategorija:Aromatski spojevi| ]] [[Kategorija:Fizička organska hemija]] [[Kategorija:Organska hemija]] nrljafdbsc5f9v0sxrmuiapcb42qh5u 0 471550 3914681 3903017 2026-07-26T15:49:41Z WumpusBot 120674 /* Razvoj */ razne ispravke 3914681 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Koža}} {{Infokutija anatomija | Ime = Derma | Latinski = | Image = Skin.png | Caption = Poprečni presjek ljudske kože | Image2 = Normal Epidermis and Dermis with Intradermal Nevus 10x.JPG | Width = | Caption2 = Poprečni presjek kože, pod mikroskopom | System = [[Pokrovni sistem|Pokrovni]] | part_of = [[Koža]] | Precursor =[[Ektoderm]] }} '''Derma''', '''dermis''', '''korij''' ili '''potkoža''' jest sloj [[koža|kože]] između [[epiderma|epiderme]] (s kojim čini [[kutis (anatomija)|kutis]]) i [[potkožno tkivo]], koje se prvenstveno sastoji od gustog nepravilnog [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]] i ublažava potrese tijela od stresa i naprezanja. Podijeljena je u dva sloja, površinsko područje uz epidermu zvano papilsko područje i duboko deblje područje poznato kao retikularni (mrežasti) dermis.<ref name="Andrews">James, William; Berger, Timothy; Elston, Dirk (2005). ''Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology'' (10th ed.). Saunders. Pages 1, 11–12. {{ISBN|0-7216-2921-0}}.</ref> Derma je čvrsto povezana s epidermom preko [[bazna membrana|bazne membrane]]. Strukturne komponente dermisa su [[kolagen]], [[elastična vlakna]] i [[temeljna supstanca|ekstrafibrilski matriks]].<ref name="Lookingbill">Marks, James G; Miller, Jeffery (2006). ''Lookingbill and Marks' Principles of Dermatology'' (4th ed.). Elsevier Inc. Page 8–9. {{ISBN|1-4160-3185-5}}.</ref> Također sadrži [[mehanoreceptor]]e koji pružaju osjećaj [[dodir]]a i [[termoreceptor]]e koji pružaju osjećaj [[toplota|toplote]]. Pored toga, tu se nalaze i [[dlakini folikuli]], [[znojne žlijezde]], [[lojna žlijezda|lojne žlijezde (uljne žlezde)]], [[apokrine znojne žlezde]], [[limfni sud]]ovi, nervi i [[krvn sud]]ovi. Ti krvni sudovi dopremaju hranu i uklanjaju otpad i dermnim i epidermnim ćelijama. == Struktura == Dermis se sastoji od tri glavna tipa [[ćelija (biologija)|ćelija]]:<ref name="ageingskin">{{cite web|url=https://pharmaxchange.info/2011/03/the-ageing-skin-part-1-structure-of-skin-and-introduction/|title=The Ageing Skin - Part 1 - Structure of Skin and Introduction - Articles|last=malvi|date=4. 3. 2011|website=PharmaXChange.info|access-date=2. 2. 2021|archive-date=20. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220124135/https://pharmaxchange.info/2011/03/the-ageing-skin-part-1-structure-of-skin-and-introduction/|url-status=dead}}</ref> [[fibroblast]]i, [[makrophag]]i i [[mastocit]]i. Osim ovih ćelija, dermis se sastoji i od [[matriks (biologija)|matriksnih]] komponenata kao što je [[kolagen]] (koji pruža [[čvrstoća materijala|čvrstoću]]), [[elastin]] (koji pruža [[elastičnost (fizika)|elastičnost]]) i [[temeljna supstanca|ekstrafibrilski matriks]], vanstanćelijska gelasta supstanca koja se uglavnom sastoji od [[glikozaminoglikan]]a (najviše [[hijaluronan]]a), [[proteoglikan]]a i [[glikoprotein]]a. == Slojevi == [[slika:Blausen 0802 Skin DermalCirculation.png|thumb|250px|right|Ilustracijaslojeva i cirkulacije u dermisu]] ===Papilska derma=== '''Papilska derma''' i je najgornji sloj dermisa. Isprepliće se sa ''[[rete ridges]]'' epiderme i sastoji se od finih i labavo poredanih kolagenskih vlakana.<ref name = "Lookingbill"/> Papilski region sastoji se od rastresitog areolskog [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Imenovan je zbog svojih izbočina poput prstiju zvanih ''papile'' ili ''dermne papile'', koje se protežu prema epidermi i sadrže ili terminalne mreže [[krv]]nih [[kapilar]]a ili taktilne [[Meissnerovo tjelašce|Meissnerova tjelašca]].<ref>http://microvet.arizona.edu/Courses/vsc422/secure/VSC422AppledHistologyLabHandout.pdf{{Dead link|date=januar 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====Dermne papile==== {{Infokutija anatomija | Ime = Dermne ili potkožične papile | Latinski = ''Papillae dermis'' | Image = Gray936.png | Caption = Papila šake, tretirana sirćetnom kiselinom. Uvećana 350 puta. <br> <br> A. Bočni pogled na papilu šake. <br> a. Korteksni sloj. <br> b. Taktilno tijelo. <br> c. Mali nerv papile, sa [[neurolema|neurolemom]]. <br> d. Njegova dva nervna vlakna vrte se u spiralnim zavojnicama oko taktilnog tijela. <br> e. Prividni završetak jednog od ovih vlakana. <br> <br> B. Taktilna papila koja se vidi odozgo tako da pokazuje njen poprečni presjek. <br> a. Korteksni sloj. <br> b. Nervna vlakna. <br> c. Vanjski sloj taktilnog tijela, sa jedrima. <br> d. Prozirna unutrašnja supstanca. | System =[[Pokrovni sistem|Pokrovni]] }} Dermne papile (DP) su mali, bradavičasti nastavci (ili interdigitacije) dermisa u [[Epiderma|epidermi]]. Na površini kože u rukama i nogama izgledaju kao epidermni ili papilarni grebeni (kolokvijalno poznati kao [[otisak prsta]]. Krvne žile u dermnim papilama hrane sve [[dlakin folikul|folikule dlake]] i donose hranljive sastojke i kisik u donje slojeve epidermnih ćelija. Obrasci grebena koje stvaraju na rukama i nogama djelimično su genetički određene osobine koje se razvijaju prije rođenja. Oni ostaju u značajnoj mjeri nepromijenjeni (osim u veličini) tokom cijelog života, te stoga određuju obrasce otisaka prstiju, čineći ih korisnima u određenim funkcijama lične identifikacije.<ref>{{cite web |url = http://www.probertencyclopaedia.com/cgi-bin/res.pl?keyword=Dermis&offset=0 |title = Dermal papillae |publisher = Probert Encyclopaedia |access-date = februar 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110608020504/http://www.probertencyclopaedia.com/cgi-bin/res.pl?keyword=Dermis&offset=0 |archive-date = 8. 6. 2011 |url-status = dead }}</ref> Papile su dio gornjeg sloja dermisa, papilsog dermisa i grebeni koje čine uveliko povećavaju površinu između dermisa i epidermisa. Budući da je glavna funkcija dermisa da podržava epidermu, to uveliko povećava razmjenu kisika, hranjivih sastojaka i otpadnih tvari između ova dva sloja. Uz to, povećanje površine sprečava međusobno odvajanje dermnog i epidermnog sloja, jačanjem spoja između njih. S godinama papile imaju tendenciju da se spljošte i ponekad povećavaju brojnost.<ref>{{cite web | url = http://ridgesandfurrows.homestead.com/friction_skin.html | title = Friction Skin | publisher = Ridges and Furrows | access-date = februar 2010 }}</ref> Kožne papile također imaju ključnu ulogu u formiranju, rastu i ciklusima dlake.<ref>{{cite journal | title = Microencapsulated human hair dermal papilla cells: a substitute for dermal papilla? | author = Lin, Chang-min | journal = Archives of Dermatological Research | volume = 300 | issue = 9 | pages = 531–535 | date = oktobar 2008 | publisher = Springer | doi = 10.1007/s00403-008-0852-3 | pmid = 18418617 |display-authors=etal}}</ref> U [[mukozna membrana|mukoznoj membrani]], ekvivalentne strukture dermnih papila obično se nazivaju "papile vezivnog tkiva", koje se interdigiraju sa ''[[rete pegs]]'' površinskog epitela. Kožne papile su manje izražene na tankim dijelovima kože. === Mrežasti dermis === '''Retikularni dermis''' je donji sloj dermisa, koji se nalazi ispod papilskog, a sastoji se od gustog nepravilnog vezivnog tkiva koje sadrži gusto spakovana kolagenska vlakna. To je primarno mjesto dermnih elastičnih vlakana.<ref name = "Lookingbill"/> Retikulska regija je obično mnogo deblja od gornjeg papilskog dermisa. Ime je dobila po gustoj koncentraciji [[kolagen]]ih, [[elastičnost (fizika)|elastičnih]] i retikularnih vlakana koja se provlače kroz njega. Ova [[protein]]ska vlakna daju dermisu svojstva [[čvrstoća materijala|čvrstoće]], [[rastezljivost]]i i elastičnost. Unutar retikularne regije nalaze se [[korijen dlake|korijeni dlaka]], [[lojne žlijezde]], [[znojne žlijezde]], [[kožni receptor]]i, [[nokat|nokti]] i [[krvni sud]]ovi. Orijentacija kolagenih vlakana unutar retikularne derme stvara linije napetosti nazvane [[Langerove linije]], koje su od izvjesne važnosti u hirurgiji i zacjeljivanju rana.<ref name="ross">{{cite book|title=Histology: A Text and Atlas|url=https://archive.org/details/isbn_2900781772005|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|vauthors=Ross M, Pawlina W|year=2011|isbn=978-0-7817-7200-6|page=[https://archive.org/details/isbn_2900781772005/page/498 498]|edition=6th}}</ref> == Razvoj == Dermis se razvija neposredno ispod epidermisa. Razvija se iz [[mezenhim]]a, embrionalnog vezivnog tkiva, koje je u slučaju dermisa trojakog porijekla u zavisnosti od regiona tijela. Mezenhim koji daje osnovu za razvoj dermisa potiče iz lateralnog [[mezoderm]]a (za dermis ekstremiteta i abdominalnog zida), paraksijalnog mezoderma, odosno [[dermatom]]a koji predstavljaju njegov sastavni dio (za dermis leđa) i iz ćelija nervnog grebena (za dermis u području lica i vrata). U 3. mjesecu razvoja dermis obrazuje papile koje strše u epidermis. U ovim prstastim nastavcima mezenhima, a kasnije i adultnog vezivnog tkiva, pojavljuju se kapilari i nervni završeci. Razvoj dermisa prati i razvoj hipodermisa, u kojem se pojavljuju velike količine masnog tkiva. Diferencijacija dermisa u konačni oblik dešava se u drugom i trećem trimestru trudnoće. Na rođenju je dermis tanak i vremenom zadebljava. Prvi nabori kože nastaju u 12. sedmici razvoja. Specifični i genetski uslovljen "reljef kože" se formira do 5. mjeseca razvoja. Krvni sudovi prvo nastaju u hipodermisu, procesom angiogeneze iz subkutanog mezenhima u 4. sedmici razvoja. Grananjem ovih krvnih sudova nastaju krvni sudovi i njihovi spletovi u dermisu.<ref>{{Cite book|title=Larsen's human embryology|date=2009|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|isbn=978-0-443-06811-9|editor-last=Schoenwolf|editor-first=Gary C.|edition=4th ed., Thoroughly rev. and updated|location=Philadelphia|editor-last2=Larsen|editor-first2=William J.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sadler|first=T. W.|title=Langman's medical embryology|date=2024|publisher=Wolters Kluwer|isbn=978-1-9751-7997-7|location=Philadelphia}}</ref> == Također pogledajte == * [[Koža]] * [[Epiderma]] * [[Dlaka]] ==Reference== {{refspisak}} {{Vezivno tkivo}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Anatomija kože]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Načini primjene lijeka]] 17zvevvt9uwcvz47zc3ealdn5880i96 0 472162 3914731 3903604 2026-07-26T16:03:51Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914731 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija |Ime =Potkožno tkivo <br>(Hipoderma) | Latinski = ''Tela subcutanea<ref name=ta98>{{cite book| title = Terminologia Anatomica| chapter = The Integument| year= 1998| chapter-url = http://www.unifr.ch/ifaa/Public/EntryPage/TA98%20Tree/Entity%20TA98%20EN/16.0.03.001%20Entity%20TA98%20EN.htm}}</ref> | Greek = | Image = | Caption = | Width = | Image2 = Skin.png | Caption2 = Hipoderma je donji sloj kože prikazan na gornjem dijagramu | Precursor = | System = [[Pokrovni sistem|Pokrovni]] | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''Potkožno tkivo''' (potkožno, ispod kože), također zvano '''hipoderma''', '''hipoderm''' (''subcutis'' = potkoža, u smislu ispod [[derma|derme]]). To je najdonji sloj [[pokrovni sistem|pokrovnog sistema]] kod [[kičmenjaci|kičmenjaka]].<ref>{{cite book|title=Mosby's Medical, Nursing & Allied Health Dictionary|url=https://archive.org/details/mosbysmedicalnur0004unse|year=1994|publisher=Mosby|location=St. Louis|isbn=978-0801672255|edition=4th|pages=[https://archive.org/details/mosbysmedicalnur0004unse/page/998 998], 774, 1497}}</ref> Tipovi ćelija koje se nalaze u hipodermi su [[fibroblast]]i, [[masne ćelije]] i [[makrofag]]i. Hipoderma je izvedena iz [[mezoderm]]a, ali za razliku od [[derma|dermisa]], nije izvedena iz [[Dermatom (anatomija)|dermatomne]] regije mezoderma. U [[anthropomorpha|artropodima]], hipoderma je epiderni sloj ćelija koji luči [[hitin]]sku [[kutikula|kutikulu]]. Termin se također odnosi na sloj ćelija neposredno ispod [[Epiderma (botanika)|epiderme]] biljaka. Hipoderma je ispod dermisa koji je ispod epiderme. Koristi se uglavnom za skladištenje [[masno tkivo|masti]]. Ovaj sloj tkiva je neposredno ispod dermisa kože kičmenjaka.<ref>{{Cite web|url=https://www.cemiti.id/2019/07/distributor-nuskin-surabaya.html|title=Distributor Nuskin Surabaya Resmi 100% Produk Asli {{!}} 0878-5420-8860|website=CEMITI|language=id|access-date=7. 7. 2019|archive-date=23. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123072640/https://www.cemiti.id/2019/07/distributor-nuskin-surabaya.html|url-status=dead}}</ref> Često se naziva potkožnim tkivom. Hipoderma se sastoji prvenstveno od [[vezivno tkivo|rastresitog vezivnog tkiva]]. Sadrži veće krvne sudove i nerve od onih koji se nalaze u dermisu. == Struktura == * Vlaknaste vrpce učvršćuju kožu za [[duboka fascija|duboku fasciju]]<ref name = mcminn2003/> * [[Kolagen]]ska i [[elastin]]ska vlakna pričvršćuju je za dermis<ref name = loreal/> * Masti nema na očnim kapcima, [[klitoris]]u, [[penis]]u, većem dijelu [[Pina (anatomija)|pine]] i [[mošnje|skrotumu]]<ref name = ta98/> * Tu su [[krvni sud]]ovi na putu do [[derma|derme]]<ref name = tamarkin /> *[[Limfni sud]]ovi na putu od dermisa <ref name = dartmouth /> * Žljezdani dio nekih [[znojna žlijezda|znojnih žlijezda]]; [[mliječna žlijezda|mliječne žlijezde]] leže u potpunosti u potkožnom<ref name=fischer2006/> (koje su modificirani [[apokrine znojne žlijezde]])<ref name=krstic04>{{cite book| publisher = Springer| isbn = 9783540536666| last = Krstic| first = Radivoj V.| title = Human Microscopic Anatomy: An Atlas for Students of Medicine and Biology| url = https://archive.org/details/isbn_3540536663|date = 18. 3. 2004|pages=[https://archive.org/details/isbn_3540536663/page/466 466]}}</ref> * Kožni nervi<ref name=dartmouth/> i slobodni nervni završeci * Korjenovi [[dlakin folikul|dlakinih folikula]] * [[Ruffinijev završetak|Ruffinijeva]] <ref name = kenneth2007 /> {{rp | 478}} i [[Pacinijevo tjelašce|Pacinijeva tjelašca]] * [[Mastocit]]i<ref name=goldsmith>{{cite book | edition=8 | publisher=McGraw-Hill | isbn=978-0071669047 | last=Goldsmith | first=Lowell A. |author2=Katz, Stephen I. |author3=Gilchrest, Barbara A. |author4=Paller, Amy S. |author5=Leffell, David J. |author6= Wolff, Klaus | title=Fitzpatrick's Dermatology in General Medicine | url=https://archive.org/details/fitzpatricksderm0001unse | date=10. 4. 2012 |page=[https://archive.org/details/fitzpatricksderm0001unse/page/n101 64]}}</ref> * Zglobne žlijezde, u prostoru iznad [[zglob]]ova, kako bi se olakšao nesmetan prolaz gornje kože * Fini, ravni listovi mišića na određenim lokacijama, uključujući vlasište, lice, šaku, [[bradavica (dojka)|bradavicu]] i [[skrotum]], zvani ''[[panniculus carnosus]]'' Kod nekih životinja, poput kitova i hibernirajućih sisara, hipoderma je važan izolacijski sloj i / ili zaliha hrane. U nekim biljkama, hipoderma je sloj ćelija neposredno ispod epiderme listova. Često je mehanički ojačana, naprimjer, u bora, čineći dodatni zaštitni sloj ili tkivo za skladištenje vode. === Potkožna mast=== [[slika:FatCT2008.JPG|right|thumb|280px|Dvije slike kompjuterske tomografije vodoravnog presjeka srednje trbušne regije; jedan od osobe normalne težine, druga od gojazne osobe. <br>I koštane strukture i organi izgledaju slično.<br> Primarna razlika je u tome što u osobe sa normalnom težinom ima malo potkožne masnoće, a gojazna osoba ima znatnu potkožnu masnoću.<br>Obratiti pažnju na 3,6&nbsp; cm (potkožne mast na gojaznoj osobi.]] [[panniculus adiposus|Potkožno masno tkivo]] je najrasprostranjeniji sloj potkožnog tkiva. Sastoji se od [[adipocit]]a koji su grupirani u [[lobula|lobule]] odvojene [[vezivno tkivo|vezivnim tkivom]].<ref name = loreal/> Broj adipocita varira između različitih dijelova tijela, dok njihova veličina varira u skladu s prehrambenim stanjem tijela.<ref name = mesh/> Djeluje kao podloga i kao rezerva energije, kao i za manji dio [[termoregulacija|termoregulacije]] putem izolacije.<ref name = loreal/><ref name = kenneth2007/> Potkožna masnoća nalazi se odmah ispod kože, za razliku od [[utrobna mast|utrobne masti]] koja se nalazi u [[peritoneaumska šupljina|peritoneumskoj šupljini]] i može se izmjeriti pomoću [[tjelesna mast|tjelesne masti]] [[vilica]], kako bi se dobila okvirna procjena ukupne tijelesne [[adipoznost]]i.<ref name=orphanidou1994 /> ==Klinički značaj== ===Injekcije=== {{Glavni|Potkožna injekcija}} Injekcija u potkožno tkivo je [[način primjene]] koji se koristi za lijekove kao što je [[insulin]]: jer je visoko vaskularno tkivo koje brzo apsorbira lijekove.<ref name = kenneth2007/> Smatra se da je potkožna injekcija najučinkovitiji način davanja nekih lijekova, kao što su ljudski hormoni rasta. Baš kao što potkožno tkivo može skladištiti masno tkivo, ono može pružiti i dobar prostor za skladištenje lijekova koji se trebaju postupno oslobađati jer je protok krvi ograničen. === Bolesti === * [[Potkožni apsces]] * [[Potkožni tumor]] == Također pogledajte== *[[Epiderma]] *[[Derma]] ==Reference== {{refspisak|refs= <ref name=dartmouth>{{cite web | last=O'Rahilly | first=Ronan | author2=Müller, Fabiola | author3=Carpenter, Stanley | author4=Swenson, Rand | author5=Dartmouth Medical School | title=Chapter 4: The skin, hair and nails | work=Basic Human Anatomy: A Regional Study of Human Structure | access-date=9. 6. 2013 | url=http://www.dartmouth.edu/~humananatomy/part_1/chapter_4.html | archive-date=11. 7. 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200711020216/http://www.dartmouth.edu/~humananatomy/part_1/chapter_4.html | url-status=dead }}</ref> <!--unused ref<ref name=farris>{{cite web | last=Farris | first=Patricia K. | title=Skin Anatomy and Physiology | work=Nu Skin | access-date=5. 6. 2013 | url=http://www.nuskin.com/en_ZA/corporate/company/science/skin_care_science/skin_anatomy_andphysiology.html}}</ref>--> <ref name=ta98>{{cite book| title = Terminologia Anatomica| chapter = The Integument| year= 1998| chapter-url = http://www.unifr.ch/ifaa/Public/EntryPage/TA98%20Tree/Entity%20TA98%20EN/16.0.03.001%20Entity%20TA98%20EN.htm}}</ref> <ref name=mcminn2003>{{cite book| publisher = Churchill Livingstone| isbn = 0729537528| last = McMinn | first=R.M.H.| title = Lasts Anatomy: Regional and Applied| date = 2003| page = 3}}</ref> <ref name=loreal>{{cite web| publisher = L'Oréal| title = The hypodermis| work = An Organ Revealed| access-date = 4. 6. 2013| url = http://www.skin-science.com/_int/_en/topic/topic_sousrub.aspx?tc=SKIN_SCIENCE_ROOT%5EAN_ORGAN_REVEALED%5ETHE_HYPODERMIS&cur=THE_HYPODERMIS| archive-date = 10. 12. 2005| archive-url = https://web.archive.org/web/20051210200821/http://www.skin-science.com/_int/_en/topic/topic_sousrub.aspx?tc=SKIN_SCIENCE_ROOT%5EAN_ORGAN_REVEALED%5ETHE_HYPODERMIS&cur=THE_HYPODERMIS| url-status = dead}}</ref> <ref name=tamarkin>{{cite web | last=Tamarkin | first=Dawn A. | publisher=Springfield Technical Community College | title=Unit 4: Skin & Bone Structure | access-date=8. 6. 2013 | url=http://faculty.stcc.edu/AandP/AP/AP1pages/Units1to4/skin/unit4.htm | archive-date=19. 5. 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140519013125/http://faculty.stcc.edu/AandP/AP/AP1pages/Units1to4/skin/unit4.htm | url-status=dead }}</ref> <ref name=fischer2006>{{cite book| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 078177165X| last1 = Fischer| first1 = Josef E.| first2 = Kirby I. |last2= Bland|first3= Mark P.|last3= Callery| title = Mastery of Surgery| date = 18. 12. 2006|page=482}}</ref> <ref name=kenneth2007>{{cite book| publisher = Rex Bookstore, Inc.| isbn = 978-0071259712| last = Kenneth| first = Saladin| title = Human Anatomy| year = 2007 | pages=135, 478, 602}}</ref> <ref name=mesh>{{cite web| publisher = National Library of Medicine| title = Subcutaneous Tissue| work = Medical Subject Headings (MeSH)| access-date = 5. 6. 2013| url = https://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2011/MB_cgi?mode=&term=Subcutaneous+Tissue}}</ref> <ref name=orphanidou1994>{{cite journal| issn = 0002-8223| volume = 94| issue = 8| pages = 855–858| last1 = Orphanidou| first1 = C| first2 = L |last2= McCargar|first3= C |last3= Birmingham |first4= J |last4=Mathieson |first5= E|last5= Goldner| title = Accuracy of subcutaneous fat measurement: comparison of skinfold calipers, ultrasound, and computed tomography| journal = Journal of the American Dietetic Association| date = august 1994 | doi=10.1016/0002-8223(94)92363-9| pmid = 8046177}}</ref> }} {{pokrovni sistem}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Subcutaneous Tissue}} [[Kategorija:Anatomija kože]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] d04y3nofjhhwpks8k1jgbq0br4ofs5y 0 472165 3914503 3905156 2026-07-26T12:09:31Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914503 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Znojna žlijezda | Latinski = ''Glandula sudorifera''<ref name=th>{{cite book|author=Federative International Committee on Anatomical Terminology|title=Terminologia histologica: international terms for human cytology and histology|year=2008|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781775373|url=http://www.unifr.ch/ifaa/Public/EntryPage/ViewTH/THh312.html|page=121}}</ref><ref name=grayanat/> | Greek = | Image = Human_skin_structure.svg | Caption =Poprečni presjek ljudske kože sa običježenom znojnom, na dnu | Width = | Image2 = Mioepiteliales_Anatomía.png | Caption2 = Mioepitelne ćelije koje okružuju žljezdani acinus. | Precursor = [[Ektoderm]]<ref name=neas /> | System = [[pokrovni sistem|Pokrovni]]<ref name=neas /> | Artery = | Vein = | Nerve = Ekrine: holinergični simpatički nervi<br />Apokrine: adrenergični nervi | Lymph = }} '''Znojne žlijezde''', poznate i kao '''sudoriferne žlijezde''' ili '''sudoriparne žlijezde''' (''sudor'' = [[znoj]]),<ref name=oxford>{{cite encyclopedia|title=sudoriferous|encyclopedia=The New Oxford American Dictionary|edition=2nd}}</ref> su male cjevaste strukture u [[koža|koži]] koje proizvode [[znoj]]. Znojne žlijezde su vrsta [[egzokrina žlijezda|egzokrine žlijezde]], žlijezde koje proizvode i izlučuju supstance na [[epitel]]nu površinu pomoću svojih kanala. Dvije su glavne vrste znojnih žlijezda koje se razlikuju po svojoj strukturi, funkciji, sekretornom proizvodu, mehanizmu izlučivanja, anatomskoj raspodjeli i raspodjeli među vrstama: * [[Ekrina znojna žlijezda|Ekrine znojne žlijezde]] raspoređene su gotovo po cijelom ljudskom tijelu, u različitoj gustoći, s najvećom na dlanovima i tabanima, zatim na glavi, ali mnogo manje na trupu i ekstremitetima. Njihova sekrecija na bazi vode predstavlja primarni oblik [[termoregulacija|hlađenja]] kod ljudi.{{sfn|Kurosumi|Shibasaki| Ito|1984|p=255}} * [[Apokrine znojne žlijezde]] uglavnom su kod ljudi ograničene na [[pazuh|aksile (pazuhe)]] i [[perineum|perianalno područje]].{{sfn|Kurosumi|Shibasaki|Ito|1984|p=255}} Nisu značajne za hlađenje kod ljudi, ali su jedine efikasne znojne žlijezde kod papkaraa, kao što su [[deva]], [[magarac]], [[konj]] i [[goveda]].{{sfn| Folk Jr|Semken Jr|1991|p=181}} <ref name = bullard70 /> {{sfn|Sørensen|Prasad|1973|p=173}} [[Ceruminozne žlijezde]] (koje proizvode ušni vosak = cerumen), [[mliječne žlijezde]] (koje proizvode [[mlijeko]]) i [[cilijarne žlijezde]] na očnim kapcima su modificirane apokrine znojne žlijezde. ==Struktura== [[slika:Gray946.png|thumb|280px| Tijelo znojne žlijezde presječeno u raznim smjerovima]] Općenito se znojne žlijezde sastoje od ''sekretorne jedinice'' koja se sastoji od baze umotane u [[glomerul]] i od ''kanala'' koji odvodi znoj.<ref name = randall46/> "Sekretorna zavojnica" ili baza postavljena je duboko u donju [[derma|dermu]] i [[hipoderma|hipodermu]], a cijela žlijezda okružena je [[masno tkivo|masnim tkivom]]. .<ref name=grayanat /><ref name=caceci />{{sfn|Kurosumi|Shibasaki|Ito|1984|p=255}} U oba tipa znojnih žlijezda, sekretorne zavojnice okružene su kontraktilnim mioepitelnim ćelijama koje funkcioniraju kako bi olakšale izlučivanje sekretornog proizvoda.{{sfn|Kurosumi|Shibasaki|Ito|1984|p = 256}}{{sfn|Eroschenko|2008|pp = 222, 226, 228}} Sekretorne aktivnosti njihovih ćelija i kontrakcije mioepitelnih ćelija kontroliraju i [[ANS|autonomni nervni sistem]] i [[hormon]]i u cirkulaciji. Distalni ili apikalni dio kanala koji se otvara na površinu kože poznat je kao "akrosiringij".<ref name="Bolognia et al">{{Cite book|title = Dermatology. Structure and Function of Eccrine, Apocrine and Sebaceous Glands|last = Bolognia, Jorizzo, Schaffer|year = 2012|isbn = 978-0723435716|pages = 539–544|edition = 3rd}}</ref> Svaka znojna žlijezda prima nekoliko [[ervno vlakno|nervnih vlakana]] koja se granaju u trake jednog ili više [[akson]]a i okružuju pojedinačne cjevčice sekretorne zavojnice. Između znojnih tubula također su isprepleteni [[kapilar]]i.<ref name="kennedy94"/> {| class="wikitable" |+ Razlike između ekrinih i apokrinih znojnih žlijezda <br> ! Pokazatelj&nbsp; !! Ekrine !! Apokrine |- | Sveukupni prečnik sekrecijske zavojnice | 500-700 [[mikrometar|µm]] | 800&nbsp;µm |- | Prečnik pojedinačne sekrecijske cjevčice | 30-40&nbsp;µm | 80-100&nbsp;µm{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|pp=173, 175}} |- | Sastav sekrecijske jedinice | Jednoslojna, mješovite svijetle i tamne ćelije | Jednoslojne stubaste ćelije<ref name="Bolognia et al"/> |- | Sastav kanalskog epitela | Dva ili više slojeva kuboidnih ćelija | Dvosloj kuboidnih ćelija{{sfn|Eroschenko|2008|p=228}} |- | Otvor kanala | Na površini kože | [[Dlakin folikul]], ponekad u blizini površine kože |} ==Distribucija== [[slika:Fingerprt.jpg|thumb|280px| Pore ljudske znojne žlijezde na grebenima jastučića prsta]] Broj aktivnih znojnih žlijezda uveliko varira među različitim osobama, iako usporedbe između različitih područja (npr. pazuh – prepona) pokazuju iste promjene smjera (određena područja uvijek imaju aktivnije znojne žlijezde, dok druga uvijek imaju manje).{{sfn|Randall|2012}} Prema procjeni [[Henry Gray|Henryija Graya]], dlan ima oko 370 znojnih žlijezda po cm²; stražnja strana ruke ima ih 200 po cm²; čelo ima 175 na cm²; [[dojka]], [[trbuh]] i podlaktica imaju 155 po cm²; a leđa i noge imaju 60–80 po cm².<ref name = grayanat /> U jastučićima prstiju, pore znojnih žlijezda donekle su nepravilno raspoređene na [[kožna papila|epidermnim grebenima]]. Između grebenova nema pora, iako se znoj teče u njih.{{sfn|Randall|2012}} Gusta epiderma dlanova i tabana dovodi do spiralnog namotavanja znojnih žlijezda.<ref name = grayanat/> === Životinje === [[Sisari]] koji nisu [[primati]] imaju ekrine znojne žlijezde samo na dlanovima i tabanima. Apokrine žlijezde pokrivaju ostatak tijela, iako nisu toliko učinkovite kao ljudi u regulaciji temperature (s izuzetkom konja).{{sfn|Kurosumi|Shibasaki|Ito|1984|p=255}} [[Polumajmuni]] imaju odnos 1:20 folikula s apokrinim žlijezdama naspram folikula bez.{{sfn | Folk Jr | Semken Jr |1991|p =182}} [[Ekrine žlijezde]] na većini svog tijela između dlačica imaju (dok ih ljudi imaju između dlaka na [[tjeme]]nu).{{sfn|Folk Jr|Semken Jr|1991|p=181}} Ukupna raspodjela znojnih žlijezda varira među [[primati]]ma: [[rezus majmun|rezus]] i [[patas]] [[majmun]] ih imaju na prsima; [[vjeveričasti majmun]] ih ima samo na dlanovima i tabanima, a [[makak sa patrljkastim repom]], [[japanski majmun]] i [[babun]] imaju ih po cijelom tijelu.{{sfn|Folk Jr|Semken Jr|1991|p=183}} Domaće životinje imaju [[apokrine žlijezde]] u osnovi svakog [[dlakin folikul|folikula dlake]], ali [[ekrine žlijezde]] samo u jastučićima stopala i njušci. Njihove apokrine žlijezde, poput onih kod ljudi, proizvode masni mliječni sekret bez mirisa, koji se ne razvija da bi se ispario i ohladio, već se premazuje i zalijepi za dlaku, tako da na njoj mogu rasti bakterije koje uzrokuju miris.<ref name ="merck"/> njihovi nožni jastučići, poput onih na dlanovima i tabanima ljudi, nisu evoluirali ni da bi se ohladili, već su povećali trenje i poboljšali prijanjanje. [[Psi]] i [[mačke]] imaju apokrine žlijezde koje su specijalizirane i za strukturu i za rad, a nalaze se na kapcima ([[Molove žlijezde]]), ušima ([[ceruminozna žlijezda]], [[analna vrećica]], [[klitorisna kapuljača|vulvin prepucij]] i [[perineum|cirkumanusno područje]].<ref name=slatter03 /> ==Tipovi== ===Ekrine=== {{glavni|Ekrina znojna žlijezda}} Ekrine žlijezde znojnice su svugdje osim na [[usna]]ma, [[ušni kanal|ušnom kanalu]], [[prepucij]]u, [[glans penis]], [[labia minora]] i [[klitoris]]u . Deset su puta manje od apokrinih znojnih žlijezda, a ne protežu se toliko duboko u [[derma|dermu]] i izlučuju se izravno na površinu kože.{{sfn|Kurosumi|Shibasaki|Ito|1984|p=255}}{{sfn|Krstic|2004|p=466}}<ref name=spearman73>{{cite book| publisher = CUP Archive| isbn = 9780521200486| volume = 3| last = Spearman| first = Richard Ian Campbell| title = The Integument: A Textbook For Skin Biology| series = Biological Structure and Function Books| year = 1973| page = [https://archive.org/details/integumenttextbo00spea/page/135 135]| url = https://archive.org/details/integumenttextbo00spea/page/135}}</ref>{{sfn|Krstic|2004|p=464}} Udio ekrinih žlijezda opada s godinama.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|pp=175–176}} Prozirni sekret koji proizvode ekrine znojne žlijezde naziva se [[znoj]] ili ''osjetljivo znojenje''. Znoj je uglavnom voda, ali sadrži i neke [[elektrolit]]e, jer potiče iz [[krvna plazma|krvne plazme]]. Prisustvo [[natrij-hlorid]]a znoju daje slankas okus. Ukupna količina proizvedenog znoja ovisi o broju aktivnih žlijezda i veličini površinskog otvora. Stepen sekretorne aktivnosti reguliše se neuronskim i hormonskim mehanizmima (muškarci se znoje više od žena). Kada sve ekrine znojne žlijezde rade maksimalnim kapacitetom, stopa znojenja za čovjeka može premašiti tri litra na sat ,<ref>{{cite book|first=Cleveland P.|last=Hickman Jr.|first2=Larry S.|last2=Roberts|first3=Allan|last3=Larson|title=Integrated principles of zoology|date=april 2003|publisher=McGraw-Hill|location=Boston|isbn=9780072439403|edition=12th|page=[https://archive.org/details/isbn_9780072930283/page/634 634]|url=https://archive.org/details/isbn_9780072930283/page/634}}</ref> i mogu nastati opasni gubici tečnosti i elektrolita. Ekrine žlijezde imaju tri primarne funkcije: * [[Termoregulacija]]: znoj ([[evaporacija|evaporacijom]] i isparavanje s gubitakom toplote) može dovesti do hlađenja površine kože i smanjenja tjelesne temperature.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=170}} * Ekskrecija: izlučivanje ekrinih znojnih žlijezda također može pružiti značajan put za izlučivanje vode i elektrolita.{{sfn|Romich|2009|p=203}} *Zaštita: ekrino lučenje znojnih žlijezda pomaže u očuvanju kože [[kiseli plašt|kiselim plaštom]], što pomaže u zaštiti kože od kolonizacije [[bakterija]] i drugih patogenih organizama.<ref>{{cite book | last=Marples|first= Mary J. | title=The ecology of the human skin | year=1965| ol=5915977M|isbn=9780398012182}}</ref> ===Apokrine=== {{glavni|Apokrina znojna žlijezda}} Apokrine znojnice nalaze se u pazuhu, [[areola|areoli]] (oko bradavica), [[perineum]]u (između anusa i genitalija), u uhu i na očnim kapcima. Izlučujući dio je veći od udjela ekrinih žlijezda (što ih ukupno čini većim). Umjesto da se otvore direktno na površinu kože, apokrine žlijezde izlučuju znoj u kanal [[dlakin folikul|dlakinog folikula]].{{sfn|Kurosumi|Shibasaki|Ito|1984|p=255}} Prije [[pubertet]]a, apokrine znojne žlijezde su neaktivne;<ref name = mosby/> [[Pubertet|hormonske promjene u pubertetu]] uzrokuju da se žlijezde povećaju i počnu funkcionirati.<ref name=braunfalco>{{cite book| publisher = Springer Berlin Heidelberg| isbn = 978-3-642-97933-0| pages = 1083–1086| last = Braun-Falco| first = Otto| first2 = Gerd|last2= Plewig|first3=Helmut H.|last3= Wolff|first4=Walter H. C. |last4=Burgdorf| title = Dermatology| chapter = Diseases of the Apocrine Sweat Glands| date = 1. 1. 2000}}</ref> Supstanca koja se luči gušća je od ekrinog znoja i osigurava hranjive sastojke za bakterije na koži: razgradnja znoja putem bakterija je ono što stvara jedak miris. Apokrine znojnice su najaktivnije tokom [[stres]]a i [[spolno uzbuđenje|seksualnog uzbuđenja]]. Kod sisara (uključujući ljude) apokrinski znoj sadrži [[feromon]]olike spojeve koji privuče druge organizme unutar svoje vrste. Istraživanje ljudskog znoja otkrilo je razlike između muškaraca i žena u apokrinim sekrecijama i bakterijama.<ref>{{cite web| last = Currie| first = Ariel| first2 = Hank| last2 = Coshnear| first3 = Mila| last3 = Quinn| first4 = Logan| last4 = Sand| publisher = Macalaster College| title = Human Pheromones| access-date = 6. 6. 2013| url = http://www.macalester.edu/psychology/whathap/UBNRP/pheromone10/human%20pheromones.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20130512060404/http://www.macalester.edu/psychology/whathap/UBNRP/pheromone10/human%20pheromones.html| archive-date = 12. 5. 2013| url-status = dead}}</ref> ===Apoekrine=== Neke ljudske znojne žlijezde ne mogu se klasificirati ni kao apokrine ni kao ekkrine, a koje imaju obilježja oba tipa; takve žlijezde se nazivaju "apoecrine".{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen| Biel|2007| p=171}} Veće su od ekrinih žlijezda, ali manje od apokrinih.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=171}} They are larger than eccrine glands, but smaller than apocrine glands.<ref>{{cite book|editor-last=Cooper|editor-first=Grant|title=Therapeutic Uses of Botulinum Toxin|url=https://archive.org/details/therapeuticuseso0000unse|year=2007|publisher=Humana Press|location=Totowa, N.J.|isbn=9781597452472|page=[https://archive.org/details/therapeuticuseso0000unse/page/155 155]}}</ref> Njihov sekretorni dio ima uski dio sličan sekretornim zavojnicama u ekrinim žlijezdama, kao i širok dio koji podsjeća na apokrine žlijezde.<ref>{{cite book | publisher=KARGER | isbn=978-3-8055-7306-1 | volume=30 | pages=1–9 |editor1=Kreyden, O.P. |editor2=Burg, G. | last=Böni | first=R. |author2=Groscurth, P. | title=Current Problems in Dermatology | chapter=Anatomy of Sweat Glands | location=Basel | year=2002 | chapter-url=http://www.karger.com/Article/PDF/60678}}</ref> Apocrine, koji se nalazi u pazuhu i perianalnoj regiji, imaju kanale koji se otvaraju na površinu kože.<ref>{{cite book | publisher=Karger Publishers | isbn=978-3805573061 | last=Kreyden | first=Oliver Philip |author2=Böni, Roland Emil |author3=Burg, Günter | title=Hyperhidrosis and Botulinum Toxin in Dermatology: 18 Tables | year= 2002|page=8}}</ref> Pretpostavlja se da su se razvile u pubertetu iz ekrinih žlijezda,{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=175}} a mogu obuhvatati do 50% svih pazušnih žlijezda. Apoekrine žlijezde luče više znoja nego i ekrine i apokrine žlijezde, imajući tako veliku ulogu u pazušnom znojenju.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=176}} Apoekrine žlijezde su osjetljive na holinergičku aktivnost, iako se mogu aktivirati i adrenergičnom stimulacijom.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=171}} Like eccrine glands, they continuously secrete a thin, watery sweat.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=176}} ===Ostale=== [[slika:Gray940 - sweat gland.png|thumb|upright| Poprečni prikaz kože sa istaknutim znojnim žlijezdama]] [[slika:Gray893 - sweat glands.png|thumb|120px| Poprečni prikaz očnih kapaka sa istaknutim znojnim žlijezdama]] [[Slika:Gray1172.png|thumb|250|[[Mliječna žlijezda]]a žene]] Specijalizirane znojne žlijezde, uključujući [[ceruminska žlijezda|ceruminsku žlijezdu]], [[mliječna žlijezda|mliječne žlijezde]], cilijarne žlijezde očnih kapaka i znojne žlijezde [[nosno predvorje|nosni vestibulum]], modificirane su apokrine žlijezde.<ref name=hogin06>{{cite book| publisher = Sterling Publishing Company, Inc.| isbn = 9781402737886| last = McMurtrie| first = Hogin| title = McMurtrie's Human Anatomy Coloring Book: A Systemic Approach to the Study of the Human Body: Thirteen Systems| url = https://archive.org/details/mcmurtrieshumana0000mcmu| date = 28. 11. 2006|page=430}}</ref>{{sfn|Krstic|2004|p=466}} Ceruminozne žlijezde su u blizini ušnih kanala i proizvode cerumen (ušni vosak) koji se miješa s uljem koje se luči iz [[lojna žlijezda|lojnih žlijezda]].{{sfn|Romich|2009|p=206}}<ref name=hogin06 /> [[Mliječne žlijezde]] koriste apokrinu sekreciju za proizvodnju mlijeka.<ref name=vanlommel /> == Znoj == Znojne žlijezda se koriste za regulaciju temperature i uklanjanje otpada izlučivanjem vode, [[natrijeve soli]] i [[dušični otpad]] (kao što je [[urea]]) na površinu kože.{{sfn|Romich|2009|p=203}}{{sfn|Eroschenko|2008|p=215}} Glavni elektroliti znoja su [[natrij]] i [[hlorid]],<ref>{{cite book | publisher=Elsevier Health Sciences | isbn=978-1416024439 | last=Frontera | first=Walter R. | title=Clinical Sports Medicine: Medical Management and Rehabilitation | url=https://archive.org/details/clinicalsportsme0000unse_g7i0 | year= 2007|page=[https://archive.org/details/clinicalsportsme0000unse_g7i0/page/29 29]}}</ref> iako je količina dovoljno mala da se na površini kože luči [[hipotonija|hipotonični]].{{sfn|Slegers|1964|p=271}} Ekcrinski znoj je bistar, bez mirisa i sastoji se od 98–99% vode; sadrži i [[NaCl]], [[masne kiseline]], [[mlečna kiselina|mliječnu]], [[limunska kiselina|limunsku]], [[askorbinska kiselina|askorbinsku]], i [[mokraćna kiselina|mokraćnu kiselinu]], kao i [[urea|ureju]]. Njegov [[pH]] kreće se od 4 do 6,8.<ref name = draelos10/> S druge strane, apokrini znoj ima pH od 6 do 7,5; sadrži vodu, [[protein]]e, [[ugljikohidrat]]ni otpadni materijal, [[lipid]]e i [[steroid]]e. Znoj je mastan, oblačan, viskozan i izvorno bez mirisa;<ref name = draelos10/> miris dobija razgradnjom putem bakterija. Budući da se i apokrine i lojne žlijezde otvaraju u folikul dlake, apokrini znoj se miješa sa [[sebum]]om.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=175}} ===Mehanizam=== [[slika:Apocrine.jpg|thumbnail|U apokrinom lučenju (na slici), dijelovi ćelije se otkače i kasnije raspadaju.]] I apokrine i ekrine znojne žlezde koriste [[merokrin|lučenje merokrina]], pri čemu [[vezikula]] u žlijezdi oslobađa znoj putem [[egzocitoza|egzocitoze]], ostavljajući čitavu ćeliju netaknutom.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=171}} Prvobitno se smatralo da apokrine znojne žlijezde koriste apokrinu sekreciju zbog histoloških artefakata koji nalikuju "mjehurićima" na površini ćelije; međutim, nedavne elektronsker mikrografije pokazuju da ćelije koriste merokrinsku sekreciju.<ref>{{cite web |url=http://medcell.med.yale.edu/histology/skin_lab/apocrine_sweat_glands.php |website=Histology@Yale |access-date=23. 3. 2019 |title=Arhivirana kopija |archive-date=7. 8. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807203447/http://medcell.med.yale.edu/histology/skin_lab/apocrine_sweat_glands.php |url-status=dead }}</ref> I u apokrinim i u ekrinim znojnim žlijezdama, znoj se izvorno proizvodi u zavojnici žlijezde, gdje je [[toničnost|izotoničan]] sa [[krvna plazma|krvnom plazmom]].{{sfn|Slegers|1964|p=265}} Kada je stopa znojenja mala, kanal žlijezde se konzervira i resorbuje; visoke brzine znojenja, s druge strane, dovode do manje resorpcije [[soli]] i omogućavaju da više vode isparava na koži (putem [[osmoza|osmoze]]) da se poveća [[evaporacija|hlađenje isparavanjem]].{{sfn|Slegers|1964|p=272}} Izlučivanje znoja nastaje kada se [[mioepitelna ćelija|mioepitelne ćelije]] koje okružuju sekretorne žlijezde stegnu.{{sfn|Eroschenko|2008|p=228}} Ekcrinski znoj povećava brzinu rasta bakterija i [[isparavanje|isparljivog]] mirisa spojeva apokrinog znoja, jačajući oporost mirisa.{{sfn|Tsai|2006|p=497}} Obično samo određeni broj znojnih žlijezda aktivno proizvodi znoj. Kada podražaji zahtijevaju više znojenja, aktivira se više znojnih žlijezda, od kojih svaka proizvodi više znoja.{{sfn|Shibasaki|Wilson|Crandall|2006|p=1694}}<ref name=randall46/> === Stimuliranje === ==== Toplotno ==== I ekrine i apokrine znojne žlijezde učestvuju u termoregulacijskom znojenju,{{sfn|Folk Jr|Semken Jr|1991|p =180}} kojim direktno upravlja [[hipotalamus]]. Toplinsko znojenje stimulira se kombinacijom unutrašnje tjelesne temperature i srednje temperature kože.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=170}} U ekrinim znojnim žlijezdama stimulacija se događa aktiviranjem [[acetilholin]]a, koji se veže za [[uskarinski receptor|muskarinske receptore]] žlijezda.{{sfn|Shibasaki|Wilson|Crandall|2006|p=1693}} ====Emocijsko==== Emocijsko znojenje stimulirano je [[stres]]om, [[anksioznost|anksioznošću]], strahom i boli; neovisno je od temperature okoline. [[Acetilholin]] djeluje na ekrine žlijezde, a [[adrenalin]] djeluje i na ekrine i na apokrine žlijezde da bi proizveo znoj.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=171}} Ovakvo znojenje može se javiti bilo gdje, iako najočitije je na dlanovima, tabanima i pazušnim regijama.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=170}} Smatra se da se znojenje na dlanovima i tabanima razvilo kao reakcija bježanja kod sisara: povećava trenje i sprečava klizanje prilikom trčanja ili penjanja u stresnim situacijama.{{sfn|Folk Jr|Semken Jr|1991|p=180}} ====Okusno==== Okusno znojenje odnosi se na toplotno znojenje izazvano gutanjem hrane. Povećanje metabolizma uzrokovano gutanjem povećava tjelesnu temperaturu, što dovodi do toplotnog znojenja. Vruća i začinjena hrana takođe dovodi do blagog znojenja lica, vlasišta i vrata: [[kapsaicin]] (spoj koji čini začinjenu hranu „lutom“), veže se za [[čulni receptor|receptore]] u ustima koji otkrivaju toplinu. Povećana stimulacija takvih receptora inducira termoregulacijski odgovor.{{sfn|Wilke|Martin|Terstegen|Biel|2007|p=171}} === Antiperspirantno === Za razliku od [[dezodorans]]a, koji jednostavno smanjuje pazušni miris bez utjecaja na tjelesne funkcije, [[antiperspirant]] smanjuje i ekrino i apokrino znojenje.{{sfn|Kasture|Gokhal|Parakh|Paradkar|2008|p=15.15}}<ref name=draelos10 /> Antiperspiranti, koji su klasificirani kao lijekovi, uzrokuju taloženje proteina i mehanički blokiraju ekrine (a ponekad i apokrine) znojne kanale.{{sfn|Kasture|Gokhal|Parakh|Paradkar|2008|p=15.14}} Soli metala koje se nalaze u antiperspirantima mijenjaju [[keratin]]ske [[fibrila|fibrile]] u kanalima; kanali se zatim zatvaraju i čine "upaljeni čep". Glavni aktivni sastojci modernih antiperspiranata su [[aluminij-hlorid]], [[aluminij-hlorohidrat]], aluminij-cirkonij hlorohidrat i puferirani [[aluminij-sulfat]].<ref name=draelos10 /> Na apokrinim žlijezdama antiperspiranti također sadrže [[baktericid|antibakterijska]] sredstva kao što su [[trihlorokarbanilid]], [[heksametilen-tetramin]] i [[cink-ricinoleat]].<ref name=britannica-skindis />{{sfn|Kasture|Gokhal|Parakh|Paradkar|2008|p=15.16}} Soli su rastvorene u [[etanol]]u i pomiješane sa [[esencijalno ulje|esencijalnim uljima]] sa visokim sadržajem [[eugenol]]a i [[timol]]a (kao što su ulja timijana i [[karanfilić]]a). Antiperspiranti mogu također sadržavati i [[levomethamphetamin]]e.{{sfn|Kasture|Gokhal|Parakh|Paradkar|2008|p=15.16}} ==Patologija== Najčešće bolesti znojnih žlijezda su: ; [[Fox-Fordyceova bolest]]: Apokrine znojne žlijezde postaju upaljene, što uzrokuje trajni osip koji svrbi, obično u pazuhu i stidnim dijelovima.<ref name=dorland-disease>{{cite encyclopedia| publisher = Saunders| title = disease| encyclopedia = Dorland's Medical Dictionary for Health Consumers| access-date = 3. 1. 2013| year = 2007| url = http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Sandhoff%27s+disease}}</ref> ; [[Freyev sindrom]]: Ako je aurikulotemporalni nerv oštećen (najčešće kao rezultat [[Parotidektomija|parotidektomije]]), višak znoja može se stvoriti u stražnjem dijelu obraza (odmah ispod uha). kao odgovor na podražaje koji izazivaju lučenje pljuvačke.<ref name="NEJM">{{cite journal|title=Frey's Syndrome|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-07-06_355_1/page/66|year=2006 |journal= New England Journal of Medicine|volume=355 |issue=1 |pages=66 |doi=10.1056/NEJMicm040462|pmid=16822997 |last1 = Prattico|first1 = Francesco|last2=Perfetti |first2=Paola }}</ref> ; [[Toplotni udar]]: Kada se ekrine žlijezde iscrpe i ne mogu lučiti znoj. Toplotni udar može dovesti do fatalne [[Groznica|hiperpireksije]] (ekstremnog porasta tjelesne temperature).<ref name=britannica-skindis /> ; [[Hiperhidroza]]: (poznata i kao '''polihidroza''' ili '''sudoreja''') je patološko, prekomjerno znojenje koje može biti generalizirano ili lokalizirano ([[fokalna hiperhidroza]]); fokalna hiperhidroza javlja se najčešće na dlanovima, tabanima, licu, vlasištu i pazusima. Hiperhidrozu obično izaziva emocijski ili toplotni stres,{{sfn|Tsai|2006|p=496}} ali se može dogoditi ili sa malo ili nimalo podražaja.<ref name=britannica-skindis /> Smatra se da lokalnu (ili asimmetričnu) hiperhidrozu uzrokuju problemi u [[SNS|simpatičkom nervnom sistemu]]: bilo lezije{{sfn|Tsai|2006|p=496}} ili upala nerva.<ref name=britannica-hyper /> Hiperhidrozu može uzrokovati i [[rovovsko stopalo]] ili [[encefalitis]].<ref name=britannica-hyper /> ; [[Miliarija|''Milaria rubra'']]: poznata i kao ''bockava vrućica''. Milaria rubra je pucanje znojnih žlijezda i migracija znoja u druga tkiva. U vrućim okruženjima, koža [[stratum corneum rožnati sloj]] može se proširiti zbog zadržavanja znoja, blokirajući kanale ekrinih znojnih žlijezda. Žlijezde, i dalje stimulirane visokim temperaturama, nastavljaju lučiti. Znoj se nakuplja u kanalu, uzrokujući dovoljan pritisak da kanal pukne na mjestu na kojem se susreće s epidermom. Znoj također izlazi iz kanala u susjedna tkiva (proces koji se naziva ''milarija'').<ref name=britannica-skindis />{{sfn|James|Berger|Elston|2011|p=19}} Hipohidroza zatim slijedi milariju (postmilijarna hipohidroza).{{sfn|James|Berger|Elston|2011|p=20}} ; Osmidroza: često se naziva i ''bromhidroza'', posebno u kombinaciji sa hiperhidrozom. Osmihidroza je pretjerani miris apokrinih znojnih žlijezda (koje su preaktivne u pazusima).{{sfn|Tsai|2006|p=496}} Smatra se da osmidrozu uzrokuju promjene u strukturi apokrinih žlijezda, a ne promjene bakterija koje djeluju na znoj.{{sfn|Tsai|2006|p=497}} ===Tumori=== Sweat gland tumors include:{{sfn|James|Berger|Elston|2011}} {{div col}} * [[Akrospirom]] * [[Agressivni adenokarcinom digitalnih papila]] * [[Karcinom apokrine žlijezde]] * [[Ceruminom]] * Kožni [[mioepiteliom]] * [[Cilindrom]] * [[Ekrini karcinom]] * ''[[Hidradenoma papilliferum]]'' * [[Hidrocistom]] * [[Mikrocistični adneksalni karcinom]] * [[Mucinozni karcinom]] * [[Papilarni ekrini adenom]] * ''[[Syringadenoma papilliferum]]'' * [[Sringofibroadenom]] *[[Siringom]] {{div col end}} Adenolipomi su [[lipom]]i povezani sa ekrinnim znojnim žlijezdama.{{sfn|James|Berger|Elston|2011|p=612}} ===Kao znaci ostalih bolesti=== Mnoge bolesti uzrokuju disfunkciju znojnih žlijezda: * [[Akromegalija]], rezultat viška [[hormon rasta|hormona rasta]], dovodi do povećanja veličine znojnih žlijezda, što dovodi do deblje kože.{{sfn|Rubin|Strayer|2011|p=1043}} * [[Akvageno mežuranje dlanova]], u kojem se razvijaju bijele [[papula|papule]] na dlanovima nakon izlaganja vodi, ponekad može doći s abnormalnim [[akvaporin|akvaporinom 5]] u znojnim žlijezdama.{{sfn|James|Berger|Elston|2011|p=210}} * [[Cistična fibroza]] može se dijagnosticirati pomoću [[test znojenja|testa znojenja]], jer bolest dovodi do toga da kanali znojnih žlijezda reapsorbiraju manje hlorida, što dovodi do većih koncentracija hlorida u izlučenom znoju.<ref name=bernstein11>{{cite book| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 9780781770309| last = Bernstein| first = Daniel | first2 = Steven P.|last2= Shelov| title = Pediatrics for Medical Students| date = 29. 7. 2011|page=504}}</ref> * [[Ektodermna displazija]] može predstavljati znak nedostatka znojnih žlijezda.<ref name=medline-ectodermal>{{cite web| publisher = U.S. National Library of Medicine| title = Ectodermal dysplasia| work = MedlinePlus Medical Encyclopedia| access-date = 2. 1. 2013| url = https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001469.htm}}</ref> *[[Fabryjeva bolesdt]], okarakterizirana je višakom [[globotriaosilceramid]]a (GL3), a uzrokuje smanjenje funkcije znojnih žlijezda zbog naslaga GL3 u ekrinskim žlijezdama.<ref name=elstein10>{{cite book| publisher = Springer| isbn = 9789048190331| last = Elstein| first = Deborah| title = Fabry Disease| date = 1. 1. 2010|pages=84, 358}}</ref> *[[GM1 gangliosidoze|GM₁ gangliosidoze]], karakterizirano abnormalnim skladištenjem lipida, dovodi do [[vakuolizacija|vakuolizacije]] u ekrinim ćelijama znojnih žlijezda.<ref name=drut78>{{cite journal| doi = 10.1111/j.1600-0560.1978.tb00935.x| issn = 1600-0560| volume = 5| issue = 1| pages = 35–36| last = Drut| first = Ricardo| title = Eccrine Sweat Gland Involvement in GM1 Gangliosidosis| journal = Journal of Cutaneous Pathology|year = 1978}} </ref> *[[Hunterov sindrom]] može uključivati metahromin [[Granula (citologija)|granule]] i [[mucin]] u [[citoplazma|citoplazmi]] ekrinih ćelija znojne žlijezde.{{sfn|James|Berger|Elston|2011|p=534}} *[[Hipotiroidizam]] sa niskim nivoom [[hormoni štitnjače|hormona štitnjače]] dovodi do smanjenog lučenja znojnih žlijezda; rezultat je suha, gruba koža.{{sfn|Rubin|Strayer|2011|p=1048}} *[[Kearns–Sayreov sindrom]], [[mitohondrijska miopatija|bolest mitohondrija]], uključuje abnormalne [[mitohondrije]] u ekrinim znojnim žlijezdama.<ref name=martin84>{{cite book| publisher = Springer| isbn = 9789061938071| page = [https://archive.org/details/visualsysteminmy0000unse/page/367 367]| editor-first = A. |editor-last=Neetens|editor3-first= J. J.|editor3-last= Martin |editor2-first=A. |editor2-last=Lowenthal| last = Martin| first = J. J.| title = Visual System in Myelin Disorders| url = https://archive.org/details/visualsysteminmy0000unse| chapter = Neuropathological Diagnostic Methods| location = The Netherlands| date = 31. 1. 1984 }}</ref> *[[Lafora bolest]] je rijedak genetički poremećaj obilježen prisustvom abnormalnih [[poliglukozan]]skih naslaga. Ta se "tijela Lafore" pojavljuju u kanalima znojnih žlijezda, kao i u mioepitelnim ćelijama apokrinih žlijezdais.<ref name=rubio92>{{cite journal| issn = 0022-3050| volume = 55| issue = 11| pages = 1084–1085| last = Rubio| first = G.| first2 = C. |last2=Garcia Guijo|first3= J. J.|last3= Mallada|first4=A. |last4=Cabello|first5= A. |last5=Garcia Merino| title = Diagnosis by axilla skin biopsy in an early case of Lafora's disease| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1992-11_55_11/page/1084| journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry| date = novembar 1992|pmid=1469407|pmc=1015298 | doi=10.1136/jnnp.55.11.1084}}</ref> *''[[Lichen striatus]]'', [[samoograničavanje (biologija)|samoograničena]] erupcija malih, blago ljuskavih [[papula]], uključuje [[limfoid]]nu [[infiltracija (medicina)|infiltraciju]] oko ekrinih znojnih žlijezda.{{sfn|James|Berger|Elston|2011|p=223–224}} *[[Metahromatska leukodistrofija]], bolest [[lizosom]]skog skladištenja, dovodi do nakupljanja lipopigmenata i lizosomskih zaostalih tijela u epitelnim ćelijama znojnih žlijezda.<ref name=goebel-89>{{cite book| issn = 0065-2598| volume = 266| pages = 299–309| last = Goebel| first = H. H.| first2 = H.|last2= Busch| title = Abnormal lipopigments and lysosomal residual bodies in metachromatic leukodystrophy| journal = Advances in Experimental Medicine and Biology| year = 1989| doi=10.1007/978-1-4899-5339-1_21| pmid = 2486156| isbn = 978-1-4899-5341-4}}</ref> * [[Neuronska ceroidna lipofuscinoza]] uzrokuje abnormalne naslage lipopigmenta u epitelnim ćelijama znojnih žlijezda (između ostalog).<ref name=carlen01>{{cite journal| issn = 0191-3123| volume = 25| issue = 4| pages = 285–288| last = Carlén| first = B.| first2 = E.|last2= Englund| title = Diagnostic value of electron microscopy in a case of juvenile neuronal ceroid lipofuscinosis| journal = Ultrastructural Pathology| date = august 2001|pmid=11577772| doi=10.1080/019131201753136296}}</ref> *[[Bolest neutralnog lipidnog skladištenja]] uključuje abnormalne naslage lipida u ćelijama, uključujući one znojne žlijezde.{{sfn|James|Berger|Elston|2011|p=555}} *[[Niemann–Pickova bolest, tip C|Niemann-Pickova bolest tipa C]], druga [[bolest skladištenja lipida]], uključuje abnormalno skladištenje lipida u znojnim žlijezdama.<ref name=elleder75>{{cite journal| issn = 0001-6322| volume = 33| issue = 3| pages = 191–200| last = Elleder| first = M.| first2 = A.|last2= Jirásek|first3= F.|last3= Smíd| title = Niemann-Pick disease (Crocker's type C): A histological study of the distribution and qualitative differences for the storage process| journal = Acta Neuropathologica| date = 19. 12. 1975| doi=10.1007/bf00688393| pmid = 1211110}}</ref> *[[Schindlerova bolest]] uzrokuje da se citoplazmatske [[vakuole]] koje se čine prazne ili sadrže nitasti materijal manifestiraju u ćelijama ekrinih znojnih žlijezda.<ref name=pavelka10>{{cite book| publisher = Springer| isbn = 9783211993903| last = Pavelka| first = Margit| first2 = Jurgen|last2= Roth| title = Functional Ultrastructure: Atlas of Tissue Biology and Pathology| date = 1. 1. 2010|page=332}}</ref> * [[Periferna neuropatija malih vlakana]] može oštetiti živce koji kontroliraju znojne žlijezde. Ovo stanje može dijagnosticirati test gustine nervnih vlakana znojne.<ref>{{cite web|title=Sweat Gland Nerve Fiber Density|url=https://www.therapath.com/Sweat_Gland_Nerve_Fiber_Density.php|publisher=Therapath|access-date=11. 2. 2021|archive-date=8. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208054535/http://therapath.com/Sweat_Gland_Nerve_Fiber_Density.php|url-status=dead}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Žlijezda]] *[[Lojna žlijezda]] ==Reference== {{refspisak|30em|refs= <ref name=grayanat>{{cite book| edition = 20th| publisher = Lea & Febiger| last = Gray| first = Henry| title = Anatomy of the Human Body| chapter = The Organs of the Senses and the Common Integument| location = Philadelphia| year = 1918|chapter-url=http://www.bartleby.com/107/234.html}}</ref> <ref name=neas>{{cite book| edition = 4th| publisher = Benjamin Cumings| last = Neas| first = John F.| editor1-first = Frederic H.| editor1-last = Martini| editor2-first = Michael J.| editor2-last = Timmons| editor3-first = Bob| editor3-last = Tallitsch| title = Embryology Atlas| chapter = Development of the Integumentary System| chapter-url = http://cwx.prenhall.com/bookbind/pubbooks/martini10/chapter4/custom3/deluxe-content.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20120808215604/http://cwx.prenhall.com/bookbind/pubbooks/martini10/chapter4/custom3/deluxe-content.html| archive-date = 8. 8. 2012}}</ref> <ref name=bullard70>{{cite journal | last=Bullard |first=R. W.|last2=Dill|first2=D. B.|last3= Yousef |first3=M. K. | title=Responses of the burro to desert heat stress | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_1970-08_29_2/page/159 | journal=Journal of Applied Physiology | year=1970 | volume=29 | pages=159–67 |issue=2 | pmid=5428889|doi=10.1152/jappl.1970.29.2.159}}</ref> <ref name=randall46>{{cite journal| issn = 0021-9738| volume = 25| issue = 5| pages = 761–767| last = Randall| first = Walter C.| title = Quantitation and Regional Distribution of Sweat Glands in Man 1| journal = Journal of Clinical Investigation| date = septembar 1946|pmid=16695370|pmc=435616| doi=10.1172/JCI101760}}</ref> <ref name=caceci>{{cite web| last = Caceci| first = Thomas| publisher = Virginia–Maryland Regional College of Veterinary Medicine| title = Integument I: Skin| work = VM8054 Veterinary Histology Laboratory Exercises| access-date = 19. 12. 2012| url = http://www.vetmed.vt.edu/education/curriculum/vm8054/labs/lab14/lab14.htm| url-status = dead| archive-url = https://archive.today/20130106124235/http://www.vetmed.vt.edu/education/curriculum/vm8054/labs/lab14/lab14.htm| archive-date = 6. 1. 2013}}</ref> <ref name=kennedy94>{{cite journal| issn = 0270-6474| volume = 14| issue = 11 pt. 2| pages = 6825–33| last = Kennedy| first = W. R.| first2 = G.|last2= Wendelschafer-Crabb|first3= T. C.|last3= Brelje| title = Innervation and vasculature of human sweat glands: an immunohistochemistry-laser scanning confocal fluorescence microscopy study| journal = The Journal of Neuroscience| date = novembar 1994| doi = 10.1523/JNEUROSCI.14-11-06825.1994| pmc = 6577260| pmid = 7525893}}</ref> <ref name=merck>{{cite web| author1 = Merck Sharp| author2 = Dohme Corp.| title = Cutaneous Apocrine Gland Tumors| work = The Merck Veterinary Manual| url = http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/72208.htm| access-date = 11. 2. 2021| archive-date = 4. 3. 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304041409/http://www.merckvetmanual.com/mvm/integumentary_system/tumors_of_the_skin_and_soft_tissues/epidermal_and_hair_follicle_tumors.html| url-status = dead}}</ref> <ref name=slatter03>{{cite book| publisher = Elsevier Health Sciences| isbn = 9780721686073| volume = 2| editor-first = Douglas H.|editor-last= Slatter| title = Textbook of Small Animal Surgery| year = 2003|page=253}}</ref> <ref name=mosby>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Mosby's Medical Dictionary|edition=8th|year=2009|publisher=Elsevier|title=apocrine sweat gland|postscript=,}} cited in {{cite encyclopedia|encyclopedia=The Free Dictionary|publisher=Farlex|title=apocrine sweat gland|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/apocrine+sweat+gland|access-date=6. 6. 2013}}</ref> <ref name=vanlommel>{{cite book| publisher = Springer| isbn = 9781402072574| last = Van Lommel| first = Alfons T. L.| title = From Cells to Organs: A Histology Textbook and Atlas| year = 2003|pages=199, 201}}</ref> <ref name=draelos10>{{cite book| publisher = Springer| isbn = 9781849960267| editor-first = R. A.|editor-last= Norman| last = Draelos| first = Zoe Diana| title = Preventive Dermatology| url = https://archive.org/details/preventivedermat0000unse| url-access = limited| chapter = Prevention of Cosmetic Problems| year = 2010|doi=10.1007/978-1-84996-021-2_16|page=[https://archive.org/details/preventivedermat0000unse/page/182 182]}}</ref> <ref name=britannica-skindis>{{cite encyclopedia| publisher = Encyclopædia Britannica, Inc.| title = skin disease| encyclopedia = Britannica Online Encyclopedia| access-date = 18. 12. 2012| url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1800121/skin-disease/26820/Hair-and-pilosebaceous-follicles}}</ref> <ref name=britannica-hyper>{{cite encyclopedia| publisher = Encyclopædia Britannica, Inc.| title = hyperhidrosis| encyclopedia = Britannica Online Encyclopedia| access-date = 18. 12. 2012| url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/279591/hyperhidrosis}}</ref> }} ==Dopunska literatura== {{cite book| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 9780781770576| pages = 212–234| last = Eroschenko| first = Victor P.| title = DiFiore's Atlas of Histology with Functional Correlations| chapter = Integumentary System| year = 2008}} *<!--Folk Jr-->{{cite journal| doi = 10.1007/BF01049065| issn = 0020-7128| volume = 35| issue = 3| pages = 180–186| last = Folk Jr| first = G. Edgar| first2 = A. |last2=Semken Jr| title = The evolution of sweat glands| url = https://archive.org/details/international-journal-of-biometeorology_1991_35_3/page/180| journal = International Journal of Biometeorology| date = 1. 9. 1991| bibcode = 1991IJBm...35..180F| pmid = 1778649}} *<!--Kasture-->{{cite book| edition = 10| publisher = Nirali Prakashan| isbn = 9788185790220| last = Kasture| first = P. V.| first2 = S. B.|last2= Gokhal|first3= S. R. |last3=Parakh|first4= A. R.|last4= Paradkar| title = Pharmaceutics-II: Second Year Diploma in Pharmacy| date = 7. 9. 2008|pages=15.14–15.16}} *<!--Kurosumi-->{{cite book| publisher = Academic Press| isbn = 9780123644879| pages = 253–330| editor1-first = Geoffrey H.|editor1-last= Bourne| editor2-last = Danielli| editor2-first = James F.| first = Kazumasa |last=Kurosumi|first2=Susumu |last2=Shibasaki|first3=Toshiho |last3=Ito| title = Protein Diffusion in Cell Membranes: Some Biological Implications| chapter = Cytology of the Secretion in Mammalian Sweat Glands| location = Orlando, Florida| year = 1984}} *<!--James-->{{cite book| edition = 11th| publisher = Elsevier| isbn = 9781437703146| last = James| first = William D.| first2 = Timothy G. |last2=Berger|first3= Dirk M.|last3= Elston| title = Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology|location=London|year=2011}} *<!--Krstic-->{{cite book| publisher = Springer| isbn = 9783540536666| last = Krstic| first = Radivoj V.| title = Human Microscopic Anatomy: An Atlas for Students of Medicine and Biology| url = https://archive.org/details/isbn_3540536663| date = 18. 3. 2004|pages=[https://archive.org/details/isbn_3540536663/page/464 464], 466–469}} *<!--Rubin-->{{cite book| publisher = Lippincott Williams & Wilkins| isbn = 9781605479682| last = Rubin| first = Raphael | first2= David Sheldon |last2=Strayer| title = Rubin's Pathology: Clinicopathologic Foundations of Medicine| date = 29. 3. 2011|pages=1043, 1048}} *<!--Shibasaki-->{{cite journal | doi=10.1152/japplphysiol.01124.2005 | issn=8750-7587 | volume=100 | issue=5 | last=Shibasaki | first=Manabu | last2=Wilson|first2= Thad E.|last3= Crandall|first3= Craig G. | title=Neural control and mechanisms of eccrine sweating during heat stress and exercise | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2006-05_100_5/page/1692 | journal=Journal of Applied Physiology | year=2006 | pages=1692–1701 | pmid=16614366}} *<!--Sorensen-->{{cite journal |first=Vibeke W.|last=Sørensen|first2=Gaya|last2=Prasad| title=On the fine structure of horse sweat glands | journal=Zeitschrift für Anatomie und Entwicklungsgeschichte | year=1973 | volume=139 | pages=173–183 | doi= 10.1007/BF00523636 | issue=2 | pmid=4352229}} *<!--Slegers-->{{cite journal| doi = 10.1007/BF00362480| issn =1432-2013| volume = 279| issue = 3| pages = 265–273| last = Slegers| first = J. F. G.| title = The mechanism of sweat-secretion| journal = Pflüger's Archiv für die Gesamte Physiologie des Menschen und der Tiere| year = 1964}} *<!--Tsai-->{{cite book| publisher = Springer| isbn = 9783540280439| editor-first = Melvin A. |editor-last=Shiffman| editor2-last = Di Giuseppe| editor2-first = Alberto| first = Ren-Yu |last=Tsai| title = Liposuction: Non-Cosmetic Applications| chapter = Treatment of Excessive Axillary Sweat Syndrome (Hyperhidrosis, Osmidrosis, Bromhidrosis) with Liposuction| location = Germany| date = 1. 1. 2006<!--|pages=496–501-->|pages=496–497}} *<!--Wilke-->{{cite journal| doi = 10.1111/j.1467-2494.2007.00387.x| issn = 1468-2494| volume = 29| issue = 3| pages = 169–179| last = Wilke| first = K.| first2 = A.|last2= Martin|first3= L. |last3=Terstegen|first4= S. S.|last4= Biel| title = A short history of sweat gland biology| journal = International Journal of Cosmetic Science| date = juni 2007| pmid=18489347| doi-access = free}} ==Vanjski linkovi== *[http://www2.victoriacollege.edu/dept/bio/Belltutorials/Histology%20Tutorial/Integumentary%20Web%20Page/Integumenary%20Web%20Site.html#Accessory%20structures%20B Histology of sweat glands] {{pokrovni sistem}} {{Authority control}} [[Kategorija:Žlijezde]] [[Kategorija:Egzokrine žlijezde]] [[Kategorija:Anatomija kože]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] 58m0ekhmvkcrb2n4r90g7mcu0kk2tmb 0 472201 3914473 3905455 2026-07-26T12:00:02Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914473 wikitext text/x-wiki {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Alopregnanolon | Druga_imena = ALLO; Allo; ALLOP; AlloP; SAGE-547; SGE-102; 5α-Pregnan-3α-ol-20-on; 5α-Pregnan-3α-ol-20-on;<ref name="doi1010970000054219900900100702">{{cite journal |date=septembar 1990 |title=5α-Pregnane-3α-ol-20-one Identified as an Active Molecular Species of Steroid Anesthetic in Brain |doi=10.1097/00000542-199009001-00702 |authors=Krieger NR, Mok WM, Herschkowitz S |journal=Anesthesiology |volume=73}}</ref> [[slika:Allopregnanolone.svg|thumb|center|250px]] [[Slika:Allopregnanolone-3D-balls.png||center|250px]] | Grupa =[[Neurosteroid]]i; [[Antidepresant]]i | Trgovačka imena = Brexanolone, Zulresso | ATC kodovi = | CAS_registarski_broj = 516-54-1 |SMILES = CC(=O)[C@H]1CC[C@@H]2[C@@]1(CC[C@H]3[C@H]2CC[C@@H]4[C@@]3(CC[C@H](C4)O)C)C | Dostupnost bez recepta = Djelimično | Strukturna formula = | IUPAC ime = 1-[(3''R'',5''S'',8''R'',9''S'',10''S'',13''S'',14''S'',17''S'')-3-hidroksi-10,13-dimetil-2,3,4,5,6,7,8,9,11,12,14,15,16,17-tetradekahidro-1''H''-cilopenta[''a'']fenantren-17-il]etanon | Sumarna formula = C₂₁H₃₄ O₂ | Molarna masa = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Biološka raspoloživost =[[Oralna primjena|Oralo]]: <5% [[Intravenska terapija|Intravenska infuzija]] | Metabolizam = Ne-[[CYP450]] ([[keton|keto]]-[[redoks|redukcija]] preko [[aldo-keto reduktaza]]s (AKR), [[glukuronidacija]] preko [[glukuronosiltransferaza]] (UGT), [[sulfacija]] preko [[sulfotransferaza]] (SULT) | Poluvrijeme eliminacije = 9 sati | KEGG = D11149 | Izlučivanje =[[Izmet]]: 47%<br> [[MedlinePlus]]: a619037 <br>[[PubChem]]: 92786 StdInChI = 1S/C21H34O2/c1-13(22)17-6-7-18-16-5-4-14-12-15(23)8-10-20(14,2)19(16)9-11-21(17,18)3/h14-19,23H,4-12H2,1-3H3/t14-,15+,16-,17+,18-,19-,20-,21+/m0/s1}} ==Definicija i medicinska upotreba == '''Alopregnanolon''', poznat i kao '''breksanolon''', jev|[[prirodni proizvod|prirodno proizvedeni]] [[neurosteroid|steroid]] koji djeluje na [[mozak]].<ref name="pmid21094889">{{cite book|title=Neurosteroids: endogenous role in the human brain and therapeutic potentials|author=Reddy DS|journal=Prog. Brain Res.|year=2010|isbn=9780444536303|series=Progress in Brain Research|volume=186|pages=113–37|doi=10.1016/B978-0-444-53630-3.00008-7|pmc=3139029|pmid=21094889}}</ref><ref name=FDA2019/> Kao lijek. prodaje se pod robnom markom '''Zulresso'''.<ref name="Zulresso label" /><ref>{{cite web|title=ChemIDplus - 516-54-1 - AURFZBICLPNKBZ-SYBPFIFISA-N - Brexanolone [USAN] - Similar structures search, synonyms, formulas, resource links, and other chemical information.|url=https://chem.nlm.nih.gov/chemidplus/rn/516-54-1|publisher=NIH Toxnet|access-date=26. 12. 2017}}</ref> i koristi se za liječenje [[postporođajna depresija|postporođajne depresije]].<ref name=FDA2019>{{cite press release | title=FDA approves first treatment for post-partum depression | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=19. 3. 2019 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-treatment-post-partum-depression | archive-url=https://web.archive.org/web/20191011120005/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-treatment-post-partum-depression | archive-date=11. 10. 2019 | url-status=live | access-date=21. 3. 2019 }}</ref><ref name="pmid30790145">{{cite journal | vauthors = Frieder A, Fersh M, Hainline R, Deligiannidis KM | title = Pharmacotherapy of Postpartum Depression: Current Approaches and Novel Drug Development | journal = CNS Drugs | volume = 33 | issue = 3 | pages = 265–282 | date = mart 2019 | pmid = 30790145 | pmc = 6424603 | doi = 10.1007/s40263-019-00605-7 }}</ref><ref name="pmid30447328">{{cite journal | vauthors = Wilkinson ST, Sanacora G | title = A new generation of antidepressants: an update on the pharmaceutical pipeline for novel and rapid-acting therapeutics in mood disorders based on glutamate/GABA neurotransmitter systems | journal = Drug Discovery Today | volume = 24 | issue = 2 | pages = 606–615 | date = februar 2019 | pmid = 30447328 | pmc = 6397075 | doi = 10.1016/j.drudis.2018.11.007 }}</ref> Koristi se kao [[injekcija u venu]] tokom perioda od 60 sati pod medicinskim nadzorom.<ref name=FDA2019/><ref name="Zulresso label" /> ==Neželjeni efekti i mehanizam djelovanja== [[Neželjeni efekti]] breksanolona mogu uključivati [[sedacija|sedaciju]], [[pospanost]], [[suha usta]], [[vrućr svjwtlice]] i [[gubitak svesti]].<ref name ="FDA2019"/><ref name = "Zulresso label"/> To je [[neurosteroid]] i djeluje kao [[pozitivni alosterični modulator]] [[GABAA receptor|receptora GABA_A]], glavni [[biološki cilj]] inhibicije [[neurotransmiter]]a [[gana-aminoizobuterna kiselina|γ-aminobuterne kiseline]] (GABA).<ref name="Zulresso label">{{cite web | title=Zulresso- brexanolone injection, solution | website=DailyMed | date=18. 11. 2019 | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=b40f3b2a-1859-4ed6-8551-444300806d13 | access-date=23. 11. 2019}}</ref> == Medicinska upotreba == Brexanolone se koristi za liječenje postporođajne depresije kod odraslih žena. == Nuspojave == Neželjeni efekti breksanolona uključuju sedaciju (13–21%), suha usta (3–11%), gubitak svijesti (3-5%) i [[ispiranje (fiziologija)|ispiranje]] (2–5%).<ref name="FDA2019" /><ref name="Zulresso label" /><ref name="Scott2019" /> Također može izazvati [[euforija|euforiju]] u stepenu sličnom onom kod [[alprazolam]]a (3–13% u infuzijskim dozama od 90–270 &nbsp;μg tokom jednog sata). == Biološka funkcija == Alopregnanolon ima širok spektar efekata, uključujući, bez posebnog redoslijeda, da je [[antidepresiv]], [[anksiolitik]], [[stres|smanjenjivač stresa]], djeluje na[[zadovoljstvo|nagrađivanje]],<ref name="pmid12153544">{{cite journal | vauthors = Rougé-Pont F, Mayo W, Marinelli M, Gingras M, Le Moal M, Piazza PV | title = The neurosteroid allopregnanolone increases dopamine release and dopaminergic response to morphine in the rat nucleus accumbens | journal = The European Journal of Neuroscience | volume = 16 | issue = 1 | pages = 169–73 | date = juli 2002 | pmid = 12153544 | doi = 10.1046/j.1460-9568.2002.02084.x }}</ref> [[prosocijal no ponašanje|prosocialno]],<ref name="pmid19656632">{{cite journal | vauthors = Frye CA | title = Neurosteroids' effects and mechanisms for social, cognitive, emotional, and physical functions | journal = Psychoneuroendocrinology | volume = 34 Suppl 1 | pages = S143-61 | date = decembar 2009 | pmid = 19656632 | pmc = 2898141 | doi = 10.1016/j.psyneuen.2009.07.005 }}</ref> [[agresivnost|antiagresivno]],<ref name="pmid15677716">{{cite journal | vauthors = Pinna G, Costa E, Guidotti A | title = Changes in brain testosterone and allopregnanolone biosynthesis elicit aggressive behavior | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 6 | pages = 2135–40 | date = februar 2005 | pmid = 15677716 | pmc = 548579 | doi = 10.1073/pnas.0409643102 | bibcode = 2005PNAS..102.2135P }}</ref> [[aphrodisiac|prosexual]],<ref name="pmid19656632" /> sedativno, [[hipnoza|uspavljivač]],<ref name="pmid23092405">{{cite journal | vauthors = Terán-Pérez G, Arana-Lechuga Y, Esqueda-León E, Santana-Miranda R, Rojas-Zamorano JÁ, Velázquez Moctezuma J | title = Steroid hormones and sleep regulation | journal = Mini Reviews in Medicinal Chemistry | volume = 12 | issue = 11 | pages = 1040–8 | date = oktobar 2012 | pmid = 23092405 | doi = 10.2174/138955712802762167 }}</ref> [[kognitivni deficit|kognitivno]], [[kognitivni deficit|oštećenje pamćenja]], [[analgetik]],<ref name="pmid23948490">{{cite journal | vauthors = Patte-Mensah C, Meyer L, Taleb O, Mensah-Nyagan AG | title = Potential role of allopregnanolone for a safe and effective therapy of neuropathic pain | journal = Progress in Neurobiology | volume = 113 | pages = 70–8 | date = februar 2014 | pmid = 23948490 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2013.07.004}}</ref> [[anestetik]], [[antikonvulzant]], [[neuroprotektiv]], sa neurogenim efektima.<ref name="pmid21094889"/> Čini se da fluktuacije nivoa alopregnanolona i ostalih neurosteroida imaju važnu ulogu u patofiziologiji [[depresija (raspoloženje)|raspoloženja]], [[anksioznost]]i, [[predmenstrualni sindrom|predmenstruacijskog sindroma]], [[epiolepsija|katamenijske epilepsije]] i raznih drugih neuropsihijatrijskih stanja.<ref name="pmid14993039">{{cite journal | vauthors = Bäckström T, Andersson A, Andreé L, Birzniece V, Bixo M, Björn I, Haage D, Isaksson M, Johansson IM, Lindblad C, Lundgren P, Nyberg S, Odmark IS, Strömberg J, Sundström-Poromaa I, Turkmen S, Wahlström G, Wang M, Wihlbäck AC, Zhu D, Zingmark E | display-authors = 6 | title = Pathogenesis in menstrual cycle-linked CNS disorders | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1007 | issue = 1| pages = 42–53 | date = decembar 2003 | pmid = 14993039 | doi = 10.1196/annals.1286.005 | bibcode = 2003NYASA1007...42B }}</ref><ref name="pmid18346939">{{cite journal | vauthors = Guille C, Spencer S, Cavus I, Epperson CN | title = The role of sex steroids in catamenial epilepsy and premenstrual dysphoric disorder: implications for diagnosis and treatment | journal = Epilepsy & Behavior | volume = 13 | issue = 1 | pages = 12–24 | date = juli 2008 | pmid = 18346939 | pmc = 4112568 | doi = 10.1016/j.yebeh.2008.02.004 }}</ref><ref name="pmid21533709">{{cite journal | vauthors = Finocchi C, Ferrari M | title = Female reproductive steroids and neuronal excitability | journal = Neurological Sciences | volume = 32 Suppl 1 | pages = S31-5 | date = maj 2011 | pmid = 21533709 | doi = 10.1007/s10072-011-0532-5 }}</ref> Tokom [[trudnoća|trudnoće]], alopregnanolon i [[pregnanolon]] su uključeni u [[sedacija|sedaciju]] i [[anestezija|anesteziju]] [[fetus]]a.<ref name="pmid16269314">{{cite journal | vauthors = Mellor DJ, Diesch TJ, Gunn AJ, Bennet L | title = The importance of 'awareness' for understanding fetal pain | url = https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_2005-11_49_3/page/455 | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 49 | issue = 3 | pages = 455–71 | date = novembar 2005 | pmid = 16269314 | doi = 10.1016/j.brainresrev.2005.01.006 }}</ref><ref name="pmid19092726">{{cite journal | vauthors = Lagercrantz H, Changeux JP | title = The emergence of human consciousness: from fetal to neonatal life | journal = Pediatric Research | volume = 65 | issue = 3 | pages = 255–60 | date = mart 2009 | pmid = 19092726 | doi = 10.1203/PDR.0b013e3181973b0d| url = https://philpapers.org/rec/LAGTEO-5 }}</ref> ==Mehanizam djelovanja== ===Molekulske interakcije=== Alopregnanolon je [[endogen]]i inhibitorni [[pregnan]] [[neurosteroid]].<ref name = "pmid21094889"/> [[biosinteza|Sinteizira]] se iz [[progesterona]]a i predstavlja [[pozitivni alosterni modulator]] djelovanja γ-aminobuterne kiseline (GABA) na [[GABAA receptor|receptor GABA_A]].<ref name = "pmid21094889" /> Alopregnanolon ima učinke slične efektima drugih pozitivnih alosternih modulatora GABA-djelovanja na GABA_A receptor, kao kod [[benzodiazepin]]a, uključujući anksiolitsko, sedativno i antikonvulzivno.<ref name="pmid21094889" /><ref>{{cite journal | vauthors = Reddy DS, Rogawski MA |title = Neurosteroids — Endogenous Regulators of Seizure Susceptibility and Role in the Treatment of Epilepsy | journal = Jasper's Basic Mechanisms of the Epilepsies, 4th Edition |pages = 984–1002 | year = 2012 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK98218/|doi = 10.1093/med/9780199746545.003.0077 |pmid = 22787590 |isbn = 9780199746545 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kokate TG, Svensson BE, Rogawski MA | title = Anticonvulsant activity of neurosteroids: correlation with gamma-aminobutyric acid-evoked chloride current potentiation | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 270 | issue = 3 | pages = 1223–9 | date = septembar 1994 | pmid = 7932175 }}</ref> [[Endogen]]o proizvedeni alopregnanolon ima neurofiziološku ulogu, preciznim podešavanjem GABA_A receptora i modulacijom djelovanja nekoliko pozitivnih alosternih modulatora i agonista na GABA_A receptora.<ref>{{cite journal | vauthors = Pinna G, Uzunova V, Matsumoto K, Puia G, Mienville JM, Costa E, Guidotti A | display-authors=6 | title = Brain allopregnanolone regulates the potency of the GABA(A) receptor agonist muscimol | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_2000_39_3/page/440 | journal = Neuropharmacology | volume = 39 | issue = 3 | pages = 440–8 | date = januar 2000 | pmid = 10698010 | doi = 10.1016/S0028-3908(99)00149-5 }}</ref> Alopregnanolon djeluje kao vrlo moćan pozitivan alosterni modulator GABA_A receptora.<ref name = "pmid21094889"/> Dok alopregnanolon, poput ostalih inhibitornih neurosteroida, kao što je THDOC, pozitivno modulira sve GABA_A izoforme receptora, one izoforme koje sadrže [[GABRD|δ podjedinice]] pokazuju najveće potenciranje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nik AM, Pressly B, Singh V, Antrobus S, Hulsizer S, Rogawski MA, Wulff H, Pessah IN | display-authors = 6 | title = Rapid Throughput Analysis of GABAA Receptor Subtype Modulators and Blockers Using DiSBAC1(3) Membrane Potential Red Dye | journal = Molecular Pharmacology | volume = 92 | issue = 1 | pages = 88–99 | date = juli 2017 | pmid = 28428226 | pmc = 5452057 | doi = 10.1124/mol.117.108563 }}</ref> Također je utvrđeno da alopregnanolon djeluje kao pozitivni alosterni modulator [[GABAA-ro receptor|GABA_A-ρ receptora]], iako su implikacije ovog djelovanja nejasne.<ref name="pmid10496958">{{cite journal | vauthors = Morris KD, Moorefield CN, Amin J | title = Differential modulation of the gamma-aminobutyric acid type C receptor by neuroactive steroids | journal = Molecular Pharmacology | volume = 56 | issue = 4 | pages = 752–9 | date = oktobar 1999 | pmid = 10496958 }}</ref><ref name="pmid17636008">{{cite journal | vauthors = Li W, Jin X, Covey DF, Steinbach JH | title = Neuroactive steroids and human recombinant rho1 GABAC receptors | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 323 | issue = 1 | pages = 236–47 | date = oktobar 2007 | pmid = 17636008 | doi = 10.1124/jpet.107.127365 }}</ref> Pored djelovanja na GABA receptore, poznato je da je alopregnanolon, poput progesterona, [[negativni alosterni modulator]] [[nikotin-acetilholinski receptor|nACh receptora]],<ref name="pmid9166735">{{cite journal | vauthors = Bullock AE, Clark AL, Grady SR, Robinson SF, Slobe BS, Marks MJ, Collins AC | display-authors=6 | title = Neurosteroids modulate nicotinic receptor function in mouse striatal and thalamic synaptosomes | journal = Journal of Neurochemistry | volume = 68 | issue = 6 | pages = 2412–23 | date = juni 1997 | pmid = 9166735 | doi = 10.1046/j.1471-4159.1997.68062412.x }}</ref> djeluje i kao negativni alosterni modulator [[5-HT3 receptora|5-HT₃ receptora]].<ref name="pmid9731711">{{cite journal | vauthors = Wetzel CH, Hermann B, Behl C, Pestel E, Rammes G, Zieglgänsberger W, Holsboer F, Rupprecht R | display-authors = 6 | title = Functional antagonism of gonadal steroids at the 5-hydroxytryptamine type 3 receptor | journal = Molecular Endocrinology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 1441–51 | date = septembar 1998 | pmid = 9731711 | doi = 10.1210/mend.12.9.0163 | doi-access = free }}</ref> Zajedno sa ostalim inhibitornim neurosteroidima, alopregnanolon ima malo ili nimalo dejstva na druge [[ligandni onski kanal|ligandne onske kanale]], uključujući [[NMDA receptor|NMDA]], [[AMPA receptor|AMPA]], [[kainatni receptor|kainatni]] i [[glicinski receptor|glicinske receptore]].<ref name="pmid17651807">{{cite journal | vauthors = Mellon SH | title = Neurosteroid regulation of central nervous system development | journal = Pharmacology & Therapeutics | volume = 116 | issue = 1 | pages = 107–24 | date = oktobar 2007 | pmid = 17651807 | pmc = 2386997 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2007.04.011 }}</ref> Za razliku od [[progesteron]]a, alopregnanolon je neaktivan na klasičnom [[jedarni receptor|jedarnom]] [[progesteronski receptor|progesteronskom receptoru]] (PR). Međutim, alopregnanolon se može unutarćelijski oksidirati u [[5α-dihidroprogesteron]], koji djeluje kao [[agonist]] PR-a, pa zato alopregnanolon može proizvesti PR posredovane [[progestogen]]e efekte.<ref name="pmid8398145">{{cite journal | vauthors = Rupprecht R, Reul JM, Trapp T, van Steensel B, Wetzel C, Damm K, Zieglgänsberger W, Holsboer F | display-authors = 6 | title = Progesterone receptor-mediated effects of neuroactive steroids | journal = Neuron | volume = 11 | issue = 3 | pages = 523–30 | date = septembar 1993 | pmid = 8398145 | doi = 10.1016/0896-6273(93)90156-l }}</ref><ref name="pmid27156439">{{cite journal | vauthors = Reddy DS, Estes WA | title = Clinical Potential of Neurosteroids for CNS Disorders | journal = Trends in Pharmacological Sciences | volume = 37 | issue = 7 | pages = 543–561 | date = juli 2016 | pmid = 27156439 | pmc = 5310676 | doi = 10.1016/j.tips.2016.04.003 }}</ref> Pored toga, 2012. godine je objavljeno da je alopregnanolon agonist [[membranski progesteronski receptor|membranskog progesteronskog receptora]] (mPRs) otkrivenog malo prije, uključujući [[PAQR6|mPRδ]], [[PAQR7|mPRα]] i [[PAQR8|mPRβ]], sa svojom aktivnošću na ovim receptorima približno veličine koja je jača nego na GABA_A receptor.<ref name="pmid22687885">{{cite journal | vauthors = Thomas P, Pang Y | title = Membrane progesterone receptors: evidence for neuroprotective, neurosteroid signaling and neuroendocrine functions in neuronal cells | journal = Neuroendocrinology | volume = 96 | issue = 2 | pages = 162–71 | year = 2012 | pmid = 22687885 | pmc = 3489003 | doi = 10.1159/000339822 }}</ref><ref name="pmid23161870">{{cite journal | vauthors = Pang Y, Dong J, Thomas P | title = Characterization, neurosteroid binding and brain distribution of human membrane progesterone receptors δ and {epsilon} (mPRδ and mPR{epsilon}) and mPRδ involvement in neurosteroid inhibition of apoptosis | journal = Endocrinology | volume = 154 | issue = 1 | pages = 283–95 | date = januar 2013 | pmid = 23161870 | pmc = 3529379 | doi = 10.1210/en.2012-1772 }}</ref> Djelovanje alopregnanolona na ove receptore može dijelom biti povezano s njegovim neuroprotektivnim i [[gonadotropni hormon|antigonadotropnim]] svojstvima.<ref name="pmid22687885" /><ref name="pmid19423765">{{cite journal | vauthors = Sleiter N, Pang Y, Park C, Horton TH, Dong J, Thomas P, Levine JE | display-authors=6 | title = Progesterone receptor A (PRA) and PRB-independent effects of progesterone on gonadotropin-releasing hormone release | journal = Endocrinology | volume = 150 | issue = 8 | pages = 3833–44 | date = august 2009 | pmid = 19423765 | pmc = 2717864 | doi = 10.1210/en.2008-0774 }}</ref> Također, kao i za progesteron, nedavni dokazi pokazali su da je alopregnanolon aktivator [[pregnanski X-receptor|pregnanskog X-receptora]].<ref name="pmid17651807" /><ref name="pmid15364541">{{cite journal | vauthors = Lamba V, Yasuda K, Lamba JK, Assem M, Davila J, Strom S, Schuetz EG | display-authors=6 | title = PXR (NR1I2): splice variants in human tissues, including brain, and identification of neurosteroids and nicotine as PXR activators | url = https://archive.org/details/toxicology-and-applied-pharmacology_2004-09-15_199_3/page/251 | journal = Toxicology and Applied Pharmacology | volume = 199 | issue = 3 | pages = 251–65 | date = septembar 2004 | pmid = 15364541 | doi = 10.1016/j.taap.2003.12.027 }}</ref> Slično kao i kod mnogih drugih alosternih modulatora pozitivnih na GABA_A, i alopregnanolon deluje kao [[blokator kanala|inhibitor]] L-tipa kalcijskog kanala zasnovanog na naponu (L -VGCCs),<ref name="pmid17151597">{{cite journal | vauthors = Hu AQ, Wang ZM, Lan DM, Fu YM, Zhu YH, Dong Y, Zheng P | display-authors=6 | title = Inhibition of evoked glutamate release by neurosteroid allopregnanolone via inhibition of L-type calcium channels in rat medial prefrontal cortex | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1477–89 | date = juli 2007 | pmid = 17151597 | doi = 10.1038/sj.npp.1301261 | doi-access = free }}</ref> uključujući [[naponski zavisni kalcijski kanal|α₁ podtip]] [[Cav1.2|Ca_v 1.2]] i [[Cav1.3|Ca_v1.3]].<ref name="pmid21262851">{{cite journal | vauthors = Earl DE, Tietz EI | title = Inhibition of recombinant L-type voltage-gated calcium channels by positive allosteric modulators of GABAA receptors | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 337 | issue = 1 | pages = 301–11 | date = april 2011 | pmid = 21262851 | pmc = 3063747 | doi = 10.1124/jpet.110.178244 }}</ref> Međutim, utvrđeno je da je granična koncentracija alopregnanolona za inhibiranje L-VGCCs 3 μM (3.000 nM), što je daleko više od koncentracije od 5 nM, za koju se procjenjuje da se prirodno proizvodi u ljudskom mozgu.<ref name = "pmid21262851"/> Dakle, malo je vjerovatno da će inhibicija L-VGCC imati bilo kakav stvarni značaj u efektima [[endogen]]og alopregnanolona.<ref name = "pmid21262851"/> Također je utvrđeno da alopregnanolon, zajedno sa nekoliko drugih neurosteroida, aktivira [[G protein-spregnuti receptor žučne kiseline]] (GPBAR1 ili TGR5).<ref name="pmid20665558">{{cite journal | vauthors = Keitel V, Görg B, Bidmon HJ, Zemtsova I, Spomer L, Zilles K, Häussinger D | display-authors=6 | title = The bile acid receptor TGR5 (Gpbar-1) acts as a neurosteroid receptor in brain | journal = Glia | volume = 58 | issue = 15 | pages = 1794–805 | date = novembar 2010 | pmid = 20665558 | doi = 10.1002/glia.21049 }}</ref> Međutim, to je moguće učiniti samo pri mikromolnim koncentracijama, koje su, slično kao u slučaju L-VGCC, daleko veće od niskih nanomolnih koncentracija alopregnanolona za koje se procjenjuje da su prisutne u mozgu.<ref name="pmid20665558" /> === Antidepresivni efekti === Mehanizam pomoću kojeg PAM-ovi neurosteroidnih GABA_A receptora poput breksanolona djeluju antidepresivno je nepoznat.<ref name="ZorumskiPaul2019">{{cite journal | vauthors = Zorumski CF, Paul SM, Covey DF, Mennerick S | title = Neurosteroids as novel antidepressants and anxiolytics: GABA-A receptors and beyond | journal = Neurobiology of Stress | volume = 11 | pages = 100196 | date = novembar 2019 | pmid = 31649968 | pmc = 6804800 | doi = 10.1016/j.ynstr.2019.100196 }}</ref> Ostali GABA_A receptori PAM, kao što su benzodiazepini, ne smatraju se antidepresivima i nemaju dokazanu efikasnost,<ref name="ZorumskiPaul2019" /> despite clinicians prescribing Alprazolam for depression in the past.<ref>{{Cite journal|last=Warner|first=M. D.|last2=Peabody|first2=C. A.|last3=Whiteford|first3=H. A.|last4=Hollister|first4=L. E.|date=april 1988|title=Alprazolam as an antidepressant|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3281931/|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|volume=49|issue=4|pages=148–150|issn=0160-6689|pmid=3281931}}</ref><ref>{{Cite book|last=Srisurapanont|first=M.|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK67062/|title=Alprazolam and standard antidepressants in the treatment of depression: a meta-analysis of the antidepressant effect|last2=Boonyanaruthee|first2=V.|date=1997|publisher=Centre for Reviews and Dissemination (UK)|language=en|pmid=9175386}}</ref> Neurosteroidni GABA_A receptor PAM-ova se zna da u interakciji s GABA_A receptorima i podskupinama različito od benzodiazepina.<ref name="ZorumskiPaul2019" /> Kao primjer, GABA_A receptor- potencirajući neurosteroidi mogu preferencijalno ciljati δ GABA_A receptore koji sadrže podjedinice i pojačati toničnu i faznu inhibiciju posredovanu GABA_Areceptorima.<ref name = "ZorumskiPaul2019"/> Također je moguće da neurosteroidi poput alopregnanolona mogu djelovati na druge [[biološka meta|ciljeve]], uključujući membranske receptore progesterona, [[kalcijev kanal T-tipa]] i druge, na posredovanju u efektima antidepresiva.<ref name = "ZorumskiPaul2019" /> == Farmakologija == === Farmakokinetika === Breksanolon ima nisku [[oralna primjena|oralnu]] [[bioraspoloživost]], manju od 5%, što zahtijeva [[parenteralna primjena|neoralnu primjenu]].<ref name="Scott2019">{{cite journal | vauthors = Scott LJ | title = Brexanolone: First Global Approval | journal = Drugs | volume = 79 | issue = 7 | pages = 779–783 | date = maj 2019 | pmid = 31006078 | doi = 10.1007/s40265-019-01121-0 }}</ref> [[Zapremina distribucije]] breksanolona je približno 3 &nbsp; L/ kg.<ref name = "Scott2019"/> Njegovo [[vezanje za proteine u plazmi]] je više od 99%.<ref name = "Zulresso label"/><ref name = "Scott2019"/> Breksanolon se [[metabolizam|metabolizira]] pomoću [[keton|keto]] – [[redoks|redukcije]], posredovane putem [[aldo-keto reduktaza]] <ref name = "Scott2019" /> Spoj je također [[konjugacija (biohemija)|konjugiran]] putem [[glukoronidacija|glukuronidacije]] putem [[glukuronosiltransferaza]] i [[sulfacija|sulfacije]] putem [[sulfotransferaza]].<ref name = "Zulresso label"/> Sistem [[citohrom P450]] ga ne metabolizira bitno.<ref name = "Zulresso label"/><ref name = "Scott2019"/> Tri glavna [[metabolit]]a breksanolona su neaktivni.<ref name = "Scott2019"/> [[poluvrijeme eliminacije]] breksanolona je 9 &nbsp;sati.<ref name = "Zulresso label"/><ref name = "Scott2019"/> Njegov ukupni iznos u [[krvna plazma|plazmi]] ima [[klirens (farmakologija)|klirens]] od 1 &nbsp;L/h/ kg.<ref name = "Scott2019"/> [[izlučivanje|Izlučuje]] se 47% u [[izmet]]u i 42% u [[mokraća|urinu]]. Manje od 1% izlučuje se kao nepromijenjeni breksanolon. == Hemija == Alopregnanolon je pregnanski (C21) [[steroid]], a poznat je i kao 5α-pregnan-3α-ol-20-on, 5α-pregnan-3α-ol-20-on, 3α-hidroksi-5α-pregnan-20-on, ili 3α,5α-tetrahidroprogesteron (3α,5α-THP). Strukturno je povezan sa [[5-pregnenolon]]om (pregn-5-en-3β-ol-20-dion), progesteronom (pregn-4-en-3,20-dion), izomerima [[pregnanedion]] a ([[5-dihidroprogesteron]]; 5-pregnan-3,20-dion), izomerima [[4-pregnenolon]]a (3-dihidroprogesteron; pregn-4-en-3-ol-20-on) i izomerima [[pregnanediol]]a (5-pregnan-3,20-diol). Pored toga, alopregnanolon je jedan od četiri izomera [[pregnanolon]]a (3,5-tetrahidroprogesteron), dok su ostala tri izomera [[pregnanolon]] (5β-pregnan-3α-ol-20-on), [[izopregnanolon]] (5α-pregnan-3β-ol-20-on) i [[epipregnanolon]] (5β-pregnan-3β-ol-20-on). === Biosinteza === [[Biosinteza]] alopregnanolona u mozgu započinje pretvaranjem progesterona u 5α-dihidroprogesteron pomoću [[5α-reduktaza]]. Nakon toga, [[3α-hidroksisteroidna dehidrogenaza]] pretvara ovaj [[metabolički intermedijar intermedijar]] u alopregnanolon.<ref name = "pmid21094889"/> Alopregnanolon u mozgu proizvode korteksni i [[hipokampus]]ni piramidni neuroni i piramidni neuroni bazolateralnog dijela [[amigdala|amigdale]].<ref>{{cite journal | vauthors = Agís-Balboa RC, Pinna G, Zhubi A, Maloku E, Veldic M, Costa E, Guidotti A | display-authors=6 | title = Characterization of brain neurons that express enzymes mediating neurosteroid biosynthesis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 39 | pages = 14602–7 | date = septembar 2006 | pmid = 16984997 | pmc = 1600006 | doi = 10.1073/pnas.0606544103 | bibcode = 2006PNAS..10314602A }}</ref> === Izvedenice === Postoji čitav niz [[sintetiči spoj|sintetskih]] [[hemijski derivat|derivata]] i [[strukturn analog|analoga]] alopregnanolona sa sličnom aktivnošću i efektima, uključujući [[alfadolon]] (3α, 21-dihidroksi- 5α-pregnane-11,20-dion), [[alfaksolon]] (3α-hidroksi-5α-pregnan-11,20-dion), [[ganaksolon]] (3α-hidroksi-3β-metil-5α-pregnan- 20-on), [[hidroksidion]] (21-hidroksi-5β-pregnan-3,20-dion), [[minaksolon]] (11α- (dimetilamino) -2β-etoksi-3α-hidroksi-5α-pregnan- 20-on), [[Org 20599]] (21-hloro-3α-hidroksi-2β-morfolin-4-il-5β-pregnan-20-on), [[Org 21465]] (2β- (2,2 -dimetil-4-morfolinil) -3α-hidroksi-11,20-diokso-5α-pregnan-21-il metansulfonat) i [[renanolon]] (3α-hidroksi-5β-pregnan-11,20-dion). 21-hidroksilirani derivat ovog spoja, [[tetrahidrodeoksikortikosteron]] (THDOC), [[endogen]]i je inhibitorni neurosteroid sličnih svojstava kao alopregnanolon, a 3β-metilni analog alopregnanolona, ganaksolon, je u fazi izrade za lečenje [[epilepsija]] i drugih stanja, uključujući [[posttraumatski stresni poremećaj]] (PTSP).<ref name = "pmid21094889"/> === Dostupni oblici === Breksanolon je [[vodeni rastvor]] [[smeša]] sintetsog alopregnanolona i [[sulfobutil eter β-ciklodekstrin]]a (natrij-betadeks sulfobutil eter), [[rastvarač]]. Dostavlja se u koncentraciji alopregnanolona od 100 &nbsp;mg /20&nbsp;mL (5&nbsp;mg/mL) u jednodoznim [[bočica]]ma za upotrebu intravenskom infuzijom.<ref name = "Zulresso label"/> Svaki ml rastvora breksanolona sadrži 5&nbsp;mg alopregnanolona, 250&nbsp;mg sulfobutil etra β-ciklodekstrina, 0,265&nbsp;mg monohidrata [[limunska kiselina|limunske kiseline]], 2,57&nbsp;mg [[natrij-citrat dihidrat]]a i [[voda za injekcije|vodu za njekcije]].|<ref name = "Zulresso label"/> Rastvor je [[toničnost|hipertonična]] i mora biti [[Koncentracija|razblažen]] do ciljne koncentracije od 1 &nbsp;mg/mL , [[sterilna voda|sterilnom vodom]] i [[natrij-hlorid]]om prije primjene.<ref name = "Zulresso label"/> Za punu infuziju obično je potrebno pet [[vrećica za infuziju]]. Više od pet infuzijskih vrećica potrebno je za pacijente koji teže više od 90&nbsp;kg. == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Herd MB, Belelli D, Lambert JJ | title = Neurosteroid modulation of synaptic and extrasynaptic GABA(A) receptors | journal = Pharmacology & Therapeutics | volume = 116 | issue = 1 | pages = 20–34 | date = oktobar 2007 | pmid = 17531325 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2007.03.007 | url = http://www.journals.elsevier.com/pharmacology-and-therapeutics | arxiv = 1607.02870 }} * {{cite journal | vauthors = Zorumski CF, Paul SM, Covey DF, Mennerick S | title = Neurosteroids as novel antidepressants and anxiolytics: GABA-A receptors and beyond | journal = Neurobiology of Stress | volume = 11 | pages = 100196 | date = novembar 2019 | pmid = 31649968 | pmc = 6804800 | doi = 10.1016/j.ynstr.2019.100196 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == *https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/brexanolone | publisher = U.S. National Library of Medicine| work = Drug Information Portal| title = Brexanolone *https://druginfo.nlm.nih.gov/Drug Information Portal - U.S. National Library of Medicine - Quick Access to Quality Drug Information (nih.gov) A Study to Evaluate Efficacy and Safety of SAGE-547 in Participants With Severe Postpartum Depression (547-PPD-202B) *https://druginfo.nlm.nih.gov/A Study to Evaluate SAGE-547 in Patients With Severe Postpartum Depression * https://druginfo.nlm.nih.gov/A Study to Evaluate Safety and Efficacy of SAGE-547 in Participants With Moderate Postpartum Depression (547-PPD-202C) {{Progesteron}} {{Endogeni steroidi}} {{Portal| Medicina}} [[Kategorija:Hormoni]] [[Kategorija:Antikonvulzanti]] [[Kategorija:Antidepresivi]] [[Kategorija:Agonisti receptora glicina]] [[Kategorija:Ketoni]] [[Kategorija:Neurosteroidi]] [[Kategorija:Nikotinski antagonisti]] [[Kategorija:Trudnoća]] [[Kategorija:5α-Pregnani]] [[Kategorija:Progestogeni]] [[Kategorija:Steroli]] [[Kategorija:Sedativi]] oldr5vz16mhhaw0tooavq0ndfn5o24c 0 472378 3914479 3905396 2026-07-26T12:01:16Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914479 wikitext text/x-wiki [[Slika:Cinnamaldehyde acsv.svg|thumb|180px|[[Cinamaldehid]] je prirodno nastali spoj koji ima konjugirani sistem]] [[Datoteka:1,3-pentadien.svg|thumb|[[Piperilen|Penta-1,3-dien]] je molekula s konjugiranim sistemom]] [[Datoteka: Diazomethane-pi-system.png | thumb | [[Diazometan]] konjugirani pi-sistem]] U [[hemija|hemiji]], '''konjugirani sistem''' je sistem povezanih [[p-orbitala]] sa [[delokalizirani elekktron|delokaliziranim elektronima]] u molekuli, koji općenito smanjuje ukupnu energiju molekule i povećava stabilnost. Ona [[rezonancija (hemija)|konvencijski predstavljena]] ima naizmenične jednostruke i višestruke [[kovalentna veza|veze]]. [[Usamljeni par]]ovi, [[radikal (hemija)|radikali]] ili [[karbenij ion]]i mogu biti dio sistema, koji može biti [[ciklična molekula|ciklični]], aciklički, linearni ili mješoviti. Termin "konjugirani" skovao je njemački hemičar [[Johannes Thiele]]. 1899.<ref>{{cite journal|last1=Thiele|first1=Johannes|title=Zur Kenntnis der ungesättigten Verbindungen|journal=Justus Liebig's Annalen der Chemie|date=1899|volume=306|pages=87–142|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015026322779;view=1up;seq=473|trans-title=[Contribution] to our knowledge of unsaturated compounds|language=de|doi=10.1002/jlac.18993060107}} On p. 90, Thiele coined the term "conjugated": ''"Ein solches System benachbarter Doppelbindungen mit ausgeglichenen inneren Partialvalenzen sei als ''conjugirt'' bezeichnet."'' (Such a system of adjacent double bonds with equalized inner partial valences shall be termed "conjugated".)</ref> '''Konjugacija''' je [[preklapanje orbite|preklapanje]] jedne p-orbitale s drugom, preko susjedne [[Sigma veza|σ-veze]] (u prelaznim metalima mogu biti uključene i d-orbitale). Konjugirani sistem ima područje preklapanja p-orbitala, premošćujući međusobne lokacije, za koje jednostavni dijagrami pokazuju da nemaju π-vezu. Omogućuju delokalizaciju [[pi-elektron|π-elektrona]] kroz sve susjedne poravnate p-orbitale.<ref>{{cite book|last=March|first=Jerry|year=1985|title=Advanced Organic Chemistry reactions, mechanisms and structure|url=https://archive.org/details/advancedorganicc0000marc|edition=3rd|location=New York|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=0-471-85472-7}}</ref> Elektroni π ne pripadaju jednoj vezi ili [[atom]]u, već grupi atoma. Najveći konjugirani sistemi nalaze se u [[grafen]]u, [[grafit]]u, [[provodljivi polimer|provodljivom polimeru]] i [[ugljična nanocijev|ugljičnim nanocijevima]] . == Hemijsko vezanje u konjugiranim sistemima == [[Datoteka:Delocalization-updated.png|thumb | 400x400px | Neki od prototipskih primjera tipova s delokaliziranom vezom.<br> Gornji red: [[piridin]], [[furan]], [[tropilij|kation tropilija]]. <br>Drugi red: [[alil grupa|alil radikal]], [[acetat| acetatni ion]], [[akrolein]]. <br>Uključeni atomi su podebljano crvene boje, dok su elektroni uključeni u delokaliziranu vezu plavom bojom. <br>(Posebnu pažnju treba obratiti na uključenost ili neuključenost "nevezujućih" elektrona.)]] Konjugacija je moguća pomoću naizmjeničnih jednostrukih i [[dvostruka veza|dvostrukih veza]], u kojima svaki atom isporučuje p-orbitalu okomito na ravan molekule. Međutim, to nije jedini način da se dogodi konjugacija. Sve dok svaki susjedni atom u lancu ima dostupnu p-orbitalu, sistem se može smatrati konjugiranim. Naprimjer, [[furan]] je peteročlani prsten s dvije naizmjenične dvostruke veze koje okružuju [[kisik]] u peteročlanom prstenu. Kisik ima dva [[usamljeni par|usamljena para]], od kojih jedan zauzima p-orbitalu okomito na prsten u tom položaju, održavajući tako konjugaciju tog petočlanog prstena, preklapanjem sa okomitom p-orbitalom na svakom od susjednih atoma ugljika. Drugi usamljeni par ostaje u ravni i ne sudjeluje u konjugaciji. Općenito, svaki sp² ili sp-hibridizirani ugljik ili [[heteroatom]], uključujući one koji nose praznu orbitalu ili usamljeni par orbitala, mogu sudjelovati u konjugiranim sistemima, iako usamljeni parovi ne sudjeluju uvijek. Naprimjer, piridinski atom dušika već sudjeluje u konjugiranom sistemu formalnom dvostrukom vezom sa susjednim ugljikm, pa usamljeni par ostaje u ravni prstena u sp ² hibridnoj orbitali i ne učestvuje u konjugaciji. Zahtjev za konjugaciju je preklapanje orbite; prema tome, konjugirani sistem mora biti ravan (ili gotovo takav). Kao posljedica toga, usamljeni parovi koji sudjeluju u konjugiranim sistemima zauzet će orbitale čistog p-karaktera umjesto sp^''n'' hibridnih orbitala tipskih za nekonjugirane usamljene parove. [[Slika:Furan-pi-system.png|thumb|275x275px|Pi (π) sistem furanskih i usamljenih parova. <br> Jedan od usamljenih parova kisika učestvuje u konjugaciji u ap-orbitali, dok je drugi usamljeni par u sp² hibridiziranoj orbitali u ravni molekule a ''ne'' dijelu π sistema. <br>Učešće šest elektrona u π-sistemu čini furan aromatskim (vidi dolje).]] Uobičajeni model za liječenje konjugiranih molekula je tretman kompozitne valentne veze / Hückel-ove molekularne orbitalne teorije (VB / HMOT), u kojem je σ-okvir molekule odvojen od π-sistema (ili sistema) molekule. <br>Iako se σ-veza može tretirati i delokaliziranim pristupom, obično se uzima u obzir π-veza kada se delokalizirana veza poziva u kontekstu jednostavnih organskih molekula. '''Sigma (σ) okvir''': σ okvir opisan je strogo lokaliziranom shemom povezivanja, a sastoji se od σ-veza nastalih u interakciji između sp³–, sp²–, i sp – [[Orbitalna hibridizacija|hibridizirane atomske orbitale]] na glavnim elementima grupe (i 1s atomske orbitale na vodiku), zajedno s lokaliziranim usamljenim parovima izvedenim iz ispunjenih, nevezanih hibridnih orbitala. Interakcija koja rezultira σ-vezom poprima oblik međusobnog preklapanja većeg režnja svake hibridne orbitale (ili pojedinačnog sfernog režnja vodikove 1s orbitale). Svaka [[atomska orbitala]] doprinosi jednim elektronom, kada se orbitale u paru preklapaju da bi se stvorile dvoelektronske σ-veze ili dva elektrona kada orbitala čini usamljeni par. Sve ove lokalizirane orbitale (vezujuće i nevezujuće) nalaze se u ravnini molekule, a σ-veze uglavnom su lokalizirane između jegara duž međujezgarne osi. '''Pi (π) sistem ili sistemi''': Ortogonski gore opisanom σ-okviru, π-veza nastaje iznad i ispod ravni molekule u kojoj se odvija σ-veza. Sistemi π-molekule nastaju interakcijom nehibridiziranih p-atomskih orbitala na atomima koji imaju sp²– i sp-hibridizaciju. Interakcija koja rezultira π-vezom odvija se između p-orbitala koje su susjedne zahvaljujući σ-vezi koja spaja atome i poprima oblik bočnog preklapanja dvaju jednako velikih režnjeva, koji čine svaku p-orbitalu. Atomi koji su sp³ hibridizirani nemaju nehibridiziranu p-orbitalu, koja je dostupna za sudjelovanje u π-vezanju a njihovo prisustvo nužno završava π-sistem ili razdvaja dva π-sistema. Osnova p-orbitale koja učestvuje u π-sistemu može doprinijeti jednim elektronom (što odgovara polovini formalne "dvostruke veze"), dva elektrona (što odgovara delokalizoiranom "usamljenom paru") ili nula elektrona (što odgovara formalnom stanju "prazna" orbitala). Vezanjem za π-sisteme nastale iz preklapanja više od dvije p-orbitale rukuje se pomoću [[Hückelov metod|Hückelovog pristupa]] da bi se dobila nulta (kvalitativna) aproksimacija molekulskih orbitala π-simetrije koje nastaju delokaliziranim π-vezanjem. [[Slika:Diazomethane-bonding scheme.png|thumb|450x450px|Upotreba σ/π-separacijske sheme za opis vezanja<br> Lewisove rezonantne strukture molekule poput diazometana mogu se prevesti u vezujuću sliku koja se sastoji od π-sistema i lokaliziranih usamljenih parova postavljenih na lokalizirani okvir σ-veza.]] Ovaj jednostavan model hemijskog vezanja uspješan je za opis većine molekula normalne valencije koje se sastoje samo od elemenata s– i p-bloka, iako sistemi koji uključuju vezujuće nedostatke elektrona, uključujući neklasične karbokacije, klastere litija i bora i hipervalentne centre, zahtijevaju značajne modifikacije, u kojima se također dozvoljava delokalizacija σ-veza i možda ih je bolje tretirati kanonskim molekulskim orbitalama koje se delokaliziraju na čitavoj molekuli. Isto tako, ovaj jednostavni model neadekvatno opisuje i d– i f-blok-organe. Veze u napetim malim prstenovima (poput ciklopropana ili epoksida) nisu dobro opisane strogim razdvajanjem σ / π, jer se veza između atoma u prstenu sastoji od "[[savijena veza|savijenih veza]]" ili "banana veza", koje su savijene prema spolja i u prirodi su posredne između σ- i π-veza. Ipak, [[organska hemija]] često koristi jezik ovog modela da racionalizu strukturu i reaktivnost tipskih organskih spojeva. Elektrone u konjugiranom π-sistemu dijele svi susjedni sp² – i sp-hibridizirani atomi koji doprinose preklapanju paralelnih p-atomskih orbitala. Kao takvi, uključeni atomi i π-elektroni ponašaju se kao jedan veliki vezani sistem. Ovi sistemi se često nazivaju ''n''- centar ''k''- elektronske π-veze, kompaktno označeni simbolom Π {{su | p = '' k '' | b = ''n''}}, da senaglasi ovo ponašanje. Naprimjer, smatra se da su delokalizirani π-elektroni u acetatnom anionu i benzenu uključeni u Π {{su | p = 4 | b = 3}} i Π {{su | p = 6 | b = 6}} sistem. Svaki od njih zauzima jedan ili dva elektrona u skladu s [[princip izgradnje|principom aufbau]] i [[Hundovo pravilo maksimalne multiplikatnosti|Hundovim pravilom]]. Prikazi preklapajućih p-orbitala, poput one za [[benzen]] u nastavku, pokazuju osnovnu p-atomsku orbitalu, prije nego što su kombinirani u molekulske orbitale. U skladu s [[Paulijev sistem isključenja|Paulijevim principom isključenja]], preklapanje p-orbitala ''ne'' rezultira stvaranjem jedne velike MO koja sadrži više od dva elektrona. [[Hückelov metod|Hückelova MO teorija]] je uobičajeni pristup za dobijanje slike nultog reda delokaliziranih π-molekulskih orbitala, uključujući matematički znak talasne funkcije na različitim dijelovima molekule i lokacijama čvornih ravni. Naročito se lahko primijenjuje na konjugirane ugljikovodike i pruža razumnu aproksimaciju, sve dok se pretpostavlja da je molekula poravnata s dobrim preklapanjem p-orbitala. == Stabilizacija energije == Kvantitativna procjena stabilizacije iz konjugacije notorno je sporna i ovisi o implicitnim pretpostavkama, koje se daju prilikom usporedbe referentnih sistema ili reakcija. Energija stabilizacije poznata je kao ''rezonancijska energija'', kada se formalno definira kao razlika u energiji između stvarnih i hipotetskih hemijskih vrsta, koje lokalizirano sadrže π-vezu koja odgovara najstabilnijom [[rezonancija (hemija)|obrascu rezonancije]]. Ova energija ne može se izmjeriti i vjerovatno će precizna definicija koju prihvati većina hemičara ostati neuhvatljiva. Ipak, mogu se dati neke široke mogućnosti. Općenito, stabilizacija je značajnija za [[kation]]ske sisteme od neutralnih. Za [[butadien|buta-1,3-dien]], gruba mjera stabilizacije je energija aktivacije za rotaciju veze C2-C3. Ovo postavlja rezonancijsku stabilizaciju na oko 6 kcal/mol.<ref>{{Cite journal|title=High Level ab Initio Energies and Structures for the Rotamers of 1,3-Butadiene|journal = The Journal of Physical Chemistry A|volume = 113|issue = 8|pages = 1601–1607|last=Feller|first=David|last2=Craig|first2=Norman C.|date=5. 2. 2009|language=EN|doi=10.1021/jp8095709|pmid = 19199679}}</ref> Usporedba vrelina hidrogeniranja [[pentadien|1,4-pentadiena]] i 1,3-pentadiena procjenjuje nešto skromniju vrijednost od 3,5 kcal/mol.<ref>{{Cite book|title=Organic chemistry|last=Carey|first=Francis A.|last2=Guiliano|first2=Robert M.|date=7. 1. 2013|isbn=9780073402741|edition=Ninth|location=New York, NY|oclc=822971422}}</ref> Za usporedbu, [[alil]]ni kation ima barijeru rotacije plinske faze od oko 38 kcal/mol,<ref>{{Cite journal|last=Gobbi|first=Alberto|last2=Frenking|first2=Gernot|date=1. 10. 1994|title=Resonance Stabilization in Allyl Cation, Radical, and Anion|url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1994-10-05_116_20/page/9275|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=116|issue=20|pages=9275–9286|doi=10.1021/ja00099a052|issn=0002-7863}}</ref> što je mnogo veća kazna za gubitak konjugacije. Usporedba afiniteta hidridnih iona propil-kationa i alil-kationa, korigirana za induktivne efekte, rezultira znatno nižom procjenom rezonantne energije, na 20-22 kcal/mol.<ref>{{Cite journal|last=Barbour|first=Josiah B.|last2=Karty|first2=Joel M.|date=14. 1. 2004|title=Resonance Energies of the Allyl Cation and Allyl Anion: Contribution by Resonance and Inductive Effects toward the Acidity and Hydride Abstraction Enthalpy of Propene|journal=The Journal of Organic Chemistry|language=en|volume=69|issue=3|pages=648–654|doi=10.1021/jo035189m|pmid=14750787}}</ref> Ipak, jasno je da konjugacija stabilizira alilni kation u mnogo većoj mjeri od buta-1,3-diena. Za razliku od obično manjeg učinka neutralne konjugacije, aromatska stabilizacija može biti značajna. Procjene za rezonantnu energiju benzena kreću se u rasponu od oko 36–73 kcal/mol.<ref>{{Cite book|title=Chemical applications of group theory|last=Cotton|first=Frank Albert|date=1990|publisher=Wiley|isbn=978-0471510949|edition=3rd|location=New York|oclc=19975337|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780471510949}}</ref> == Uopćavanja i srodni koncepti == [[Slika:Homoconjugation.png|left|thumb| Homokonjugacija slabi karakter dvostruke veze veze C = O, što rezultira nižom IR frekvencijom.]] Postoje i drugi tipovi interakcija koje uopćavaju ideju interakcije p-orbitala u konjugiranom sistemu. Koncept ''hiperkonjugacije'' drži da se određene σ-veze također mogu delokalizirati u nisko ležeću neusku orbitalu π-sistema ili neuskuu p-orbitalu. Termin [[kiperkonjugacija]] se obično koristi da bi se objasnila stabilnost alkil supstituiranih radikala i karbokationa. Manje je važna za vrste kod kojih svi atomi zadovoljavaju pravilo okteta, ali nedavna računarska studija podržava hiperkonjugaciju kao ishodište povećane stabilnosti alkena sa višim stepenom supstitucije ([[Pravilo Zajceva]]).<ref>{{Cite journal|last=Braida|first=Benoit|last2=Prana|first2=Vinca|last3=Hiberty|first3=Philippe C.|date=20. 7. 2009|title=The Physical Origin of Saytzeff's Rule|journal=Angewandte Chemie International Edition|language=en|volume=48|issue=31|pages=5724–5728|doi=10.1002/anie.200901923|pmid=19562814|issn=1433-7851}}</ref> ''Homokonjugacija'' je preklapanje dva π-sistema odvojena nekonjugirajućom grupom, kao što je CH₂. Nedvosmisleni primjeri su relativno rijetki u neutralnim sistemima, zbog relativno male energetske koristi koju lahko nadjačaju razni drugi faktori; međutim, česte su u kationskim sistemima u kojima se jakim delovanjem može postići delokalizacija pozitivnog naboja. Neutralni sistemi uglavnom zahtijevaju ograničene geometrije, koje favoriziraju interakciju da bi se postigli značajni stupnjevi homokonjugacije.<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=L. T.|date=1. 1. 1986|title=Cyclic homoconjugation in neutral organic molecules|journal=Pure and Applied Chemistry|language=en|volume=58|issue=1|pages=105–110|doi=10.1351/pac198658010105|issn=1365-3075}}</ref> U donjem primjeru, frekvencije karbonilnog istezanja IR spektra odgovarajućih spojeva pokazuju homokonjugaciju ili nedostatak iste u molekulama neutralnog osnovnog stanja. Zbog djelimičnog π-karaktera, za formalne σ-veze u ciklopropanskom prstenu, također su prikupljeni dokazi za prijenos „konjugacije“ kroz ciklopropane.<ref>{{Cite journal|last=Stewart|first=John Mathews|last2=Pagenkopf|first2=Gordon K.|date=januar 1969|title=Transmission of conjugation by the cyclopropane ring|journal=The Journal of Organic Chemistry|language=EN|volume=34|issue=1|pages=7–11|doi=10.1021/jo00838a003|issn=0022-3263}}</ref> Dva odgovarajuće poravnata π-sistema, čiji se krajevi spajaju pod pravim uglom, mogu se uključiti u ''[[spirokonjugacija|spirokonjujgaciju]]''.<ref>{{Cite journal|last=Maslak|first=Przemyslaw|date= 1994|title=Spiroconjugation: An added dimensi in the design of organic molecular materials|journal=Advanced Materials|volume=6|issue=5|pages=405–407|doi=10.1002/adma.19940060515|issn=0935-9648}}</ref> ==Konjugirani ciklični spojevi== [[Slika:Benzene Orbitals.svg|thumb|250px|Baze [[benzen]]skih p-orbitala]] [[Slika:Benzene MO diagram.png|thumb| Benzenske π-molekulske orbitale, prema Hückelovoj teoriji. <br>Molekulske orbitale se često opisuju kao linearne kombinacije atomskih orbitala, čiji su koeficijenti ovdje naznačeni veličinom i sjenčenjem orbitalnih režnjeva.]] [[Ciklični spoj]]evi mogu biti djelimično ili u potpunosti konjugirani. [[Anulen]]i, potpuno konjugirani monociklični [[ugljikovodici]], mogu biti aromatski, nearomatski ili antiaromatski. ===Aromatski spojevi=== Spojevi koji imaju monociklični, ravni konjugirani sistem koji sadrži [[pravilo 4n + 2|(4''n '' + 2) π-elektrona]] za cijele brojeve ''n'' su [[aromatičnost|aromatski]] i pokazuju neobičnu stabilnost. Klasični primjer [[benzen]]a ima sistem od šest π-elektrona, koji zajedno s ravninskim prstenom C–C σ-veza koje sadrže 12&nbsp;elektrona i radijalnim C–H σ-vezama koje sadrže šest elektrona, čini termodinamički i kinetički stabilan ''[[benzenski prsten]]'', zajedničko jezgro benzenoidnih aromatskih spojeva. Za sam benzen postoje dvije ekvivalentne konjugirane Lewisove strukture (tzv. Kekuléove strukture) koje prevladavaju.<ref>{{Cite journal|last=Rashid|first=Zahid|last2=van Lenthe|first2=Joop H.|date=mart 2011|title=Generation of Kekulé valence structures and the corresponding valence bond wave function|journal=Journal of Computational Chemistry|volume=32|issue=4|pages=696–708|doi=10.1002/jcc.21655|issn=1096-987X|pmid=20941739}}</ref> Iako dva Kekuleova rezonantna oblika doprinose većini (> 90%) energije π-veze, postoji i niz drugih manjih doprinosa talasnoj funkciji u obradi valentne veze, uključujući tri Dewarova rezonantna oblika, pa čak i manji doprinos raznih ionskih i jednostrukih diradijalnih oblicka. Prava elektronska struktura je stoga kvantno-mehanička kombinacija (rezonantni hibrid) ovih doprinositelja, što rezultira eksperimentalno uočenim C–C vezama, koje su posredne između jednostruke i dvostruke veze i jednake čvrstoće i dužine. Na molekulskoj orbitalnoj slici, šest p-atomskih orbitala benzena kombiniraju se, dajući šest molekulskih orbitala. Tri od ovih orbitala, koje leže na nižim energijama od izolirane p orbitale i zbog toga su po karakteru neto povezane (jedna molekulska orbitala je snažno vezana, dok su druge dvije jednake po energiji, ali se vežu u manjoj mjeri), zauzima šest elektrona , dok su tri destabilizirane orbitale ukupnog protivveznog karaktera i dalje nezauzete. Rezultat je jaka termodinamička i kinetička aromatična stabilizacija. Oba modela opisuju prstenove π-elektronske gustoće iznad i ispod okvira C–C σ-veza. === Nearomatski i antiaromatski spojevi=== [[Datoteka: All-Z-Cyclooctatetraene_3D_skeletal_formula.svg | thumb | 200px | [[Ciklooktatetraen]]: Susjedne dvostruke veze nisu koplanarne.<br>Dvostruke veze stoga nisu konjugoirane.]] Nisu svi spojevi sa naizmeničnim dvostrukim i jednostrukim vezama aromatski. [[Ciklooktatetraen]], naprimjer, ima izmjenične jednostruke i dvostruke veze. Molekula obično ima [[Konformacijska izomerija|konformaciju]] "kada". Budući da se p-orbitale molekule ne poravnaju dobro u ovoj neplanarnoj molekuli, π-veze su u osnovi izolirane i nisu konjugirane. Nedostatak konjugacije omogućava molekuli 8 π-elektrona da izbjegne [[aromatičnost|antiaromatičnost]], destabilizirajući efekt povezan sa cikličnim, konjugiranim sistemima koji sadrže 4 ''n'' π (''n'' = 0, 1, 2, .. .) elektrona. Ovaj je učinak posljedica smještaja dva elektrona u dvije degenerirane nevezujuće (ili gotovo nevezujuće) orbitale molekule, što bi, osim drastičnog smanjenja termodinamičke delokalizirane stabilizacije, ili prisililo molekulu da poprimi trojni diradikalni karakter, ili uzrokovalo da se podvrgne [[Jahn-Tellerov efekt|Jahn-Tellerovom izobličenju]], kako bi se ublažila degeneracija. To ima za posljedicu znatno povećanje kinetičke reaktivnosti molekule. Budući da je učinak tako nepovoljan, ciklooktatetraen poprima neplanarnu konformaciju i nearomatičnog je karaktera, ponašajući se kao tipski [[alken]]. Suprotno tome, pronađeno je da su derivati ciklooktatetraenskog dikationa i dianiona eksperimentalno ravni, u skladu s predviđanjem da su stabilizirani aromatski sistemi sa 6 i 10 π-elektrona. Budući da je antiaromatičnost svojstvo koje molekuli pokušavaju izbjeći kad god je to moguće, vjeruje se da je samo nekoliko eksperimentalno uočenih vrsta antiaromatično. [[Ciklobutadien]]ski i ciklopentadienilski kationi se obično navode kao primjeri antiaromatskih sistema. == U pigmentima == U konjugovanom pi-sistemu, elektroni su u stanju da uhvate određene fotone dok elektroni rezoniraju na određenoj udaljenosti p-orbitala – slično onome kako [[antena (radio)|radio antena]] detektira [[foton]]e po svojoj dužini. Tipski, što je pi-sistem konjugiraniji (duži), talasna dužina fotona može biti duža. Drugim riječima, sa svakom dodanom susjednom dvostrukom vezom na prikazanom dijagramu molekula, može se predvidjeti da će sistem imati manje šanse da apsorbira žutu svjetlost (čini se crvenijom u očima) i vjerovatnije da apsorbira crvenu svjetlost (izgleda više žuto).<ref>{{cite book |last1=Lipton |first1=Mark |title=Purdue: Chem 26505: Organic Chemistry I (Lipton) |date=Jan 31, 2017 |publisher=Purdue University |edition=LibreTexts |url=https://chem.libretexts.org/Courses/Purdue/Purdue%3A_Chem_26505%3A_Organic_Chemistry_I_(Lipton)/Chapter_1._Electronic_Structure_and_Chemical_Bonding/1.10%3A_Pi_Conjugation |chapter=Chapter 1. Electronic Structure and Chemical Bonding}}</ref> Mnoge [[boje]] koriste konjugirane elektronske sisteme za apsorpciju [[vidljiva svjetlost|vidljive svetlosti]], stvarajući jake nijanse. Naprimjer, dugo konjugirani [[ugljikovodik]]ov lanac u [[beta-karoten]]u dovodi do njegove jake narandžaste boje. Kada elektron u sistemu apsorbuje [[foton]], svetlosti desne [[talasne dužine]], može se povisiti na viši nivo energije. Jednostavan model nivoa energije pruža [[kvantna mehanika|kvantnomehanički]] problem jednodimenzijskih [[čestica u kutiji]] dužine L, koje predstavlja kretanje π-elektrona duž dugo konjugiranog lanca atoma ugljika. U ovom modelu, najmanja moguća energija apsorpcije odgovara energetskoj razlici između najviše zauzete molekulske orbitale ([[HOMO/LUMO|HOMO]]) i najmanje zauzete orbitale (LUMO). Za lanac ''n'' veza C=C ili 2''n'' atoma ugljika u molekuli [[osnovno stanje|osnovnog stanja]], postoje 2''n'' π-elektrona koji zauzimaju ''n'' molekulske orbitale , tako da je energetska praznina:<ref>P. Atkins and J. de Paula ''Physical Chemistry'' (8th ed., W.H.Freeman 2006), p.281 {{ISBN|0-7167-8759-8}}</ref> :<math>E_{n+1} - E_n = \frac{(2n+1)\hbar^2 \pi ^2}{2mL^2}</math> Budući da se dužina kutije ''L'' približno linearno povećava s brojem veza C=C ''n'', to znači da je energija fotona Δ''E'' apsorbiranog u HOMO-LUMO tranziciji približno proporcionalna do 1/''n''. Foton [[talasna dužina|talasne dužine]] λ = ''hc'' / Δ''E'' tada je približno proporcionalan ''n''-u. Iako je ovaj model vrlo približan, λ se općenito povećava sa ''n'' (ili ''L'') za slične molekule. Naprimjer, talasne dužine apsorpcije HOMO–LUMO za konjugirani [[1,3-butadien|butadien]], heksatrien i oktatetraen su 217&nbsp;nm, 25 &nbsp;nm i 304&nbsp;nm.<ref>Atkins and de Paula p.398</ref> Međutim, za dobro numeričko slaganje čestice u modelu eksperimenta sa kutijom, moraju se uzeti u obzir izmjene dužina jednostruke / dvovezne veze poliena<ref>{{Cite journal|last=Autschbach|first=Jochen|date=novembar 2007|title=Why the Particle-in-a-Box Model Works Well for Cyanine Dyes but Not for Conjugated Polyenes|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_2007-11_84_11/page/1840|journal=Journal of Chemical Education|language=EN|volume=84|issue=11|pages=1840|doi=10.1021/ed084p1840|issn=0021-9584}}</ref> Alternativno, može se koristiti [[Hückelov metod]] koji je također dizajniran za modeliranje elektroničke strukture konjugiranih sistema. Mnogi elektronski prijelazi u konjugovanim π-sistemima su iz pretežno [[kovalentna veza|vezane]] [[molekularne orbitale]] (MO) u pretežno [[Antivezujuća molekularna orbitala|antivezive]] MO (π do π^*), ali elektroni iz nevezujućih [[usamljeni par|usamljenih parova]] mogu također biti promovirani u π-sistem MO (n do π^*), kao što se često događa u [[naboj-prenosni kompleks|kompleksima koji prenose naboj]]. Prijelaz HOMO u LUMO vrši elektron, ako to dozvoljavaju [[pravilo izbora|pravila izbora]] za [[Elektromagnetno zračenje|elektromagnetni prijelaz]]. Konjugoirani sistemi s manje od osam konjugovanih dvostrukih veza apsorbiraju samo u ultraljubičastom području i bezbojni su za ljudsko oko. Sa svakom dodatom dvostrukom vezom, sistem apsorbira [[foton]]e s duže talasne dužine (i niže energije), a spoj se kreće od žute do crvene boje. Plavi ili zeleni spojevi obično se ne oslanjaju samo na konjugirane dvostruke veze. Ova apsorpcija svetlosti u ultraljubičastom u vidljivom spektru može se kvantifikovati upotrebom metoda zvanog [[ultraljubičasta – vidljiva spektroskopija]] i čini osnovu za celokupnu oblast [[fotohemija|fotohemije]]. Konjugirani sistemi koji se široko koriste za sintetske [[pigment]]a i [[bojilo|bojila]] su [[diazo]] i [[azo-spoj]]evi i ftalocijaninski spojevi. === Ftalocijaninski spojevi === Konjugirani sistemi ne samo da imaju pobude sa niskom energijom u vidljivom spektarskom području, već i lahko prihvataju ili doniraju elektrone. [[Ftalocijanin]], koji poput plavog i zelenog ftalociajnina, često sadrže prijelazni metalni ion, razmjenjuju elektron sa [[prelazni metali|ionima prijelaznog metala]] koji lahko mijenjaju svoje [[stanje oksidacije]]. Ovakvi pigmenti i boje su kompleksi za prijenos naboja. [[Slika:Copper phthalocyanine.svg|thumb|center|200px|Bakarni ftalocijanin]] === Porfirini i slični spojevi === [[Porfirin]]i imaju konjugoirane molekulske prstenaste sisteme ([[makrociklus]] koji se pojavljuju u mnogim [[enzim]]skim biološkim sistemima. Kao [[ligand]], porfirin formira brojne [[kompleks (hemija)|komplekse]] sa metalnim ionima poput [[gvožđe|gvožđa]] u [[hemoglobin]]u koji boji krv u crveno. Hemoglobin transportuje kiseik do tjelesnih ćelija. Kompleksi porfirin-metal često imaju jake boje. Slična molekulska strukturna prstenasta jedinica nazvana [[hlorin]] slično je složena sa [[magnezij]]em, umjesto gvožđa, kada čini dio najčešćih oblika molekula [[hlorofil]]a, dajući im zelenu boju. Još jedna slična makrociklična jedinica je [[korin]], koja se kompleksira sa [[kobalt]]om, kada čini dio molekula [[kobalamin]]a ([[vitamin B12]]), koji je intenzivno crven. Korinska jedinica ima šest konjugiranih dvostrukih veza, ali nije konjugirana sve do svog makrocikličnog prstena {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center;" | | [[File:Heme b.svg|230 px]]||[[File:C-3 position Chlorophyll a.svg|200px]] || [[File:Cobalamin.svg|200px]] |- | |<small>[[Hem]] grupa [[hemoglobin]]a</small> ||<small>[[Hlorin]]ska sekcija molekule [[hlorofil a|hlorofila a]]. Zeleni okvir prikazuje [[Funkcionalna grupa|grupu]] koja varira među tipovima [[hlorofil]]a.</small> ||<small> [[Kobalamin]]ska struktura uključuje [[korin]].</small> |} ===Hromofore === Konjugirani sistemi čine osnovu [[hromofora]], koje su dijelovi molekula koji upijaju svjetlost i koji mogu dovesti do obojenja spoja. Takve hromofore su često prisutne u raznim organskim spojevima, a ponekad i u [[polimer]]ima koji su obojeni ili svijetle u mraku. Hromofore se često sastoje od niza konjugiranih veza i/ili prstenastih sistema, obično aromatskih, koji mogu uključivati veze C–C, C=C, C=O ili N=N. [[Datoteka:Beta-Carotene conjugation.svg|thumb|center|530 px| Hemijska struktura [[beta-karoten]]a. Jedanaest konjugiranih dvostrukih veza koje čine molekule [[hromofora|hromofore]] istaknuto je crvenom bojom.]] Konjugirane hromofore nalaze se u mnogim [[organski spoj|organskim spojevima]], uključujući [[azo boje]] (također [[boje za hranu|veštački aditivi za hranu]]), spojeve u voću i povrću ([[likopen]]e i [[antocijanidin]]e), [[fotoreceptorska ćelija|fotoreceptore]] oka i neke farmaceutske spojeve, kao što su: [[Slika:Amphotericin B new.svg|thumb|520px|center| Ovaj [[antimikotik|polieni antimikotik]] zvani [[Amfotericin B]] ima konjugirani sistem sa sedam dvostrukih veza koje djeluju kao hromofora koja snažno apsorbira u [[ultraljubičasto-vidljiva spektroskopija|ultraljubičasto-vidljivom]] spektru, dajući mu žutu boju]] ==Također pogledajte== * [[Rezonanca (hemija)|Rezonancija]] * [[Hiperkonjugacija]] * [[Unakrsna konjugacija]] * [[Polien]] * [[Konjugirani mikroporozni polimer]] * [[Lista konjugiranih polimera]] * [[Metalna veza]] ==Reference== {{refspisak}} {{hemijske veze}} [[Kategorija:Fizička organska hemija]] [[Kategorija:Konjugirani ugljikovodici| *]] [[Kategorija:Hemijske veze]] 8vj1zsf03npamm2zcv76ptj7hauhatu 0 472422 3914696 3904011 2026-07-26T15:51:52Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914696 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Elizabeth_Blackburn_(Nobel_Medicine_or_Physiology_2009)_in_Stockholm,_June_2016.jpg|mini|Elizabeth Blackburn (Nobelova nagrada za medicinu ili fiziologiju 2009) u [[Stockholm]]u, juni 2016.]]'''Elizabeth Helen Blackburn''', (rođena 26. novembra 1948) jeste [[Australija|australijsko]] - [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[Nobelova nagrada|nobelovka]], bivša predsjednica Instituta Salk za biološke studije.<ref name=":32">{{Cite web|url=http://www.salk.edu/news-release/nobel-laureate-elizabeth-blackburn-named-salk-institute-president/|title=Nobel laureate Elizabeth Blackburn named Salk Institute President|access-date=24. 1. 2016}}</ref> Ranije je bila biološki istraživač na Kalifornijskom univerzitetu u [[San Francisco|San Franciscu]], koji je proučavao [[Telomera|telomere]], strukturu na kraju hromozoma koja štiti [[Hromosom|hromozom]]. 1984. Blackburn je zajedno s [[Carol W. Greider]] otkrila [[Telomeraza|telomerazu]], [[enzim]] koji nadopunjava telomeru. Za ovo djelo nagrađena je [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovom nagradom za fiziologiju ili medicinu]] 2009, podijelivši je s Greiderom i Jackom W. Szostakom, postavši prva australska žena nobelovac. Također je radila na medicinskoj etici, a kontraverzno je otpuštena iz Vijeća za bioetiku [[George W. Bush|Bushove]] administracije.<ref>{{Cite book|last=Brady|first=Catherine|url=https://archive.org/details/elizabethblackbu00brad_0|title=Elizabeth Blackburn and the Story of Telomeres.|publisher=The MIT Press|year=2007|isbn=978-0-262-02622-2|location=Cambridge, Massachusetts|url-access=registration}}</ref> [[Datoteka:Blackburn_USE.png|mini|Međunarodni dan '''žena''' i djevojaka u '''nauci''']] [[Telomeraza]] djeluje dodavanjem parova baza na [[Telomeraza|previd]] DNK na 3' kraju, produžujući lanac dok DNK polimeraza i RNA prajmer ne mogu dovršiti komplementarnu nit i uspješno sintetizirati dvolančanu DNA. Budući da DNK polimeraza sintetizira DNK samo u vodećem pravcu lanca, rezultira skraćivanjem telomera.<ref>{{Cite web|url=https://embryo.asu.edu/pages/elizabeth-blackburn-carol-greider-and-jack-szostaks-telomere-and-telomerase-experiments-1982|title=Elizabeth Blackburn, Carol Greider and Jack Szostak's Telomere and Telomerase Experiments (1982-1989) {{!}} The Embryo Project Encyclopedia|website=embryo.asu.edu|access-date=13. 12. 2018}}</ref> Kroz svoja istraživanja, Blackburn i saradnici uspjeli su pokazati da se telomera učinkovito nadopunjava enzimom telomerazom, koji čuva ćelijsku diobu sprječavajući brži gubitak genetskih informacija unutar telomera, što dovodi do ćelijskog starenja.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Valera|first=E|date=2010|title=2009 Nobel Prize in Physiology or Medicine: telomeres and telomerase|journal=Oncogene|volume=29|issue=11|pages=1561–1565|doi=10.1038/onc.2010.15|pmid=20237481}}</ref> == Reference == {{Refspisak|35em}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ibiology.org/genetics-and-gene-regulation/telomerase/ Video predavanje o telomerima i telomerazi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210212012445/https://www.ibiology.org/genetics-and-gene-regulation/telomerase/ |date=12. 2. 2021 }} {{Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu}} {{Normativna kontrola|}} [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1948.]] [[Kategorija:Biografije, Hobart]] [[Kategorija:Žene dobitnice Nobelove nagrade]] [[Kategorija:Članovi Američkog filozofskog društva]] 316frncgkrm3xqxm6nfy6gfr5pbifee 0 472985 3914530 3904897 2026-07-26T12:19:46Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914530 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Prekursor nervne ćelije sa razvojnom podregulacijom ekspresije proteina 9''' ('''NEDD-9''') je [[protein]] koji je kod ljudi kodiran [[gen]]om '''NEDD9'''.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: NEDD9 neural precursor cell expressed, developmentally down-regulated 9| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=4739}}</ref> NEDD-9 je poznat i kao '''pojačivač filamentacije 1''' ('''EF1'''), '''CRK-vezanog suptrat-srodnog proteina''' ('''CAS-L''') i '''član porodice proteina skele Cas 2''' ('''CASS2'''). Važan [[paralog]] ovog gena je [[BCAR1]]. == Otkriće == U 1992.,Kumar et al, prvi put opisali su oznaku sekvence koja odgovara NEDD9 3' neprevedenom području na osnovu [[kloniranje|kloniranja]] grupe gena pretežno eksprimiranih u mozgu embriona, ali ne i odraslih [[miš]]eva, grupe gena koja je označena kao eksprimirana prekursorna podregulirana nervnoćelijska.<ref name=1Kumar>{{cite journal | vauthors = Kumar S, Tomooka Y, Noda M | title = Identification of a set of genes with developmentally down-regulated expression in the mouse brain | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1992-06-30_185_3/page/1155 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 185 | issue = 3 | pages = 1155–61 | year = 1992 | pmid = 1378265 | doi=10.1016/0006-291x(92)91747-e}}</ref> Zatim su, 1996., dvije grupe nezavisno opisale kompletnu sekvencu gena NEDD9 i pružile početnu funkcijsku analizu proteina NEDD9. Law et al snimili su nadekspresiju ljudske [[cDNK]] biblioteka u ''[[S. cerevisiae]]'', te su pregledani geni koji istovremeno utiču na kontrolu ćelijskog ciklusa i polarnosti ćelije, inducirajući fenotip pupoljka [[kvasac]]a, i na taj način identificirali protein HEF1 (skraćenica od [[engleski|engleskog]] '''H'''uman '''E'''nhancer of '''F'''ilamentation '''1''').<ref name=2Law>{{cite journal | vauthors = Law SF, Estojak J, Wang B, Mysliwiec T, Kruh G, Golemis EA | title = Human enhancer of filamentation 1, a novel p130cas-like docking protein, associates with focal adhesion kinase and induces pseudohyphal growth in Saccharomyces cerevisiae | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1996-07_16_7/page/3326 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 16 | issue = 7 | pages = 3327–37 | year = 1996 | pmid = 8668148 | pmc=231327 | doi=10.1128/mcb.16.7.3327}}</ref> Ova studija identificirala je HEF1 / NEDD9 kao interaktivnog partnera za [[adhezivna kinaza|fokalna fokalnu adhezivu kinazu]] (FAK), povezujući ga sa [[Integrin| integrinskom signalizacijom]]. Odvojeno, Minegishi et al. klonirali su gen koji kodira hiperfosforilirani protein nakon ligacije [[CD29|β1-integrina]] u [[T-ćelija]]ma i pretpostavili da ima ulogu u procesu kostimulacije T-ćelija, označavajući ovaj gen kao [[BCAR1|Cas-L]] (Crk-vezani susstrat-srodni protein, tip limfocita).<ref name=3Minegishi>{{cite journal | vauthors = Minegishi M, Tachibana K, Sato T, Iwata S, Nojima Y, Morimoto C | title = Structure and function of Cas-L, a 105-kD Crk-associated substrate-related protein that is involved in beta 1 integrin-mediated signaling in lymphocytes | journal = J. Exp. Med. | volume = 184 | issue = 4 | pages = 1365–75 | year = 1996 | pmid = 8879209 | doi=10.1084/jem.184.4.1365 | pmc=2192828}}</ref> == Gen == [[Genom]]ske koordinate gena NEDD9 su 6: 11,183.530-11,382.580, u sklopu GRCh37 ili 6: 11,183.298-11,382.348 u sklopu GRCh38. Gen je na minus lancu. Citogenetička lokacija je 6p25-p24, zasnovana na nomenklaturi koju je razvila '''Hu'''man '''G'''enome '''O'''rganisation (skraćenica HUGO), Odbor za gensku nomenklaturu ([[HGNC]]). NEDD9 je simbol koji je odobrio HGNC. Službene iskaznice su 7733 (HGNC), 4739 (Entrez Gene) i ENSG00000111859 ([[Ensembl]]). CAS-L, CASL, HEF1, dJ49G10.2, dJ761I2.1, CAS2, CASS2 su zamjenski simboli. Gen NEDD9 konzerviran je u [[rezus majmun]]a, [[pas]]a, [[krava]], [[miš]]eva, [[pacov]]a, [[kokoš|pilića]] [[zebra-riba]] i [[žaba]]. Kod kičmenjaka, član je porodice 4 gena, s ostalim paralognim genima poznatim kao [[BCAR1]] (p130Cas), EFS (Sin) i CASS4 (HEPL) Promotor NEDD9 ima dva početna mjesta za transkripciju. Inačice transkripta NM_006403.3 i NM_001142393.1 kodiraju proteine koji imaju različit [[N-kraj]] (MKYK, odnosno MWTR). Kod miša, postoje dva alternativna prva [[egzon]]a MKYK i MWAR. Njihova funkcija nije poznata. NM_001142393 pokreće translaciju na uzvodnoj lokaciji u usporedbi s NM_006403.3, ali oba transkripta imaju po sedam [[egzon]]a. Kraći transkripti, s nedostajućim egzonima ili alternativni 3' terminalni egzon otkriveni su u raznim studijama; međutim, njihova uloga u ćeliji nije jasna Regija promotora 5' NEDD9 regulirana je [[tretinoin|sve-trans retinoičnom kiselinom]] (ATRA) i sadrži element odgovora retinoične kiseline (RARE) koji je specifično vezan za [[heterodimer]] [[retinoidni X receptor]] (RXR)/receptor retinoične kiseline (RAR).<ref name=13Merrill>{{cite journal | vauthors = Merrill RA, Ahrens JM, Kaiser ME, Federhart KS, Poon VY, Clagett-Dame M | title = All-trans retinoic acid-responsive genes identified in the human SH-SY5Y neuroblastoma cell line and their regulated expression in the nervous system of early embryos | url = https://archive.org/details/sim_biological-chemistry_2004-07_385_7/page/605 | journal = Biol. Chem. | volume = 385 | issue = 7 | pages = 605–14 | year = 2004 | pmid = 15318809 | doi = 10.1515/BC.2004.075}}</ref><ref name=14Merrill>{{cite journal | vauthors = Merrill RA, See AW, Wertheim ML, Clagett-Dame M | title = Crk-associated substrate (Cas) family member, NEDD9, is regulated in human neuroblastoma cells and in the embryonic hindbrain by all-trans retinoic acid | journal = Dev. Dyn. | volume = 231 | issue = 3 | pages = 564–75 | year = 2004 | pmid = 15376324 | doi = 10.1002/dvdy.20159}}</ref><ref name=15Knutson>{{cite journal | vauthors = Knutson DC, Clagett-Dame M | title = A complex RARE is required for the majority of Nedd9 embryonic expression | journal = Transgenic Res. | volume = 24 | issue = 1 | pages = 123–34 | year = 2015 | pmid = 25120220 | doi = 10.1007/s11248-014-9825-9 | pmc=4274375}}</ref> NEDD9 također inducira zagađivač životne sredine [[dioksin]], zasnovan na regulaciji preko [[aril-ugljikovodični receptor|aril-ugljikovodičnog receptora]] (AhR).<ref name=16Bui>{{cite journal | vauthors = Bui LC, Tomkiewicz C, Chevallier A, Pierre S, Bats AS, Mota S, Raingeaud J, Pierre J, Diry M, Transy C, Garlatti M, Barouki R, Coumoul X | title = Nedd9/Hef1/Cas-L mediates the effects of environmental pollutants on cell migration and plasticity | journal = Oncogene | volume = 28 | issue = 41 | pages = 3642–51 | year = 2009 | pmid = 19648964 | doi = 10.1038/onc.2009.224 | doi-access = free }}</ref> One study has found NEDD9 repressed by [[estrogen]], based on binding of the SAFB1 co-repressor.<ref name=17Hammerich-Hille>{{cite journal | vauthors = Hammerich-Hille S, Kaipparettu BA, Tsimelzon A, Creighton CJ, Jiang S, Polo JM, Melnick A, Meyer R, Oesterreich S | title = SAFB1 mediates repression of immune regulators and apoptotic genes in breast cancer cells | journal = J. Biol. Chem. || volume = 285 | issue = 6 | pages = 3608–16 | year = 2010 | pmid = 19901029 | doi = 10.1074/jbc.M109.066431 | pmc=2823501}}</ref> NEDD9 se inducira [[Wnt-signalizacija|Wnt- signalizacijom]] u [[rak debelog crijeva]], na osnovu vezanja za faktore [[T-ćelija|T-ćelijskog]] faktora (TCF) u promotorskoj regiji.<ref name=18Li>{{cite journal | vauthors = Li Y, Bavarva JH, Wang Z, Guo J, Qian C, Thibodeau SN, Golemis EA, Liu W | title = HEF1, a novel target of Wnt signaling, promotes colonic cell migration and cancer progression | journal = Oncogene | volume = 30 | issue = 23 | pages = 2633–43 | year = 2011 | pmid = 21317929 | doi = 10.1038/onc.2010.632 | pmc=3164309}}</ref> NEDD9 je indukovan [[hipoksija|hipoksijskim]] i gubitkom [[VHL]], na osnovu vezanja faktora izazvanog hipoksijom ([[Hipoksija-inducibilni faktori|HIF]]] [[faktor transkripcije|faktora transkripcije]] promotora NEDD9.<ref name=19Kim>{{cite journal | vauthors = Kim SH, Xia D, Kim SW, Holla V, Menter DG, Dubois RN | title = Human enhancer of filamentation 1 Is a mediator of hypoxia-inducible factor-1alpha-mediated migration in colorectal carcinoma cells | journal = Cancer Res. | volume = 70 | issue = 10 | pages = 4054–63 | year = 2010 | pmid = 20442290 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-09-2110 | pmc=2871069}}</ref><ref name=20Martin-Rendon>{{cite journal | vauthors = Martin-Rendon E, Hale SJ, Ryan D, Baban D, Forde SP, Roubelakis M, Sweeney D, Moukayed M, Harris AL, Davies K, Watt SM | title = Transcriptional profiling of human cord blood CD133+ and cultured bone marrow mesenchymal stem cells in response to hypoxia | journal = Stem Cells | volume = 25 | issue = 4 | pages = 1003–12 | year = 2007 | pmid = 17185612 | doi = 10.1634/stemcells.2006-0398 | doi-access = free }}</ref><ref name=21Xu>{{cite journal | vauthors = Xu J, Li H, Wang B, Xu Y, Yang J, Zhang X, Harten SK, Shukla D, Maxwell PH, Pei D, Esteban MA | title = VHL inactivation induces HEF1 and Aurora kinase A | journal = J. Am. Soc. Nephrol. | volume = 21 | issue = 12 | pages = 2041–6 | year = 2010 | pmid = 20864688 | doi = 10.1681/ASN.2010040345 | pmc=3014016}}</ref> Prostaglandin E2 induces NEDD9 transcription.<ref name=22Xia>{{cite journal | vauthors = Xia D, Holla VR, Wang D, Menter DG, DuBois RN | title = HEF1 is a crucial mediator of the proliferative effects of prostaglandin E(2) on colon cancer cells | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2010-01-15_70_2/page/824 | journal = Cancer Res. | volume = 70 | issue = 2 | pages = 824–31 | year = 2010 | pmid = 20068165 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-09-2105 | pmc=2943830}}</ref> FOX-ov transkripcijski faktor, ukosnički boks C1 <ref name=23Xia>{{cite journal | vauthors = Xia L, Huang W, Tian D, Zhu H, Qi X, Chen Z, Zhang Y, Hu H, Fan D, Nie Y, Wu K | title = Overexpression of forkhead box C1 promotes tumor metastasis and indicates poor prognosis in hepatocellular carcinoma | journal = Hepatology | volume = 57 | issue = 2 | pages = 610–24 | year = 2013 | pmid = 22911555 | doi = 10.1002/hep.26029 | doi-access = free }}</ref> i [[transcripcijki faktor]] [[PAX5]]<ref name=24McManus>{{cite journal | vauthors = McManus S, Ebert A, Salvagiotto G, Medvedovic J, Sun Q, Tamir I, Jaritz M, Tagoh H, Busslinger M | title = The transcription factor PAX5 regulates its target genes by recruiting chromatin-modifying proteins in committed B cells | journal = EMBO J. | volume = 30 | issue = 12 | pages = 2388–404 | year = 2011 | pmid = 21552207 | doi = 10.1038/emboj.2011.140 | pmc=3116275}}</ref> prijavljeni su da izazivaju [[transkripcija (genetika)transkripciju]] NEDD9. Transkripciju NEDD9 pokreće [[TGF-beta]].<ref name=25Zheng>{{cite journal | vauthors = Zheng M, McKeown-Longo PJ | title = Regulation of HEF1 expression and phosphorylation by TGF-beta 1 and cell adhesion | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 42 | pages = 39599–608 | year = 2002 | pmid = 12189134 | doi = 10.1074/jbc.M202263200 | doi-access = free }}</ref> Na osnovu pretrage sekvence, promotor NEDD9-a također ima potencijalna mesta vezanja za niz dodatnih faktora transkripcije, uključujući [[STAT5A]] i [[NF-kapa B]]. U [[3'UTR]], NEDD9 podudara se sa pozicijama 2-8 zrelih [[mir-145|miR-145]]. Regije koje vežu NEDD9 u lokusu miR-145 omogućile bi izravno vezanje NEDD9 3'UTR na genomsku regiju miR-145, a neke studije sugeriraju da ovaj miR regulira NEDD9 u [[glioblastom]]u <ref name=26Speranza>{{cite journal | vauthors = Speranza MC, Frattini V, Pisati F, Kapetis D, Porrati P, Eoli M, Pellegatta S, Finocchiaro G | title = NEDD9, a novel target of miR-145, increases the invasiveness of glioblastoma | journal = Oncotarget | volume = 3 | issue = 7 | pages = 723–34 | year = 2012 | pmid = 22869051 | pmc = 3443255 | doi = 10.18632/oncotarget.547 }}</ref> kancera prostate,<ref name=27Guo>{{cite journal | vauthors = Guo W, Ren D, Chen X, Tu X, Huang S, Wang M, Song L, Zou X, Peng X | title = HEF1 promotes epithelial mesenchymal transition and bone invasion in prostate cancer under the regulation of microRNA-145 | journal = J. Cell. Biochem. | volume = 114 | issue = 7 | pages = 1606–15 | year = 2013 | pmid = 23355420 | doi = 10.1002/jcb.24502}}</ref> čelija bubrežnog [[karcinom]]a.<ref name=28Lu>{{cite journal | vauthors = Lu R, Ji Z, Li X, Zhai Q, Zhao C, Jiang Z, Zhang S, Nie L, Yu Z | title = miR-145 functions as tumor suppressor and targets two oncogenes, ANGPT2 and NEDD9, in renal cell carcinoma | journal = J. Cancer Res. Clin. Oncol. | volume = 140 | issue = 3 | pages = 387–97 | year = 2014 | pmid = 24384875 | doi = 10.1007/s00432-013-1577-z}}</ref> Opisana je [[nekodirajuća RNK]], zvana B2, koja se proteže od 10 kb uzvodno od [[egzon]]a do eksona 41 NEDD9-a, ali funkcijska uloga ove [[ncRNK]] još nije jasna.<ref name=29Malleter>{{cite journal | vauthors = Malleter M, Jacquot C, Moreau D, Tomasoni C, Tsvetanova M, Chinou I, Juge M, Pineau A, Le Pape P, Roussakis C | title = A novel large regulator RNA, B2, partially overlaps the HEF1/NEDD9/Cas-L gene | journal = Int. J. Mol. Med. | volume = 25 | issue = 6 | pages = 897–903 | year = 2010 | pmid = 20428794 | doi=10.3892/ijmm_00000420| doi-access = free }}</ref> NEDD9 je veoma visoko eksprimiran u embrionskom mozgu,<ref name=30Aquino>{{cite journal | vauthors = Aquino JB, Marmigère F, Lallemend F, Lundgren TK, Villar MJ, Wegner M, Ernfors P | title = Differential expression and dynamic changes of murine NEDD9 in progenitor cells of diverse tissues | journal = Gene Expr. Patterns | volume = 8 | issue = 4 | pages = 217–26 | year = 2008 | pmid = 18282814 | doi = 10.1016/j.gep.2008.01.001 }}</ref> i u brojnim tkivima u [[embrion]]u i odraslom organizmu. Povišena ekspresija povezana je s rakom, kao što je objašnjeno u nastavku. == Porodica proteina == NEDD9 je član porodice [[CASS4|CAS]] (supstrat povezan sa Crk), koja kod [[kičmenjak]]a ima četiri člana. Ostali [[paralog]] ni geni su poznati kao [[BCAR1]] (p130Cas).<ref name=31Sakai>{{cite journal | vauthors = Sakai R, Iwamatsu A, Hirano N, Ogawa S, Tanaka T, Mano H, Yazaki Y, Hirai H | title = A novel signaling molecule, p130, forms stable complexes in vivo with v-Crk and v-Src in a tyrosine phosphorylation-dependent manner | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1994-08-15_13_16/page/3748 | journal = EMBO J. | volume = 13 | issue = 16 | pages = 3748–56 | year = 1994 | pmid = 8070403 | pmc=395286| doi = 10.1002/j.1460-2075.1994.tb06684.x }}</ref> [[Embrionski fyn-vezani supstrat|EFS]] (Sin),<ref name=32Ishino>{{cite journal | vauthors = Ishino M, Ohba T, Sasaki H, Sasaki T | title = Molecular cloning of a cDNA encoding a phosphoprotein, Efs, which contains a Src homology 3 domain and associates with Fyn | url = https://archive.org/details/sim_oncogene_1995-12-07_11_11/page/n149 | journal = Oncogene | volume = 11 | issue = 11 | pages = 2331–8 | year = 1995 | pmid = 8570184 }}</ref><ref name=33Alexandropoulos>{{cite journal | vauthors = Alexandropoulos K, Cheng G, Baltimore D | title = Proline-rich sequences that bind to Src homology 3 domains with individual specificities | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 92 | issue = 8 | pages = 3110–4 | year = 1995 | pmid = 7536925 | doi=10.1073/pnas.92.8.3110 | pmc=42114| bibcode = 1995PNAS...92.3110A }}</ref> i [[CASS4]] (HEPL).<ref name=34Singh>{{cite journal | vauthors = Singh MK, Dadke D, Nicolas E, Serebriiskii IG, Apostolou S, Canutescu A, Egleston BL, Golemis EA | title = A novel Cas family member, HEPL, regulates FAK and cell spreading | journal = Mol. Biol. Cell | volume = 19 | issue = 4 | pages = 1627–36 | year = 2008 | pmid = 18256281 | doi = 10.1091/mbc.E07-09-0953 | pmc=2291417}}</ref> Ne postoji gen koji je povezan sa NEDD9 u [[bakterija]]ma, [[kvasci]]ma ili ''[[Caenorhabditis elegans|C. elegans]]''. Jedan član porodice postoji u '' [[D. melanogaster]]'', zvani DCas.<ref name=35Huang>{{cite journal | vauthors = Huang Z, Yazdani U, Thompson-Peer KL, Kolodkin AL, Terman JR | title = Crk-associated substrate (Cas) signaling protein functions with integrins to specify axon guidance during development | journal = Development | volume = 134 | issue = 12 | pages = 2337–47 | year = 2007 | pmid = 17537798 | doi = 10.1242/dev.004242 | doi-access = free }}</ref><ref name=36Tikhmyanova>{{cite journal | vauthors = Tikhmyanova N, Tulin AV, Roegiers F, Golemis EA | title = Dcas supports cell polarization and cell-cell adhesion complexes in development | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 8 | pages = e12369 | year = 2010 | pmid = 20808771 | doi = 10.1371/journal.pone.0012369 | pmc=2927436| bibcode = 2010PLoSO...512369T }}</ref> == Struktura == Kod ljudi, NEDD9 je dug 834 [[aminokiseline]]. NEDD9 je nekatalitski protein skele koji sadrži mjesta pristajanja za proteine uključene u više puteva [[transdukcija signala]], regulirajući veličinu i trajanje ćelijskih signalnih kaskada <ref name=4Nikonova /><ref name=5Singh /><ref name=6Tikhmyanova /><ref name=37Cabodi>{{cite journal | vauthors = Cabodi S, del Pilar Camacho-Leal M, Di Stefano P, Defilippi P | title = Integrin signalling adaptors: not only figurants in the cancer story | journal = Nat. Rev. Cancer | volume = 10 | issue = 12 | pages = 858–70 | year = 2010 | pmid = 21102636 | doi = 10.1038/nrc2967 | hdl = 2318/80156 | hdl-access = free }}</ref> Ukupna struktura NEDD9 grafički je predstavljena na slici [[slika:Figure 1 NEDD9 structure.jpg|thumb|Struktura NEDD9]] Ovi domeni uključuju: ;Domen SH3: Ovaj visoko konzervirani domen [[N-kraj]]a posreduje u vezanju NEDD9 sa motivima [[poliprolin]]a, u interakciji brojnih važnih proteina, a neki dobro proučeni partneri su [[PTK2|FAK]] i srodne [[PYK2]] / RAFTK,<ref name="38O'Neill">{{cite journal | vauthors = O'Neill GM, Fashena SJ, Golemis EA | title = Integrin signalling: a new Cas(t) of characters enters the stage | journal = Trends Cell Biol. | volume = 10 | issue = 3 | pages = 111–9 | year = 2000 | pmid = 10675905 | doi=10.1016/s0962-8924(99)01714-6}}</ref> [[RAPGEF1|C3G]],<ref name=39Kirsch>{{cite journal | vauthors = Kirsch KH, Georgescu MM, Hanafusa H | title = Direct binding of p130(Cas) to the guanine nucleotide exchange factor C3G | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-10-02_273_40/page/25673 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 273 | issue = 40 | pages = 25673–9 | year = 1998 | pmid = 9748234 | doi=10.1074/jbc.273.40.25673| doi-access = free }}</ref> [[PTPN12|PTP-PEST]],<ref name=40Garton>{{cite journal | vauthors = Garton AJ, Burnham MR, Bouton AH, Tonks NK | title = Association of PTP-PEST with the SH3 domain of p130cas; a novel mechanism of protein tyrosine phosphatase substrate recognition | journal = Oncogene | volume = 15 | issue = 8 | pages = 877–85 | year = 1997 | pmid = 9285683 | doi = 10.1038/sj.onc.1201279 | doi-access = free }}</ref> [[PTP1B]] <ref name=41Liu>{{cite journal | vauthors = Liu F, Hill DE, Chernoff J | title = Direct binding of the proline-rich region of protein tyrosine phosphatase 1B to the Src homology 3 domain of p130(Cas) | journal = J. Biol. Chem. | volume = 271 | issue = 49 | pages = 31290–5 | year = 1996 | pmid = 8940134 | doi=10.1074/jbc.271.49.31290| doi-access = free }}</ref> and [[ZNF384|CIZ]].<ref name=42Nakamoto>{{cite journal | vauthors = Nakamoto T, Yamagata T, Sakai R, Ogawa S, Honda H, Ueno H, Hirano N, Yazaki Y, Hirai H | title = CIZ, a zinc finger protein that interacts with p130(cas) and activates the expression of matrix metalloproteinases | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 20 | issue = 5 | pages = 1649–58 | year = 2000 | pmid = 10669742 | doi=10.1128/mcb.20.5.1649-1658.2000 | pmc=85348}}</ref> ;Supstratni domen (SD): Ova nestrukturirana regija sadrži višestruke YxxP motive, koje [[fosforilacija|fosforilizira]] od [[src porodica kinaza]] (kao što su [[FYN]], [[Lck|LCK]] i [[Proto-onkogen tirozin- protein kinaza Src|SRC]]) za stvaranje mjesta vezanja za proteine sa SH2 domenima, kao što je Crk. [[Fosforilacija]] ovih motiva može se aktivirati mehaničkim silama kao što je rastezanje [[citoskelet]]a.<ref name=43Tamada>{{cite journal | vauthors = Tamada M, Sheetz MP, Sawada Y | title = Activation of a signaling cascade by cytoskeleton stretch | journal = Dev. Cell | volume = 7 | issue = 5 | pages = 709–18 | year = 2004 | pmid = 15525532 | doi = 10.1016/j.devcel.2004.08.021 }}</ref> Ostale fosforilacije u ovoj regiji nameće [[kinaza]] aurora-A, koja fosforilira ostatak S296, za procese koji se odnose na kontrolu [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]].<ref name=44Pugacheva>{{cite journal | vauthors = Pugacheva EN, Golemis EA | title = The focal adhesion scaffolding protein HEF1 regulates activation of the Aurora-A and Nek2 kinases at the centrosome | journal = Nat. Cell Biol. | volume = 7 | issue = 10 | pages = 937–46 | year = 2005 | pmid = 16184168 | doi = 10.1038/ncb1309 | pmc=2652766}}</ref> ; Serinom bogati (SR) region: Regija SR vjerovatno se savija u 4-[[snop zavojnica]], na osnovu značajne homologije s BCAR1, za koju je struktura riješena.<ref name="45Briknarová">{{cite journal | vauthors = Briknarová K, Nasertorabi F, Havert ML, Eggleston E, Hoyt DW, Li C, Olson AJ, Vuori K, Ely KR | title = The serine-rich domain from Crk-associated substrate (p130cas) is a four-helix bundle | journal = J. Biol. Chem. | volume = 280 | issue = 23 | pages = 21908–14 | year = 2005 | pmid = 15795225 | doi = 10.1074/jbc.M501258200 | doi-access = free }}</ref> ;Domen fokalnog adhezijskog ciljanja (FAT): FAT-slični [[C-kraj]]ev domen<ref name=46Arold>{{cite journal | vauthors = Arold ST, Hoellerer MK, Noble ME | title = The structural basis of localization and signaling by the focal adhesion targeting domain | journal = Structure | volume = 10 | issue = 3 | pages = 319–27 | year = 2002 | pmid = 12005431 | doi=10.1016/s0969-2126(02)00717-7}}</ref> visoko je konzerviran u proteinima [[fokalna adhezija|fokalne adhezije]] i dovoljan je za lokalizaciju fokalne [[kinaza|adhezijake kinaze]] (FAK) na fokalne adhezije.<ref name=47Hayashi>{{cite journal | vauthors = Hayashi I, Vuori K, Liddington RC | title = The focal adhesion targeting (FAT) region of focal adhesion kinase is a four-helix bundle that binds paxillin | journal = Nat. Struct. Biol. | volume = 9 | issue = 2 | pages = 101–6 | year = 2002 | pmid = 11799401 | doi = 10.1038/nsb755 }}</ref> Formira snopnu strukturu od četiri heliksa i uključen u interakciju s NSP proteinima (nova porodica proteina koji sadrže SH2)<ref name=48Wallez>{{cite journal | vauthors = Wallez Y, Mace PD, Pasquale EB, Riedl SJ | title = NSP-CAS Protein Complexes: Emerging Signaling Modules in Cancer | journal = Genes Cancer | volume = 3 | issue = 5–6 | pages = 382–93 | year = 2012 | pmid = 23226576 | doi = 10.1177/1947601912460050 | pmc=3513790}}</ref><ref name=49Mace>{{cite journal | vauthors = Mace PD, Wallez Y, Dobaczewska MK, Lee JJ, Robinson H, Pasquale EB, Riedl SJ | title = NSP-Cas protein structures reveal a promiscuous interaction module in cell signaling | journal = Nat. Struct. Mol. Biol. | volume = 18 | issue = 12 | pages = 1381–7 | year = 2011 | pmid = 22081014 | doi = 10.1038/nsmb.2152 | pmc=3230775}}</ref> i drugi proteini kao što je porodica Id proteina heliks-petlja-heliks.<ref name=50Law>{{cite journal | vauthors = Law SF, Zhang YZ, Fashena SJ, Toby G, Estojak J, Golemis EA | title = Dimerization of the docking/adaptor protein HEF1 via a carboxy-terminal helix-loop-helix domain | url = https://archive.org/details/experimental-cell-research_1999-10-10_252_1/page/224 | journal = Exp. Cell Res. | volume = 252 | issue = 1 | pages = 224–35 | year = 1999 | pmid = 10502414 | doi = 10.1006/excr.1999.4609 }}</ref> Što se tiče [[posttranslacijske modifikacije|postranslacijskih modifikacija]], NEDD9 je podložan značajnoj [[fosforilacija|fosforilaciji]] na osnovu uslova rasta. U najaktivnije rastućim adherentnim ćelijama, NEDD9 migrira kao dublet od 115 i 105 kDa. Serin/treonin hiperfosforilirani p115 NEDD9 je češći u ćelijama [[G2 faza|G2]]/[[mitoza|M-faze]],<ref name="54Law">{{cite journal | vauthors = Law SF, Zhang YZ, Klein-Szanto AJ, Golemis EA | title = Cell cycle-regulated processing of HEF1 to multiple protein forms differentially targeted to multiple subcellular compartments | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 18 | issue = 6 | pages = 3540–51 | year = 1998 | pmid = 9584194 | pmc=108935| doi = 10.1128/MCB.18.6.3540 }}</ref> sugerirajući da su ove modifikacije povezane s povećanom lokalizacijom na [[centrosom]]ima i [[mitotsko vreteno|mitotskom vretenu]]. Jedna studija je pokazala da se konverzija p115 u p105 aktivira odvajanjem ćelija putem [[citoskelet]]ne regulacije fosfataze [[PP2A]],<ref name=52Zheng>{{cite journal | vauthors = Zheng M, McKeown-Longo PJ | title = Cell adhesion regulates Ser/Thr phosphorylation and proteasomal degradation of HEF1 | journal = J. Cell Sci. | volume = 119 | issue = Pt 1 | pages = 96–103 | year = 2006 | pmid = 16352661 | doi = 10.1242/jcs.02712 | doi-access = free }}</ref> iako su drugi radovi dobili oprečne rezultate.<ref name=53Bradbury>{{cite journal | vauthors = Bradbury P, Mahmassani M, Zhong J, Turner K, Paul A, Verrills NM, O'Neill GM | title = PP2A phosphatase suppresses function of the mesenchymal invasion regulator NEDD9 | journal = Biochim. Biophys. Acta | volume = 1823 | issue = 2 | pages = 290–7 | year = 2012 | pmid = 22061964 | doi = 10.1016/j.bbamcr.2011.10.011 | doi-access = free }}</ref> == Sinteza i razgradnja == NEDD9 je prisutan kroz [[ćelijski ciklus]], ali najzastupljeniji je u ćelijama njegove G2/M faze. NEDD9 podložan je i cijepanju [[kaspaza|kaspazom]] i [[proteasom]]skoj razgradnji . U uvjetima odvajanja ćelija, a posebno u ranim fazama anoikisa ili [[apoptoza|apoptoze]], NEDD9 se brzo cijepa kaspazama 3 i/ili 7, na mjestu DLVD (ostatak 363) , i na mjestu DDYD (ostatak 630)<ref name=55Law>{{cite journal | vauthors = Law SF, O'Neill GM, Fashena SJ, Einarson MB, Golemis EA | title = The docking protein HEF1 is an apoptotic mediator at focal adhesion sites | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 20 | issue = 14 | pages = 5184–95 | year = 2000 | pmid = 10866674 | doi=10.1128/mcb.20.14.5184-5195.2000 | pmc=85967}}</ref> da se formiraju oblici fragmenata [[N-kraj]]eva sa 55 KDa i [[C-kraj]]eva od 28 KDa. Ovo cijepanje sprečava stvaranje fokalne adhezije, što sugerira da je NEDD9 senzora promijenjenih stanja adhezije.<ref name="56O'Neill">{{cite journal | vauthors = O'Neill GM, Golemis EA | title = Proteolysis of the docking protein HEF1 and implications for focal adhesion dynamics | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2001-08_21_15/page/5094 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 21 | issue = 15 | pages = 5094–108 | year = 2001 | pmid = 11438665 | doi = 10.1128/MCB.21.15.5094-5108.2001 | pmc=87235}}</ref> Prekomerna ekspresija p28 u ćelijama uzrokuje zaokruživanje i odvajanje ćelija i inducira apoptozu, vjerovatno zbog dominantnog negativnog efekta na signalne komplekse koji promoviraju preživljavanje na fokalnim adhezijama. Zajedno, ovi podaci sugeriraju da je proizvodnja različitih NEDD9 posttranslacijskih modifikacija regulirana ne/vezivanjem ćelije, što zauzvrat omogućava regulaciju prometa NEDD9 i učešće u različitim ćelijskim procesima. P115 je primarni cilj proteosomskog razlaganja NEDD9. Proteasomsku degradaciju NEDD9 pokreću brojni podražaji, uključujući indukciju TGF-beta signalizacije.<ref name="76Liu">{{cite journal | vauthors = Liu X, Elia AE, Law SF, Golemis EA, Farley J, Wang T | title = A novel ability of Smad3 to regulate proteasomal degradation of a Cas family member HEF1 | journal = EMBO J. | volume = 19 | issue = 24 | pages = 6759–69 | year = 2000 | pmid = 11118211 | doi = 10.1093/emboj/19.24.6759 | pmc=305889}}</ref> Efektor TGF-beta receptora, Smad3, može direktno stupiti u interakciju s APC podjedinicom APC10 i tako regrutovati APC kompleks. CDJ1 podjedinica kompleksa APC prepoznaje NEDD9 i regulira ubikvitinaciju i naknadnu degradaciju NEDD9.<ref name=58Nourry>{{cite journal | vauthors = Nourry C, Maksumova L, Pang M, Liu X, Wang T | title = Direct interaction between Smad3, APC10, CDH1 and HEF1 in proteasomal degradation of HEF1 | journal = BMC Cell Biol. | volume = 5 | pages = 20 | year = 2004 | pmid = 15144564 | doi = 10.1186/1471-2121-5-20 | pmc=420458}}</ref> NEDD9 se takođe razgrađuje proteasomom na kraju mitoze, nakon završetka aktivnosti sa aurora-A koje podržavaju mitotsku progresiju. == Tkivna distribucija i unutarćelijska lokalizacija == U interfaznim ćelijama, većina NEDD9 se lokalizira na fokalnim adhezijama. Međutim, dio proteina je također citoplazmatski, a mali bazeni se lokaliziraju u [[centrosom]]u i u [[bazno tijelo|bazanom tijelu]][] [[cilija]].<ref name="84Pugacheva">{{cite journal | vauthors = Pugacheva EN, Jablonski SA, Hartman TR, Henske EP, Golemis EA | title = HEF1-dependent Aurora A activation induces disassembly of the primary cilium | journal = Cell | volume = 129 | issue = 7 | pages = 1351–63 | year = 2007 | pmid = 17604723 | doi = 10.1016/j.cell.2007.04.035 | pmc=2504417}}</ref> Pri ulasku u mitozu, NEDD9 se kreće duž mitotskog vretena, na kraju lokalizirajući se u srednjem tijelu citokineze. == Funkcija == [[slika:Figure 2 NEDD9 mediated signaling.png|thumb|NEDD9-posredovana signalizacija| 500px]] NEDD9 je međuprodukt u nizu važnih signalnih puteva, relevantnih za ćelijske procese proliferacije, preživljavanja, migracije i drugih (vidi sliku desno).<ref name=4Nikonova>{{cite journal | vauthors = Nikonova AS, Gaponova AV, Kudinov AE, Golemis EA | title = CAS proteins in health and disease: an update | journal = IUBMB Life | volume = 66 | issue = 6 | pages = 387–95 | year = 2014 | pmid = 24962474 | doi = 10.1002/iub.1282 | pmc=4111207}}</ref><ref name=5Singh>{{cite journal | vauthors = Singh M, Cowell L, Seo S, O'Neill G, Golemis E | title = Molecular basis for HEF1/NEDD9/Cas-L action as a multifunctional co-ordinator of invasion, apoptosis and cell cycle | journal = Cell Biochem. Biophys. | volume = 48 | issue = 1 | pages = 54–72 | year = 2007 | pmid = 17703068 | doi=10.1007/s12013-007-0036-3 | pmc=1976382}}</ref><ref name=6Tikhmyanova>{{cite journal | vauthors = Tikhmyanova N, Little JL, Golemis EA | title = CAS proteins in normal and pathological cell growth control | journal = Cell. Mol. Life Sci. | volume = 67 | issue = 7 | pages = 1025–48 | year = 2010 | pmid = 19937461 | doi = 10.1007/s00018-009-0213-1 | pmc=2836406}}</ref> === Integrin, FAK/RAFTK i SRC kinaze === Integrinska signalizacija koja kontrolira kretanje, širenje i prianjanje vanćelijskog matriksa (ECM) i preživljavanje, najbolje je uspostavljeni signalni put za NEDD9. Integrini su [[transmembranski protein]]i koji nukleiraju fokalne adhezije, strukture koje pružaju dvosmjernu signalizaciju između ECM i [[aktin]]skog [[citoskelet]]a. NEDD9 stabilizira stvaranje i regulira promet žarišnih adhezija, utičući na [[pokretljivost]] ćelija i invaziju i [[metastaza|metastaznih]] ćelija [[karcinom]]a.<ref name=60Zhong>{{cite journal | vauthors = Zhong J, Baquiran JB, Bonakdar N, Lees J, Ching YW, Pugacheva E, Fabry B, O'Neill GM | title = NEDD9 stabilizes focal adhesions, increases binding to the extra-cellular matrix and differentially effects 2D versus 3D cell migration | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 4 | pages = e35058 | year = 2012 | pmid = 22509381 | doi = 10.1371/journal.pone.0035058 | pmc=3324407| bibcode = 2012PLoSO...735058Z }}</ref> Kao odgovor na aktivaciju [[integrin]]a, FAK ili srodna [[kinaza]] RAFTK regrutuju NEDD9 u žarišno adhezijsko mjesto, vežu ga preko [[N-kraj]]evog SH3 domena i fosforilira NEDD9 Src-vezujuće mjesto. To omogućava kinazi SRC ili porodice SRC da veže NEDD9 preko svog SH2 domena. Fosforilacija supstratnog domena NEDD9 od putem Src i drugih kinaza rezultira stvaranjem mjesta vezanja za Crk i druge adaptere koji se povezuju sa motivima vezanja SH2. Crk kompleksi NEDD9 aktiviraju GTPazne porodice Rho i Ras, putem regrutovanja njihovih faktora razmjene [[nukleotid]]a (GEF), kao što su DOCK1, DOCK3 i C3G.<ref name=61Guerrero>{{cite journal | vauthors = Guerrero MS, Parsons JT, Bouton AH | title = Cas and NEDD9 Contribute to Tumor Progression through Dynamic Regulation of the Cytoskeleton | journal = Genes Cancer | volume = 3 | issue = 5–6 | pages = 371–81 | year = 2012 | pmid = 23226575 | doi = 10.1177/1947601912458585 | pmc=3513795}}</ref> Ove GTPaze reguliraju [[pokretljivost]] ćelija, proliferaciju, a takođe doprinose napredovanju i invaziji tumora. Kod mnogih tipova ćelija, prekomjerna ekspresija NEDD9 povećava širenje i polumjesečastu morfologiju (pokazatelj visoke pokretljivosti). Međutim, u [[fibroblast]]ima je pokazano da odsustvo NEDD9 dovodi do brže fokalne adhezije prometa, što je dovelo do povećanja migracije u NEDD9 - / - u odnosu na [[divlji tip]]. U ćelijama [[karcinom]]a, NEDD9 može pokretati mezenhimsko kretanje, aktivirajući RAC1 GTPaze i WAVE u kompleksu sa svojim GEF DOCK3, što zauzvrat izaziva inhibiciju GTPaze Rho i ameboidno kretanje.<ref name=62Sanz-Moreno>{{cite journal | vauthors = Sanz-Moreno V, Gadea G, Ahn J, Paterson H, Marra P, Pinner S, Sahai E, Marshall CJ | title = Rac activation and inactivation control plasticity of tumor cell movement | url = https://archive.org/details/cell_2008-10-31_135_3/page/510 | journal = Cell | volume = 135 | issue = 3 | pages = 510–23 | year = 2008 | pmid = 18984162 | doi = 10.1016/j.cell.2008.09.043}}</ref> Invaziju prati proteoliza ECM-a, aktivacijom [[proteinaza|metaloproteinaza]] MMP14, MMP2 i MMP9.<ref name=63McLaughlin>{{cite journal | vauthors = McLaughlin SL, Ice RJ, Rajulapati A, Kozyulina PY, Livengood RH, Kozyreva VK, Loskutov YV, Culp MV, Weed SA, Ivanov AV, Pugacheva EN | title = NEDD9 depletion leads to MMP14 inactivation by TIMP2 and prevents invasion and metastasis | journal = Mol. Cancer Res. | volume = 12 | issue = 1 | pages = 69–81 | year = 2014 | pmid = 24202705 | doi = 10.1158/1541-7786.MCR-13-0300 | pmc=3946989}}</ref> === Hemokinski receptori, TCR, BCR / ABL, Fyn, Lck kinaze === NEDD9 je uključen u migraciju [[T-ćelija]], izazvanu [[hemokin]]om i aktivaciju [[integrin]]a posredstvom T.ćelija (TCR). U [[limfociti]]ma, integrin ili TCR-signalizacija induciraju NEDD9 fosforilaciju tirozin kinazama Fyn i Lck (kinaze porodice SRC), što je neophodno za migraciju T-ćelija.<ref name=64Kanda>{{cite journal | vauthors = Kanda H, Mimura T, Hamasaki K, Yamamoto K, Yazaki Y, Hirai H, Nojima Y | title = Fyn and Lck tyrosine kinases regulate tyrosine phosphorylation of p105CasL, a member of the p130Cas docking protein family, in T-cell receptor-mediated signalling | journal = Immunology | volume = 97 | issue = 1 | pages = 56–61 | year = 1999 | pmid = 10447714 | doi=10.1046/j.1365-2567.1999.00753.x | pmc=2326814}}</ref> Pored toga, kao odgovor na hemokinske signale, kinaze porodice Abl promoviraju aktivaciju GTPaze RAP1, fosforiliranjem NEDD9;<ref name=65Malherbe>{{cite journal | vauthors = Malherbe LP, Wang D | title = Tyrosine kinases EnAbling adaptor molecules for chemokine-induced Rap1 activation in T cells | journal = Sci Signal | volume = 5 | issue = 235 | pages = pe33 | year = 2012 | pmid = 22855504 | doi = 10.1126/scisignal.2003383 | pmc=4307919}}</ref> NEDD9 se udružuje s proteinom pretvarača Chat-H / SHEP1 / NSP3, članom porodice NSP proteina, što dodatno podržava RAP1 aktivaciju, migraciju ćelija i adheziju.<ref name=66Regelmann>{{cite journal | vauthors = Regelmann AG, Danzl NM, Wanjalla C, Alexandropoulos K | title = The hematopoietic isoform of Cas-Hef1-associated signal transducer regulates chemokine-induced inside-out signaling and T cell trafficking | journal = Immunity | volume = 25 | issue = 6 | pages = 907–18 | year = 2006 | pmid = 17174122 | doi = 10.1016/j.immuni.2006.09.014 }}</ref> U [[B-ćelija]]ma, povezanost NEDD9 sa NSP3 pojačava integrin posredovanu NEDD9 [[serin]]a/[[treonin]] hiperfosforilaciju , nakon ligacije B-ćelijskih receptora (BCR), promovirajući adheziju, [[pokretljivost]] i usmjeravanje B-limfocita u marginalne zone [[slezena|slezene]]<ref name=67Browne>{{cite journal | vauthors = Browne CD, Hoefer MM, Chintalapati SK, Cato MH, Wallez Y, Ostertag DV, Pasquale EB, Rickert RC | title = SHEP1 partners with CasL to promote marginal zone B-cell maturation | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 107 | issue = 44 | pages = 18944–9 | year = 2010 | pmid = 20956287 | doi = 10.1073/pnas.1007558107 | pmc=2973925| bibcode = 2010PNAS..10718944B }}</ref> Estrogen Receptor. The NEDD9 interactors p130/CAS and the NSP protein NSP2/BCAR3 are implicated in antiestrogen resistance <ref name=68Wallez>{{cite journal | vauthors = Wallez Y, Riedl SJ, Pasquale EB | title = Association of the breast cancer antiestrogen resistance protein 1 (BCAR1) and BCAR3 scaffolding proteins in cell signaling and antiestrogen resistance | journal = J. Biol. Chem. | volume = 289 | issue = 15 | pages = 10431–44 | year = 2014 | pmid = 24584939 | doi = 10.1074/jbc.M113.541839 | pmc=4036165}}</ref><ref name=69Brinkman>{{cite journal | vauthors = Brinkman A, van der Flier S, Kok EM, Dorssers LC | title = BCAR1, a human homologue of the adapter protein p130Cas, and antiestrogen resistance in breast cancer cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2000-01-19_92_2/page/112 | journal = J. Natl. Cancer Inst. | volume = 92 | issue = 2 | pages = 112–20 | year = 2000 | pmid = 10639512 | doi=10.1093/jnci/92.2.112| doi-access = free }}</ref> i napredovanja [[rak dojke|raka dojke]].<ref name=70Arpaia>{{cite journal | vauthors = Arpaia E, Blaser H, Quintela-Fandino M, Duncan G, Leong HS, Ablack A, Nambiar SC, Lind EF, Silvester J, Fleming CK, Rufini A, Tusche MW, Brüstle A, Ohashi PS, Lewis JD, Mak TW | title = The interaction between caveolin-1 and Rho-GTPases promotes metastasis by controlling the expression of alpha5-integrin and the activation of Src, Ras and Erk | journal = Oncogene | volume = 31 | issue = 7 | pages = 884–96 | year = 2012 | pmid = 21765460 | doi = 10.1038/onc.2011.288 | pmc=3289793}}</ref> Neki podaci sugeriraju ulogu NEDD9 u ćelijskom odgovoru na [[estrogen]]e, uključujući napredovanje u antiestrogenu rezistenciju, napredovanje i invaziju raka dojke.<ref name="71van Agthoven">{{cite journal | vauthors = van Agthoven T, Godinho MF, Wulfkuhle JD, Petricoin EF, Dorssers LC | title = Protein pathway activation mapping reveals molecular networks associated with antiestrogen resistance in breast cancer cell lines | journal = Int. J. Cancer | volume = 131 | issue = 9 | pages = 1998–2007 | year = 2012 | pmid = 22328489 | doi = 10.1002/ijc.27489 | doi-access = free }}</ref><ref name=72Garron>{{cite journal | vauthors = Garron ML, Arsenieva D, Zhong J, Bloom AB, Lerner A, O'Neill GM, Arold ST | title = Structural insights into the association between BCAR3 and Cas family members, an atypical complex implicated in anti-oestrogen resistance | journal = J. Mol. Biol. | volume = 386 | issue = 1 | pages = 190–203 | year = 2009 | pmid = 19103205 | doi = 10.1016/j.jmb.2008.12.010 }}</ref><ref name=73Bradshaw>{{cite journal | vauthors = Bradshaw LN, Zhong J, Bradbury P, Mahmassani M, Smith JL, Ammit AJ, O'Neill GM | title = Estradiol stabilizes the 105-kDa phospho-form of the adhesion docking protein NEDD9 and suppresses NEDD9-dependent cell spreading in breast cancer cells | journal = Biochim. Biophys. Acta | volume = 1813 | issue = 2 | pages = 340–5 | year = 2011 | pmid = 21145356 | doi = 10.1016/j.bbamcr.2010.11.018 | doi-access = free }}</ref> RTK (EGFR): NEDD9 također doprinosi transdukciji signala tirozin-kinaznih receptora (RTK). Uloga NEDD9 u signaliziranju raspoznavanja između receptora epidermnog faktora rasta (EGFR) i integrina, utvrđena je kod karcinoma pluća nemalih čelija([[NSLC]]). Pokazano je da inhibicija EGFR smanjuje fosforilaciju tirozina NEDD9.<ref name=74Kondo>{{cite journal | vauthors = Kondo S, Iwata S, Yamada T, Inoue Y, Ichihara H, Kichikawa Y, Katayose T, Souta-Kuribara A, Yamazaki H, Hosono O, Kawasaki H, Tanaka H, Hayashi Y, Sakamoto M, Kamiya K, Dang NH, Morimoto C | title = Impact of the integrin signaling adaptor protein NEDD9 on prognosis and metastatic behavior of human lung cancer | journal = Clin. Cancer Res. | volume = 18 | issue = 22 | pages = 6326–38 | year = 2012 | pmid = 23037767 | doi = 10.1158/1078-0432.CCR-11-2162 | doi-access = free }}</ref> Nedd9 izravno stupa u interakciju s EGFR efektorskim proteinom Shc, postavljajući ga tako da utiče na nizvodnu signalizaciju relevantnu za EGFR; [[miš]]evi kojima nedostaje Nedd9 imaju depresivnu aktivnost EGFR efektora ERK i AKT.<ref name=75Izumchenko>{{cite journal | vauthors = Izumchenko E, Singh MK, Plotnikova OV, Tikhmyanova N, Little JL, Serebriiskii IG, Seo S, Kurokawa M, Egleston BL, Klein-Szanto A, Pugacheva EN, Hardy RR, Wolfson M, Connolly DC, Golemis EA | title = NEDD9 promotes oncogenic signaling in mammary tumor development | journal = Cancer Res. | volume = 69 | issue = 18 | pages = 7198–206 | year = 2009 | pmid = 19738060 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-09-0795 | pmc=2758619}}</ref> NSP proteini su također multidomenske skele, koje vežu aktivirane RTK, kao odgovor na vanćelijske stimuluse i regrutuju i NEDD9 i BCAR1 da pomognu u integraciji signalizacije između RTK i integrina. NEDD9 također aktivira PDGF.<ref name=96Natarajan>{{cite journal | vauthors = Natarajan M, Stewart JE, Golemis EA, Pugacheva EN, Alexandropoulos K, Cox BD, Wang W, Grammer JR, Gladson CL | title = HEF1 is a necessary and specific downstream effector of FAK that promotes the migration of glioblastoma cells | journal = Oncogene | volume = 25 | issue = 12 | pages = 1721–32 | year = 2006 | pmid = 16288224 | doi = 10.1038/sj.onc.1209199 | doi-access = free }}</ref> i druge RTK-ove, iako je potrebno više studija. === TGF-beta === TGF-beta je regulator remodeliranja tkiva i epitelno-mezenhimske tranzicije (EMT) u razvoju i promovira [[metastaze]] raka. Brojne studije su identificirale NEDD9 kao efektor nizvodno u signalnom putu TGF-beta, neophodan za promociju EMT-a.<ref name=77Inamoto>{{cite journal | vauthors = Inamoto S, Iwata S, Inamoto T, Nomura S, Sasaki T, Urasaki Y, Hosono O, Kawasaki H, Tanaka H, Dang NH, Morimoto C | title = Crk-associated substrate lymphocyte type regulates transforming growth factor-beta signaling by inhibiting Smad6 and Smad7 | journal = Oncogene | volume = 26 | issue = 6 | pages = 893–904 | year = 2007 | pmid = 16909115 | doi = 10.1038/sj.onc.1209848 | doi-access = free }}</ref><ref name=78Vogel>{{cite journal | vauthors = Vogel T, Ahrens S, Büttner N, Krieglstein K | title = Transforming growth factor beta promotes neuronal cell fate of mouse cortical and hippocampal progenitors in vitro and in vivo: identification of Nedd9 as an essential signaling component | journal = Cereb. Cortex | volume = 20 | issue = 3 | pages = 661–71 | year = 2010 | pmid = 19587023 | doi = 10.1093/cercor/bhp134 | pmc=2820705}}</ref><ref name=79Giampieri>{{cite journal | vauthors = Giampieri S, Manning C, Hooper S, Jones L, Hill CS, Sahai E | title = Localized and reversible TGFbeta signalling switches breast cancer cells from cohesive to single cell motility | journal = Nat. Cell Biol. | volume = 11 | issue = 11 | pages = 1287–96 | year = 2009 | pmid = 19838175 | doi = 10.1038/ncb1973 | pmc=2773241}}</ref> U MCF-7 ćelijama, NEDD9 negativno regulira ekspresiju [[epitel]]nog proteina E-[[kadherin]]a, sprečavajući njegovu povezanost sa ćelijskom membranom i aktivirajući SRC-kinazu.<ref name=80Tikhmyanova>{{cite journal | vauthors = Tikhmyanova N, Golemis EA | title = NEDD9 and BCAR1 negatively regulate E-cadherin membrane localization, and promote E-cadherin degradation | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 7 | pages = e22102 | year = 2011 | pmid = 21765937 | doi = 10.1371/journal.pone.0022102 | pmc=3134485| bibcode = 2011PLoSO...622102T }}</ref> Aktivirani SRC osigurava internalizaciju i [[lizosom]]sku razgradnju E-kadherina. U skladu s ovim nalazima, nalazi se i studija koja pokazuje smanjenje regulacije epitelnih markera (E-kadherin, okludin, β-katenin) i istovremeno pojačanu regulaciju mezenhimalnih markera. (N-kadherin, vimentin, fibronektin) kao odgovor na prekomernu ekspresiju NEDD9 u MCF-10 ćelijama.<ref name=81Kong>{{cite journal | vauthors = Kong C, Wang C, Wang L, Ma M, Niu C, Sun X, Du J, Dong Z, Zhu S, Lu J, Huang B | title = NEDD9 is a positive regulator of epithelial-mesenchymal transition and promotes invasion in aggressive breast cancer | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 7 | pages = e22666 | year = 2011 | pmid = 21829474 | doi = 10.1371/journal.pone.0022666 | pmc=3145662| bibcode = 2011PLoSO...622666K }}</ref> === Aurora-A === NEDD9 se direktno veže za mitotsku kinazu aurora-A u [[centrosom]]u i promovira njenu aktivnost, omogućavajući ćelijama da uđu u mitozu<ref name=82Pugacheva>{{cite journal | vauthors = Pugacheva EN, Golemis EA | title = HEF1-aurora A interactions: points of dialog between the cell cycle and cell attachment signaling networks | journal = Cell Cycle | volume = 5 | issue = 4 | pages = 384–91 | year = 2006 | pmid = 16479169 | doi=10.4161/cc.5.4.2439 | pmc=2547350}}</ref> Degradation of NEDD9 at the end of mitosis contributes to timely Aurora-A degradation.<ref name=44Pugacheva /><ref name="82Pugacheva"/><ref name="100Ice">{{cite journal | vauthors = Ice RJ, McLaughlin SL, Livengood RH, Culp MV, Eddy ER, Ivanov AV, Pugacheva EN | title = NEDD9 depletion destabilizes Aurora A kinase and heightens the efficacy of Aurora A inhibitors: implications for treatment of metastatic solid tumors | journal = Cancer Res. | volume = 73 | issue = 10 | pages = 3168–80 | year = 2013 | pmid = 23539442 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-12-4008 | pmc=3667743}}</ref> Ćelije koje prekomerno eksprimiraju NEDD9 pokazuju deficitarnost citokineze, što rezultira akumulacijom multipolarnih mitotskih vretena i abnormalnim brojem [[centrosom]]a. S druge strane, ćelije sa osiromašenim NEDD9 imaju prerano odvojene centrosome i nedostatak aktivnosti organizovanja mikrotubula tokom mitoze, što dovodi do obilja monopolarnih ili asimetričnih vretena, sprečavajući čelije da uđu u mitozu. NEDD9 također regulira aktivaciju aurora-A na baznom tijelu [[cilija]], jer ćelije resorbuju cilije tokom ranoe G1-faze. Treplje su male [[organele]] koji vire iz površine adheriranih ćelija koje su obavezno mjesto djelovanja za proteine poput ježa i policistina: utičući na stabilnost cilija, NEDD9 je pozicioniran da djeluje na ove signalne sisteme. Interakcija NEDD9 sa aurora-A kinazom također može imati ulogu u invaziji tumora. NEDD9 veže se i regulira acetilaciju kortaktina (CTTN) , ovisno o aurora-A kinazi (AURKA) / HDAC6. Nokdaun NEDD9 ili AURKA rezultira povećanjem količine acetiliranog CTTN-a i smanjenjem vezanja CTTN-a za F-[[aktin]]. Prekomjerna ekspresija [[mutacije]] CTTN-a koja oponaša deacetilaciju (9KR) dovoljna je za obnavljanje dinamike aktina na prednjem rubu i sposobnost migracije [[tumor]]skih ćelija. Inhibicija aktivnosti AURKA i HDAC6 alisertibom i tubastatinom-A u ksenograftskim modelima karcinoma dojke dovela je do smanjenja broja plućnih metastaza.<ref name=85Kozyreva>{{cite journal | vauthors = Kozyreva VK, McLaughlin SL, Livengood RH, Calkins RA, Kelley LC, Rajulapati A, Ice RJ, Smolkin MB, Weed SA, Pugacheva EN | title = NEDD9 regulates actin dynamics through cortactin deacetylation in an AURKA/HDAC6-dependent manner | journal = Mol. Cancer Res. | volume = 12 | issue = 5 | pages = 681–93 | year = 2014 | pmid = 24574519 | doi = 10.1158/1541-7786.MCR-13-0654}}</ref> == Klinički značaj == [[Transgeneza|Transgeni]] miševi s [[homozigot]]nim iscrpljenjem NEDD9 su vitalni i plodni, ali imaju imunske abnormalnosti koje rezultiraju predmalignim stanjima kasnije u životu. Defekti su u početku suptilni, ali se povećavaju u kasnijem životu. Nedovoljno je usmjeravanje [[B-ćelija]] na promet slezinom i [[limfociti]]ma -<ref name=86Seo>{{cite journal | vauthors = Seo S, Asai T, Saito T, Suzuki T, Morishita Y, Nakamoto T, Ichikawa M, Yamamoto G, Kawazu M, Yamagata T, Sakai R, Mitani K, Ogawa S, Kurokawa M, Chiba S, Hirai H | title = Crk-associated substrate lymphocyte type is required for lymphocyte trafficking and marginal zone B cell maintenance | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2005-09-15_175_6/page/3492 | journal = J. Immunol. | volume = 175 | issue = 6 | pages = 3492–501 | year = 2005 | pmid = 16148091 | doi=10.4049/jimmunol.175.6.3492| doi-access = free }}</ref> === Alzheimerova bolest === SNP NEDD9 rs760678 koji se nalazi u [[intron]]skom regionu proučavan je zbog moguće povezanosti sa kasnom pojavom [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] (LOAD).<ref name=7Chapuis>{{cite journal | vauthors = Chapuis J, Moisan F, Mellick G, Elbaz A, Silburn P, Pasquier F, Hannequin D, Lendon C, Campion D, Amouyel P, Lambert JC | title = Association study of the NEDD9 gene with the risk of developing Alzheimer's and Parkinson's disease | journal = Hum. Mol. Genet. | volume = 17 | issue = 18 | pages = 2863–7 | year = 2008 | pmid = 18579580 | doi = 10.1093/hmg/ddn183 | citeseerx = 10.1.1.1026.7862 }}</ref><ref name=8Li>{{cite journal | vauthors = Li Y, Grupe A, Rowland C, Holmans P, Segurado R, Abraham R, Jones L, Catanese J, Ross D, Mayo K, Martinez M, Hollingworth P, Goate A, Cairns NJ, Racette BA, Perlmutter JS, O'Donovan MC, Morris JC, Brayne C, Rubinsztein DC, Lovestone S, Thal LJ, Owen MJ, Williams J | title = Evidence that common variation in NEDD9 is associated with susceptibility to late-onset Alzheimer's and Parkinson's disease | journal = Hum. Mol. Genet. | volume = 17 | issue = 5 | pages = 759–67 | year = 2008 | pmid = 18063669 | doi = 10.1093/hmg/ddm348 | doi-access = free }}</ref><ref name=9Tedde>{{cite journal | vauthors = Tedde A, Bagnoli S, Piaceri I, Lucenteforte E, Bessi V, Bracco L, Mugelli A, Sorbi S, Nacmias B | title = Different implication of NEDD9 genetic variant in early and late-onset Alzheimer's disease | url = https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_2010-06-25_477_3/page/n21 | journal = Neurosci. Lett. | volume = 477 | issue = 3 | pages = 121–3 | year = 2010 | pmid = 20430066 | doi = 10.1016/j.neulet.2010.04.046}}</ref><ref name=10Wang>{{cite journal | vauthors = Wang Y, Bi L, Wang H, Li Y, Di Q, Xu W, Qian Y | title = NEDD9 rs760678 polymorphism and the risk of Alzheimer's disease: a meta-analysis | journal = Neurosci. Lett. | volume = 527 | issue = 2 | pages = 121–5 | year = 2012 | pmid = 22963925 | doi = 10.1016/j.neulet.2012.08.044 }}</ref><ref name=11Xing>{{cite journal | vauthors = Xing YY, Yu JT, Yan WJ, Chen W, Zhong XL, Jiang H, Wang P, Tan L | title = NEDD9 is genetically associated with Alzheimer's disease in a Han Chinese population | journal = Brain Res. | volume = 1369 | pages = 230–4 | year = 2011 | pmid = 21059344 | doi = 10.1016/j.brainres.2010.10.113}}</ref> Međutim, 2012. godine, Wang et al. , izvršili su metaanalizu i zaključili da su za čvrste zaključke potrebne dodatne studije.<ref>{{cite journal|last1=Beck, T.N.|title= Adaptors for disorders of the brain? The cancer signaling proteins NEDD9, CASS4, and PTK2B in Alzheimer's disease.|issue=Oncoscience, 2014. 1(7): p. 486–503|display-authors=etal}}</ref> === Rak === Promijenjena (obično povišena) ekspresija NEDD9 snažno je povezana s [[kancer|rakom]]. NEDD9 je rijetko ako je ikad mutiran, ali često pokazuje promijenjenu ekspresiju ili fosforilaciju (povezanu s povećanom aktivnošću) u patološkim stanjima, uključujući disfunkciju imunskih ćelija i rak. Dokumentirano je da se javlja prekomjerna ekspresija NEDD9, koja je u nekim slučajevima povezala proces tumorigeneze mnogih različitih malignih bolesti. Pored gore spomenutih primjera raka dojke, ovi maligni uključuju [[debelo crijevo]],<ref name=22Xia /><ref name=87Li>{{cite journal | vauthors = Li P, Zhou H, Zhu X, Ma G, Liu C, Lin B, Mao W | title = High expression of NEDD9 predicts adverse outcomes of colorectal cancer patients | journal = Int J Clin Exp Pathol | volume = 7 | issue = 5 | pages = 2565–70 | year = 2014 | pmid = 24966970 | pmc=4069898}}</ref>[[gušterača|gušteraču]],<ref name=88Xue>{{cite journal | vauthors = Xue YZ, Sheng YY, Liu ZL, Wei ZQ, Cao HY, Wu YM, Lu YF, Yu LH, Li JP, Li ZS | title = Expression of NEDD9 in pancreatic ductal adenocarcinoma and its clinical significance | journal = Tumour Biol. | volume = 34 | issue = 2 | pages = 895–9 | year = 2013 | pmid = 23247867 | doi = 10.1007/s13277-012-0624-8 }}</ref> glavu i [[vrat]],<ref name=89Lucas>{{cite journal | vauthors = Lucas JT, Salimath BP, Slomiany MG, Rosenzweig SA | title = Regulation of invasive behavior by vascular endothelial growth factor is HEF1-dependent | journal = Oncogene | volume = 29 | issue = 31 | pages = 4449–59 | year = 2010 | pmid = 20498643 | doi = 10.1038/onc.2010.185 | pmc=2921319}}</ref> [[jajnik]]e,<ref name=90Wang>{{cite journal | vauthors = Wang H, Mu X, Zhou S, Zhang J, Dai J, Tang L, Xiao L, Duan Z, Jia L, Chen S | title = NEDD9 overexpression is associated with the progression of and an unfavorable prognosis in epithelial ovarian cancer | journal = Hum. Pathol. | volume = 45 | issue = 2 | pages = 401–8 | year = 2014 | pmid = 24439227 | doi = 10.1016/j.humpath.2013.10.005 }}</ref> [[želudac]],<ref name=91Zhang>{{cite journal | vauthors = Zhang Q, Wang H, Ma Y, Zhang J, He X, Ma J, Zhao ZS | title = Overexpression of Nedd9 is a prognostic marker of human gastric cancer | journal = Med. Oncol. | volume = 31 | issue = 7 | pages = 33 | year = 2014 | pmid = 24906654 | doi = 10.1007/s12032-014-0033-5}}</ref> lung,<ref name=92Jin>{{cite journal | vauthors = Jin Y, Li F, Zheng C, Wang Y, Fang Z, Guo C, Wang X, Liu H, Deng L, Li C, Wang H, Chen H, Feng Y, Ji H | title = NEDD9 promotes lung cancer metastasis through epithelial-mesenchymal transition | journal = Int. J. Cancer | volume = 134 | issue = 10 | pages = 2294–304 | year = 2014 | pmid = 24174333 | doi = 10.1002/ijc.28568}}</ref> [[utogenitalni sistem]] (uključujući [[prostata|prostatu]]),<ref name=27Guo /><ref name=93Morimoto>{{cite journal | vauthors = Morimoto K, Tanaka T, Nitta Y, Ohnishi K, Kawashima H, Nakatani T | title = NEDD9 crucially regulates TGF-β-triggered epithelial-mesenchymal transition and cell invasion in prostate cancer cells: involvement in cancer progressiveness | journal = Prostate | volume = 74 | issue = 8 | pages = 901–10 | year = 2014 | pmid = 24728978 | doi = 10.1002/pros.22809}}</ref> [[jetra|jetru]],<ref name=23Xia /> and kidney cancer,<ref name=21Xu /><ref name=28Lu /> [[tumor]]e egastrointestinalne strome,<ref name="94Thao le">{{cite journal | vauthors = Thao le B, Vu HA, Yasuda K, Taniguchi S, Yagasaki F, Taguchi T, Watanabe T, Sato Y | title = Cas-L was overexpressed in imatinib-resistant gastrointestinal stromal tumor cells | journal = Cancer Biol. Ther. | volume = 8 | issue = 8 | pages = 683–8 | year = 2009 | pmid = 19417561 | doi=10.4161/cbt.8.8.7779| doi-access = free }}</ref> [[glioblastom]],<ref name=26Speranza /><ref name=96Natarajan /><ref name=95Ismail>{{cite journal | vauthors = Ismail HM | title = Overexpression of s6 kinase 1 in brain tumours is associated with induction of hypoxia-responsive genes and predicts patients' survival | journal = J Oncol | volume = 2012 | pages = 1–10 | year = 2012 | pmid = 22570651 | doi = 10.1155/2012/416927 | pmc=3335255}}</ref> i [[neuroblastom]].<ref name=13Merrill /><ref name=14Merrill /><ref name=60Zhong /> === Ostale bolesti === Ekspresija Nedd9 može biti važna za oporavak od moždanog udara. Nedd9 je pojačano reguliran u [[neuron]]ima [[moždana kora|moždane kore]] i [[hipokampus]]a, nakon prolazne globalne ishemije kod [[pacov]]a. Inducirani Nedd9 je fosforilirani [[tirozin]], vezan je za FAK u [[dendrit]]u i somi neurona i pospješuje rast [[neurit]]a, doprinoseći oporavku nervne funkcije nakon cerebralne ishemije.<ref name=97Sasaki>{{cite journal | vauthors = Sasaki T, Iwata S, Okano HJ, Urasaki Y, Hamada J, Tanaka H, Dang NH, Okano H, Morimoto C | title = Nedd9 protein, a Cas-L homologue, is upregulated after transient global ischemia in rats: possible involvement of Nedd9 in the differentiation of neurons after ischemia | journal = Stroke | volume = 36 | issue = 11 | pages = 2457–62 | year = 2005 | pmid = 16210561 | doi = 10.1161/01.STR.0000185672.10390.30 | doi-access = free }}</ref> Nedd9 je odnedavno uključen kao faktor patogeneze autosomno dominantne policistične bolesti bubrega (ADPKD). Ekspresija NEDD9 povišena je kod ljudskih autosomno dominantnih policističnih bolesti bubrega (ADPKD) i kod mišjeg ADPKD modelnih miševa, a miševi skloni ADPKD bez NEDD9 razvili su teži oblik ADPKD od onih s normalnim NEDD9.<ref name=98Nikonova>{{cite journal | vauthors = Nikonova AS, Plotnikova OV, Serzhanova V, Efimov A, Bogush I, Cai KQ, Hensley HH, Egleston BL, Klein-Szanto A, Seeger-Nukpezah T, Golemis EA | title = Nedd9 restrains renal cystogenesis in Pkd1-/- mice | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 111 | issue = 35 | pages = 12859–64 | year = 2014 | pmid = 25139996 | doi = 10.1073/pnas.1405362111 | pmc=4156736| bibcode = 2014PNAS..11112859N }}</ref> === Terapijski potencijal === Zbog njegovih uloga u raku, nekoliko studija je razmatralo potencijalnu vrijednost NEDD9 kao terapijskog cilja ili terapijskog vodiča. Zbog nedostatka kinaznog domena ili bilo kojeg definiranog katalitskog domena i zato što je u potpunosti unutarćelijski, NEDD9-om je teško ciljati molekulu. Budući da NEDD9 služi kao molekula skele za druge signalne proteine koji imaju značajnu ulogu u razvoju [[karcinom]]a, efekti prekomjerne ekspresije NEDD9 u podršci [[metastaza]]ma, teorijski bi se mogli ublažiti inhibicijom njegovih ciljeva nizvodno. U jednoj studiji, [[delecija (genetika)|delecija]] Nedd9 u MMTV-neu [[tumor]]ima dojke povećalo je njihovu osetljivost na inhibitore FAK i SRC.<ref name=99Little>{{cite journal | vauthors = Little JL, Serzhanova V, Izumchenko E, Egleston BL, Parise E, Klein-Szanto AJ, Loudon G, Shubina M, Seo S, Kurokawa M, Ochs MF, Golemis EA | title = A requirement for Nedd9 in luminal progenitor cells prior to mammary tumorigenesis in MMTV-HER2/ErbB2 mice | journal = Oncogene | volume = 33 | issue = 4 | pages = 411–20 | year = 2014 | pmid = 23318423 | doi = 10.1038/onc.2012.607 | pmc=3628996}}</ref> Osiromašenje NEDD9-a senzibilizira ćelijske linije [[rak dojke|tumora dojke]] na alisertib inhibitora aurora-A. Obećavajući smjer istraživanja je razmatranje NEDD9 kao biomarkera za terapijski odgovor. == Interakcije == Pokazano je da NEDD9 ima [[Interakcija protein-protein|interakcije]] sa: {{div col |3}} * [[ABL1]],<ref name = pmid8879209/><ref name = pmid8668148>{{cite journal | vauthors = Law SF, Estojak J, Wang B, Mysliwiec T, Kruh G, Golemis EA | title = Human enhancer of filamentation 1, a novel p130cas-like docking protein, associates with focal adhesion kinase and induces pseudohyphal growth in Saccharomyces cerevisiae | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 16 | issue = 7 | pages = 3327–37 | date = juli 1996 | pmid = 8668148 | pmc = 231327 | doi = 10.1128/mcb.16.7.3327}}</ref> * [[AURKA]],<ref name=44Pugacheva /><ref name="82Pugacheva"/> * [[CDH1]],<ref name = pmid15144564>{{cite journal | vauthors = Nourry C, Maksumova L, Pang M, Liu X, Wang T | title = Direct interaction between Smad3, APC10, CDH1 and HEF1 in proteasomal degradation of HEF1 | journal = BMC Cell Biol. | volume = 5 | pages = 20 | date = maj 2004 | pmid = 15144564 | pmc = 420458 | doi = 10.1186/1471-2121-5-20 }}</ref> * [[CRK]],<ref name = pmid8879209/><ref name = pmid9497377>{{cite journal | vauthors = Ohashi Y, Tachibana K, Kamiguchi K, Fujita H, Morimoto C | title = T cell receptor-mediated tyrosine phosphorylation of Cas-L, a 105-kDa Crk-associated substrate-related protein, and its association of Crk and C3G | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-03-13_273_11/page/6446 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 273 | issue = 11 | pages = 6446–51 | date = mart 1998 | pmid = 9497377 | doi = 10.1074/jbc.273.11.6446| doi-access = free }}</ref> * [[CRKL]],<ref name = pmid9020138/><ref name = pmid9820532>{{cite journal | vauthors = Kyono WT, de Jong R, Park RK, Liu Y, Heisterkamp N, Groffen J, Durden DL | title = Differential interaction of Crkl with Cbl or C3G, Hef-1, and gamma subunit immunoreceptor tyrosine-based activation motif in signaling of myeloid high affinity Fc receptor for IgG (Fc gamma RI) | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1998-11-15_161_10/page/n462 | journal = J. Immunol. | volume = 161 | issue = 10 | pages = 5555–63 | date = novembar 1998 | pmid = 9820532 }}</ref><ref name = pmid9498705>{{cite journal | vauthors = Astier A, Manié SN, Law SF, Canty T, Haghayghi N, Druker BJ, Salgia R, Golemis EA, Freedman AS | title = Association of the Cas-like molecule HEF1 with CrkL following integrin and antigen receptor signaling in human B-cells: potential relevance to neoplastic lymphohematopoietic cells | journal = Leuk. Lymphoma | volume = 28 | issue = 1–2 | pages = 65–72 | date = decembar 1997 | pmid = 9498705 | doi = 10.3109/10428199709058332 }}</ref><ref name = pmid9162067>{{cite journal | vauthors = Sattler M, Salgia R, Shrikhande G, Verma S, Uemura N, Law SF, Golemis EA, Griffin JD | title = Differential signaling after beta1 integrin ligation is mediated through binding of CRKL to p120(CBL) and p110(HEF1) | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 22 | pages = 14320–6 | date = maj 1997 | pmid = 9162067 | doi = 10.1074/jbc.272.22.14320| doi-access = free }}</ref> * [[ID2]],<ref name = pmid10502414>{{cite journal | vauthors = Law SF, Zhang YZ, Fashena SJ, Toby G, Estojak J, Golemis EA | title = Dimerization of the docking/adaptor protein HEF1 via a carboxy-terminal helix-loop-helix domain | url = https://archive.org/details/experimental-cell-research_1999-10-10_252_1/page/224 | journal = Exp. Cell Res. | volume = 252 | issue = 1 | pages = 224–35 | date = oktobar 1999 | pmid = 10502414 | doi = 10.1006/excr.1999.4609 }}</ref> * [[LYN]],<ref name = pmid9020138>{{cite journal | vauthors = Manié SN, Beck AR, Astier A, Law SF, Canty T, Hirai H, Druker BJ, Avraham H, Haghayeghi N, Sattler M, Salgia R, Griffin JD, Golemis EA, Freedman AS | title = Involvement of p130(Cas) and p105(HEF1), a novel Cas-like docking protein, in a cytoskeleton-dependent signaling pathway initiated by ligation of integrin or antigen receptor on human B cells | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 7 | pages = 4230–6 | date = februar 1997 | pmid = 9020138 | doi = 10.1074/jbc.272.7.4230| doi-access = free }}</ref> * [[MICAL1]],<ref name = pmid11827972>{{cite journal | vauthors = Suzuki T, Nakamoto T, Ogawa S, Seo S, Matsumura T, Tachibana K, Morimoto C, Hirai H | title = MICAL, a novel CasL interacting molecule, associates with vimentin | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 17 | pages = 14933–41 | date = april 2002 | pmid = 11827972 | doi = 10.1074/jbc.M111842200 | doi-access = free }}</ref> * [[NCK1]],<ref name = pmid8879209>{{cite journal | vauthors = Minegishi M, Tachibana K, Sato T, Iwata S, Nojima Y, Morimoto C | title = Structure and function of Cas-L, a 105-kD Crk-associated substrate-related protein that is involved in beta 1 integrin-mediated signaling in lymphocytes | journal = J. Exp. Med. | volume = 184 | issue = 4 | pages = 1365–75 | date = oktobar 1996 | pmid = 8879209 | pmc = 2192828 | doi = 10.1084/jem.184.4.1365}}</ref> * [[RTN1|NSP]],<ref name="66Regelmann"/> * [[PTK2]],<ref name="37Cabodi"/><ref name = pmid8668148/> * [[Mothers against decapentaplegic homolog 3|SMAD3]],<ref name = pmid15144564/><ref name = pmid15051726>{{cite journal | vauthors = Feng L, Guedes S, Wang T | title = Atrophin-1-interacting protein 4/human Itch is a ubiquitin E3 ligase for human enhancer of filamentation 1 in transforming growth factor-beta signaling pathways | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-07-09_279_28/page/29680 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 279 | issue = 28 | pages = 29681–90 | date = juli 2004 | pmid = 15051726 | doi = 10.1074/jbc.M403221200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11118211>{{cite journal | vauthors = Liu X, Elia AE, Law SF, Golemis EA, Farley J, Wang T | title = A novel ability of Smad3 to regulate proteasomal degradation of a Cas family member HEF1 | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_2000-12-15_19_24/page/6758 | journal = EMBO J. | volume = 19 | issue = 24 | pages = 6759–69 | date = decembar 2000 | pmid = 11118211 | pmc = 305889 | doi = 10.1093/emboj/19.24.6759 }}</ref> i * [[SRC]].<ref name="37Cabodi"/> {{Div col end|3}} == Reference== {{refspisak|35em}} [[Kategorija:Geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 6]] ey3w3bxfjngp8xi5ne8vrsqlarx5og1 4 473030 3914596 3907330 2026-07-26T12:54:26Z Povrat 184042 /* Klasifikacija */ 3914596 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Taxus|Taksi}} '''Taksije''' ([[grčki]] τάξις –''taksis'' = red, raspored<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=ta/cis τάξις] in Greek–English Lexicon by Liddell & Scott, Clarendon Press, Oxford, 1940</ref>) su reakcije [[pokretljivost]]i nekih [[mikroorganizam]]a (naprimjer [[bakterije]], [[alge]], [[bičari]]) i nekih slobodnih ćelija drugih organizama ([[kultura ćelija]], [[spermatozoid]]i, [[fagociti]]) na vanjske podražaje. To je [[pokretljivost]] i [[kretanje]] [[organizam]]a kao odgovor na [[nadražaj]] kao što su svjetlost ili prisustvo hrane. Pokreti su [[nasljeđivanje|urođeni]] kao [[ponašanje]] u odgovoru na odgovarajuće uvjete okruženja. Taksije se razlikuju od [[tropizam]]a (reakcija okretanja, često rast prema ili od stimulusa) po tome što u slučaju taksija organizam ima [[pokretljivost]] i pokazuje vođeno kretanje prema izvoru stimulusa ili od njega.<ref>{{cite book |author=Kendeigh, S. C. |year=1961 |title=Animal Ecology |url=https://archive.org/details/ost-biology-animalecology00kend |publisher=Prentice-Hall, Inc., Englewood Cliffs, N.J. |pages=[https://archive.org/details/ost-biology-animalecology00kend/page/n481 468] pp}}</ref><ref>Dusenbery, David B. (2009). ''Living at Micro Scale'', Ch. 14. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts {{ISBN|978-0-674-03116-6}}.</ref> Ponekad se razlikuje od [[Kineza (biologija)|kineze]], neusmjerene promjene aktivnosti kao reakcije na stimulus. == Klasifikacija == Taksije su klasificirane na osnovu vrste podražaja i toga da li će odgovor organizma biti pomicanje prema podražaju ili od njega. Ako se organizam kreće prema podražaju taksija je pozitivna, a ako se odmiče taksija je negativna. Naprimjer, [[flagela|bičevi]] [[protozoa]] iz roda '' [[Euglena]] '' kreću se prema izvoru svjetlosti. Ova reakcija ili ponašanje naziva se „pozitivna fototaksija“, jer se odnosi na odgovor na svjetlost i organizam se kreće prema podražaju. Identificirani su mnogi tipovi taksija, uključujući: * '' aerotaksija'' (stimulacija [[kisik]]om) * '' anemotaksija'' ([[vjetar]]) * '' barotaksija'' ([[pritisak]]) * '' [[hemotaksija]] '' ([[hemikalije]] ) * '' [[durotaksija]] '' ([[čvrsto stanje|krutosti]]) * '' [[elektrotaksija]] '' ili '' galvanotaksija '' ([[električna struja]]) * '' [[gravitaksija]] '' ([[gravitacija]]) * '' hidrotaksija'' ([[vlaga]]) * '' [[magnetotaksija]] '' ([[magnetno polje]]) * '' [[fototaksija]] '' ([[svjetlo]]) * '' [[reotaksija]] '' ([[protok tečnosti]]) * '' [[termotaksija]] '' ([[temperatura]]) * '' tiigmotaksija'' ([[čulo dodira|fizički kontakt]]) itd. Ovisno o tipu prisutnih [[ćulo|čulnih organa]], taksije se mogu klasificirati kao '' klinotaksije'', kada organizam kontinuirano prati okolinu kako bi odredio smjer podražaja; „tropotaksijw“, gdje se bilateralni organi čula koriste za određivanje smjera stimulusa, i '' telotaksije'', gdje je jedan organ dovoljan da uspostavi orijentaciju podražaja.<ref name=Martin1983>{{Cite book|editor=Martin, E.A.|year=1983|title=Macmillan Dictionary of Life Sciences|url=https://archive.org/details/dictionaryoflife0000unse_b2q5| edition=2nd| page=[https://archive.org/details/dictionaryoflife0000unse_b2q5/page/362 362] |place=London |publisher=Macmillan Press|isbn=0-333-34867-2}}</ref><ref name=Martin1983/><ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=J. S. |last2=Marsh |first2=D. |title=Pheromone-regulated anemotaxis in flying moths |url=https://archive.org/details/sim_science_1974-05-31_184_4140/page/998 |journal=Science |date=1974 |volume=184 |issue=4140 |pages=999–1001 |doi=10.1126/science.184.4140.999|pmid=4826172 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nevitt |first1=Gabrielle A. |last2=Losekoot |first2=Marcel |last3=WeimerskirchWeimerskirch |first3=Henri |title=Evidence for olfactory search in wandering albatross, Diomedea exulans |journal=PNAS |date=2008 |volume=105 |issue=12 |pages=4576–4581|pmc=2290754 |doi=10.1073/pnas.0709047105|pmid=18326025 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Togunov |first1=Ron |title=Windscapes and olfactory foraging in a large carnivore |journal=Scientific Reports |date=2017 |volume=7 |pages=46332 |doi=10.1038/srep46332|pmid=28402340 |pmc=5389353 }}</ref> For example, chemotaxis in response to a sugar gradient has been observed in motile bacteria such as [[Escherichia coli|''E. coli'']].<ref name=Martin1983/><ref name=Blass1987>{{Cite book|author=Blass, E.M|year=1987|editor=Dobbing, J|chapter=Opioids, sweets and a mechanism for positive affect: Broad motivational implications|title=Sweetness|pages=115–124|place= London |publisher= Springer-Verlag|isbn=0-387-17045-6}}</ref><ref>Schweinitzer T, Josenhans C. [https://doi.org/10.1007%2Fs00203-010-0575-7 Bacterial energy taxis: a global strategy?] Arch Microbiol. 2010 Jul;192(7):507-20.</ref><ref>{{cite journal |title=Phototaxis and geotaxis of light-adapted zoeae of the golden king crab ''Lithodes aequispinus'' (Anomura: Lithodidae) in the laboratory |url=https://archive.org/details/journal-of-crustacean-biology_1999-02_19_1/page/106 |author=C. F. Adams & A. J. Paul |jstor=1549552 |year=1999 |journal=Journal of Crustacean Biology|volume=19 |issue=1 |pages=106–110 |doi=10.2307/1549552}}</ref><ref name="Veraszto2018">{{cite journal |last1=Verasztó |first1=Csaba |last2=Gühmann |first2=Martin |last3=Jia |first3=Huiyong |last4=Rajan |first4=Vinoth Babu Veedin |last5=Bezares-Calderón |first5=Luis A. |last6=Piñeiro-Lopez |first6=Cristina |last7=Randel |first7=Nadine |last8=Shahidi |first8=Réza |last9=Michiels |first9=Nico K. |last10=Yokoyama |first10=Shozo |last11=Tessmar-Raible |first11=Kristin |last12=Jékely |first12=Gáspár |title=Ciliary and rhabdomeric photoreceptor-cell circuits form a spectral depth gauge in marine zooplankton |journal=eLife |date=29. 5. 2018 |volume=7 |doi=10.7554/eLife.36440 |pmid=29809157 |pmc=6019069 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/110/1/17 |author=T. Fenchel & B. J. Finlay |title=Geotaxis in the ciliated protozoon ''Loxodes'' |journal=Journal of Experimental Biology |date=1. 5. 1984|volume=110 |pages=110–133 |issue=1 }}</ref><ref>Dusenbery, David B. (2009). ''Living at Micro Scale'', pp.164–167. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts {{ISBN|978-0-674-03116-6}}.</ref><ref name=Menzel1979>{{Cite book|author=Menzel, Randolf|year=1979|editor=H. Autrum|chapter=Spectral Sensitivity and Color Vision in Invertebrates |title=Comparative Physiology and Evolution of Vision in Invertebrates- A: Invertebrate Photoreceptors|location=New York|series=Handbook of Sensory Physiology|volume=VII/6A|pages=503–580. See section D: Wavelength–Specific Behavior and Color Vision|publisher=Springer-Verlag|isbn=3-540-08837-7}}</ref> == Također pogledajte == * [[Pokretljivost]] * [[Tropizam]] * [[Nastija]] * [[Kretanje]] == Reference == {{refspisak|33em}} == Vanjski linkovi == * [http://www.olfacts.nl/repL/JIP88.pdf Host-plant finding by insects: orientation, sensory input and search patterns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120808210428/http://www.olfacts.nl/repL/JIP88.pdf |date=8. 8. 2012 }} {{pokreti biljaka}} [[Kategorija:Taksije| ]] [[Kategorija:Citologija]] [[Kategorija:Kretanje]] pwc5sch72duxdey2wza3dxkkpn33p8u 3914608 3914596 2026-07-26T13:26:43Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Taksija]] na [[Wikipedia:Igralište/Taksija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914596 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Taxus|Taksi}} '''Taksije''' ([[grčki]] τάξις –''taksis'' = red, raspored<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=ta/cis τάξις] in Greek–English Lexicon by Liddell & Scott, Clarendon Press, Oxford, 1940</ref>) su reakcije [[pokretljivost]]i nekih [[mikroorganizam]]a (naprimjer [[bakterije]], [[alge]], [[bičari]]) i nekih slobodnih ćelija drugih organizama ([[kultura ćelija]], [[spermatozoid]]i, [[fagociti]]) na vanjske podražaje. To je [[pokretljivost]] i [[kretanje]] [[organizam]]a kao odgovor na [[nadražaj]] kao što su svjetlost ili prisustvo hrane. Pokreti su [[nasljeđivanje|urođeni]] kao [[ponašanje]] u odgovoru na odgovarajuće uvjete okruženja. Taksije se razlikuju od [[tropizam]]a (reakcija okretanja, često rast prema ili od stimulusa) po tome što u slučaju taksija organizam ima [[pokretljivost]] i pokazuje vođeno kretanje prema izvoru stimulusa ili od njega.<ref>{{cite book |author=Kendeigh, S. C. |year=1961 |title=Animal Ecology |url=https://archive.org/details/ost-biology-animalecology00kend |publisher=Prentice-Hall, Inc., Englewood Cliffs, N.J. |pages=[https://archive.org/details/ost-biology-animalecology00kend/page/n481 468] pp}}</ref><ref>Dusenbery, David B. (2009). ''Living at Micro Scale'', Ch. 14. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts {{ISBN|978-0-674-03116-6}}.</ref> Ponekad se razlikuje od [[Kineza (biologija)|kineze]], neusmjerene promjene aktivnosti kao reakcije na stimulus. == Klasifikacija == Taksije su klasificirane na osnovu vrste podražaja i toga da li će odgovor organizma biti pomicanje prema podražaju ili od njega. Ako se organizam kreće prema podražaju taksija je pozitivna, a ako se odmiče taksija je negativna. Naprimjer, [[flagela|bičevi]] [[protozoa]] iz roda '' [[Euglena]] '' kreću se prema izvoru svjetlosti. Ova reakcija ili ponašanje naziva se „pozitivna fototaksija“, jer se odnosi na odgovor na svjetlost i organizam se kreće prema podražaju. Identificirani su mnogi tipovi taksija, uključujući: * '' aerotaksija'' (stimulacija [[kisik]]om) * '' anemotaksija'' ([[vjetar]]) * '' barotaksija'' ([[pritisak]]) * '' [[hemotaksija]] '' ([[hemikalije]] ) * '' [[durotaksija]] '' ([[čvrsto stanje|krutosti]]) * '' [[elektrotaksija]] '' ili '' galvanotaksija '' ([[električna struja]]) * '' [[gravitaksija]] '' ([[gravitacija]]) * '' hidrotaksija'' ([[vlaga]]) * '' [[magnetotaksija]] '' ([[magnetno polje]]) * '' [[fototaksija]] '' ([[svjetlo]]) * '' [[reotaksija]] '' ([[protok tečnosti]]) * '' [[termotaksija]] '' ([[temperatura]]) * '' tiigmotaksija'' ([[čulo dodira|fizički kontakt]]) itd. Ovisno o tipu prisutnih [[ćulo|čulnih organa]], taksije se mogu klasificirati kao '' klinotaksije'', kada organizam kontinuirano prati okolinu kako bi odredio smjer podražaja; „tropotaksijw“, gdje se bilateralni organi čula koriste za određivanje smjera stimulusa, i '' telotaksije'', gdje je jedan organ dovoljan da uspostavi orijentaciju podražaja.<ref name=Martin1983>{{Cite book|editor=Martin, E.A.|year=1983|title=Macmillan Dictionary of Life Sciences|url=https://archive.org/details/dictionaryoflife0000unse_b2q5| edition=2nd| page=[https://archive.org/details/dictionaryoflife0000unse_b2q5/page/362 362] |place=London |publisher=Macmillan Press|isbn=0-333-34867-2}}</ref><ref name=Martin1983/><ref>{{cite journal |last1=Kennedy |first1=J. S. |last2=Marsh |first2=D. |title=Pheromone-regulated anemotaxis in flying moths |url=https://archive.org/details/sim_science_1974-05-31_184_4140/page/998 |journal=Science |date=1974 |volume=184 |issue=4140 |pages=999–1001 |doi=10.1126/science.184.4140.999|pmid=4826172 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nevitt |first1=Gabrielle A. |last2=Losekoot |first2=Marcel |last3=WeimerskirchWeimerskirch |first3=Henri |title=Evidence for olfactory search in wandering albatross, Diomedea exulans |journal=PNAS |date=2008 |volume=105 |issue=12 |pages=4576–4581|pmc=2290754 |doi=10.1073/pnas.0709047105|pmid=18326025 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Togunov |first1=Ron |title=Windscapes and olfactory foraging in a large carnivore |journal=Scientific Reports |date=2017 |volume=7 |pages=46332 |doi=10.1038/srep46332|pmid=28402340 |pmc=5389353 }}</ref> For example, chemotaxis in response to a sugar gradient has been observed in motile bacteria such as [[Escherichia coli|''E. coli'']].<ref name=Martin1983/><ref name=Blass1987>{{Cite book|author=Blass, E.M|year=1987|editor=Dobbing, J|chapter=Opioids, sweets and a mechanism for positive affect: Broad motivational implications|title=Sweetness|pages=115–124|place= London |publisher= Springer-Verlag|isbn=0-387-17045-6}}</ref><ref>Schweinitzer T, Josenhans C. [https://doi.org/10.1007%2Fs00203-010-0575-7 Bacterial energy taxis: a global strategy?] Arch Microbiol. 2010 Jul;192(7):507-20.</ref><ref>{{cite journal |title=Phototaxis and geotaxis of light-adapted zoeae of the golden king crab ''Lithodes aequispinus'' (Anomura: Lithodidae) in the laboratory |url=https://archive.org/details/journal-of-crustacean-biology_1999-02_19_1/page/106 |author=C. F. Adams & A. J. Paul |jstor=1549552 |year=1999 |journal=Journal of Crustacean Biology|volume=19 |issue=1 |pages=106–110 |doi=10.2307/1549552}}</ref><ref name="Veraszto2018">{{cite journal |last1=Verasztó |first1=Csaba |last2=Gühmann |first2=Martin |last3=Jia |first3=Huiyong |last4=Rajan |first4=Vinoth Babu Veedin |last5=Bezares-Calderón |first5=Luis A. |last6=Piñeiro-Lopez |first6=Cristina |last7=Randel |first7=Nadine |last8=Shahidi |first8=Réza |last9=Michiels |first9=Nico K. |last10=Yokoyama |first10=Shozo |last11=Tessmar-Raible |first11=Kristin |last12=Jékely |first12=Gáspár |title=Ciliary and rhabdomeric photoreceptor-cell circuits form a spectral depth gauge in marine zooplankton |journal=eLife |date=29. 5. 2018 |volume=7 |doi=10.7554/eLife.36440 |pmid=29809157 |pmc=6019069 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/110/1/17 |author=T. Fenchel & B. J. Finlay |title=Geotaxis in the ciliated protozoon ''Loxodes'' |journal=Journal of Experimental Biology |date=1. 5. 1984|volume=110 |pages=110–133 |issue=1 }}</ref><ref>Dusenbery, David B. (2009). ''Living at Micro Scale'', pp.164–167. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts {{ISBN|978-0-674-03116-6}}.</ref><ref name=Menzel1979>{{Cite book|author=Menzel, Randolf|year=1979|editor=H. Autrum|chapter=Spectral Sensitivity and Color Vision in Invertebrates |title=Comparative Physiology and Evolution of Vision in Invertebrates- A: Invertebrate Photoreceptors|location=New York|series=Handbook of Sensory Physiology|volume=VII/6A|pages=503–580. See section D: Wavelength–Specific Behavior and Color Vision|publisher=Springer-Verlag|isbn=3-540-08837-7}}</ref> == Također pogledajte == * [[Pokretljivost]] * [[Tropizam]] * [[Nastija]] * [[Kretanje]] == Reference == {{refspisak|33em}} == Vanjski linkovi == * [http://www.olfacts.nl/repL/JIP88.pdf Host-plant finding by insects: orientation, sensory input and search patterns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120808210428/http://www.olfacts.nl/repL/JIP88.pdf |date=8. 8. 2012 }} {{pokreti biljaka}} [[Kategorija:Taksije| ]] [[Kategorija:Citologija]] [[Kategorija:Kretanje]] pwc5sch72duxdey2wza3dxkkpn33p8u 0 474856 3914481 3905363 2026-07-26T12:02:10Z WumpusBot 120674 /* Model organizmi */ razne ispravke 3914481 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Spermin-sintaza''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''SMS'''.<ref name="pmid7546290">{{cite journal | author = Korhonen VP, Halmekyto M, Kauppinen L, Myohanen S, Wahlfors J, Keinanen T, Hyvonen T, Alhonen L, Eloranta T, Janne J | title = Molecular cloning of a cDNA encoding human spermine synthase | journal = DNA Cell Biol | volume = 14 | issue = 10 | pages = 841–7 |date=Nov 1995 | pmid = 7546290 | doi =10.1089/dna.1995.14.841 | last4 = Myöhänen }}</ref><ref name="pmid9299240">{{cite journal |author1=Grieff M |author2=Whyte MP |author3=Thakker RV |author4=Mazzarella R | title = Sequence analysis of 139 kb in Xp22.1 containing spermine synthase and the 5' region of PEX | journal = Genomics | volume = 44 | issue = 2 | pages = 227–31 |date=Dec 1997 | pmid = 9299240 | doi = 10.1006/geno.1997.4876 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: SMS spermine synthase| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=6611}}</ref> Protein koji je kodiran ovim genom pripada porodici spermidin/spermin sintetaza. Ovaj gen kodira sveprisutni enzim [[metabolizam|metabolizma]] poliamina.<ref name = "entrez"/> == Model organizmi == {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="1" cellpadding="2" style="float: right;" | |+Fenotip ''Sms'' nokaut-miša |- ! Obilježje!!Fenotip |- | [[Homozigot]]na vijabililnost|| bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Plodnost || bgcolor="#C40000"|Nenormalna |- | Tjelesna težina || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="Body weight">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBCD/weight-curves/ |title=Body weight data for Sms |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[Anksioznost]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Neurološka procjena || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Snaga prianjanja || bgcolor="#C40000"|Abnormal<ref name="Grip strength">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBCD/grip-strength/ |title=Grip strength data for Sms |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | Test vrele ploče || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[morfologija|Dismorfologija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Indirektna kalorimetrija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Test tolerancije glukoze]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Odgovor slušnog moždanog stabla]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Dvoenergetska apsorpciometrija X-zraka|DEXA]] || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="DEXA">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBCD/body-composition-dexa/ |title=DEXA data for Sms |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[Radiografija]] || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="Radiography">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBCD/x-ray-imaging/ |title=Radiography data for Sms |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | Tjelesna temperatura || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Morfologija oka || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Klinička hemija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna<ref name="Clinical chemistry">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBCD/plasma-chemistry/ |title=Clinical chemistry data for Sms |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[Hematologija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Limfociti periferne krvi || bgcolor="#C40000"|Nenormalni |- | [[Mikronukleus test]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | Težina srca || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Histopatologija kože || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- |Histopatologija oka || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Infekcija ''[[Citrobacter]]''-om || bgcolor="#488ED3"|Normalna<ref name="''Citrobacter'' infection">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBCD/citrobacter-challenge/ |title=''Citrobacter'' infection data for Sms |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | colspan=2; style="text-align: center;" |Svi testovi i analize su prema All tests and analysis from <ref name="mgp_reference">{{cite journal | doi = 10.1111/j.1755-3768.2010.4142.x | title = The Sanger Mouse Genetics Programme: High throughput characterisation of knockout mice | year = 2010 | author = Gerdin AK | journal = Acta Ophthalmologica | volume = 88 | pages = 925–7}}</ref><ref>[http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/ Mouse Resources Portal], Wellcome Trust Sanger Institute.</ref> |} U proučavanju funkcije SMS korišteni su [[model organizmi]]. Uslovna linija [[nokaut miš]]a, zove se ''Sms^{tm1a(EUCOMM)Wtsi}''<ref name="allele_ref">{{cite web |url=http://www.knockoutmouse.org/martsearch/search?query=Sms |title=International Knockout Mouse Consortium |access-date=4. 4. 2021 |archive-date=29. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529160104/http://www.knockoutmouse.org/martsearch/search?query=Sms |url-status=dead }}</ref><ref name="mgi_allele_ref">{{cite web |url=http://www.informatics.jax.org/searchtool/Search.do?query=MGI:4431547 |title=Mouse Genome Informatics}}</ref> generiran je kao dio programa [[Međunarodni konzorcij za miševe|Međunarodnog konzorcija za miševe]] - visokopropusnog projekta mutageneze za generisanje i distribuciju životinjskih modela bolesti zainteresiranim naučnicima.<ref name="pmid21677750">{{Cite journal | last1 = Skarnes |first1 =W. C. | doi = 10.1038/nature10163 | last2 = Rosen | first2 = B. | last3 = West | first3 = A. P. | last4 = Koutsourakis | first4 = M. | last5 = Bushell | first5 = W. | last6 = Iyer | first6 = V. | last7 = Mujica | first7 = A. O. | last8 = Thomas | first8 = M. | last9 = Harrow | first9 = J. | last10 = Cox | first10 = T. | last11 = Jackson | first11 = D. | last12 = Severin | first12 = J. | last13 = Biggs | first13 = P. | last14 = Fu | first14 = J. | last15 = Nefedov | first15 = M. | last16 = De Jong | first16 = P. J. | last17 = Stewart | first17 = A. F. | last18 = Bradley | first18 = A. | title = A conditional knockout resource for the genome-wide study of mouse gene function | journal = [[Nature]] | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 337–342 | year = 2011 | pmid = 21677750 | pmc =3572410 }}</ref><ref name="mouse_library">{{cite journal | doi = 10.1038/474262a | title = Mouse library set to be knockout | year = 2011 | author = Dolgin E | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 262–3 | pmid = 21677718 | doi-access = free }}</ref><ref name="mouse_for_all_reasons">{{cite journal | doi = 10.1016/j.cell.2006.12.018 | title = A Mouse for All Reasons | url = https://archive.org/details/cell_2007-01-12_128_1/page/9 | year = 2007 | journal = Cell | volume = 128 | pages = 9–13 | pmid = 17218247 |author1=Collins FS |author2=Rossant J |author3=Wurst W | issue = 1}}</ref> Muške i ženske životinje prolazile su standardizirani [[fenotipsko snimanje]], kako bi se utvrdili efekti delecije.<ref name="mgp_reference" /><ref name="pmid21722353">{{cite journal|author1=van der Weyden L |author2=White JK |author3=Adams DJ |author4=Logan DW | title=The mouse genetics toolkit: revealing function and mechanism | journal=Genome Biol | year= 2011 | volume= 12 | issue= 6 | pages= 224 | pmid=21722353 | doi=10.1186/gb-2011-12-6-224 | pmc=3218837}}</ref> Na [[mutant]]nim miševima izvedena su 23 testa i uočeno je šest značajnih abnormalnosti.<ref name = "mgp_reference"/> [[Hemizigot]]ni mužjaci bili su neplodni i zato nije bilo moguće proizvesti [[homozigot]]ne mutirane ženske miševe. Preostali testovi su zato provedeni na [[heterozigot]]nim mutiranim ženkama i hemizigotnim mužjacima. Oboje su pokazali smanjenu snagu prianjanja, dok su mužjacima, koji su također imali smanjenu tjelesnu težinu, dužinu, sadržaj minerala u kostima i atipski broj [[limfocit]]a periferne krvi.<ref name="mgp_reference" /> {{-}} ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} *{{cite journal |author1=Snyder RD |author2=Robinson A |title=Recessive sex-linked mental retardation in the absence of other recognizable abnormalities. Report of a family |url=https://archive.org/details/sim_clinical-pediatrics_1969-11_8_11/page/669 |journal=Clinical Pediatrics |volume=8 |issue= 11 |pages= 669–74 |year= 1969 |pmid= 5823961 |doi=10.1177/000992286900801114}} *{{cite journal |vauthors=Arena JF, Schwartz C, Ouzts L, etal |title=X-linked mental retardation with thin habitus, osteoporosis, and kyphoscoliosis: linkage to Xp21.3-p22.12 |journal=Am. J. Med. Genet. |volume=64 |issue= 1 |pages= 50–8 |year= 1996 |pmid= 8826448 |doi= 10.1002/(SICI)1096-8628(19960712)64:1<50::AID-AJMG7>3.0.CO;2-V }} *{{cite journal |title=Toward a complete human genome sequence |journal=Genome Res. |volume=8 |issue= 11 |pages= 1097–108 |year= 1999 |pmid= 9847074 |doi= 10.1101/gr.8.11.1097|last1=Sanger Centre |first1=The |last2=Washington University Genome Sequencing Cente |first2=The |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 }} *{{cite journal |vauthors=Gevaert K, Goethals M, Martens L, etal |title=Exploring proteomes and analyzing protein processing by mass spectrometric identification of sorted N-terminal peptides |journal=Nat. Biotechnol. |volume=21 |issue= 5 |pages= 566–9 |year= 2004 |pmid= 12665801 |doi= 10.1038/nbt810}} *{{cite journal |vauthors=Cason AL, Ikeguchi Y, Skinner C, etal |title=X-linked spermine synthase gene (SMS) defect: the first polyamine deficiency syndrome |journal=Eur. J. Hum. Genet. |volume=11 |issue= 12 |pages= 937–44 |year= 2004 |pmid= 14508504 |doi= 10.1038/sj.ejhg.5201072 |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 }} *{{cite journal |vauthors=Rush J, Moritz A, Lee KA, etal |title=Immunoaffinity profiling of tyrosine phosphorylation in cancer cells |url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2005-01_23_1/page/94 |journal=Nat. Biotechnol. |volume=23 |issue= 1 |pages= 94–101 |year= 2005 |pmid= 15592455 |doi= 10.1038/nbt1046}} *{{cite journal |vauthors=Ross MT, Grafham DV, Coffey AJ, etal |title=The DNA sequence of the human X chromosome |journal=Nature |volume=434 |issue= 7031 |pages= 325–37 |year= 2005 |pmid= 15772651 |doi= 10.1038/nature03440 | pmc=2665286 |bibcode=2005Natur.434..325R }} {{refend}} [[Kategorija:Mutacije]] [[Kategorija:Geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu X]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] [[Kategorija:Citogenetika]] isb2zttomxk48tkbuafs5luwibzroos 0 475566 3914901 3906860 2026-07-26T19:48:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914901 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Müllerova ageneza<br>(Mayer-Rokitansky-Küster-Hauserov sindrom)<br>(MRKH)<br>(Rokitansky-Küster-Hauserov sindrom (RKH ili RKHS)<br>(Müllerova aplazija)<br>(Vaginska ageneza) | DiseasesDB = 8390 | ICD10 = {{ICD10|Q|51|0|q|50}}, {{ICD10|Q|52|0|q|50}} | ICD9 = {{ICD9|626.0}} | ICDO = | OMIM = 158330 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = *Oblast: [[Ginekologija]] }} '''Müllerova ageneza''', poznata i kao '''Mayer-Rokitansky-Küster-Hauserov sindrom''' ('''MRKH''') ili '''vaginskaa ageneza''', je [[urođena malformacija]] obilježena neuspjehom razvoja [[Paramezonefroski kanal|Müllerovog kanala]], što rezultira nedostajanjem [[maternica|maternice]] i promjenljivim stupnjevima [[vaginska hipoplazija|vaginske hipoplazije]] u njenom gornjem dijelu. Milerova ageneza (uključujući odsustvo maternice, [[cerviks|grlića maternice]] i / ili [[vagina|vagine]]) uzrok je u 15% slučajeva primarnih [[amenoreja]].<ref>{{cite web|last1=Welt|first1=Corinne K.|last2=Barbieri|first2=Robert L. |title=Etiology, diagnosis, and treatment of primary amenorrhea|url=http://www.uptodate.com/contents/etiology-diagnosis-and-treatment-of-primary-amenorrhea|access-date=19. 11. 2015}}</ref> Budući da se većina vagine ne razvija iz mullerskog kanala, već se iz [[urogenitalni sinus|urogenitalnog sinusa]], zajedno sa [[mokraćna bešika|mokraćnim mjehurom]] i [[mokraćovod]]om, ona je prisutna čak i kada mullerov kanal u potpunosti odsustvuje . Budući da se [[jajnici]] ne razvijaju iz mullerskih kanala, pogođene osobe mogu imati normalne [[sekundarne spolne oznake]], ali su [[neplodnost|neplodne]] zbog nedostatka funkcionalne maternice. Međutim, roditeljstvo je moguće upotrebom gestacijskog [[Surogat majčinstvo|surogata]]. Pretpostavlja se da je Mayer-Rokitansky-Küster-Hauserov sindrom rezultat [[autosomno dominantno nasljeđivanje|autosomno dominantnog]] nas sa njeđivanja s nepotpunom [[penetrabilnost]]i i promenljivim [[Ekspresivnost (genetika)|ekspresivnošću]], što doprinosi složenosti identifikacije osnovnih mehanizama koji uzrokuju stanje. Zbog varijacije u obrascima nasljeđivanja, penetraciji i ekspresivnosti, MRKH se dijeli na dva tipa: tip 1 kod kojeg su zahvaćene samo strukture koje se razvijaju iz mullerskog kanala (gornji dio vagine, [[cerviks]] i [[maternica]]) i tip 2, gdje zahvaćene su iste strukture, ali karakterizirane su dodatnim malformacijama drugih tjelesnih sistema koji najčešće uključuju bubrežni i koštani sistem. MRKH tip 2 uključuje MURCS (Müllerov bubrežni cerviksni somit). Većina slučajeva MRKH sindroma okarakterizirana je kao sporadična, ali porodični slučajevi pružili su dokaze da je, barem za neke pacijente, MRKH nasljedni poremećaj. Osnovni uzroci MRKH sindroma još uvijek se istražuju, ali proučeno je nekoliko uzročnih gena radi njihove moguće povezanosti sa sindromom. Većina ovih studija poslužila je za isključivanje gena kao uzročnih faktora MRKH, ali do sada je samo "[[WNT4]]") povezan sa MRKH sa [[hiperandrogenizam|hiperandrogenizmom]].<ref>{{cite book | last = Woten | first = Mary | chapter = Quick Lesson: Mayer–Rokitansky–Kuster–Hauser Syndrome | editor-first = Diane Pravikoff | editor-last = Cinahl | title = Information Systems }}</ref><ref name="pmid27716927">{{cite journal | vauthors = Fontana L, Gentilin B, Fedele L, Gervasini C, Miozzo M | title = Genetics of Mayer–Rokitansky–Küster–Hauser (MRKH) syndrome | journal = Clinical Genetics | volume = 91 | issue = 2 | pages = 233–246 | date = februar 2017 | pmid = 27716927 | doi = 10.1111/cge.12883 }}</ref> Izvještaji o MRKH sindromu mogu se pratiti do [[Hipokrat]]a (460 –377 p. n. e.).<ref>{{cite journal | vauthors = Goldwyn RM | title = History of attempts to form a vagina | journal = Plastic and Reconstructive Surgery | volume = 59 | issue = 3 | pages = 319–29 | date = mart 1977 | pmid = 320610 | doi = 10.1097/00006534-197703000-00002 }}</ref><ref name="Patnaik 33–40">{{cite journal | vauthors = Patnaik SS, Brazile B, Dandolu V, Ryan PL, Liao J | title = Mayer–Rokitansky–Küster–Hauser (MRKH) syndrome: a historical perspective | journal = Gene | volume = 555 | issue = 1 | pages = 33–40 | date = januar 2015 | pmid = 25260227 | doi = 10.1016/j.gene.2014.09.045 }}</ref> [[eponim|Medicinski eponim]] dat je u čast [[August Franz Josef Karl Mayer|Augusta Franza Josefa Karla Mayera]] (1787–1865), [[Carl von Rokitansky|Carla Freiherr von Rokitanskyja]] (1804–1878), Hermanna Küstera (1879–1964 ) i Georgesa Andrea Hausera (1921–2009). == Znaci i simptomi == [[slika:Agenesia de vagina2.png|right|thumb|Žena sa MRKH i [[vaginska ageneza|vaginskom disgenezom]]]] Žena sa ovim stanjem je hormonski normalna; to jest, osoba će ući u [[pubertet]] sa razvojem [[sekundarne spolne oznake|sekundarnih seksualnih karakteristika]] uključujući [[telarha|telarhu]] i [[pubarha|pubarhu]] (stidne dlake). Kariotip osobe je 46, XX. Barem jedan jajnik je netaknut, ako ne i oba, a obično dolazi do [[ovulacija|ovulacije]]. Obično se [[vagina]] skraćuje i snošaj može, u nekim slučajevima, biti težak i bolan. Medicinski pregled podržan putem [[ginekološka ultrasonografija|ginekološke ultrasonosomije]] pokazuje potpuno ili djelomično odsustvo [[cerviks|grlića maternice]], [[maternica|maternice]] i [[vagina|vagine]]. Ako nema maternice, žena s MRKH ne može imati trudnoću bez intervencije. Moguće je da osoba dobije genetičko potomstvo pomoću [[oplodnja in vitro|oplodnje ''in vitro'']] (IVF) i [[surogat majčinstvo|surogat majčinstva]]. Uspješna transplantacija maternice izvedena je kod ograničenog broja pacijentica, što je rezultiralo nekoliko živorođenih, ali tehnika nije raširena ili dostupna mnogim ženama.<ref>{{cite web |last1=Lewis |first1=Tim|title= Uterus transplants: My sister gave me her womb |url= https://www.theguardian.com/society/2016/jul/10/uterus-transplants-my-sister-gave-me-her-womb-fertility |access-date=10. 7. 2016 | work = The Guardian }}</ref> Osoba s MRKH obično otkrije stanje kada tokom puberteta menstruacijski ciklus ne započne (primarna [[amenoreja]]). Neki to ranije saznaju kroz operacije za druga stanja, kao što je [[kila]]. == Uzroci == [[WNT4]] (pronađen na [[hromosom|kratkom kraku (p)]] [[hromosom 1 (čovjek)|hromosoma 1]]) jasno je impliciran u atipskoj verziji ovog poremećaja. Genetička mutacija uzrokuje zamjenu leucinskih na ostacima prolina, na položaju aminokiseline 12. Ova pojava smanjuje unutarjedarne nivoe [[Beta katenin|β katenina]].Pored toga, uklanja inhibiciju steroidogenih enzima poput 3β-hidroksisteroid-dehidrogenaze i 17α-hidroksilaze. Pacijenti zbog toga imaju višak [[androgen]]a. Nadalje, bez [[WNT4]], [[Paramezonefroski kanal|Müllerov kanal]] je ili deformiran ili odsutan. Stoga su pogođeni ženski reproduktivni organi, poput [[cerviks|grlića maternice]], [[jajovod]]a, [[jajnik]]a i većine [[vagina|vagine]].<ref>{{cite web| title=WNT4 Müllerian aplasia and ovarian dysfunction| publisher=Genetics Home Reference| access-date=18. 8. 2012| url=http://ghr.nlm.nih.gov/condition/wnt4-mullerian-aplasia-and-ovarian-dysfunction| archive-date=14. 6. 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140614175918/http://ghr.nlm.nih.gov/condition/wnt4-mullerian-aplasia-and-ovarian-dysfunction| url-status=dead}}</ref> Prijavljena je povezanost sa [[sindrom mikrodelecije 17q12|sindromom mikrodelecije 17q12]], delecijskom mutacijom u dugom kraku (q) [[hromosom 17 (čovjek)|hromosoma 17]]. Gen "[[LHX1]]" nalazi se u ovoj regiji i možda je uzrok niza ovih slučajeva.<ref name=Ledig2012>Ledig S, Brucker S, Barresi G, Schomburg J, Rall K, Wieacker P (2012) Frame shift mutation of LHX1 is associated with Mayer–Rokitansky–Küster–Hauser (MRKH) syndrome. Hum Reprod</ref> == Dijagnoza == === Klasifikacija === * Tipska MRKH – izolirana uterovaginalna [[aplazija]] / [[hipoplazija]] ** Rasprostranjenost – 64% * Atipskai MRKH – zterovaginalna [[aplazija]] / [[hipoplazija]] s bubrežnom malformacijom ili uterovaginalna [[aplazija]] / [[hipoplazija]] sa disfunkcijom jajnika ** Rasprostranjenost – 24% U ovoj regiji nalazi se ''[[LHX1]] '' i može biti uzrok brojnih ovih slučajeva.<ref name="EIGHT">{{cite journal | vauthors = Sultan C, Biason-Lauber A, Philibert P | title = Mayer–Rokitansky–Kuster–Hauser syndrome: recent clinical and genetic findings | journal = Gynecological Endocrinology | volume = 25 | issue = 1 | pages = 8–11 | date = januar 2009 | pmid = 19165657 | doi = 10.1080/09513590802288291 }}</ref> == Liječenje == Dostupni su brojni tretmani za stvaranje funkcionalne vagine, ali u odsustvu maternice nije dostupna operacija koja bi omogućila trudnoću. Standardni pristupi koriste vaginske dilatatore i / ili operativne zahvate za razvijanje funkcionalne [[vagina|vagine]] koja omogućava [[penetrativni seksualni odnos]]. Korišteni su brojni hirurški pristupi. [[McIndoeov postupak]] nanosi kožni transplant, kako bi se formirala [[vaginoplastika|umjetna vagina]]. Nakon operacije, dilatatori su i dalje neophodni za sprečavanje vaginskih [[stenoza]]. Pokazalo se da [[Vecchiettijev postupak]] rezultira [[vagina|vaginom]] koja je usporediva sa normalnom.<ref>{{cite journal | vauthors = Vecchietti G | title = [Creation of an artificial vagina in Rokitansky–Küster–Hauser syndrome] | language = it | journal = Attualita di Ostetricia e Ginecologia | volume = 11 | issue = 2 | pages = 131–47 | year = 1965 | pmid = 5319813 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fedele L, Bianchi S, Tozzi L, Borruto F, Vignali M | title = A new laparoscopic procedure for creation of a neovagina in Mayer–Rokitansky–Kuster–Hauser syndrome | journal = Fertility and Sterility | volume = 66 | issue = 5 | pages = 854–7 | date = novembar 1996 | pmid = 8893702 | doi = 10.1016/S0015-0282(16)58653-1}}</ref> U Vecchiettijevom postupku, mala plastična „maslina“ se navuče na područje vagine, a niti se vuku kroz vaginsku kožu, gore kroz trbuh i kroz pupak postupkom zvanim [[laparoskopska operacija]]. Tamo su navoji pričvršćeni na vučni uređaj. Operacija traje oko 45 minuta. Zatim se vučni uređaj svakodnevno zateže, tako da se maslina uvlači prema unutra i proteže [[vagina|vaginu]] za približno 1&nbsp;cm dnevno, stvarajući je približno dubokom oko 7&nbsp;cm u 7 dana, iako može biti i više od toga.<ref>{{cite web|publisher=University College University Hospitals|title=Vecchietti Procedure|access-date=3. 4. 2010|url=http://www.uclh.nhs.uk/NR/rdonlyres/07C53DB9-6C67-4375-86B4-DB9DF42635AD/21989/VecchiettiProcedure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411233240/http://www.uclh.nhs.uk/NR/rdonlyres/07C53DB9-6C67-4375-86B4-DB9DF42635AD/21989/VecchiettiProcedure.pdf|url-status=dead|archive-date=11. 4. 2009}}.</ref> Drugi pristup je upotreba [[autotransplantacija]] reseciranog [[sigmoidni kolon|sigmoidnog kolona]] pomoću laparoskopske hirurgije; Izvješteno je da su rezultati vrlo dobri s transplantacijom koja postaje funkcionalna vagina.<ref>{{cite journal | url = http://www.frauenheilkunde-aktuell.ch/frauenheilkunde-d/PDF-Ordner-FHA-Frauenheilkunde-aktuell/Frauenheilkunde-Aktuell-Ausgabe-01-07/FHA-Arikel04_12_Modernes_Management_der_Vaginalaplasie.pdf | author = Hold MK | title = Modernes Management der angeborenen (Mayer-Rokitansky-Küster-Hauser, MRKH-Syndrom) und erworbenen Vaginalaplasie | journal = Frauenheilkunde-Aktuell | language = de | date = 16. 1. 2007 | access-date = 17. 4. 2021 | archive-date = 3. 3. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303224005/http://www.frauenheilkunde-aktuell.ch/frauenheilkunde-d/PDF-Ordner-FHA-Frauenheilkunde-aktuell/Frauenheilkunde-Aktuell-Ausgabe-01-07/FHA-Arikel04_12_Modernes_Management_der_Vaginalaplasie.pdf | url-status = dead }}</ref> [[Transplantacija materice]] urađena je kod više osoba sa MRKH, ali operacija je još u eksperimentalnoj fazi.<ref>{{cite journal | vauthors = Ozkan O, Akar ME, Ozkan O, Erdogan O, Hadimioglu N, Yilmaz M, Gunseren F, Cincik M, Pestereli E, Kocak H, Mutlu D, Dinckan A, Gecici O, Bektas G, Suleymanlar G | title = Preliminary results of the first human uterus transplantation from a multiorgan donor | journal = Fertility and Sterility | volume = 99 | issue = 2 | pages = 470–6 | date = februar 2013 | pmid = 23084266 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2012.09.035 }}</ref> Budući da su prisutni [[jajnici]], osobesa ovim stanjem mogu imati genetičku djecu putem [[IVF]]-a sa [[embrio transfer|prijenosom embriona]] na gestacijsku nositeljicu. Neki se odluče i za usvajanje.<ref>{{cite journal| vauthors = Akhter N, Begum B |title=Evaluation and management of cases of primary amenorrhoea with MRKH syndrome|journal=Bangladesh Medical Journal Khulna|date=3. 2. 2013|volume=45|issue=1–2|pages=24–29|doi=10.3329/bmjk.v45i1-2.13626|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|title=Rokitansky Syndrome: Information for Parents / Carers|url=http://www.cmft.nhs.uk/media/455258/11%20131%20rokitansky%20syndrome.pdf|publisher=Saint Mary's Hospital, Manchester|access-date=11. 4. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219191141/http://www.cmft.nhs.uk/media/455258/11%20131%20rokitansky%20syndrome.pdf|archive-date=19. 2. 2017|url-status=dead}}</ref> U oktobru 2014. objavljeno je da je mjesec dana ranije 36-godišnja Šveđanka postala prva osoba s transplantiranom maternicom koja je rodila zdravu bebu. Rođena je bez maternice, ali je imala funkcionalne jajnike. Ona i otac prošli su vantelesnu oplodnju kako bi proizveli 11 embriona, koji su potom zamrznuti. Doktori sa Univerziteta u Geteborgu su potom izvršili transplantaciju maternice, a donator je bila 61-godišnja porodična prijateljica. Jedan od smrznutih embriona ugrađen je godinu dana nakon transplantacije, a dječačić je rođen prerano u 31. sedmici nakon što je majka razvila [[preeklampsija|preeklampsiju]]. Obećavajuća istraživanja uključuju upotrebu laboratorijski uzgojenih struktura koje su manje podložne komplikacijama nevaginskog tkiva i mogu se uzgajati koristeći vlastite ćelije te osobe kao izvor kulture.<ref>{{cite web|title=Laboratory-grown vaginas implanted in patients|url=http://www.kurzweilai.net/laboratory-grown-vaginas-implanted-in-patients|access-date=14. 4. 2014|archive-date=11. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211213008/https://www.kurzweilai.net/laboratory-grown-vaginas-implanted-in-patients|url-status=dead}}</ref><ref name="pmid24726478">{{cite journal | vauthors = Raya-Rivera AM, Esquiliano D, Fierro-Pastrana R, López-Bayghen E, Valencia P, Ordorica-Flores R, Soker S, Yoo JJ, Atala A | title = Tissue-engineered autologous vaginal organs in patients: a pilot cohort study | journal = Lancet | volume = 384 | issue = 9940 | pages = 329–36 | date = juli 2014 | pmid = 24726478 | doi = 10.1016/S0140-6736(14)60542-0}}</ref> == Epidemiologija == Prevalencija ostaje slabo istražena. Do danas su provedena dva nacionalna istraživanja zasnovana na populaciji koja procjenjuju prevalenciju oko 1/5.000 živorođenih žena.<ref name="pmid11570363">{{cite journal | vauthors = Aittomäki K, Eroila H, Kajanoja P | title = A population-based study of the incidence of Müllerian aplasia in Finland | journal = Fertility and Sterility | volume = 76 | issue = 3 | pages = 624–5 | date = septembar 2001 | pmid = 11570363 | doi = 10.1016/s0015-0282(01)01963-x}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Herlin M, Bjørn AM, Rasmussen M, Trolle B, Petersen MB | title = Prevalence and patient characteristics of Mayer–Rokitansky–Küster–Hauser syndrome: a nationwide registry-based study | journal = Human Reproduction | volume = 31 | issue = 10 | pages = 2384–90 | date = oktobar 2016 | pmid = 27609979 | doi = 10.1093/humrep/dew220 | url = https://humrep.oxfordjournals.org/content/31/10/2384 | doi-access = free }}</ref> Prema nekim izvještajima, [[Amalia od Oldenburga|Grčka kraljica Amalija]] možda je imala sindrom, ali pregled povijesnih dokaza 2011. zaključuje da nije moguće utvrditi nemogućnost nje i njenog supruga da imaju dijete.<ref name="Patnaik 33–40"/><ref name=LossOfThrone>{{cite journal | vauthors = Poulakou-Rebelakou E, Tsiamis C, Tompros N, Creatsas G | title = The lack of a child, the loss of a throne: the infertility of the first royal couple of Greece (1833–62) | journal = The Journal of the Royal College of Physicians of Edinburgh | volume = 41 | issue = 1 | pages = 73–7 | date = mart 2011 | pmid = 21365071 | doi = 10.4997/JRCPE.2011.115 | doi-access = free }}</ref> Njihova nemogućnost da dobiju nasljednika doprinijela je svrgavanju kralja [[Oton Grčki|Kralja Otona]]. == Poznate osobe sa MRKH == *[[Ben Barres]], naučnik<ref>{{cite journal|last1=Morgan|first1=Jules|title=Coming out as a male scientist in a man's world|journal=The Lancet|date=2019|volume=7|issue=4|pages=275–9|doi=10.1016/j.neuron.2013.10.005|pmid=24139033|doi-access=free|url=https://www.thelancet.com/pdfs/journals/landia/PIIS2213-8587(19)30039-7.pdf}}</ref> *[[Esther Morris Leidolf]], medicinski sociolog [[interseks]]ni aktivist *[[Shon Klose]], australijski interseks aktivist i muzičar<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/local/stories/2014/12/01/4140196.htm|title=I am intersex: Shon Klose's story|last=sleath|first=emma|date=3. 12. 2014|website=ABC Alice Springs|access-date=27. 10. 2019}}</ref><ref>{{Citation|title=One Plus One: Shon Klose|date=28. 9. 2015|url=https://www.abc.net.au/news/programs/one-plus-one/2015-09-28/one-plus-one-shon-klose/6810502|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=27. 10. 2019}}</ref> *[[Jaclyn Schultz]], mis [[Michigan]]<ref>{{Cite news|url=https://www.cosmopolitan.com/entertainment/celebs/news/a35462/jaclyn-schultz-mrkh-syndrome-miss-michigan-survivor/|title=Why This Woman Is Proud to Be Known as "The Pageant Queen Without a Uterus"|date=20. 1. 2015|work=Cosmopolitan|access-date=9. 9. 2018}}</ref> === Sumnjivi slučajevi === *[[Amalia of Oldenburg]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rcpe.ac.uk/sites/default/files/poulakou-rebelakou.pdf|title=The infertility of the first royal couple of Greece|website=Royal college of physicians of Edinburgh|access-date=17. 4. 2021|archive-date=17. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417144528/https://www.rcpe.ac.uk/sites/default/files/poulakou-rebelakou.pdf|url-status=dead}}</ref> == Također pogledajte== * [[Cerviksna ageneza]] * [[Vaginska hipoplazija]] * [[Nedostatak WNT4]] * [[Serkalov sindrom|SERKAL sindrom]] * [[Regenerativna medicina]] == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Morcel K, Camborieux L, Guerrier D | title = Mayer–Rokitansky–Küster–Hauser (MRKH) syndrome | journal = Orphanet Journal of Rare Diseases | volume = 2 | issue = 13 | pages = 13 | date = mart 2007 | pmid = 17359527 | pmc = 1832178 | doi = 10.1186/1750-1172-2-13}} * {{cite journal | vauthors = Varner RE, Younger JB, Blackwell RE | title = Müllerian dysgenesis | url = https://archive.org/details/sim_lying-in_1985-06_30_6/page/n20 | journal = The Journal of Reproductive Medicine | volume = 30 | issue = 6 | pages = 443–50 | date = juni 1985 | pmid = 4020785 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == *{{OMIM|277000}} *[https://www.acog.org/More-Info/MullerianAgenesis American College of Obstetricians and Gynecologists, Müllerian Agenesis: Resource Overview] *[http://www.imperial.nhs.uk/femgenab/index.htm The National Centre for Adolescent and Adult Females with Congenital Abnormalities of the Genital Tract (UK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127204434/http://www.imperial.nhs.uk/femgenab/index.htm |date=27. 1. 2013 }} *[https://web.archive.org/web/20131103032120/http://children.webmd.com/murcs-association Mayer–Rokitansky–Küster–Hauser Syndrome] on WebMD {{Kongenitalne malformacije genitalnih organa i mokraćnog sistema}} {{DEFAULTSORT:Mullerian Agenesis}} [[Kategorija:Kongenitalni poremećaji ženskih genitalnih organa]] [[Kategorija:Dječija ginekologija]] [[Kategorija:Međuspolne varijacije]] jolfukpw639uznxgsgqyb6e4hm31r5e 0 476306 3914491 3905273 2026-07-26T12:05:01Z WumpusBot 120674 /* Biografija */ razne ispravke 3914491 wikitext text/x-wiki '''Sevgül Uludağ'''<ref name="Schleifer2008">{{Cite news|last=Schleifer|first=Yigal|title=Uludag Unearths the Missing Stories of Cyprus|url=http://womensenews.org/story/journalist-the-month/080801/uludag-unearths-the-missing-stories-cyprus|access-date=19. 4. 2015|publisher=Women's eNews Inc.|date=1. 8. 2008}}</ref> (15. oktobar 1958 – 28. juni 2026) bila je novinarka [[kipar]]skih Turaka, kao i mirovni i rodni aktivist. == Biografija== Rođena u [[Nikozija|Nikoziji]] 1958, Uludağ je radila u banci, a kasnije i kao lektorica, prije nego što je 1980. postala novinarka. Radeći kao istraživački izvjestitelj, ona je imala ključnu ulogu u otkrivanju informacija o hiljadama nestalih Kiprana. Pored toga, napisala je i niz knjiga. Dobitnica je nagrade za hrabrost u novinarstvu za 2008, prva kiparska dobitnica ove nagrade.<ref name="iwmf.org">{{Cite web|url=http://www.iwmf.org/sevgul-uludag-2008-courage-in-journalism-award/|title=Sevgul Uludag : 2008 Courage in Journalism Award|publisher=International Women's Media Foundation|access-date=19. 4. 2015}}</ref> Suosnivač je dviju nevladinih organizacija, Hands Across the Divide i Ženskog istraživačkog centra u Nikoziji.<ref name="inclusivesecurity.org">{{Cite web|url=http://www.inclusivesecurity.org/network-bio/sevgul-uludag/|title=Sevgul Uludag|publisher=The Institute for Inclusive Security|access-date=19. 4. 2015}}</ref> Aktivistica i novinarka nominirana je za [[Nobelova nagrada za mir|Nobelovu nagradu za mir]] 2019. za svoj rad na problemima nestalih ljudi i izbjeglica na ostrvu Kipar. == Odabrana djela == * ''Ostrige sa nestalim biserima'' (2005) * ''Siročići nacionalizma'' (2008) == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Uludağ, Sevgül}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Kiparski novinari]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorija:Umrli 2026.]] c46wll97xacmh5t4q9vaykfmr2urvco 0 476376 3914511 3905073 2026-07-26T12:12:22Z WumpusBot 120674 /* Model organizmi */ razne ispravke 3914511 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''CSRP2-vezujući protein''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CSRP2BP'''.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: CSRP2 binding protein| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&cmd=retrieve&list_uids=57325| access-date = 20. 9. 2011 <!-- T14:42:49.762-07:00 --> }}</ref> CSRP2 je protein koji sadrži dva LIM domena, koji su dvostruki motivi [[cinkov prst|cinkovog prsta]], koji se nalaze u proteinima različite funkcije. Smatra se da CSRP2 i neki srodni proteini djeluju kao proteinski adapteri, premošćujući dva ili više proteina, kako bi stvorili veći [[proteinski kompleks]]. Protein koji kodira ovaj gen veže se za jedan od LIM domena CSRP2 i sadrži [[acetiltransferaza|acetiltransferazni]] domen. Iako je kodirani protein otkriven u [[citoplazma|citoplazmi]], pretežno je jedarni protein. Opisane su [[alternativna prerada RNK|alternativno prerađene]] varijante transkripata.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: CSRP2 binding protein| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&cmd=retrieve&list_uids=57325| access-date = 20. 9. 2011 <!-- T14:42:49.762-07:00 --> }}</ref> ==Model organizmi== {| class="wikitable |+ ''Csrp2bp'' fenotip nokaut-miša |- ! Obiljeržje!! Fenotip |- | [[Homozigot]]na vijabilnost || bgcolor="#C40000"|Nenormalna |- | Studija [[Recesivni gen|recesivne]] letalnosti || bgcolor="#C40000"|Nenormalni |- | Plodnost homozigota || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Tjelesna težina || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Anksioznost]] u testu na otvorenom polju|| bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Neurološka procjena || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="Neurological assessment">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/neurological-assessment/ |title=Neurological assessment data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- |Snaga prianjanja || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Test vruće ploče|Vruća ploča]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Dismorfologija]] || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="Dysmorphology">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/dysmorphology/ |title=Dysmorphology data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[Indirektna kalorimetrija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Test tolerancije glukoze]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Slušni odgovor moždanog debla]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Dvoenergetska apsorpciometrija X-zraka|DEXA]] || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="DEXA">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/body-composition-dexa/ |title=DEXA data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[Radiografija]] || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="Radiography">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/x-ray-imaging/ |title=Radiography data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | Tjelestna temperatura|| bgcolor="#488ED3"|Normalna |- |Morfologija oka || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="Eye morphology">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/eye-morphology/ |title=Eye morphology data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[Klinička hemija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna<ref name="Clinical chemistry">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/plasma-chemistry/ |title=Clinical chemistry data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | [[krvna plazma|Plazmatski]] [[imunoglobulin]]i || bgcolor="#488ED3"|Normalni |- | [[Hematologija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | [[Limfociti periferne krvi]] || bgcolor="#488ED3"|Normalni |- | [[Mikronukleus test]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | Težina srca || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Cjelovita repne epiderme || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Histopatologija kože || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | Histopatologija mozga || bgcolor="#488ED3"|Normalna |- | MikroCT & Kvantitativni faksitron || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | ''[[Salmonella]]''-infekcija || bgcolor="#C40000"|Nenormalna<ref name="''Salmonella'' infection">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/salmonella-challenge/ |title=''Salmonella'' infection data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | Infekcija ''[[Citrobacter]]''om || bgcolor="#488ED3"|Normalna<ref name="''Citrobacter'' infection">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MBDX/citrobacter-challenge/ |title=''Citrobacter'' infection data for Csrp2bp |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | colspan=2; style="text-align: center;" | Svi testovi i analize su prema<ref name="mgp_reference">{{cite journal | doi = 10.1111/j.1755-3768.2010.4142.x | title = The Sanger Mouse Genetics Programme: High throughput characterisation of knockout mice | year = 2010 | author = Gerdin AK | journal = Acta Ophthalmologica | volume = 88 | pages = 925–7 | s2cid = 85911512 }}</ref><ref>[http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/ Mouse Resources Portal], Wellcome Trust Sanger Institute.</ref> |} [[Modelni organizmi]] korišteni su proučavanju funkcije CSRP2BP. Uvjetna linija [[nokaut miš]]a, zvana '' Csrp2bp^{tm1a(KOMP) Wtsi}''<ref name="allele_ref">{{cite web |url=http://www.knockoutmouse.org/martsearch/search?query=Csrp2bp |title=International Knockout Mouse Consortium |access-date=18. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529160903/http://www.knockoutmouse.org/martsearch/search?query=Csrp2bp |archive-date=29. 5. 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="mgi_allele_ref">{{cite web |url=http://www.informatics.jax.org/searchtool/Search.do?query=MGI:4363521 |title=Mouse Genome Informatics}}</ref> generirani su u dijelu Programa ''International Knockout Mouse Consortium'' — visokopropusnom projektu mutageneze za generiranje i distribuciju bolesti životinjskih modela zainteresiranim naučnicima.<ref name="pmid21677750">{{Cite journal | last1 = Skarnes |first1 =W. C. | doi = 10.1038/nature10163 | last2 = Rosen | first2 = B. | last3 = West | first3 = A. P. | last4 = Koutsourakis | first4 = M. | last5 = Bushell | first5 = W. | last6 = Iyer | first6 = V. | last7 = Mujica | first7 = A. O. | last8 = Thomas | first8 = M. | last9 = Harrow | first9 = J. | last10 = Cox | first10 = T. | last11 = Jackson | first11 = D. | last12 = Severin | first12 = J. | last13 = Biggs | first13 = P. | last14 = Fu | first14 = J. | last15 = Nefedov | first15 = M. | last16 = De Jong | first16 = P. J. | last17 = Stewart | first17 = A. F. | last18 = Bradley | first18 = A. | title = A conditional knockout resource for the genome-wide study of mouse gene function | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 337–342 | year = 2011 | pmid = 21677750 | pmc =3572410 }}</ref><ref name="mouse_library">{{cite journal | doi = 10.1038/474262a | title = Mouse library set to be knockout | year = 2011 | author = Dolgin E | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 262–3 | pmid = 21677718 | doi-access = free }}</ref><ref name="mouse_for_all_reasons">{{cite journal | doi = 10.1016/j.cell.2006.12.018 | title = A Mouse for All Reasons | url = https://archive.org/details/cell_2007-01-12_128_1/page/9 | year = 2007 | journal = Cell | volume = 128 | pages = 9–13 | pmid = 17218247 |vauthors=Collins FS, Rossant J, Wurst W | issue = 1 }}</ref> Muške i ženske životinje prolazile su standardizirani [[fenotipski skrining]], kako bi se utvrdili efekti delecije.<ref name="mgp_reference" /><ref name="pmid21722353">{{cite journal|vauthors=van der Weyden L, White JK, Adams DJ, Logan DW | title=The mouse genetics toolkit: revealing function and mechanism. | journal=Genome Biol | year= 2011 | volume= 12 | issue= 6 | pages= 224 | pmid=21722353 | doi=10.1186/gb-2011-12-6-224 | pmc=3218837}}</ref> Izvršeno je dvadeset sedam testova na [[mutant]]nim miševima i uočeno je osam značajnih abnormalnosti.<ref name = "mgp_reference"/> Tokom gestacije identifikovano je manje od [očekivanih] [[mutacija|mutiranih]] embrija. Manje ih je preživjelo do odvikavanja. Kapci muškog homozigotnog mutanta se ne otvaraju, imali su abnormalnu veličinu očiju, smanjenu osjetljivost na [[infekcija|bakterijsku infekciju]] i smanjenu dužinu tijela.<ref name="mgp_reference"/> Ženski homozigotni mutanti imali su smanjenu mršavost tjelesne mase. Životinje oba spola takođe su imale neprozirnost rožnjače i kičmene abnormalnosti (uključujući [[skolioza|skoliozu]] i fuziju pršljenskih lukova).<ref name="mgp_reference"/> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura == {{refbegin | 2}} {{Cite journal | last1 = Weiskirchen | first1 = R. | last2 = Gressner | first2 = A. M. | doi = 10.1006/bbrc.2000.3187 | title = The Cysteine- and Glycine-Rich LIM Domain Protein CRP2 Specifically Interacts with a Novel Human Protein (CRP2BP) | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2000-08-11_274_3/page/655 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 274 | issue = 3 | pages = 655–663 | year = 2000 | pmid = 10924333 }} {{Cite journal | last1 = Wang | first1 = Y. -L. | last2 = Faiola | first2 = F. | last3 = Xu | first3 = M. | last4 = Pan | first4 = S. | last5 = Martinez | first5 = E. | title = Human ATAC is a GCN5/PCAF-containing Acetylase Complex with a Novel NC2-like Histone Fold Module That Interacts with the TATA-binding Protein | doi = 10.1074/jbc.M806936200 | journal = Journal of Biological Chemistry | volume = 283 | issue = 49 | pages = 33808–33815 | year = 2008 | pmc = 2590711 | pmid = 18838386 }} {{Cite journal | last1 = Guelman | first1 = S. | last2 = Kozuka | first2 = K. | last3 = Mao | first3 = Y. | last4 = Pham | first4 = V. | last5 = Solloway | first5 = M. J. | last6 = Wang | first6 = J. | last7 = Wu | first7 = J. | last8 = Lill | first8 = J. R. | last9 = Zha | first9 = J. | title = The Double-Histone-Acetyltransferase Complex ATAC is Essential for Mammalian Development | doi = 10.1128/MCB.01599-08 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 29 | issue = 5 | pages = 1176–1188 | pmc = 2643826 | year = 2008 | pmid = 19103755 }} {{Cite journal | last1 = Wang | first1 = K. | last2 = Zhang | first2 = H. | last3 = Bloss | first3 = C. S. | last4 = Duvvuri | first4 = V. | last5 = Kaye | first5 = W. | last6 = Schork | first6 = N. J. | last7 = Berrettini | first7 = W. | last8 = Hakonarson | first8 = H. | doi = 10.1038/mp.2010.107 | title = A genome-wide association study on common SNPs and rare CNVs in anorexia nervosa | journal = Molecular Psychiatry | volume = 16 | issue = 9 | pages = 949–959 | year = 2010 | pmid = 21079607 | s2cid = 15188506 | url = https://dash.harvard.edu/bitstream/1/11879352/1/3859494.pdf }} {{refend}} [[Kategorija:Geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 20]] [[Kategorija:Mutirani geni miševa]] 7o1j785s16hqfyz6oi2gh2pt8rw9g5h 0 477177 3914505 3905126 2026-07-26T12:10:27Z WumpusBot 120674 /* Funkcija */ razne ispravke 3914505 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Junktofilin 2''', znan i kao '''JPH2''', jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''JPH2'''.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: JPH2 junctophilin 2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=57158}}</ref><ref name="pmid10949023">{{cite journal |vauthors=Takeshima H, Komazaki S, Nishi M, Iino M, Kangawa K | title = Junctophilins: a novel family of junctional membrane complex proteins | journal = Mol. Cell | volume = 6 | issue = 1 | pages = 11–22 |date=juli 2000 | pmid = 10949023 | doi = 10.1016/S1097-2765(05)00005-5 }}</ref><ref name="pmid10891348">{{cite journal |vauthors=Nishi M, Mizushima A, Nakagawara K, Takeshima H | title = Characterization of human junctophilin subtype genes |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2000-07-14_273_3/page/920 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 273 | issue = 3 | pages = 920–7 |date=juli 2000 | pmid = 10891348 | doi = 10.1006/bbrc.2000.3011 }}</ref> Na ovom lokusu uočena je [[Alternativna prerada RNK|alternativna prerada]] i opisane su dvije varijante koje kodiraju različite [[izoforma|izoforme]]. == Funkcija == Spojni kompleksi između plazmatske membrane i [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskog]] / [[sarkoplazmatski retikulum|sarkoplazmatskog]] retikuluma su zajednička karakteristika svih tipova pobudljivih ćelija i posreduju u unakrsnom razgovoru između površine ćelije i unutarćelijskog [[ionski kanal|ionskog kanala]] . Protein koji kodira ovaj gen komponenta je spojnih kompleksa i sastoji se od [[C-kraj]]evi hidrofobnog segmenta, koji se protežu kroz membranu endoplazmatskog / sarkoplazmatskog retikuluma i preostalog pokrivanja i prepoznavanja [[citoplazma]]tske ledene membrane nexus (MORN) domena, pokazuju specifični afinitet za plazmatsku membranu. JPH2 je član porodice junktofilinskih gena (ostali članovi su [[JPH1]], [[JPH3]] i [[JPH4]]) i dominantna je izoforma u srčanom tkivu, ali se također eksprimnira i sa JPH1 u skeletnim mišićima.<ref>{{cite journal |vauthors=Garbino A, van Oort RJ, etal |title= Molecular evolution of the junctophilin gene family. |journal= Physiol Genomics |volume=37 |issue= 3 |pages= 175–86 |year= 2009 |pmid= 19318539 |doi=10.1152/physiolgenomics.00017.2009 | pmc=2685503 }}</ref> Proteinski proizvod JPH2 ima presudnu ulogu u održavanju razmaka geometrije srčane dijade - prostora između [[ćelijska membrana|plazmamembrane]] i [[sarkoplazmatski retikulum|sarkoplazmatskog retikuluma]].<ref name = "entrez"/> Ove srčane dijade također su poznate, budući da se smatra da spojni membranski kompleksi ili jedinice za oslobađanje kalcija imaju ključnu ulogu u oslobađanju kalcija induciranom približavanjem kalcija kalcijskim kanalima L-tipa na plazemamembrani i receptora ryanodine tipa 2 na sarkoplazmatskom retikulumu. JPH2 također sadrži evolucijski konzervirani signal jedarne lokalizacije i domen koja veže [[DNK]]. Tokom (srčane) bolesti, kalpain aktiviran stresom , pretvara JPH2 pune dužine u fragmente. [[N-terminal]]ni fragment (uključujući signal nuklearne lokalizacije i domen koji veže DNK) premješta se u jedro i reguliraju [[transkripcija (genetika)|transkripciju gena]].<ref>{{cite journal |vauthors=Guo A, Wang Y, etal |title= E-C coupling structural protein junctophilin-2 encodes a stress-adaptive transcription regulator. |journal= Science |volume=362 |issue= 6421 |pages= eaan3303|year= 2018 |pmid= 30409805 |doi=10.1126/science.aan3303 |pmc=6336677}}</ref> == Uloga u bolesti == Mutacije u JPH2 identificirane su u kohorti pacijenata s hipertrofijskom kardiomiopatijom kojima nedostaju uobičajene mutacije u proteinima sarkomera.<ref>{{cite journal |vauthors=Landstrom AP, Weisleder N, etal |title= Mutations in JPH2-encoded junctophilin-2 associated with hypertrophic cardiomyopathy in humans |journal=J Mol Cell Cardiol |volume=42 |issue= 6 |pages= 1026–35 |year= 2007 |pmid= 17509612 |doi= 10.1016/j.yjmcc.2007.04.006|pmc=4318564 }}</ref> Pokazalo se da je JPH2 reguliran u nekoliko životinjskih modela srčanog zatajenja. Model nokautiranog miša JPH2 smrtonosan je u 10,5. danu [[embrion]]skog razvoja, što je otprilike vrijeme kada bi srčana kontraktilnost trebala započeti. Ovi miševi pokazali su abnormalan promet srčanog kalcija, kardiomiopatiju i promijenjeno stvaranje kompleksa spojnih membrana. == Reference == {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} *{{cite journal |vauthors=Nishi M, Mizushima A, Nakagawara K, Takeshima H |title=Characterization of human junctophilin subtype genes |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2000-07-14_273_3/page/920 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=273 |issue= 3 |pages= 920–7 |year= 2000 |pmid= 10891348 |doi= 10.1006/bbrc.2000.3011 }} *{{cite journal |vauthors=Takeshima H, Komazaki S, Nishi M, etal |title=Junctophilins: a novel family of junctional membrane complex proteins |journal=Mol. Cell |volume=6 |issue= 1 |pages= 11–22 |year= 2000 |pmid= 10949023 |doi=10.1016/S1097-2765(05)00005-5 }} *{{cite journal |vauthors=Deloukas P, Matthews LH, Ashurst J, etal |title=The DNA sequence and comparative analysis of human chromosome 20 |journal=Nature |volume=414 |issue= 6866 |pages= 865–71 |year= 2002 |pmid= 11780052 |doi= 10.1038/414865a |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 }} *{{cite journal |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Minamisawa S, Oshikawa J, Takeshima H, etal |title=Junctophilin type 2 is associated with caveolin-3 and is down-regulated in the hypertrophic and dilated cardiomyopathies |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=325 |issue= 3 |pages= 852–6 |year= 2005 |pmid= 15541368 |doi= 10.1016/j.bbrc.2004.10.107 }} *{{cite journal |vauthors=Kim J, Bhinge AA, Morgan XC, Iyer VR |title=Mapping DNA-protein interactions in large genomes by sequence tag analysis of genomic enrichment |journal=Nat. Methods |volume=2 |issue= 1 |pages= 47–53 |year= 2005 |pmid= 15782160 |doi= 10.1038/nmeth726}} *{{cite journal |vauthors=Olsen JV, Blagoev B, Gnad F, etal |title=Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks |url=https://archive.org/details/cell_2006-11-03_127_3/page/635 |journal=Cell |volume=127 |issue= 3 |pages= 635–48 |year= 2006 |pmid= 17081983 |doi= 10.1016/j.cell.2006.09.02 }} *{{cite journal |vauthors=Matsushita Y, Furukawa T, Kasanuki H, etal |title=Mutation of junctophilin type 2 associated with hypertrophic cardiomyopathy |journal=J. Hum. Genet. |volume=52 |issue= 6 |pages= 543–8 |year= 2007 |pmid= 17476457 |doi= 10.1007/s10038-007-0149-y |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Landstrom AP, Weisleder N, Batalden KB, etal |title=Mutations in JPH2-encoded junctophilin-2 associated with hypertrophic cardiomyopathy in humans |journal=J. Mol. Cell. Cardiol. |volume=42 |issue= 6 |pages= 1026–35 |year= 2007 |pmid= 17509612 |doi= 10.1016/j.yjmcc.2007.04.006 |pmc=4318564 }} {{refend}} [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 20]] i7iqj5ytecpysliprrp8lr2vwdbdbbd 0 479345 3914501 3905169 2026-07-26T12:08:50Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914501 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Hemokinski (C-C motivni) ligand 3''' (CCL3), znan i kao '''makrofagni upalni protein 1-alfa''' (MIP-1-alfa) je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCL'''.<ref name = "entrez"/> '''Aminokiselinska sekvenca''' Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 92 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 10.085 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P10147#sequences |title=UniProt, P10147 |access-date=26. 6. 2021}}</ref>. :Simboli {{refbegin}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MQVSTAALAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLCTMALCNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSASLAADTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TACCFSYTSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIPQNFIADY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FETSSQCSKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVIFLTKRSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVCADPSEEW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQKYVSDLEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SA</td></tr> </table> == Funkcija == CCL3 je [[citokin]] koji pripada [[hemokini CC|porodici CC hemokina]] koji su uključeni u akutno upalno stanje u regrutovanju i aktivaciji [[polimorfojedarni leukocit|polimorfojedarnih leukocita]]<ref name="pmid3279154">{{cite journal | vauthors = Wolpe SD, Davatelis G, Sherry B, Beutler B, Hesse DG, Nguyen HT, Moldawer LL, Nathan CF, Lowry SF, Cerami A | title = Macrophages secrete a novel heparin-binding protein with inflammatory and neutrophil chemokinetic properties | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 167 | issue = 2 | pages = 570–81 | year = 1988 | pmid = 3279154 | pmc = 2188834 | doi = 10.1084/jem.167.2.570 }}</ref> vezanjem na receptore [[CCR1]], [[CCR4]] i [[CCR5]].<ref name = "entrez"/> Sherry et al. (1988) demonstrirali su dvije proteinske komponente MIP1, koje se nazivaju alfa (CCL3, ovaj protein) i beta ([[CCL4]]).<ref name = "entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: CCL3 chemokine (C-C motif) ligand 3| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=6348}}</ref><ref name="pmid3058856">{{cite journal | vauthors = Sherry B, Tekamp-Olson P, Gallegos C, Bauer D, Davatelis G, Wolpe SD, Masiarz F, Coit D, Cerami A | title = Resolution of the two components of macrophage inflammatory protein 1, and cloning and characterization of one of those components, macrophage inflammatory protein 1 beta | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 168 | issue = 6 | pages = 2251–9 | year = 1988 | pmid = 3058856 | pmc = 2189160 | doi = 10.1084/jem.168.6.2251 }}</ref> CCL3 izaziva monofaznu groznicu brzog početka, čija je magnituda jednaka ili veća od groznice proizvedene bilo s rekombinantnim ljudskim [[faktor nekroze tumora|faktorom nekroze tumora]] ili rekombinantnim ljudskim [[interleukin]]om-1. Međutim, za razliku od ova dva [[endogen]]a [[pirogen]]a, inhibitor [[ciklooksigenaza]] [[ibuprofen]] inhibitor [[ibuprofen]] ne može inhibirati groznicu izazvanu MIP-1, a CCL3 može učestvovati u [[upalni odgovor|upalnim odgovorom]] koji nije posredovan sintezom [[prostaglandin]]a i klinički se ne može ablirati ciklooksigenazom.<ref name="pmid2646711">{{cite journal | vauthors = Davatelis G, Wolpe SD, Sherry B, Dayer JM, Chicheportiche R, Cerami A | title = Macrophage inflammatory protein-1: a prostaglandin-independent endogenous pyrogen | url = https://archive.org/details/sim_science_1989-02-24_243_4894/page/1066 | journal = Science | volume = 243 | issue = 4894 Pt 1 | pages = 1066–8 | year = 1989 | pmid = 2646711 | doi = 10.1126/science.2646711 }}</ref> == Interakcije == Pokazano je da CCL3 [[interakcija protein-protein|komunicira]] sa [[CCL4]].<ref name=pmid11278300>{{cite journal | vauthors = Guan E, Wang J, Norcross MA | title = Identification of human macrophage inflammatory proteins 1alpha and 1beta as a native secreted heterodimer | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 15 | pages = 12404–9 | date = Apr 2001 | pmid = 11278300 | doi = 10.1074/jbc.M006327200 | doi-access = free }}</ref> Privlači [[makrofag]]e, [[monocit]]e i [[neutrofil]]e. == Također pogledajte == *[[Makrofagni upalni protein]]i == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin|35em}} * {{cite journal | vauthors = Menten P, Wuyts A, Van Damme J | title = Macrophage inflammatory protein-1 | journal = Cytokine & Growth Factor Reviews | volume = 13 | issue = 6 | pages = 455–81 | date = Dec 2002 | pmid = 12401480 | doi = 10.1016/S1359-6101(02)00045-X }} * {{cite journal | vauthors = Muthumani K, Desai BM, Hwang DS, Choo AY, Laddy DJ, Thieu KP, Rao RG, Weiner DB | title = HIV-1 Vpr and anti-inflammatory activity | journal = DNA and Cell Biology | volume = 23 | issue = 4 | pages = 239–47 | date = Apr 2004 | pmid = 15142381 | doi = 10.1089/104454904773819824 }} * {{cite journal | vauthors = Joseph AM, Kumar M, Mitra D | title = Nef: "necessary and enforcing factor" in HIV infection | journal = Current HIV Research | volume = 3 | issue = 1 | pages = 87–94 | date = Jan 2005 | pmid = 15638726 | doi = 10.2174/1570162052773013 }} * {{cite journal | vauthors = Zhao RY, Elder RT | title = Viral infections and cell cycle G2/M regulation | journal = Cell Research | volume = 15 | issue = 3 | pages = 143–9 | date = Mar 2005 | pmid = 15780175 | doi = 10.1038/sj.cr.7290279 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhao RY, Bukrinsky M, Elder RT | title = HIV-1 viral protein R (Vpr) & host cellular responses | journal = The Indian Journal of Medical Research | volume = 121 | issue = 4 | pages = 270–86 | date = Apr 2005 | pmid = 15817944 }} * {{cite journal | vauthors = Li L, Li HS, Pauza CD, Bukrinsky M, Zhao RY | title = Roles of HIV-1 auxiliary proteins in viral pathogenesis and host-pathogen interactions | journal = Cell Research | volume = 15 | issue = 11–12 | pages = 923–34 | year = 2006 | pmid = 16354571 | doi = 10.1038/sj.cr.7290370 | doi-access = free }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gene info|CCL3}} {{PDB Gallery|geneid=6348}} {{Hemokini}} {{Modulatori hemokinskih receptora}} [[Kategorija:Citokini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 17]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] ph0co9yrp1l7jbk3b9ivw7dgnrwi67t 0 479363 3914553 3904762 2026-07-26T12:26:14Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914553 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''<small>[[Hemokin]]ski <br>(C-C motivni)<br> ligand 5'''<br> ('''CCL5''') je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCL5'''.<ref name="pmid1691736">{{cite journal | vauthors = Donlon TA, Krensky AM, Wallace MR, Collins FS, Lovett M, Clayberger C | title = Localization of a human T-cell-specific gene, RANTES (D17S136E), to chromosome 17q11.2-q12 | journal = Genomics | volume = 6 | issue = 3 | pages = 548–53 | date = mart 1990 | pmid = 1691736 | doi = 10.1016/0888-7543(90)90485-D | url =https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/28717/1/0000538.pdf | hdl = 2027.42/28717 | hdl-access = free }}</ref> Poznat je i pod nazivom '''RANTES''' (reguliran aktivacijom, normalni T ćelija-eksprimirani i lučeni). Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 91 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 9.990 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P13501#sequences |title=UniProt, P13501 |access-date=27. 6. 2021}}</ref> '''Sekvenca''' :Simboli {{refbegin}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MKVSAAALAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILIATALCAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASASPYSSDT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TPCCFAYIAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLPRAHIKEY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FYTSGKCSNP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVVFVTRKNR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVCANPEKKW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VREYINSLEM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>S</td></tr> </table> == Funkcija == CCL5 je 8-kDa-ltonski [[protein]] klasificiran kao [[hemotaksija|hemotaksijski]] [[citokin]] ili [[hemokin]]. CCL5 je hemotaksičan za [[T-ćelije]], [[eozinofil]]e i [[bazofil]]e i ima aktivnu ulogu u regrutovanju [[leukocit]]a na upalna mjesta. Uz pomoć određenih [[citokin]]a (tj. [[Interleukin 2|IL-2]] i [[interferon|IFN-γ]]) koje oslobađaju [[T-ćelije]] , CCL5 također inducira proliferaciju i aktivaciju određenih ćelija [[ćelija ubica|prirodnog ubica]] ([[NK-ćelije|NK]]) da bi se stvorile CHAK ćelije (CC-hemokinski-aktivirane ubice).<ref name="pmid8617297">{{cite journal | vauthors = Maghazachi AA, Al-Aoukaty A, Schall TJ | title = CC chemokines induce the generation of killer cells from CD56+ cells | journal = Eur. J. Immunol. | volume = 26 | issue = 2 | pages = 315–9 | date = februar 1996 | pmid = 8617297 | doi = 10.1002/eji.1830260207 }}</ref> Također je supresivni faktor [[HIV]]-a koji se oslobađa iz [[Citotoksične T-ćelije|CD8 + T ćelija]].<ref name="pmid8525373">{{cite journal | vauthors = Cocchi F, DeVico AL, Garzino-Demo A, Arya SK, Gallo RC, Lusso P | title = Identification of RANTES, MIP-1 alpha, and MIP-1 beta as the major HIV-suppressive factors produced by CD8+ T cells | journal = Science | volume = 270 | issue = 5243 | pages = 1811–5 | date = decembar 1995 | pmid = 8525373 | doi = 10.1126/science.270.5243.1811 | s2cid = 84062618 | url = https://zenodo.org/record/1231052 }}</ref> Ovaj hemokinski gen je kod ljudi lokaliziran na [[hromosom 17|hromosomu 17]].<ref name="pmid1691736" /> RANTES je prvi put identificiran u potrazi za genima eksprimiranim kao "kasno", (3-5 dana) nakon aktivacije [[T-ćelija]]. Naknadno je utvrđeno da je to [[hemokin|CC hemokin]] i eksprimiran u više od 100 ljudskih bolesti. Ekspresija RANTES-a u T-limfocitima je regulirana Kruppelovim faktorom 13 ([[KLF13]]).<ref name="pmid2456327">{{cite journal | vauthors = Schall TJ, Jongstra J, Dyer BJ, Jorgensen J, Clayberger C, Davis MM, Krensky AM | title = A human T cell-specific molecule is a member of a new gene family | journal = J. Immunol. | volume = 141 | issue = 3 | pages = 1018–25 | date = august 1988 | pmid = 2456327 | url = http://www.jimmunol.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=2456327 }}</ref><ref name="isbn1-57059-253-5">{{cite book | author = Alan M. Krensky | title = Biology of the Chemokine in Rantes (Molecular Biology Intelligence Unit) | url = https://archive.org/details/biologyofchemoki0000unse | publisher = R G Landes Co. | year = 1995 | isbn = 978-1-57059-253-9 }}</ref><ref name="pmid10023774">{{cite journal | vauthors = Song A, Chen YF, Thamatrakoln K, Storm TA, Krensky AM | title = RFLAT-1: a new zinc finger transcription factor that activates RANTES gene expression in T lymphocytes | journal = Immunity | volume = 10 | issue = 1 | pages = 93–103 | date = januar 1999 | pmid = 10023774 | doi = 10.1016/S1074-7613(00)80010-2 }}</ref><ref name="pmid11138780">{{cite journal | vauthors = Song A, Nikolcheva T, Krensky AM | title = Transcriptional regulation of RANTES expression in T lymphocytes | journal = Immunol. Rev. | volume = 177 | pages = 236–45 | date = oktobar 2000 | pmid = 11138780 | doi = 10.1034/j.1600-065X.2000.17610.x | s2cid = 30184294 }}</ref> RANTES je, zajedno sa srodnim hemokinima MIP-1alfa i MIP-1beta, identificiran kao prirodni [[HIV]]-supresivni faktor kojeg luče aktivirane CD8 + T-ćelije i druge imunske ćelije.<ref name="pmid8525373"/> Nedavno je protein RANTES dizajniran za proizvodnju ''[[in vivo]]'' kod bakterija ''[[Lactobacillus]]'', a ovo rešenje se razvija u mogući lokalni mikrobicid koji inhibira ulazak HIV-a.<ref name="pmid20479208">{{cite journal | vauthors = Vangelista L, Secchi M, Liu X, Bachi A, Jia L, Xu Q, Lusso P | title = Engineering of Lactobacillus jensenii to secrete RANTES and a CCR5 antagonist analogue as live HIV-1 blockers | journal = Antimicrob. Agents Chemother. | volume = 54 | issue = 7 | pages = 2994–3001 | date = juli 2010 | pmid = 20479208 | pmc = 2897324 | doi = 10.1128/AAC.01492-09 | lay-url = https://www.sciencedaily.com/releases/2010/07/100721153305.htm | lay-source = Science Daily }}</ref> == Interakcije == Pokazano je da CCL5 [[interakcija protein-protein|komunicira]] sa [[CCR3]],<ref name="pmid8642344">{{cite journal | vauthors = Daugherty BL, Siciliano SJ, DeMartino JA, Malkowitz L, Sirotina A, Springer MS | title = Cloning, expression, and characterization of the human eosinophil eotaxin receptor | journal = J. Exp. Med. | volume = 183 | issue = 5 | pages = 2349–54 | date = maj 1996 | pmid = 8642344 | pmc = 2192548 | doi = 10.1084/jem.183.5.2349 }}</ref><ref name="pmid11449371">{{cite journal | vauthors = Struyf S, Menten P, Lenaerts JP, Put W, D'Haese A, De Clercq E, Schols D, Proost P, Van Damme J | title = Diverging binding capacities of natural LD78beta isoforms of macrophage inflammatory protein-1alpha to the CC chemokine receptors 1, 3 and 5 affect their anti-HIV-1 activity and chemotactic potencies for neutrophils and eosinophils | journal = Eur. J. Immunol. | volume = 31 | issue = 7 | pages = 2170–8 | date = juli 2001 | pmid = 11449371 | doi = 10.1002/1521-4141(200107)31:7<2170::AID-IMMU2170>3.0.CO;2-D | doi-access = free }}</ref> [[CCR5]]<ref name=pmid11449371/><ref name="pmid14637022">{{cite journal | vauthors = Slimani H, Charnaux N, Mbemba E, Saffar L, Vassy R, Vita C, Gattegno L | title = Interaction of RANTES with syndecan-1 and syndecan-4 expressed by human primary macrophages | journal = Biochim. Biophys. Acta | volume = 1617 | issue = 1–2 | pages = 80–8 | date = oktobar 2003 | pmid = 14637022 | doi = 10.1016/j.bbamem.2003.09.006 }}</ref><ref name="pmid11116158">{{cite journal | vauthors = Proudfoot AE, Fritchley S, Borlat F, Shaw JP, Vilbois F, Zwahlen C, Trkola A, Marchant D, Clapham PR, Wells TN | title = The BBXB motif of RANTES is the principal site for heparin binding and controls receptor selectivity | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 14 | pages = 10620–6 | date = april 2001 | pmid = 11116158 | doi = 10.1074/jbc.M010867200 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid 22265023">{{cite journal | vauthors = Laplana M, Fibla J | title = Distribution of functional polymorphic variants of inflammation-related genes RANTES and CCR5 in long-lived individuals | journal = Cytokine | volume = 58 | issue = 1 | pages = 10–13 | date = april 2012 | pmid = 22265023 | doi = 10.1016/j.cyto.2011.12.021 | doi-access = free }}</ref> i [[CCR1]].<ref name=pmid11449371/><ref name=pmid11116158 /> CCL5 također aktivira receptor povezan sa G-proteinima [[GPR75]].<ref name="pmid17001303">{{cite journal | vauthors = Ignatov A, Robert J, Gregory-Evans C, Schaller HC | title = RANTES stimulates Ca2+ mobilization and inositol trisphosphate (IP3) formation in cells transfected with G protein-coupled receptor 75 | journal = Br. J. Pharmacol. | volume = 149 | issue = 5 | pages = 490–7 | date = novembar 2006 | pmid = 17001303 | pmc = 2014681 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706909 }}</ref> ==Također pogledajte== *[[Hemotaksija]] *[[Hemokin]] ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} *{{cite journal | vauthors = Muthumani K, Desai BM, Hwang DS, Choo AY, Laddy DJ, Thieu KP, Rao RG, Weiner DB | title = HIV-1 Vpr and anti-inflammatory activity. | journal = DNA Cell Biol. | volume = 23 | issue = 4 | pages = 239–47 | year = 2004 | pmid = 15142381 | doi = 10.1089/104454904773819824 }} *{{cite journal | vauthors = Zhao RY, Elder RT | title = Viral infections and cell cycle G2/M regulation. | journal = Cell Res. | volume = 15 | issue = 3 | pages = 143–9 | year = 2005 | pmid = 15780175 | doi = 10.1038/sj.cr.7290279 | doi-access = free }} *{{cite journal | vauthors = Zhao RY, Bukrinsky M, Elder RT | title = HIV-1 viral protein R (Vpr) & host cellular responses. | journal = Indian J. Med. Res. | volume = 121 | issue = 4 | pages = 270–86 | year = 2005 | pmid = 15817944 }} *{{cite journal | vauthors = Li L, Li HS, Pauza CD, Bukrinsky M, Zhao RY | title = Roles of HIV-1 auxiliary proteins in viral pathogenesis and host-pathogen interactions | journal = Cell Res. | volume = 15 | issue = 11–12 | pages = 923–34 | year = 2006 | pmid = 16354571 | doi = 10.1038/sj.cr.7290370 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Ignatov A, Robert J, Gregory-Evans C, Schaller HC | title = RANTES stimulates Ca2+ mobilization and inositol trisphosphate (IP3) formation in cells transfected with G protein-coupled receptor 75 | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-pharmacology_2006-11_149_5/page/490 | journal = Br J Pharmacol | volume = 149 | issue = 5 | pages = 490–7 | date = Nov 2006 | pmid = 17001303 | pmc = 2014681 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706909 }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gene info|CCL5}} * {{PDBe-KB2|P13501|C-C motif chemokine 5}} {{Hemokini}} {{Modulatori hemokinskih receptora}} [[Kategorija:Citokini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 17]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] cngebyw7ucwwpclca0q92099u9i2gmp 0 479708 3914475 3905419 2026-07-26T12:00:28Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914475 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Faktor 1 sazrijevanja lipaze''' je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''LMF1''' .<ref name="pmid11157797" /><ref name="pmid17994020" /><ref name="entrez" /> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 567 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 64.873 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q96S06#sequences |title=UniProt, Q96S06 |access-date=10. 7. 2021 }}</ref>. :Simboli {{refbegin|4}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MRPDSPTMAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAESLRRRKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GYSDPEPESP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAPGRGPAGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAHLHTGTFW</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LTRIVLLKAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFVYFVAFLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFHQNKQLIG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DRGLLPCRVF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKNFQQYFQD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RTSWEVFSYM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTILWLMDWS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DMNSNLDLLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLGLGISSFV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LITGCANMLL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAALWGLYMS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVNVGHVWYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FGWESQLLET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFLGIFLCPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WTLSRLPQHT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PTSRIVLWGF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RWLIFRIMLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGLIKIRGDR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CWRDLTCMDF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HYETQPMPNP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VAYYLHHSPW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WFHRFETLSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HFIELLVPFF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFLGRRACII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HGVLQILFQA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VLIVSGNLSF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNWLTMVPSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACFDDATLGF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFPSGPGSLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DRVLQMQRDI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RGARPEPRFG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVVRRAANVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGVLLAWLSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVVLNLLSSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVMNTHFNSL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HIVNTYGAFG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SITKERAEVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQGTASSNAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APDAMWEDYE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FKCKPGDPSR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RPCLISPYHY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLDWLMWFAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FQTYEHNDWI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IHLAGKLLAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DAEALSLLAH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NPFAGRPPPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WVRGEHYRYK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSRPGGRHAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGKWWVRKRI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GAYFPPLSLE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ELRPYFRDRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WPLPGPL</td></tr> </table> ==Reference== {{refspisak|refs= <ref name="pmid11157797">{{cite journal | vauthors = Daniels RJ, Peden JF, Lloyd C, Horsley SW, Clark K, Tufarelli C, Kearney L, Buckle VJ, Doggett NA, Flint J, Higgs DR | title = Sequence, structure and pathology of the fully annotated terminal 2 Mb of the short arm of human chromosome 16 | journal = Hum Mol Genet | volume = 10 | issue = 4 | pages = 339–352 |date=Feb 2001 | pmid = 11157797 | doi =10.1093/hmg/10.4.339| doi-access = free }}</ref> <ref name="pmid17994020">{{cite journal | vauthors = Peterfy M, Ben-Zeev O, Mao HZ, Weissglas-Volkov D, Aouizerat BE, Pullinger CR, Frost PH, Kane JP, Malloy MJ, Reue K, Pajukanta P, Doolittle MH | title = Mutations in LMF1 cause combined lipase deficiency and severe hypertriglyceridemia | journal = Nat Genet | volume = 39 | issue = 12 | pages = 1483–1487 |date=Nov 2007 | pmid = 17994020 | doi = 10.1038/ng.2007.24| s2cid = 22277452 }}</ref> <ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: TMEM112 transmembrane protein 112| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=64788}}</ref> }} ==Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} *{{cite journal |vauthors=Kimura K, Wakamatsu A, Suzuki Y, etal |title=Diversification of transcriptional modulation: Large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes |journal=Genome Res. |volume=16 |issue= 1 |pages= 55–65 |year= 2006 |pmid= 16344560 |doi= 10.1101/gr.4039406 | pmc=1356129 }} *{{cite journal |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–2127 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 }} *{{cite journal |vauthors=Yamada S, Ohira M, Horie H, etal |title=Expression profiling and differential screening between hepatoblastomas and the corresponding normal livers: identification of high expression of the PLK1 oncogene as a poor-prognostic indicator of hepatoblastomas |journal=Oncogene |volume=23 |issue= 35 |pages= 5901–5911 |year= 2004 |pmid= 15221005 |doi= 10.1038/sj.onc.1207782 |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–45 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–16903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 }} *{{cite journal |vauthors=Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, etal |title=Construction and characterization of a full length-enriched and a 5′-end-enriched cDNA library |url=https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 |journal=Gene |volume=200 |issue= 1–2 |pages= 149–156 |year= 1997 |pmid= 9373149 |doi=10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} *{{cite journal | vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url=https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–174 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 16]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 4xtlxhnwlyx2odqmvelwsfhswtmqwzr 0 479831 3914521 3904979 2026-07-26T12:15:38Z WumpusBot 120674 /* References */ razne ispravke 3914521 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Western Bloc}} [[slika:Anti-lipoic acid immunoblot.png|thumb|280px|Western blot sa [[antitijelo]]m koje prepoznaje modificirane proteine putem [[lipoična kiselina|lipoične kiseline]]<ref name=":1">{{Cite journal|last=Yang|first=Ping-Chang|last2=Mahmood|first2=Tahrin|date=2012|title=Western blot: Technique, theory, and trouble shooting|url= |journal=North American Journal of Medical Sciences|volume=4|issue=9|pages=429|doi=10.4103/1947-2714.100998|issn=1947-2714|pmc=3456489}}</ref>]] '''Western blot''', ponekad zvani i kao '''proteinski imunoblot''' ili '''western blotiranje''', je široko upotrebljavana [[analitička tehnika]] u [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]] i [[imunogenetika|imunogenetici]] za otkrivanje specifičnih [[protein]]a u uzorku homogenata ili ekstrakta [[tkiva]]. Da bi postigla razdvajanje određenog proteina od kompleksa, western blot tehnika koristi tri elementa: razdvajanje po veličini, prijenos proteina na čvrsti nosač i obilježavanje ciljnog proteina pomoću primarnog i sekundarnog [[antitijela]], za vizualizaciju. Stvara se [[Sintetsko antitijelo|sintetsko]] ili [[Poliklonska antitijela|životinjsko]] [[antitijelo]] (poznato kao [[primarno antitijelo]]) koje prepoznaje i veže se za određenu metu proteina. Membrana za [[elektroforeza|elektroforezu]] se opere u rastvoru koji sadrži primarno antitijelo, prije nego što se ispere višak antitijela. Dodaje se sekundarno antitijelo koje prepoznaje i veže se za primarno antitijelo. Sekundarno antitelo se vizualizira različitim metodima, kao što su [[bojenje]], [[imunofluorescencija]] i [[radioaktivnost]], omogućavajući indirektno otkrivanje specifičnog ciljnog proteina. Ostale srodne tehnike uključuju [[dot blot]] analizu, [[kvantitativni tačkasti blot]], [[imunohistohemija|imunohistohemijske]] i [[imunocitohemija|imunocitohemijske]] postupke, gdje se antitijela koriste za otkrivanje proteina u tkivima i ćelijama i [[ELISA|enzimski imunski test]] (ELISA). Naziv 'western blot' igra je na u poređenju sa [[Southern blot]], tehnikom za otkrivanje [[DNK]] koja je nazvana po svom pronalazaču, engleskom biologu [[Edwin Southern|Edwinu Southernu]]. Slično tome, otkrivanje [[RNK]] naziva se [[Northern blot]].<ref name = Stark1977 /> Termin "vestern blot" dao je W. Neal Burnette 1981. godine,<ref name = Burnette1981 /> iako je sam metod nastao 1979. u laboratoriji Harryja Towbina na [[Institut za biomedicinska istraživanja Friedrich Miescher|Institutu Friedrich Miescher]] u [[Basel]]u, [[Švicarska]].<ref name = Towbin1979 /> Između 1979. i 2019, spomenut je u naslovima, sažecima i ključnim riječima u više od 400 000 [[PubMed]] popisanih publikacija i još uvijek može biti najčešće korištena proteinsko-analitička tehnika.<ref name = Moritz2020 /> == Primjena == Western blot se opsežno koristi u [[biohemija|biohemiji]] za kvalitativno otkrivanje pojedinačnih proteina i njihovih modifikacija (kao što su [[posttranslacijske modifikacije]]). Procjenjuje se da najmanje 8-9% svih publikacija povezanih s proteinima primjenjuje Western blot.<ref name = Moritz2020 /> Koristi se kao opći metod za identificiranje prisustva specifičnog pojedinačnog proteina u složenoj mješavini proteina. Polukvantitativna procjena proteina može se izvesti iz veličine i intenziteta boje proteinske trake na blot membrani. Pored toga, primjena [[serija razrjeđenja]] pročišćenog proteina poznatih koncentracija, može se koristiti da bi se omogućila preciznija procjena koncentracije proteina. Western blot se rutinski koristi za verifikaciju [[biosinteza proteina|proizvodnje proteina]] nakon [[kloniranje|kloniranja]]. Također se koristi u medicinskoj dijagnostici, npr. u [[HIV-test]]u ili [[goveđa spongiformna encefalopatija|BSE]]. Potvrđujući [[HIV]] test koristi Western blot za otkrivanje antitijela na HIV u uzorku [[krvna plazma|seruma]]. Proteini iz poznatih [[HIV]]-zaraženih ćelija odvajaju se i upijaju na membranu kao što je gore opisano. Zatim se serum koji se testira nanosi u koraku primarne inkubacije antitijela; slobodno antitijelo se ispere, a doda se sekundarno anti-ljudsko antitijelo povezano sa enzimskim signalom. Obojene trake tada ukazuju na proteine na koje pacijentov serum sadrži antitijela.<ref>{{cite journal |last1=Sudha |first1=T |last2=Lakshmi |first2=S |last3=Teja |first3=VD |title=Western blot profile in HIV infection |journal=Indian Journal of Dermatology, Venereology and Leprology |date=2006 |volume=72 |issue=5 |doi=10.4103/0378-6323.27752 |pmid=17050930 |url=https://www.ijdvl.com/article.asp?issn=0378-6323;year=2006;volume=72;issue=5;spage=357;epage=360;aulast=Sudha |access-date=6. 12. 2020|doi-access=free }}</ref> Western blot se takođe koristi kao konačni test za varijantnu [[BSE|Creutzfeldt-Jakobove bolesti]], tipa [[prion]]ske bolesti povezane sa konzumacijom kontaminirane govedine od goveda sa [[BSE|goveđom spongiformnom encefalopatijom]] (BSE, obično se naziva i 'bolest ludih krava').<ref>{{Cite journal|last1=Ingrosso|first1=Loredana|last2=Vetrugno|first2=Vito|last3=Cardone|first3=Franco|last4=Pocchiari|first4=Maurizio|date=1. 6. 2002|title=Molecular diagnostics of transmissible spongiform encephalopathies|journal=Trends in Molecular Medicine|volume=8|issue=6|pages=273–280|doi=10.1016/S1471-4914(02)02358-4|pmid=12067613}}</ref> Ostala područja primjene su u dijagnozi [[tularemija|tularemije]]. Procjena sposobnosti Western blot-a da detektira antitijela protiv ''F. tularensis'' otkrila je da je njegova osjetljivost gotovo 100%, a specifičnost 99,6%.<ref>{{Cite journal|last1=SCHMITT|first1=P.|last2=SPLETTSTÖSSER|first2=W.|last3=PORSCH-ÖZCÜRÜMEZ|first3=M.|last4=FINKE|first4=E.-J.|last5=GRUNOW|first5=R.|date=16. 2. 2005|title=A novel screening ELISA and a confirmatory Western blot useful for diagnosis and epidemiological studies of tularemia|journal=Epidemiology and Infection|volume=133|issue=4|pages=759–766|doi=10.1017/s0950268805003742|pmid=16050523|pmc=2870305|issn=0950-2688}}</ref> Neki oblici testiranja na [[lajmska bolest|lajmsku bolest]] koriste Western bloting.<ref>{{Cite journal|last1=Artsob|first1=Harvey|title=Western Blot as a confirmatory test for Lyme disease|journal=The Canadian Journal of Infectious Diseases|date=1993|volume=4|issue=2|pages=115–116|pmc=3250769|pmid=22346434|doi=10.1155/1993/796390}}</ref> A western blot can also be used as a confirmatory test for Hepatitis B infection and HSV-2 (Herpes Type 2) infection.<ref>{{cite journal |last1=Castro |first1=L De |last2=Yoshida |first2=C F |last3=Gasper |first3=A M |last4=Gomes |first4=S A |title=Western blot analysis of the reactivity between envelope proteins of hepatitis B viruses from Brazilian carriers and antibodies raised against recombinant hepatitis B vaccines |journal=Acta Virol |date=decembar 1996 |volume=40 |issue=5-6 |pmid=9171452 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9171452/ |access-date=6. 12. 2020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Golden |first1=Matthew |last2=Ashley-Morrow |first2=Rhoda |last3=Swenson |first3=Paul |last4=Hogrefe |first4=Wayne R |last5=Handsfield |first5=H Hunter |last6=Wald |first6=Anna |title=Herpes simplex virus type 2 (HSV-2) Western blot confirmatory testing among men testing positive for HSV-2 using the focus enzyme-linked immunosorbent assay in a sexually transmitted disease clinic |journal=Sexually Transmitted Disease |date=decembar 2005 |volume=32 |issue=12 |doi=10.1097/01.olq.0000175377.88358.f3 |url=https://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/2005/12000/Herpes_Simplex_Virus_Type_2__HSV_2__Western_Blot.11.aspx |access-date=6. 12. 2020}}</ref> U veterinarskoj medicini se Western blot ponekad koristi za potvrđivanje [[FIV]] + statusa kod mačaka.<ref>{{cite web |title=FIV testing – which to use |url=http://fivcats.com/FIV/fiv_testing.html |website=Catwork |access-date=6. 12. 2020}}</ref> Daljnja primjena Western blot tehnike uključuju upotrebu Svjetske antidoping agencije [[Svjetska antidoping agencija|(WADA)]]. [[Doping krvi]] je zloupotreba određenih tehnika i / ili supstanci za povećanje nečije mase [[eritrocit|crvenih krvnih zrnaca]], što omogućava tijelu da transportuje više kisika u [[mišić]]e i time povećava izdržljivost i performanse. Postoje tri široko poznate supstance ili metode koje se koriste za doping krvi, a to su [[eritropoetin]] (EPO), sintetski nosači kisika i [[transfuzija krvi]]. Svaka je zabranjena WADA-inom listom zabranjenih supstanci i metoda. Western blot tehnika korištena je tokom [[FIFA]]-inog svjetskog kupa 2014. u antidoping kampanji za taj događaj.<ref name="BaumeJan2015">{{cite journal|last1=Baume|first1=Norbert|last2=Jan|first2=Nicolas|last3=Emery|first3=Caroline|last4=Mandanis|first4=Béatrice|last5=Schweizer|first5=Carine|last6=Giraud|first6=Sylvain|last7=Leuenberger|first7=Nicolas|last8=Marclay|first8=François|last9=Nicoli|first9=Raul|last10=Perrenoud|first10=Laurent|last11=Robinson|first11=Neil|last12=Dvorak|first12=Jiri|last13=Saugy|first13=Martial|title=Antidoping programme and biological monitoring before and during the 2014 FIFA World Cup Brazil|journal=British Journal of Sports Medicine|volume=49|issue=9|year=2015|pages=614–622|issn=0306-3674|doi=10.1136/bjsports-2015-094762|pmid=25878079|pmc=4413745}}</ref> Ukupno je preko Reichela i saradnika <ref name = "Reichel2016" /> sakupljeno i analizirano preko 1.000 uzoraka u WADA akreditovanoj laboratoriji u [[Lozana|Lozani]], Švicarska. Nedavna istraživanja koja koriste Western blot tehniku pokazala su poboljšanu detekciju EPO u krvi i urinu na osnovu novih Velum SAR sklopnih horizontalnih gelova, optimizovanih za rutinsku analizu.<ref>https://precisionbiosystems.com/wp-content/uploads/2016/10/Application_Note_Improvements-for-EPO-detection_Schwenke_2015.pdf</ref> Usvajanjem horizontalne SAR-PAGE u kombinaciji sa Velum SAR gelovima koji su podržani od gotovog filma, diskriminacijski kapacitet primjene mikro-doze rEPO je značajno pojačan. == Također pogledajte == * [[Far-western blot]] * [[Eastern blot]] * [[Northwestern blot]] * [[Brza paralelna proteoliza]] == References == {{refspisak|colwidth=30em|refs= <!-- Optimizing SAR-PAGE Philipp Reihlen, Mike Blobel, Raoul Kempkes, Christian Reichel, Evelyn Völker Schänzer, Bettina Majer, and Wilhelm Schänzer Version of Record online: 26 NOV 2015 DOI: 10.1002/dta.1915 <ref>http://onlinelibrary.wiley.com/wol1/doi/10.1002/dta.1915/full</ref> Drug Testing and Analysis Volume 8, Issue 11-12 November-December 2016 Pages 1131–1137 Research article: Evaluation of AMGEN clone 9G8A anti-Epo antibody for application in doping control Authors Christian Reichel, Wolfgang Benetka, Barbara Lorenc, Mario Thevis <ref>{{cite journal|doi=10.1002/dta.2057 | pmid=27552163 | volume=8 | title=Evaluation of AMGEN clone 9G8A anti-Epo antibody for application in doping control | journal=Drug Test Anal | pages=1131–1137 | last1 = Reichel | first1 = C | last2 = Benetka | first2 = W | last3 = Lorenc | first3 = B | last4 = Thevis | first4 = M}}</ref> Ann Thorac Surg. 2014 Mar; 97(3): 901–907. Published online 2013 Nov 20. doi: 10.1016/j.athoracsur.2013.09.059 Rapamycin Treatment of Healthy Pigs Subjected to Acute Myocardial Ischemia-Reperfusion Injury Attenuates Cardiac Functions and Increases Myocardial Necrosis Antonio D Lassaletta, MD, Nassrene Y Elmadhun, MD, Arthus V D Zanetti, Jun Feng, MD, PhD, Javier Anduaga, B.S., Reginald Y. Gohh, MD, Frank W Sellke, MD, and Cesario Bianchi, MD, PhD1 <ref>{{cite journal |pmc=3943541 | pmid=24266948 | doi=10.1016/j.athoracsur.2013.09.059 | volume=97 | title=Rapamycin treatment of healthy pigs subjected to acute myocardial ischemia-reperfusion injury attenuates cardiac functions and increases myocardial necrosis | journal=Ann Thorac Surg | pages=901–7 | last1 = Lassaletta | first1 = AD | last2 = Elmadhun | first2 = NY | last3 = Zanetti | first3 = AV | last4 = Feng | first4 = J | last5 = Anduaga | first5 = J | last6 = Gohh | first6 = RY | last7 = Sellke | first7 = FW | last8 = Bianchi | first8 = C}}</ref> Antidoping programme and biological monitoring before and during the 2014 FIFA World Cup Brazil Norbert Baume, Nicolas Jan, Caroline Emery, Béatrice Mandanis, Carine Schweizer, Sylvain Giraud, Nicolas Leuenberger, François Marclay, Raul Nicoli, Laurent Perrenoud, Neil Robinson, Jiri Dvorak, Martial Saugy <ref>{{cite journal|pmc=4413745 | pmid=25878079 | doi=10.1136/bjsports-2015-094762 | volume=49 | title=Antidoping programme and biological monitoring before and during the 2014 FIFA World Cup Brazil | journal=Br J Sports Med | pages=614–22 | last1 = Baume | first1 = N | last2 = Jan | first2 = N | last3 = Emery | first3 = C | last4 = Mandanis | first4 = B | last5 = Schweizer | first5 = C | last6 = Giraud | first6 = S | last7 = Leuenberger | first7 = N | last8 = Marclay | first8 = F | last9 = Nicoli | first9 = R | last10 = Perrenoud | first10 = L | last11 = Robinson | first11 = N | last12 = Dvorak | first12 = J | last13 = Saugy | first13 = M}}</ref> Science. 2013 Dec 13;342(6164):1379-82. doi: 10.1126/science.1242993. Epub 2013 Nov 14. EMRE is an essential component of the mitochondrial calcium uniporter complex. Sancak Y1, Markhard AL, Kitami T, Kovács-Bogdán E, Kamer KJ, Udeshi ND, Carr SA, Chaudhuri D, Clapham DE, Li AA, Calvo SE, Goldberger O, Mootha VK.<ref>{{cite journal |pmid=24231807 | doi=10.1126/science.1242993 | volume=342 | title=EMRE is an essential component of the mitochondrial calcium uniporter complex | pmc=4091629 | journal=Science | pages=1379–82 | last1 = Sancak | first1 = Y | last2 = Markhard | first2 = AL | last3 = Kitami | first3 = T | last4 = Kovács-Bogdán | first4 = E | last5 = Kamer | first5 = KJ | last6 = Udeshi | first6 = ND | last7 = Carr | first7 = SA | last8 = Chaudhuri | first8 = D | last9 = Clapham | first9 = DE | last10 = Li | first10 = AA | last11 = Calvo | first11 = SE | last12 = Goldberger | first12 = O | last13 = Mootha | first13 = VK}}</ref> --> <ref name=Burnette1981>{{Cite journal |author=Burnette WN. |title='Western blotting': electrophoretic transfer of proteins from sodium dodecyl sulfate—polyacrylamide gels to unmodified nitrocellulose and radiographic detection with antibody and radioiodinated protein A |url=https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1981-04_112_2/page/195 |journal=Analytical Biochemistry |year=1981 |volume=112 |issue=2 |pages=195–203 |issn=0003-2697 |pmid=6266278 |doi=10.1016/0003-2697(81)90281-5}}</ref> <!-- unused reference <ref name=Hempelmann1987>{{cite journal |vauthors=Hempelmann E, Schirmer RH, Fritsch G, Hundt E, Gröschel-Stewart U |title=Studies on glutathione reductase and methemoglobin from human erythrocytes parasitized with ''Plasmodium falciparum'' |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-biochemical-parasitology_1987-02_23_1/page/19 |journal=Molecular Biochemistry and Parasitology |volume=23 |issue=1 |pages=19–24 |year=1987 |pmid=3553936 |doi=10.1016/0166-6851(87)90182-4}}</ref> --> <ref name=Stark1977>{{cite journal |vauthors=Alwine J, Kemp D, Stark G |title=Method for detection of specific RNAs in agarose gels by transfer to diazobenzyloxymethyl-paper and hybridization with DNA probes |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume=74 |issue=12 |pages=5350–5354 |year=1977 |pmid=414220 |doi=10.1073/pnas.74.12.5350 |pmc=431715|bibcode=1977PNAS...74.5350A }}</ref> <ref name=Towbin1979>{{cite journal |vauthors=Towbin H, Staehelin T, Gordon J |title=Electrophoretic transfer of proteins from polyacrylamide gels to nitrocellulose sheets: procedure and some applications |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume=76 |issue=9 |pages=4350–54 |year=1979 |pmid=388439 |doi=10.1073/pnas.76.9.4350 |pmc=411572|bibcode=1979PNAS...76.4350T }}</ref> <ref name="Moritz2020">{{cite journal |vauthors = Moritz CP |title=40 years Western blotting: A scientific birthday toast |journal=Journal of Proteomics |volume=212 |year=2020 |pages=103575 |pmid=31706026 |doi=10.1016/j.jprot.2019.103575 |doi-access=free }}</ref> <ref name="Reichel2016">{{cite journal |vauthors = Reichel C, Benetka W, Lorenc B, Thevis M |title=Evaluation of AMGEN clone 9G8A anti-Epo antibody for application in doping control |journal=Drug Test Anal |volume=8 |issue=11–12 |pages=1131–1137 |year=2016 |pmid=27552163 |doi=10.1002/dta.2057 }}</ref> Mahmood T, Yang P-C. Western Blot: Technique, Theory, and Trouble Shooting. North American Journal of Medical Sciences. 2012;4(9):429-434. doi:10.4103/1947-2714.100998. }} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Western blot}} {{Library resources box |onlinebooks=no |by=no |lcheading=Western immunoblotting |label=Western immunoblotting }} * {{cite journal|last1=Yang|first1=Ping-Chang|last2=Mahmood|first2=Tahrin|title=Western blot: Technique, theory, and trouble shooting|journal=North American Journal of Medical Sciences|volume=4|issue=9|year=2012|pages=429|issn=1947-2714|doi=10.4103/1947-2714.100998|pmid=23050259|pmc=3456489}} * {{cite web|title=Western Blotting|publisher=Bio-Rad Laboratories|date=16. 10. 2012|website=YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=VgAuZ6dBOfs}} * {{cite web|title=Blotting Techniques/ The Principle of Western Blotting|date=23. 3. 2017|publisher=Biomedical and Biological Sciences|website=YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=BguNIPiCmv8&t=108s}} {{Proteinski methodi}} {{Molekularne sonde}} {{Portal | Biologija | Tehnologija | Hemija}} [[Kategorija:Dijagnostička virologija]] [[Kategorija:Proteinske metode]] [[Kategorija:Molekularna biologija]] [[Kategorija:Laboratorijske tehnike]] [[Kategorija:Tehnike molekularne biologije]] 0awcyyvisf4uon3frcivqni6hbgjmk5 0 480435 3914676 3901521 2026-07-26T15:48:51Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914676 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Christian Schmidt | slika = Christian Schmidt 2024.jpg | redoslijed = 8. [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu]] | vrijeme_na_vlasti = 1. august 2021 – 1. juli 2026. | prethodnik = [[Valentin Inzko]] | nasljednik = [[Louis Crishock]] {{Malo|(v. d.)}}<br> | redoslijed2 = | vrijeme_na_vlasti2 = | prethodnik2 = | nasljednik2 = | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1957|08|26}} | mjesto_rođenja = [[Obernzenn]], [[Zapadna Njemačka]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | puno_ime = | nacionalnost = [[Nijemci|Nijemac]] | etnicitet = | politička_stranka = | supruga = <!-- --> | supružnik = <!-- --> | djeca = | obrazovanje = [[Univerzitet u Erlangenu]] | vjera = [[Katoličanstvo]] | potpis = | veb-sajt = }} '''Hans Christian Friedrich Schmidt'''<ref>{{Cite web|url=https://www.mvp.gov.ba/HTML/PDFDoc/Diplomatski_protokol/DIPLOMATIC%20LIST%20July%202022.pdf|title=Diplomatic and Consular Corps and International Organizations in Bosnia and Herzegovina|website=mvp.gov.ba|pages=243|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819124735/https://www.mvp.gov.ba/HTML/PDFDoc/Diplomatski_protokol/DIPLOMATIC%20LIST%20July%202022.pdf|archive-date=19. 8. 2022|access-date=19. 8. 2022}}</ref> (rođen 26. augusta 1957) jest [[Njemačka|njemački]] političar porijeklom iz [[Bavarska|Bavarske]]. Bivši je [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu]], naslijedivši [[Valentin Inzko|Valentina Inzka]] 1. augusta 2021. Tu dužnost je obnašao do 1. jula 2026.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ohr.int/izjava-upravnog-odbora-vijeca-za-provedbu-mira-pic-sb/|title=Izjava Upravnog odbora Vijeća za provedbu mira – Office of the High Representative|language=bs-BA|access-date=30. 6. 2026}}</ref> ==Rani život== Schmidt je pohađao gimnaziju Georg-Willhem-Steller u [[Bad Windsheim]]u gdje je završio maturu 1976. Potom je otišao na obaveznu vojnu službu u planinsku diviziju Zapadnonjemačke vojske. Pravne studije započeo je 1977. u [[Erlangen]]u i [[Lausanne|Lausanni]]. Schmidt je završio studije prava polaganjem potrebnih državnih ispita 1982. i 1985. godine. Primljen je u advokatsku komoru 1985. godine i bavio se advokaturom do preuzimanja dužnosti parlamentarnog državnog sekretara u novembru 2005. godine. ==Politička karijera== Kao student Schmidt se pridružio Junge Union (JU), omladinskoj grupi [[CSU]]-a, 1973. 1976. registrirao se kao član CSU-a. Od 1980. do 1982. bio je predsjednik Udruženja JU-distrikta u [[Neustadt-an-der-Aisch]]u. Godine 1982. imenovan je za predsjednika JU-Regionalne asocijacije za Srednju Frankoniju, na toj funkciji koju je obnašao do 1991. Od 1984. do 1990. Christian Schmidt bio je gradski vijećnik u svom rodnom gradu [[Obernzenn]]u i član okružnog vijeća za Neustadt an der Aisch -Losch Windsheim. Od 1989. do 1993. Schmidt je također bio član Državnog komiteta CSU-a, na mjesto koje je ponovo preuzeo 1999. Od 1999, osim dužnosti u Državnom odboru CSU-a, Schmidt je bio predsjednik Udruženja CSU-Distrikta u [[Fuerth]]u. Schmidt je predsjedavajući Regionalne radne grupe CSU-a za vanjsku, sigurnosnu i evropsku politiku. Od maja 2010. bio je i predsjedavajući Regionalne evanđeoske radne grupe CSU-a. U maju 2011. imenovan je za predsjednika Savezne evanđeoske radne grupe CSU/CDU. ===Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu (2021–2026)=== U januaru 2021. [[Savezna vlada Njemačke|njemačka vlada]] nominirala je Schmidta za novog [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]]. Dana 27. maja 2021. [[austrijanci|austrijski]] diplomata [[Valentin Inzko]] podnio je ostavku na dužnost visokog predstavnika, te njegov mandat je službeno prestao 31. jula 2021. Dana 1. augusta službeno je postao novi visoki predstavnik, naslijedivši Inzka. Vasti [[Republika Srpska|Republike Srpske]], kao i [[Rusija|Rusije]] i [[Kina|Kine]], nikada ga nisu priznale kao legitimnog, jer nije dobio potvrđen od strane [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], iako za imenovanje visokog predstavnika to nije obavezno.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/politika/54906/schmidt-napusta-funkciju-visokog-predstavnika-zbog-odlaska-u-penziju/|title=Schmidt napušta funkciju visokog predstavnika zbog odlaska u penziju? {{!}} Euronews|date=4. 4. 2026|website=euronews.ba|language=en|access-date=6. 4. 2026}}</ref> Dana 4. aprila 2026. najavljeno je da će nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|općih izbora 2026.]] napustiti funkciju zbog penzionisanja.<ref name=":0" /> Mandat mu je službeno istekao 1. jula 2026.<ref name=":1" /> == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline}} {{Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Schmidt, Christian}} [[Kategorija:Rođeni 1957.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Njemački političari]] [[Kategorija:Njemački pravnici]] [[Kategorija:Visoki predstavnici za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Biografije, Obernzenn]] 700m2x9uzae3d8ur6acc345ukkhgt5i 0 480438 3914551 3904770 2026-07-26T12:25:54Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914551 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Symbol = Nucleoporin_N | Ime =[[N-terminal]] nukleoporina 133/155 | image = Protein_NUP133_PDB_1xks.png | caption = Domen ima 7-oštričnu beta-propeler strukturu (PDB 1XKS). | Pfam = PF08801 | InterPro= IPR014908 |SCOP=1XKS}} {{Infokutija protein | Symbol = Nucleoporin_C | Ime = [[C-terminal]] nukleoporina 133/155 (ACE2) | image = Protein NUP107 PDB 3CQC.png | width = | caption = NUP133 (ovdje desni domen) komunicira sa NUP107 ([[PDB]] 3CQC). | Pfam = PF03177 | InterPro = IPR007187 | SMART= | PROSITE= | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | PDB = 3I4R }} {{Infokutija protein |Symbol=Nucleoporin_FG |Pfam=PF13634 |Pfam_clan=CL0647 |Ime=Ponavljanje FGt |InterPro=IPR025574}} '''Nukleoporini''' su porodica proteina koji su sastavni blokovi kompleksa [[jedrova pora|jedrovih pora]] (NPC).<ref name="pmid9159086">{{cite journal | vauthors = Doye V, Hurt E | title = From nucleoporins to nuclear pore complexes | url = https://archive.org/details/current-opinion-in-cell-biology_1997-06_9_3/page/401 | journal = Current Opinion in Cell Biology | volume = 9 | issue = 3 | pages = 401–11 | date = juni 1997 | pmid = 9159086 | doi = 10.1016/S0955-0674(97)80014-2 }}</ref> [[jedrova pora|Kompleks jedarnih pora]] je masivna struktura ugrađena u [[jedrova opna|jedarnu ovojnicu]] na mjestima gdje se spajaju unutrašnja i vanjska jedrova membrana, tvoreći kapiju koja regulira protok [[makromolekula]] između [[ćelijsko jedro|jedra]] i [[citoplazma|citoplazme]]. [[Jedrova pora|Jedarne pore]] omogućuju [[pasivni transport|pasivni]] i olakšani transport molekula preko [[jedrov omotač|jedarne ovojnice]]. Nukleoporini, porodica od oko 30 proteina, glavne su komponente kompleksa jedarnih pora u [[eukarioti|eukariotskim]] ćelijama. [[Nukleoporin 62]] je najbrojniji član ove porodice.<ref name="Han I 2000 p62">{{cite journal | vauthors = Han I, Oh ES, Kudlow JE | title = Responsiveness of the state of O-linked N-acetylglucosamine modification of nuclear pore protein p62 to the extracellular glucose concentration | journal = The Biochemical Journal | volume = 350 Pt 1 | pages = 109–14 | date = august 2000 | pmid = 10926833 | pmc = 1221231 | doi = 10.1042/0264-6021:3500109 }}</ref> Nukleoporini su sposobni transportirati molekule preko jedrove ovojnice vrlo velikom brzinom. Jedan NPC može prenijeti i oko 60.000 molekula proteina kroz jedrovu ovojnicu svake minute.<ref name="Lodish_2013"/> ;Biohemijska svojstva i kristalna struktura Chug et al. (2015) izvijestili su o strukturnoj analizi kompleksa Nup62-Nup58-Nup54, koji je ključna komponenta transportnog sistema [[nukleoplazma|nukleoplazme]]. Sastoji se od trimernog sučelja dugog približno 13 nanometara s neobičnim zavojnicom 2W3F, kanonskom heterotrimernom zavojnicom i pregibom koji provodi kompaktni snop od šest [[alfa-heliks]]. Nup54 također sadrži domen sličan feredoksinu (103260). Dalje su identificirali heterotrimerni modul za vezanje Nup93, za sidrenje jedarnih pora (NPC). Izmjene [[kvaternarna struktura proteina|kvaternarne strukture]] u kompleksu Nup62, za koje je predloženo da pokreću opće otvaranje NPC -a, nisu kompatibilne sa trimernom strukturom. Sugerirali su da se visoko izduženi kompleks Nup62 projicira tako da stvarajući barijeru FG (phe-gly) ponavlja se daleko u središnji NPC kanal, podržavajući barijeru koja štiti cijeli presjek.<ref>Chug, H., Trakhanov, S., Hulsmann, B. B., Pleiner, T., Gorlich, D. Crystal structure of the metazoan Nup62-Nup58-Nup54 nucleoporin complex. Science 350: 106-110, 2015. [[PubMed]]: 26292704</ref> == Struktura == Nukleoporini se agregiraju i tvore kompleks jedarnih pora, osmougaoni prsten koji prelazi jedarnu ovojnicu. Prsten se sastoji od osam potkompleksa skele, sa dva strukturna sloja od [[COPII]]-olikog premaza koji sadrži neke proteine za oblaganje pora. Od citoplazme do nukleoplazme, tri sloja kompleksa prstenova nazivaju se [[citoplazma]], unutrašnja pora i prstenovi nukleoplazme. Različiti skupovi proteina povezuju se na oba prstena, a neki [[transmembranski protein]]i sidre sklop za [[lipidni dvosloj]].<ref name="pmid27999437">{{cite journal |last1=Beck |first1=Martin |last2=Hurt |first2=Ed |title=The nuclear pore complex: understanding its function through structural insight |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |date=21. 12. 2016 |volume=18 |issue=2 |pages=73–89 |doi=10.1038/nrm.2016.147 |pmid=27999437 |s2cid=35394962 |url=https://www.researchgate.net/publication/311776942 |access-date=10. 4. 2019}}</ref> U potkompleksu skele, i [[citoplazma]] i prstenovi [[nukleoplazma|nukleoplazme]] sastavljeni su od Y-kompleksa, proteinskog kompleksa izgrađenog, između ostalog, od NUP133 i NUP107. Na svakom kraju svakoj od osam skela nalaze se dva Y-kompleksa, koji dodaju do 32 kompleksa po pori. Odnos zakrivljenosti membrane jedarne pore s Y-kompleksima može je analogno formiranju pupoljaka [[vezikula]] obloženik COPII-em.<ref name="Lodish_2013">{{cite book | author = Lodish H | title = Molecular Cell Biology | year = 2013 | publisher = Worth Publ. | location = New York | isbn = 978-1-4292-3413-9 | edition = Seventh}}</ref> Proteini koji oblažu unutrašnju pora čine kompleks NUP62.d Na strani nukleoplazme, dodatni proteini povezani s prstenom tvore "jedarnu korpu", kompleks sposoban vezati nukleoporin na [[jedrova lanina|jedrovu laminu]], pa čak i na određene dijelove [[genom]]a. [[Citoplazma]]tski kraj je manje razrađen, s osam filamenata koji strše u citoplazmu. Čini se da oni nemaju ulogu u importu jedarnih proizvoda.<ref>{{cite journal |last1=Walther |first1=TC |last2=Pickersgill |first2=HS |last3=Cordes |first3=VC |last4=Goldberg |first4=MW |last5=Allen |first5=TD |last6=Mattaj |first6=IW |last7=Fornerod |first7=M |title=The cytoplasmic filaments of the nuclear pore complex are dispensable for selective nuclear protein import. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_2002-07-08_158_1/page/63 |journal=The Journal of Cell Biology |date=8. 7. 2002 |volume=158 |issue=1 |pages=63–77 |doi=10.1083/jcb.200202088 |pmid=12105182|pmc=2173022 }}</ref> Membranski nukleoporini povezuju se sa skelom i jedarnom membranom. Neki od njih, poput [[GP210]], prelaze cijelu membranu, drugi (poput [[NUP98]]) djeluju poput eksera sa strukturnim dijelovima obloge, kao i dijelovima koji probijaju membranu. Za NUP98 se ranije mislilo da je FG-nukleoporin, sve dok nije pokazano da" FG "u njemu ima namotani kalem. Neki nukleoporini sadrže FG-ponavljanja. Nazvana po [[fenilalanin]]u i [[glicin]]u, FG-ponavljanja su mali [[hidrofob]]ni segmenti koji razbijaju dugačke [[hidrofil]]ne aminokiseline. Ovi fleksibilni dijelovi tvore rasklopljene ili ''neuređene'' segmente bez fiksne strukture.<ref name=Denning_2003>{{cite journal |vauthors=Denning D, Patel S, Uversky V, Fink A, Rexach M |title=Disorder in the nuclear pore complex: The FG repeat regions of nucleoporins are natively unfolded |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=100 |issue=5 |pages=2450–5 |year=2003 |doi= 10.1073/pnas.0437902100 |pmid=12604785 |pmc=151361|bibcode=2003PNAS..100.2450D }}</ref> Oni tvore masu lanaca koji omogućuju difuziji manjih molekula, ali isključuju velike hidrofilne makromolekule. Ove velike molekule mogu prijeći jedarne pore samo ako ih prati signalna molekula, koja privremeno stupa u interakciju sa segmentom ponavljanja FG nukleoporina. FG-nukleoporini također sadrže kuglasti dio koji služi kao sidro za vezivanje za kompleks jedarnih pora. Pokazalo se da nukleoporini međusobno tvore različite potkomplekse. Najčešći od ovih kompleksa je kompleks nup62, koji je sklop sastavljen od [[NUP62]], NUP58, [[NUP54]] i NUP45.<ref name="Miyachi K 2003">{{cite journal | vauthors = Miyachi K, Hankins RW, Matsushima H, Kikuchi F, Inomata T, Horigome T, Shibata M, Onozuka Y, Ueno Y, Hashimoto E, Hayashi N, Shibuya A, Amaki S, Miyakawa H | title = Profile and clinical significance of anti-nuclear envelope antibodies found in patients with primary biliary cirrhosis: a multicenter study | journal = Journal of Autoimmunity | volume = 20 | issue = 3 | pages = 247–54 | date = maj 2003 | pmid = 12753810 | doi = 10.1016/S0896-8411(03)00033-7 }}</ref> Drugi primjer takvog kompleksa je kompleks Y (NUP107-160), sastavljen od mnogo različitih nukleoporina. Kompleks NUP107-160 je lokaliziran u [[kinetohor]]u i ia ulogu u [[mitoza|mitozi]].<ref>{{cite journal | vauthors = Loïodice I, Alves A, Rabut G, Van Overbeek M, Ellenberg J, Sibarita JB, Doye V | title = The entire Nup107-160 complex, including three new members, is targeted as one entity to kinetochores in mitosis | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 15 | issue = 7 | pages = 3333–44 | date = juli 2004 | pmid = 15146057 | doi = 10.1091/mbc.E03-12-0878 | pmc = 452587 }}</ref> == Funkcija == Nukleoporini kod [[eukariot]]a posreduju u transportu [[makromolekula]] između [[ćelijsko jedro|jedra]] i citoplazme. Određeni članovi porodice nukleoporina čine strukturne skele kompleksa jedarnih pora. Međutim, nukleoporini prvenstveno funkcioniraju interakcijom s transportnim molekulama poznatim kao [[karioferin]]i, poznatim i pod imenom Kaps.<ref name="pmid12543930">{{cite journal | vauthors = Allen NP, Patel SS, Huang L, Chalkley RJ, Burlingame A, Lutzmann M, Hurt EC, Rexach M | title = Deciphering networks of protein interactions at the nuclear pore complex | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 1 | issue = 12 | pages = 930–46 | date = decembar 2002 | pmid = 12543930 | doi = 10.1074/mcp.t200012-mcp200 | doi-access = free }}</ref> Ovi karioferini stupaju u interakciju s nukleoporinima koji sadrže ponavljajuće sekvence [[aminokiselina]] [[fenilalanin]] (F) i [[glicin]] (G) FG peptidnih ponavljanja.<ref name="pmid16739728">{{cite book | vauthors = Peters R | title = Introduction to nucleocytoplasmic transport: molecules and mechanisms | series = Methods in Molecular Biology | volume = 322 | pages = 235–58 | year = 2006 | pmid = 16739728 | doi = 10.1007/978-1-59745-000-3_17 }}</ref> Djelujući tako, karioferini mogu prebacivati svoj teret preko jedarne ovojnice. Nukleoporini su potrebni samo za transport velikih [[hidrofil]]nih molekula iznad 40 kDa, jer manje prolaze kroz [[jedarna pora|jedrove pore]] putem [[pasivna difuzija|pasivne difuzije]]. Nukleoporini imaju važnu ulogu u transportu [[iRNK]] iz jedra u citoplazmu, nakon [[Transkripcija (genetika)|transkripcije]].<ref name="pmid20977914">{{cite journal | vauthors = Marfori M, Mynott A, Ellis JJ, Mehdi AM, Saunders NF, Curmi PM, Forwood JK, Bodén M, Kobe B | title = Molecular basis for specificity of nuclear import and prediction of nuclear localization | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular Cell Research | volume = 1813 | issue = 9 | pages = 1562–77 | date = septembar 2011 | pmid = 20977914 | doi = 10.1016/j.bbamcr.2010.10.013 | doi-access = free }}</ref> Ovisno o svojoj funkciji, određeni nukleoporini su lokalizirani na [[citosol]]noj ili [[nukleoplazma]]tskoj strani kompleksa jedarnih pora. Drugi nukleoporini mogu se naći na obje strane. Nedavno je pokazano da FG nukleoporini imaju specifične evolucijski očuvane karakteristike kodirane u njihovim nizovima koji pružaju uvid u to kako reguliraju transport molekula kroz kompleks [[jedrova pora|jedrovih pora]] (NPC).<ref>{{cite journal | vauthors = Peyro M, Soheilypour M, Lee BL, Mofrad MR | title = Evolutionarily Conserved Sequence Features Regulate the Formation of the FG Network at the Center of the Nuclear Pore Complex | journal = Scientific Reports | volume = 5 | pages = 15795 | date = novembar 2015 | pmid = 26541386 | doi = 10.1038/srep15795 | pmc = 4635341 | bibcode = 2015NatSR...515795P }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ando D, Colvin M, Rexach M, Gopinathan A | title = Physical motif clustering within intrinsically disordered nucleoporin sequences reveals universal functional features | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 9 | pages = e73831 | date = 16. 9. 2013 | pmid = 24066078 | pmc = 3774778 | doi = 10.1371/journal.pone.0073831 | bibcode = 2013PLoSO...873831A }}</ref> ==Genetika== ;Genetička varijabilnost nukleoporina {| class="wikitable" class="sortable wikitable" | bgcolor="lightblue" style="text-align:center;"|'''Simbol'''<br>(prema [[HUGO|HGNC]]) | bgcolor="khaki" style="text-align:center;"|'''[[Citogenetika|Citogenetička]] [[lokus (genetika)|lokacija]]''' | bgcolor="lightblue" style="text-align:center;"|'''[[Genom]]ske koordinate'''<br>(GRCh38, prema [[NCBI]]) |- | style="text-align:center;"| NUP85 | style="text-align:center;"| 17q25.1 | style="text-align:center;"|17:75,205,556-75,235,757 |- | style="text-align:center;"| NUP98 | style="text-align:center;"| 11p15.4 | style="text-align:center;"|11:3,675,009-3,797,553 |- | style="text-align:center;"| NUP214 | style="text-align:center;"| 9q34.13 | style="text-align:center;"| 9:131,125,585-131,234,662 |- | style="text-align:center;"| NUP153 | style="text-align:center;"| 6p22.3 | style="text-align:center;"| 6:17,615,035-17,706,924 |- | style="text-align:center;"| NUP50 | style="text-align:center;"| 22q13.31 | style="text-align:center;"| 22:45,163,924-45,188,016 |- | style="text-align:center;"| AAAS | style="text-align:center;"| 12q13.13 | style="text-align:center;"| 12:53,307,455-53,321,609 |- | style="text-align:center;"| NUP62 | style="text-align:center;"| 19q13.33 | style="text-align:center;"| 19:49,906,824-49,929,503 |- | style="text-align:center;"| NUP155 | style="text-align:center;"| 5p13.2 | style="text-align:center;"| 5:37,288,136-37,371,105 |- | style="text-align:center;"| NUPL1 | style="text-align:center;"| 13q12.13 | style="text-align:center;"| 13:25,301,083-25,349,794 |} Svaki od njih ima specifična svojstva, a NUPL1, lociran je na [[hromosom 13|hromosomu 13]] okaraktericiibridnom analizom zračenja (Ishikawa et al., 1997.)<ref>Ishikawa, K., Nagase, T., Nakajima, D., Seki, N., Ohira, M., Miyajima, N., Tanaka, A., Kotani, H., Nomura, N., Ohara, O. Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. VIII. 78 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro. DNA Res. 4: 307-313, 1997. [[PubMed]]: 9455477</ref> ;Kloniranje i ekspresija NUPL1 Sekvenciranjem klonova dobijenih iz biblioteke [[cDNK]] frakcionirane veličine mozga, Ishikawa et al. (1997) klonirali NUPL1, koji su označili kao KIAA0410. Izvedeni protein od 485 aminokiselina ima izračunatu molekulsku masu od oko 53 kD. NUPL1 dijeli 87% identiteta sekvence sa nukleoporinom p58 pacova. [[RT-PCR]] analiza otkrila je nisku ekspresiju NUPL1 u svim pregledanim tkivima. === Evolucija === Mnogi strukturni nukleoporini sadrže [[solenoidni proteinski domen|solenoidne proteinske domene]] , domene od ponavljanja koji se mogu složiti zajedno kao grupni gradivni blokovi. Postoje domeni [[beta-propeler]]a slični s [[WD40 ponavljanje]]ima i, što je još zanimljivije, jedinstvene tipove [[alfa solenoid]]a (snopova spirala) koje čine vlastitu klasu, ''elementi predačkih koatomera'' '(ACE). Do danas su identifikovane dvije klase ACE. ACE1 je 28-spiralni domen, koji se nalazi u mnogim [[nukleoprotein]]skim skelama, kao i [[SEC31]], komponenta COPII. ACE2, prikazan u infookviru, nalazi se u kvascima Nup157/Nup170 (ljudski Nup155) i Nup133. U oba slučaja, zajednički domen, kao što im nazivi govore, ukazuju na zajedničko porijeklo i unutar [[nukleoprotein]]a i između nukleoproteina i kotamera.<ref>{{cite journal |last1=Whittle |first1=JR |last2=Schwartz |first2=TU |title=Architectural nucleoporins Nup157/170 and Nup133 are structurally related and descend from a second ancestral element. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2009-10-09_284_41/page/28442 |journal=The Journal of Biological Chemistry |date=9. 10. 2009 |volume=284 |issue=41 |pages=28442–52 |doi=10.1074/jbc.M109.023580 |pmid=19674973|pmc=2788893 }}</ref> Svi današnji [[eukarioti]] dijele mnoge važne komponente NPC -a, što ukazuje na to da je kompletan kompleks prisutan kod njihovog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]].<ref>{{cite journal |last1=Neumann |first1=N |last2=Lundin |first2=D |last3=Poole |first3=AM |title=Comparative genomic evidence for a complete nuclear pore complex in the last eukaryotic common ancestor. |journal=PLOS ONE |date=8. 10. 2010 |volume=5 |issue=10 |pages=e13241 |doi=10.1371/journal.pone.0013241 |pmid=20949036|pmc=2951903 |bibcode=2010PLoSO...513241N }}</ref> == Primjeri == Svaki pojedinačni nukleoporin nazvan je prema svojoj molekularnoj težini (u [[dalton (jedinica)|kiloD]]). Ispod je nekoliko primjera proteina iz porodice nukleoporina: * [[NUP35]], [[NUP37]], [[NUP43]], [[NUP50]] * [[NUP54]], [[NUP62]], [[NUP85]], [[NUP88]], [[NUP93]], [[NUP98]] * [[NUP107]], [[NUP133]], [[NUP153]], [[NUP155]], [[NUP160]], [[NUP188]] * [[NUP205]], [[Nukleoporin 210kDa|NUP210]], [[NUP214]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Nucleoporin}} * [https://www.ebi.ac.uk/interpro/search?q=Nucleoporin Nucleoporin] (InterPro search) {{Jedro}} [[Kategorija:Proteinske porodice]] [[Kategorija:Kompleks nuklearnih pora]] b3jmdv3fc4ggoxztoa2i9m0w15c9mfg 0 480603 3914480 3905389 2026-07-26T12:01:39Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914480 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''VEZT''' je ljudski [[gen]] na [[hromosom 12|hromosomu 12]] koji [[kodon|kodira]] [[protein]] '''[[vezatin]]'''. Vezatin je glavna komponenta kompleksa [[kadherin]]-katenin koja je kritična za stvaranje i održavanje [[međućelijske veze|adherensne međućelijske veze]].<ref name="pmid11080149">{{cite journal | vauthors = Küssel-Andermann P, El-Amraoui A, Safieddine S, Nouaille S, Perfettini I, Lecuit M, Cossart P, Wolfrum U, Petit C | title = Vezatin, a novel transmembrane protein, bridges myosin VIIA to the cadherin-catenins complex | journal = The EMBO Journal | volume = 19 | issue = 22 | pages = 6020–9 | date = novembar 2000 | pmid = 11080149 | pmc = 305826 | doi = 10.1093/emboj/19.22.6020 }}</ref> Protein se eksprimira u većini epitelnih ćelija i ključan je za stvaranje ćelijskih kontaktnih veza. Mutacije gena mogu dovesti do povećane ili smanjene regulacije proteina, što može imati štetne učinke na fiziološke sisteme, posebno one uključene u razvoj. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 779 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 88.665 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9HBM0#sequences |title=UniProt, Q9HBM0 |access-date=9. 8. 2021}}</ref>. <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MTPEFDEEVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FENSPLYQYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDLGHTDFEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSSLSPKTEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CTTEGQQKPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TRVLPKQGIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKVAETIKSW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IFFSQCNKKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLLHKLDIGF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLDSLHTILQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QEVLLQEDVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIELLDPSIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAGQSQQQEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GHLPTLCSLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TPNIWDLSML</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FAFISLLVML</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTWWIVSSWL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VWGVILFVYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VIRALRLWRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKLQVTLKKY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVHLEDMATN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRAFTNLVRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALRLIQETEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISRGFTLVSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACPFNKAGQH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PSQHLIGLRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVYRTLRANF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAARLATLYM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKNYPLNSES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNVTNYICVV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PFKELGLGLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEQISEEEAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NFTDGFSLPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKVLFQLWVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSSEFFRRLA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLLSTANSPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GPLLTPALLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HRILSDVTQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPHAHSACLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELKRSYEFYR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YFETQHQSVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QCLSKTQQKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RELNNVHTAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSLQLHLKAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNEVIILEDE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEKLVCTKET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QELVSEAYPI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEQKLKLIQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HVQASNNCWE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAISQVDKLL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RRNTDKKGKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EIACENPHCT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVPLKQPTLH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IADKDPIPEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QELEAYVDDI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DIDSDFRKDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FYYLSQEDKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQKREHEESK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RVLQELKSVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFKASEAERQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KWKQLLFSDH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVLKSLSPVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVEPISNSEP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SMNSDMGKVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNDTEEESNK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SATTDNEISR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEYLCENSLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKNKDNSSNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VFPQGAEERM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CYQCESEDEP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QADGSGLTTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPTPRDSLQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIKQRLARLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSPDFTFTAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAAEVAARSL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SFTTMQEQTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGEEEEQIIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENKNEIEEK</td></tr> </table> :Simboli {{refbegin|4}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]]<br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} == Interakcije == === Uloga u adherensnim vezama=== Pokazalo se da protein vezatin ima ključnu ulogu u održavanju i stvaranju [[međućelijske veze|adherenskih ili čvrstih veza]] u mnogim epitelnim ćelijama. Adherensne (čvrste) veze se uglavnom sastoje od [[E-kadherin]]a, alfa i beta [[katenin]]a i drugih proteina, kao što su [[aktin]] i [[miozin]]. Formirani spojevi od vitalnog su značaja za stvaranje [[međućelijske veze|kontakata ćelija-ćelija]] i to čine interakcijom svih različitih komponenti. E-kadherini na odvojenim ćelijama koriste interakcije na bazi kalcija za vezivanje, dok se katenini vezuju kadherine na [[aktin]]ski [[citoskelet]] svake ćelije, stvarajući tako kompleks kadherin-katenin. Vezatin se lokalizira s E-kadherinom na ovim ćelijsko-ćelijskim vezamama, što sugerira da je zapravo uključen u adherenske veze.<ref name =pmid11080149/> E-kadherin je važna transmembranska molekula u stvaranju i olakšavanju adhensnih spojeva, posebno u epitelnim ćelijama. Nadalje, vezatin se ne pojavljuje na mjestima fokusne adhezije i ne lokalizira se s [[dezmoglein]]ima, molekulama u [[dezmosom]]ima, što sugerira da je on isključivo odgovoran za interakcije unutar adherensnog spoja.<ref name = pmid11080149/> Dodatno , u ćelijama kojima nedostaje E-kadherin i stoga nisu u stanju da formiraju kontakte ćelija-ćelija, vezatin je pokazao [[citoplazma]]tsku distribuciju.<ref name=pmid11080149/> Druga ključna komponenta ovog spoja je protein [[miozin VIIA]] i prvenstveno njegova interakcija s vezatinom. Miozini su mehanohemijski proteini koji stupaju u interakciju s aktinima i enzimski pretvaraju [[ATP]] u [[ADP]], kako bi olakšali motornu funkciju.<ref name="Hasson1996">{{cite journal | last1=Hasson | first1=Tama | last2=Skowron | first2=Joseph F. | last3=Gilbert | first3=Debra J. | last4=Avraham | first4=Karen B. | last5=Perry | first5=William L. | last6=Bement | first6=William M. | last7=Anderson | first7=Blake L. | last8=Sherr | first8=Elliott H. | last9=Chen | first9=Zheng-Yi | last10=Greene | first10=Lloyd A. | last11=Ward | first11=David C. | last12=Corey | first12=David P. | last13=Mooseker | first13=Mark S. | last14=Copeland | first14=Neal G. | last15=Jenkins | first15=Nancy A. | title=Mapping of Unconventional Myosins in Mouse and Human | journal=Genomics | volume=36 | issue=3 | year=1996 | issn=0888-7543 | doi=10.1006/geno.1996.0488 | pmid=8884266 | pages=431–439}}</ref> Miozin VIIA je nekonvencionalan član porodice miozina i jako je izražen unutar trepljastog epitela, poput onog u nosu i uhu. Ima sličnu strukturu kao i svi drugi miozini, s motorom, vratom i domenom koji veže aktin, ali je jedinstvena zbog domena kratkog repa.<ref name = Hasson1996/> Pokazano je da vezatin stupa u interakciju s ovim domenom repa zbog kolokalizacije obje molekule u [[epitel]]nim ćelijama unutarnjeg mišjeg uha miša.<ref name=pmid11080149/> Međutim, ova interakcija je primijećena samo tokom veza ćelija-ćelija, inače se proteini raspršuju kroz citoplazmu u pojedinim ćelijama.<ref name = pmid11080149/> Ovi rezultati zajedno ukazuju na to da vezatin ima ključnu ulogu u kompleksu kadherin-katenin, koji je neophodan za adheziju ćelija-ćelija. === Uloga u morfogenezi blastocista === Morfogeneza [[blastocist]]a ovisi o formiranju trofektoderme, prvog epitelnog sloja.<ref name="Eckert2015">{{cite book | last1=Eckert | first1=Judith J. | last2=Velazquez | first2=Miguel A. | last3=Fleming | first3=Tom P. | title=Cell Signaling During Mammalian Early Embryo Development | volume=843 | chapter=Cell Signalling During Blastocyst Morphogenesis | series=Advances in Experimental Medicine and Biology | publisher=Springer New York | location=New York, NY | year=2015 | isbn=978-1-4939-2479-0 | doi=10.1007/978-1-4939-2480-6_1 | pmid=25956293 | pages=1–21}}</ref> Kao i svi drugi epiteli, trofektoderma sastoji se od polariziranih ćelija s visoko specijaliziranim adhezijskim kompleksima duž bočnih strana ćelija.<ref name = Eckert2015/> Ovaj sloj ćelija je od vitalnog značaja za implantaciju embriona u [[maternica|maternicu]] i stvara većinu vanembrionskih tkiva.<ref name = Eckert2015/> Da bi se postigla pravilna fiziološka funkcija ovih ćelija i na kraju pravilan razvoj [[embrion]]a, adherensne veze između njih moraju biti pravilno razvijene.<ref name="HyenneHarf2007">{{cite journal|last1=Hyenne | first1=V.|last2=Harf|first2=J. C| last3=Latz|first3=M.|last4=Maro | first4=B.|last5=Wolfrum|first5=U.|last6=Simmler|first6=M.-C.| title=Vezatin, a ubiquitous protein of adherens cell-cell junctions, is exclusively expressed in germ cells in mouse testis|journal=Reproduction| volume=133|issue=3|date=1. 3. 2007 | issn=1470-1626|doi=10.1530/rep-06-0271|pmid=17379651|pages=563–574| doi-access=free}}</ref> VEZT kodira protein vezatin koji je esencijalni protein u regulaciji i održavanju ovih spojeva. Međutim, većina gena i kasnije oslobađanje proteina određeni su kombinacijom miješanja očeve i majčine [[DNK]]. U slučaju ranog embrija, posebno prije nego što je došlo do zbijanja, većina kontrola se vrši putem majčinog genoma. Pokazalo se da se vezatin pojavio u blastocistu miša već u 2-ćelijskim stadiju embrija, što ukazuje na to da je ovaj protein u stvari pod kontrolom majčinog genoma.<ref name="HyenneLouvet">{{cite journal | last1=Hyenne | first1=Vincent | last2=Louvet-Vallée | first2=Sophie | last3=El-Amraoui | first3=Aziz | last4=Petit | first4=Christine | last5=Maro | first5=Bernard | last6=Simmler | first6=Marie-Christine | title=Vezatin, a protein associated to adherens junctions, is required for mouse blastocyst morphogenesis|journal=Developmental Biology | volume=287 | issue=1|year=2005|issn=0012-1606 | doi=10.1016/j.ydbio.2005.09.004 | pmid=16199027 | pages=180–191| doi-access=free}}</ref> Dvije [[izoforme]] proteina su, međutim, kasnije dokazane u 8-ćelijskoj fazi, što sugerira da je gen tada pod kontrolom samog embrija.<ref name = HyenneHarf2007/><ref name = HyenneLouvet/> Nadalje, pokazalo se da je ekspresija vezatina povezan s onom E-kadherina. Poremećaj sinteze vezatina u ranom embriju ne samo da dovodi do nedostatka formiranja [[međućelijske veze|adherenske (čvrste) veze]], već rezultira i snažnim smanjenjem prisutnog proteina E-kadherina.<ref name=HyenneHarf2007/> Vezatin bi mogao biti uključen u regulaciju transkripcije E-kadherina, kako se vidi u jedru ranih embrionskih ćelija.<ref name=HyenneLouvet/> Iako postoji nekoliko [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] koji su povezani s potiskivanjem E-kadherina, nije poznato koji je novi cilj koji ga aktivira i kada je vezatin inhibiran. === Uloga u oplodnji === Proces [[spermatogeneza|spermatogeneze]] odvija se kod muških sisara unutar [[sjemenik]]a.<ref name="ChocuCalvel">{{cite journal | last1=Chocu | first1=Sophie | last2=Calvel | first2=Pierre | last3=Rolland | first3=Antoine D. | last4=Pineau | first4=Charles | title=Spermatogenesis in mammals: proteomic insights | journal=Systems Biology in Reproductive Medicine | volume=58 | issue=4 | date=12. 7. 2012 | issn=1939-6368 | doi=10.3109/19396368.2012.691943 | pmid=22788530 | pages=179–190| s2cid=41586908}}</ref> Ovo je proces stvaranja zaobljenih [[spermatocit]]a koji se razvijaju u izdužene [[spermatozoid]]e sa [[flagela|bičem]].<ref name=ChocuCalvel /> [[Spermatogeneza]] ima dvije uzastopne faze, jedna je [[spermiogeneza]] unutar [[Sertolijeve ćelije|Sertolijevih ćelija]] testisa, a druga sazrijevanje unutar [[epididimis]]a. Adheresne veze u Sertolijevim ćelijama jedan su od rijetkih epitelnih ćelijskih spojeva kojima nedostaje ekspresija vezatina. Nadalje, bazne [[međućelijske veze]] Sertoli-Sertoli i apikalni spojevi ćelija Sertoli-germinativne ćelije sadrže miozin VIIA, ali im nedostaje odgovarajući parnjak vezatin.<ref name="Hyenne2007">{{cite journal | last1=Hyenne | first1=Vincent | last2=Souilhol | first2=Céline | last3=Cohen-Tannoudji | first3=Michel | last4=Cereghini | first4=Silvia | last5=Petit | first5=Christine | last6=Langa | first6=Francina | last7=Maro | first7=Bernard | last8=Simmler | first8=Marie-Christine | title=Conditional knock-out reveals that zygotic vezatin-null mouse embryos die at implantation | journal=Mechanisms of Development | volume=124 | issue=6 | year=2007 | issn=0925-4773 | doi=10.1016/j.mod.2007.03.004 | pmid=17452094 | pages=449–462| s2cid=7753543 | doi-access=free}}</ref> Miozin VIIA se gotovo uvijek eksprimira vezatinom, ali odsustvo ovog partnerstva unutar testisa tek treba u potpunosti razumjeti. Međutim, pokazalo se da se vezatin eksprimira unutar [[akrosom]]ske regije stvarnih spermatozoida.<ref name=Hyenne2007/> Vezatin se ne nalazi u ranoj spermatidi, već se pojavljuje tek kada se formiranje akrosoma dogodi kasnije u procesu spermatogeneze.<ref name =Hyenne2007/> Sam akrosom podijeljen je u dva funkcionalna domena, unutrašnju [[akrosom]]nu membranu koja gleda prema jedru i vanjsku akrosomnu membranu koja je u dodiru s vanjskim površinama sperme. Ova podjela funkcija je od vitalnog značaja za fuziju sperme s jajnom ćelijom jer je vanjsk iakrosomni domen taj koji inicira reakciju akrosoma, omogućavajući spajanje sperme. Vezatin je prisutan u oba ova domena, ali njegova translokacija iz unutrašnje u vanjsku membranu nije poznata. Nadalje, vezatin se ne eksprimira u epididimskim ćelijama, pa se ne može dodati vanjskoj membrani tokom sazrijevanja [[spermatozoid]]a.<ref name=Hyenne2007/> Međutim, znanje o lokalizaciji vezatina u ovoj vanjskoj membrani i njegovoj poznatoj ulozi u adherensnim vezama sugerira da ima ulogu u fuziji sisarskih [[gamet]]a tokom oplodnje.<ref name = Hyenne2007/> === Uloga u endometriozi === [[Endometrioza]] je ginekološki poremećaj koji u svijetu pogađa 1/10 žena u reproduktivnim godinama.<ref name="Bulletti2010">{{cite journal|last1=Bulletti|first1=Carlo|last2=Coccia|first2=Maria Elisabetta|last3=Battistoni|first3=Silvia|last4=Borini|first4=Andrea|title=Endometriosis and infertility|journal=Journal of Assisted Reproduction and Genetics|volume=27|issue=8|date=25. 6. 2010|issn=1058-0468|doi=10.1007/s10815-010-9436-1|pmid=20574791 |pmc=2941592|pages=441–447}}</ref> Do ovog poremećaja dolazi kada tkivo [[endometrij]]maternične a koje raste unutar sluznice raste na vanjskoj površini maternice.<ref name="Meola2010">{{cite journal| last1=Meola|first1=Juliana|last2=Rosa e Silva|first2=Júlio César| last3=Dentillo|first3=Daniel Blassioli|last4=da Silva|first4=Wilson Araújo|last5=Veiga-Castelli|first5=Luciana Caricati|last6=de Souza Bernardes|first6=Luciano Angelo|last7=Ferriani|first7=Rui Alberto|last8=de Paz|first8=Cláudia Cristina Paro|last9=Giuliatti | first9=Silvana | last10=Martelli|first10=Lúcia | title=Differentially expressed genes in eutopic and ectopic endometrium of women with endometriosis |journal=Fertility and Sterility|volume=93|issue=6 |year=2010|issn=0015-0282|doi=10.1016/j.fertnstert.2008.12.058 | pmid=19200988|pages=1750–1773}}</ref> Prevladavajući simptomi ovoga su bol u karlici i [[neplodnost]], međutim 25% žena koje su pogođene ovom bolešću ne mogu pokazati niti jedan od ovih simptoma.<ref name=Meola2010/> Iako bolest obično nije smrtonosno, može imati produžene društvene i psihološke učinke na žene i na taj način pogoršati njihov kvalitet života.<ref name = Bulletti2010/> Iako su uzroci bolesti još uvijek nejasni, određeni broj gena povezan je kao faktor koji doprinosi pojavi bolesti. Od toga su mutacije u genu VEZT identificirane različitim studijama o asocijaciji na cijeli egnom (GWAS).<ref name=Meola2010 /><ref name="NyholtLow">{{cite journal | last1=Nyholt | first1=Dale R | last2=Low | first2=Siew-Kee | last3=Anderson | first3=Carl A | last4=Painter | first4=Jodie N | last5=Uno | first5=Satoko | last6=Morris | first6=Andrew P | last7=MacGregor | first7=Stuart | last8=Gordon | first8=Scott D | last9=Henders | first9=Anjali K | last10=Martin | first10=Nicholas G | last11=Attia | first11=John | last12=Holliday | first12=Elizabeth G | last13=McEvoy | first13=Mark | last14=Scott | first14=Rodney J | last15=Kennedy | first15=Stephen H | last16=Treloar | first16=Susan A | last17=Missmer | first17=Stacey A | last18=Adachi | first18=Sosuke | last19=Tanaka | first19=Kenichi | last20=Nakamura | first20=Yusuke | last21=Zondervan | first21=Krina T | last22=Zembutsu | first22=Hitoshi | last23=Montgomery | first23=Grant W | title=Genome-wide association meta-analysis identifies new endometriosis risk loci | journal=Nature Genetics | volume=44 | issue=12 | date=28. 10. 2012|issn=1061-4036 | doi=10.1038/ng.2445 | pmid=23104006|pmc=3527416 | pages=1355–1359}}</ref><ref name="Holdsworth">{{cite journal| last1=Holdsworth-Carson | first1=Sarah J.|last2=Fung | first2=Jenny N. | last3=Luong | first3=Hien T.T. | last4=Sapkota | first4=Yadav | last5=Bowdler | first5=Lisa M. | last6=Wallace | first6=Leanne | last7=Teh | first7=Wan Tinn | last8=Powell | first8=Joseph E. | last9=Girling | first9=Jane E. | last10=Healey | first10=Martin | last11=Montgomery | first11=Grant W. | last12=Rogers | first12=Peter A.W. | title=Endometrial vezatin and its association with endometriosis risk | journal=Human Reproduction | volume=31 | issue=5 | date=22. 3. 2016 | issn=0268-1161 | doi=10.1093/humrep/dew047 | pmid=27005890 | pages=999–1013| doi-access=free }}</ref> Gen VEZT je složen gen,ali poznato je da je [[SNP|jednonukleotidnib polimorfizam]] (SNP) rs10859871 na lokusu 12q22 u velikoj mjeri povezan s genetičkim uzrokom endometrioze.<ef name = Meola2010/><ref name = Holdsworth /> SNP je jednostavno varijacija koja se javlja u jednom [[nukleotid]]u u specifičnoj regiji gena. Vezatin, protein kodiran genom VEZT, obilno se vidi u tkivu endometrija i miometrija, pri čemu je lokalizacija proteina i [[citoplazma]]tska i [[ćelijsko jedro|jedarna]].<ref name =Holdsworth/> Ovaj rezultat bio je istovremen s prethodnom literaturom u kojoj se navodi istaknuta uloga vezatina u regulacija i održavanje adherens spojeva.<ref name = NyholtLow/> Dokazano je da ovaj specifični SNP uzrokuje povećanje ekspresije vezatina unutar ćelija [[endometrij]]a, predstavljajući se kao faktor rizika u patogenezi endometrioze.<ref name = NyholtLow/><ref name = Holdsworth/> Ekspresija vezatina je takođe veća u ektopiijakom endometriju, za razliku od eutopijskog.<ref name = NyholtLow/> Nadalje, ekspresija vezatina je značajno povećana u žljezdanom endometriju tokom sekrecijske faze menstruacijskg ciklusa. Ovaj rezultat zajedno sa otkrićem da i druge adhezivne komponente [[međućelijske veze]] tako đer povećavaju ekspresiju sugerira da se ovaj proces može dogoditi u odgovoru do refluktuirajućih nivoa [[progesteron]]a.<ref name = Holdsworth/> Međutim, mehanizam povećane ekspresije vezatina koji dovodi do stvaranja ektopijskog tkiva endometrija je nepoznat. Nadalje, potrebno je mnogo više znanstvenih studija za izravno povezivanje mutacija u genu VEZT s izravnim uzrokom endometrioze. == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Blaschuk OW, Rowlands TM | title = Plasma membrane components of adherens junctions (Review) | journal = Molecular Membrane Biology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 75–80 | year = 2003 | pmid = 12126233 | doi = 10.1080/09687680210132467 | s2cid = 28101444 }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | date = oktobar 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} * {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | date = januar 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 12]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 25zpxqbz0jwjx71732rjtpe3b3cw20e 0 480916 3914545 3904801 2026-07-26T12:24:36Z WumpusBot 120674 /* Dopunska literatura */ razne ispravke 3914545 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''L-asparaginaza''' je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ASRGL1'''.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: ASRGL1 asparaginase like 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=80150| access-date = }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 308 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 32.055 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q7L266#sequences |title=UniProt, Q7L266|access-date=16. 8. 2021}}</ref>. <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MNPIVVVHGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GAGPISKDRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERVHQGMVRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATVGYGILRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGSAVDAVEG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AVVALEDDPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FNAGCGSVLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TNGEVEMDAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMDGKDLSAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVSAVQCIAN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PIKLARLVME</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTPHCFLTDQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GAAQFAAAMG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VPEIPGEKLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TERNKKRLEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EKHEKGAQKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DCQKNLGTVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVALDCKGNV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AYATSTGGIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NKMVGRVGDS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PCLGAGGYAD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NDIGAVSTTG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HGESILKVNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARLTLFHIEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKTVEEAADL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLGYMKSRVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLGGLIVVSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TGDWVAKWTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSMPWAAAKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKLHFGIDPD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DTTITDLP</td></tr> </table> {{Legenda aminokiselina}} == Funkcija == Protein ASRGL1 sastoji se od 308 aminokiselina i aktivira se automatskim cijepanjem na aminokiselini 168, kako bi formirao alfa- i beta-lanac, koji se može dimerizirati u heterodimer.<ref>{{Cite journal|last1=Li|first1=Wenzong|last2=Cantor|first2=Jason R.|last3=Yogesha|first3=S. D.|last4=Yang|first4=Shirley|last5=Chantranupong|first5=Lynne|last6=Liu|first6=June Qingxia|last7=Agnello|first7=Giulia|last8=Georgiou|first8=George|last9=Stone|first9=Everett M.|date=16. 11. 2012|title=Uncoupling Intramolecular Processing and Substrate Hydrolysis in the N-Terminal Nucleophile Hydrolase hASRGL1 by Circular Permutation|journal=ACS Chemical Biology|volume=7|issue=11|pages=1840–1847|doi=10.1021/cb300232n|pmid=22891768|issn=1554-8929|pmc=3514461}}</ref> Enzim ASRGL1 ima aktivnost i L-asparaginaze i beta-aspartil peptidaze i može biti uključen u proizvodnju L-[[aspartat]]a, koji može djelovati kao ekscitacijski [[neurotransmiter]] u nekim regijama mozga. Prema analizi profila i transkriptomike zasnovanoj na antitijelima, protein ASRGL1 prisutan je u svim analiziranim ljudskim tkivima, s najvećom ekspresijom u mozgu, u ženskim tkivima kao što su [[grlić materice]] i [[jajovod]] i muškom tkivu kao u [[sjemenici]]ma.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000162174-ASRGL1/tissue|title=Tissue expression of ASRGL1 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=3. 10. 2017}}</ref> Na osnovu konfokusne mikroskopije, ASRGL1 je uglavnom lokaliziran na [[mikrotubula]]ma.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000162174-ASRGL1/cell|title=Cell atlas - ASRGL1 - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=3. 10. 2017|archive-date=3. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210942/https://www.proteinatlas.org/ENSG00000162174-ASRGL1/cell|url-status=dead}}</ref> == Klinički značaj == ASRGL1 je visoko eksprimiran u normalnom [[endometrij]]u i različito izražen u [[rak endometrija|karcinomu endometrija]]. Gubitak ekspresije ASRGL1 nepovoljna je prognostička značajka za pacijente s karcinomom endometrija.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000162174-ASRGL1/pathology/tissue/endometrial+cancer|title=Expression of ASRGL1 in endometrial cancer - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=3. 10. 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Edqvist|first1=Per-Henrik D.|last2=Huvila|first2=Jutta|last3=Forsström|first3=Björn|last4=Talve|first4=Lauri|last5=Carpén|first5=Olli|last6=Salvesen|first6=Helga B.|last7=Krakstad|first7=Camilla|last8=Grénman|first8=Seija|last9=Johannesson|first9=Henrik|title=Loss of ASRGL1 expression is an independent biomarker for disease-specific survival in endometrioid endometrial carcinoma|journal=Gynecologic Oncology|volume=137|issue=3|pages=529–537|doi=10.1016/j.ygyno.2015.03.055|pmid=25858696|year=2015}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Kim JM, Lee KH, Jeon YJ, Oh JH, Jeong SY, Song IS, Kim JM, Lee DS, Kim NS | title = Identification of genes related to Parkinson's disease using expressed sequence tags | journal = DNA Res. | volume = 13 | issue = 6 | pages = 275–86 | year = 2006 | pmid = 17213182 | doi = 10.1093/dnares/dsl016 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kimura K, Wakamatsu A, Suzuki Y, Ota T, Nishikawa T, Yamashita R, Yamamoto J, Sekine M, Tsuritani K, Wakaguri H, Ishii S, Sugiyama T, Saito K, Isono Y, Irie R, Kushida N, Yoneyama T, Otsuka R, Kanda K, Yokoi T, Kondo H, Wagatsuma M, Murakawa K, Ishida S, Ishibashi T, Takahashi-Fujii A, Tanase T, Nagai K, Kikuchi H, Nakai K, Isogai T, Sugano S | title = Diversification of transcriptional modulation: large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes | journal = Genome Res. | volume = 16 | issue = 1 | pages = 55–65 | year = 2006 | pmid = 16344560 | pmc = 1356129 | doi = 10.1101/gr.4039406 }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yamashita R, Shirota M, Sakakibara Y, Chiba J, Mizushima-Sugano J, Nakai K, Sugano S | title = Sequence comparison of human and mouse genes reveals a homologous block structure in the promoter regions | journal = Genome Res. | volume = 14 | issue = 9 | pages = 1711–8 | year = 2004 | pmid = 15342556 | pmc = 515316 | doi = 10.1101/gr.2435604 }} * {{cite journal | vauthors = Bush LA, Herr JC, Wolkowicz M, Sherman NE, Shore A, Flickinger CJ | title = A novel asparaginase-like protein is a sperm autoantigen in rats | journal = Mol. Reprod. Dev. | volume = 62 | issue = 2 | pages = 233–47 | year = 2002 | pmid = 11984834 | doi = 10.1002/mrd.10092 | s2cid = 32206911 }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | year = 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} * {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | year = 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.proteinatlas.org/search/asrgl1 ASRGL1 expression] in the [https://www.proteinatlas.org Human Protein Atlas] * {{UCSC gene info|ASRGL1}} {{enzimi}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 11]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] [[Kategorija:Enzimi]] qd2fsrobn31s8p6y3seu2yzjgtro4ck 0 482281 3914499 3905173 2026-07-26T12:08:42Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914499 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[nekodirajuća RNK|Nekodirajući]] [[onkogen]] Pvt1''', znan i kao '''PVT1''' ili '''plazmacitomna varijanta translokacije 1''' je [[gen]] [[dugolančana nekodirajuća RNK|dugolančane nekodirajuće RNK]].<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: PVT1 Pvt1 oncogene homolog, MYC activator (mouse)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=5820}}</ref> ==Funkcija== Kod [[miš]]eva, ovaj gen je identificiran kao mjesto loma u [[hromosom]]u 6; [[Translokacija (genetika)|translokacije]] u hromosomu 15. Ove translokacije su povezane sa mišjim [[plazmacitom]]ima.<ref name="pmid3924592">{{cite journal | vauthors = Cory S, Graham M, Webb E, Corcoran L, Adams JM | title = Variant (6;15) translocations in murine plasmacytomas involve a chromosome 15 locus at least 72 kb from the c-myc oncogene | journal = The EMBO Journal | volume = 4 | issue = 3 | pages = 675–681 | date = mart 1985 | pmid = 3924592 | pmc = 554241 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1985.tb03682.x }}</ref> Ekvivalentna translokacija kod ljudi je t (2;8) na [[hromosom 8|htomosomu 8]], koja je povezana s rijetkom varijantom [[Burkittov limfom|Burkittovog limfoma]].<ref name="pmid3024964">{{cite journal | vauthors = Graham M, Adams JM | title = Chromosome 8 breakpoint far 3′ of the c-myc oncogene in a Burkitt's lymphoma 2;8 variant translocation is equivalent to the murine pvt-1 locus | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1986-11_5_11/page/2845 | journal = The EMBO Journal | volume = 5 | issue = 11 | pages = 2845–2851 | date = novembar 1986 | pmid = 3024964 | pmc = 1167233 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1986.tb04578.x }}</ref> Kod [[pacov]]a, pokazalo se da je ova tačka prekida uobičajeno mjesto [[Retrovirusna integracija|provirusna integracijska]] u [[retrovirus]]nim induciranim [[T-ćelijski limfom|T-limfomima]].<ref name="pmid3785181">{{cite journal | vauthors = Villeneuve L, Rassart E, Jolicoeur P, Graham M, Adams JM | title = Proviral integration site Mis-1 in rat thymomas corresponds to the pvt-1 translocation breakpoint in murine plasmacytomas | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 6 | issue = 5 | pages = 1834–1837 | date = maj 1986 | pmid = 3785181 | pmc = 367714 | doi = 10.1128/MCB.6.5.1834 }}</ref> [[Transkripcija (genetika)|Transkripciju]] PVT1 regulira [[Myc]].<ref name="pmid17503467">{{cite journal | vauthors = Carramusa L, Contino F, Ferro A, Minafra L, Perconti G, Giallongo A, Feo S | title = The PVT-1 oncogene is a MYC protein target that is overexpressed in transformed cells | journal = Journal of Cellular Physiology | volume = 213 | issue = 2 | pages = 511–518 | date = novembar 2007 | pmid = 17503467 | doi = 10.1002/jcp.21133 | doi-access = free }}</ref> Prekomjerna ekspresija PVT1 može dovesti do [[tumorigeneza|tumorigeneze]] na tri načina. Preuređivanje fuzijom[[DNK]] PVT1 i [[onkogen]]skog tumorskog supresora moglo bi dovesti do disregulacije [[onkogen]]a ili [[gen supresije tumora|supresije tumora]], što je na kraju dovodi do tumorigeneze. Zatim, ekspresija [[miRNK]] kodiranih putem PVT1 može smanjiti regulaciju gena za suzbijanje tumora, uzrokujući tumorigenezu. Konačno, povećanje interakcije [[MYC]] s PVT1 može takođđer dovesti do tumorigeneze.<ref name = "Cui_2016">{{cite journal | vauthors = Cui M, You L, Ren X, Zhao W, Liao Q, Zhao Y | title = Long non-coding RNA PVT1 and cancer | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 471 | issue = 1 | pages = 10–14 | date = februar 2016 | pmid = 26850852 | doi = 10.1016/j.bbrc.2015.12.101 }}</ref> Nadekspresija ''PVT1'' koji se nalazi u regiji [[hromosom 8|8q24.21]] povezana je s mnogim tipovima raka kod ljudi <ref name="Cui_2016"/> disregulacijom određenih različitih gena u različitim tipovima raka. Naprimjer, prekomjerna ekspresija PVT1 u [[rak prostate|raku prostate]] snižava ekspresiju gena [[MIR146A|miR-146a]], što dovodi do smanjenja nivoa miR-146a u [[ćelija (biologija)|ćeliji]], putem [[metilacija]] [[CpG-otok]]a na [[Promotor (genetika)|promotorskoj]] regiji, podstičući suzbijanje ćelija raka [[apoptoza|apoptozom]].<ref>{{cite journal | vauthors = Liu HT, Fang L, Cheng YX, Sun Q | title = LncRNA PVT1 regulates prostate cancer cell growth by inducing the methylation of miR-146a | journal = Cancer Medicine | volume = 5 | issue = 12 | pages = 3512–3519 | date = decembar 2016 | pmid = 27794184 | doi = 10.1002/cam4.900 | pmc = 5224852 }}</ref> Nadalje, pokazalo se da aktivnost lncPVT1 i s njim povezanih [[mikroRNK]] utiče na [[otpornost na hemoterapiju]] u više tipova raka [[epigenetika|epigenetičkom regulacijom]] ili direktnom represijom drugih nekodiranih transkripata.<ref name = "Ogunwobi_2019">{{cite journal | vauthors = Ogunwobi OO, Kumar A | title = Chemoresistance Mediated by ceRNA Networks Associated With the PVT1 Locus | journal = Frontiers in Oncology | volume = 9 | issue = 1 | pages = 834 | date = august 2019 | pmid = 31508377 | doi = 10.3389/fonc.2019.00834 | pmc = 6718704 | doi-access = free }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Guan Y, Kuo WL, Stilwell JL, Takano H, Lapuk AV, Fridlyand J, Mao JH, Yu M, Miller MA, Santos JL, Kalloger SE, Carlson JW, Ginzinger DG, Celniker SE, Mills GB, Huntsman DG, Gray JW | title = Amplification of PVT1 contributes to the pathophysiology of ovarian and breast cancer | journal = Clinical Cancer Research | volume = 13 | issue = 19 | pages = 5745–5755 | date = oktobar 2007 | pmid = 17908964 | doi = 10.1158/1078-0432.CCR-06-2882 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Millis MP, Bowen D, Kingsley C, Watanabe RM, Wolford JK | title = Variants in the plasmacytoma variant translocation gene (PVT1) are associated with end-stage renal disease attributed to type 1 diabetes | journal = Diabetes | volume = 56 | issue = 12 | pages = 3027–3032 | date = decembar 2007 | pmid = 17881614 | doi = 10.2337/db07-0675 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Carramusa L, Contino F, Ferro A, Minafra L, Perconti G, Giallongo A, Feo S | title = The PVT-1 oncogene is a Myc protein target that is overexpressed in transformed cells | journal = Journal of Cellular Physiology | volume = 213 | issue = 2 | pages = 511–518 | date = novembar 2007 | pmid = 17503467 | doi = 10.1002/jcp.21133 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hanson RL, Craig DW, Millis MP, Yeatts KA, Kobes S, Pearson JV, Lee AM, Knowler WC, Nelson RG, Wolford JK | title = Identification of PVT1 as a candidate gene for end-stage renal disease in type 2 diabetes using a pooling-based genome-wide single nucleotide polymorphism association study | journal = Diabetes | volume = 56 | issue = 4 | pages = 975–983 | date = april 2007 | pmid = 17395743 | doi = 10.2337/db06-1072 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Oh JH, Yang JO, Hahn Y, Kim MR, Byun SS, Jeon YJ, Kim JM, Song KS, Noh SM, Kim S, Yoo HS, Kim YS, Kim NS | title = Transcriptome analysis of human gastric cancer | journal = Mammalian Genome | volume = 16 | issue = 12 | pages = 942–954 | date = decembar 2005 | pmid = 16341674 | doi = 10.1007/s00335-005-0075-2 | s2cid = 69278 }} * {{cite journal | vauthors = Graham M, Adams JM | title = Chromosome 8 breakpoint far 3′ of the c-myc oncogene in a Burkitt's lymphoma 2;8 variant translocation is equivalent to the murine pvt-1 locus | journal = The EMBO Journal | volume = 5 | issue = 11 | pages = 2845–2851 | date = novembar 1986 | pmid = 3024964 | pmc = 1167233 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1986.tb04578.x }} * {{cite journal | vauthors = Shtivelman E, Bishop JM | title = The PVT gene frequently amplifies with MYC in tumor cells | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 9 | issue = 3 | pages = 1148–1154 | date = mart 1989 | pmid = 2725491 | pmc = 362705 | doi = 10.1128/MCB.9.3.1148 }} * {{cite journal | vauthors = Shtivelman E, Henglein B, Groitl P, Lipp M, Bishop JM | title = Identification of a human transcription unit affected by the variant chromosomal translocations 2;8 and 8;22 of Burkitt lymphoma | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 86 | issue = 9 | pages = 3257–3260 | date = maj 1989 | pmid = 2470097 | pmc = 287109 | doi = 10.1073/pnas.86.9.3257 | bibcode = 1989PNAS...86.3257S | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Shtivelman E, Bishop JM | title = Effects of translocations on transcription from PVT | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 10 | issue = 4 | pages = 1835–1839 | date = april 1990 | pmid = 2181290 | pmc = 362296 | doi = 10.1128/MCB.10.4.1835 }} {{refend}} [[Kategorija:Nekodirajuća RNK]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 8]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 51kz6j00ljasyunwn42czhf7xgao5d5 0 482608 3914563 3904659 2026-07-26T12:30:46Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914563 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Član skavengerske porodice proteina bogatih [[cistein]]om sa četiri domena''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''SSC4D'''. <ref name="entrez">{{cite web| title = Entrez Gene: Scavenger receptor cysteine rich family member with 4 domains | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/136853 | access-date = 5. 9. 2016 }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 575 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 60.819 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8WTU2#sequences |title=UniProt, Q8WTU2 |language=en|2021-09-29}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MHKEAEMLIG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQLDEKRWGW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLGDGSAAPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLPQALSFLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLPLASALQP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TPLPFQELRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGGPSRCRGR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEVMHGGSWG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVCDDDWDVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DANVVCRQLG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CGLALPVPRP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAFGQGRGPI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLDNVECRGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAALSECGSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GWGVHNCFHY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDVAVLCDEF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPTQPPTRKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTSRAPPTTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PNGKSEGSVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVGGANLCQG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RVEILHSGLW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTVCDDDWGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDAAVVCRQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GCGAAMAATT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NAFFGYGTGH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ILLDNVHCEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEPRLAACQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGWGVHNCGH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HEDAGALCAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGPPTLTALP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SSATREDWAW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTDPSATGVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQPSRETALL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTAAWAAGKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGRLRLVGGP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GPCRGRVEVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HAGGWGTVCD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DDWDFADARV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACREAGCGPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGATGLGHFG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YGRGPVLLDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGCAGTEARL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDCFHLGWGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HNCGHHEDAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALCAGPEELG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQVQQDGSET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TRVPTPRPRD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GHLRLVNGAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RCEGRVELYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQRWGTVCDD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AWDLRAAGVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CRQLGCGQAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAPGEAHFGP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRGPILLDNV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KCRGEESALL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LCSHIRWDAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NCDHSEDASV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LCQPS</td></tr> </table> == Funkcija == [[Protein]]ski domen skavengerskog receptora bogatog [[cistein]]om (SRCR) je stara i visoko konzervirana grupa [[Ćelijska membrana|površinskih ćelijskih]] i/ili [[izlučeni protein|izlučenih proteina]], od kojih su neki uključeni u razvoj [[imunski sistem|imunskog sistema]] i regulaciju [[Urođeni imunski sistem|urođenog]] i [[Adaptivni imunski sistem|adaptivnih imunskih odgovora]]. SRCR domeni grupe B obično sadrže po osam pravilno raspoređenih [[cistein]],a koji uzrokuju dobro definiran unutardomen [[Disulfid|disulfidne veze]]. == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura== {{refbegin}} *{{cite journal |vauthors=Padilla O, Pujana MA, López-de la Iglesia A, Gimferrer I, Arman M, Vilà JM, Places L, Vives J, Estivill X, Lozano F |title=Cloning of S4D-SRCRB, a new soluble member of the group B scavenger receptor cysteine-rich family (SRCR-SF) mapping to human chromosome 7q11.23 |url=https://archive.org/details/immunogenetics_2002-12_54_9/page/621 |journal=Immunogenetics |volume=54 |issue=9 |pages=621–34 |year=2002 |pmid=12466895 |doi=10.1007/s00251-002-0507-z |s2cid=731351 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 7]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] qynk025sxeh345np2x9idv4ytvotesp 0 484155 3914550 3904772 2026-07-26T12:25:49Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914550 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein FAM19A1''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FAM19A1''' sa [[hromosom 3|hromosoma 3]].<ref name="pmid15028294">{{cite journal | vauthors = Tom Tang Y, Emtage P, Funk WD, Hu T, Arterburn M, Park EE, Rupp F | title = TAFA: a novel secreted family with conserved cysteine residues and restricted expression in the brain | journal = Genomics | volume = 83 | issue = 4 | pages = 727–34 |date=Mar 2004 | pmid = 15028294 | doi = 10.1016/j.ygeno.2003.10.006 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: FAM19A1 family with sequence similarity 19 (chemokine (C-C motif)-like), member A1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=407738}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 133 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 14.901 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q7Z5A9#sequences |title=UniProt, Q7Z5A9 |language=en |access-date=3. 11. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAMVSAMSWV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LYLWISACAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLCHGSLQHT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FQQHHLHRPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGTCEVIAAH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RCCNKNRIEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSQTVKCSCL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGKVAGTTRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPSCVDASIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGKWWCEMEP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CLEGEECKTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDNSGWMCAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GNKIKTTRIH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PRT</td></tr> </table> ==Funkcija== Ovaj gen je član porodice TAFA koja se sastoji od pet visoko [[Homologija sekvence|homolognih]] gena koji kodiraju male izlučene proteine. Ovi proteini sadrže konzervirane [[cistein]]ske ostatke na fiksnim pozicijama i udaljeni su srodnici sa MIP-1 alfa, članom porodice [[CC hemokinski receptor|CC-hemokina]]. TAFA proteini su pretežno eksprimirani u specifičnim regijama mozga, a pretpostavlja se da funkcioniraju kao [[hemokin]]i specifični za [[mozak]] ili neurokini koji djeluju kao regulatori imunskih i [[neuron|nervnih ćelija]].<ref name="entrez"/> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin}} *{{cite journal | vauthors=Mehrle A, Rosenfelder H, Schupp I |title=The LIFEdb database in 2006. |journal=Nucleic Acids Res. |volume=34 |issue= Database issue |pages= D415–8 |year= 2006 |pmid= 16381901 | pmc=1347501 |doi= 10.1093/nar/gkj139 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Wiemann S, Arlt D, Huber W |title=From ORFeome to biology: a functional genomics pipeline. |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2136–44 |year= 2004 |pmid= 15489336 | pmc=528930 |doi= 10.1101/gr.2576704 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 | pmc=528928 |doi= 10.1101/gr.2596504 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 | pmc=139241 |doi= 10.1073/pnas.242603899 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Simpson JC, Wellenreuther R, Poustka A |title=Systematic subcellular localization of novel proteins identified by large-scale cDNA sequencing. |journal=EMBO Rep. |volume=1 |issue= 3 |pages= 287–92 |year= 2001 |pmid= 11256614 | pmc=1083732 |doi= 10.1093/embo-reports/kvd058 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R |title=Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs. | url=https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–35 |year= 2001 |pmid= 11230166 | pmc=311072 |doi= 10.1101/gr.GR1547R |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Hartley JL, Temple GF, Brasch MA |title=DNA cloning using in vitro site-specific recombination. |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 11 |pages= 1788–95 |year= 2001 |pmid= 11076863 | pmc=310948 |doi=10.1101/gr.143000 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 3]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 6k41yn9sn3x51n9pr9i7tqjz2x46hj3 0 484393 3914482 3905354 2026-07-26T12:02:20Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914482 wikitext text/x-wiki {{infokutija gen}} {{stack begin}} {{infokutija protein | Ime = Homogentizat 1,2-dioksigenaza |Symbol=HGD | EC_number = 1.13.11.5 | CAS_number = 9029-49-6 | IUBMB_EC_number = 1/13/11/5 | GO_code = 0004411 | image = Illustration of Homogentisate 1,2-dioxygenase.jpg | width = | caption = 3D prikaz komogentizat-dioksigenaze sa aminokiselinskim ostacima aktivnog mjesta i obojenim atomom gvožđa. [[Histidin]] je žućkast, [[glutamat]] crven, a [[gvožđe]] je plavo. }} {{infokutija protein |Ime=Homogentizat1,2-diokdsigenaza (homogentizat-oksidaza) |caption= |image= |width= |HGNCid=4892 |Symbol=HGD |AltSymbols=AKU |EntrezGene=3081 |OMIM=607474 |RefSeq=XM_001125882 |UniProt=Q93099 |PDB= |ECnumber=1.13.11.5 |Chromosome=3 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData=-q23 }} {{stack end}} '''Homogentizat 1,2-dioksigenaza''' ('''homogentizat kisela oksidaza''', '''homogentizat-oksidaza''', '''homogentizikaza''') je [[enzim]] koji katalizira konverzija [[homogentizat]]a u [[maleilacetoacetat|4-maleilacetoacetat]]. Homogentizat 1,2-dioksigenaza ili HGD je uključen u [[katabolizam]] aromatskih prstenova, tačnije u razgradnju aminokiselina [[tirozin]] i [[fenilalanin]].<ref name=autogenerated1>{{cite journal | vauthors = Titus GP, Mueller HA, Burgner J, Rodríguez De Córdoba S, Peñalva MA, Timm DE | title = Crystal structure of human homogentisate dioxygenase | journal = Nature Structural Biology | volume = 7 | issue = 7 | pages = 542–6 | date = Jul 2000 | pmid = 10876237 | doi = 10.1038/76756 | hdl = 10261/71724 | s2cid = 6219553 | hdl-access = free }}</ref> HGD se pojavljuje u metaboličkom putu razgradnje tirozina i fenilalanina kada se proizvede homogenizat molekula. Homogentizat reaguje sa HGD i proizvodi maleilacetoacetat, koji se dalje koristi u metaboličkom putu. HGD zahtijeva upotrebu Fe²⁺ i O₂, kako bi se pocijepao aromatski prsten homogentizata.<ref name=autogenerated3>{{cite journal | vauthors = Borowski T, Georgiev V, Siegbahn PE | title = Catalytic reaction mechanism of homogentisate dioxygenase: a hybrid DFT study | url = https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2005-12-14_127_49/page/17303 | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 127 | issue = 49 | pages = 17303–14 | date = Dec 2005 | pmid = 16332080 | doi = 10.1021/ja054433j }}</ref> <gallery> Homogentisic acid.svg|[[Homogentizat]] 4-maleylacetoacetic acid.svg|[[4-Maleilacetoacetat]] </gallery> ==Aktivno mjesto enzima== [[Aktivno mjesto]] homogentizat 1,2-dioksigenaze određeno je [[kristalna struktura|kristalnom strukturom]], koja je riješena radom Titus et al.<ref name = autogenerated1/> Kroz kristalnu strukturu je pronađeno da aktivno mjesto sadrži sljedeće ostatke: His292, His335, His365, His371 i Glu341. [[slika:Active site2.png|thumb|left|Aktivno mjesto HGD sadrži His335, His371, Glu341 i atom Fe²⁺ |300px]] Homogentizat se na aktivnom mestu vezuje za Glu341, His335 i His371 preko Fe2+ atoma. His292 se vezuje za hidroksilnu grupu aromatskog prstena. His365 se vezuje za Glu341 putem vodikove veze, kako bi stabilizirao bočne lance aminokiselina. == Klinički značaj == Homegentizat 1,2 dioksigenaza uključena je u tip metaboličke bolesti, koja se naziva [[alkaptonurija]]. Ovaj poremećaj nastaje zbog nesposobnosti da se nosi sa homogentizatom, koji će, kada ga tijelo oksidira, proizvesti spoj poznat kao [[ohronotski pigment]], koji uzrokuje crnu boju i ima nekoliko negativnih efekata. Ovaj prvi od ovih efekata je da će pacijentov ušni [[vosak]] (cerumen) početi da postaje crn ili crven, što zavisi od pacijentove ishrane, jer se krv oksidira i time postaje crna zbog viška ohronotskog pigmenta. Drugi efekat ohronotskog pigmenta je da se može akumulirati u vezivnom tkivu, što dovodi do [[degenerativni artritis|degenerativnog artritisa]], kako osoba stari.<ref name=autogenerated3/> Alkaptonurija ima još jedan efekat u tome što može izazvati da urin također pocrni ako se ostavi dovoljno dugo da se oksidira, iako je to često metod za testiranje genetičkog defekta. Metabolička bolest je [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivna]], tako da oba roditelja moraju biti [[heterozigot]]i ako dijete ima defekt. == Mehanizam == Borowski et al. predlažu mehanizam za HGD u svom članku objavljenom u ''Journal of the American Chemistry''. Oni zasnivaju svoj mehanizam na rezultatima hibridnih [[Teorija funkcionalne gustoće|DFT]] proračuna sa [[B3LYP]] funkcijama koristeći programe [[Gaussian (softver)|Gaussian03]] i [[Jaguar (softver)|Jaguar]]. Otvaranje aromatskog prstena u homogenom obliku je proces u više koraka. U prva dva koraka Fe²⁺ koordinira na karbonil i orto-fenol kisik. Atom gvožđa je također koordiniran sa His335, His371 i Glu341. O₂ se zatim vezuje za atom gvožđa.,<ref name=autogenerated3/> nakon čega reaguje sa aromaskim prstenom da bi se formirao perokso-premošteni intermedijar. U slijedećem koraku, O₂ cijepa se, stvaranjem [[epoksid]]a. Ovaj epoksidni intermedijar omogućava radikalnim reakcijama da se na kraju otvore i oksidiraju šesteročlani prsten.<gallery> Mech01.jpg|Koraci mehanizma 1-8 Mech02.jpg|Koraci 9-11 </gallery> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi== * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1454/ GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Alkaptonuria] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/omim/203500,607474,203500,607474 OMIM entries on Alkaptonuria] * {{MeshName|Homogentisate+1,2-Dioxygenase}} {{Monooksigenaze}} {{Enzimi metabolizma aminokiselina}} {{Enzimi}} [[Kategorija:EC 1.13.11]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 3]] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] hw8ecacsqf3cksfvczx30y4qeb4wwv4 0 484862 3914506 3905116 2026-07-26T12:10:44Z WumpusBot 120674 /* Amiokiselininska sekvenca */ razne ispravke 3914506 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein 7 vezan za [[ćelijski ciklus]]''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CDCA7''' sa [[hromosom 2|hromosoma 2]].<ref name="pmid11598121">{{cite journal | vauthors = Prescott JE, Osthus RC, Lee LA, Lewis BC, Shim H, Barrett JF, Guo Q, Hawkins AL, Griffin CA, Dang CV | title = A novel c-Myc-responsive gene, JPO1, participates in neoplastic transformation | journal = J Biol Chem | volume = 276 | issue = 51 | pages = 48276–84 |date=Dec 2001 | pmid = 11598121 | doi = 10.1074/jbc.M107357200 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid12188893">{{cite journal | author = Walker MG | title = Drug target discovery by gene expression analysis: cell cycle genes | journal = Curr Cancer Drug Targets | volume = 1 | issue = 1 | pages = 73–83 |date=Aug 2002 | pmid = 12188893 | doi =10.2174/1568009013334241 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: CDCA7 cell division cycle associated 7| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=83879}}</ref> ==Amiokiselininska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 371 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 42.573 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9BWT1#sequences |title=UniProt, Q9BWT1 |language=en |access-date=16. 11. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MDARRVPQKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRVKKNLKKF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RYVKLISMET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSSSDDSCDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FASDNFANTR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQSVREGCRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSQCRHSGPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RVAMKFPARS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TRGATNKKAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRQPSENSVT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DSNSDSEDES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GMNFLEKRAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NIKQNKAMLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLMSELESFP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSFRGRHPLP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GSDSQSRRPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRTFPGVASR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RNPERRARPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TRSRSRILGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDALPMEEEE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EEDKYMLVRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKTVDGYMNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DDLPRSRRSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSVTLPHIIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVEEITEEEL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ENVCSNSREK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IYNRSLGSTC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HQCRQKTIDT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTNCRNPDCW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVRGQFCGPC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LRNRYGEEVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DALLDPNWHC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPCRGICNCS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FCRQRDGRCA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TGVLVYLAKY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HGFGNVHAYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSLKQEFEMQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>A</td></tr> </table> ==Funkcija== Ovaj gen je identificiran kao [[c-Myc]] gen koji reagira i ponaša se kao direktan c-Myc ciljni gen. Utvrđeno je da prekomjerna ekspresija ovog gena pojačava transformaciju [[limfoblast]]oidnih ćelija i nadopunjuje transformacijski defektni [[Myc]] kutijski mutant II, sugerirajući njegovu uključenost u c-Myc posredovanu transformaciju ćelija. Prijavljene su dvije alternativno prerađene [[varijante transkripta]] koje kodiraju različite [[izoforme]].<ref name="entrez"/> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33e}} *{{cite journal | vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url=https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–4 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} *{{cite journal | vauthors=Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K |title=Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url=https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 |journal=Gene |volume=200 |issue= 1–2 |pages= 149–56 |year= 1997 |pmid= 9373149 |doi=10.1016/S0378-1119(97)00411-3 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Hillier LW, Graves TA, Fulton RS |title=Generation and annotation of the DNA sequences of human chromosomes 2 and 4 |journal=Nature |volume=434 |issue= 7034 |pages= 724–31 |year= 2005 |pmid= 15815621 |doi= 10.1038/nature03466 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Osthus RC, Karim B, Prescott JE |title=The Myc target gene JPO1/CDCA7 is frequently overexpressed in human tumors and has limited transforming activity in vivo |journal=Cancer Res. |volume=65 |issue= 13 |pages= 5620–7 |year= 2005 |pmid= 15994934 |doi= 10.1158/0008-5472.CAN-05-0536 | pmc=1224734 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Kimura K, Wakamatsu A, Suzuki Y |title=Diversification of transcriptional modulation: large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes |journal=Genome Res. |volume=16 |issue= 1 |pages= 55–65 |year= 2006 |pmid= 16344560 |doi= 10.1101/gr.4039406 | pmc=1356129 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Goto Y, Hayashi R, Muramatsu T |title=JPO1/CDCA7, a novel transcription factor E2F1-induced protein, possesses intrinsic transcriptional regulator activity |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1759 |issue= 1–2 |pages= 60–8 |year= 2006 |pmid= 16580749 |doi= 10.1016/j.bbaexp.2006.02.004 |display-authors=etal}} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gene info|CDCA7}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 2]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] a3ua4gzah1pdwxgytxs7hal3ypkwb4x 0 484955 3914682 3901791 2026-07-26T15:49:49Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914682 wikitext text/x-wiki {{kurzivni naslov}} '''Die TeXnische Komödie''' (DTK) je časopis članova [[Deutschsprachigen Anwendervereinigung TeX]] (DANTE). Časopis sadrži interne komunikacije i izvještaje sa konferencija, kao i [[Nauka|naučne]] i praktične članke o svim aspektima instalacije [[TeX]] sistema i pratećeg softvera (posebno za [[LaTeX]], ali i za [[ConTeXt]], [[LuaTeX]], [[XeTeX]] ili [[BibTeX]]/Biber), kao i preglede nove literature. Autori su obično članovi DANTE udruženja, programeri ili korisnici. Časopis postoji od osnivanja udruženja 1989. godine. Izlazi četiri puta godišnje u tiražu od 2.400 primjeraka i besplatno se dijeli svim članovima udruženja DANTE. Jednom godišnje TeX kolekcija je uključena u trenutnu TeX distribuciju [[TeX Live|TeXLive]] kao i kopiju TeX-a. Naziv časopisa je [[aluzija]] na [[Božanstvena komedija|Božanstvenu komediju]] [[italija]]nskog [[Renesansa|renesansnog]] pjesnika i filozofa [[Dante Alighieri|Dantea Alighierija]].<ref>{{Citeweb|url=https://www.dante.de/dtk/bisher-erschienen/|title=Die TeXnische Komödie|work=dante.de|access-date=18. 11. 2021|archive-date=6. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106095845/https://www.dante.de/dtk/bisher-erschienen/|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:TeX]] 8n2sodnnghhnqxwverd8zjfphtvxi7x 0 485241 3914546 3904782 2026-07-26T12:25:16Z WumpusBot 120674 /* Amiokiselininska sekvenca */ razne ispravke 3914546 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Egzostozinoliki protein 1''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''EXTL1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid9037597">{{cite journal | vauthors = Wise CA, Clines GA, Massa H, Trask BJ, Lovett M | title = Identification and localization of the gene for EXTL, a third member of the multiple exostoses gene family | journal = Genome Res | volume = 7 | issue = 1 | pages = 10–6 |date=maj 1997 | pmid = 9037597 | doi =10.1101/gr.7.1.10| doi-access = free }}</ref><ref name="entrez"/> ==Amiokiselininska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 676 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 74.697 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q92935#sequences |title=UniProt, Q92935 |language=en |access-date=25. 11. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MQSWRRRKSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WLALSASWLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVLLGGFSLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLALPPRPRP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GASQGWPRWL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DAELLQSFSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGELPEDAVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPQAPHGGSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NWESCFDTSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CRGDGLKVFV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YPAVGTISET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HRRILASIEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRFYTFSPAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACLLLLLSLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AQTGECSSMP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQWNRGRNHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLRLHPAPCP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTFQLGQAMV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AEASPTVDSF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPGFDVALPF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LPEAHPLRGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APGQLRQHSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPGVALLALE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EERGGWRTAD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TGSSACPWDG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RCEQDPGPGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQRQETLPNA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TFCLISGHRP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAASRFLQAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAGCIPVLLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PRWELPFSEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IDWTKAAIVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DERLPLQVLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALQEMSPARV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LALRQQTQFL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>WDAYFSSVEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VIHTTLEVIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DRIFGTSAHP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLLWNSPPGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLALSTFSTS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PQDFPFYYLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGSRPEGRFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALIWVGPPGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPLKLIQAVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSQHCAQILV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LWSNERPLPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RWPETAVPLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VIDGHRKVSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RFYPYSTIRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DAILSLDARS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLSTSEVDFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLVWQSFPER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVGFLTSSHF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WDEAHGGWGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TAERTNEFSM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VLTTAAFYHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YYHTLFTHSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKALRTLADE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APTCVDVLMN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FIVAAVTKLP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PIKVPYGKQR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEAAPLAPGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGPRPKPPAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APDCINQIAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFGHMPLLSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RLRLDPVLFK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DPVSVQRKKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSLEKP</td></tr> </table> ==Funkcija== Ovaj gen je član porodice višestrukih egzostozinskih (EXT) [[glikoziltransferaza]], koje funkcionišu u lančanoj polimerizaciji heparan-sulfata i heparina. Kodirani protein ima aktivnost alfa 1,4-N-[[acetilglukozaminiltransferaza II|acetilglukozaminiltransferaze]] i uključen je u elongaciju lanca heparan-sulfata i možda [[heparin]]a.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: EXTL1 exostoses (multiple)-like 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2134}}</ref> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal | vauthors=Zak BM, Crawford BE, Esko JD |title=Hereditary multiple exostoses and heparan sulfate polymerization. |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1573 |issue= 3 |pages= 346–55 |year= 2003 |pmid= 12417417 |doi= 10.1016/S0304-4165(02)00402-6}} *{{cite journal | vauthors=Xu L, Xia J, Jiang H |title=Mutation analysis of hereditary multiple exostoses in the Chinese. | url=https://archive.org/details/human-genetics_july-august-1999_105_1-2/page/45 |journal=Hum. Genet. |volume=105 |issue= 1–2 |pages= 45–50 |year= 1999 |pmid= 10480354 |doi=10.1007/s004390051062 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Wuyts W, Spieker N, Van Roy N |title=Refined physical mapping and genomic structure of the EXTL1 gene |journal=Cytogenet. Cell Genet. |volume=86 |issue= 3–4 |pages= 267–70 |year= 2000 |pmid= 10575224 |doi=10.1159/000015317 |s2cid=43018785 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Kim BT, Kitagawa H, Tamura J |title=Human tumor suppressor EXT gene family members EXTL1 and EXTL3 encode α1,4- N-acetylglucosaminyltransferases that likely are involved in heparan sulfate/ heparin biosynthesis |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=98 |issue= 13 |pages= 7176–81 |year= 2001 |pmid= 11390981 |doi= 10.1073/pnas.131188498 | pmc=34642 |bibcode=2001PNAS...98.7176K |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Mathysen D, Van Roy N, Van Hul W |title=Molecular analysis of the putative tumour-suppressor gene EXTL1 in neuroblastoma patients and cell lines |journal=Eur. J. Cancer |volume=40 |issue= 8 |pages= 1255–61 |year= 2004 |pmid= 15110891 |doi= 10.1016/j.ejca.2004.01.013 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Kimura K, Wakamatsu A, Suzuki Y |title=Diversification of transcriptional modulation: Large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes |journal=Genome Res. |volume=16 |issue= 1 |pages= 55–65 |year= 2006 |pmid= 16344560 |doi= 10.1101/gr.4039406 | pmc=1356129 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Gregory SG, Barlow KF, McLay KE |title=The DNA sequence and biological annotation of human chromosome 1 |journal=Nature |volume=441 |issue= 7091 |pages= 315–21 |year= 2006 |pmid= 16710414 |doi= 10.1038/nature04727 |bibcode=2006Natur.441..315G |display-authors=etal|doi-access=free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] chyudz928c6q8hkfenlw7qdxlao9e6w 0 485261 3914675 3903119 2026-07-26T15:48:46Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914675 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Perrine.JPG|mini|Perrine]] '''Charles Dillon Perrine''' (28. jula 1867 – 21. juna 1951.) bio je američki [[astronom]] na [[Lick Observatory|Lick opservatoriju]] u Kaliforniji (1893-1909) koji se preselio u [[Cordoba, Argentina|Cordobu, Argentina,]] da prihvati poziciju direktora [[Argentinska nacionalna opservatorija|Argentinske nacionalne opservatorije]] (1909-1936). Opservatorija Cordoba pod Perrineovim vodstvom napravila je prve pokušaje da dokaže Ajnštajnovu teoriju relativnosti astronomskim posmatranjem skretanja svjetlosti zvijezda u blizini Sunca tokom pomračenja Sunca 10. oktobra 1912. u Cristini ([[Brazil]]) i pomračenja Sunca 21. augusta, 1914. u Feodosiji, Krim, Rusko carstvo.<ref>{{Cite journal|last=Perrine|first=Charles|date=1923|title=Contribution to the history of attempts to test the theory of relativity by means of astronomical observations|journal=Astronomische Nachrichten|volume=219|issue=5249|pages=281–284|doi=10.1002/asna.19232191706}}</ref> Kiša 1912. i oblaci 1914. spriječili su dobivanje rezultata.<ref>{{Cite book|last=Gates, S. James, Jr., and Cathie Pelletier|title=Proving Einstein Right: The Daring Expeditions That Changed How We Look at the Universe|date=2019|publisher=Public Affairs (Hachette Book Group)|isbn=9781541762251|edition=First|location=New York|page=63}}</ref> Godine 1897. dobio je [[Lalande Prize|Lalandeovu nagradu]] i zlatnu medalju od strane [[Francuska akademija nauka|Pariške akademije nauka koja se]] dodjeljuje svake godine ″osobi koja napravi najistaknutije zapažanje... za dalji napredak [[Astronomija|astronomije]], u [[Francuska|Francuskoj]] ili drugdje″.<ref>{{Cite journal|last=Schaeberle|first=J. M.|date=1898|title=Award of the Lalande Gold Medal to Assistant Professor C. D. Perrine, of the Lick Observatory|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=10|issue=60|page=40}}</ref> Bio je predsjednik Astronomskog društva Pacifika 1902.,<ref>{{Cite journal|last=Bobone|first=Jorge|date=1951|title=Dr. Charles Dillon Perrine|url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1951-08_59_7/page/388|journal=Popular Astronomy|volume=59|page=388}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bobone|first=Jorge|date=Oct 1951|title=Charles D. Perrine|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=63|issue=374|page=259|doi=10.1086/126390}}</ref> izabran je za saradnika [[Kraljevsko astronomsko društvo|Kraljevskog astronomskog društva]] 1904.<ref>{{Cite journal|last=Jones|first=H. Spencer|date=1952|title=Charles Dillon Perrine|url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1952_112_3/page/274|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=112|issue=3|page=274|doi=10.1093/mnras/112.3.273}}</ref> i nagrađen je zlatnom medaljom Meksičkog astronomskog društva 1905. godine. Iste godine dobio je zvanje doktora nauka (počasnog) na koledžu Santa Clara (danas Univerzitet Santa Clara).<ref>{{Cite journal|last=Campbell|first=W. W.|date=10. 4. 1909|title=Resignation of Astronomer Perrine|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=21|issue=125|pages=86–87|doi=10.1086/121896|jstor=40693024}}</ref> U periodu 1904-05 otkrio je šesti i sedmi [[Jupiter]]ov [[Prirodni satelit|mjesec]], danas poznate kao [[Himalija (satelit)|Himalija]] (3. decembra 1904.) i [[Elara (satelit)|Elara]] (21. februara 1905.) koristeći teleskopsku fotografiju (negativi staklene ploče) sa 36-inčnim Crossley reflektorom koji je bio nedavno rekonstruisan. U to vrijeme su jednostavno nazivani "Jupiter VI" i "Jupiter VII", a današnja imena su dobili 1975.<ref>{{Cite journal|last=Perrine|first=C. D.|date=1905|title=Discovery, Observations and Approximate Orbits of Two New Satellites of Jupiter|journal=Lick Observatory Bulletin|volume=3|issue=78|pages=129–131|doi=10.5479/ADS/bib/1905LicOB.3.129P}}</ref> Prva određena zapažanja Jupiterovih satelita (I - IV) su ona koje je objavio [[Galileo Galilei]] 1610.<ref>{{Cite book|last=Galilei, Galileo|first=Trans. by Albert Van Helden (ed.)|title=Sidereus Nuncius|url=https://archive.org/details/sidereusnunciuso0000gali|date=1989|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-27903-0|location=Chicago & London|pages=[https://archive.org/details/sidereusnunciuso0000gali/page/114 114]–16}}</ref> Nisu otkriveni dodatni mjeseci sve dok E. E. Barnard nije posmatrao Amalteju (Jupiter V) 1892.<ref>{{Cite journal|last=Barnard|first=E. E.|date=1892|title=Discovery and Observation of a Fifth Satellite to Jupiter|journal=Astronomical Journal|volume=12|pages=81–85|doi=10.1086/101715}}</ref> == Komete koje je otkrio sam ili zajedno == * C/1895 W1 (Perrine) <ref name="Comets">{{Cite book|last=Kronk, Gary W.|title=Cometography: A Catalog of Comets|year=2003|isbn=978-0521585057|volume=vol. 2: 1800–1899|page=837|chapter=Comet Designation Index, years 1892–1899|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5XXjVF8fuGkC&pg=PA837}}</ref> * C/1896 C1 (Perrine-Lamp) <ref name="Comets" /> * C/1896 V1 (Perrine) <ref name="Comets" /> * 18D/Perrine-Mrkos * C/1897 U1 (Perrine) <ref name="Comets" /> * C/1898 L2 (Perrine) <ref name="Comets" /> * C/1898 R1 (Perrine-Chofardet) <ref name="Comets" /> == Reference ==  {{Refspisak}} [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Francuske]] [[Kategorija:Umrli 1951.]] [[Kategorija:Rođeni 1867.]] 4haza5eg5k2hdzvfvm6t5w54f9sbluj 0 485267 3914561 3904700 2026-07-26T12:29:27Z WumpusBot 120674 /* Amiokiselininska sekvenca */ razne ispravke 3914561 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''FAM76A''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FAM76A''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name=":1">{{cite web|title = FAM76A family with sequence similarity 76 member A [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/199870|website = www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date = 8. 2. 2016}}</ref> Značajne strukturne karakteristike FAM76A uključuju domen [[upredena zavojnica|upredene zavojnicve]] od 83 aminokiseline, kao i četiri aminokiselinske poli-serinske kompozicione pristrasnosti.<ref>{{cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/Q8TAV0|title=FAM76A Uniprot Entry|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> FAM76A je konzerviran u većini [[hordata]], ali nije pronađen kod drugih [[koljeno (biologija)|koljena]] [[Deuterostomia]] kao š, to su [[Echinodermata]], [[Hemichordata]] ili [[Xenacoelomorpha]] – što sugerira da je u evolucijskoj lozi FAM76A nastao negdje nakon hordata. Nadalje, FAM76A nije pronađen u [[gljiva]], [[biljke|biljaka]], [[Archaea]], ili [[Bacteria]].<ref name=":4"/> Predviđa se da će se FAM76A lokalizirati u [[ćelijsko jedro|jedru]] i može imati ulogu u [[regulacija transkripcije|regulaciji transkripcije]].<ref name=":5"/> ==Amiokiselininska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 307 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 35.049 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8TAV0#sequences |title=UniProt, Q8TAV0 |language=eng. |access-date=26. 11. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAALYACTKC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HQRFPFEALS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGQQLCKECR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IAHPVVKCTY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CRTEYQQESK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TNTICKKCAQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVQLYGTPKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CQYCNIIAAF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGNKCQRCTN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEKKYGPPYS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CEQCKQQCAF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DRKDDRKKVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKLLCWLCTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SYKRVLQKTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQRKHLSSSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RAGHQEKEQY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRLSGGGHYN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQKTLSTSSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QNEIPKKKSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FESITTNGDS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FSPDLALDSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTDHFVIIAQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKEEVATLKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MLHQKDQMIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKEKKITELK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ADFQYQESQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RAKMNQMEKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HKEVTEQLQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNRELLKQAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALSKSKKSEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SGAITSP</td></tr> </table> == Gen == === Lokacija === [[slika:Screen Shot FAM76A 2016-04-30 at 9.30.17 PM.png|thumb|center|496x496px|Lokus gena FAM76A se nalazi na (+) lancu kratkog kraka [[Hromosom 1|hromosoma 1]] (1p35.3), sa [[genom]]skom sekvencom koja počinje na baznom paru 27,725.979 i završava se na bp 27,762.915. [[Kodirajuća regija]] sastavljena je od 3.462 bazna para i prevedena je u 341 aminokiselinu.]] ===Gensko susjedstvo=== Geni koji okružuju FAM76A na [[telomera|telomernoj]] strani uključuju IFI6, CHMP1AP1 i RPEP3, dok geni koji flankiraju FAM76A na [[centromera|centromernoj]] strani uključuju [[STX12]], PPP1R8 i L0C105376894.<ref name=":1"/> === Uobičajeni aliasi === U ''[[Caenorhabditis elegans]]'', FAM76A se pominje kao K04F10.7. ==[[iRNK]]== Kod ''[[Homo sapiens]]'', gen ''FAM76A'' proizvodi devet različitih iRNK, od kojih je sedam [[alternativna prerada|alternativno prerađeno]], a dvije neprerađene. Od alternativno prerađeih iRNK, [[izoforma]] 1 je najduža varijanta gena i predmet je ovog članka.<ref name=":1"/> == Protein == ===Opća svojstva=== [[Molekulska težina]] FAM76A je 38,4 [[dalton (jedinica)|kDa]], što omogućava ovom proteinu da difundira kroz [[jedarne pore]].<ref>{{cite journal | vauthors = Mahajan R, Delphin C, Guan T, Gerace L, Melchior F | title = A small ubiquitin-related polypeptide involved in targeting RanGAP1 to nuclear pore complex protein RanBP2 | language = English | journal = Cell | volume = 88 | issue = 1 | pages = 97–107 | date = januar 1997 | pmid = 9019411 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81862-0 | s2cid = 17819277 | doi-access = free }}</ref> [[Izoelektrična tačka]] je 9,28. FAM76A nema značajne pozitivne, negativne ili mješovite grupe naboja.Osim toga, FAM76A nema predviđene [[hidrofob]]ne ili transmembranske segmente, što sugerira da se ovaj protein ne nalazi unutar [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]].<ref name=":3">{{cite web|url=http://workbench.sdsc.edu|title=SDSC Biology Workbench|website=workbench.sdsc.edu|access-date=28. 2. 2016}}</ref> === Kompozicija === Sastav aminokiselina proteina FAM76A pokazao je učestalost aminokiselina unutar 1,5% od one normalnih ljudskih proteina za sve osim [[cistein]]a, [[valin]]a i [[lizin]]a. Cistein i lizin imaju veću učestalost u poređenju sa normalnim proteinom ''[[Homo sapiens]]'', dok valin ima nižu učestalost u poređenju sa normalnim ljudskim proteinom. Iste razlike u frekvenciji aminokiselina vide se u ortolozima FAM76A, kao što su kog ''[[Gallus gallus]]'' (identitet sekvence ''H. sapiens'' 84%), ''Serinus canaria'' (identitet sekvence ''H. sapiens'' 77 %) i ''Crassostrea gigas'' (identitet sekvence ''H. sapiens'' 57%). ===Domeni i motivi=== [[slika:FAM76A Protein Domain.png|thumb|Slikovni prikaz domena FAM76A]] Pretraga [[NCBI]] konzerviranih domena identificirala je nekarakterizirani konzervirani protein (YqiK) koji sadrži domen Band7/PHB/SPFH, čija je funkcija nepoznata i konzerviran je u različitim vrstama, od ljudi do [[bakterija]].<ref name=":2"/> U ''Homo sapiens'', domen Band7/PHB/SPFH proteže se od 252-326 aminokiselina. Molekulska težina ovog domena je 8,9 kDa, a [[izoelektrična tačka]] 9,23. Domen Band7/PHB/SPFH nema frekventni sastav aminokiselina koji se razlikuje od normalnog proteina ''Homo sapiens''.<ref name=":3" /> Ovaj domen tek treba biti dodijeljen bilo kojoj natporodici domena. ===Sekundarna struktura=== [[slika:FAM76A I-TASSER GIF.gif|thumb|I-TASSER je predvidio tercijarnu strukturu za FAM76A. Ova struktura ima C-skor od –3,27 (mjereno na skali od –5 do 2, s višim vrijednostima koje izjednačavaju veću pouzdanost) i gustinu klastera od 0,35 (na skali od 0 do 1, s višim vrijednostima koje ukazuju na veću proteinsku pokrivenost predviđanjem). C-skor uzima u obzir i značaj strukture modela i kvalitet pokrivenosti predviđanja kod ostalih proteina.]] Predviđa se da FAM76A ima samo [[alfa-heliks]]e. Ukupno je predviđeno 17 alfa-heliksa, od kojih najduži sadrži domen Band7/PHB/SPFH.<ref>{{cite web|url=http://www.sbg.bio.ic.ac.uk/phyre2/phyre2_output/f60b250ed920151a/summary.html|title=Phyre2|date=|website=|publisher=|access-date=}}{{Dead link|date=august 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Od ovoga, samo osa alfa-heliksa nalazi se unutar konzerviranih regiona FAM76A (vidi koncepnu translaciju). ===Tercijarna/kvaternarna struktura=== FAM76A sadrži domen [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]], unutar domena Band7/PHB/SPFH. Iz I-TASSER-a nisu predviđena značajna [[mjesta vezanja]] [[ligand]]a ili [[aktivna mjesta]].<ref>{{cite web|url=http://zhanglab.ccmb.med.umich.edu/I-TASSER/|title=I-TASSER Protein Structure & Function Predictions|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> Nema dokaza koji bi ukazivali na to da FAM76A stupa u interakciju s drugim proteinima kako bi formirao [[kvaternarna struktura|kvaternarnu strukturu]]. ===Subćelijska lokalizacija=== Alat za predviđanje subćelijske lokalizacije proteina, PSORT II, predviđa da se FAM76A nalazi unutar jedra. Ovo predviđanje se opaža kod ortologa kao što su kod ''[[Gallus gallus]]'' i ''Callorhinchus milii''.<ref>{{cite web|url=http://psort.hgc.jp/form2.html|title=PSORT II Prediction|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> Daljnji dokaz za lokalizaciju FAM76A u jedru pruža prisustvo signala jedarne lokalizacije.<ref name=":5">{{cite web|url=http://nls-mapper.iab.keio.ac.jp/cgi-bin/NLS_Mapper_form.cgi|title=NLS Mapper|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=22. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122095245/http://nls-mapper.iab.keio.ac.jp/cgi-bin/NLS_Mapper_form.cgi|url-status=dead}}</ref> == Ekspresija == Prema [[NCBI]] Geo Profilu, kod ljudi FAM76A je eksprimiran u [[paratiroidna žlijezda|paratiroidnim žlijezdama]], [[limfni čvor|limfnim čvorovima]], [[jednjak]]u i [[koštana srž|koštanoj srži]]. Faze razvoja u kojima se otkriva ekspresija FAM76A uključuju tijelo [[embrion]]a, [[fetus]] i odrasle osobe.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geoprofiles/?term=fam76a|title=NCBI Geo Profile|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ===Moždani atlas=== Predviđanja [[Allenov atlas mozga|Allenovog atlasa ljudskog mozga]] za ekspresiju FAM76A su prikazana ispod. Čini se da FAM76A ima veću ekspresiju unutar [[moždana kora|moždane kore]] i nižu ekspresiju u dijelovima [[reptili|reptilskskog mozga]] kao što je ''[[pontine tegmentum]]'' (pogledajte tabelu ekspresije za više detalja).<ref>{{cite web|url=http://human.brain-map.org/microarray/search/show?exact_match=false&search_term=FAM76A&search_type=gene&page_num=0|title=FAM76A Allen Brain Atlas|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> <gallery class="center" gallery="" caption="Various brain views of FAM76A expression in Homo sapiens—green represents high expression, while red represents low expression" mode="packed" heights="200px"> slika:FAM76A-BrainView1.png|Čeoni izgled slika:FAM76A-BrainView3.png|Repni izgled slika:FAM76A-BrainView2.png|Sagitalni pogled </gallery> {| class="wikitable" |+ style="text-align: center;" | Tabela ekpresije !Područje mozga !Funkcija !Razina ekspresije FAM76A |- |[[Čeoni režanj]] | Planiranje, organiziranje, rješavanje problema, selektivna pažnja, ličnost i više kognitivne funkcije |Visoka |- |[[Potiljačni režanj]] |Procesuiranje vida |Visoka |- |[[Sljepoočni režanj]] |Procesuiranje sluha |Visoka |- |[[Tjemeni režanj]] | Osjet, percepcija i integracija senzornog inputa |Visoka |- |[[Cerebellum]] | Koordinacija voljnih pokreta |Visoka |- |[[Hipokampus]]na formacija |[[Pamćenje]]/prostorno kodiranje |Niska |- |''[[Pons|Pontine tegmentum]]'' | Senzorne i motorne funkcije, kontrola faze sna i uzbuđenja |Niska |- |[[Myelencephalon|Kuneatno jezgro produžene moždine]] | Prijem finih dodirnih i proprioceptivnih informacija iz gornjeg dijela tijela |Niska |} ===Eksperimentalni podaci=== Izabrani podaci iz tri eksperimenta koji uključuju FAM76A prikazani su ispod. U jednom eksperimentu, prekomjerna ekspresija CLDN1 u ćelijama adenokarcinoma [[pluća]] smanjila je ekspresiju FAM76A.<ref>{{cite journal | vauthors = Chao YC, Pan SH, Yang SC, Yu SL, Che TF, Lin CW, Tsai MS, Chang GC, Wu CH, Wu YY, Lee YC, Hong TM, Yang PC | title = Claudin-1 is a metastasis suppressor and correlates with clinical outcome in lung adenocarcinoma | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2009-01-15_179_2/page/123 | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 179 | issue = 2 | pages = 123–33 | date = januar 2009 | pmid = 18787218 | doi = 10.1164/rccm.200803-456OC }}</ref> U drugom eksperimentu, pokazalo se da ćelije [[rak prostate|raka prostate]] neosjetljive na [[androgen]]e imaju smanjenu ekspresiju FAM76A u poređenju sa osjetljivim na androgene.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhao H, Kim Y, Wang P, Lapointe J, Tibshirani R, Pollack JR, Brooks JD | title = Genome-wide characterization of gene expression variations and DNA copy number changes in prostate cancer cell lines | journal = The Prostate | volume = 63 | issue = 2 | pages = 187–97 | date = maj 2005 | pmid = 15486987 | doi = 10.1002/pros.20158 | s2cid = 31990854 }}</ref> Treći eksperiment pokazao je da da ćelije [[oocit]]a metafaze II imaju veću ekspresiju FAM76A u poređenju sa kontrolnim ćelijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Kocabas AM, Crosby J, Ross PJ, Otu HH, Beyhan Z, Can H, Tam WL, Rosa GJ, Halgren RG, Lim B, Fernandez E, Cibelli JB | title = The transcriptome of human oocytes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 38 | pages = 14027–32 | date = septembar 2006 | pmid = 16968779 | pmc = 1599906 | doi = 10.1073/pnas.0603227103 | bibcode = 2006PNAS..10314027K | doi-access = free }}</ref> <gallery class="center" gallery="" caption="Selected NCBI Geo Data" mode="packed" heights="200px"> slika:FAM76A-NCBIGeoPic3.png|Nivoi FAM76A u ljudskoj ćelijskoj liniji adenokarcinoma pluća su upoređene između kultura koje su imale prekomjernu ekspresiju [[CLDN1|klaudina-1]] (CLDN1) i kontrolnih ćelija slika:FAM76A-NCBI-GeoProfile1.png|Ekspresija FAM76A kod ''Homo sapiens'' osjetljivih na androgene i neosjetljive ćelijske linije raka prostate slika:FAM76A-NCBIGeoPofile2.png|Ekspresija FAM76A ljudskih oocita metafaze II i kontrole (sastoje se ćelijske linije od mješavine [[skeletni mišić|skeletnih mišića]], [[bubreg]]a, [[pluća]], [[debelo crijevo|debelog crijeva]], [[jetra|jetre]], [[slezena|slezene]], [[dojke]], [[mozak|mozga]], [[srce|srca]] i [[želudac|želuca]]) </gallery> ==Regulacija ekspresije== ===[[Posttranslacijske modifikacije]]=== Predviđeno je da će FAM76A biti podvrgnut raznim posttranslacijskim modifikacijama. Posttranslacijske modifikacije pronađene u konzerciranim regijama uključuju sedam mjesta [[fosforilacije]], dva mjesta [[sumoilacija|sumoilacije]] i jwdaN signal jedarne lokalizacije.<ref>{{cite web|url=http://www.expasy.org|title=ExPasy Post-trasnlational Modifications|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> Ove modifikacije ukazuju da je FAM76A lokaliziran na jedru. Pogledajte koncepnu translaciju za vizualni prikaz gore navedenih modifikacija.<gallery class="center" gallery="" caption="Conceptual translation for FAM76A" mode="packed" heights="200px"> FAM76A conceptual translation .png FAM76A conceptual translation 2.png FAM76A conceptual translation key.png| Ključ konceptne translacije </gallery> === Promotor === Genomatrixov ElDorado program predviđa promotor za FAM76A koji se zove GXP_71042 i ima 679 [[bazni par|baznih parova]]. Nalazi se na hromosomu 1, počevši od bp 27,725.479 i završavajući na bp 27,726.157. GXP_71042 preklapa se sa početkom kodne sekvence FAM76A. Postoji nekoliko [[transkripcijski faktor|faktora transkripcije]] koji se vezuju za ovaj promoter. Mnogi transkripcijski faktori koji se vezuju za promotorsku regiju FAM76A imaju funkciju koja se bavi [[krvne ćelije|krvnim ćelijama]], [[imunski sistem|imunskim sistemom]] i [[leukociti|bijelim krvnim zrncima]] (leukocitima) —što možda sugerira da je FAM76A uključen u imunskoj funkciji. Također se čini da najčešće porodice matriksa uključuju [[cinkov prst|cinkove prste]] C2H2 i [[mijeloid]]ne cinkove prste, što sugeriše da ove matrične porodice mogu biti u velikoj meri uključene u transkripciju FAM76A. {{multiple image |align=center |direction=horizontal |width=350 |caption_align=center |image1=Annotated FAM76A Transcription Factor Binding Sites .png |width1= |caption1= [[Mjesto vezanja]] FAM76A [[Transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] |image2=Descriptive Table of FAM76A Transcription Factors .png |width2= |caption2=Tabela mjesta vezanja transkripcijskih faktora |perrow= }} ===RNK-vezujući proteini=== Uobičajeni proteini koji se vezuju za [[RNK]] unutar [[3' UTR]] FAM76A uključuju [[PABPC1]], [[ELAVL1]] i [[PUM2]]—svaki sa predviđenom frekvencijom vezivanja od 32, 18, odnosno 16 puta.<ref>{{cite web|url=http://rbpdb.ccbr.utoronto.ca|title=RBPDP: The database of RNA-binding protein specificities|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ==Interaktivni proteini== Utvrđeno je da FAM76A ima fizičku interakciju sa [[ELAVL1]]. Interakcija je otkrivena imunoprecipitacijom koju su izveli Abdelmohsena et al., 2009.<ref>{{cite journal | vauthors = Abdelmohsen K, Srikantan S, Yang X, Lal A, Kim HH, Kuwano Y, Galban S, Becker KG, Kamara D, de Cabo R, Gorospe M | title = Ubiquitin-mediated proteolysis of HuR by heat shock | journal = The EMBO Journal | volume = 28 | issue = 9 | pages = 1271–82 | date = maj 2009 | pmid = 19322201 | pmc = 2683047 | doi = 10.1038/emboj.2009.67 }}</ref> [[ELAVL1]] uključen je u regulaciju [[ekspresije gena]]. ==Homologija/evolucija== === Paralozi === [[FAM76B]] je paralog FAM76A. Procjenjuje se da su se FAM76A i FAM76B međusobno divergirali prije oko 17,5 miliona godina.<ref name=":1" /> Strukturne sličnosti koje su konzervirane između FAM76A/B uključuju domen [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]] kao i kompozicionu pristranost poliserina.<ref name=":2">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_001137384.1|title=protein FAM76A isoform 1 [Homo sapiens] - Protein - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=8. 2. 2016}}</ref> FAM76A and FAM76B both exhibit high expression in tissues such as lymph node, whole blood, testis, ovary, brain, kidney, liver, and lung.<ref>{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ieb/research/acembly/|title=NCBI AceView|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> FAM76B has about 62% sequence identity with FAM76A.<ref name=":2" /> === Ortolozi=== {| class="wikitable" |[[rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]] |Uobičajeno ime |Datiranje divergencije (milioni godina) |Identitet aminokiselinske sekvence (%) |- |''[[Homo sapiens]]'' |Čovjek |0 |100 |- |''[[Rezus-makak|Macaca fascicularis]]'' |Makak rakojed |29,1 |95 |- |''[[avetnjaci|Tarsius syrichta]]'' |Filipinski avetnjak |67,6 |85 |- |''[[glodari|Dipodomys ordii]]'' |Ordov pacov-kengur |90,9 |85 |- |''[[glodari|Nannospalax galili]]'' |Slijepi krtičasti pacov |90,9 |88 |- |''[[Gallus gallus]]'' |Crvena kokoš |320,5 |84 |- |''[[ptice|Nipponia nippon]]'' |Krestasti ibis |320,5 |83 |- |''[[čaplja|Egretta garzetta]]'' |Mala čaplja |320,5 |75 |- |''[[ribe|Anolis carolinensis]]'' |Karolinska anola |320,5 |73 |- |''[[ribe|Oryzias latipes]]'' |Japanska rižopoljska riba |429,6 |59 |- |''[[ajkula|Callorhinchus milii]]'' |Australijska duh-ajkula |482,9 |64 |- |''[[školjke|Crassostrea gigas]]'' |Pacifička ostriga |847 |57 |- |''[[Cryptosporidium parvum|Cryptosporidium parvum Iowa II]]'' |N/A |1724,7 |27 |- |''[[Cryptosporidium hominis]]'' |N/A |1724,7 |26 |} Ovdje je prikazana tabela odabranog broja ortologa za FAM76A ''[[Homo sapiens]]''. Uključuje blisko, srednje i udaljeno srodne ortologe. Pokazalo se da [[sisari]] imaju veću sličnost, dok vodeni [[kičmenjaci]] kao što su [[Actinoperygii]]/[[Chondrichthyes]] imaju manju sličnost. Ortolozi proteina FAM76A "Homo sapiens" navedeni su gore u opadajućem redoslijedu datuma divergencije, a zatim prema identitetu sekvence. === Evolucija === FAM76A ima umjerenu stopu mutacije u poređenju sa [[fibrinogen]]im (brzo mutirajući) i [[citohrom c|citohromom c]] (sporo mutiranje).<ref name=":4">{{cite web|url=http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi?PAGE_TYPE=BlastSearch&BLAST_SPEC=OGP__9606__9558|title=NCBI BLAST|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timetree.org|title=Time Tree|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> Ovo sugerira da je FAM76A bio barem donekle otporan na mutacije tokom evolucije. [[slika:FAM76A .png|thumb|center|534x534px|'''Stopa mutacije FAM76A u odnosu na citokrom C i fibrinogen''': Stopa mutacije, m, koja predstavlja ispravljeni postotak promjena aminokiselina između ljudskog proteina i njegovih ortologa, ucrtana je u zapisu (milioni godina od datum divergencije loze ''Homo sapiens'' i loze vrste u kojoj postoji ortolog. Ovdje se "m" izračunava iz uočenog broja aminokiselinskih promjena između dva organizma na sljedeći način: m/100=-ln( 1-n/100), gdje je m ukupan broj promjena aminokiselina koje su se dogodile u segmentu proteina od 100 aminokiselina, a n je uočeni broj promjena aminokiselina na 100 ostataka, u poređenju sa sekvencom ljudskog proteina]] ==Klinički značaj== ===Pridružene bolesti=== Ekspresija FAM76A je najveća kod [[tumor nadbubrežne žlijezde|tumora nadbubrežne žlijezde]], tumora [[jednjak]]a i tumora mehkog/[[mišić|mišićnog tkiva]].<ref name=":1" /><ref>{{cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=KIAA1841&search=KIAA1841|title=FAM76A Gene Cards|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> Pokazalo se da povećanje/gubitak broja kopija FAM76A – zajedno sa susjednim genima – proizvodi štetne [[fenotip]]ove. U jednom izveštaju o slučaju, pokazalo se da pacijent sa povećanjem broja kopija od 1p36.11-34.2 ima zastoje u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Miller DT, Adam MP, Aradhya S, Biesecker LG, Brothman AR, Carter NP, Church DM, Crolla JA, Eichler EE, Epstein CJ, Faucett WA, Feuk L, Friedman JM, Hamosh A, Jackson L, Kaminsky EB, Kok K, Krantz ID, Kuhn RM, Lee C, Ostell JM, Rosenberg C, Scherer SW, Spinner NB, Stavropoulos DJ, Tepperberg JH, Thorland EC, Vermeesch JR, Waggoner DJ, Watson MS, Martin CL, Ledbetter DH | title = Consensus statement: chromosomal microarray is a first-tier clinical diagnostic test for individuals with developmental disabilities or congenital anomalies | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 86 | issue = 5 | pages = 749–64 | date = maj 2010 | pmid = 20466091 | pmc = 2869000 | doi = 10.1016/j.ajhg.2010.04.006 }}</ref> Drugi pacijent, koji je imao povećanje broja kopija od 1p36.1-35, pokazao je slična kašnjenja.<ref name="Kaminsky 777–784">{{cite journal | vauthors = Kaminsky EB, Kaul V, Paschall J, Church DM, Bunke B, Kunig D, Moreno-De-Luca D, Moreno-De-Luca A, Mulle JG, Warren ST, Richard G, Compton JG, Fuller AE, Gliem TJ, Huang S, Collinson MN, Beal SJ, Ackley T, Pickering DL, Golden DM, Aston E, Whitby H, Shetty S, Rossi MR, Rudd MK, South ST, Brothman AR, Sanger WG, Iyer RK, Crolla JA, Thorland EC, Aradhya S, Ledbetter DH, Martin CL | title = An evidence-based approach to establish the functional and clinical significance of copy number variants in intellectual and developmental disabilities | journal = Genetics in Medicine | volume = 13 | issue = 9 | pages = 777–84 | date = septembar 2011 | pmid = 21844811 | pmc = 3661946 | doi = 10.1097/GIM.0b013e31822c79f9 }}</ref> U drugom izveštaju o slučaju, pacijent sa gubitkom broja kopija 1p35.3, tačnom lokacijom FAM76A, imao je [[makrocefalija|makrocefaliju]].<ref name="Kaminsky 777–784"/> ==[[Poravnavanje višestrukih sekvenci]] (MSA)== MSA, prikazan ispod i generiran pomoću Biology Workbench-a [[Clustal|CLUSTALW]], raspoređuje ortologe po prvom slovu roda, a zatim po prva dva slova vrste.<ref name=":3" /> Postoje tri domena koja su visoko konzervirana među ortolozima. Dva od ovih domena imaju [[domen nepoznate funkcije|nepoznatu funkciju]], dok je treći domen [[upredena zavojnica]]. Konzerviranost ovih regija je praćena unazad do ''Cryptosporidium parvum Iowa II'', koji se odvojio od ''Homo sapiens'' prije 1724,7 miliona godina. Konzervirana regija 1 sadrži uglavnom polarne aminokiseline; konzervirana regija 2 sadrži i polarne i nepolarne aminokiseline; a domen upredene zavojnice sadrži uglavnom polarne aminokiseline. <gallery caption="Distant Ortholog Multiple Sequence Alignment of FAM76A" mode="packed" align="center" heights="250px"> slika:FAM76A MSA1.png slika:FAM76A MSA2.png </gallery> <gallery mode="packed" align="center" heights="250px"> slika:FAM76A MSA3.png|Ljubičasta = Slična hemijska struktura aminokiselina<br>Plava = Iste aminokiseline slika:FAM76A MSA4.png </gallery> == Reference== {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} * {{cite journal | vauthors = Abdelmohsen K, Srikantan S, Yang X, Lal A, Kim HH, Kuwano Y, Galban S, Becker KG, Kamara D, de Cabo R, Gorospe M | title = Ubiquitin-mediated proteolysis of HuR by heat shock | journal = The EMBO Journal | volume = 28 | issue = 9 | pages = 1271–82 | date = maj 2009 | pmid = 19322201 | pmc = 2683047 | doi = 10.1038/emboj.2009.67 }} * {{cite journal | vauthors = Kocabas AM, Crosby J, Ross PJ, Otu HH, Beyhan Z, Can H, Tam WL, Rosa GJ, Halgren RG, Lim B, Fernandez E, Cibelli JB | title = The transcriptome of human oocytes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 38 | pages = 14027–32 | date = septembar 2006 | pmid = 16968779 | pmc = 1599906 | doi = 10.1073/pnas.0603227103 | bibcode = 2006PNAS..10314027K | doi-access = free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] oawc68lliuwz5bjmbvcmkugk6qbl9aj 0 485326 3914555 3904743 2026-07-26T12:26:53Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselininska sekvenca */ razne ispravke 3914555 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[međućelijske veze|Uskospojni]] protein beta-3''' (GJB3), znan i kao '''[[koneksin]] 31''' (Cx31) — jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''GJB3''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid9843210">{{cite journal |vauthors=Xia JH, Liu CY, Tang BS, Pan Q, Huang L, Dai HP, Zhang BR, Xie W, Hu DX, Zheng D, Shi XL, Wang DA, Xia K, Yu KP, Liao XD, Feng Y, Yang YF, Xiao JY, Xie DH, Huang JZ | title = Mutations in the gene encoding gap junction protein beta-3 associated with autosomal dominant hearing impairment | journal = Nat Genet | volume = 20 | issue = 4 | pages = 370–3 |date=Dec 1998 | pmid = 9843210 | doi = 10.1038/3845 | s2cid = 3029271 }}</ref><ref name="pmid9704026">{{cite journal |vauthors=Wenzel K, Manthey D, Willecke K, Grzeschik KH, Traub O | title = Human gap junction protein connexin31: molecular cloning and expression analysis |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1998-07-30_248_3/page/910 | journal = Biochem Biophys Res Commun | volume = 248 | issue = 3 | pages = 910–5 |date=Sep 1998 | pmid = 9704026 | doi = 10.1006/bbrc.1998.9070 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: GJB3 gap junction protein, beta 3, 31kDa| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2707}}</ref> ==Aminokiselininska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 270 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 30.818 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/O75712#sequences |title=UniProt, O75712 |language=eng. |access-date=28. 11. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MDWKTLQALL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGVNKYSTAF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRIWLSVVFV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FRVLVYVVAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERVWGDEQKD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FDCNTKQPGC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TNVCYDNYFP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISNIRLWALQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIFVTCPSLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VILHVAYREE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RERRHRQKHG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DQCAKLYDNA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKKHGGLWWT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLFSLIFKLI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEFLFLYLLH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TLWHGFNMPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVQCANVAPC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PNIVDCYIAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTEKKIFTYF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVGASAVCIV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LTICELCYLI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CHRVLRGLHK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKPRGGCSPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSASRASTCR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CHHKLVEAGE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VDPDPGNNKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QASAPNLTPI</td></tr> </table> == Funkcija == Ovaj gen je član porodice [[koneksin]]skih gena. Kodirani protein je komponenta [[međućelijske veze|uskih spojeva]], koji se sastoje od niza međućelijskih kanala koji obezbjeđuju put za difuziju materijala male molekulske težine od ćelije do ćelije. [[Mutacije]] ovog gena mogu uzrokovati [[nesindromska gluhoća|nesindromsku gluhoću]] ili kožni poremećaj zvani ''[[erythrokeratodermia variabilis]]''. [[Alternativna prerada]] rezultira višestrukim [[varijante transkripta|varijantama transkripta]] koje kodiraju isti protein.<ref name="entrez" /> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite book|author1=Andrew L Harris |author2=Darren Locke | title = Connexins, A Guide | publisher = Springer | year = 2009 | location = New York | pages = 574 | url = https://www.springer.com/978-1-934115-46-6 | isbn = 978-1-934115-46-6}} *{{cite journal |vauthors=Coucke P, Van Camp G, Djoyodiharjo B |title=Linkage of autosomal dominant hearing loss to the short arm of chromosome 1 in two families |journal=N. Engl. J. Med. |volume=331 |issue= 7 |pages= 425–31 |year= 1994 |pmid= 8035838 |doi=10.1056/NEJM199408183310702 |display-authors=etal|url=http://repub.eur.nl/pub/54417 |hdl=1765/54417 |hdl-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Van Camp G, Coucke PJ, Kunst H |title=Linkage analysis of progressive hearing loss in five extended families maps the DFNA2 gene to a 1.25-Mb region on chromosome 1p |journal=Genomics |volume=41 |issue= 1 |pages= 70–4 |year= 1997 |pmid= 9126484 |doi= 10.1006/geno.1997.4624 |display-authors=etal|hdl=2066/26199 |hdl-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Richard G, Smith LE, Bailey RA |title=Mutations in the human connexin gene GJB3 cause erythrokeratodermia variabilis |journal=Nat. Genet. |volume=20 |issue= 4 |pages= 366–9 |year= 1998 |pmid= 9843209 |doi= 10.1038/3840 |s2cid=841727 |display-authors=etal}} *{{cite journal |vauthors=Liu XZ, Xia XJ, Xu LR |title=Mutations in connexin31 underlie recessive as well as dominant non-syndromic hearing loss |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=9 |issue= 1 |pages= 63–7 |year= 2000 |pmid= 10587579 |doi=10.1093/hmg/9.1.63 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Wilgoss A, Leigh IM, Barnes MR |title=Identification of a novel mutation R42P in the gap junction protein beta-3 associated with autosomal dominant erythrokeratoderma variabilis |journal=J. Invest. Dermatol. |volume=113 |issue= 6 |pages= 1119–22 |year= 2000 |pmid= 10594760 |doi= 10.1046/j.1523-1747.1999.00792.x |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Kelsell DP, Wilgoss AL, Richard G |title=Connexin mutations associated with palmoplantar keratoderma and profound deafness in a single family |journal=Eur. J. Hum. Genet. |volume=8 |issue= 2 |pages= 141–4 |year= 2000 |pmid= 10757647 |doi= 10.1038/sj.ejhg.5200407 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=López-Bigas N, Rabionet R, Martínez E |title=Identification of seven novel SNPS (five nucleotide and two amino acid substitutions) in the connexin31 (GJB3) gene |journal=Hum. Mutat. |volume=15 |issue= 5 |pages= 481–2 |year= 2000 |pmid= 10790215 |doi= 10.1002/(SICI)1098-1004(200005)15:5<481::AID-HUMU15>3.0.CO;2-7 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Richard G, Brown N, Smith LE |title=The spectrum of mutations in erythrokeratodermias--novel and de novo mutations in GJB3 |url=https://archive.org/details/human-genetics_2000-03_106_3/page/321 |journal=Hum. Genet. |volume=106 |issue= 3 |pages= 321–9 |year= 2000 |pmid= 10798362 |doi=10.1007/s004390051045 |display-authors=etal}} *{{cite journal |vauthors=López-Bigas N, Olivé M, Rabionet R |title=Connexin 31 (GJB3) is expressed in the peripheral and auditory nerves and causes neuropathy and hearing impairment |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=10 |issue= 9 |pages= 947–52 |year= 2001 |pmid= 11309368 |doi=10.1093/hmg/10.9.947 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Gottfried I, Landau M, Glaser F |title=A mutation in GJB3 is associated with recessive erythrokeratodermia variabilis (EKV) and leads to defective trafficking of the connexin 31 protein |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=11 |issue= 11 |pages= 1311–6 |year= 2002 |pmid= 12019212 |doi=10.1093/hmg/11.11.1311 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Nielsen PA, Beahm DL, Giepmans BN |title=Molecular cloning, functional expression, and tissue distribution of a novel human gap junction-forming protein, connexin-31.9. Interaction with zona occludens protein-1 |journal=J. Biol. Chem. |volume=277 |issue= 41 |pages= 38272–83 |year= 2002 |pmid= 12154091 |doi= 10.1074/jbc.M205348200 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Di WL, Monypenny J, Common JE |title=Defective trafficking and cell death is characteristic of skin disease-associated connexin 31 mutations |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=11 |issue= 17 |pages= 2005–14 |year= 2003 |pmid= 12165562 |doi=10.1093/hmg/11.17.2005 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Diestel S, Richard G, Döring B, Traub O |title=Expression of a connexin31 mutation causing erythrokeratodermia variabilis is lethal for HeLa cells |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2002-08-23_296_3/page/721 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=296 |issue= 3 |pages= 721–8 |year= 2002 |pmid= 12176042 |doi=10.1016/S0006-291X(02)00929-4 }} *{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Mhatre AN, Weld E, Lalwani AK |title=Mutation analysis of Connexin 31 (GJB3) in sporadic non-syndromic hearing impairment |journal=Clin. Genet. |volume=63 |issue= 2 |pages= 154–9 |year= 2003 |pmid= 12630965 |doi=10.1034/j.1399-0004.2003.00031.x |s2cid=21913344 }} *{{cite journal |vauthors=Rouan F, Lo CW, Fertala A |title=Divergent effects of two sequence variants of GJB3 (G12D and R32W) on the function of connexin 31 in vitro |journal=Exp. Dermatol. |volume=12 |issue= 2 |pages= 191–7 |year= 2004 |pmid= 12702148 |doi=10.1034/j.1600-0625.2003.120210.x |s2cid=35880502 |display-authors=etal}} *{{cite journal |vauthors=Plantard L, Huber M, Macari F |title=Molecular interaction of connexin 30.3 and connexin 31 suggests a dominant-negative mechanism associated with erythrokeratodermia variabilis |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=12 |issue= 24 |pages= 3287–94 |year= 2004 |pmid= 14583444 |doi= 10.1093/hmg/ddg364 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 |display-authors=etal}} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1434/ GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Deafness and Hereditary Hearing Loss Overview] {{Ionski kanali|g4}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] [[Kategorija:Koneksini]] jax6wdlajxkfaaf4u9gsfjeblsiinov 0 485513 3914504 3905134 2026-07-26T12:10:12Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914504 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Metilentetrahidrofolat-[[reduktaza]]''' ('''MTHFR''') jest [[enzim]] ograničavanja stope u metilnom ciklusu, koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''MTHFR'''sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid7920641">{{cite journal | vauthors = Goyette P, Sumner JS, Milos R, Duncan AM, Rosenblatt DS, Matthews RG, Rozen R | title = Human methylenetetrahydrofolate reductase: isolation of cDNA, mapping and mutation identification | journal = Nature Genetics | volume = 7 | issue = 2 | pages = 195–200 | date = juni 1994 | pmid = 7920641 | doi = 10.1038/ng0694-195 | s2cid = 23877329 }}</ref> Metilentetrahidrofolat-reduktaza katalizira konverziju [[5,10-Metilentetrahidrofolat|5,10-metilentetrahidrofolata]] u [[levomefolna kiselina|5-metiltetrahidrofolat]], [[kosupstrat]] za [[metilacija|remetilaciju]] [[homocistein]]a. Prirodne varijacije ovog gena uobičajene su kod inače zdravih ljudi. Iako je prijavljeno da neke varijante utiču na osjetljivost na [[periferna vaskularna bolest|okluzivnu vaskularnu bolest]], [[nervna cijev|defekt nervne cijevi]], [[Alzheimerova bolest|Alzhheimerovu bolest]] i druge oblike [[demencija]], [[rak debelog crijeva|kolorektumsaki rak]] i akutnu [[leukemija|leukemiju]], nalazi iz malih ranih studija nisu reprodukovani. Neke mutacije ovog gena su povezane sa [[nedostatak metilentetrahidrofolat-reduktaze|nedostatkom metilentetrahidrofolat-reduktaze]].<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: MTHFR methylene tetrahydrofolate reductase (NAD(P)H)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=4524}}</ref><ref name="pmid10720211">{{cite journal | vauthors = Födinger M, Hörl WH, Sunder-Plassmann G | title = Molecular biology of 5,10-methylenetetrahydrofolate reductase | journal = Journal of Nephrology | volume = 13 | issue = 1 | pages = 20–33 | year = 2000 | pmid = 10720211 }}</ref><ref name="Trimmer_2013">{{cite journal | vauthors = Trimmer EE | title = Methylenetetrahydrofolate reductase: biochemical characterization and medical significance | journal = Current Pharmaceutical Design | volume = 19 | issue = 14 | pages = 2574–93 | year = 2013 | pmid = 23116396 | doi = 10.2174/1381612811319140008 }}</ref> Nedostatak kompleksa I sa recesivnom spazamskom paraparezom je takođe povezan sa „“ varijantama ''MTHFR''-a. Pored toga, aberantni promoter [[metilacija DNK|hipermetilacije]] ovog gena povezan je sa muškom [[neplodnost|neplodnošću]] i [[pobačaj|ponavljajućim spontanim pobačajima]].<ref name = "Rotondo_2012" /><ref name = "Rotondo_2013">{{cite journal | vauthors = Rotondo JC, Selvatici R, Di Domenico M, Marci R, Vesce F, Tognon M, Martini F | title = Methylation loss at H19 imprinted gene correlates with methylenetetrahydrofolate reductase gene promoter hypermethylation in semen samples from infertile males | journal = Epigenetics | volume = 8 | issue = 9 | pages = 990–7 | date = septembar 2013 | pmid = 23975186 | pmc = 3883776 | doi = 10.4161/epi.25798 }}</ref> == Biohemija == {{infokutija protein | Ime = Metilentetrahidrofolat-reduktaza [NAD(P)H] |Symbol= MTHFR | EC_number = 1.5.1.20 | CAS_number = 9028-69-7 | IUBMB_EC_number = 1/5/1/20 | GO_code = 0004489 | image = MTHFR reaction.svg | width = 292px | caption = Dijagram reduktivnog cijepanja veze ugljik-dušik (predstavljenog valovitom linijom) kataliziranog metilentetrahidrofolat-reduktazom. | align = left }} U koraku koji ograničava brzinu metilnog ciklusa, MTHFR nepovratno reducira [[5,10-metilentetrahidrofolat]] (supstrat) u [[5-metiltetrahidrofolat]] (proizvod). * 5,10-metilen tetrahidrofolat koristi se za pretvaranje dUMP u dTMP za sintezu [[timidin]]a ''[[de novo]]''. * 5-metiltetrahidrofolat se koristi za pretvaranje [[homocistein]]a (potencijalno toksične [[aminokiseline]]) u [[metionin]], pomoću enzima [[metionin-sintaza]]. (Imati na umu da se homocistein takođe može pretvoriti u metionin pomoću enzima nezavisnog od folata, [[betain-homocistein metiltransferaza]] (BHMT).) MTHFR sadrži vezani [[Flavin grupa|flavin]]ski [[kofaktor (biohemija)|kofaktor]] i koristi NAD(P)H kao [[redukciono sredstvo]]. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 656 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 74.597 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P42898#sequences |title=UniProt, P42898 |language=eng. |access-date= 1. 11. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MVNEARGNSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNPCLEGSAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGSESSKDSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RCSTPGLDPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RHERLREKMR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RRLESGDKWF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLEFFPPRTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGAVNLISRF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DRMAAGGPLY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IDVTWHPAGD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PGSDKETSSM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MIASTAVNYC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLETILHMTC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CRQRLEEITG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLHKAKQLGL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KNIMALRGDP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGDQWEEEEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFNYAVDLVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HIRSEFGDYF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DICVAGYPKG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HPEAGSFEAD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKHLKEKVSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GADFIITQLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FEADTFFRFV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KACTDMGITC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PIVPGIFPIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GYHSLRQLVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSKLEVPQEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDVIEPIKDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DAAIRNYGIE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LAVSLCQELL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASGLVPGLHF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YTLNREMATT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVLKRLGMWT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDPRRPLPWA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LSAHPKRREE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVRPIFWASR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKSYIYRTQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WDEFPNGRWG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSSSPAFGEL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KDYYLFYLKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSPKEELLKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WGEELTSEES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VFEVFVLYLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEPNRNGHKV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TCLPWNDEPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAETSLLKEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLRVNRQGIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TINSQPNING</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPSSDPIVGW</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GPSGGYVFQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AYLEFFTSRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TAEALLQVLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KYELRVNYHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VNVKGENITN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>APELQPNAVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WGIFPGREII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPTVVDPVSF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MFWKDEAFAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WIERWGKLYE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EESPSRTIIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YIHDNYFLVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVDNDFPLDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLWQVVEDTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELLNRPTQNA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RETEAP</td></tr> </table> == Struktura == [[Slika: Secondary structure of MTHFR.svg |thumb|280px|right|[[Sekundarna struktura]] MTHFR-a]] MTHFR kod sisara sastoji se od [[N-terminal]]nog katalitskg domena i [[C-terminal]]noh regulatornog domena. MTHFR ima najmanje dva promotora i dvije [[izoforme]] (70 kDa i 77 kDa).<ref>{{cite journal | vauthors = Tran P, Leclerc D, Chan M, Pai A, Hiou-Tim F, Wu Q, Goyette P, Artigas C, Milos R, Rozen R | title = Multiple transcription start sites and alternative splicing in the methylenetetrahydrofolate reductase gene result in two enzyme isoforms | journal = Mammalian Genome | volume = 13 | issue = 9 | pages = 483–92 | date = septembar 2002 | pmid = 12370778 | doi = 10.1007/s00335-002-2167-6 | s2cid = 19722541 }}</ref> == Regulaciija== == Struktura == Aktivnost MTHFR može biti inhibirana vezivanjem [[dihidrofolat]]a (DHF)<ref>{{cite journal | vauthors = Matthews RG, Daubner SC | title = Modulation of methylenetetrahydrofolate reductase activity by S-adenosylmethionine and by dihydrofolate and its polyglutamate analogues | journal = Advances in Enzyme Regulation | volume = 20 | pages = 123–31 | year = 1982 | pmid = 7051769 | doi = 10.1016/0065-2571(82)90012-7 | url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/24098/1/0000355.pdf | hdl = 2027.42/24098 | hdl-access = free }}</ref> i [[S-adenozilmetionin]]a (SAM ili AdoMet).<ref>{{cite journal | vauthors = Jencks DA, Mathews RG | title = Allosteric inhibition of methylenetetrahydrofolate reductase by adenosylmethionine. Effects of adenosylmethionine and NADPH on the equilibrium between active and inactive forms of the enzyme and on the kinetics of approach to equilibrium | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 262 | issue = 6 | pages = 2485–93 | date = februar 1987 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)61530-3 | pmid = 3818603 | url = http://www.jbc.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=3818603 | doi-access = free }}{{Mrtav link}}</ref> MTHFR također može biti [[fosforilacija|fosforiliran]] – to smanjuje njegovu aktivnost za ~20% i omogućava da ga SAM lakše inhibira.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamada K, Strahler JR, Andrews PC, Matthews RG | title = Regulation of human methylenetetrahydrofolate reductase by phosphorylation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 30 | pages = 10454–9 | date = juli 2005 | pmid = 16024724 | pmc = 1180802 | doi = 10.1073/pnas.0504786102 | bibcode = 2005PNAS..10210454Y | doi-access = free }}</ref> {{clear|left}} == Genetika == Enzim je kodiran pomoću [[gen]]a sa simbolom ''MTHFR'' na [[hromosom 1|hromosomu 1]] lokaciji p36.3 kod ljudi..<ref>{{cite journal | vauthors = Goyette P, Sumner JS, Milos R, Duncan AM, Rosenblatt DS, Matthews RG, Rozen R | title = Human methylenetetrahydrofolate reductase: isolation of cDNA mapping and mutation identification | journal = Nature Genetics | volume = 7 | issue = 4 | pages = 551 | date = august 1994 | pmid = 7951330 | doi = 10.1038/ng0894-551a | doi-access = free }}</ref> Postoje varijante sekvence [[DNK]] ([[genetički polimorfizam]]) povezane sa ovim genom. U izvještaju 2000. godine broj polimorfizama je povećan na 24.<ref name="SibaniS2000Characterization">{{cite journal | vauthors = Sibani S, Christensen B, O'Ferrall E, Saadi I, Hiou-Tim F, Rosenblatt DS, Rozen R | title = Characterization of six novel mutations in the methylenetetrahydrofolate reductase (MTHFR) gene in patients with homocystinuria | journal = Human Mutation | volume = 15 | issue = 3 | pages = 280–7 | year = 2000 | pmid = 10679944 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(200003)15:3<280::AID-HUMU9>3.0.CO;2-I }}</ref> Dva najistraživnija suC677T ([[rs1801133]]) A1298C ([[rs1801131]]) [[SNP|jednonukleotidna polimorfizma]] (SNP). === C677T SNP (Ala²²²Val) === {{glavni|rs1801133}} MTHFR [[nukleotid]] na poziciji 677 u genu ima dvije mogućnosti: C ([[citozin]]) ili T ([[timin]]). C na poziciji 677 (koja vodi do alanina na aminokiselini 222) je normalan [[alel]]. Alel 677T (koji vodi do supstitucije [[valin]]om na aminokiselini 222) kodira [[temperatura|termolabilni]] enzim sa smanjenom aktivnošću. Jedinke sa dvije kopije 677C (677CC) imaju najčešći genotip. 677TT osobe ([[homozigot]]i) imaju nižu aktivnost MTHFR od CC ili CT ([[heterozigot]]nih) osoba. Oko deset posto populacije [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]] je T-[[homozigot]]no za ovaj polimorfizam. Postoji etnička varijabilnost u učestalosti alela T – učestalost kod Mediteranasc/Hispanaca je veća od učestalosti kod [[kavkazoid]]a koja je, pak, veća nego kod Afrikanaca/Afroamerikanaca.<ref>{{cite journal | vauthors = Schneider JA, Rees DC, Liu YT, Clegg JB | title = Worldwide distribution of a common methylenetetrahydrofolate reductase mutation | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 62 | issue = 5 | pages = 1258–60 | date = maj 1998 | pmid = 9545406 | pmc = 1377093 | doi = 10.1086/301836 }}</ref> Stepen termolabilnosti enzima (procijenjen kao rezidualna aktivnost nakon toplotne inaktivacije) je mnogo veći kod osoba 677TT (18–22%) u poređenju sa 677CT (56%) i 677CC (66–67%).<ref name="pmid7647779">{{cite journal | vauthors = Frosst P, Blom HJ, Milos R, Goyette P, Sheppard CA, Matthews RG, Boers GJ, den Heijer M, Kluijtmans LA, van den Heuvel LP | title = A candidate genetic risk factor for vascular disease: a common mutation in methylenetetrahydrofolate reductase | journal = Nature Genetics | volume = 10 | issue = 1 | pages = 111–3 | date = maj 1995 | pmid = 7647779 | doi = 10.1038/ng0595-111 | s2cid = 52818399 | url = http://digitalcommons.unl.edu/lawfacpub/124 }}</ref> Odobe sa 677TT su predisponirani na blagu [[hiperhomocisteinemija|hiperhomocisteinemiju]] (visoki nivoi homocisteina u krvi), jer imaju manje aktivan MTHFR dostupan za proizvodnju 5-metiltetrahidrofolata (koji se koristi za smanjenje homocisteina). Nizak unos [[folat]]nog vitamina hranom također može uzrokovati blagu hiperhomocisteinemiju. Nizak unos folata utiče na osobe sa [[genotip]]om 677TT u većoj meri nego na one sa 677CC/CT genotipom. 677TT (ali ne i 677CC/CT) osobe sa nižim [[Krvna plazma|plazmatskim]] nivoima folata su pod rizikom od povišenih nivoa homocisteina u plazmi.<ref name="pmid8616944">{{cite journal | vauthors = Reilly R, McNulty H, Pentieva K, Strain JJ, Ward M | title = MTHFR 677TT genotype and disease risk: is there a modulating role for B-vitamins? | journal = The Proceedings of the Nutrition Society | volume = 73 | issue = 1 | pages = 47–56 | date = februar 2014 | pmid = 24131523 | doi = 10.1017/S0029665113003613 | doi-access = free }}</ref> In studies of human recombinant MTHFR, the protein encoded by 677T loses its FAD cofactor three times faster than the wild-type protein.<ref name="YamadaK2001Effects">{{cite journal | vauthors = Yamada K, Chen Z, Rozen R, Matthews RG | title = Effects of common polymorphisms on the properties of recombinant human methylenetetrahydrofolate reductase | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 26 | pages = 14853–8 | date = decembar 2001 | pmid = 11742092 | pmc = 64948 | doi = 10.1073/pnas.261469998 | bibcode = 2001PNAS...9814853Y | doi-access = free }}</ref> 5-Methyl-THF usporava brzinu oslobađanja FAD-a u enzimima [[divlji tip|divljeg tipa]] i mutantnim enzimima, iako je u mnogo većoj mjeri u mutantnim enzimima.<ref name="YamadaK2001Effects"/> Nizak status folata sa posljedičnim gubitkom FAD-a povećava termolabilnost enzima, pružajući na taj način objašnjenje za normalizirane nivoe homocisteina i metilacije [[DNK]] kod osoba 677TT pune folata. Ovaj polimorfizam i blaga hiperhomocisteinemija povezani su sa [[nervna cijev|defektima neurvne cijevi]] kod potomaka, povećanim rizikom od komplikacija [[trudnoće]], drugim komplikacijama trudnoće,<ref>{{cite journal | vauthors = Björklund NK, Evans JA, Greenberg CR, Seargeant LE, Schneider CE, Chodirker BN | title = The C677T methylenetetrahydrofolate reductase variant and third trimester obstetrical complications in women with unexplained elevations of maternal serum alpha-fetoprotein | journal = Reproductive Biology and Endocrinology | volume = 2 | issue = 1 | pages = 65 | date = septembar 2004 | pmid = 15352998 | pmc = 520832 | doi = 10.1186/1477-7827-2-65 }}</ref> arterijske i venske [[tromboza|tromboze]] i [[kardiovaskularna bolest]].<ref name="pmid12083967">{{cite journal | vauthors = Schwahn B, Rozen R | title = Polymorphisms in the methylenetetrahydrofolate reductase gene: clinical consequences | journal = American Journal of Pharmacogenomics | volume = 1 | issue = 3 | pages = 189–201 | year = 2001 | pmid = 12083967 | doi = 10.2165/00129785-200101030-00004 | s2cid = 84305709 }}</ref> Osobe sa 677TT 677TT su pod smanjenim rizikom od [[akutna limfoblastna leukemija|akutne limfoblastne leukemije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ojha RP, Gurney JG | title = Methylenetetrahydrofolate reductase C677T and overall survival in pediatric acute lymphoblastic leukemia: a systematic review | journal = Leukemia & Lymphoma | volume = 55 | issue = 1 | pages = 67–73 | date = januar 2014 | pmid = 23550988 | doi = 10.3109/10428194.2013.792336 | s2cid = 31306299 }}</ref> i [[rak debelog crijeva|raka debelog crijeva]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bailey LB | title = Folate, methyl-related nutrients, alcohol, and the MTHFR 677C-->T polymorphism affect cancer risk: intake recommendations | journal = The Journal of Nutrition | volume = 133 | issue = 11 Suppl 1 | pages = 3748S–3753S | date = novembar 2003 | pmid = 14608109 | doi = 10.1093/jn/133.11.3748S | doi-access = free }}</ref> Mutacije u "MTHFR" genu mogu biti jedan od faktora koji dovode do povećanog rizika od razvoja [[shizofrenija|shizofrenije]].<ref name="MTHFR_SRF_meta_analysis">{{Cite web | url = http://www.schizophreniaforum.org/res/sczgene/meta.asp?geneID=4 | title = Meta-Analysis of All Published Schizophrenia-Association Studies (Case-Control Only) for rs1801133 (C677T) polymorphism, MTHFR gene | publisher = Schizophrenia Research Forum| access-date = 11. 3. 2007 | url-status = dead | archive-url = https://www.webcitation.org/66LAg9Kuk?url=http://www.szgene.org/meta.asp?geneID=4 | archive-date = 21. 3. 2012 }}</ref> Shizofrenični pacijenti koji imaju alel rizika (T\T) pokazuju više nedostataka u [[izvršna funkcija|izvršnofunkcijskim]] zadacima.<ref name="Roffman_2007">{{cite journal | vauthors = Roffman JL, Weiss AP, Deckersbach T, Freudenreich O, Henderson DC, Purcell S, Wong DH, Halsted CH, Goff DC | title = Effects of the methylenetetrahydrofolate reductase (MTHFR) C677T polymorphism on executive function in schizophrenia | url = https://archive.org/details/sim_schizophrenia-research_2007-05_92_1-3/page/181 | journal = Schizophrenia Research | volume = 92 | issue = 1–3 | pages = 181–8 | date = maj 2007 | pmid = 17344026 | doi = 10.1016/j.schres.2007.01.003 | s2cid = 25460976 }}</ref> Genotip C677T je nekada bio povezan s povećanim rizikom od [[ponavljajući gubitak trudnoće|ponovnog gubitka trudnoće]] (RPL) kod nekavkazoida,<ref>{{cite journal | vauthors = Wu X, Zhao L, Zhu H, He D, Tang W, Luo Y | title = Association between the MTHFR C677T polymorphism and recurrent pregnancy loss: a meta-analysis | journal = Genetic Testing and Molecular Biomarkers | volume = 16 | issue = 7 | pages = 806–11 | date = juli 2012 | pmid = 22313097 | doi = 10.1089/gtmb.2011.0318 }}</ref> međutim, ova veza je opovrgnuta posljednjih godiina. Smjernice za preporuke Američkog koledža za medicinsku genetiku sada navode da osobe s rekurentnim gubitkom trudnoće ne bi trebale biti testirane na varijante u MTHFR genu. Također postoji privremena veza između MTHFR mutacija i [[demencija]]. Jedno istraživanje starije japanske populacije<ref>{{cite journal | vauthors = Nishiyama M, Kato Y, Hashimoto M, Yukawa S, Omori K | title = Apolipoprotein E, methylenetetrahydrofolate reductase (MTHFR) mutation and the risk of senile dementia--an epidemiological study using the polymerase chain reaction (PCR) method | journal = Journal of Epidemiology | volume = 10 | issue = 3 | pages = 163–72 | date = maj 2000 | pmid = 10860300 | doi = 10.2188/jea.10.163 | doi-access = free }}</ref> otkrilo je [[korelacije]] između MTHFR 677CT mutacije, [[Apo E]] polimorfizma i određenih tipova senilne demencije. Druga istraživanja su otkrila da osobe s mutacijama povezanim s folatom i dalje mogu imati funkcionalni nedostatak čak i kada su razine [[folat]]a u krvi unutar normalnog raspona,<ref>{{cite journal | vauthors = Mischoulon D, Raab MF | title = The role of folate in depression and dementia | journal = The Journal of Clinical Psychiatry | volume = 68 | issue = Suppl 10 | pages = 28–33 | year = 2007 | pmid = 17900207 | url = http://article.psychiatrist.com/?ContentType=START&ID=10003230 }}</ref> i preporučena suplementacija [[metiltetrahidrofolat]]a za potencijalno sprječavanje i liječenje demencije (zajedno s depresijom). Studija iz Kine iz 2011. također otkrila je da je C677T [[SNP|jednonukleotidni polimorfizam]] povezan sa [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovom bolešću]] u azijskoj populaciji (iako ne i kod evropeida).<ref>{{cite journal | vauthors = Hua Y, Zhao H, Kong Y, Ye M | title = Association between the MTHFR gene and Alzheimer's disease: a meta-analysis | journal = The International Journal of Neuroscience | volume = 121 | issue = 8 | pages = 462–71 | date = august 2011 | pmid = 21663380 | doi = 10.3109/00207454.2011.578778 | s2cid = 835012 }}</ref> C677T polimorfizam povezan je s rizikom od [[infarkt miokarda|infarkta miokarda]] u afričkoj, sjevernoameričkoj i starijoj populaciji.<ref name="pmid27179899">{{cite journal | vauthors = Alizadeh S, Djafarian K, Moradi S, Shab-Bidar S | title = C667T and A1298C polymorphisms of methylenetetrahydrofolate reductase gene and susceptibility to myocardial infarction: A systematic review and meta-analysis | journal = International Journal of Cardiology | volume = 217 | pages = 99–108 | date = august 2016 | pmid = 27179899 | doi = 10.1016/j.ijcard.2016.04.181 }}</ref> === A1298C [[SNP]] (Glu⁴²⁹Ala) === Kod [[nukleotid]]a 1298 MTHFR, postoje dvije mogućnosti: A ili C. 1298A (dovodi do Glu kod aminokiseline 429) je najčešći, dok je 1298C (koji vodi do zamjene Ala kod aminokiseline 429) rjeđi. 1298AA je "normalan" [[homozigot]], 1298AC [[heterozigot]], a 1298CC homozigot za "varijantu". U studijama ljudskog nrekombinantnog MTHFR, protein kodiran sa 1298C ne može se razlikovati od 1298A u smislu aktivnosti, termolabilnosti, oslobađanja FAD-a ili zaštitnog efekta 5-metil-THF.<ref name="YamadaK2001Effects" /> C mutacija izgleda da ne utiče na MTHFR protein. Ne dovodi do termolabilnog MTHFR i izgleda da ne utiče na nivoe homocisteina. Međutim, utiče na konverziju MTHF u [[BH4]] (tetrahidrobiopterin), važan kofaktor u proizvodnji [[neurotransmiter]]a i sintezi [[dušik-oksid]]a. Bilo je nekih komentara o 'obrnutoj reakciji' u kojoj se [[tetrahidrobiopterin]] (BH4) proizvodi kada se 5-metiltetrahidrofolat ponovo konvertuje u metilentetrahidrofolat. Međutim, ovo nije općeprihvaćeno. Smatra se da ta reakcija zahtijeva 5-MTHF i SAMe. Alternativno mišljenje je da 5-MTHF obrađuje [[peroksinitrit]], čime se čuva postojeći BH4, te da nema dokaza da takve 'obrnute reakcije ' nastaju Polimorfizam MTHFR A1298C majke povezan je sa trudnoćom s [[Downov sindrom|Downovim sindromom]]. Rezultati analize podgrupa i osjetljivosti pokazali su da je ovaj polimorfizam faktor rizika za trudnoću s Downovim sindromom u azijskoj populaciji, ali ne i u populaciji [[kavkazoid]]a, kao ni u ukupnoj meta-analizi.<ref>{{cite journal | vauthors = Rai V, Yadav U, Kumar P | title = Null association of maternal MTHFR A1298C polymorphism with Down syndrome pregnancy: An updated meta-analysis | journal = Egyptian Journal of Medical Human Genetics | date = januar 2017 | volume = 18 | issue = 1 | pages = 9–18 | doi = 10.1016/j.ejmhg.2016.04.003 | doi-access = free }}</ref> MTHFR A1298C može imati ulogu ili kao pokretač u razvoju [[veliki depresivni poremećaj|velikog depresivnog poremećaja]] ili kao prediktivni ili dijagnostički marker, moguće u kombinaciji sa C677T.<ref name="pmid29209581">{{cite journal | vauthors = Cho K, Amin ZM, An J, Rambaran KA, Johnson TB, Alzghari SK | title = Methylenetetrahydrofolate Reductase A1298C Polymorphism and Major Depressive Disorder | journal = Cureus | volume = 9 | issue = 10 | pages = e1734 | date = oktobar 2017 | pmid = 29209581 | pmc = 5711500 | doi = 10.7759/cureus.1734 }}</ref> === Detekcija MTHFR polimorfizama === ARMS-[[PCR]] metod s tripleksnim tetraprimerom razvijena je za simultanu detekciju polimorfizama C677T i A1298C s polimorfizmom A66G MTRR u jednoj PCR reakciji.<ref>{{cite journal | vauthors = Lajin B, Alachkar A, Sakur AA | title = Triplex tetra-primer ARMS-PCR method for the simultaneous detection of MTHFR c.677C>T and c.1298A>C, and MTRR c.66A>G polymorphisms of the folate-homocysteine metabolic pathway | journal = Molecular and Cellular Probes | volume = 26 | issue = 1 | pages = 16–20 | date = februar 2012 | pmid = 22074746 | doi = 10.1016/j.mcp.2011.10.005 }}</ref> === Teški nedostatak MTHFR === Teški [[nedostatak metilentetrahidrofolat reduktaze|nedostatak MTHFR-a]] je rijedak (oko 50 slučajeva širom svijeta) i uzrokovan je mutacijama koje rezultiraju sa 0–20% zaostalom enzimskom aktivnošću.<ref name="SibaniS2000Characterization" /> Pacijenti pokazuju kašnjenje u razvoju , disfunkcija motorike i [[kretanje|hodanja]], [[epilepsijski napad|napadi]] i neurološka oštećenja i imaju izuzetno visoke razine [[homocistein]]a u plazmi i [[urin]]u, kao i niske nivoa [[metionin]]a normalne plazme. Ovaj nedostatak i mutacije u "MTHFR" također su povezani sa recesivnom spahzamskom paraparezom sa kompleksnim nedostatkom I.<ref>{{cite journal | vauthors = Bathgate D, Yu-Wai-Man P, Webb B, Taylor RW, Fowler B, Chinnery PF | title = Recessive spastic paraparesis associated with complex I deficiency due to MTHFR mutations | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 83 | issue = 1 | pages = 115 | date = januar 2012 | pmid = 21131308 | doi = 10.1136/jnnp.2010.218586 | s2cid = 13912730 }}</ref> Studija o populaciji kineskih [[Ujguri|Ujgura]] pokazala je da je rs1801131 [[Genetički polimorfizam|polimorfizam]] u MTHFR povezan sa nsCL/P u populaciji kineskih Ujgura. S obzirom na jedinstvene genetičke i ekološke karakteristike ujgurske populacije, ovi nalazi mogu biti od pomoći za istraživanje patogeneze ove složene bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu X, Pan H, Yu L, Hong Y | date = 2016 | title = Association of MTHFR polymorphisms with nsCL/P in Chinese Uyghur population. | journal = Egyptian Journal of Medical Human Genetics | volume = 17 | issue = 4 | pages = 311–316 | doi = 10.1016/j.ejmhg.2016.03.003 | doi-access = free }}</ref> ==Epigenetika== MTHFR aberantni promotor [[metilacija DNK|hipermetilacija]] povezan je sa muškom neplodnošću. Štaviše, ovaj neprikladan [[Epigenetika|epigenetički]] fenomen je uočen u uzorcima sperme neplodnih muškaraca koji pripadaju parovima sa historijom [[pobačaj|ponavljajućeg spontanog pobačaja]].<ref name = "Rotondo_2012">{{cite journal | vauthors = Rotondo JC, Bosi S, Bazzan E, Di Domenico M, De Mattei M, Selvatici R, Patella A, Marci R, Tognon M, Martini F | title = Methylenetetrahydrofolate reductase gene promoter hypermethylation in semen samples of infertile couples correlates with recurrent spontaneous abortion | journal = Human Reproduction | volume = 27 | issue = 12 | pages = 3632–8 | date = decembar 2012 | pmid = 23010533 | doi = 10.1093/humrep/des319 | doi-access = free }}</ref> Nepravilna hipermetilacija MTHFR promotora može utjecati na dvije bitne uloge [[DNK metilacije]] u [[spermatogeneza|spermatogenetskim]] ćelijama, globalnog procesa metilacije [[genom]]a i genomskog utiskivanja očevih gena. Pored toga, hiper[[metilacija]] promotora gena MTHFR je također povezana sa gubitkom metilacije na [[H19 (gen)|H19]] utisnutom genu u uzorcima sperme [[neplodnost|neplodnih]] muškaraca.<ref name="Rotondo_2013"/> == Kao meta lijeka == Inhibitori MTHFR i [[antisens RNK|antisensno]] ukidanje ekspresije enzima predloženi su kao tretmani za [[kancer]].<ref name="pmid18473861">{{cite journal | vauthors = Stankova J, Lawrance AK, Rozen R | title = Methylenetetrahydrofolate reductase (MTHFR): a novel target for cancer therapy | journal = Current Pharmaceutical Design | volume = 14 | issue = 11 | pages = 1143–50 | year = 2008 | pmid = 18473861 | doi = 10.2174/138161208784246171 }}</ref> Aktivni oblik folata, [[Levomefolna kiselina|L-metilfolat]], može biti prikladan za ciljanje stanja na koje utiče MTHFR polimorfizam.<ref>{{cite journal | vauthors = Papakostas GI, Shelton RC, Zajecka JM, Bottiglieri T, Roffman J, Cassiello C, Stahl SM, Fava M | title = Effect of adjunctive L-methylfolate 15 mg among inadequate responders to SSRIs in depressed patients who were stratified by biomarker levels and genotype: results from a randomized clinical trial | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2014-08_75_8/page/855 | journal = The Journal of Clinical Psychiatry | volume = 75 | issue = 8 | pages = 855–63 | date = august 2014 | pmid = 24813065 | doi = 10.4088/JCP.13m08947 }}</ref> == Reakcija i metabolizam == Ukupna reakcija koju katalizira MTHFR ilustrovana je na desnoj strani. Reakcija koristi donor NAD(P)H hidrida i kofaktor FAD. Enzim ''[[Escherichia coli|E. coli]]'' ima snažnu prednost za donor [[Nikotinamid adenin-dinukleotid|NADH]], dok je enzim [[sisar]]a specifičan za [[NADPH]]. [[slika:MTHFR metabolism.svg|center|frame|600px| Metabolizam MTHFR: ciklus folata, ciklus metionina, trans-sulfuracija i [[hiperhomocisteinemija]]. [[5-MTHF]]: 5-metiltetrahidrofolat; 5,10-metilentetrahidrofolat; [[BAX]]: Bcl-2-pridrućđženi X-protein; [[BHMT]]: betain-homocistein S-[[metiltransferaza]], [[cistationin beta sintaza|CBS]]: cistationin beta sintaza; [[cistation gama-lijaza|CGL]]: cistationin gama-liiaza; [[dihidrofolat|DHF]]: dihidrofolat (vitamin B9); [[dimetilglicin|DMG]]: dimetilglicin; [[dTMP]]: timidin-monofosfat; [[dUMP]]: deoksiuridin-monofosfat; [[flavin adenin-dinukleotid|FAD⁺]] flavin adenin.dikukleotid; [[10-formiltetrahidrofolat|FTHF]]: 10-formiltetrahidrofolat; [[metionin-sintaza|MS]]: metionin-sintaza; MTHFR: mehtilentetrahidrofolat reduktaza; [[S-adenozil-L-homocistein|SAH]]: S-adenozil-L-homocistein; [[S-Adenozil metionin|SAM (SAMe)]]: S-adenozil-L-metionin; [[tetrahidrofolat|THF]]: tetrahidrofolat.]]<ref>FluoropyrimidineActivity WP1601|highlight=Methylenetetrahydrofolate_reductase</ref> [[slika:MTHFR active site.jpg|thumb|200px|right| Trakasti dijagram aktivnog mjesta ''E. coli'' MTHFR. Flavin kofaktor (vrh) je prikazan u interakciji sa vezanim supstratom NADH. Slika preuzeta sa [http://www.rcsb.org/pdb/explore.do?structureId=1ZPT PDB 1ZPT]-]] {{clear}} ==Alternativna medicina== Sa rastom direktnog potrošača [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]], industrija [[alternativna medicina|alternativne medicine]] je agresivno ciljala niz sumnjivih testova <ref name="sbm">{{cite web |title=Dubious MTHFR genetic mutation testing |website=Science-Based Medicine |date=11. 6. 2015 |url=https://sciencebasedmedicine.org/dubious-mthfr-genetic-mutation-testing/ |access-date=13. 7. 2018}}</ref> i visoko profitabilni nadriliječrni tretmani za utvrđene MTHFR polimorfizme, uprkos nedostatku bilo kakvog dokazanog efekta ovih mutacija na zdravlje.<ref name="Hermes 2016">{{cite web | vauthors = Hermes BM |author-link=Britt Marie Hermes |title=How Your Genetic Sequence Can Be Exploited By The Supplement Industry |website=Forbes |date=14. 11. 2016 |url=https://www.forbes.com/sites/brittmariehermes/2016/11/14/genetic-sequence-exploited-supplement-industry/ |access-date=13. 7. 2018}}</ref> Promocija suplemenata i drugih tretmana za MTHFR polimorfizam, posebno usmjeren na [[poremećaj iz autističnog spektra]],<ref name="Langreth Lauerman 2012">{{cite web | vauthors = Langreth R, Lauerman J |title=Autism cures promised by DNA testers belied by regulators |website=The Independent |date=24. 12. 2012 |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/autism-cures-promised-by-dna-testers-belied-by-regulators-8430767.html |access-date=13. 7. 2018}}</ref> su okarakterizirane kao [[zmijsko ulje]]. Testovi na MTHFR, iako postaju sve popularniji, generalno su nepotrebni jer povezanost mutacija MTHFR gena s raznim bolestima nije utvrđena kao jasna uzročno-posljedična veza..<ref name="Eng 2013">{{cite web | vauthors = Eng C |title=A Genetic Test You Don't Need |website=Health Essentials from Cleveland Clinic |date=27. 9. 2013 |url=https://health.clevelandclinic.org/a-genetic-test-you-dont-need/ |access-date=13. 7. 2018}}</ref> ==Takođerpogledajte== * [[TEAD2]] == Reference == {{refspisak|32em}} == Dopunska literatura== {{Refbegin|32em}} * {{cite journal | vauthors = Hickey SE, Curry CJ, Toriello HV | title = ACMG Practice Guideline: lack of evidence for MTHFR polymorphism testing | journal = Genetics in Medicine | volume = 15 | issue = 2 | pages = 153–6 | date = februar 2013 | pmid = 23288205 | doi = 10.1038/gim.2012.165 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Matthews RG | title = Methylenetetrahydrofolate reductase: a common human polymorphism and its biochemical implications | journal = Chemical Record | volume = 2 | issue = 1 | pages = 4–12 | year = 2003 | pmid = 11933257 | doi = 10.1002/tcr.10006 | hdl = 2027.42/35288 | url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/35288/1/10006_ftp.pdf | hdl-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Schwahn B, Rozen R | title = Polymorphisms in the methylenetetrahydrofolate reductase gene: clinical consequences | journal = American Journal of Pharmacogenomics | volume = 1 | issue = 3 | pages = 189–201 | year = 2002 | pmid = 12083967 | doi = 10.2165/00129785-200101030-00004 | s2cid = 84305709 }} * {{cite journal | vauthors = Iqbal MP, Frossard PM | title = Methylene tetrahydrofolate reductase gene and coronary artery disease | journal = The Journal of the Pakistan Medical Association | volume = 53 | issue = 1 | pages = 33–6 | date = januar 2003 | pmid = 12666851 }} * {{cite journal | vauthors = Bailey LB | title = Folate, methyl-related nutrients, alcohol, and the MTHFR 677C-->T polymorphism affect cancer risk: intake recommendations | journal = The Journal of Nutrition | volume = 133 | issue = 11 Suppl 1 | pages = 3748S–3753S | date = novembar 2003 | pmid = 14608109 | doi = 10.1093/jn/133.11.3748S| doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Wiwanitkit V | title = Roles of methylenetetrahydrofolate reductase C677T polymorphism in repeated pregnancy loss | journal = Clinical and Applied Thrombosis/Hemostasis | volume = 11 | issue = 3 | pages = 343–5 | date = juli 2005 | pmid = 16015422 | doi = 10.1177/107602960501100315 | s2cid = 24833231 }} * {{cite journal | vauthors = Muntjewerff JW, Kahn RS, Blom HJ, den Heijer M | title = Homocysteine, methylenetetrahydrofolate reductase and risk of schizophrenia: a meta-analysis | journal = Molecular Psychiatry | volume = 11 | issue = 2 | pages = 143–9 | date = februar 2006 | pmid = 16172608 | doi = 10.1038/sj.mp.4001746 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Lewis SJ, Lawlor DA, Davey Smith G, Araya R, Timpson N, Day IN, Ebrahim S | title = The thermolabile variant of MTHFR is associated with depression in the British Women's Heart and Health Study and a meta-analysis | journal = Molecular Psychiatry | volume = 11 | issue = 4 | pages = 352–60 | date = april 2006 | pmid = 16402130 | doi = 10.1038/sj.mp.4001790 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Pereira TV, Rudnicki M, Pereira AC, Pombo-de-Oliveira MS, Franco RF | title = 5,10-Methylenetetrahydrofolate reductase polymorphisms and acute lymphoblastic leukemia risk: a meta-analysis | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 15 | issue = 10 | pages = 1956–63 | date = oktobar 2006 | pmid = 17035405 | doi = 10.1158/1055-9965.EPI-06-0334 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Leclerc D, Rozen R | title = [Molecular genetics of MTHFR: polymorphisms are not all benign] | journal = Médecine/Sciences | volume = 23 | issue = 3 | pages = 297–302 | date = mart 2007 | pmid = 17349292 | doi = 10.1051/medsci/2007233297 | url = http://www.medecinesciences.org/articles/medsci/pdf/2007/04/medsci2007233p297.pdf | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi== * {{PDBe-KB2|P42898|Methylenetetrahydrofolate reductase}} {{Flavoproteini}} {{Metabolizam vitamina, koenzima i kofaktora}} {{CH-NH oksidoredukgtaze}} {{Enzimi}} {{Portal |Biologija}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] [[Kategorija:EC 1.5.1]] de23p793dqgawugvknwxanechesnfp9 0 485563 3914558 3904723 2026-07-26T12:27:55Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914558 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[Jajovod]]no-specifični [[glikoprotein]]''' , znan i kao '''jajovodni glikoprotein''' (OGP) ili '''[[estrogen]]-ovisni jajovodni protein''' (EGP) ili '''mucin-9''' (MUC9) jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''OVGP1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid7819450">{{cite journal |vauthors=Arias EB, Verhage HG, Jaffe RC | title = Complementary deoxyribonucleic acid cloning and molecular characterization of an estrogen-dependent human oviductal glycoprotein | journal = Biol Reprod | volume = 51 | issue = 4 | pages = 685–94 |date=Feb 1995 | pmid = 7819450 | doi =10.1095/biolreprod51.4.685 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid9341614">{{cite journal |vauthors=Lapensee L, Paquette Y, Bleau G | title = Allelic polymorphism and chromosomal localization of the human oviductin gene (MUC9) | journal = Fertil Steril | volume = 68 | issue = 4 | pages = 702–8 |date=Nov 1997 | pmid = 9341614 | doi =10.1016/S0015-0282(97)00317-8 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: OVGP1 oviductal glycoprotein 1, 120kDa (mucin 9, oviductin)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=5016}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 678 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 75.421 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q12889#sequences |title=UniProt, Q12889 |language=eng. |access-date=3. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MWKLLLWVGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLVLKHHDGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHKLVCYFTN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WAHSRPGPAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILPHDLDPFL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CTHLIFAFAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MNNNQIVAKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQDEKILYPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FNKLKERNRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKTLLSIGGW</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NFGTSRFTTM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSTFANREKF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IASVISLLRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HDFDGLDLFF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LYPGLRGSPM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HDRWTFLFLI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EELLFAFRKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALLTMRPRLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSAAVSGVPH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVQTSYDVRF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGRLLDFINV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSYDLHGSWE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RFTGHNSPLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLPEDPKSSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YAMNYWRKLG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>APSEKLIMGI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTYGRTFRLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KASKNGLQAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIGPASPGKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKQEGFLAYF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EICSFVWGAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KHWIDYQYVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YANKGKEWVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YDNAISFSYK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AWFIRREHFG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GAMVWTLDMD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVRGTFCGTG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PFPLVYVLND</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILVRAEFSST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLPQFWLSSA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VNSSSTDPER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAVTTAWTTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKILPPGGEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVTEIHGKCE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NMTITPRGTT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VTPTKETVSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKHTVALGEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEITGAMTMT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVGHQSMTPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKALTPVGHQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVTTGQKTLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVGYQSVTPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKTLTPVGHQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVTPVSHQSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPGGTTMTPV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HFQTETLRQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVAPRRKAVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REKVTVPSRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISVTPEGQTM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLRGENLTSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VGTHPRMGNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLQMEAENRM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MLSSSPVIQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEQTPLAFDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RFVPIYGNHS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVNSVTPQTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLSLKKEIPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSAVDEEA</td></tr> </table> == Funkcija == Glikoprotein specifičan za jajovode je veliki, bogat [[ugljikohidrat]]ima, [[epitel]]ni [[glikoprotein]] s brojnim O-[[glikozilacija|glikozilacijskim]] mjestima unutar [[treonin]]om, [[serin]]om i [[prolin]]om bogatih tandemskih ponavlja. Gen je sličan članovima porodice [[sluz]]nih gena i [[glikozid hidrolaza|glikozil hidrolaze 18]]. Regulacija ekspresije može biti [[estrogen]]-ovisna. [[Ekspresija gena]] i sekrecija proteina javljaju se tokom kasnog razvoja [[jajnički folikul|folikula]] u ranoj fazi [[embriogeneza|embriogeneze]]. Protein se luči iz epitelnih ćelija [[ovidukt]] a bez [[cilija]] i povezuje se sa ovulskimm [[oocit]]om, [[blastomera]]ma i [[akrosom]]nim regijama [[spermatozoid]]a.<ref name=" entrez"/> Iza [[jajovod]]a, OVGP1 je otkriven u mišjim [[jajnici]]ma, [[sjemenici]]ma i [[epididimis]]u, što ukazuje na njegovu ulogu izvan [[oplodnja|oplodnje]]. Ne otkriva se u mišjoj [[maternica|maternici]], [[grlić maternice|grliću materice]], [[vagina|vagini]], [[dojka]]ma, [[sjemenske vezikule|sjemenim vezikulama]] i [[prostata|prostati]].<ref>{{cite journal |last1=Laheri |first1=Saniya |last2=Modi |first2=Deepak |last3=Bhatt |first3=Purvi |title=Extra-oviductal expression of oviductal glycoprotein 1 in mouse: Detection in testis, epididymis and ovary. |journal=Journal of Biosciences |date=Mar 2017 |volume=42 |issue=1 |pages=69–80 |pmid=28229966 |url=https://www.ias.ac.in/article/fulltext/jbsc/042/01/0069-0080 |access-date=16. 7. 2018 |doi=10.1007/s12038-016-9657-2|s2cid=10274575 }}</ref> OVGP1 je eksprimiran u površinskomm [[epitel]]u [[endometrij]]a u vrijeme [[embrionska impantacija|implantacije]] kod miša. Potreban je za održavanje [[fenotip]]a receptivnosti i [[ćelijska adhezija|adhezije]] [[blastomera|trofoblasta]], a nivoi OVGP1 [[iRNK]] smanjeni su u endometriju žena sa [[rekuretnni neuspjeh implantacije|rekurentnim neuspjehom implantacije]]<ref>{{cite journal |last1=Laheri |first1=Saniya |last2=Ashary |first2=Nancy |last3=Bhatt |first3=Purvi |last4=Modi |first4=Deepak |title=Oviductal glycoprotein 1 (OVGP1) is expressed by endometrial epithelium that regulates receptivity and trophoblast adhesion |journal=Journal of Assisted Reproduction and Genetics |year=2018 |volume=35 |issue=8 |pages=1419–1429 |doi=10.1007/s10815-018-1231-4 |pmid=29968069 |pmc=6086790 }}</ref> ==Reference== {{refspisak}} *{{cite journal |last1=Laheri |first1=Saniya |last2=Ashary |first2=Nancy |last3=Bhatt |first3=Purvi |last4=Modi |first4=Deepak |title=Oviductal glycoprotein 1 (OVGP1) is expressed by endometrial epithelium that regulates receptivity and trophoblast adhesion |journal=Journal of Assisted Reproduction and Genetics |year=2018 |volume=35 |issue=8 |pages=1419–1429 |doi=10.1007/s10815-018-1231-4 |pmid=29968069 |pmc=6086790 }} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal |vauthors=Verhage HG, Fazleabas AT, Donnelly K |title=The in vitro synthesis and release of proteins by the human oviduct |url=https://archive.org/details/endocrinology_1988-04_122_4/page/1639 |journal=Endocrinology |volume=122 |issue= 4 |pages= 1639–45 |year= 1988 |pmid= 3278893 |doi=10.1210/endo-122-4-1639 }} *{{cite journal |vauthors=Iontcheva I, Oppenheim FG, Troxler RF |title=Human salivary mucin MG1 selectively forms heterotypic complexes with amylase, proline-rich proteins, statherin, and histatins |journal=J. Dent. Res. |volume=76 |issue= 3 |pages= 734–43 |year= 1997 |pmid= 9109822 |doi=10.1177/00220345970760030501 |s2cid=39525421 }} *{{cite journal |vauthors=Iontcheva I, Oppenheim FG, Offner GD, Troxler RF |title=Molecular mapping of statherin- and histatin-binding domains in human salivary mucin MG1 (MUC5B) by the yeast two-hybrid system |journal=J. Dent. Res. |volume=79 |issue= 2 |pages= 732–9 |year= 2000 |pmid= 10728974 |doi=10.1177/00220345000790020601 |s2cid=27558675 }} *{{cite journal |vauthors=Agarwal A, Yeung WS, Lee KF |title=Cloning and characterization of the human oviduct-specific glycoprotein (HuOGP) gene promoter |journal=Mol. Hum. Reprod. |volume=8 |issue= 2 |pages= 167–75 |year= 2002 |pmid= 11818519 |doi=10.1093/molehr/8.2.167 |doi-access=free }} *{{cite journal | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA | author3=Grouse LH | display-authors=3 | last4=Derge | first4=JG | last5=Klausner | first5=RD | last6=Collins | first6=FS | last7=Wagner | first7=L | last8=Shenmen | first8=CM | last9=Schuler | first9=GD |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Lok IH, Briton-Jones CM, Yuen PM, Haines CJ |title=Variable expression of oviductin mRNA at different stages of human reproductive cycle |journal=J. Assist. Reprod. Genet. |volume=19 |issue= 12 |pages= 569–76 |year= 2003 |pmid= 12503889 |doi=10.1023/A:1021263132176 |pmc=3455833}} *{{cite journal |vauthors=Chen Q, Zhang J, Sweet F |title=Homology of primate DNA fragments for estrous-associated oviductal glycoprotein |journal=Hereditas |volume=139 |issue= 1 |pages= 75–9 |year= 2004 |pmid= 14641477 |doi=10.1111/j.1601-5223.2003.01640.x |doi-access=free }} *{{cite journal | author=Gerhard DS |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 |name-list-style=vanc| author2=Wagner L | author3=Feingold EA | display-authors=3 | last4=Shenmen | first4=CM | last5=Grouse | first5=LH | last6=Schuler | first6=G | last7=Klein | first7=SL | last8=Old | first8=S | last9=Rasooly | first9=R }} *{{cite journal | author=Woo MM |title=Gain of OGP, an estrogen-regulated oviduct-specific glycoprotein, is associated with the development of endometrial hyperplasia and endometrial cancer |journal=Clin. Cancer Res. |volume=10 |issue= 23 |pages= 7958–64 |year= 2005 |pmid= 15585630 |doi= 10.1158/1078-0432.CCR-04-1261 |name-list-style=vanc| author2=Alkushi A | author3=Verhage HG | display-authors=3 | last4=Magliocco | first4=AM | last5=Leung | first5=PC | last6=Gilks | first6=CB | last7=Auersperg | first7=N | doi-access=free }} *{{cite journal | author=Ling L |title=Expression of human oviductin in an immortalized human oviductal cell line |journal=Fertil. Steril. |volume=84 Suppl 2 |pages= 1095–103 |year= 2006 |pmid= 16209999 |doi= 10.1016/j.fertnstert.2005.06.006 |name-list-style=vanc| author2=Lee YL | author3=Lee KF | display-authors=3 | last4=Tsao | first4=Sai-Wah | last5=Yeung | first5=William S.B. | last6=Kan | first6=Frederick W.K. }} *{{cite journal |vauthors=Kadam KM, D'Souza SJ, Bandivdekar AH, Natraj U |title=Identification and characterization of oviductal glycoprotein-binding protein partner on gametes: epitopic similarity to non-muscle myosin IIA, MYH 9 |journal=Mol. Hum. Reprod. |volume=12 |issue= 4 |pages= 275–82 |year= 2006 |pmid= 16567366 |doi= 10.1093/molehr/gal028 }} *{{cite journal | author=Gregory SG |title=The DNA sequence and biological annotation of human chromosome 1 |journal=Nature |volume=441 |issue= 7091 |pages= 315–21 |year= 2006 |pmid= 16710414 |doi= 10.1038/nature04727 |name-list-style=vanc| author2=Barlow KF | author3=McLay KE | display-authors=3 | last4=Kaul | first4=R. | last5=Swarbreck | first5=D. | last6=Dunham | first6=A. | last7=Scott | first7=C. E. | last8=Howe | first8=K. L. | last9=Woodfine | first9=K. |bibcode=2006Natur.441..315G | doi-access=free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 802prvh9gow9lbx7uqrpgo3z7yyu382 0 485732 3914523 3904973 2026-07-26T12:15:55Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914523 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[Transmembranski protein]] 59''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TMEM59''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid9653160">{{cite journal | vauthors = Mao M, Fu G, Wu JS, Zhang QH, Zhou J, Kan LX, Huang QH, He KL, Gu BW, Han ZG, Shen Y, Gu J, Yu YP, Xu SH, Wang YX, Chen SJ, Chen Z | title = Identification of genes expressed in human CD34(+) hematopoietic stem/progenitor cells by expressed sequence tags and efficient full-length cDNA cloning | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 14 | pages = 8175–80 | date = juli 1998 | pmid = 9653160 | pmc = 20949 | doi = 10.1073/pnas.95.14.8175 | bibcode = 1998PNAS...95.8175M | doi-access = free }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: TMEM59 transmembrane protein 59| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=9528| access-date = }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 323 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 36.223 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9BXS4#sequences |title=UniProt, Q9BXS4 |language=en. |access-date=6. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAAPKGSLWV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTQLGLPPLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLTMALAGGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTASAEAFDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLGDTASCHR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ACQLTYPLHT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YPKEEELYAC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QRGCRLFSIC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QFVDDGIDLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTKLECESAC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TEAYSQSDEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YACHLGCQNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPFAELRQEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LMSLMPKMHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFPLTLVRSF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>WSDMMDSAQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FITSSWTFYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QADDGKIVIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSKPEIQYAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLEQEPTNLR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ESSLSKMSYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QMRNSQAHRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLEDGESDGF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRCLSLNSGW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILTTTLVLSV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MVLLWICCAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VATAVEQYVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEKLSIYGDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EFMNEQKLNR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YPASSLVVVR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SKTEDHEEAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLPTKVNLAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEI</td></tr> </table> ==Funkcija== TMEM59 je protein vezan za membranu koji je lokaliziran na [[Golgijev aparat]].<ref name="Ullrich_2010">{{cite journal | vauthors = Ullrich S, Münch A, Neumann S, Kremmer E, Tatzelt J, Lichtenthaler SF | title = The novel membrane protein TMEM59 modulates complex glycosylation, cell surface expression, and secretion of the amyloid precursor protein | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 285 | issue = 27 | pages = 20664–74 | date = juli 2010 | pmid = 20427278 | pmc = 2898310 | doi = 10.1074/jbc.M109.055608 | doi-access = free }}</ref> Precizna funkcija TMEM59 nije poznata, ali je pokazano da ekspresija TMEM59 proteina inhibira Golgi [[glikozilacija|glikozilaciju]] [[amiloid|prekursora amiloidnog proteina]] (APP) i blokira cijepanje APP pomoću α- i β-[[amiloid]]no prekursorske proteinske sekrecije i stoga inhibira stvaranje [[beta-amiloid]]nog [[peptid]]a koji formira [[amiloid]]ne plakove kod [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]].<ref name="Ullrich_2010"/> Štaviše, TMEM59 je pokazalo se da potencira [[wnt-signalni put|wnt signalizaciju]] promicanjem formiranja signalosomskog wnt receptora. Utvrđeno je da transmembranske interakcije između TMEM59 i wnt receptora Frizzled pokreću [[polimerizacija|multimerizaciju]] receptora, što dovodi do poboljšane potencije i efikasnosti wnt-signalizacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Gerlach JP, Jordens I, Tauriello DV, van 't Land-Kuper I, Bugter JM, Noordstra I, van der Kooij J, Low TY, Pimentel-Muiños FX, Xanthakis D, Fenderico N, Rabouille C, Heck AJ, Egan DA, Maurice MM | title = TMEM59 potentiates Wnt signaling by promoting signalosome formation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 115 | issue = 17 | pages = E3996–E4005 | date = april 2018 | pmid = 29632210 | pmc = 5924918 | doi = 10.1073/pnas.1721321115 | doi-access = free }}</ref> == Reference == {{refspisak|2}} == Dopunska literatura == {{refbegin |33em}} * {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | date = januar 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | date = oktobar 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} * {{cite journal | vauthors = Zhang QH, Ye M, Wu XY, Ren SX, Zhao M, Zhao CJ, Fu G, Shen Y, Fan HY, Lu G, Zhong M, Xu XR, Han ZG, Zhang JW, Tao J, Huang QH, Zhou J, Hu GX, Gu J, Chen SJ, Chen Z | title = Cloning and functional analysis of cDNAs with open reading frames for 300 previously undefined genes expressed in CD34+ hematopoietic stem/progenitor cells | journal = Genome Research | volume = 10 | issue = 10 | pages = 1546–60 | date = oktobar 2000 | pmid = 11042152 | pmc = 310934 | doi = 10.1101/gr.140200 }} * {{cite journal | vauthors = Clark HF, Gurney AL, Abaya E, Baker K, Baldwin D, Brush J, Chen J, Chow B, Chui C, Crowley C, Currell B, Deuel B, Dowd P, Eaton D, Foster J, Grimaldi C, Gu Q, Hass PE, Heldens S, Huang A, Kim HS, Klimowski L, Jin Y, Johnson S, Lee J, Lewis L, Liao D, Mark M, Robbie E, Sanchez C, Schoenfeld J, Seshagiri S, Simmons L, Singh J, Smith V, Stinson J, Vagts A, Vandlen R, Watanabe C, Wieand D, Woods K, Xie MH, Yansura D, Yi S, Yu G, Yuan J, Zhang M, Zhang Z, Goddard A, Wood WI, Godowski P, Gray A | title = The secreted protein discovery initiative (SPDI), a large-scale effort to identify novel human secreted and transmembrane proteins: a bioinformatics assessment | journal = Genome Research | volume = 13 | issue = 10 | pages = 2265–70 | date = oktobar 2003 | pmid = 12975309 | pmc = 403697 | doi = 10.1101/gr.1293003 }} * {{cite journal | vauthors = Otsuki T, Ota T, Nishikawa T, Hayashi K, Suzuki Y, Yamamoto J, Wakamatsu A, Kimura K, Sakamoto K, Hatano N, Kawai Y, Ishii S, Saito K, Kojima S, Sugiyama T, Ono T, Okano K, Yoshikawa Y, Aotsuka S, Sasaki N, Hattori A, Okumura K, Nagai K, Sugano S, Isogai T | title = Signal sequence and keyword trap in silico for selection of full-length human cDNAs encoding secretion or membrane proteins from oligo-capped cDNA libraries | journal = DNA Research | volume = 12 | issue = 2 | pages = 117–26 | year = 2007 | pmid = 16303743 | doi = 10.1093/dnares/12.2.117 | doi-access = free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Transmembranski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 34a83ka168hqo84j8qd6ceb820uywfj 0 485789 3914512 3905066 2026-07-26T12:12:37Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914512 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[plazmamembrana|Plazmamembranska]] kalcij-transportirajuća [[ATPaza]] 4''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ATP2B4''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid1674727">{{cite journal | vauthors = Olson S, Wang MG, Carafoli E, Strehler EE, McBride OW | title = Localization of two genes encoding plasma membrane Ca2(+)-transporting ATPases to human chromosomes 1q25-32 and 12q21-23 | journal = Genomics | volume = 9 | issue = 4 | pages = 629–41 | date = april 1991 | pmid = 1674727 | doi = 10.1016/0888-7543(91)90356-J }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: ATP2B4 ATPase, Ca++ transporting, plasma membrane 4| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=493}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.241 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 137.920 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P23634#sequences |title=UniProt, P23634 |language=en. |access-date=7. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MTNPSDRVLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ANSMAESREG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DFGCTVMELR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLMELRSRDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTQINVHYGG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VQNLCSRLKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPVEGLSGNP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ADLEKRRQVF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GHNVIPPKKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTFLELVWEA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQDVTLIILE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IAAIISLVLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FYRPAGEENE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LCGQVATTPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DENEAQAGWI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EGAAILFSVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVVLVTAFND</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WSKEKQFRGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QCRIEQEQKF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIIRNGQLIQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LPVAEIVVGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IAQVKYGDLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PADGILIQGN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLKIDESSLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GESDHVKKSL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DKDPMLLSGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HVMEGSGRMV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VTAVGVNSQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GIILTLLGVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDDEGEKKKK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GKKQGVPENR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NKAKTQDGVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEIQPLNSQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GIDNEEKDKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVKVPKKEKS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VLQGKLTRLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQIGKAGLLM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SALTVFILIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YFVIDNFVIN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRPWLPECTP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IYIQYFVKFF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IIGITVLVVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VPEGLPLAVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISLAYSVKKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MKDNNLVRHL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DACETMGNAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AICSDKTGTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TMNRMTVVQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YIGGIHYRQI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSPDVFLPKV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LDLIVNGISI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSAYTSKILP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEKEGGLPRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGNKTECALL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFVTDLKQDY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QAVRNEVPEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLYKVYTFNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRKSMSTVIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NPNGGFRMYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGASEIILRK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CNRILDRKGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVPFKNKDRD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DMVRTVIEPM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACDGLRTICI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AYRDFDDTEP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SWDNENEILT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELTCIAVVGI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDPVRPEVPD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIAKCKQAGI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVRMVTGDNI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NTARAIATKC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GILTPGDDFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLEGKEFNRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IRNEKGEVEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKLDKIWPKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RVLARSSPTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KHTLVKGIID</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STVGEHRQVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVTGDGTNDG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PALKKADVGF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AMGIAGTDVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEASDIILTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNFTSIVKAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MWGRNVYDSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKFLQFQLTV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NVVAVIVAFT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GACITQDSPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KAVQMLWVNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMDTFASLAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATEPPTESLL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KRRPYGRNKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LISRTMMKNI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGHAFYQLIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IFILVFAGEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FFDIDSGRKA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PLHSPPSQHY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TIVFNTFVLM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLFNEINSRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IHGEKNVFSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IYRNIIFCSV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VLGTFICQIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVEFGGKPFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CTSLSLSQWL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WCLFIGIGEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LWGQFISAIP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TRSLKFLKEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GHGTTKEEIT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDAEGLDEID</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HAEMELRRGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILWFRGLNRI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QTQIDVINTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTGASFKGVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRQNMGQHLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKLVPSSSYI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVVKAFHSSL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HESIQKPYNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSIHSFMTHP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EFAIEEELPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TPLLDEEEEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NPDKASKFGT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RVLLLDGEVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PYANTNNNAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DCNQVQLPQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSSLQSLETS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>V</td></tr> </table> ==Funkcija== Protein kodiran ovim genom pripada familiji P-tipa primarnih transportnih iona [[ATPaza]], koje karakterizira formiranje intermedijera aspartil-[[fosfat]]a tokom [[hemijska reakcija|reakcijskog ciklusa]]. Ovi [[enzim]]i uklanjaju dvovalentne ione kalcija iz [[eukariot]]skih ćelija protiv vrlo velikih [[gradijent (višeznačnica)|gradijenata koncentracije]] i imaju ključnu ulogu u unutarćelijskoj [[homeostaza|homeostazi]] kalcija. [[Izoforme]] plazmamembranske kalcijske [[ATPaze]] [[sisar]]a kodirane su sa najmanje četiri odvojena gena, a raznolikost ovih enzima je dodatno povećana [[alternativna prerada|alternativnom preradom]] transkripta. Ekspresija različitih izoformi i [[varijante transkripta|varijanti prerade]] regulirana je na način specifičan za razvoj, [[tkivo]] i tip sčelija, što sugerira da su ove pumpe funkcionalno prilagođene fiziološkim potrebama određenih ćelija i tkiva. Ovaj gen kodira izoformu 4 kalcijeve plazmamembranske ATPaze. Identificirane su alternativno prerađene [[varijante transkripta]] koje kodiraju različite [[izoforme]].<ref name="entrez"/> == Interakcije == Pokazalo se da ATP2B4 ima [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa [[CASK]].<ref name=pmid12511555>{{cite journal | vauthors = Schuh K, Uldrijan S, Gambaryan S, Roethlein N, Neyses L | title = Interaction of the plasma membrane Ca2+ pump 4b/CI with the Ca2+/calmodulin-dependent membrane-associated kinase CASK | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 11 | pages = 9778–83 | date = mart 2003 | pmid = 12511555 | doi = 10.1074/jbc.M212507200 | doi-access = free }}</ref> == Reference== {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin |33em}} * {{cite journal | vauthors = Møller JV, Juul B, le Maire M | title = Structural organization, ion transport, and energy transduction of P-type ATPases | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Reviews on Biomembranes | volume = 1286 | issue = 1 | pages = 1–51 | date = maj 1996 | pmid = 8634322 | doi = 10.1016/0304-4157(95)00017-8 }} * {{cite journal | vauthors = Strehler EE, Zacharias DA | title = Role of alternative splicing in generating isoform diversity among plasma membrane calcium pumps | url = https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_2001-01_81_1/page/21 | journal = Physiological Reviews | volume = 81 | issue = 1 | pages = 21–50 | date = januar 2001 | pmid = 11152753 | doi = 10.1152/physrev.2001.81.1.21 }} * {{cite journal | vauthors = Strehler EE, Treiman M | title = Calcium pumps of plasma membrane and cell interior | journal = Current Molecular Medicine | volume = 4 | issue = 3 | pages = 323–35 | date = maj 2004 | pmid = 15101689 | doi = 10.2174/1566524043360735 }} * {{cite journal | vauthors = Heim R, Hug M, Iwata T, Strehler EE, Carafoli E | title = Microdiversity of human-plasma-membrane calcium-pump isoform 2 generated by alternative RNA splicing in the N-terminal coding region | journal = European Journal of Biochemistry | volume = 205 | issue = 1 | pages = 333–40 | date = april 1992 | pmid = 1313367 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1992.tb16784.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Brandt P, Neve RL, Kammesheidt A, Rhoads RE, Vanaman TC | title = Analysis of the tissue-specific distribution of mRNAs encoding the plasma membrane calcium-pumping ATPases and characterization of an alternately spliced form of PMCA4 at the cDNA and genomic levels | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 267 | issue = 7 | pages = 4376–85 | date = mart 1992 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)42846-3 | pmid = 1531651 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Strehler EE, James P, Fischer R, Heim R, Vorherr T, Filoteo AG, Penniston JT, Carafoli E | title = Peptide sequence analysis and molecular cloning reveal two calcium pump isoforms in the human erythrocyte membrane | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 265 | issue = 5 | pages = 2835–42 | date = februar 1990 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)39877-1 | pmid = 2137451 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = James P, Maeda M, Fischer R, Verma AK, Krebs J, Penniston JT, Carafoli E | title = Identification and primary structure of a calmodulin binding domain of the Ca2+ pump of human erythrocytes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1988-02-25_263_6/page/2905 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 263 | issue = 6 | pages = 2905–10 | date = februar 1988 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)69154-9 | pmid = 2963820 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Brandt P, Zurini M, Neve RL, Rhoads RE, Vanaman TC | title = A C-terminal, calmodulin-like regulatory domain from the plasma membrane Ca2+-pumping ATPase | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 85 | issue = 9 | pages = 2914–8 | date = maj 1988 | pmid = 2966397 | pmc = 280113 | doi = 10.1073/pnas.85.9.2914 | bibcode = 1988PNAS...85.2914B | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Howard A, Barley NF, Legon S, Walters JR | title = Plasma-membrane calcium-pump isoforms in human and rat liver | journal = The Biochemical Journal | volume = 303 ( Pt 1) | issue = Pt 1 | pages = 275–9 | date = oktobar 1994 | pmid = 7945253 | pmc = 1137587 | doi = 10.1042/bj3030275 }} * {{cite journal | vauthors = Stauffer TP, Hilfiker H, Carafoli E, Strehler EE | title = Quantitative analysis of alternative splicing options of human plasma membrane calcium pump genes | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 50 | pages = 32022 | date = decembar 1994 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)31797-6 | pmid = 7989379 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Stauffer TP, Hilfiker H, Carafoli E, Strehler EE | title = Quantitative analysis of alternative splicing options of human plasma membrane calcium pump genes | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 268 | issue = 34 | pages = 25993–6003 | date = decembar 1993 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)74484-6 | pmid = 8245032 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Váradi A, Molnár E, Ashcroft SJ | title = A unique combination of plasma membrane Ca2+-ATPase isoforms is expressed in islets of Langerhans and pancreatic beta-cell lines | journal = The Biochemical Journal | volume = 314 ( Pt 2) | issue = Pt 2 | pages = 663–9 | date = mart 1996 | pmid = 8670083 | pmc = 1217098 | doi = 10.1042/bj3140663 }} * {{cite journal | vauthors = Santiago-García J, Mas-Oliva J, Saavedra D, Zarain-Herzberg A | title = Analysis of mRNA expression and cloning of a novel plasma membrane Ca(2+)-ATPase splice variant in human heart | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biochemistry_1996-02-23_155_2/page/n86 | journal = Molecular and Cellular Biochemistry | volume = 155 | issue = 2 | pages = 173–82 | date = februar 1996 | pmid = 8700162 | doi = 10.1007/BF00229314 | s2cid = 33539531 }} * {{cite journal | vauthors = Zacharias DA, DeMarco SJ, Strehler EE | title = mRNA expression of the four isoforms of the human plasma membrane Ca(2+)-ATPase in the human hippocampus | journal = Brain Research. Molecular Brain Research | volume = 45 | issue = 1 | pages = 173–6 | date = april 1997 | pmid = 9105688 | doi = 10.1016/S0169-328X(97)00009-0 }} * {{cite journal | vauthors = Dean WL, Chen D, Brandt PC, Vanaman TC | title = Regulation of platelet plasma membrane Ca2+-ATPase by cAMP-dependent and tyrosine phosphorylation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-06-13_272_24/page/15113 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 24 | pages = 15113–9 | date = juni 1997 | pmid = 9182531 | doi = 10.1074/jbc.272.24.15113 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kim E, DeMarco SJ, Marfatia SM, Chishti AH, Sheng M, Strehler EE | title = Plasma membrane Ca2+ ATPase isoform 4b binds to membrane-associated guanylate kinase (MAGUK) proteins via their PDZ (PSD-95/Dlg/ZO-1) domains | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 273 | issue = 3 | pages = 1591–5 | date = januar 1998 | pmid = 9430700 | doi = 10.1074/jbc.273.3.1591 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Guerini D, García-Martin E, Gerber A, Volbracht C, Leist M, Merino CG, Carafoli E | title = The expression of plasma membrane Ca2+ pump isoforms in cerebellar granule neurons is modulated by Ca2+ | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 3 | pages = 1667–76 | date = januar 1999 | pmid = 9880546 | doi = 10.1074/jbc.274.3.1667 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Rosado JA, Sage SO | title = Regulation of plasma membrane Ca2+-ATPase by small GTPases and phosphoinositides in human platelets | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-06-30_275_26/page/19528 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 26 | pages = 19529–35 | date = juni 2000 | pmid = 10748016 | doi = 10.1074/jbc.M001319200 | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{UCSC gene info|ATP2B2}} * {{UCSC gene info|ATP2B4}} {{ATPaze}} {{enzimi}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] qatlsh72vz8ynrh9svxbauneeyv0lvj 0 485854 3914483 3905331 2026-07-26T12:03:16Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914483 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[Homolog]] 4 kornihoskog proteina''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CNIH4''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid11042152">{{cite journal | vauthors = Zhang QH, Ye M, Wu XY, Ren SX, Zhao M, Zhao CJ, Fu G, Shen Y, Fan HY, Lu G, Zhong M, Xu XR, Han ZG, Zhang JW, Tao J, Huang QH, Zhou J, Hu GX, Gu J, Chen SJ, Chen Z | title = Cloning and Functional Analysis of cDNAs with Open Reading Frames for 300 Previously Undefined Genes Expressed in CD34+ Hematopoietic Stem/Progenitor Cells | journal = Genome Res | volume = 10 | issue = 10 | pages = 1546–60 |date=Nov 2000 | pmid = 11042152 | pmc = 310934 | doi =10.1101/gr.140200 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: CNIH4 cornichon homolog 4 (Drosophila)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=29097}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 139 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 16.093 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9P003#sequences |title=UniProt, Q9P003 |language=en. |access-date=9. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEAVVFVFSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDCCALIFLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VYFIITLSDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ECDYINARSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSKLNKWVIP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ELIGHTIVTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLLMSLHWFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLLNLPVATW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NIYRYIMVPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GNMGVFDPTE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IHNRGQLKSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MKEAMIKLGF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLLCFFMYLY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SMILALIND</td></tr> </table> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal | vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url=https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–4 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} *{{cite journal | vauthors=Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K |title=Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url=https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 |journal=Gene |volume=200 |issue= 1–2 |pages= 149–56 |year= 1997 |pmid= 9373149 |doi=10.1016/S0378-1119(97)00411-3 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Hartley JL, Temple GF, Brasch MA |title=DNA Cloning Using In Vitro Site-Specific Recombination |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 11 |pages= 1788–95 |year= 2001 |pmid= 11076863 |doi=10.1101/gr.143000 | pmc=310948 }} *{{cite journal | vauthors=Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R |title=Toward a Catalog of Human Genes and Proteins: Sequencing and Analysis of 500 Novel Complete Protein Coding Human cDNAs |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–35 |year= 2001 |pmid= 11230166 |doi= 10.1101/gr.GR1547R | pmc=311072 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Simpson JC, Wellenreuther R, Poustka A |title=Systematic subcellular localization of novel proteins identified by large-scale cDNA sequencing |journal=EMBO Rep. |volume=1 |issue= 3 |pages= 287–92 |year= 2001 |pmid= 11256614 |doi= 10.1093/embo-reports/kvd058 | pmc=1083732 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Wiemann S, Arlt D, Huber W |title=From ORFeome to Biology: A Functional Genomics Pipeline |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2136–44 |year= 2004 |pmid= 15489336 |doi= 10.1101/gr.2576704 | pmc=528930 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Mehrle A, Rosenfelder H, Schupp I |title=The LIFEdb database in 2006 |journal=Nucleic Acids Res. |volume=34 |issue= Database issue |pages= D415–8 |year= 2006 |pmid= 16381901 |doi= 10.1093/nar/gkj139 | pmc=1347501 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Ewing RM, Chu P, Elisma F |title=Large-scale mapping of human protein–protein interactions by mass spectrometry |journal=Mol. Syst. Biol. |volume=3 |issue= 1|pages= 89 |year= 2007 |pmid= 17353931 |doi= 10.1038/msb4100134 | pmc=1847948 |display-authors=etal}} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gene info|CNIH4}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] mmkcb1haol7ls3wwa3pb87jhdbw5gtt 0 485883 3914524 3904968 2026-07-26T12:16:07Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914524 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Vjerovatno [[ATP]]-ovisna [[RNK]]-[[helikaza]] DDX59''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''DDX59''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: DDX59 DEAD (Asp-Glu-Ala-Asp) box polypeptide 59| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=83479}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 619 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 68.810 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q5T1V6#sequences |title=UniProt, Q5T1V6 |language=en. |access-date=9. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MFVPRSLKIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RNANDDGKSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAKIIKPDPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLQLDKSRDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVDAVATEAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TIDRHISESC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PFPSPGGQLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVHSVSPEQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKDSHPSEEP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKSFSKTQRW</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AEPGEPICVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CGRYGEYICD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTDEDVCSLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CKAKHLLQVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKEEKSKLSN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PQKADSEPES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLNASYVYKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HPFILNLQED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIENLKQQLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILVQGQEVTR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PIIDFEHCSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEVLNHNLKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGYEVPTPIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MQMIPVGLLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDILASADTG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SGKTAAFLLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VIMRALFESK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TPSALILTPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RELAIQIERQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKELMSGLPR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MKTVLLVGGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLPPQLYRLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHVKVIIATP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRLLDIIKQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVELCGVKIV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VVDEADTMLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MGFQQQVLDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LENIPNDCQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILVSATIPTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEQLASQLLH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NPVRIITGEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLPCANVRQI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILWVEDPAKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKLFEILNDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLFKPPVLVF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VDCKLGADLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEAVQKITGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSISIHSEKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIERKNILKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLEGDYEVVV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>STGVLGRGLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LISVRLVVNF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DMPSSMDEYV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HQIGRVGRLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QNGTAITFIN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NNSKRLFWDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKRVKPTGSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPPQLLNSPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHDQKRKEQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDKQTQNDLV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TGANLMDIIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KHDKSNSQK</td></tr> </table> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal | vauthors=Gregory SG, Barlow KF, McLay KE |title=The DNA sequence and biological annotation of human chromosome 1. |journal=Nature |volume=441 |issue= 7091 |pages= 315–21 |year= 2006 |pmid= 16710414 |doi= 10.1038/nature04727 |bibcode=2006Natur.441..315G |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Mehrle A, Rosenfelder H, Schupp I |title=The LIFEdb database in 2006. |journal=Nucleic Acids Res. |volume=34 |issue= Database issue |pages= D415–8 |year= 2006 |pmid= 16381901 |doi= 10.1093/nar/gkj139 | pmc=1347501 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Wiemann S, Arlt D, Huber W |title=From ORFeome to biology: a functional genomics pipeline. |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2136–44 |year= 2004 |pmid= 15489336 |doi= 10.1101/gr.2576704 | pmc=528930 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Simpson JC, Wellenreuther R, Poustka A |title=Systematic subcellular localization of novel proteins identified by large-scale cDNA sequencing. |journal=EMBO Rep. |volume=1 |issue= 3 |pages= 287–92 |year= 2001 |pmid= 11256614 |doi= 10.1093/embo-reports/kvd058 | pmc=1083732 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R |title=Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs. | url=https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–35 |year= 2001 |pmid= 11230166 |doi= 10.1101/gr.GR1547R | pmc=311072 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Hartley JL, Temple GF, Brasch MA |title=DNA cloning using in vitro site-specific recombination. |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 11 |pages= 1788–95 |year= 2001 |pmid= 11076863 |doi=10.1101/gr.143000 | pmc=310948 }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{enzimi}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] ab0cn2irik6k57q25adyj25v5j6dley 0 485923 3914704 3901837 2026-07-26T15:54:29Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914704 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Član A porodice sa sličnošću sekvence 63''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FAM63A''' minus lanca [[hromosom 1|hromosoma 1]], lokus 1q21.3.<ref name="genecards.org">Gene Cards https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=FAM63A&search=FAM63A</ref> Evolucijski, FAM63A [[ortolozi]] nalaze se u većini [[kičmenjak]]a, a udaljeni [[homolozi]] FAM63A kod [[beskičmenjak]]a.<ref name="blast.ncbi.nlm.nih.gov">National Center for Bioinformation Technology - BLAST http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi</ref> FAM63A is ubiquitously expressed throughout human tissues, and it is present during every stage of development.<ref name="genecards.org"/> Povezan je sa [[biomarker]]ima [[hronična nubrežna bolest|hronične bolesti bibrega]] i [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]].<ref name = "Köttgen_2010">{{cite journal | vauthors = Köttgen A, Pattaro C, Böger CA, Fuchsberger C, Olden M, Glazer NL, Parsa A, Gao X, Yang Q, Smith AV, O'Connell JR, Li M, Schmidt H, Tanaka T, Isaacs A, Ketkar S, Hwang SJ, Johnson AD, Dehghan A, Teumer A, Paré G, Atkinson EJ, Zeller T, Lohman K, Cornelis MC, Probst-Hensch NM, Kronenberg F, Tönjes A, Hayward C, Aspelund T, Eiriksdottir G, Launer LJ, Harris TB, Rampersaud E, Mitchell BD, Arking DE, Boerwinkle E, Struchalin M, Cavalieri M, Singleton A, Giallauria F, Metter J, de Boer IH, Haritunians T, Lumley T, Siscovick D, Psaty BM, Zillikens MC, Oostra BA, Feitosa M, Province M, de Andrade M, Turner ST, Schillert A, Ziegler A, Wild PS, Schnabel RB, Wilde S, Munzel TF, Leak TS, Illig T, Klopp N, Meisinger C, Wichmann HE, Koenig W, Zgaga L, Zemunik T, Kolcic I, Minelli C, Hu FB, Johansson A, Igl W, Zaboli G, Wild SH, Wright AF, Campbell H, Ellinghaus D, Schreiber S, Aulchenko YS, Felix JF, Rivadeneira F, Uitterlinden AG, Hofman A, Imboden M, Nitsch D, Brandstätter A, Kollerits B, Kedenko L, Mägi R, Stumvoll M, Kovacs P, Boban M, Campbell S, Endlich K, Völzke H, Kroemer HK, Nauck M, Völker U, Polasek O, Vitart V, Badola S, Parker AN, Ridker PM, Kardia SL, Blankenberg S, Liu Y, Curhan GC, Franke A, Rochat T, Paulweber B, Prokopenko I, Wang W, Gudnason V, Shuldiner AR, Coresh J, Schmidt R, Ferrucci L, Shlipak MG, van Duijn CM, Borecki I, Krämer BK, Rudan I, Gyllensten U, Wilson JF, Witteman JC, Pramstaller PP, Rettig R, Hastie N, Chasman DI, Kao WH, Heid IM, Fox CS | display-authors = 6 | title = New loci associated with kidney function and chronic kidney disease | journal = Nature Genetics | volume = 42 | issue = 5 | pages = 376–84 | date = maj 2010 | pmid = 20383146 | pmc = 2997674 | doi = 10.1038/ng.568 }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 469 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 51.778 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8N5J2#sequences |title=UniProt, Q8N5J2 |language=en. |access-date=10. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEYHQPEDPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGKAGTAEAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IPENHEVLAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDEHPQDTDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDADGEARER</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EPADQALLPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QCGDNLESPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEASSAPPGP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLGTLPEVET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IRACSMPQEL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PQSPRTRQPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDFYCVKWIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WKGEQTPIIT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSTNGPCPLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIMNILFLQW</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KVKLPPQKEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ITSDELMAHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GNCLLSIKPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKSEGLQLNF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQNVDDAMTV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LPKLATGLDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVRFTGVSDF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EYTPECSVFD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLGIPLYHGW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVDPQSPEAV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RAVGKLSYNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVERIITCKH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSDTNLVTEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIAEQFLETT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAQLTYHGLC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ELTAAAKEGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSVFFRNNHF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STMTKHKSHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLLVTDQGFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEEQVVWESL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HNVDGDSCFC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSDFHLSHSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKGPGAEGGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSPETQLQVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDYLIALSLQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QQQPRGPLGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDLELAQQLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEEYQQQQAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPVRMRTRVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLQGRGATSG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RPAGERRQRP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KHESDCILL</td></tr> </table> ==Gen== ===Lokus=== FAM63A se nalazi na minus lancu [[hromosom 1|hromosoma 1]] na sekvenci 1q21.3, koja obuhvata 11.829 bp. Ostali geni koji okružuju FAM63A uključuju ANXA9 i Prune.<ref name="genecards.org"/> ===Alijasi=== FAM63A ima dva alijasa '''KIAA1390''' i '''PR11-316M1.5'''.<ref>{{Cite web | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_060849.2 | title=Ubiquitin carboxyl-terminal hydrolase MINDY-1 isoform 1 &#91;Homo sapiens&#93; - Protein - NCBI}}</ref> ==[[iRNK]]== === [[Primarna struktura]] === Kod ljudi postoje četiri [[izoforme]] FAM63A i 10 predviđenih izoformi. Izoforma 1 FAM63A ima molekulsku težinu od 51,8 kDa i sadrži 11 [[egzon]]a.<ref>National Center for Bioinformation Technology - Protein https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/?term=FAM63A%20AND%20homo%20sapiens</ref><ref name="ncbi.nlm.nih.gov">National Center for Biotechnology Information - AceView - https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ieb/research/acembly/av.cgi?db=human&term=FAM63A&submit=Go</ref> Različite izoforme imaju tendenciju da se razlikuju skraćivanjem na 5' ili 3' kraju. Transkripcija proizvodi 23 [[intron]]a, 14 prerađenih [[varijante transkripta|varijanti]] i šest nevezanih oblika.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov"/> ==Protein== [[Slika:Multiple Sequence Alignment.png|thumb|right|300px| [[Višestruko poravnavanje sekvenci]] [[DUF]]-a koje pokazuje konzerviranost preko ortologa. Tamnoplava označava potpunu konzervaciju, ružičaste identične ostatke i svijetloplava hemijsku sličnost]] [[slika:Wikipedia Image 3.jpg|thumb|right|Trodimenzijski (3D) prikaz vjerovatne [[sekundarne strukture]] FAM63A.]] ==Ekspresija== ===Promotor=== Region [[promotor (genetika)|promotora]] sadrži određeni broj [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]].<ref>Genomatrix - ElDorado - Promotor i faktori transkripcije za FAM63A. http://www.genomatix.de/?s=23e6b2edc9ca33fe998f299bafe56b99 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211210180026/https://www.genomatix.de/?s=23e6b2edc9ca33fe998f299bafe56b99 |date=10. 12. 2021 }}</ref> Oni sa visokim rezultatom uključuju elemente [[estrogen]]og odgovora, [[TATA-KUTIJA|TATA kutije]], elemente glukokotikoidnog odgovora i Ccaat/pojačavač-vezujuće proteine. Eksperimentalni podaci otkrivaju da se ekspresija FAM63A smanjuje kada [[estrogeni receptor]] nije prisutan, što sugerira da elementi odgovora na estrogen mogu poslužiti kao važan promotorski regulatorni mehanizam za ovaj protein.<ref>Estrogen receptor alfa-utišane MCF7 ćelije raka dojke. Profil: GDS4061/ FAM63A. ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profiles</ref> ===Ekspresija proteina=== FAM63A je protein koji je sveprisutno eksprimiran u ljudskim tkivima i tokom razvoja. Iako se FAM63A eksprimira sveprisutno, postoje određena tkiva koja imaju viši nivo ekspresije, uključujući [[srce]], [[štitnjača|tiroidnu žlijezdu]], [[ganglije]] i [[krv]].<ref>National Center for Biotechnology Information - GEO Profiles https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS596:221856_s_at</ref> [[Slika:Wikipedia Image 5.jpg|thumb|center|700px|Nivoi ekspresije FAM63A u različitim ljudskim tkivima.]] === Domeni i motivi === FAM63A sadrži [[domen nepoznate funkcije]] (DUF 544). DUF544 sadrži 125 [[aminokiselina]], od Met143 do Thr267.<ref name="blast.ncbi.nlm.nih.gov"/> Iako nije u potpunosti konzerviran, ovaj domen je visoko konzerviran među [[kičmenjaci]]ma, [[beskičmenjaci]]ma i [[biljka]]ma.<ref>San Diego Super Computer http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi |date=11. 8. 2003 }}!</ref> FAM63A ne sadrži [[transmembranski domen]], a nalazi se prvenstveno u [[ćelijsko jedro|jedarnim]] regionima [[Ćelija (biologija)|ćelija]]. <ref>PSORT II Prediction http://psort.hgc.jp/form2.html</ref> Dva ponavljanja od četiri [[glutamin]]a su između minokiselina 400 i 403, te 426 i 429, što dovodi do povišenog sastava glutamina na [[C-terminal]]u. === Kompozicija === FAM63A se sastoji od 469 [[aminokiselina]].<ref name="seqtool.sdsc.edu">San Diego Super Computer - http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi |date=11. 8. 2003 }}!</ref> Povećano je prisustvo [[glutamin]]a koji se nalazi u blizini [[C-terminal]]a, što čini FAM63A bogatim glutaminom. FAM63A sadrži veću količinu negativno nabijenih (kiselih) aminokiselina od pozitivno nabijenih (baznih) aminokiselina što čini FAM63A blago kiselim proteinom. Kisele aminokiseline kao što su [[asparaginska kiselina|asparaginska]] i [[glutaminska kiselina|glutaninska]] su zastupljenije od osnovnih aminokiselina kao što su [[lizin]] i [[arginin]]. Ovaj ukupni kiseli sastav daje FAM63A kiselu [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] od 4,6.<ref name="seqtool.sdsc.edu"/> === [[Posttranslacijske modifikacije]] === Kod ljudi, FAM63A sadrži 25 mjesta [[fosforilacije]], uključujući 12 [[serin]]skih, 10 [[treonin]]skih i tri [[tirozin]]ska. Pored toga, postoji 5 N-[[miristoilacija|miristoilacijskih]] mjesta i jedna [[prenilacija]]. FAM63A ne sadrži mjesta [[glikozilacija|glikozilacije]], [[transmembranski domen|transmembranske domene]] ili [[signalni peptid|signalne peptide]].<ref>ExPASy Bioinformatics Resource Portal http://www.expasy.org/proteomics</ref> [[Slika:Wikipedia Image 4.gif|thumb|center|600px|Posttranslacijske modifikacije u FAM63A.]] === Sekundarna struktura === [[Sekundarna struktura]] za FAM63A nije eksplicitno određena. Međutim, postoje predviđanja za moguću strukturu. Na kraju proteina postoji [[upredena zavojnica|domen upredene zavojnice]], a u predviđenoj sekundarnoj strukturi postoji [[alfa-heliks]] između aminokiselina 410 i 436. Ova spirala konzervirana je u udaljenijim ortolozima FAM63A. Ovi podaci podržavaju jedni druge i daju pouzdano predviđanje sekundarne strukture.<ref>PHYRE2 - [https://web.archive.org/web/20131213142954/http://www.sbg.bio.ic.ac.uk/phyre2 /phyre2_output/9d58a6ea30baa8f6/summary.html]</ref> === Interakcijski proteini === Sljedeći [[geni]] imaju interakcije sa '''FAM63A''': [[GSPT2]], [[NAA38]], [[RNMT]], [[CSNIK1G2]], [[ACOX1]], [[PSMC1]], [[SLC25A37]], [[MMS19]], [[DIAPH1]], [[ME1]], [[GAPDH]], [[UBC]]. <ref name="genecards.org"/> Nakon skrininga [[dvohibridni kvasac|dvohibridnog kvasca]], otkriveno je da [[NAA38]] i FAM63A međusobno djeluju.<ref>STRING - Known and Predicted Protein-Protein Interactions http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515112426/http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl |date=15. 5. 2013 }}</ref> == Homologija/evolucija == U FAM63A postoji nekoliko [[aminokiselina]] koje su konzervirane u svim [[kičmenjaci]]ma za koje su sekvence dostupne. Gly239 je jedina [[aminokiselina]] koja je konzervirana u svim kičmenjacima, [[beskičmenjaci]]ma i [[biljka]] maza koje su sekvence dostupne. Budući da postoji samo jedna [[aminokiselina]] koja je apsolutno očuvana, moguća funkcija za konzervirani [[glicin]] nije izvedena. Sekvenca od 25 [[aminokiselina]] u rasponu od Val313 do Gly338 je najkonzerviranija u svim kičmenjacima, beskičmenjacima i biljkama za koje su sekvence dostupne. Iako sekvenca nije apsolutno konzervirana, vrlo je očuvana, čak i u najudaljenijim organizmima kao što su [[gljive]] i [[biljke]]. === Ortolozi === [[Protein]] FAM63A ima nekoliko strogih [[ortolog]]a. Ovi ortolozi nalaze se u organizmima u rasponu od [[Primati|primata]] do [[riba]].<ref name="ReferenceA">National Center for Biotechnology Information - Protein https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/?term=FAM63A</ref> {| class="wikitable" |- ! [[Rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]] !! Uobičajeno ime!! Divergencija od ljudi (milioni godina)!! Pristupni broj !! Dužina !! Identitet !! Sličnost !! Naslov upita |- | ''[[Homo sapiens]]'' ||Čpvjek || N/A || NP_060849.2 || 469 aa || 100%|| 100% || 100% |- | ''[[Pan paniscus]]'' || Bonobo || 6,1 || XP_003817322.1 || 469 aa || 99,1% || 99,4% || 100% |- | ''[[Mus musculus]]'' ||Kućni miš || 91,0 || NP_955769.1 || 468 aa || 86,0% || 902,% || 100% |- | ''[[Bos taurus]]'' || Govedo || 97,4 || NP_001039389.1 || 469 aa|| 85,6% || 88,5% || 100% |- | ''[[morski sisari|Trichechus manatus latirostris]]'' || Zapadnokaripska morska krava|| 104,7 || XP_004389621.1 || 465 aa || 84,9% || 89,8% || 100% |- | ''[[gušteri|Sarcophilus harrisii]]'' || Tasmanijski đavo|| 176,1|| XP_003769968.1 || 464 aa || 78,3% || 82,9% || 100% |- | ''[[ptice|Taeniopygia guttata]]'' || Zebrasta zeba|| 324,0 || XP_002191502.2 || 335 aa || 43,2% || 80,1% || 53% |- | ''[[Gallus gallus]]'' || Kokoš || 324,5|| XP_003642724 || 462 aa || 66,9% || 76,1% || 92% |- | ''[[kornjače|Chrysemys picta bellii]]'' || Obojena kornjača || 324,5 || XP_005293753.1 || 525 aa || 62,0%|| 87,2% || 78% |- |''[[kornjače|Pelodiscus sinensis]]''|| Kineska mehkooklopna kornjača || 324,5|| XP_006119467.1 || 502 aa || 61,6% || 77,4% || 94% |- | ''[[krokodili|Alligator mississippiensis]]'' || Američki aligator || 324,5 || XP_006274676.1 || 520 aa || 59,90% || 77,50% || 86% |- | ''[[ptice|Pseudopodoces humilis]]'' || Prizemna sjenica || 324,5 || XP_005533539.1 || 502 aa || 58,0% || 82,3% || 78% |- | ''[[patka|Anas platyrhynchos]]'' || Divlja patka || 324,5 || XP_005026841.1 || 415 aa || 57,9% || 78,6% || 83% |- | ''[[Xenopus tropicalis]]'' || Zapadna kandžasta žaba|| 361,2 || XP_002937311.1 || 506 aa || 61,3% || 83,7% || 76% |- | ''[[ribe|Latimeria chalumnae]]'' ||Indijskookeanska latimerija|| 430,0 || XP_006006147.1 || 513 aa || 44,7% || 86,9% || 55% |- | ''[[Danio rerio]]'' || Zebrica || 454,6 || XP_005159508.1 || 520 aa || 52,2% || 80,2% || 76% |} FAM63A je evoluirao relativno umjerenom brzinom. [[Slika:Wikipedia Image 1.jpg|thumb|700px|center|Kozerviranost proteina tokom evolucije: FAM63A je evoluirao srednjom brzinom u poređenju sa [[citohrom c|citohromom c]] (brza) i [[fibrinogen]] (spora).]] === Paralozi === [[Protein]] '''FAM63A''' ima samo jedan poznati [[paralog]]:'''FAM63B'''. Predviđa se da FAM63B ima molekulskuu funkciju u ćeliji.<ref>Gene Cards https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=FAM63B</ref> Svi [[kičmenjaci]] za koje su sekvence dostupne imaju dvije kopije gena FAM63, oba A i B. '''FAM63A''' i '''FAM63B''' vjerovatno su se razdvojili prije oko 666 miliona godina, kao najbliži srodnik ''[[Homo sapiens]]'' koji sadrži samo jedan FAM63 je [[trakavica]], koja je divergirala prije 666 miliona godina.<ref name="ReferenceA"/> {| class="wikitable" |- ! Oznaka sekvence !! Naučno ime !! Uobičajeno ime!! Divergencija !! Pristupni broj !! Dužina !! Identet !! Sličnost !! Naziv upita !! E-vrijednost |- | Proteinska [[izoforma]] a FAM63B-a || ''[[Homo sapiens]]'' || Čovjek || N/A || NP_001035540.1 || 621 aa || 41,9% || 76,7% || 68% || 2,00E-129 |} == Klinički značaj == Iako za FAM63A nije određena posebna funkcija, postoji nekoliko istraživanja koja su otkrila moguće funkcije. Pretpostavlja se da FAM63A može biti povezan sa [[bubreg|bubrežnom funkcijom]] i [[hronična bubrežn bolest|hroničnom bolešću bubrega]].<ref name = "Köttgen_2010"/> Figgins, Minster i Demirci ispitali su 17.343 funkcionalnih [[SNP|jednonukleotidnih polimorfizama]], pokazujući snažnu povezanost između trajanja [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i FAM63A.<ref>{{cite journal | vauthors = Figgins JA, Minster RL, Demirci FY, Dekosky ST, Kamboh MI | title = Association studies of 22 candidate SNPs with late-onset Alzheimer's disease | journal = American Journal of Medical Genetics. Part B, Neuropsychiatric Genetics | volume = 150B | issue = 4 | pages = 520–6 | date = juni 2009 | pmid = 18780302 | pmc = 2751631 | doi = 10.1002/ajmg.b.30851 }}</ref> Drugi gen lociran na 1q21, [[katepsin S|CTSS]], također je bio snažno povezan sa trajanjem bolesti, a autori veruju da postoji jaka neravnoteža veza između dva gena. FAM63A je identificiran kao jedan od 39 gena koji su isključivo eksprimirani u ćelijama [[CML]], grupirani sa četiri druga gena za koje se vjeruje da funkcionieaju u [[ligacija proteina|ligaciji proteina]]. == Reference == {{refspisak|33em}} {{refbegin |33em}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] hqy0qrlqte5f8x43m0dxnxxdv1gpjhs 0 486083 3914526 3904959 2026-07-26T12:16:33Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914526 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Mitohondrijski protein 2 sa domenom MOSC''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''MOSC2''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid11886751">{{cite journal |vauthors=Anantharaman V, Aravind L | title = MOSC domains: ancient, predicted sulfur-carrier domains, present in diverse metal-sulfur cluster biosynthesis proteins including Molybdenum cofactor sulfurases | journal = FEMS Microbiol Lett | volume = 207 | issue = 1 | pages = 55–61 |date=Mar 2002 | pmid = 11886751 | doi = 10.1016/S0378-1097(01)00515-8}}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: MOSC2 MOCO sulphurase C-terminal domain containing 2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=54996}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 335 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 38.023 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q969Z3#sequences |title=UniProt, Q969Z3 |language=en|access-date=14. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MGASSSSALA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLGLPARPWP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RWLGVAALGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAVALGTVAW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRAWPRRRRR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQQVGTVAKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WIYPVKSCKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VPVSEAECTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MGLRSGNLRD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RFWLVIKEDG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HMVTARQEPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVLISIIYEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NCLIFRAPDM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DQLVLPSKQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSNKLHNCRI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FGLDIKGRDC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GNEAAKWFTN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLKTEAYRLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QFETNMKGRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRKLLPTLDQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NFQVAYPDYC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLLIMTDASL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDLNTRMEKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MKMENFRPNI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVTGCDAFEE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DTWDELLIGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEVKKVMACP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RCILTTVDPD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TGVIDRKQPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DTLKSYRLCD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PSERELYKLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLFGIYYSVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KIGSLRVGDP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VYRMV</td></tr> </table> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal |vauthors=Hartley JL, Temple GF, Brasch MA |title=DNA Cloning Using In Vitro Site-Specific Recombination |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 11 |pages= 1788–95 |year= 2001 |pmid= 11076863 |doi=10.1101/gr.143000 | pmc=310948 }} *{{cite journal |vauthors=Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R, etal |title=Toward a Catalog of Human Genes and Proteins: Sequencing and Analysis of 500 Novel Complete Protein Coding Human cDNAs |url=https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–35 |year= 2001 |pmid= 11230166 |doi= 10.1101/gr.GR1547R | pmc=311072 }} *{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 }} *{{cite journal |vauthors=Wiemann S, Arlt D, Huber W, etal |title=From ORFeome to Biology: A Functional Genomics Pipeline |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2136–44 |year= 2004 |pmid= 15489336 |doi= 10.1101/gr.2576704 | pmc=528930 }} *{{cite journal |vauthors=Mehrle A, Rosenfelder H, Schupp I, etal |title=The LIFEdb database in 2006 |journal=Nucleic Acids Res. |volume=34 |issue= Database issue |pages= D415–8 |year= 2006 |pmid= 16381901 |doi= 10.1093/nar/gkj139 | pmc=1347501 }} *{{cite journal |vauthors=Gregory SG, Barlow KF, McLay KE, etal |title=The DNA sequence and biological annotation of human chromosome 1 |journal=Nature |volume=441 |issue= 7091 |pages= 315–21 |year= 2006 |pmid= 16710414 |doi= 10.1038/nature04727 |bibcode=2006Natur.441..315G |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Havemeyer A, Bittner F, Wollers S, etal |title=Identification of the missing component in the mitochondrial benzamidoxime prodrug-converting system as a novel molybdenum enzyme |journal=J. Biol. Chem. |volume=281 |issue= 46 |pages= 34796–802 |year= 2007 |pmid= 16973608 |doi= 10.1074/jbc.M607697200 |doi-access= free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 6j5bgmv6clv2uq8m4qkn80xabzfuyz0 0 486088 3914559 3904714 2026-07-26T12:28:56Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914559 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Proteinski misato homolog 1''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''MSTO1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid16545939">{{cite journal |vauthors=Kuryshev VY, Vorobyov E, Zink D, Schmitz J, Rozhdestvensky TS, Munstermann E, Ernst U, Wellenreuther R, Moosmayer P, Bechtel S, Schupp I, Horst J, Korn B, Poustka A, Wiemann S | title = An anthropoid-specific segmental duplication on human chromosome 1q22 | journal = Genomics | volume = 88 | issue = 2 | pages = 143–51 |date=Jul 2006 | pmid = 16545939 | doi = 10.1016/j.ygeno.2006.02.002 | doi-access = free }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: MSTO1 misato homolog 1 (Drosophila)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=55154}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 570 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 61.835 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9BUK6#sequences |title=UniProt, Q9BUK6 |language=en |access-date=14. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAGGAREVLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQLGHFAGFV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GAHWWNQQDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALGRATDSKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPGELCPDVL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YRTGRTLHGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETYTPRLILM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLKGSLSSLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEGGLYRDKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDAAIAWQGK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LTTHKEELYP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNPYLQDFLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AEGVLSSDGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WRVKSIPNGK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSSPLPTATT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PKPLIPTEAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IRVWSDFLRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLHPRSICMI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QKYNHDGEAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLEAFGQGES</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VLKEPKYQEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEDRLHFYVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ECDYLQGFQI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LCDLHDGFSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGAKAAELLQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DEYSGRGIIT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WGLLPGPYHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEAQRNIYRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNTAFGLVHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TAHSSLVCPL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLGGSLGLRP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EPPVSFPYLH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YDATLPFHCS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AILATALDTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVPYRLCSSP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSMVHLADML</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SFCGKKVVTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GAIIPFPLAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQSLPDSLMQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FGGATPWTPL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SACGEPSGTR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CFAQSVVLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IDRACHTSQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TPGTPPPSAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HACTTGEEIL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AQYLQQQQPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VMSSSHLLLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PCRVAPPYPH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFSSCSPPGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLDGSPKGAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VESIPVFGAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSSSSLHQTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EALARDLTKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLRRWASFMD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGVEHDDVAE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLQELQSLAQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CYQGGDSLVD</td></tr> </table> == Struktura == MSTO1 gen ima 5134 para baza (lociranih u hromosomu 1), a MSTO1 protein je dug 570 aminokiselina. Nalazi se u vanjskoj membrani [[mitohondrija]] i uključen je u regulaciju mitohondrijske distribucije i morfologije.<ref name="pmid17349998">{{cite journal |vauthors=Kimura M, Okano Y | title = Human Misato regulates mitochondrial distribution and morphology | journal = Exp. Cell Res. | volume = 313 | issue = 7 | pages = 1393–404 |date=april 2007 | pmid = 17349998 | doi = 10.1016/j.yexcr.2007.02.004 }}</ref> Protein misato sadrži [[N-terminal]]ni [[miozinski domen sličan misato segmentu II]] i centralni [[domen tubulina]].<ref name="pmid17349998"/> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal |vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides. |url=https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–4 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} *{{cite journal |vauthors=Miklos GL, Yamamoto M, Burns RG, Maleszka R |title=An essential cell division gene of Drosophila, absent from Saccharomyces, encodes an unusual protein with tubulin-like and myosin-like peptide motifs |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=94 |issue= 10 |pages= 5189–94 |year= 1997 |pmid= 9144213 |doi=10.1073/pnas.94.10.5189 | pmc=24654 |bibcode=1997PNAS...94.5189M |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Hartley JL, Temple GF, Brasch MA |title=DNA Cloning Using In Vitro Site-Specific Recombination |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 11 |pages= 1788–95 |year= 2001 |pmid= 11076863 |doi=10.1101/gr.143000 | pmc=310948 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] qf4hj2lw6tne990ankjk62v0zd4o61x 0 486095 3914497 3905202 2026-07-26T12:07:41Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914497 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[Neuron]]ski navigator 1''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''NAV1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid12079279">{{cite journal | vauthors = Maes T, Barcelo A, Buesa C | title = Neuron navigator: a human gene family with homology to unc-53, a cell guidance gene from Caenorhabditis elegans | journal = Genomics | volume = 80 | issue = 1 | pages = 21–30 |date=Jun 2002 | pmid = 12079279 | doi =10.1006/geno.2002.6799 }}</ref><ref name="pmid12062803">{{cite journal | vauthors = Coy JF, Wiemann S, Bechmann I, Bachner D, Nitsch R, Kretz O, Christiansen H, Poustka A | title = Pore membrane and/or filament interacting like protein 1 (POMFIL1) is predominantly expressed in the nervous system and encodes different protein isoforms | url = https://archive.org/details/gene_2002-05-15_290_1-2/page/73 | journal = Gene | volume = 290 | issue = 1–2 | pages = 73–94 |date=Jun 2002 | pmid = 12062803 | doi =10.1016/S0378-1119(02)00567-X }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: NAV1 neuron navigator 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=89796}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.877 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 202.472 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8NEY1#sequences |title=UniProt, Q8NEY1 |language=en |access-date=14. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MLGSSVKSVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEVELSSGGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DEGADEPRGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRKAAAADGR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GMLPKRAKAP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GGGGGMAKAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAELKVFKSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVDSRVPGGP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PASNLRKQKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTNLSFLTDS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EKKLQLYEPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WSDDMAKAPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLGKVGSKGR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAPLMSKTLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSEHSLFQAK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GSPAGGAKTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAPLAPNLGK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSRIPRGPYA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVKPLSKAPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAVSEDGKSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DELLSSKAKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QKSSGPVPSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGQEERAFLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDPELVVTVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GDLEQLLFSQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MLDPESQRKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVQNVLDLRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLEETMSSLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSQVTHSSLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MTCYDSDDAN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PRSVSSLSNR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSPLSWRYGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSPRLQAGDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSVGGSCRSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTPAWYMHGE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RAHYSHTMPM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSPSKLSHIS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLELVESLDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DEVDLKSGYM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDSDLMGKTM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TEDDDITTGW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DESSSISSGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDASDNLSSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EFNASSSLNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPSTPTASRR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NSTIVLRTDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKRSLAESGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SWFSESEEKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKKLEYDSGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKMEPGTSKW</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RRERPESCDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSKGGELKKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISLGHPGSLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGKTPPVAVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPITHTAQSA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKVAGKPEGK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATDKGKLAVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NTGLQRSSSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGRDRLSDAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPPSGIARPS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TSGSFGYKKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPATGTATVM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTGGSATLSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQKSSGIPVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVNGRKTSLD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSNSAEPGFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APGARSNIQY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSLPRPAKSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SMSVTGGRGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PRPVSSSIDP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLLSTKQGGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TPSRLKEPTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VASGRTTPAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VNQTDREKEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKAKAVALDS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DNISLKSIGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PESTPKNQAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HPTATKLAEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPTPLRATAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SFVKPPSLAN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LDKVNSNSLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPSSSDTTHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKVPDLHATS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SASGGPLPSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FTPSPAPILN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>INSASFSQGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELMSGFSVPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETRMYPKLSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHRSMESLQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PMSLPSAFPS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>STPVPTPPAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAAPTEEETE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELTWSGSPRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQLDSNQRDR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NTLPKKGLRY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QLQSQEETKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRHSHTIGGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PESDDQSELP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPPALPMSLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKGQLTNIVS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PTAATTPRIT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSNSIPTHEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFELYSGSQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSTLSLAERP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGMIRSGSFR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DPTDDVHGSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSLASSASST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YSSAEERMQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQIRKLRREL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESSQEKVATL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TSQLSANANL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAAFEQSLVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MTSRLRHLAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TAEEKDTELL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLRETIDFLK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKNSEAQAVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGALNASETT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKELRIKRQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSDSISSLNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ITSHSSIGSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KDADAKKKKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSWVYELRSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FNKAFSIKKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKSASSYSDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEIATPDSSA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PSSPKLQHGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TETASPSIKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STSSSVGTDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEGPAHPAPH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TRLFHANEEE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EPEKKEVSEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RSELWEKEMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTDIRLEALN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAHQLDQLRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TMHNMQLEVD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLKAENDRLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAPGPSSGST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGQVPGSSAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSPRRSLGLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTHSFGPSLA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DTDLSPMDGI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STCGPKEEVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRVVVRMPPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HIIKGDLKQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EFFLGCSKVS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GKVDWKMLDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVFQVFKDYI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKMDPASTLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSTESIHGYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISHVKRVLDA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EPPEMPPCRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVNNISVSLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLKEKCVDSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VFETLIPKPM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MQHYISLLLK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HRRLVLSGPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTGKTYLTNR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAEYLVERSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REVTEGIVST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FNMHQQSCKD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQLYLSNLAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIDRETGIGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VPLVILLDDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEAGSISELV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NGALTCKYHK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CPYIIGTTNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVKMTPNHGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLSFRMLTFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NNVEPANGFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRYLRRKLVE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SDSDINANKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELLRVLDWVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLWYHLHTFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKHSTSDFLI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GPCFFLSCPI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GIEDFRTWFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLWNNSIIPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQEGAKDGIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHGQKAAWED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVEWVRDTLP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>WPSAQQDQSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LYHLPPPTVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PHSIASPPED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTVKDSTPSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDSDPLMAML</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKLQEAANYI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESPDRETILD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PNLQATL</td></tr> </table> ==Funkcija== Ovaj gen pripada porodici [[neuron]]skih navigatora i eksprimiran je pretežno u [[nervni sistem|nervnom sistemu]]. Kodirani protein sadrži upredene domene i konzervirasni domen AAA, karakterističan za [[ATPaze]] povezane sa različitim ćelijskim aktivnostima. Ovaj gen sličan je unc-53, genu ''[[Caenorhabditis elegans]]'', koji je uključen u navigaciju [[akson]]a. Tačna funkcija ovog gena nije poznata.<ref name="entrez"/> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal |vauthors=Kimura K, Wakamatsu A, Suzuki Y, etal |title=Diversification of transcriptional modulation: Large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes |journal=Genome Res. |volume=16 |issue= 1 |pages= 55–65 |year= 2006 |pmid= 16344560 |doi= 10.1101/gr.4039406 | pmc=1356129 }} *{{cite journal |vauthors=Peeters PJ, Baker A, Goris I, etal |title=Sensory deficits in mice hypomorphic for a mammalian homologue of unc-53 |journal=Brain Res. Dev. Brain Res. |volume=150 |issue= 2 |pages= 89–101 |year= 2004 |pmid= 15158073 |doi= 10.1016/j.devbrainres.2004.03.004 }} *{{cite journal |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Okazaki N, Kikuno R, Ohara R, etal |title=Prediction of the coding sequences of mouse homologues of KIAA gene: II. The complete nucleotide sequences of 400 mouse KIAA-homologous cDNAs identified by screening of terminal sequences of cDNA clones randomly sampled from size-fractionated libraries |journal=DNA Res. |volume=10 |issue= 1 |pages= 35–48 |year= 2003 |pmid= 12693553 |doi=10.1093/dnares/10.1.35 |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Nakayama M, Kikuno R, Ohara O |title=Protein–Protein Interactions Between Large Proteins: Two-Hybrid Screening Using a Functionally Classified Library Composed of Long cDNAs |journal=Genome Res. |volume=12 |issue= 11 |pages= 1773–84 |year= 2003 |pmid= 12421765 |doi= 10.1101/gr.406902 | pmc=187542 }} *{{cite journal |vauthors=Nagase T, Ishikawa K, Kikuno R, etal |title=Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XV. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro |journal=DNA Res. |volume=6 |issue= 5 |pages= 337–45 |year= 2000 |pmid= 10574462 |doi=10.1093/dnares/6.5.337 |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Hirosawa M, Nagase T, Ishikawa K, etal |title=Characterization of cDNA clones selected by the GeneMark analysis from size-fractionated cDNA libraries from human brain |journal=DNA Res. |volume=6 |issue= 5 |pages= 329–36 |year= 2000 |pmid= 10574461 |doi=10.1093/dnares/6.5.329 |doi-access=free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 1b8rqyhuu04aj5x6rfyy534tygbfztq 0 486226 3914556 3904735 2026-07-26T12:27:30Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914556 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Guaninsko-[[nukleotid]]ni razmjenski faktor MSS4''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''RABIF''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid9441742">{{cite journal | vauthors = Müller-Pillasch F, Zimmerhackl F, Lacher U, Schultz N, Hameister H, Varga G, Friess H, Büchler M, Adler G, Gress TM | title = Cloning of novel transcripts of the human guanine-nucleotide-exchange factor Mss4: in situ chromosomal mapping and expression in pancreatic cancer | journal = Genomics | volume = 46 | issue = 3 | pages = 389–96 | date = Mar 1998 | pmid = 9441742 | doi = 10.1006/geno.1997.5049 }}</ref><ref name="pmid7619808">{{cite journal | vauthors = Yu H, Schreiber SL | title = Cloning, Zn2+ binding, and structural characterization of the guanine nucleotide exchange factor human Mss4 | journal = Biochemistry | volume = 34 | issue = 28 | pages = 9103–10 | date = Aug 1995 | pmid = 7619808 | doi = 10.1021/bi00028a020 | citeseerx = 10.1.1.540.2153 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: RABIF RAB interacting factor| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=5877}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 123 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 13.839 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P47224#sequences |title=UniProt, P47224 |language=en |access-date=17. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEPAEQPSEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSAEGRNRKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLCQRCGSRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQPGTALFSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQLFLPSMRK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KPALSDGSNP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGDLLQEHWL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEDMFIFENV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFTKDVGNIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLVCADCEIG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PIGWHCLDDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSFYVALERV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHE</td></tr> </table> == Funkcija == Mali [[GTP-vezujući protein]]i, povezani sa Sec4/Rab, uključeni su u regulaciju unutarćelijskog [[vezikula|vezikulskog]] transporta. Mss4 stimulira razmjenu GTP-[[GDP]] u [[RAB8A|Sec4]] i [[Rab (G-protein)|Rab]] i veže se za podskup genetički srodnih Rab proteina.<ref name="entrez" /> == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin |33em}} * {{cite journal | vauthors = Yu H, Schreiber SL | title = Structure of guanine-nucleotide-exchange factor human Mss4 and identification of its Rab-interacting surface | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-08-31_376_6543/page/n108 | journal = Nature | volume = 376 | issue = 6543 | pages = 788–91 | year = 1995 | pmid = 7651540 | doi = 10.1038/376788a0 | bibcode = 1995Natur.376..788Y | s2cid = 4368525 }} * {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | year = 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} * {{cite journal | vauthors = Burton JL, Slepnev V, De Camilli PV | title = An evolutionarily conserved domain in a subfamily of Rabs is crucial for the interaction with the guanyl nucleotide exchange factor Mss4 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 6 | pages = 3663–8 | year = 1997 | pmid = 9013620 | doi = 10.1074/jbc.272.6.3663 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | year = 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} * {{cite journal | vauthors = Wixler V, Laplantine E, Geerts D, Sonnenberg A, Petersohn D, Eckes B, Paulsson M, Aumailley M | title = Identification of novel interaction partners for the conserved membrane proximal region of alpha-integrin cytoplasmic domains | journal = FEBS Lett. | volume = 445 | issue = 2–3 | pages = 351–5 | year = 1999 | pmid = 10094488 | doi = 10.1016/S0014-5793(99)00151-9 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Strick DJ, Francescutti DM, Zhao Y, Elferink LA | title = Mammalian suppressor of Sec4 modulates the inhibitory effect of Rab15 during early endocytosis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-09-06_277_36/page/32722 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 36 | pages = 32722–9 | year = 2002 | pmid = 12105226 | doi = 10.1074/jbc.M205101200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Stelzl U, Worm U, Lalowski M, Haenig C, Brembeck FH, Goehler H, Stroedicke M, Zenkner M, Schoenherr A, Koeppen S, Timm J, Mintzlaff S, Abraham C, Bock N, Kietzmann S, Goedde A, Toksöz E, Droege A, Krobitsch S, Korn B, Birchmeier W, Lehrach H, Wanker EE | title = A human protein-protein interaction network: a resource for annotating the proteome | url = https://archive.org/details/cell_2005-09-23_122_6/page/957 | journal = Cell | volume = 122 | issue = 6 | pages = 957–68 | year = 2005 | pmid = 16169070 | doi = 10.1016/j.cell.2005.08.029 | hdl = 11858/00-001M-0000-0010-8592-0 | s2cid = 8235923 | hdl-access = free }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=5877}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] jspilghfb9d0dse2qweby5szaqifw06 0 486251 3914518 3904998 2026-07-26T12:14:57Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914518 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Tirozin-protein [[fosfataza]] nereceptorski tip 14''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''PTPN14''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid7733990">{{cite journal | vauthors = Smith AL, Mitchell PJ, Shipley J, Gusterson BA, Rogers MV, Crompton MR | title = Pez: a novel human cDNA encoding protein tyrosine phosphatase- and ezrin-like domains | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1995-04-26_209_3/page/959 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 209 | issue = 3 | pages = 959–65 | date = Apr 1995 | pmid = 7733990 | doi = 10.1006/bbrc.1995.1591 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: PTPN14 protein tyrosine phosphatase, non-receptor type 14| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=5784}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.187 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 135.261 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q15678#sequences |title=UniProt, Q15678 |language=en|access-date=16. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MPFGLKLRRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRYNVLSKNC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FVTRIRLLDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVIECTLSVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STGQECLEAV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AQRLELRETH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YFGLWFLSKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQARWVELEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLKKHLDKFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NEPLLFFGVM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FYVPNVSWLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEATRYQYYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVKKDVLEGR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRCTLDQVIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAGLAVQADF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GDYNQFDSQD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLREYVLFPM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLALEEAVLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELTQKVAQEH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KAHSGILPAE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AELMYINEVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLDGFGQEIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVKDNHGNCV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLGIFFMGIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRNRIGRQAV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IYRWNDMGNI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>THNKSTILVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LINKEETALF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTDDIENAKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISRLFATRHK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FYKQNKICTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSNSPPPIRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPTWSRSSLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQQPYILPPV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HVQCGEHYSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>THTSQDSIFH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GNEEALYCNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HNSLDLNYLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTVTNGSVCS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHSVNSLNCS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QSFIQASPVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SNLSIPGSDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MRADYIPSHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HSAIIVPSYR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTPDYETVMR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QMKRGILHTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQSQSLRNLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IINTHAYNQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDLVYSQPEM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RERHPYTVPY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GPQGVYSNKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSPSDQRNPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NNVVPSKPGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAISHTVSTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELANMQLQGS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HNYSTAHMLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NYLFRPPPPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PRPRPATSTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLASHRHKYV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGSSPDLVTR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KVQLSVKTFQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDSSPVVHQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQEVSEPLTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKHHGTVNKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HSLEVMNSMV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RGMEAMTLKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHLPMARRNT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LREQGPPEEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGSHEVPQLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYHHKKTFSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ATMLIHSSES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEEEEEAPES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VPQIPMLREK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MEYSAQLQAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LARIPNKPPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EYPGPRKSVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NGALRQDQAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPPAMARARV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRHGPAKAIS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MSRTDPPAVN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GASLGPSISE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDLTSVKERV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKEPVKERPV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEMFSLEDSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEREMMIRNL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EKQKMAGLEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QKRPLMLAAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NGLSVARVSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REENRVDATR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VPMDERFRTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKKLEEGMVF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEYEQIPKKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ANGIFSTAAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PENAERSRIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVVPYEENRV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ELIPTKENNT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GYINASHIKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVGGAEWHYI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATQGPLPHTC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HDFWQMVWEQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GVNVIAMVTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEEGGRTKSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RYWPKLGSKH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSATYGKFKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTKFRTDSVC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YATTGLKVKH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLSGQERTVW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLQYTDWPDH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GCPEDVQGFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SYLEEIQSVR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RHTNSMLEGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNRHPPIVVH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSAGVGRTGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LILSELMIYC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEHNEKVEVP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MMLRLLREQR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MFMIQTIAQY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KFVYQVLIQF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQNSRLI</td></tr> </table> == Funkcija == Protein kodiran ovim genom član je porodice [[protein tirozin-fosfataze|PTP]] i [http://phosphatome.net/wiki/index.php/Phosphatase_Subfamily_PTPN14 PTPN14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217150204/http://phosphatome.net/wiki/index.php/Phosphatase_Subfamily_PTPN14 |date=17. 12. 2021 }} potporodice tirozin protein-fosfataza. Poznato je da su PTP-ovi signalne molekule koje regulišu različite ćelijske procese, uključujući [[rast ćelije]], [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju]], [[mitoza|mitotski ciklus]] i [[onkogen]]u transformaciju. Ovaj PTP sadrži [[N-terminal]]ni nekatalitski domen sličnan onom kod proteina koji su povezani sa natporodicom [[citoskelet]]nih traka 4.1, što ukazuje na lokalizaciju ovog proteina na [[ćelijska membrana|membrani]] ili citoskeletu. Specifična funkcija ovog PTP-a još nije utvrđena.<ref name="entrez" /> == Interakcije == Pokazalo se da PTPN14 [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa [[beta-katenin]]om.<ref name=pmid12808048>{{cite journal | vauthors = Wadham C, Gamble JR, Vadas MA, Khew-Goodall Y | title = The protein tyrosine phosphatase Pez is a major phosphatase of adherens junctions and dephosphorylates beta-catenin | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 14 | issue = 6 | pages = 2520–9 | date = Jun 2003 | pmid = 12808048 | pmc = 194899 | doi = 10.1091/mbc.E02-09-0577 }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin |33em}} * {{cite journal | vauthors = Gyapay G, Morissette J, Vignal A, Dib C, Fizames C, Millasseau P, Marc S, Bernardi G, Lathrop M, Weissenbach J | title = The 1993-94 Généthon human genetic linkage map | journal = Nature Genetics | volume = 7 | issue = 2 Spec No | pages = 246–339 | date = Jun 1994 | pmid = 7545953 | doi = 10.1038/ng0694supp-246 | s2cid = 24662426 }} * {{cite journal | vauthors = Ogata M, Takada T, Mori Y, Oh-hora M, Uchida Y, Kosugi A, Miyake K, Hamaoka T | title = Effects of overexpression of PTP36, a putative protein tyrosine phosphatase, on cell adhesion, cell growth, and cytoskeletons in HeLa cells | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 18 | pages = 12905–9 | date = Apr 1999 | pmid = 10212280 | doi = 10.1074/jbc.274.18.12905 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Ogata M, Takada T, Mori Y, Uchida Y, Miki T, Okuyama A, Kosugi A, Sawada M, Oh-hora M, Hamaoka T | title = Regulation of phosphorylation level and distribution of PTP36, a putative protein tyrosine phosphatase, by cell-substrate adhesion | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 29 | pages = 20717–24 | date = Jul 1999 | pmid = 10400706 | doi = 10.1074/jbc.274.29.20717 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Aoyama K, Matsuda T, Aoki N | title = Characterization of newly identified four isoforms for a putative cytosolic protein tyrosine phosphatase PTP36 | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1999-12-20_266_2/page/523 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 266 | issue = 2 | pages = 523–31 | date = Dec 1999 | pmid = 10600535 | doi = 10.1006/bbrc.1999.1845 }} * {{cite journal | vauthors = Wadham C, Gamble JR, Vadas MA, Khew-Goodall Y | title = Translocation of protein tyrosine phosphatase Pez/PTPD2/PTP36 to the nucleus is associated with induction of cell proliferation | journal = Journal of Cell Science | volume = 113 ( Pt 17) | issue = 17 | pages = 3117–23 | date = Sep 2000 | doi = 10.1242/jcs.113.17.3117 | pmid = 10934049 | hdl = 2440/9579 | hdl-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Wadham C, Gamble JR, Vadas MA, Khew-Goodall Y | title = The protein tyrosine phosphatase Pez is a major phosphatase of adherens junctions and dephosphorylates beta-catenin | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 14 | issue = 6 | pages = 2520–9 | date = Jun 2003 | pmid = 12808048 | pmc = 194899 | doi = 10.1091/mbc.E02-09-0577 }} * {{cite journal | vauthors = Jin J, Smith FD, Stark C, Wells CD, Fawcett JP, Kulkarni S, Metalnikov P, O'Donnell P, Taylor P, Taylor L, Zougman A, Woodgett JR, Langeberg LK, Scott JD, Pawson T | title = Proteomic, functional, and domain-based analysis of in vivo 14-3-3 binding proteins involved in cytoskeletal regulation and cellular organization | journal = Current Biology | volume = 14 | issue = 16 | pages = 1436–50 | date = Aug 2004 | pmid = 15324660 | doi = 10.1016/j.cub.2004.07.051 | s2cid = 2371325 }} * {{cite journal | vauthors = Barr AJ, Debreczeni JE, Eswaran J, Knapp S | title = Crystal structure of human protein tyrosine phosphatase 14 (PTPN14) at 1.65-A resolution | journal = Proteins | volume = 63 | issue = 4 | pages = 1132–6 | date = Jun 2006 | pmid = 16534812 | doi = 10.1002/prot.20958 | s2cid = 7186900 }} * {{cite journal | vauthors = Olsen JV, Blagoev B, Gnad F, Macek B, Kumar C, Mortensen P, Mann M | title = Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks | journal = Cell | volume = 127 | issue = 3 | pages = 635–48 | date = Nov 2006 | pmid = 17081983 | doi = 10.1016/j.cell.2006.09.026 | s2cid = 7827573 | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ebi.ac.uk/pdbe/pdbe-kb/proteins/Q15678 PDBe-KB] provides an overview of all the structure information available in the PDB for Human Tyrosine-protein phosphatase non-receptor type 14 (PTPN14) ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=5784}} {{Protein tirozin-fosfataze}} {{enzimi}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 0fhi6rfqa4yhq0y3vxllu7mewk5c003 0 486355 3914477 3905406 2026-07-26T12:00:51Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914477 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[Transmembranski protein]] 63A''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TMEM63A''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid9872452">{{cite journal | vauthors = Nagase T, Ishikawa K, Suyama M, Kikuno R, Miyajima N, Tanaka A, Kotani H, Nomura N, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XI. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Res | volume = 5 | issue = 5 | pages = 277–86 |date=Apr 1999 | pmid = 9872452 | doi =10.1093/dnares/5.5.277 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid9455484">{{cite journal | vauthors = Seki N, Ohira M, Nagase T, Ishikawa K, Miyajima N, Nakajima D, Nomura N, Ohara O | title = Characterization of cDNA clones in size-fractionated cDNA libraries from human brain | journal = DNA Res | volume = 4 | issue = 5 | pages = 345–9 |date=Feb 1998 | pmid = 9455484 | doi =10.1093/dnares/4.5.345 | doi-access = free }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: TMEM63A transmembrane protein 63A| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=9725}}</ref> Zreli ljudski protein ima približno 92,1 [[Jedinica atomske mase|kilodaltona]] (kDa), sa relativno visokom konzerviranošću mase u [[ortolozi]]ma.<ref name="Biology Workbench">{{cite web|title=TMEM63A Analysis|url=http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi|work=Biology Workbench|publisher=San Diego Supercomputing Center- University of California San Diego|access-date=8. 5. 2014|archive-date=11. 8. 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030811031404/http://seqtool.sdsc.edu/CGI/BW.cgi|url-status=dead}}</ref> Protein sadrži 11 [[transmembranski domen|transmembranskih domena]] i umetnut je u [[lizosom]]sku membranu.<ref name="PMID20957757">{{cite journal| vauthors= Schroder BA, Wrocklage C, Hasilik A, Saftig P |title=The Proteome of Lysosomes|journal=Proteomics|date=19. 10. 2010|volume=10|issue=22|pages=4053–4076|doi=10.1002/pmic.201000196|pmid=20957757|s2cid=25869334}}</ref><ref name="PMID17897319">{{cite journal| vauthors= Schroder BA, Wrocklage C, Pan C, Jager R, Kosters B, Schafer H, Elsasser HP, Mann M, Hasilik A |title=Integral and Associated Lysosomal Membrane Proteins|journal=Traffic|date=28. 8. 2007|volume=8|issue=12|pages=1676–1686|doi=10.1111/j.1600-0854.2007.00643.x|pmid=17897319|doi-access=free}}</ref> BioGPS analiza za ''TMEM63A'' kod ljudi pokazuje da je gen sveprisutno eksprimiran, sa najvišim nivoima ekspresije pronađenim u [[T-ćelija]] ma i [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]].<ref name="BioGPS">{{cite web| title= BioGPS: TMEM63A|url=http://biogps.org/#goto=genereport&id=9725|access-date= 12. 5. 2014}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 807 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 92.126 [[dalton (jedinica)|Da]]. {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MMDSPFLELW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSKAVSIREQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGLGDRPNDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YCYNSAKNST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLQGVTFGGI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PTVLLIDVSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLFLILVFSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IRRRFWDYGR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IALVSEADSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRFQRLSSTS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SSGQQDFENE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGCCPWLTAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FRLHDDQILE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WCGEDAIHYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SFQRHIIFLL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VVVSFLSLCV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILPVNLSGDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDKDPYSFGR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTIANLQTDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLLWLHTIFA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VIYLFLTVGF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MRHHTQSIKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEENLVRRTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FITGLPRDAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KETVESHFRD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AYPTCEVVDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLCYNVAKLI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLCKEKKKTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSLTYYTNLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKTGQRTLIN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PKPCGQFCCC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVLGCEWEDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISYYTRMKDR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLERITEEER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HVQDQPLGMA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FVTFQEKSMA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TYILKDFNAC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KCQSLQCKGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQPSSHSREL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YTSKWTVTFA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ADPEDICWKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSIQGLRWWL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QWLGINFTLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGLFFLTTPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IILSTMDKFN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VTKPIHALNN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PIISQFFPTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLWSFSALLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIVYYSTLLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHWTKSGENQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IMMTKVYIFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IFMVLILPSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLTSLDFFFR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WLFDKTSSEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIRLECVFLP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DQGAFFVNYV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IASAFIGNGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELLRLPGLIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YTFRMIMAKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AADRRNVKQN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QAFQYEFGAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YAWMLCVFTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVAYSITCPI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IAPFGLIYIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKHMVDRHNL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YFVYLPAKLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGIHFAAVNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALAAPILCLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WLYFFSFLRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GMKAPATLFT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FLVLLLTILV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLAHTCFGCF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KHLSPLNYKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEPASDKGSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AEAHMPPPFT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PYVPRILNGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASERTALSPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQQQQTYGAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HNISGTIPGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLAQSATGSV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AAAPQEA</td></tr> </table> == Gen == ===Pregled=== ''TMEM63A'' nalazi se na negativnom lancu [[DNK]] [[hromosom 1|hromosoma 1]], na lokaciji 1q42.12, obuhvatajući [[bazni par|bazne parove]] od 226,033.237 do 226,070.069.<ref name=entrez/> Aliasi uključuju KIAA0489 i KIAA0472. Proizvod ljudskog gena je 4.469 [[bazni par|bp]] [[iRNK]] sa 25 predviđenih [[egzon]]a.<ref name= "Ensembl">{{cite web|title=Ensembl: TMEM63A|url= http://useast.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Summary?g=ENSG00000196187;r=1:226033237-226070069|access-date=8. 5. 2014}}</ref> Postoji devet predviđenih izoformi gena za [[prerada RNK|preradu]], od kojih tri kodiraju proteine. [[Promotor (genetika)|Promotorska]] analiza sprovedena je korištenjem El Dorada <ref name="El Dorado">{{cite web|title=El Dorado|url=http://www.genomatix.de/cgi-bin/eldorado/eldorado.pl?s=ea25554559dc59a06b1d8f7bfe784e26;RESULT=TMEM63A|publisher=Genomatix|access-date=17. 4. 2014}}{{Mrtav link}}</ref> preko softverske stranice [[Genomatix]]. Predviđeni promotorski region obuhvata 971 [[bazni par|parova baza]], od 226,070.920 do 226,069.950 na negativnom lancu hromosoma 1. ===Gensko susjedstvo=== ''TMEM63A'' nalazi se u blizini gena [[EPHX1]] na pozitivnom lancu DNK na [[hromosom 1|hromosomu 1]], kao i [[Lefty]] 1 gena na negativnom smislenom lancu.<ref name=entrez /> Ostali geni u istoj oblasti na hromosomu 1 uključuju [[SRP9]] i [[Lefty]] 3 na pozitivnom lancu i [[mikroRNK|MIR]]6741 i [[PYCR2]] na negativnom lancu. ===Ekspresija=== ''TMEM63'' je sveprisutno eksprimiran u cijelom ljudskom tijelu na različitim nivoima, javlja se sa najvećom relativnom prevalencijom u [[Citotoksične T-ćelije|CD 8+ T ćelije]] i [[T-pomoćne ćelije|CD 4+ T ćelijama]].<ref name=BioGPS /><ref name=GDS596>{{cite web|title=GDS596/214833_at/TMEM63A|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS596:214833_at|publisher=NCBI}}</ref> Umjereni relativni nivoi ekspresije također se primjećuju u cijelom mozgu, posebno u [[potiljačni režanj|potiljačnom režnju]], [[tjemeni režanj|tjemenom režnju]] i [[pankreas|gušterači]].<ref name=GDS596 /> Analiza ''TMEM63A'' ekspresije kod miša, koristeći BioGPS, otkrila je više varijabilnih obrazaca ekspresije, pri čemu je najveća ekspresija uočena u [[želudac|želucu]] i [[debelo crijevo|debelom crijevu]].<ref name=BioGPS/> [[Faktor transkripcije]], predvidio je program El Dorado iz [[Genomatix]], koji je otkrio da je ''TMEM63A'' visoko reguliran [[E2F]] regulatorima [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i [[EGR1]], faktorom za koji se vjeruje da je [[gen supresor tumora]] sa ekspresijom u [[mozak|mozgu]].<ref name="El Dorado" /> Predviđa se da je [[3' UTR]] vezan za regulatorni element [[mikroRNK|miR-9/9ab]].<ref name="TargetScanHuman">{{cite web|title=TargetScanHuman 6.2|url=http://www.targetscan.org/|publisher= Whitehead Institute for Biomedical Research|access-date=23. 4. 2014}}</ref> ==Protein== ===Svojstva === Zreli oblik ljudskog proteina TMEM63A ima 807 [[aminokiselina|aminokiselinskih]] ostataka sa [[izoelektrična tačka|izoelektričnom tačkom]] od 6,925.<ref name="Biology Workbench" /> Prilično je konzerviran među ortolozima. [[BLAST]]-ovo poravnavanje otkrilo je da protein sadrži tri domena: RSN1_TM i dva [[domen nepoznate funkcije|domena nepoznate funkcije]] (DUF4463 i DUF221).<ref name="BLAST">{{cite journal |vauthors=Marchler-Bauer A, etal | title = CDD: A Conserved Domain Database for the functional annotation of proteins. | journal = Nucleic Acids Res | volume = 39 | issue = D | pages = 225–229 |date=2011| url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/wrpsb.cgi?SEQUENCE=NP_055513.2&FULL |doi=10.1093/nar/gkq1189 | pmid=21109532 | pmc=3013737}}</ref> Predviđa se da je RSN1_TM uključen u transport [[Golgijev aparat|Golgijevih]] [[vezikula]] i [[egzocitoza|egzocitozu]]. [[DUF]]4463 je [[citosol]]ni i daleko homologan sa [[RNK-vezujući protein|RNK-vezujućim proteinima]]. Ovaj domen može se koristiti za određivanje orijentacije proteina u [[ćelijska membrana|membrani]], pri čemu je [[N-terminal]] proteina unutar [[lizosom]]a, a [[C-terminal]] lociran je u [[citosol]]u. [[Posttranslacijska modifikacija]] određena je eksperimentalno i pomoću [[bioinformatika|bioinformatičke]] analize. Postoje dva vjerovatna mjesta [[glikozilacija]] na proteinu: N38 i N450.<ref name="UniProt">{{cite web|title=O94886 (TM63A_HUMAN)|url=https://www.uniprot.org/uniprot/O94886|publisher=UniProtKB|access-date=5. 5. 2014}}</ref> Predviđena su korišćenjem NetNGlyc programa iz [[ExPASy]] i sekvence aminokiselina TMEM63A, kao i pretpostavljene orijentacije proteina u membrani.<ref name="NetNGlyc">{{cite journal|vauthors=Gupta R, Jung E, Brunak S|title=Prediction of N-glycosylation sites in human proteins|date=2004|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetNGlyc/}}</ref> Postoje tri vjerovatna mjesta [[fosforilacije]] na proteinu: S85, S98 i S735, koja su predviđena pomoću NetPhos programa.<ref name="NetPhos">{{cite journal|vauthors=Blorn N, Gammeltoft S, Brunak S|title=Sequence- and structure-based prediction of eukaryotic protein phosphorylation sites|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1999-12-17_294_5/page/1351|date=1999|journal=Journal of Molecular Biology|volume=294|issue=5|pages=1351–1362|doi=10.1006/jmbi.1999.3310|pmid=10600390}}</ref> Protein ima tri [[izoforme]]. Zreli protein je označen kao izoforma CRA. Druge dvije izoforme su X1 i X2, koje imaju po 630, odnosno 468 aminokiselinskih ostataka. Izoformi X1 nedostaje [[N-kraj]] zrelog proteina, dok izoformi 2 nedostaje [[C-kraj]].<ref name="Biology Workbench"/> ===Interakcije=== Koristeći informacije zasnovane na tekstu, smatra se da TMEM63A potencijalno stupa u interakciju sa šest drugih proteina: [[EEF1D]],<ref name="GeneCards">{{cite web|title=GeneCards|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=TMEM63A&search=TMEM63A|publisher=Weizmann Institute of Science|access-date=16. 5. 2014}}</ref> [[FAM163B]], [[CPNE9]], [[TMEM90A]], [[STAC2]], [[HEATR3]] i [[WDR67]].<ref name="String">{{cite web|title=String Database|url=http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl|access-date=16. 5. 2014|archive-date=15. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515112426/http://string-db.org/newstring_cgi/show_network_section.pl|url-status=dead}}</ref> === Funkcija === Funkcija TMEM63A nije poznata, iako je jedno istraživanje otkrilo da se nalazi u regiji koja je vjerovatno regulirana putem [[mir-200]]-a, povezana s [[homeostaza|homeostazom]] [[epitel]]a.<ref>{{cite journal |vauthors=Bonnet E, Tatari M, Joshi A, etal | title=Module network inference from a cancer gene expression data set identifies microRNA regulated modules. | journal=PLOS ONE | date=2010 | volume=5| issue =4| pages=e10162 |doi=10.1371/journal.pone.0010162 | pmid=20418949 | pmc=2854686 | bibcode=2010PLoSO...510162B | doi-access=free }}</ref> Drugi su otkrili da je u kvantitativnom lokusu svojstava, povezan sa [[haloperidol]]ski izazvanom [[katalepsija|katalepsijom]].<ref>{{cite journal| vauthors=Hofstetter JR, Hitzemann RJ, Belknap JK, Walter NA, McWeeney SK, Mayeda AR| title= Characterization of the quantitative trait locus for haloperidol-induced catalepsy on distal mouse chromosome 1| journal=Genes, Brain and Behavior|date= 2008|volume=7| issue= 2|pages=214–223| doi=10.1111/j.1601-183x.2007.00340.x| pmid= 17696997| doi-access=free}}</ref> ==Evolucijska historija== ===Paralozi=== TMEM63A ima dva [[paralog]]a: TMEM63B, koji se nalazi na 6p21.1, i TMEM63C, na C14orf171.<ref name="Altschul_1990">{{cite journal | vauthors = Altschul SF, Gish W, Miller W, Myers EW, Lipman DJ | title = Basic local alignment search tool | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1990-10-05_215_3/page/403 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 215 | issue = 3 | pages = 403–10 |date=oktobar 1990 | pmid = 2231712 | doi = 10.1016/S0022-2836(05)80360-2}}</ref> Poravnavanje između njih pokazuje da je TMEM63C bliži TMEM63B nego TMEM63A.<ref name="Biology Workbench" /> BLAST poravnanje je pokazalo homologiju TMEM63A i TMEM63B sa proteinima koji su udaljeni poput biljaka, dok je TMEM63C bio homologan samo toliko udaljen kao kod [[drosophila]].<ref name=BLAST /> Ovo ukazuje da se TMEM63C vjerovatno odvojio od ta dva u ranoj fazi. [[beskičmenjak]]s. ===Rasprostranjenost ortologa=== TMEM63A ima veliki raspon ortologa, sa homolozima prisutnim u organizmima koji su udaljeni poput biljaka. {| class="wikitable" |- ! [[Rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]]!! Uobičajeno ime !![[Razred (biologija)|Razred]] !! Pristup !! Postotak identiteta |- | ''[[lemuri|Otolemur garnettii]]'' || Lemur || [[Mammalia]] || XP_003791028.1 || 91% |- | ''[[jelen|Vicugna pacos]]'' || Alpaka || Mammalia || XP_006198896.1 || 92% |- | ''[[Mus musculus]]'' || Miš || [[Mammalia ]]|| NP_659043.1 || 90% |- | ''[[morski sisari|Trichechus manatus latirostris]]''|| Zapadnoindijska morska krava || Mammalia || XP_004375949.1 || 89% |- | ''[[Canis lupus familiaris]]'' || Pas|| Mammalia || NP_001274088.1 || 89% |- | ''[[šišmiš|Myotis davidii]]'' || Mišouhi šišmiš || [[Mammalia]] || XP_006761379.1 || 80% |- | ''[[kornjače|Pelodiscus sinensis]]'' || Kineska mehkooklopna kornjača || [[Sauropsida]] || XP_006118107.1 || 71% |- | ''[[krokodili|Alligator sinensis]]'' || Kineski aligator || [[Reptilia]] || XP_006016630.1 || 70% |- | ''[[ptice|Ficedula albicollis]]'' || Muharica || [[Aves]] || XP_005043078.1 || 69% |- | ''[[Gallus gallus]]'' || Crvena divlja kokoš || Aves || XP_419384.3 || 68% |- | ''[[Xenopus tropicalis]]'' || Zapadna kandžasta žaba || [[Amphibia]] || NP_001072343.1 || 65% |- | ''[[som|Ictalurus punctatus]]'' || Kanalski somić || [[koštunjave ribe|Actinopterygii]] || AHH42519.1 || 54% |- | ''[[komarac|Culex quinquefasciatus]]'' || Južni kućni komarac || [[Insecta]] || XP_001861445.1 || 34% |- | ''[[pljosnate gliste|Clonorchis sinensis]]'' || Kineski jetreni metilj || [[Trematoda]] || GAA53916.1 || 23% |- | ''[[Oryza sativa]]'' || Azijska riža || [[Liliopsida]] || NP_001065504.1 || 20% |} ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal |vauthors=Gregory SG, Barlow KF, McLay KE, etal |title=The DNA sequence and biological annotation of human chromosome 1. |journal=Nature |volume=441 |issue= 7091 |pages= 315–21 |year= 2006 |pmid= 16710414 |doi= 10.1038/nature04727 |bibcode=2006Natur.441..315G |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 }} *{{cite journal |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs. |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, etal |title=Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library. |url=https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 |journal=Gene |volume=200 |issue= 1–2 |pages= 149–56 |year= 1997 |pmid= 9373149 |doi=10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} *{{cite journal | vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides. | url=https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–4 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Transmembranski proteini]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 52wv4slkl7ud3hfx9it4pzzdh3x9at9 0 486367 3914554 3904754 2026-07-26T12:26:29Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914554 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[Transmembranski protein|Transmembranski]] protein 1 sa domenom [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]]''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TMCO1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]].<ref name="pmid8619474">{{cite journal | vauthors = Andersson B, Wentland MA, Ricafrente JY, Liu W, Gibbs RA | title = A "double adaptor" method for improved shotgun library construction | url = https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1996-04-05_236_1/page/107 | journal = Anal Biochem | volume = 236 | issue = 1 | pages = 107–13 |date=Jun 1996 | pmid = 8619474 | doi = 10.1006/abio.1996.0138 }}</ref><ref name="pmid9110174">{{cite journal | vauthors = Yu W, Andersson B, Worley KC, Muzny DM, Ding Y, Liu W, Ricafrente JY, Wentland MA, Lennon G, Gibbs RA | title = Large-scale concatenation cDNA sequencing | journal = Genome Res | volume = 7 | issue = 4 | pages = 353–8 |date=Jun 1997 | pmid = 9110174 | pmc = 139146 | doi = 10.1101/gr.7.4.353}}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: TMCO1 transmembrane and coiled-coil domains 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=54499}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 188 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 21.175 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9UM00#sequences |title=UniProt, Q9UM00 |language=en |access-date=20. 12. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MSTMFADTLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVFISVCTAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAEGITWVLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YRTDKYKRLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AEVEKQSKKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EKKKETITES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGRQQKKKIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQEEKLKNNN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDLSMVRMKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MFAIGFCFTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LMGMFNSIFD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRVVAKLPFT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLSYIQGLSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RNLLGDDTTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSFIFLYILC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TMSIRQNIQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILGLAPSRAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKQAGGFLGP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPPSGKFS</td></tr> </table> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal | vauthors=Iwamuro S, Saeki M, Kato S |title=Multi-ubiquitination of a nascent membrane protein produced in a rabbit reticulocyte lysate. |journal=J. Biochem. |volume=126 |issue= 1 |pages= 48–53 |year= 1999 |pmid= 10393320 |doi= 10.1093/oxfordjournals.jbchem.a022435}} *{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Clark HF, Gurney AL, Abaya E, etal |title=The secreted protein discovery initiative (SPDI), a large-scale effort to identify novel human secreted and transmembrane proteins: a bioinformatics assessment. |journal=Genome Res. |volume=13 |issue= 10 |pages= 2265–70 |year= 2003 |pmid= 12975309 |doi= 10.1101/gr.1293003 | pmc=403697 }} *{{cite journal |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs. |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 }} *{{cite journal |vauthors=Nousiainen M, Silljé HH, Sauer G, etal |title=Phosphoproteome analysis of the human mitotic spindle. |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-04-04_103_14/page/5391 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=103 |issue= 14 |pages= 5391–6 |year= 2006 |pmid= 16565220 |doi= 10.1073/pnas.0507066103 | pmc=1459365 |bibcode=2006PNAS..103.5391N |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Gregory SG, Barlow KF, McLay KE, etal |title=The DNA sequence and biological annotation of human chromosome 1. |journal=Nature |volume=441 |issue= 7091 |pages= 315–21 |year= 2006 |pmid= 16710414 |doi= 10.1038/nature04727 |bibcode=2006Natur.441..315G |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Olsen JV, Blagoev B, Gnad F, etal |title=Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks. |url=https://archive.org/details/cell_2006-11-03_127_3/page/635 |journal=Cell |volume=127 |issue= 3 |pages= 635–48 |year= 2006 |pmid= 17081983 |doi= 10.1016/j.cell.2006.09.026 |s2cid=7827573 |doi-access=free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] [[Kategorija:Transmembranski proteini]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 5dzh3wbazdeobauwsg4akhz656ml07n 0 487251 3914685 3903583 2026-07-26T15:50:06Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914685 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest |ime =Rožnjačna distrofija |slika = Gelatinous drop-like corneal dystrophy 1.JPEG |veličina_slike = 300px |alt = |opis_slike = Želatinozna kapljičasta distrofija rožnjače *Oblast: [[Oftalmologija]] |symptoms = |complications = |onset = |duration = |types = |causes = |risks = |diagnosis = |differential = |prevention = |treatment = |medication = |prognosis = |frequency = |deaths = }} '''Distrofija rožnjače''' je grupa rijetkih [[nasljedni poremećaj|nasljednih poremećaja]] obilježenih bilateralno+im abnormalnim taloženjem supstanci u providnom prednjem dijelu oka zvanom [[rožnjača]].<ref name=ao /><ref name=weiss /><ref name=klintworth /> ==Znakovi i simptomi== Distrofija rožnjače, u ranim fazama može neznačajno uticati na [[vid]]. Međutim, to zahtijeva odgovarajuću procjenu i liječenje za vraćanje optimalnog vida. Distrofije rožnjače obično se manifestuju tokom prve ili druge decenije, ali ponekad i kasnije. Pojavljuje se kao sivkasto bijele linije, krugovi ili zamućenje [[rožnjača|rožnjače]]. Također može imati i [[kristal]]ni izgled. Postoji preko 20 distrofija rožnjače koje zahvaćaju sve njene dijelove . Ove bolesti dijele mnoge karakteristike: * Obično su nasljedni. * Podjednako utiču na desno i lijevo [[oko]]. * Nisu uzrokovani vanjskim faktorima, kao što su ozljede ili [[ishrana]]. * Većina napreduje postepeno. * Većina obično počinje u jednom od pet slojeva rožnjače i kasnije se može proširiti na obližnje slojeve. * Većina ne utiče na druge dijelove organizma, niti je povezana s bolestima koje pogađaju druge dijelove oka ili tijela. * Većina se može pojaviti kod inače potpuno zdravih ljudi, muškaraca ili žena. Distrofije rožnjače utiču na [[vid]] na veoma različite načine. Neki uzrokuju ozbiljno oštećenje, dok neki ne uzrokuju probleme s vidom i dijagnosticiraju se tokom specijaliziranog očnog pregleda kod [[oftalmologija|oftalmologa]]. Druge distrofije mogu uzrokovati ponovljene epizode [[bol]]a, a da ne dovedu do trajnog gubitka vida.<ref name=nei /> == Genetika == Različite distrofije rožnjače uzrokovane su mutacijama gena CHST6, KRT3, KRT12, PIP5K3, SLC4A11, TACSTD2, TGFBI i UBIAD1. [[Mutacije]] u [[TGFBI]] koji [[kodon|kodira]] ''inducirani transformirajući [[faktor rasta]] beta'' uzrokuju nekoliko oblika distrofije rožnjače, uključujući granulastu distrofiju , rešetkastu distrofiju, distrofiju epitelne bazne membrane, Reis-Bucklersovu distrofiju Behnke Thielove rožnjače. Distrofije rožnice mogu imati jednostavan autosomno dominantni, autosomno recesivni ili rijetko X-vezani recesivni [[Gregor Mendel|mendelovovski]] način [[nasljeđivanje|nasljeđivanja]]: {| class="wikitable" |- ! Naziv !! [[Nasljeđivanje]] !! [[Genski lokus]] !! [[Gen]] |- |colspan="4" style="text-align: left;" | '''Površinske distrofije rožnjače''' |- | [[Meesmannova distrofija rožnjače]]|| AD || 12q13, 17q12 || [[KRT3]], [[KRT12]] |- | [[Reis-Bucklersova distrofija rožnjače|Reis-Bücklers rožnjačna distrofija]]|| AD || 5q31 || [[TGFBI]] |- | [[Želatinozna kapljičasta rožnjačna distrofija]]|| AR || 1p32 || [[TACSTD2]] |- |colspan="4" style="text-align: left;" | '''Stromne distrofije rožnjače''' |- | Makulska distrofija || AR || 16q22 || [[CHST6]] |- |[[Granulasta rožnjačna distrofija tip I|Zrnasta distrofija]]|| AD || 5q31 || [[TGFBI]] |- | Rešetkasta distrofija || AD || 5q31, 9q34 || [[TGFBI]], [[GSN (gen)]] |- | [[Schnyderova distrofija rožnjače]]|| AD || 1p34.1–p36 || [[UBIAD1]] |- | [[Kongenitalna stromna distrofija rožnjače]]|| AD || 12q13.2 || [[Decorin|DCN]] |- | Fleckova distrofija rožnjače || AD || 2q35 || [[PIP5K3]] |- | colspan="4" style="text-align: left;" | '''Stražnje distrofije''' |- | [[Fuchsova distrofija]]|| AD || 1p34.3,13pTel-13q12.13, 18q21.2–q21.32, 20p13-p12, 10p11.2 || COL8A, [[SLC4A11]], [[ZEB1|TCF8]], TCF4 |- | [[Stražnja polimorfna distrofija rožnjače]]|| AD || 20p11.2, 1p34.3-p32.3, 10p11.2 || [[COL8A2]], [[ZEB1|TCF8]],OVOL2, GRHL2 |- | [[Kongenitalna nasljedna endotelna distrofija]]|| AR || 20p13-p12 || [[SLC4A11]] |- |} ==Patofiziologija== Distrofija rožnjače može biti uzrokovana nakupljanjem stranog materijala u rožnjači, uključujući [[lipid]]e i [[holesterol]]ske [[kristal]]e. == Dijagnoza == Dijagnoza se može postaviti na kliničkoj osnovi, a to se može poboljšati studijama na hirurški izrezanom tkivu rožnjače i u nekim slučajevima [[molekularna genetika|molekulskogenetičkim]] analizama. Kako se kliničke manifestacije uveliko razlikuju u zavisnosti od entiteta, na distrofiju rožnjače treba posumnjati kada se izgubi njena prozirnost ili se zamućenja rožnjače javljaju spontano, posebno u obje rožnjače, a posebno u prisustvu pozitivne porodične anamneze ili kod potomaka srodnih roditelja. '''Površinske distrofije rožnjače''' – ''Meesmannova distrofija'' obilježena je izrazitim sitnim mjehurastim, tačkastim optičkim promjenama koji se formiraju u centralnom [[epitel]]u rožnjače i u manjoj mjeri u perifernoj rožnjači oba oka tokom [[dojenče|d ojenačkog]] uzrasta, koji perzistiraju tokom života. Simetrični mrfežasti opciteti formiraju se u površinskoj centralnoj rožnjači oba oka u dobi od oko 4–5 godina kod ''Reis-Bücklersove rožnjače distrofije''. Pacijent ostaje asimptomski sve dok epitelne erozije ne izazovu akutne epizode očne hiperemije, bola i fotofobije. Oštrina vida na kraju postaje smanjena tokom druge i treće decenije života nakon progresivnog površnog zamagljivanja i nepravilne površine rožnjače. Kod [[Rožnjačna distrofija Bowmanovog sloja|Thhiel-Behnkeove distrofije]], sub[[epitel]]na zamućenja rožnjače formiraju šaru u obliku saća u površinskom sloju. Više izraženih želatinoznih čvorića u obliku duda formira se ispod epitela rožnjače tokom prve decenije života u ''želatinoznoj kapljičastoj distrofiji rožnjače'', koji izazivaju fotofobiju, suzenje, osjećaj stranog tijela u rožnjačo i ozbiljan progresivni gubitak vida. ''Lischova epitelna distrofija rožnjače'' okarakterizirana je zamućenjima u obliku perja i mikrocisti u [[epitel]]u rožnjače, koje su raspoređene u obliku traka, a ponekad i namotanih. Bezbolno zamućenje vida ponekad počinje nakon 60. godine života. '''Distrofije rožnjačne strome ''' – ''Makulasta distrofija rožnjače'' manifestuje se progresivnim gustim zamućenjem cijele strome, koja se obično prvi put pojavljuje u [[adolescencija|adolescenciji]] i na kraju uzrokuje ozbiljno oštećenje vida. Kod ''zrnaste distrofije rožnjače'' više malih bijelih diskretnih nepravilnih pjega koje podsjećaju na mrvice kruha ili snježne pahuljice postaju vidljive ispod Bowmanove zone u površinskoj centralnoj stromi rožnjače. U početku se pojavljuju u prvoj deceniji života. Oštrina vida je manje-više normalna. ''Rešetkasta distrofija'' počinje finim grananjem linearnih opciteta u Bowmanovom sloju u centralnom području i širi se na periferiju. Mogu se pojaviti ponavljajuće erozije rožnjače. Obilježje "Schnyderove distrofije rožnjače" je nakupljanje kristala unutar [[stroma (tkivo)|strome]] koji uzrokuju tipsko zamućenje u obliku prstena. '''Stražnja distrofija rožnjače''' – ''Fuchsova distrofija rožnjače'' javlja se tokom pete ili šeste decenije života. Karakteristični klinički nalazi su izrasline na zadebljanoj descemetnoj membrani (''cornea guttae''), generalizirani edem rožnjiače i smanjena oštrina vida. U uznapredovalim slučajevima, abnormalnosti se nalaze u svim slojevima rožnjače. Kod ''stražnje polimorfne distrofije rožnjače'' pojavljuju se male [[vezikule]] na nivou descemetne membrane. Većina pacijenata ostaje asimptomska, a edem rožnjače obično izostaje. ''Kongenitalnu naslednu endotelnu distrofiju rožnjače'' karakteriše difuzna brušena pojava obe rožnjače i izrazito zadebljane (2–3 puta deblje od normalne) rožnjače od rođenja ili u detinjstvu. === Diferencijalna dijagnoza === Glavna diferencijalna dijagnoza uključuje različite uzroke monoklonske gamopatije, manjka [[lecitin]]-[[holesterol]]-acil[[transferaze]], Fabryeve bolesti, cistinoze, manjak [[tirozin]]-[[transaminaza]], sistemskih bolesti [[lizosom]]skog skladištenja i nekoliko kožnih bolesti (X-vezana ihtioza, ''keratosis decalvaris spinolvaris''). Historijski gledano, akumulacija malih sivih tačkastih zamućenja promjenjivog oblika u središnjoj dubokoj stromi rožnjače, neposredno ispred descemetne membrane, označena je kao duboka filiformna (nitasta) distrofija i ''cornea farinata'' zbog njihove sličnosti sa zarezima, krugovima, linijama, nitima (filiforme), brašnastim (farina) ili tačkastim oblicima. Sada je poznato da ove abnormalnosti prate X-vezanu ihtiozu, s nedostatkom steroid-sulfataze, uzrokovanim mutacijama gena steroid-sulfataze i još obično nisu uključene u rubriku distrofija rožnjače. U prošlosti se naziv vrtložna distrofija rožnjače (''cornea verticillata'') primjenjivao na poremećaj rožnjače karakteriziran prisustvom bezbrojnih sitnih smeđih pjega, raspoređenih u zakrivljenim linijama nalik vrtlogu u površinskom sloju. Prvobitno se sumnjalo na autosomno dominantan način prijenosa, ali se kasnije pokazalo da su ove osobe oboljele od [[hemizigot]]nih [[muškarac]]a i asimptomskih [[žena]] koje su [[genetički nositelj|nositeljice]] sistemske metaboličke bolesti povezane s X uzrokovanim nedostatkom α-galaktozidaze, poznate kao Fabryjeva bolest.<ref. name=klintworth /> ===Klasifikacija=== Prema sloju rožnjače zahvaćenom distrofijom, ove distrofije obično su podijeljene na "prednje", "stromne" ili "stražnje''. U 2015. objavljena je ICD3 klasifikacija.<ref name=ICD3/> koja svrstava bolest u četiri grupe kako slijedi: ====Epitelne i subepitelne distrofije==== * [[Distrofija epitelne bazne membrane]] * [[Epitelne rekurentne erozivne distrofije]] ([[Franceschettijeva distrofija rožnjače]], ''[[Dystrophia smolandiensis]]'' i ''[[Dystrophia helsinglandica]]'') * [[Subepitelna mucinska distrofija rožnjače]] * Meesmannova distrofija rožnjače * [[Lischova epitelna distrofija rožnjače]] * Želatinozna distrofija rožnjače ====Distrofije Bowmanovog sloja==== * Reis-Bücklersova distrofija rožnjače * Thiel-Behnkeova distrofija rožnjače * Stromne distrofije- * TGFB1 distrofije rožnjače * [[Rešetkasta distrofija rožnjače]], tip 1 varijante (III, IIIA, I/IIIA, IV) rešetkaste distrofije rožnjače * [[Granulasta distrofija rožnjače tip 1]] * [[Granulasta distrofija rožnjače tip 2]] ====Stromne distrofije==== * [[Makulska distrofija rožnjače]] * [[Schnyderova kristalna distrofija rožnjače]] * [[Kongenitalna stromna distrofija rožnjače]] * [[Fleckova distrofija rožnjače]] * Stražnjaa amorfna distrofija rožnjače ž * Centralna oblačasta Fransoaina distrofija * Preddescemetna distrofija rožnjače ====Endotelne distrofije==== * Fuchsova distrofija * Posteriorna polimorfna distrofija rožnjače * Kongenitalna nasljedna endotelna distrofija * [[X-vezana endotelna distrofija rožnjače]] :Klintworthova klasifikacija (sada historijska) je:<ref name=klintworth /> Površinske distrofije: * [[Distrofija epitelne bazne membrane]] * [[Meesmannova mladalačka epitelna distrofija rožnjače]] * Želatinozna distrofija rožnjače * [[Lischova epitelna distrofija rožnjače]] * [[Subepitelna mucinska distrofija rožnjače]] * Reis-Bucklersova distrofija rožnjače * [[Thiel-Behnkeova distrofija]] :Stromne distrofije: * [[rešetkasta distrofija rožnjače]] * [[Granulasta distrofija rožnjače]] * [[Makulska distrofija rožnjače]] * [[Schnyderova kristalna distrofija rožnjače]] * [[Kongenitalna stromna distrofija rožnjače]] * [[Fleckova distrofija rožnjače]] Stražnje distrofije: * Fuchsova distrofija * Stražnja polimorfna distrofija rožnjače * Kongenitalna nasljedna endotelna distrofija ==Liječenje== Rani stadiji mogu biti asimptomski i ne zahtevaju nikakvu intervenciju. Početni tretman može uključivati hipertonične kapi za oči i mast za smanjenje edema rožnjače i može ponuditi simptomsko poboljšanje prije hirurške intervencije. Suboptimalan [[vid]] uzrokovan distrofijom rožnjače može se popraviti [[bionjača|bionjačnim]] kontaktnim sočivima, ali na kraju obično zahtijeva hiruršku intervenciju u obliku [[transplantacija|transplantacije rožnjače]]. Penetrirajuća keratoplastika, uobičajeni tip transplantacije rožnjače, obično se izvodi za opsežnu distrofiju rožnice. Kod prodorne keratoplastike (transplantacije rožnice) dugoročni rezultati su dobri do odlični. Učinjena su nedavna hirurška poboljšanja koja su povećala stopu uspješnosti ove procedure. Međutim, može doći do recidiva bolesti u donorskom transplantatu. Površinske distrofije ne zahtijevaju prodornu keratoplastiku jer dublje tkivo rožnjsače nije zahvaćeno, pa se umjesto toga može koristiti lamelna keratoplastika. Fototerapeutska keratektomija (PTK) može se koristiti za eksciziranje ili ablaciju abnormalnog tkiva rožnjače. Pacijenti sa površinskim zamućenjem rožnjače su pogodni kandidati za ovu proceduru.<ref name=klintworth /> ==Također pogledajte== * [[Rekurentna erozija rožnjače]] * [[Keratokonus]] * [[Keratoglobus]] * [[Distrofije rožnice kod pasa]] * [[X-vezani mrežasti pigmentni poremećaj|Diskeratoza rožnjače i fotofobija u XLPDR]] ==Reference== {{refspisak|refs= <ref name=ao>{{cite book|title=Basic&Clinical Science Course; External disease and cornea|url=https://archive.org/details/basicclinicalsci0000unse_k0t9|year=2012|publisher=American Academy of Ophthalmology|isbn=9781615251155|edition=2011-2012}}</ref> <ref name=weiss>{{cite journal |vauthors=Weiss JS, Møller HU, Lisch W, Kinoshita S, Aldave AJ, Belin MW, Kivelä T, Busin M, Munier FL, Seitz B, Sutphin J, Bredrup C, Mannis MJ, Rapuano CJ, Van Rij G, Kim EK, Klintworth GK |title=The IC3D classification of the corneal dystrophies |journal=Cornea |volume=27 |issue= Suppl 2|pages=S1–83 |date=decembar 2008 |pmid=19337156 |doi=10.1097/ICO.0b013e31817780fb |pmc=2866169}}</ref> <ref name=klintworth>{{cite journal |author=Klintworth GK |title=Corneal dystrophies |journal=Orphanet J Rare Dis |volume=4 |issue= 1|pages=7 |year=2009 |pmid=19236704 |pmc=2695576 |doi=10.1186/1750-1172-4-7 }}</ref> <ref name=nei>{{cite web |title=Facts About the Cornea and Corneal Disease |url=http://www.nei.nih.gov/health/cornealdisease/index.asp |publisher=National Eye Institute |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050327021720/http://www.nei.nih.gov/health/cornealdisease/index.asp |archive-date=27. 3. 2005 }}</ref> <ref name=ICD3>{{cite journal |author=Weis JS |title=IC3D Classification of Corneal Dystrophies—Edition 2 |journal=Cornea |volume=34 |issue= 2|pages=117–159 |year=2015 |pmid=25564336|doi=10.1097/ICO.0000000000000307 |hdl=11392/2380137 |hdl-access=free }}</ref> }} ==Vanjski linkovi== {{Distrofija_ljudske_rožnjače}} {{Očna patologija}} {{DEFAULTSORT:Corneal Dystrophy}} [[Kategorija:Poremećaji bionjače i rožnjače]] [[Kategorija:Oko]] [[Kategorija:Vid]] 2dmpx8gb2unp93fucaaxzviw3xc0b0e 0 487535 3914770 3901435 2026-07-26T17:06:09Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914770 wikitext text/x-wiki '''Konvencija o zaštiti i korištenju prekograničnih vodotoka i međunarodnih jezera,''' također poznata kao '''Konvencija''' o '''vodama,''' je međunarodni sporazum o okolišu. Svrha ove konvencije je da unaprijedi nacionalne pokušaje i mjere za zaštitu i upravljanje prekograničnim površinskim i podzemnim vodama. Na međunarodnom nivou, Strane su obavezne da sarađuju i stvaraju zajednička tijela. Konvencija uključuje odredbe o: praćenju, istraživanju, razvoju, konsultacijama, sistemima upozorenja i alarmiranja, međusobnoj pomoći i pristupu, kao i razmjeni informacija.<ref>[http://www.unece.org/env/water.html Water Convention]. UNECE.</ref> Otvorena je za potpisivanje u Helsinkiju 17. marta 1992. i stupila je na snagu 6. oktobra 1996. godine. Od septembra 2018. godine ratificirale su ga 43 strane, što uključuje 42 države i [[Evropska unija|Evropsku uniju]]. [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] ga je potpisalo, ali nije ratificiralo. Neki od problema vezanih za [[Voda|vodu]] su količina i kvalitet vode, veliki vodni stres i prekomjerna eksploatacija vodnih resursa, sve veće suše i poplave, kontaminirana voda koja dovodi do bolesti povezanih s vodom, itd. Ova pitanja je još teže riješiti zbog prekogranične prirode vodnih izvora. Više od 150 velikih rijeka i 50 velikih jezera su ili zajedničke ili se nalaze duž granica dvije ili više zemalja.<ref>[http://www.unece.org/env/water/text/text.html Introduction]. UNECE.</ref> Konvencija o vodama pristupa svojim pitanjima na holistički način, podjednako naglašavajući važnost [[ekosistem]]a, ljudskih društava i različitih [[ekonomija]],<ref>{{Cite web|url=http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/water/pdf/watercon.pdf|title=The Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes|publisher=UNECE|access-date=24. 6. 2012|quote=existence and threats of adverse effects, in the short or long term, of changes in the conditions of transboundary watercourses and international lakes on the environment, economies and well-being of the member countries of the Economic Commission for Europe}}</ref> i naglašavajući integrirano upravljanje vodama umjesto prethodno korištenog fokusa na specifične lokalizirane probleme. 2003. godine, Konvencija o vodama je izmijenjena i dopunjena, što je omogućilo zemljama da se pridruže Konvenciji i na taj način imaju koristi od njenog pravnog okvira i iskustva; amandman je stupio na snagu 2013. godine. == Stranke i potpisnici == {| class="wikitable" !'''država stranka''' <ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVII-5&chapter=27&clang=_en UNTC]. Treaties.un.org.</ref> |- | Albanija |- | Austrija |- | Azerbejdžan |- | Bjelorusija |- | Belgija |- | Bosna i Hercegovina |- | Bugarska |- | Čad |- | Hrvatska |- | Češka Republika |- | Danska |- | Estonija |- | Finska |- | Francuska |- | Njemačka |- | Grčka |- | mađarska |- | Italija |- | Kazahstan |- | Latvija |- | Lichtenstein |- | Litvanija |- | Luksemburg |- | Republika Makedonija |- | Moldavija |- | Crna Gora |- | Holandija |- | Norveška |- | Poljska |- | Portugal |- | Rumunija |- | Rusija |- | Senegal |- | Srbija |- | Slovačka |- | Slovenija |- | Španija |- | Švedska |- | Switzerland |- | Turkmenistan |- | Uzbekistan |} '''Strana''' : Evropska unija '''Samo potpisnik''' : Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irske == Reference == [[Kategorija:Sporazumi iz 1992.]] [[Kategorija:Sporazumi Srbije]] [[Kategorija:Sporazumi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Sporazumi Austrije]] [[Kategorija:Međunarodne rijeke]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorija:Sporazumi Albanije]] [[Kategorija:Sporazumi Azerbejdžana]] [[Kategorija:Sporazumi Belgije]] [[Kategorija:Sporazumi Danske]] [[Kategorija:Sporazumi Italije]] [[Kategorija:Sporazumi Slovenije]] [[Kategorija:Sporazumi Grčke]] [[Kategorija:Sporazumi Hrvatske]] [[Kategorija:Sporazumi Nizozemske]] [[Kategorija:Sporazumi Njemačke]] [[Kategorija:Sporazumi Portugala]] [[Kategorija:Sporazumi Francuske]] jfkege4nqdk9zmb9uhdnu29oxtje08t 0 487642 3914895 3889246 2026-07-26T18:09:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914895 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = MEN tip 2A<br> (MEN2)<br> (Sippleov sindrom) | slika = Bilateral pheo MEN2.jpg |veličina_slike=300px | opis_slike = Dvostrani feohromocitomi vezani s multiplom endokrinom neoplazijom tip 2 | symptoms = | complications = | synonyms = | duration = | types = | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = | medication = | prognosis = | frequency = | ICD10 = {{ICD10|D|44|8|d|37}} | ICD9 = {{ICD9|258.02}} | ICDO = | OMIM = 171400 | MedlinePlus = 000399 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1520 | DiseasesDB = 7984 | MeshID = D018813 | GeneReviewsNBK = NBK1257 | GeneReviewsName = Multiple Endocrine Neoplasia Type 2 }} '''Multipla endokrina neoplazija tip 2''' (također poznata i kao '''[[feohromocitom]]''' i '''sržni karcinom štitnjače koji proizvodi [[amiloid]]''',<ref name="Bolognia"/>'''PTC sindrom'''<ref name="Bolognia"/> i '''Sippleov sindrom'''<ref name="Bolognia">{{cite book |author=Rapini, Ronald P. |author2=Bolognia, Jean L. |author3=Jorizzo, Joseph L. |title=Dermatology: 2-Volume Set |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=2007 |isbn=978-1-4160-2999-1 }}</ref>) je grupa medicinskih poremećaja povezanih sa [[tumor]]ima [[endokrini sistem|endokrinog sistema]]. Tumori mogu biti [[tumor|benigni]] ili maligni ([[kancer]]i). Obično se javljaju u endokrinim organima (npr. [[tireoidea]], [[paratiroidna žlijezda|paratiroidna]] i [[Nadbubrežna žlijezda|nadbubrežne žlijezde]]), ali se mogu pojaviti i u endokrinim tkivima organa koji se klasično ne smatraju endokrinim.<ref name=Moline>{{cite journal | vauthors = Moline J, Eng C | title = Multiple endocrine neoplasia type 2: an overview. | journal = Genet. Med. | year=2011 | volume=13 | pages=755–64 | pmid = 21552134 | doi =10.1097/GIM.0b013e318216cc6d | issue=9| s2cid = 22402472 }}</ref> MEN2 je podtip MEN ([[multipla endokrina neoplazija]]) i sam ima podtipove, kao što je objašnjeno u nastavku. ==Znakovi i simptomi== MEN2 se može pokazati znakom ili simptomom povezanim s tumorom ili, u slučaju [[multipla endokrina displazija|višestruke endokrine neoplazije tip 2b]], sa karakterističnim mišićnoskeletnim i/ili [[usna|usnenim]] i/ili gastrointestinalnim nalazima. [[Rak štitnjače|Karcinom srži štitnjače]] (MTC) predstavlja najčešću početnu dijagnozu. Kao početna dijagnoza povremeno mogu biti [[feohromocitom]] ili [[primarni hiperparatireoidizam]]. [[Feohromocitom]] se javlja u 33-50% slučajeva MEN2.<ref name="Thosani2013B">Thosani S, Ayala-Ramirez M, Palmer L, Hu MI, Rich T, Gagel RF, Cote G, Waguespack SG, Habra MA, Jimenez C (2013) Karakterizacija feohromocitoma i njegov uticaj na ukupno preživljavanje kod višestruke endokrine neoplazije tipa 2. J Clin Endocrinol Metab</ref> Kod MEN2A, primarni hiperparatireoidizam javlja se u 10-50% slučajeva i obično se dijagnostificira nakon treća decenija života. Rijetko se može pojaviti u djetinjstvu ili biti jedina klinička manifestacija ovog sindroma. MEN2A povezuje karcinom srži štitnjače sa feohromocitomom u oko 20–50% slučajeva i sa primarnim hiperparatireoidizmom u 5– 20% slučajeva. MEN2B povezuje karcinom štitnjačine srži sa feohromocitomom u 50% slučajeva, sa [[Marfanov sindrom|marfanoidnim habitusom]] i sa [[sluznica|mukoznom]] i digestivnom [[neurofibromatoza|neurofibromatozom]]. Kod porodičnog izolovanog medulskog karcinoma štitnjače druge komponente bolesti su odsutne.{ U pregledu 85 pacijenata, 70 je imalo MEN2A, a 15 MEN2B.<ref name="Thosani2013B"/> Početna manifestacija MEN2 bio je medulski karcinom štitnjače kod 60% pacijenata, medulski karcinom štitnjače sinhrono sa feohromocitomom 4% i samo feohromocitom u u 6%. Pritom je 72% pogođenih je imalo bilateralne feohromocitome. ==Uzroci== Tabela u članku [[multipla endokrina neoplazija]] navodi gene uključene u različite MEN sindrome. Većina slučajeva MEN2 proizilazi iz varijacije ''[[RET-protoonkogen]]a'', i specifični su za ćelije porijekla iz [[nervni greben|neravnog grebena]]. Odsjek za fiziologiju Univerziteta u [[Utah]]u održava bazu podataka RET [[mutacija]] povezanih s muškarcima.<ref>{{Cite web|url=http://www.arup.utah.edu/database/MEN2/MEN2_display.php|title=MEN2 Database|publisher=University of Utah|access-date=23. 1. 2022|archive-date=23. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123190220/https://arup.utah.edu/database/MEN2/MEN2_display.php|url-status=dead}}</ref> Protein koji [[kodon|kodira]] ''RET gen'' ima važnu ulogu u signalnom sistemu [[TGF-beta]] (transformirajući [[faktor rasta]] beta). Budući da sistem TGF-beta djeluje u nervnim tkivima u cijelom tijelu, varijacije u genu RET mogu imati efekte na nervna tkiva u cijelom tijelu. MEN2 općenito proizlazi iz varijante "RET gena" za povećanje funkcije. Druge bolesti, kao što je [[Hirschsprungova bolest]], posljedica su varijanti gubitka funkcije. {{OMIM|164761||none}} navodi sindrome povezane sa RET genom. ==Nasljeđivanje== [[Slika:autodominant.svg|thumb|right|Većina slučajeva višestruke endokrine neoplazije tipa 2 se nasljeđuje po [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantnom]] obrascu.]] Kada je naslijeđena, multipla endokrina neoplazija tipa 2 prenosi se po [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantnom]] obrascu, što znači da oboljeli ljudi imaju jednog zahvaćenog roditelja, a moguće i braću i sestre i djecu. Neki slučajevi su, međutim, rezultat spontanih [[de novo|[novih]] mutacija u ''[[RET-protoonkogen|RET-genu]]''. Ovi slučajevi javljaju se kod ljudi bez porodične historije ovog poremećaja. Kod MEN2B, naprimjer, otprilike polovina svih slučajeva nastaje kao spontane nove mutacije. ==Dijagnoza== Na dijagnozu se sumnja kada pacijent sa porodičnom anamnezom dva od tri klasična tumora (medulski karcinom štitnjače, feohromocitom, paratiroidni adenom) ili MEN2 ima jedan od klasičnih tumora. To je potvrđeno [[genetičko testiranje|genetičkim testiranjem]] na mutaciju RET gena.<ref>{{Cite news|url=https://www.cancer.net/cancer-types/multiple-endocrine-neoplasia-type-2|title=Multiple Endocrine Neoplasia Type 2|date=25. 6. 2012|work=Cancer.Net|access-date=15. 1. 2018|language=en}}</ref> ===Razlike u prezentaciji=== Kao što je navedeno, svi tipovi MEN2 uključuju [[feohromocitom]] i [[medulski karcinom štitnjače]] i [[karcinom srži štitnjače]]. MEN2A dodatno karakterizira [[paratiroidna hiperplazija]]. MEN2B dodatno obilježava prisustvo [[sluzokožni neurom|sluzokožnog neuroma]], gastrointestinalnih simptoma (npr. [[zatvor (probava)|zatvor]] i [[nadutost]]) i [[mišićna hipotonija]]. MEN2B može imati [[Marfanov sindrom|marfanoidni]] [[fenotip|habitus]].<ref name="pmid17963006">{{cite journal |vauthors=Wray CJ, Rich TA, Waguespack SG, Lee JE, Perrier ND, Evans DB |title=Failure to recognize multiple endocrine neoplasia 2B: more common than we think? |journal=Ann. Surg. Oncol. |volume=15 |issue=1 |pages=293–301 |date=januar 2008 |pmid=17963006 |doi=10.1245/s10434-007-9665-4|s2cid=2564555 }}</ref> ===Klasifikacija=== Prije nego što je [[genetičko testiranje]] bilo dostupno, tip i lokacija tumora određivali su koji tip MEN2 osoba ima. Testiranje gena sada omogućava dijagnozu prije nego se razviju tumori ili simptomi. [[slika:Multiple endocrine neoplasia.png|thumb|280px| Poređenje glavnih tipova [[multipla endokrina neoplazija|multiple endokrine didplazije]].]] Tabela u članku [[multipla endokrina neoplazija]] upoređuje različite MEN sindrome. MEN2 i MEN1 su različita stanja, uprkos sličnim nazivima. MEN2 uključuje [[MEN2A]], [[MEN2B]] i [[porodični medulski karcinom štitnjače]] (FMTC). Zajednička karakteristika tri podtipa MEN2 je visoka sklonost razvoju [[medulski karcinom štitnjače|medulskih karcinoma štitnjače]]. Varijanta MEAs 2A opisana je 1989.<ref name=Donovan1989>Donovan DT, Levy ML, Furst EJ, Alford BR, Wheeler T, Tschen JA, Gagel RF (1989) Familial cutaneous lichen amyloidosis in association with multiple endocrine neoplasia type 2A: a new variant. Henry Ford Hosp Med J 37(3-4):147-150</ref> Ova varijanta također ima mrlje kožne amiloidoze u srednjem/gornjem dijelu [[leđa]] i nasljeđuje se autosomno dominantno.<ref name=Jabbour2006>Jabbour SA, Davidovici BB, Wolf R (2006) Rare syndromes. Clin Dermatol 24(4):299-316</ref> ==Upravljanje== Liječenje pacijenata s MEN2 uključuje tireoidektomiju, podrazumijevajući disekciju vratnih centralnih i bilateralnih [[limfni čvor|limfnih čvorova]] za MTC, jednostranu adrenalektomiju za jednostrani feohromocitom ili bilateralnu adrenalektomiju kada su obje [[žlijezde]] zahvaćene i selektivnu resekciju patoloških paratireoidnih žlijezda za primarni hiperparatireoidizam. Preporučuje se porodični genetički skrining da se identifikuju rizične osobe koje mogu razviti bolest, što omogućava rano liječenje izvođenjem preventivme tiroidektomije, dajući im najbolje šanse za izlječenje. ==Prognoza== Prognoza MEN2 uglavnom se odnosi na prognozu MTC zavisnu od stadija koja ukazuje na neophodnost potpune operacije štitnjače za [[indeksni slučaj]] s MTC-om i ranu tiroidektomiju za rizične subjekte na skriningu. ==Također pogledajte== * [[Multipla endokrina neoplazija]] * [[Multipla endokrina neoplazija tip 1]] * [[Multipla endokrina neoplazija tip 2b]] * [[Mutipli mukozni neurom]] ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.arup.utah.edu/database/MEN2/MEN2_welcome.php MEN2 (RET) gene variant database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210814124608/https://arup.utah.edu/database/MEN2/MEN2_welcome.php |date=14. 8. 2021 }} * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1257/ GeneReview/NIH/UW entry on Multiple Endocrine Neoplasia Type 2] {{Višestruki poremećaji endokrinih žlijezda}} {{Neoplazije endokrinih žlijezda}} {{DEFAULTSORT:Multiple Endocrine Neoplasia Type 2}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 10]] [[Kategorija:Endokrini sistem]] [[Kategorija:Autosomno dominantni poremećaji]] [[Kategorija:Kožna stanja povezana s endokrinim sistemom]] [[Kategorija:Sindromi koji utječu na endokrini sistem]] jakqh6zfho5s5i715xg7aiyaqldc39i 0 487903 3914711 3901872 2026-07-26T15:55:44Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914711 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | naziv = Folikulski limfom | slika = Follicular lymphoma -- low mag.jpg |veličina_slike=300px | opis_slike = [[Mikrografija]] folikulskog limfoma,sa karakterističnim nednormalnim [[limfoidni folikul|limfoidnim folikulima]] koji su dali ime ovom stanju. [[boja H&E]]. | specijalnost = [[Hematologija]] i [[onkologija]] | frekvencija = 15.000 novih slučajeva svake godine }} '''Folikulski limfom (FL)''' je [[kancer|rak]] koji uključuje određene tipove [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]] poznatih kao [[limfociti]]. Rak nastaje nekontroliranom podjelom specifičnih tipova [[B-ćelija]], poznatih kao [[centrocit]]i i [[centroblast]]i. Ove ćelije normalno zauzimaju folikule (čvorićne vrtloge različitih tipova limfocita) u [[germ-centar|germ-centrima]] [[limfni sistem|limfoidnog tkiva]] kao što su [[limfni čvorovi]]. Ćelije raka u FL tipski formiraju [[Limfni čvor|folikule]] ili strukture nalik folikulima (vidi susjednu sliku) u tkivima koje napadaju. Ove strukture su obično dominantna [[histologija|histološka]] karakteristika ovog raka.<ref name="pmid26481245">{{cite journal | vauthors = Xerri L, Dirnhofer S, Quintanilla-Martinez L, Sander B, Chan JK, Campo E, Swerdlow SH, Ott G | display-authors = 6 | title = The heterogeneity of follicular lymphomas: from early development to transformation | journal = Virchows Archiv | volume = 468 | issue = 2 | pages = 127–39 | date = februar 2016 | pmid = 26481245 | doi = 10.1007/s00428-015-1864-y | s2cid = 2978889 }}</ref> Postoji nekoliko sinonimnih i zastarjelih termina za FL kao što su CB/CC limfom (centroblastni i centrocitni limfom), čvorićni limfom,<ref>{{DorlandsDict|nine/000954451|follicular lymphoma}}</ref> Brill-Symmersova bolest i oznaka podtipa, folikulskii limfom velikih ćelija.<ref>{{MeshName|Large-Cell+Lymphoma,+Follicular}}</ref> U SAD-u i Evropi, ova bolest je drugi najčešći oblik [[nehodkinov limfom|nehodgkinovog limfoma]], a premašuje ga samo [[difuzni veliki B-ćelijski limfom]].<ref name="pmid31270855">{{cite journal | vauthors = Dada R | title = Diagnosis and management of follicular lymphoma: A comprehensive review | journal = European Journal of Haematology | volume = 103| issue = 3| pages = 152–163| date = juni 2019 | pmid = 31270855 | doi = 10.1111/ejh.13271 | doi-access = free }}</ref> FL čini 10-20% nehodgkinovih limfoma sa oko 15.000 novih slučajeva svake godine u [[SAD]]-u i [[Evropa|Evropi]].<ref name="pmid29043381">{{cite journal | vauthors = Fischer T, Zing NP, Chiattone CS, Federico M, Luminari S | title = Transformed follicular lymphoma | journal = Annals of Hematology | volume = 97 | issue = 1 | pages = 17–29 | date = januar 2018 | pmid = 29043381 | doi = 10.1007/s00277-017-3151-2 | hdl = 11380/1152780 | s2cid = 11524500 | hdl-access = free }}</ref> Nedavne studije pokazuju da je FL slično rasprostranjen u [[Japan]]u.<ref name="pmid30456840">{{cite journal | vauthors = Yoshino T, Takata K, Tanaka T, Sato Y, Tari A, Okada H | title = Recent progress in follicular lymphoma in Japan and characteristics of the duodenal type | journal = Pathology International | volume = 68 | issue = 12 | pages = 665–676 | date = decembar 2018 | pmid = 30456840 | doi = 10.1111/pin.12733 | s2cid = 53871784 }}</ref> FL je širok i izuzetno složen klinički [[entitet]] sa širokim spektrom manifestacija<ref name="pmid28670664">{{cite journal | vauthors = Lynch RC, Gratzinger D, Advani RH | title = Clinical Impact of the 2016 Update to the WHO Lymphoma Classification | journal = Current Treatment Options in Oncology | volume = 18 | issue = 7 | pages = 45 | date = juli 2017 | pmid = 28670664 | doi = 10.1007/s11864-017-0483-z | s2cid = 4415738 }}</ref> koji još nisu u potpunosti sistematizirani.<ref name="pmid31119485">{{cite journal | vauthors = Boughan KM, Caimi PF | title = Follicular Lymphoma: Diagnostic and Prognostic Considerations in Initial Treatment Approach | journal = Current Oncology Reports | volume = 21 | issue = 7 | pages = 63 | date = maj 2019 | pmid = 31119485 | doi = 10.1007/s11912-019-0808-0 | s2cid = 162181232 }}</ref> Obično mu prethodi benigni [[prekancerozni poremećaj]]i u kojima se abnormalni centrociti i/ili centroblasti akumuliraju u [[limfno tkivo|limfoidnom tkivu]]. Oni tada mogu cirkulirati u krvi i uzrokovati asimptomsko stanje koje se naziva [[in situ limfoidna neoplazija|''in situ'' limfoidna neoplazija]] tipa folikulskog limfoma (tj. ISFL). Mali procent ovih slučajeva napreduje u FL.<ref name="pmid29129357">{{cite journal | vauthors = Oishi N, Montes-Moreno S, Feldman AL | title = In situ neoplasia in lymph node pathology | journal = Seminars in Diagnostic Pathology | volume = 35 | issue = 1 | pages = 76–83 | date = januar 2018 | pmid = 29129357 | doi = 10.1053/j.semdp.2017.11.001 }}</ref> Međutim, najčešće se FL manifestira kao [[Limfadenopatija|otok limfnih čvorova]] na [[vrat]]u, pazuhu i/ili preponama. |Manje često se manifestuje kao rak [[probavni sistem|gastrointestinalnog trakta]], karcinom kod djece koji zahvata limfoidno tkivo u području [[glava|glave]] i vrata (npr. [[krajnici]]),<ref name="Swerdlow_2016">{{cite journal | vauthors = Swerdlow SH, Campo E, Pileri SA, Harris NL, Stein H, Siebert R, Advani R, Ghielmini M, Salles GA, Zelenetz AD, Jaffe ES | title = The 2016 revision of the World Health Organization classification of lymphoid neoplasms | journal = Blood | volume = 127 | issue = 20 | pages = 2375–90 | date = maj 2016 | pmid = 26980727 | pmc = 4874220 | doi = 10.1182/blood-2016-01-643569 }}</ref> ili jedna ili više masa u nelimfoidnim tkivima kao što su [[testisi]].<ref name="pmid24942941">{{cite journal | vauthors = Takata K, Miyata-Takata T, Sato Y, Yoshino T | title = Pathology of follicular lymphoma | journal = Journal of Clinical and Experimental Hematopathology | volume = 54 | issue = 1 | pages = 3–9 | date = 2014 | pmid = 24942941 | doi = 10.3960/jslrt.54.3}}</ref> FL tipski ima spor tok bolesti koji ostaje u suštini nepromijenjen godinama.<ref name="pmid28670664"/> Međutim, svake godine 2–3%<ref name="pmid29452666">{{cite journal | vauthors = Link BK | title = Transformation of follicular lymphoma - Why does it happen and can it be prevented? | journal = Best Practice & Research. Clinical Haematology | volume = 31 | issue = 1 | pages = 49–56 | date = mart 2018 | pmid = 29452666 | doi = 10.1016/j.beha.2017.10.005 }}</ref> slučajeva FL napreduju u visoko agresivni oblik koji se često naziva stadij 3B FL, u agresivni difuzni veliki [[B-ćelija|B-ćelijski]] limfom, ili u drugi tip agresivnog raka B-ćelija. Ovi '''transformirani folikulski limfomi''' (t-FL) u suštini su neizlječivi.<ref name="pmid29043381"/> Međutim, nedavni napredak u liječenju t-FL (npr. dodatak standardnoj [[hemoterapija|hemoterapiji]] agenasa kao što je [[rituksimab]]) poboljšali su ukupno vrijeme preživljavanja. Ovi noviji režimi također mogu odgoditi transformaciju FL u t-FL.<ref name="pmid29043381"/> Dodatni napredak u razumijevanju FL može dovesti do daljnjih poboljšanja u liječenju bolesti.<ref name="pmid29452666"/><ref name="pmid29032510">{{cite journal | vauthors = Sorigue M, Sancho JM | title = Current prognostic and predictive factors in follicular lymphoma | journal = Annals of Hematology | volume = 97 | issue = 2 | pages = 209–227 | date = februar 2018 | pmid = 29032510 | doi = 10.1007/s00277-017-3154-z | s2cid = 27602442 }}</ref> == Patofiziologija == === Genomske promjene === Serijska progresija ''[[in situ]]'' FL do FL i FL do t-FL uključuje akumulaciju sve većeg broja [[genom]]skih promjena (tj. [[hromosomska mutacija|hromozomskih abnormalnosti]] i [[genska mutacija|genskih mutacija]]) u prekursorima formativnih [[B-ćelija]] ovih poremećaja. Čini se da barem neke od ovih promjena uzrokuju pretjeranu ili nedovoljnu [[ekspresija gena|ekspresiju genskog proizvoda]] koji reguliraju [[Nestabilnost genoma|podložnost razvoju daljnjih genomskih promjena]], da prežive, proliferiraju i/ili da se proširi na druga [[tkiva]]. Kao posljedica toga, višestruki klonovi B-ćelija koji pokazuju sve veće genomske promjene i maligna ponašanja naseljavaju poremećeno tkivo. Čini se da nijedna genomska promjena nije odgovorna za razvoj svakog od spektra FL poremećaja. Umjesto toga, interakcije između više [[genom]]skih promjena u osnovi ove serijske progresije.<ref name="pmid29043381"/><ref name="pmid29452666"/> ==== ''In situ'' folikulskii limfom ==== [[In situ limfoidna neoplazija|''In situ'' folikulski limfom]] jest nakupljanje monokloskih [[B-ćelija]] (tj. ćelija koje potiču od jedne predačke ćelije) u [[germ-centar|germ-centrima]] limfoidnog tkiva. Ove ćelije obično nose patološku genomsku abnormalnost, tj. [[hromozomska translokacija|translokaciju]] između položaja 32 na dugom (tj. "q") kraku ]]hromosom 14|hromosoma 14]] i položaja 21 na q kraku [[hromosom 18|hromosoma 18]]. Ova translokacija suprotstavlja ''[[BCL2|B-ćelijski limfom 2]]'' (''BCL2'') gen na hromosomu 18 na poziciji q21.33 blizu ''[[IGH@|lokusa za teški lanac imunoglobulina]]'' (''IGH@'') na [[hromosom 14|hromosomu 14]] na poziciji q21. Kao posljedica toga, ''BCL2'' prekomjerno eksprimira svoj proizvod, regulator [[apoptoze]] BCL2 (tj. Bcl2). Bcl2 funkcionira da inhibira [[programirana ćelijska smrt|programiranu ćelijsku smrt]] čime se produžava preživljavanje ćelija.<ref>{{EntrezGene|596}}</ref> Smatra se da je pretjerana ekspresija Bcl2 u [[B-ćelija]]ma ISFL-a kritičan faktor u njihovim patološkm akumulacijama i kasnijoj malignnoj progresiji.<ref name="pmid29129357"/> Mali broj (npr. 1/100.000) cirkulirajućih jnukleiranih [[krvne ćelije|krvnih ćelija]] koje nose ovu translokaciju t(14:18)q32:q21) nalazi se u 50-67% inače zdravih osoba. Prevalencija ovog nalaza raste s godinama i godinama pušenja [[duhan]]a. Budući da većina osoba s ovom translokacijom u svojim krvnim ćelijama ne razvija ISFL, [[translokacija (genetika)|translokacija]] t(14:18)(q32:q21), dok produžava opstanak ćelije, mora biti samo jedan korak u razvoju ISFN. Predlaže se da se ova translokacija dogodi tokom ranog razvoja nezrelih B-ćelija [[koštana srž|koštane srži]] (tj. pre-B-ćelija/pro-B-ćelija) nakon čega ove ćelije slobodno cirkuliraju i u rijetkim slučajevima se akumuliraju i sazrijevaju u centrocite i/ili centroblaste u germ-centrima limfoidnih folikula da formiraju ISFL. Mehanizam koji favorizuje ovu lokalizaciju i dalju akumulaciju je nejasan. Pojedinci sa ISFL napreduju do FL brzinom od 2–3% godišnje tokom najmanje prvih 10 godina nakon dijagnoze.<ref name="pmid29452666"/> Ova progresija vjerovatno uključuje sticanje genomskih aberacija osim translokacija t(14: 18)q32:q21) u ISFL B-ćelijama. Sumnjive [[mutacije]] uključuju one u sljedećim genima: #''[[EZH2]]'' (kodira [[PRC2|polikomb represivni kompleks 2]], protein porodice koji uključen je u održavanje [[Transkripcija (biologija)|transkripcijskog]] [[Represor|represivnog stanja]] različitih gena<ref>{{EntrezGene|2146}}</ref> i nalazi se u do 27% FL slučajeva);<ref name="pmid29129357"/> #[[CREB-vezujući protein|CREBBP]]'' (kodira CREB-vezujući protein koji doprinosi aktivaciji različitih gena<ref>{{EntrezGene|1387}}</ref>); # ''[[TNFSF14]]'' (kodira 14. člana superfamilije faktora nekroze tumora, člana [[natporodica faktora nekroze tumora|natporodice faktora tumorske nekroze]] koji može funkcionirati kao kostimulacijski faktor za aktivaciju limfoidnih ćelija <ref name="pmid26481245"/><ref>{{EntrezGene|8740}}</ref>); i # ''[[KMT2D]]'' (kodira histon-lizin N-metiltransferazu 2D, [[histon-metiltransferaza|histon-metiltransferazu]] koja regulira [[ekspresija gena|ekspresiju različitih gena]].<ref>{{EntrezGene|8085}}</ref>).<ref name="pmid23713483">{{cite journal | vauthors = Carbone A, Gloghini A | title = Emerging issues after the recognition of in situ follicular lymphoma | journal = Leukemia & Lymphoma | volume = 55 | issue = 3 | pages = 482–90 | date = mart 2014 | pmid = 23713483 | doi = 10.3109/10428194.2013.807926 | s2cid = 39451928 }}</ref> ISFL također može dobiti brojne [[VNCN|varijacije broja kopija]] (tj. [[duplikacija gena|duplikacija]] i [[delecija (genetika)|delecija]] dijela hromosoma zajedno sa bilo kojim od gena koji se u njemu nalaze), koji mogu doprinijeti FL. U svim slučajevima, broj genetičkih abnormalnosti stečenih u [[B-ćelija]]ma ISFL-a je mnogo manji od onih u FL.<ref name="pmid29129357"/> ==== Folikulskii limfom ==== Genomske promjene pronađene u FL uključuju #translokaciju t(14:18)(q32:q21.3) (85-90% slučajeva); # delecije 1p36 (tj. delecije u q kraku hromosoma 1 na poziciji 36, [60-70% slučajeva]) koje dovode do gubitka ''[[TNFAIP3]]'' (kodira tumorski faktor nekroze, alfa-inducirani protein 3 koji inhibira aktivaciju [[NF-κB]], blokira ćelijsku smrt zbog [[apoptoze]] i reguliše [[imunski odgovor|imunske odgovore]] zasnovane na [[limfocit]]ima putem aktivnosi svoje [[ubikvitin-ligaza|ubikvitin-ligaze]]<ref>{{EntrezGene|7128}}</ref>); #mutacije u ''[[PRDM1]]'' (kodira [[Bjelančevine|protein]] [[cinkov prst|cinkovog prsta]] PR domena koji promovira sazrijevanje i [[ćelijska proliferacija|proliferaciju]] [[B-ćelija]]);<ref>{{EntrezGene|639}}</ref> i #iste mutacije u ISFL uključujući ''KMT2D'' (85-90% slučajeva), ''CREEBP'' (40-65% slučajeva), ''BCL2'' (40-65% slučajeva) i ''EZH2'' (20-30% slučajeva), kao i druge mutacije kao što su one u genu koji modificira [[histon]] ''[[HIST1H1E]]'' (20-30% slučajeva), ''[[RRAGC]]'' gen (~17% slučajeva) koji reguliše [[ćelijski rast]], preživljavanje, smrt i proliferaciju,<ref>{{EntrezGene|64121}}</ref> i, u ≤15% slučajeva slučajeva, nekoliko drugih gena uključujući ''[[MEF2B]], [[STAT6]], [[EP300]], [[ARID1A]], [[SLC22A2]], [[CARD11]], [[FOXO1]], [[GNA12]], B2M'' (tj. gen za [[beta-2 mikroglobulin]]) i ''[[SGK1]]''. Osim translokacije t(14:18)(q32:q21.3) i ''EZH2'' mutacija koje dovode do poboljšanja ekspresije i funkcije njihovih proizvoda, genetićke promjene općenito dovode do gubitka u proizvodnji ili funkciju citiranih genskih proizvoda. Međutim, tačne uloge, ako ih ima, ovih genomskih abnormalnosti u promoviranju progresije ISFL do FL su nejasne.<ref name="pmid28378425">{{cite journal | vauthors = Gascoyne RD, Nadel B, Pasqualucci L, Fitzgibbon J, Payton JE, Melnick A, Weigert O, Tarte K, Gribben JG, Friedberg JW, Seymour JF, Cavalli F, Zucca E | display-authors = 6 | title = Follicular lymphoma: State-of-the-art ICML workshop in Lugano 2015 | journal = Hematological Oncology | volume = 35 | issue = 4 | pages = 397–407 | date = decembar 2017 | pmid = 28378425 | doi = 10.1002/hon.2411 | s2cid = 23980925 }}</ref> == Prezentacija == === ''In situ'' folikulski limfom === FL obično prethodi, ali neuobičajeno napreduje do ISFL, asimptomskog poremećaja koji se obično otkriva u tkivima na kojima se radi biopsija iz drugih razloga. FL limfom se može dijagnosticirati u neuobičajenim slučajevima u kojima se kod osoba s ISFL otkrije da imaju FL na kontrolnim pregledima.<ref name="pmid29129357"/> Slično, osobe sa >1/10.000 cirkulirajućih [[limfocit]]a koji sadrže translokacije t(14: 18)q32:q21) su pod povećanim, ali još uvijek malim rizikom od razvoja FL i dijagnozom da imaju FL na kontrolnim pregledima.<ref name="Swerdlow_2016"/> === Folikulski limfom === FL se obično manifestira kao inače asimptomsko povećanje [[limfni čvor|limfnih čvorova]] na [[vrat]]u, pazuhu, preponama,<ref name="pmid29032510"/> [[femoralni kanal]],<ref name="pmid30044476">{{cite journal | vauthors = Bargetzi M, Baumann R, Cogliatti S, Dietrich PY, Duchosal M, Goede J, Hitz F, Konermann C, Lohri A, Mey U, Novak U, Papachristofilou A, Stenner F, Taverna C, Zander T, Renner C | title = Diagnosis and treatment of follicular lymphoma: an update | journal = Swiss Medical Weekly | volume = 148 | pages = w14635 | date = 2018 | pmid = 30044476 | doi = 10.4414/smw.2018.14635 | doi-access = free }}</ref> ili druge lokacije kod osoba ([[prosjek|srednja]] starost 65) bez poznate historije ISFL-a ili abnormalnog broja cirkulišućih t(14:18)q32:q21-sadržavajućih limfocita.<ref name="pmid29032510"/> Ova povećanja su možda bila prisutna mjesecima do godinama i za to vrijeme se povećavao i smanjivao u veličini.<ref name="pmid31119485"/> Manje često, FL se manifestira kao vančvorićne mase na [[koža|koži]], [[štitnjača|štitnoj žlijezdi]], [[pljuvačna žlijezda|pljuvačnim žlijezdama]], [[dojka]]ma, [[sjemenici]]ma.<ref name= "pmid24942941"/> [[Slezena|slezeni]], [[jetra|jetri]],<ref name="pmid30044476"/> i/ili [[pluća|plućima]].<ref name="pmid31270855"/> Bez obzira na oblik prezentacije, FL je obično (~80% slučajeva<ref name="pmid31119485"/>) u uznapredovaloj fazi dijagnoze na što ukazuje zahvaćenost [[koštana srž|koštane srži]] (50%<ref name="pmid29032510"/> do 70%<ref name="pmid31119485"/> slučajeva), više [[limfni čvor|limfnih čvorova]] u različitim dijelovima tijela,<ref name="pmid29129357"/> i/ili drugih [[tkiva]].<ref name="pmid24942941"/> Manjina (<33%)<ref name=" pmid31119485"/> pacijenata sa FL prisutnim s B-simptomima , tj. ponavljajuće neobjašnjive [[groznice]], ponavljajuće [[noćno znojenje]], i/ili [[gubitak težine]] ≥10% u posljednjih šest mjeseci.<ref name="pmid29043381"/> Općenito, bolest ima indolentan i dugotrajan tok sa srednjim očekivanim životnim vijekom od 15–20 godina: veliki postotak pacijenata umire od drugih uzroka osim od bolesti FL.<ref name="pmid29043381"/> Međutim, svake godine, uključujući rane godine nakon dijagnoze, oko 2–3% slučajeva FL transformira se u t-FL;<ref name="pmid29452666"/> Medijana preživljavanja bila je ~4,5 godina nakon pojave ove transformacije.<ref name="pmid29043381"/> Postoje manje uobičajeni podtipovi FL koji se razlikuju ne samo po svojoj prezentaciji već i po [[histopatologija|histopatološkim posljedicama]], genetičkim abnormalnostima i toku. Ovi podtipovi, koji su sada (primarni FL gastrointestinalnog trakta) ili bi se mogli u budućnosti (pedijatrijski tip FL) smatrati karakterističnim bolestima. {{clear}} == Dijagnoza == [[slika:Lymphoma macro.jpg|thumb| Folikulski limfom koji zamjenjuje [[limfni čvor]]; izrasline nalik mjehurićima su uvećane folikule.]] Dijagnoza FL zavisi od pregleda zahvaćenih tkiva na [[histologija|histološke]], [[imunologija|imunološke]] i [[hromosomska mutacija|hromozomske]] abnormalnosti koje ukazuju na bolest. FL obično uključuje uvećane [[limfni čvor|limfne čvorove]] naseljene abnormalnim folikulama (vidi susjednu sliku) koji kada se histološki pregledaju sadrže mješavinu [[centrocit]]a ili [[centroblast]]a, okružene nemalignim ćelijama, uglavnom [[T-ćelija]]ma . Centrociti, koji tipski brojčano nadmašuju centroblaste, su mali do srednje veliki limfociti [[B-ćelija]] koji karakteristično pokazuju cijepanje [[ćelijsko jedro|jedra]]; centropblasti su veći limfociti B-ćelija bez cijepanih jedara.<ref name="pmid24942941"/> Rijetki slučajevi FL mogu imati [[lezije]] koje sadrže infiltracije [[tkiva]] kojima dominiraju B-ćelije sa karakteristikama [[ćelije prekursora| ćelije prekursora (tj. "blasta")]], [[monociti]] ili maligne ćelije plašta kao što su one koje se nalaze u [[limfom plaštanih ćelija|limfomu ćelija plašta]].<ref name="pmid26481245"/> [[Imunohistohemija|Imunohemijska]] analize otkrivaju da ove ćelije općenito eksprimiraju površinske markere B-ćelija uključujući [[CD10]] (60% slučajeva), [[CD20]], [[CD19]], [[CD22]] i [[CD79]], ali ne i [[CD5]], [[CD11c]] ili [[CD23]] proteine ćelijske površine;<ref name="pmid31270855"/> genomske analize otkrivaju da ove ćelije sadrže translokacije t(14:18)(q32:q21 .3) (85-90% slučajeva), delecije 1p36 (60-70% slučajeva) i sa daleko manjom učestalošću ostale [[genom]]ske abnormalnosti navedene u gornjim odeljcima. Nijedan od ovih proteinskih markera ili genomskih abnormalnosti nije dijagnostički za FL, npr. translokacija t(14:18)(q32:q21.3) nalazi se u 30% difuznih velikih B-ćelijskih limfoma i u malom broju reaktivnih benignih limfnih čvorova. Umjesto toga, dijagnoza se postavlja kombinacijom histoloških, imunoloških i genomskih abnormalnosti.<ref name="pmid31270855"/> Prema kriterijima [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]] (WHO), razlike u mikroskopski određenoj morfologiji ovih tkiva se mogu koristiti za dijagnozu i kategorizaciju FL u sljedeća tri stepena sa stepenom 3 koji ima A i B podtipove:<ref name="urlFollicular Lymphomas">{{cite web | first = David | last = Weissmann | name-list-style = vanc | url = http://pleiad.umdnj.edu/hemepath/follicular/follicular.html | title = Follicular Lymphomas | work = University of Medicine and Dentistry of New Jersey | access-date = 26. 7. 2008 | archive-date = 4. 3. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304104953/http://pleiad.umdnj.edu/hemepath/follicular/follicular.html | url-status = dead }}</ref> [[slika:Centrocyte, centroblast and follicular dendritic cell in a follicular lymphoma.jpg|thumb| Histološko poređenje tipova ćelija u [[germ-centar|germ-centru]], [[boja H&E]]: *'''[[Centrocite]]''' su male do srednje veličine sa uglom, izduženom, cijepanom ili uvrnutom jezgrom.< br> *'''[[Centroblasti]]''' su veće ćelije koje sadrže vezikularne jezgre sa jednom do tri bazofilne jezgre koje se nalaze na nuklearnoj membrani. :'''Folikulske [[dendritske ćelije]]''' imaju okrugla jedra, centralno locirana, blagi i dispergovani [[hromatin]] i spljoštenost susjedne [[jedrov omotač|jedarne membrane]]]]: *Stepen 1: folikule imaju < 5 centroblasta po [[polje velike snage|polju velike snage]] (hpf). *Stepen 2: folikule imaju 6 do 15 centroblasta po hpf. *Stepen 3: folikule imaju >15 centroblasta po hpf. **Stepwn 3A: stepen 3 u kojem folikule sadrže pretežno centrocite. **Stepen 3B: stepen 3 u kojem se folikule gotovo u potpunosti sastoje od centroblasta. Ocene 1 i 2 se smatraju FL niskog stepena; Stepen 3A se obično takođe smatra niskim stepenom FL iako su ga neke studije smatrale visokim stepenom FL; i stepen 3B se smatra veoma agresivnim FL u t-FL kategoriji. Ocene 1 i 2 se smatraju FL niskog stepena; Stepen 3A se obično takođe smatra niskim stepenom FL iako su ga neke studije smatrale visokim stepenom FLi stepen 3B se smatra vrlo agresivnim FL u t-FL kategoriji.<ref name="pmid31119485"/> == Liječenje i prognoza == FL je tipski spororastući [[limfom]] s ukupnim [[ptosjek|srednjim]] očekivanim životnim vijekom za liječene pacijente od 10–15 godina sa mnogim slučajevima rasta i smanjivanja veličine [[lezija]] i rijetkim slučajevima spontanog popuštanja. Ova razmatranja favoriziraju korištenje opservacije umjesto intervencije kod pacijenata čiji određeni oblik FL ima povoljnu prognozu ili koji su netolerantni na agresivne tretmane.<ref name="pmid31270855"/> Međutim, većina slučajeva FL ima nepovoljniju prognozu u nekom stadiju bolesti i stoga će zahtijevati intervenciju. Malo je konsenzusa u pogledu smjernica koje treba koristiti za definiranje prognoze i liječenja FL na njenoj prezentaciji ili tokom njenog toka. Korišteni indikatori za ovo uključuju: #histologiju, #podtip, #predviđenu indolentnost i potencijal za transformaciju i # stepen napredovanja bolesti, mjeren kliničkim pregledima, biopsijom [[koštana srž|koštane srži]] za određivanje njene zahvaćenosti i i[[pozitronska emisiona tomografija|PET/CT]], snimanjem [[grudni koš|grudnog koša]], [[trbuh]]a, [[karklica|karlice]] i svih područja izvan ovih regija ako [[fizički pregled]] ukazuje na uključenost.<ref name="pmid30928169">{{cite journal | vauthors = Sorigue M, Sancho JM | title = Recent landmark studies in follicular lymphoma | journal = Blood Reviews | volume = 35 | pages = 68–80 | date = maj 2019 | pmid = 30928169 | doi = 10.1016/j.blre.2019.03.006 }}</ref> {{clear}} == Također pogledajte== * [[Lista hematoloških stanja]] * [[Velikoćelijski limfom]] * [[Limfom]] == Reference == {{refspisak}} SAKK rituximab - Google Search https://www.google.com/webhp?sourceid=chrome-instant&ion=1&espv=2&ie=UTF-8#safe=off&q=SAKK+rituximab <ref name="pmid20697092">{{cite journal | vauthors = Martinelli G, Schmitz SF, Utiger U, Cerny T, Hess U, Bassi S, Okkinga E, Stupp R, Stahel R, Heizmann M, Vorobiof D, Lohri A, Dietrich PY, Zucca E, Ghielmini M | title = Long-term follow-up of patients with follicular lymphoma receiving single-agent rituximab at two different schedules in trial SAKK 35/98 | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 28 | issue = 29 | pages = 4480–4 | date = oktobar 2010 | pmid = 20697092 | doi = 10.1200/JCO.2010.28.4786 }}</ref> <ref name="pmid20697092"/> <ref name="pmid26147646">{{cite journal | vauthors = Barzenje DA, Cvancarova Småstuen M, Liestøl K, Fosså A, Delabie J, Kolstad A, Holte H | title = Radiotherapy Compared to Other Strategies in the Treatment of Stage I/II Follicular Lymphoma: A Study of 404 Patients with a Median Follow-Up of 15 Years | journal = PLOS One | volume = 10 | issue = 7 | pages = e0131158 | date = 2015 | pmid = 26147646 | pmc = 4492987 | doi = 10.1371/journal.pone.0131158 }}</ref> <ref name="pmid26421260">{{cite journal | vauthors = Epperla N, Fenske TS, Hari PN, Hamadani M | title = Recent advances in post autologous transplantation maintenance therapies in B-cell non-Hodgkin lymphomas | journal = World Journal of Transplantation | volume = 5 | issue = 3 | pages = 81–8 | date = septembar 2015 | pmid = 26421260 | pmc = 4580930 | doi = 10.5500/wjt.v5.i3.81 }}</ref> <ref name="pmid22346327">{{cite journal | vauthors = Fowler NH | title = Role of maintenance rituximab (rituxan) therapy in the treatment of follicular lymphoma | journal = P & T: A Peer-Reviewed Journal for Formulary Management | volume = 36 | issue = 9 | pages = 590–8 | date = septembar 2011 | pmid = 22346327 | pmc = 3278141 }}</ref> <ref name="pmid16030029">{{cite journal | vauthors = Ghielmini M, Rufibach K, Salles G, Leoncini-Franscini L, Léger-Falandry C, Cogliatti S, Fey M, Martinelli G, Stahel R, Lohri A, Ketterer N, Wernli M, Cerny T, Schmitz SF | display-authors = 6 | title = Single agent rituximab in patients with follicular or mantle cell lymphoma: clinical and biological factors that are predictive of response and event-free survival as well as the effect of rituximab on the immune system: a study of the Swiss Group for Clinical Cancer Research (SAKK) | journal = Annals of Oncology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 1675–82 | date = oktobar 2005 | pmid = 16030029 | doi = 10.1093/annonc/mdi320 }}</ref> sakk.ch/fileadmin/customer/Open_section/About_SAKK/Media/MM_ASH_SAKK_35_10_141209_EN.pdf http://sakk.ch/fileadmin/customer/Open_section/About_SAKK/Media/MM_ASH_SAKK_35_10_141209_EN.pdf{{Mrtav link}} <ref>{{cite web | first = Caroline | last = Helwick | name-list-style = vanc | title = ASH Studies Confirm Benefit of Rituximab Maintenance in Follicular Lymphoma | url = http://www.ascopost.com/issues/february-15,-2014/ash-studies-confirm-benefit-of-rituximab-maintenance-in-follicular-lymphoma.aspx | date = 15. 2. 2014 | work = The ASCO Post }}</ref> <ref>{{cite journal | vauthors = Taverna CJ, etal | 2 = Rituximab maintenance treatment for a maximum of 5 years in follicular lymphoma: Results of the randomized Phase III trial SAKK 35/03 | url = http://www.researchtopractice.com/5MJCASH2014/3/3 | 4 = journal Proc ASH 2013 | pages = Abstract 508 | quote = Slides from a presentation at ASH 2013 and transcribed comments from a recent interview with Andrew M Evens, DO, MSc (2/12/14) | title = Arhivirana kopija | access-date = 1. 2. 2022 | archive-date = 1. 2. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220201103042/http://www.researchtopractice.com/5MJCASH2014/3/3 | url-status = dead }}</ref> == Vanjski linkovi == {{Medicinski resursi | DiseasesDB = | ICD10 = {{ICD10|C|82||c|81}} | ICD9 = {{ICD9|202.0}} | ICDO = {{ICDO|9690|3}} | OMIM = 151430 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1362 | MeshID = D008224 }} * [http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=44238 Follicular large cell lymphoma] entry in the public domain NCI Dictionary of Cancer Terms {{Histologija hematološke malignosti}} {{hromosomske abnormalnosti}} {{DEFAULTSORT:Follicular Lymphoma}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 14]] [[Kategorija:Nehodgkinov limfom]] 7mpjhx6bohgllh8la6bxnyrtxmad1r4 0 488077 3914640 3901558 2026-07-26T15:42:51Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914640 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Ivan_Bilibin_099.jpg|mini|310x310piksel|''Alkonost'', Ivan Bilibin]] '''Alkonost''' ({{Jez-ru|Алконост}}) [[Mitologija|mitološko]] je biće iz mitologije i folklora [[Rusi|Rusa]]. Najraniji prikaz Alkonosti u literaturi nalazi se u [[Minijatura|minijaturi]] iz 12. stoljeća. Ovo mitološko biće je postalo poznato u spomenicima drevne ruske književnosti. == Etimologija naziva == Naziv ''Alkonost'' potiče od imena [[Grčka mitologija|starogrčkog mitološkog]] lika [[Alkiona|Alkione]] ({{Jez-el|ἀλκυών}}), djevojke koju su grčki bogovi pretvorili u [[vodomar]]a.<ref>{{Cite web|url=http://slavic.tumblr.com/post/3618946836/the-alkonost-is-a-legendary-bird-in-slavic|title=Everything Slavic Related|last=G. Nina|first=Lena|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827103151/http://slavic.tumblr.com/post/3618946836/the-alkonost-is-a-legendary-bird-in-slavic|archive-date=27. 8. 2011|url-status=dead|access-date=6. 2. 2022}}</ref> Također se mogu pronaći i drugi nazivi za Alkonost, kao što su: ''Akolnoster'' ({{Jez-ru|Аколностъ}}), ''Alkanoster'' ({{Jez-ru|Алканостъ}}), ''Alkion'' ({{Jez-ru|Алкион}}), ''Alkonos'' ({{Jez-ru|Алконос}}), ''Alkonoter'' ({{Jez-ru|Алконотъ}}), ''Alkonst'' ({{Jez-ru|Алконст}}), ''Alerkonoster'' ({{Jez-ru|Альконостъ}}), ''Alkunoster'' ({{Jez-ru|Алкуностъ}}) i ''Antonoster'' ({{Jez-ru|Антоностъ}}). == Opis == U mitologiji i narodnim predanjima Alkonost opisuju kao pticu sa glavom i grudima žene. Alkonost ima predivan, očaravajući glas i ljudi koji su ga čuli, nikada ga neće zaboraviti.<ref>{{Cite book|last=Torpie|first=Kate|title=Groovy Tubes: Mythical Beasts|publisher=InnovativeKids|year=2007|location=Norwalk, CT|pages=23}}</ref> Ona stanuje u [[irij]]u<ref name="SM123">{{Cite web|url=http://sigils.ru/symbols/alkonost.html|title=Алконост|access-date=6. 2. 2022|archive-date=23. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023020221/http://sigils.ru/symbols/alkonost.html|url-status=dead}}</ref> i ljudima prenosi poruke sa drugog svijeta.<ref>{{Cite web|url=http://muzei-mira.com/kartini_russkih_hudojnikov/1367-kartina-sirin-i-alkonost-vasnecov-1896.html|title=Картина "Сирин и Алконост", Васнецов, 1896}}</ref> Za razliku od [[Sirin]]a ne čini zlo i nije opasna po ljude.<ref>{{Cite book|last=Matthews|first=John|title=The Element Encyclopedia of Magical Creatures: The Ultimate A–Z of Fantastic Beings from Myth and Magic|last2=Matthews|first2=Caitlin|publisher=HarperCollins UK|year=2010|isbn=9780007365050|location=London|page=16}}</ref> Prema predanjima Alkonost sredinom zime (u vrijeme [[Solisticij|Zimskog solsticijuma]]) polaže nekoliko jaja na obali mora, koja se zatim se spuštaju u dubine mora. Za to vrijeme more je mirno, ali nakon sedam dana jaja isplivaju na površinu. Kada jaja isplivaju na površinu, Alkonost ih skupi i odnosi na obalu mora gdje leži nad njima. Kad se jaja izlegnu, počinje bura i oluja. Samim tim Alkonostu se pripisuje i utjecaj na vremenske prilike. U nekim predanjima se spominje da su pojedini ljudi uspjevali da ukradu izležena jaja Alkonosti i ostavljali ih u crkvama.<ref>{{Cite web|url=http://nearyou.ru/vvasnetsov/tsirin96.html|title=Сирин и Алконост. Песнь радости и печали|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207102442/http://nearyou.ru/vvasnetsov/tsirin96.html|archive-date=7. 2. 2012|url-status=dead|access-date=6. 2. 2022}}</ref> U modernom [[Neopaganizam|neopaganizmu]] Alkonost se predstavlja kao utjelovljenje božanstva [[Hors]]a koje ima moć da kontroliše vremenske prilike.<ref>{{Cite web|url=http://russianmyth.ru/alkonost/|title=Алконост}}</ref> == Također pogledajte == * [[Gamajun]] * [[Sirin]] * [[Harpija]] == Reference == {{Refspisak|7}} {{Slavenska mitologija}} [[Kategorija:Ruski folklor]] [[Kategorija:Slavenska mitologija]] iu37uf7e2r7j67dauuwk2o2gpoy8m7p 0 488121 3914519 3904997 2026-07-26T12:15:01Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914519 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''GTP–vezujući protein 1''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''GTPBP1''' sa [[hromosom 22|hromosoma 22]].<ref name="pmid9070279">{{cite journal |vauthors=Senju S, Nishimura Y | title = Identification of human and mouse GP-1, a putative member of a novel G-protein family |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1997-02-13_231_2/page/360 | journal = Biochem Biophys Res Commun | volume = 231 | issue = 2 | pages = 360–4 |date=Apr 1997 | pmid = 9070279 | doi = 10.1006/bbrc.1997.6103 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: GTPBP1 GTP binding protein 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=9567}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 669 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 72.454 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="entrez"/> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MATERSRSAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSPVPASMFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEPSSPGAAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAAAAARLHG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFDSDCSEDG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EALNGEPELD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTSKLVLVSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSEQYDSLLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QMWERMDEGC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GETIYVIGQG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SDGTEYGLSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ADMEASYATV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSMAEQIEAD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VILLRERQEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGRVRDYLVR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KRVGDNDFLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRVAVVGNVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGKSTLLGVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>THGELDNGRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FARQKLFRHK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HEIESGRTSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGNDILGFDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGNVVNKPDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HGGSLEWTKI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CEKSTKVITF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IDLAGHEKYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTTVFGMTGH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPDFCMLMVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SNAGIVGMTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EHLGLALALN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VPVFVVVTKI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DMCPANILQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLKLLQRLLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPGCRKIPVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQSKDDVIVT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ASNFSSERMC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PIFQISNVTG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENLDLLKMFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLLSPRTSYR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEEPAEFQID</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DTYSVPGVGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVSGTTLRGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKLNDTLLLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDPLGNFLSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVKSIHRKRM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PVKEVRGGQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASFALKKIKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSIRKGMVMV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPRLNPQASW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EFEAEILVLH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HPTTISPRYQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AMVHCGSIRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TATILSMDKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLRTGDKATV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HFRFIKTPEY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LHIDQRLVFR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGRTKAVGTI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKLLQTTNNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PMNSKPQQIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MQSTKKGPLT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KRDEGGPSGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAVGAPPPGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EASSVGAGQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AASSNLQPQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPSSGGRRRG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GQRHKVKSQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACVTPASGC</td></tr> </table> ==Funkcija== Ovaj gen je pojačano reguliran [[interferon|interferonom-gama]] i [[kodon|kodira]] protein koji je član porodice AGP11/GTPBP1, GTP-vezujućih proteina. Strukturno sličan protein je pronađen kod [[miš]]eva, gdje poremećaj gena za taj protein nije bio vidljiv [[fenotip]].<ref name="entrez" /> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal |vauthors=Goretzki L, Mueller BM |title=Low-density-lipoprotein-receptor-related protein (LRP) interacts with a GTP-binding protein |journal=Biochem. J. |volume=336 |issue= 2|pages= 381–6 |year= 1999 |pmid= 9820815 |doi= 10.1042/bj3360381| pmc=1219882 }} *{{cite journal |vauthors=Dunham I, Shimizu N, Roe BA, etal |title=The DNA sequence of human chromosome 22 |journal=Nature |volume=402 |issue= 6761 |pages= 489–95 |year= 1999 |pmid= 10591208 |doi= 10.1038/990031 |bibcode=1999Natur.402..489D |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Kudo H, Senju S, Mitsuya H, Nishimura Y |title=Mouse and human GTPBP2, newly identified members of the GP-1 family of GTPase |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2000-06-07_272_2/page/456 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=272 |issue= 2 |pages= 456–65 |year= 2000 |pmid= 10833435 |doi= 10.1006/bbrc.2000.2763 }} *{{cite journal |vauthors=Senju S, Iyama K, Kudo H, etal |title=Immunocytochemical analyses and targeted gene disruption of GTPBP1 |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2000-09_20_17/page/6194 |journal=Mol. Cell. Biol. |volume=20 |issue= 17 |pages= 6195–200 |year= 2000 |pmid= 10938096 |doi=10.1128/MCB.20.17.6195-6200.2000 | pmc=86094 }} *{{cite journal |vauthors=Zhang QH, Ye M, Wu XY, etal |title=Cloning and functional analysis of cDNAs with open reading frames for 300 previously undefined genes expressed in CD34+ hematopoietic stem/progenitor cells |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 10 |pages= 1546–60 |year= 2001 |pmid= 11042152 |doi=10.1101/gr.140200 | pmc=310934 }} *{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |bibcode=2002PNAS...9916899M |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Collins JE, Wright CL, Edwards CA, etal |title=A genome annotation-driven approach to cloning the human ORFeome |journal=Genome Biol. |volume=5 |issue= 10 |pages= R84 |year= 2005 |pmid= 15461802 |doi= 10.1186/gb-2004-5-10-r84 | pmc=545604 }} *{{cite journal |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 }} *{{cite journal |vauthors=Olsen JV, Blagoev B, Gnad F, etal |title=Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks |journal=Cell |volume=127 |issue= 3 |pages= 635–48 |year= 2006 |pmid= 17081983 |doi= 10.1016/j.cell.2006.09.026 |doi-access= free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 22]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] axd4pxxwd80lfqlk1lv62aopbilztsj 0 488204 3914490 3905289 2026-07-26T12:04:28Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914490 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Septin-5''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''SEPT5''' sa [[hromosom 22|hromosoma 22]].<ref name="pmid9385360">{{cite journal | vauthors = McKie JM, Sutherland HF, Harvey E, Kim UJ, Scambler PJ | title = A human gene similar to Drosophila melanogaster peanut maps to the DiGeorge syndrome region of 22q11 | url = https://archive.org/details/human-genetics_1997-11_101_1/page/6 | journal = Human Genetics | volume = 101 | issue = 1 | pages = 6–12 | date = novembar 1997 | pmid = 9385360 | doi = 10.1007/s004390050576 | s2cid = 21377515 }}</ref><ref name="pmid9611266">{{cite journal | vauthors = Yagi M, Zieger B, Roth GJ, Ware J | title = Structure and expression of the human septin gene HCDCREL-1 | url = https://archive.org/details/gene_1998-06-08_212_2/page/229 | journal = Gene | volume = 212 | issue = 2 | pages = 229–36 | date = juni 1998 | pmid = 9611266 | doi = 10.1016/S0378-1119(98)00146-2 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: SEPT5 septin 5| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=5413}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 369 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 42 777 [[Dalton (jedinica)|Da]].<ref name="entrez" /> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MSTGLRYKSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LATPEDKQDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKQYVGFATL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PNQVHRKSVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGFDFTLMVA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GESGLGKSTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHSLFLTDLY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDRKLLSAEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RISQTVEILK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTVDIEEKGV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KLKLTIVDTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFGDAVNNTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CWKPITDYVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQFEQYFRDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGLNRKNIQD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NRVHCCLYFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPFGHGLRPV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVGFMKALHE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVNIVPLIAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ADCLVPSEIR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KLKERIREEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKFGIHVYQF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PECDSDEDED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FKQQDRELKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAPFAVIGSN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TVVEAKGQRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGRLYPWGIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVENQAHCDF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKLRNMLIRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HMHDLKDVTC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DVHYENYRAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CIQQMTSKLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDSRMESPIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILPLPTPDAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEKLIRMKDE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ELRRMQEMLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMKQQMQDQ</td></tr> </table> == Funkcija == Ovaj gen je član porodice gena [[septin]]skih proteina koji vezuju [[nukleotid]]e, prvobitno opisane u [[kvasci]]ma. kao regulatorni proteini [[ćelijski ciklus|ciklusa]] [[ćelijska dioba|ćelijske deobe]]. Septini su visoko konzervirani u kvasacima, rodu ''[[Drosophila]]'' i [[miš]]evima i izgleda da regulišu organizaciju [[citoskelet]]a. Poremećaj funkcije septina remeti [[citokineza|citokinezu]] i dovodi do velikih višejedarnih] ili [[Poliploidija|poliploidnih]] ćelija. Ovaj gen je mapiran na [[hromosom 22|hromosomu 22]], regija q11, koja se često [[delecija (genetika)|deletira]] u [[DiGeorgeov sindrom|DiGeorgeovim]] i velokardiofacijalnim sindromima. [[Translokacija (genetika)|Translokacija]] koja uključuje gen MLL i ovaj gen također je prijavljena kod pacijenata s [[AML|akutnom mijeloidnom leukemijom]]. Uočena su dvije [[varijante transkripta]] ovog gena, glavni od 2,2 kb i manji od 3,5 kb. Forma od 2,2 kb je posljedica korištenja nekonsenzusnog poliA signala (AACAAT). U nedostatku poli[[adenilacija]] sa ovog nesavršenog mjesta, koristi se konsenzusni poliA signal nizvodnog susjednog gena (GP1BB; [[trombocit]]ni [[glikoprotein]] Ib), što rezultira transkriptom od 3,5 kb. Identificirana je i alternativno prerađena [[varijanta transkripta]] s drugim krajem od 5', ali njegova priroda pune dužine nije u potpunosti utvrđena.<ref name="entrez" /> == Interakcije == Pokazalo se da SEPT5 ima [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa: * [[Parkin (ligaza)|PARK2]],<ref name = pmid14559152>{{cite journal | vauthors = Choi P, Snyder H, Petrucelli L, Theisler C, Chong M, Zhang Y, Lim K, Chung KK, Kehoe K, D'Adamio L, Lee JM, Cochran E, Bowser R, Dawson TM, Wolozin B| title = SEPT5_v2 is a parkin-binding protein | journal = Brain Research. Molecular Brain Research | volume = 117 | issue = 2 | pages = 179–89 | date = oktobar 2003 | pmid = 14559152 | doi = 10.1016/S0169-328X(03)00318-8 }}</ref><ref name = pmid18845538>{{cite journal | vauthors = Liu M, Aneja R, Sun X, Xie S, Wang H, Wu X, Dong JT, Li M, Joshi HC, Zhou J | title = Parkin regulates Eg5 expression by Hsp70 ubiquitination-dependent inactivation of c-Jun NH2-terminal kinase | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 283 | issue = 51 | pages = 35783–8 | date = decembar 2008 | pmid = 18845538 | doi = 10.1074/jbc.M806860200 | doi-access = free}}</ref> i * [[SEPT8]]<ref name = pmid12909369>{{cite journal | vauthors = Bläser S, Jersch K, Hainmann I, Zieger W, Wunderle D, Busse A, Zieger B | title = Isolation of new splice isoforms, characterization and expression analysis of the human septin SEPT8 (KIAA0202) | journal = Gene | volume = 312 | pages = 313–20 | date = juli 2003 | pmid = 12909369 | doi = 10.1016/S0378-1119(03)00635-8 }}</ref><ref name = pmid12023038>{{cite journal | vauthors = Bläser S, Jersch K, Hainmann I, Wunderle D, Zgaga-Griesz A, Busse A, Zieger B | title = Human septin-septin interaction: CDCrel-1 partners with KIAA0202 | journal = FEBS Letters | volume = 519 | issue = 1–3 | pages = 169–72 | date = maj 2002 | pmid = 12023038 | doi = 10.1016/S0014-5793(02)02749-7 | doi-access = free }}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Clear}} == Dopunska literatura== {{refbegin |30em}} * {{cite journal | vauthors = Yagi M, Edelhoff S, Disteche CM, Roth GJ | title = Structural characterization and chromosomal location of the gene encoding human platelet glycoprotein Ib beta | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 26 | pages = 17424–7 | date = juli 1994 | doi = 10.1016/S0021-9258(17)32456-0 | pmid = 8021244 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zieger B, Hashimoto Y, Ware J | title = Alternative expression of platelet glycoprotein Ib(beta) mRNA from an adjacent 5' gene with an imperfect polyadenylation signal sequence | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 99 | issue = 3 | pages = 520–5 | date = februar 1997 | pmid = 9022087 | pmc = 507827 | doi = 10.1172/JCI119188 }} * {{cite journal | vauthors = Megonigal MD, Rappaport EF, Jones DH, Williams TM, Lovett BD, Kelly KM, Lerou PH, Moulton T, Budarf ML, Felix CA | title = t(11;22)(q23;q11.2) In acute myeloid leukemia of infant twins fuses MLL with hCDCrel, a cell division cycle gene in the genomic region of deletion in DiGeorge and velocardiofacial syndromes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 11 | pages = 6413–8 | date = maj 1998 | pmid = 9600980 | pmc = 27754 | doi = 10.1073/pnas.95.11.6413 | bibcode = 1998PNAS...95.6413M | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hsu SC, Hazuka CD, Roth R, Foletti DL, Heuser J, Scheller RH | title = Subunit composition, protein interactions, and structures of the mammalian brain sec6/8 complex and septin filaments | journal = Neuron | volume = 20 | issue = 6 | pages = 1111–22 | date = juni 1998 | pmid = 9655500 | doi = 10.1016/S0896-6273(00)80493-6 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Caltagarone J, Rhodes J, Honer WG, Bowser R | title = Localization of a novel septin protein, hCDCrel-1, in neurons of human brain | journal = NeuroReport | volume = 9 | issue = 12 | pages = 2907–12 | date = august 1998 | pmid = 9760144 | doi = 10.1097/00001756-199808240-00042 | s2cid = 10343782 }} * {{cite journal | vauthors = Beites CL, Xie H, Bowser R, Trimble WS | title = The septin CDCrel-1 binds syntaxin and inhibits exocytosis | journal = Nature Neuroscience | volume = 2 | issue = 5 | pages = 434–9 | date = maj 1999 | pmid = 10321247 | doi = 10.1038/8100 | s2cid = 5863477 }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Gao J, Chung KK, Huang H, Dawson VL, Dawson TM | title = Parkin functions as an E2-dependent ubiquitin- protein ligase and promotes the degradation of the synaptic vesicle-associated protein, CDCrel-1 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 24 | pages = 13354–9 | date = novembar 2000 | pmid = 11078524 | pmc = 27228 | doi = 10.1073/pnas.240347797 | bibcode = 2000PNAS...9713354Z | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Larisch S, Yi Y, Lotan R, Kerner H, Eimerl S, Tony Parks W, Gottfried Y, Birkey Reffey S, de Caestecker MP, Danielpour D, Book-Melamed N, Timberg R, Duckett CS, Lechleider RJ, Steller H, Orly J, Kim SJ, Roberts AB | title = A novel mitochondrial septin-like protein, ARTS, mediates apoptosis dependent on its P-loop motif | journal = Nature Cell Biology | volume = 2 | issue = 12 | pages = 915–21 | date = decembar 2000 | pmid = 11146656 | doi = 10.1038/35046566 | s2cid = 12321788 }} * {{cite journal | vauthors = Dent J, Kato K, Peng XR, Martinez C, Cattaneo M, Poujol C, Nurden P, Nurden A, Trimble WS, Ware J | title = A prototypic platelet septin and its participation in secretion | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-03-05_99_5/page/3064 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 5 | pages = 3064–9 | date = mart 2002 | pmid = 11880646 | pmc = 122473 | doi = 10.1073/pnas.052715199 | bibcode = 2002PNAS...99.3064D | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Bläser S, Jersch K, Hainmann I, Wunderle D, Zgaga-Griesz A, Busse A, Zieger B | title = Human septin-septin interaction: CDCrel-1 partners with KIAA0202 | journal = FEBS Letters | volume = 519 | issue = 1–3 | pages = 169–72 | date = maj 2002 | pmid = 12023038 | doi = 10.1016/S0014-5793(02)02749-7 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Bläser S, Jersch K, Hainmann I, Zieger W, Wunderle D, Busse A, Zieger B | title = Isolation of new splice isoforms, characterization and expression analysis of the human septin SEPT8 (KIAA0202) | journal = Gene | volume = 312 | pages = 313–20 | date = juli 2003 | pmid = 12909369 | doi = 10.1016/S0378-1119(03)00635-8 }} * {{cite journal | vauthors = Dong Z, Ferger B, Paterna JC, Vogel D, Furler S, Osinde M, Feldon J, Büeler H | title = Dopamine-dependent neurodegeneration in rats induced by viral vector-mediated overexpression of the parkin target protein, CDCrel-1 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 21 | pages = 12438–43 | date = oktobar 2003 | pmid = 14530399 | pmc = 218776 | doi = 10.1073/pnas.2132992100 | bibcode = 2003PNAS..10012438D | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Choi P, Snyder H, Petrucelli L, Theisler C, Chong M, Zhang Y, Lim K, Chung KK, Kehoe K, D'Adamio L, Lee JM, Cochran E, Bowser R, Dawson TM, Wolozin B | title = SEPT5_v2 is a parkin-binding protein | journal = Brain Research. Molecular Brain Research | volume = 117 | issue = 2 | pages = 179–89 | date = oktobar 2003 | pmid = 14559152 | doi = 10.1016/S0169-328X(03)00318-8 }} * {{cite journal | vauthors = Bläser S, Horn J, Würmell P, Bauer H, Strümpell S, Nurden P, Pagenstecher A, Busse A, Wunderle D, Hainmann I, Zieger B | title = The novel human platelet septin SEPT8 is an interaction partner of SEPT4 | journal = Thrombosis and Haemostasis | volume = 91 | issue = 5 | pages = 959–66 | date = maj 2004 | pmid = 15116257 | doi = 10.1160/TH03-09-0578 }} * {{cite journal | vauthors = Martínez C, Sanjuan MA, Dent JA, Karlsson L, Ware J | title = Human septin-septin interactions as a prerequisite for targeting septin complexes in the cytosol | journal = The Biochemical Journal | volume = 382 | issue = Pt 3 | pages = 783–91 | date = septembar 2004 | pmid = 15214843 | pmc = 1133953 | doi = 10.1042/BJ20040372 }} * {{cite journal | vauthors = Lehner B, Sanderson CM | title = A protein interaction framework for human mRNA degradation | journal = Genome Research | volume = 14 | issue = 7 | pages = 1315–23 | date = juli 2004 | pmid = 15231747 | pmc = 442147 | doi = 10.1101/gr.2122004 }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 22]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] qnjfavx4dmuwwp9qztbvu0w6d0npzda 0 488346 3914485 3905318 2026-07-26T12:03:39Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914485 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Serin 2 transmembranska [[proteaza]]''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TMPRSS2''' sa [[hromosom 21|hromosoma 21]].<ref name="pmid9325052">{{cite journal | vauthors = Paoloni-Giacobino A, Chen H, Peitsch MC, Rossier C, Antonarakis SE | title = Cloning of the TMPRSS2 gene, which encodes a novel serine protease with transmembrane, LDLRA, and SRCR domains and maps to 21q22.3 | journal = Genomics | volume = 44 | issue = 3 | pages = 309–20 | date = septembar 1997 | pmid = 9325052 | doi = 10.1006/geno.1997.4845 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: TMPRSS2 transmembrane protease, serine 2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=7113}}</ref><ref name="uniprot">{{cite web | title = UniProt Protein: TMPS2_HUMAN transmembrane protease | url = https://www.uniprot.org/uniprot/O15393#function}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 492 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 53.859 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="entrez"/> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MALNSGSPPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGPYYENHGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPENPYPAQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVVPTVYEVH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAQYYPSPVP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QYAPRVLTQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SNPVVCTQPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPSGTVCTSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKKALCITLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGTFLVGAAL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AAGLLWKFMG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKCSNSGIEC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSSGTCINPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NWCDGVSHCP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGEDENRCVR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LYGPNFILQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YSSQRKSWHP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VCQDDWNENY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRAACRDMGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNNFYSSQGI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VDDSGSTSFM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLNTSAGNVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IYKKLYHSDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSSKAVVSLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CIACGVNLNS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SRQSRIVGGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SALPGAWPWQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSLHVQNVHV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CGGSIITPEW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVTAAHCVEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PLNNPWHWTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FAGILRQSFM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FYGAGYQVEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VISHPNYDSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKNNDIALMK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQKPLTFNDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKPVCLPNPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MMLQPEQLCW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISGWGATEEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKTSEVLNAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KVLLIETQRC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSRYVYDNLI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TPAMICAGFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGNVDSCQGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGGPLVTSKN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NIWWLIGDTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WGSGCAKAYR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGVYGNVMVF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDWIYRQMRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DG</td></tr> </table> == Funkcija gena ''TMPRSS2'' == [[Gen]] ''TMPRSS2'' kodira protein koji pripada porodici [[serin-proteaza]]. Kodirani protein sadrži transmembranski tip II [[domen (protein)|domen]], domen klase receptora A, domen bogat [[cistein]]om receptora za čišćenje i domen proteaze. Poznato je da su serinske proteaze uključene u mnoge fiziološke i patološke procese. Pokazalo se da je ovaj gen pojačano reguliran [[androgen]]im [[hormon]]ima u ćelijama [[rak prostate|raka prostate]] i smanjeno u tkivu. [[hormonski refraktorni karcinom prostate|kancera prostate nezavisnog od androgena]] Smatra se da se domen proteaze ovog proteina cijepa i izlučuje u ćelijski medij nakon autocijepanja.<ref name="entrez" /> ''TMPRSS2'' učestvuje u [[proteoliza|proteolitskim]] kaskadama neophodnim za normalnu fiziološku funkciju [[prostata|prostate]].<ref name="uniprot"/> [[Nokaut-miševi]] kojima nedostaje gen ''TMPRSS2'' ne pokazuje abnormalnosti.<ref name="pmid34336361">{{cite journal | vauthors = Sarker J, Das P, Sarker S, Roy AK, Momen A | title = A Review on Expression, Pathological Roles, and Inhibition of TMPRSS2, the Serine Protease Responsible for SARS-CoV-2 Spike Protein Activation | journal = List of Hindawi academic journals| volume = 2021 | pages = 2706789 | date = 2021 | doi = 10.1155/2021/2706789 | pmc = 8313365 | pmid = 34336361}}</ref> == ERG genska fuzija == Funkcija proteina TMPRSS2 u karcinogenezi prostate oslanja se na prekomjernu ekspresiju [[ETS faktor transkripcije|transkripcijskog faktora ETS]], kao što su ''[[ERG (gen)|ERG]]'' i ''[[ETV1]]'', putem [[fuzija gena|fuzije gena]]. TMPRSS2-ERG fuzioni gen je najčešći, prisutan u 40% – 80% karcinoma prostate kod ljudi. Prekomjerna ekspresija ERG-a doprinosi razvoju nezavisnosti od [[androgen]]a kod raka prostate putem prekida signalizacije [[androgeni receptor|androgenih receptora]].<ref>{{cite journal | vauthors = Yu J, Yu J, Mani RS, Cao Q, Brenner CJ, Cao X, Wang X, Wu L, Li J, Hu M, Gong Y, Cheng H, Laxman B, Vellaichamy A, Shankar S, Li Y, Dhanasekaran SM, Morey R, Barrette T, Lonigro RJ, Tomlins SA, Varambally S, Qin ZS, Chinnaiyan AM | display-authors = 6 | title = An integrated network of androgen receptor, polycomb, and TMPRSS2-ERG gene fusions in prostate cancer progression | journal = Cancer Cell | volume = 17 | issue = 5 | pages = 443–54 | date = maj 2010 | pmid = 20478527 | pmc = 2874722 | doi = 10.1016/j.ccr.2010.03.018 }}</ref> ==U korona virusima== Neki [[korona virus]]i, npr. [[SARS-CoV-1|sindrom koronavirusnog teškog akutnog respiratornog kovida]] (SARS-CoV-1), [[MERS-CoV|koronavirus Bliskoistočnog respiratornog sindroma]] (MERS-CoV) i [[SARS-CoV-2|koronavirus 2 teškog akutnog respiratornog sindroma]] (SARS-CoV-2) (prije [[omikron varijanta]]), aktiviraju se preko TMPRSS2 i stoga mogu biti spriječeni inhibitorima TMPRSS2.<ref>{{cite journal |last1=Huggins |first1=DJ |title=Structural analysis of experimental drugs binding to the SARS-CoV-2 target TMPRSS2 |journal=Journal of Molecular Graphics and Modelling |date=novembar 2020 |volume=100 |page=107710 |doi=10.1016/j.jmgm.2020.107710 |pmid=32829149 |url= |pmc=7417922 }}</ref><ref name="Hoffmann_2020" /> [[SARS-CoV-2]] uses the SARS-CoV receptor [[ACE2]] for entry and the serine protease TMPRSS2 for S protein priming.<ref>{{cite journal | vauthors = Rahman N, Basharat Z, Yousuf M, Castaldo G, Rastrelli L, Khan H | title = Virtual screening of natural products against type II transmembrane serine protease (TMPRSS2), the priming agent of Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) | journal = Molecules | volume = 25 | issue = 10 | pages = 2271 | date = maj 2020 | pmid = 32408547 | pmc = 7287752 | doi = 10.3390/molecules25102271 | doi-access = free }}</ref> Cepanje [[SARS-CoV-2]] [[koronavirusni šiljati protein|S2]] [[koronavirusni bodlasti protein|bodljasti protein]] potrebnog za ulazak virusa u ćelije može se postići pomoću [[proteaza]] TMPRSS2 lociranih na [[ćelijska membrana|ćelijskoj membrani]] ili pomoću [[katepsin]]a (prvenstveno [[Katepsin L|katepsina L]]) u [[Endosom|endolizosomima]].<ref name="pmid34611326">{{cite journal | vauthors = Jackson CB, Farzan M, Chen B, Choe H | title = Mechanisms of SARS-CoV-2 entry into cells | journal = Nature Reviews Molecular Cell Biology | volume = 23 | issue=1 | pages = 3–20 | date =Oct 2021 | doi = 10.1038/s41580-021-00418-x | pmc = 8491763 | pmid = 34611326}}</ref> [[Hidroksihloroikin]] inhibira djelovanje katepsina L u endo[[lizosom]]ima, ali budući da je cijepanje katepsina L neznatno u poređenju sa cijepanjem TMPRSS2, hidroksihlorokin čini malo da inhibira [[infekcije]] [[SARS-CoV-2]].<ref name="pmid34611326" /> Enzim [[Adam17]] ima sličnu aktivnost cijepanja [[Angiotenzin-konvertirajući enzim 2|ACE2]] kao iTMPRSS2, ali formiranjem rastvorljivog ACE2, adam17 zapravo može imati zaštitni učinak blokiranja cirkulirajućih čestica virusa SARS-CoV-2.<ref name="pmid33117379">{{cite journal | vauthors = Zipeto D, Argañaraz GA, Argañaraz ER | title = ACE2/ADAM17/TMPRSS2 Interplay May Be the Main Risk Factor for COVID-19 | journal = Frontiers in Immunology | volume = 11 | pages = 576745 | date = 2020 | doi = 10.3389/fimmu.2020.576745 | pmc = 7575774 | pmid = 33117379}}</ref> Neoslobađanjem rastvorljivog ACE2, cijepanje TMPRSS2 je štetnije.<ref name="pmid33117379"/> Inhibitor TMPRSS2 kao što je [[camostat]] odobren za kliničku upotrebu blokirao je ulazak i mogao bi predstavljati opciju liječenja.<ref name="Hoffmann_2020">{{cite journal | vauthors = Hoffmann M, Kleine-Weber H, Schroeder S, Krüger N, Herrler T, Erichsen S, Schiergens TS, Herrler G, Wu NH, Nitsche A, Müller MA, Drosten C, Pöhlmann S | display-authors = 6 | title = SARS-CoV-2 Cell Entry Depends on ACE2 and TMPRSS2 and Is Blocked by a Clinically Proven Protease Inhibitor | journal = Cell | date = mart 2020 | volume = 181 | issue = 2 | pages = 271–280.e8 | pmid = 32142651 | doi = 10.1016/j.cell.2020.02.052 | pmc = 7102627 | lay-url = https://www.dpz.eu/en/home/single-view/news/die-vermehrung-von-sars-coronavirus-2-im-menschen-verhindern.html | lay-source = Deutsches Primatenzentrum GmbH | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid34611326"/> Još jedan eksperimentalni kandidat kao inhibitor TMPRSS2 za potencijalnu upotrebu protiv gripe i koronavirusnih infekcija općenito, uključujući i one prije pojave [[COVID-19]], je OTC (u većini zemalja) mukolitski lijek protiv [[kašalj|kašlja]] [[bromheksin]],<ref name=Shen_2017>{{cite journal |last1=Shen |first1=Li Wen |last2=Mao |first2=Hui Juan |last3=Wu |first3=Yan Ling |last4=Tanaka |first4=Yoshimasa |last5=Zhang |first5=Wen |title=TMPRSS2: A potential target for treatment of influenza virus and coronavirus infections |journal=Biochimie |date=novembar 2017 |volume=142 |pages=1–10 |doi=10.1016/j.biochi.2017.07.016 |pmid=28778717 |pmc=7116903 }}</ref> koji se također istražuje kao mogući tretman i za sam [[COVID-19]].<ref name=Depfenhart_2020>{{cite journal |last1=Depfenhart |first1=Markus |last2=de Villiers |first2=Danielle |last3=Lemperle |first3=Gottfried |last4=Meyer |first4=Markus |last5=Di Somma |first5=Salvatore |title=Potential new treatment strategies for COVID-19: is there a role for bromhexine as add-on therapy? |journal=Internal and Emergency Medicine |date=august 2020 |volume=15 |issue=5 |pages=801–812 |doi=10.1007/s11739-020-02383-3 |pmid=32458206 |pmc=7249615 }}</ref> The fact that TMPRSS2 has no known irreplaceable function makes it a promising target for preventing SARS-CoV-2 virus transmission.<ref name="pmid34336361" /> Činjenica da je teška bolest i smrt od Sars-Cov-2 češća kod muškaraca nego kod žena, te da je TMPRSS2 nekoliko puta izraženiji u [[prostata|prostati]] [[epitel]]u nego u bilo kojem tkivu, sugerira ulogu TMPRSS2 u rodnoj razlici.<ref name="pmid32658591">{{cite journal | vauthors = Mollica V, Rizzo A, Massari F | title = The pivotal role of TMPRSS2 in coronavirus disease 2019 and prostate cancer | journal = Future Oncology| volume = 16 | issue=27 | pages = 2029–2033 | date = 2020 | doi = 10.2217/fon-2020-0571 | pmc = 7359420 | pmid = 32658591}}</ref><ref name="pmid34420994">{{cite journal | author = Epstein RJ | title = The secret identities of TMPRSS2: Fertility factor, virus trafficker, inflammation moderator, prostate protector and tumor suppressor | journal = Tumor Biology | volume = 43 | issue=1 | pages = 159–176 | date = 2021 | doi = 10.3233/TUB-211502 | pmid = 34420994}}</ref> Pacijenti sa [[Rak prostate|rakom prostate]] koji primaju [[terapija deprivacije androgena|terapiju deprivacije androgena]] imaju manji rizik od infekcije SARS-CoV-2 od onih koji ne primaju tu terapiju.<ref name="pmid32658591" /><ref name="pmid34420994" /> == Reference == {{refspisak}} {{clear}} == Dopunska literatura == {{refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | date = januar 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | date = oktobar 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} * {{cite journal | vauthors = Lin B, Ferguson C, White JT, Wang S, Vessella R, True LD, Hood L, Nelson PS | display-authors = 6 | title = Prostate-localized and androgen-regulated expression of the membrane-bound serine protease TMPRSS2 | journal = Cancer Research | volume = 59 | issue = 17 | pages = 4180–4 | date = septembar 1999 | pmid = 10485450 | url = http://cancerres.aacrjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10485450 }} * {{cite journal | vauthors = Vaarala MH, Porvari KS, Kellokumpu S, Kyllönen AP, Vihko PT | title = Expression of transmembrane serine protease TMPRSS2 in mouse and human tissues | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pathology_2001-01_193_1/page/134 | journal = The Journal of Pathology | volume = 193 | issue = 1 | pages = 134–40 | date = januar 2001 | pmid = 11169526 | doi = 10.1002/1096-9896(2000)9999:9999<::AID-PATH743>3.0.CO;2-T }} * {{cite journal | vauthors = Afar DE, Vivanco I, Hubert RS, Kuo J, Chen E, Saffran DC, Raitano AB, Jakobovits A | display-authors = 6 | title = Catalytic cleavage of the androgen-regulated TMPRSS2 protease results in its secretion by prostate and prostate cancer epithelia | journal = Cancer Research | volume = 61 | issue = 4 | pages = 1686–92 | date = februar 2001 | pmid = 11245484 | url = http://cancerres.aacrjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11245484 }} * {{cite journal | vauthors = Jacquinet E, Rao NV, Rao GV, Zhengming W, Albertine KH, Hoidal JR | title = Cloning and characterization of the cDNA and gene for human epitheliasin | journal = European Journal of Biochemistry | volume = 268 | issue = 9 | pages = 2687–99 | date = maj 2001 | pmid = 11322890 | doi = 10.1046/j.1432-1327.2001.02165.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Teng DH, Chen Y, Lian L, Ha PC, Tavtigian SV, Wong AK | title = Mutation analyses of 268 candidate genes in human tumor cell lines | journal = Genomics | volume = 74 | issue = 3 | pages = 352–64 | date = juni 2001 | pmid = 11414763 | doi = 10.1006/geno.2001.6551 }} * {{cite journal | vauthors = Wilson S, Greer B, Hooper J, Zijlstra A, Walker B, Quigley J, Hawthorne S | title = The membrane-anchored serine protease, TMPRSS2, activates PAR-2 in prostate cancer cells | journal = The Biochemical Journal | volume = 388 | issue = Pt 3 | pages = 967–72 | date = juni 2005 | pmid = 15537383 | pmc = 1183478 | doi = 10.1042/BJ20041066 }} * {{cite journal | vauthors = Soller MJ, Isaksson M, Elfving P, Soller W, Lundgren R, Panagopoulos I | title = Confirmation of the high frequency of the TMPRSS2/ERG fusion gene in prostate cancer | journal = Genes, Chromosomes & Cancer | volume = 45 | issue = 7 | pages = 717–9 | date = juli 2006 | pmid = 16575875 | doi = 10.1002/gcc.20329 | s2cid = 86518137 }} * {{cite journal | vauthors = Tomlins SA, Mehra R, Rhodes DR, Smith LR, Roulston D, Helgeson BE, Cao X, Wei JT, Rubin MA, Shah RB, Chinnaiyan AM | display-authors = 6 | title = TMPRSS2:ETV4 gene fusions define a third molecular subtype of prostate cancer | journal = Cancer Research | volume = 66 | issue = 7 | pages = 3396–400 | date = april 2006 | pmid = 16585160 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-06-0168 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Yoshimoto M, Joshua AM, Chilton-Macneill S, Bayani J, Selvarajah S, Evans AJ, Zielenska M, Squire JA | display-authors = 6 | title = Three-color FISH analysis of TMPRSS2/ERG fusions in prostate cancer indicates that genomic microdeletion of chromosome 21 is associated with rearrangement | journal = Neoplasia | volume = 8 | issue = 6 | pages = 465–9 | date = juni 2006 | pmid = 16820092 | pmc = 1601467 | doi = 10.1593/neo.06283 }} * {{cite journal | vauthors = Böttcher E, Matrosovich T, Beyerle M, Klenk HD, Garten W, Matrosovich M | title = Proteolytic activation of influenza viruses by serine proteases TMPRSS2 and HAT from human airway epithelium | journal = Journal of Virology | volume = 80 | issue = 19 | pages = 9896–8 | date = oktobar 2006 | pmid = 16973594 | pmc = 1617224 | doi = 10.1128/JVI.01118-06 }} * {{cite journal | vauthors = Cerveira N, Ribeiro FR, Peixoto A, Costa V, Henrique R, Jerónimo C, Teixeira MR | title = TMPRSS2-ERG gene fusion causing ERG overexpression precedes chromosome copy number changes in prostate carcinomas and paired HGPIN lesions | journal = Neoplasia | volume = 8 | issue = 10 | pages = 826–32 | date = oktobar 2006 | pmid = 17032499 | pmc = 1715930 | doi = 10.1593/neo.06427 }} * {{cite journal | vauthors = Yoo NJ, Lee JW, Lee SH | title = Absence of fusion of TMPRSS2 and ETS transcription factor genes in gastric and colorectal carcinomas | journal = APMIS | volume = 115 | issue = 3 | pages = 252–3 | date = mart 2007 | pmid = 17367471 | doi = 10.1111/j.1600-0463.2007.apm_652.x | s2cid = 34487156 }} * {{cite journal | vauthors = Winnes M, Lissbrant E, Damber JE, Stenman G | title = Molecular genetic analyses of the TMPRSS2-ERG and TMPRSS2-ETV1 gene fusions in 50 cases of prostate cancer | journal = Oncology Reports | volume = 17 | issue = 5 | pages = 1033–6 | date = maj 2007 | pmid = 17390040 | doi = 10.3892/or.17.5.1033 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Tu JJ, Rohan S, Kao J, Kitabayashi N, Mathew S, Chen YT | title = Gene fusions between TMPRSS2 and ETS family genes in prostate cancer: frequency and transcript variant analysis by RT-PCR and FISH on paraffin-embedded tissues | journal = Modern Pathology | volume = 20 | issue = 9 | pages = 921–8 | date = septembar 2007 | pmid = 17632455 | doi = 10.1038/modpathol.3800903 | doi-access = free }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{enzimi}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 21]] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] r6m5ffbfv01my40h7qkq9217ix4npsv 0 488404 3914507 3905109 2026-07-26T12:10:58Z WumpusBot 120674 /* Aminokiselinska sekvenca */ razne ispravke 3914507 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Mitohondrijska podjedinica O [[ATP]]-[[sintaza|sintaze]]''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ATP5PO''' sa [[hromosom 21|hromosoma 21]].<ref name="entrez">{{cite web | title = ATP5PO ATP synthase peripheral stalk subunit OSCP [ Homo sapiens (human) ]| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=539| access-date = }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 213 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 23.277 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="entrez"/> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAAPAVSGLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQVRCFSTSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRPFAKLVRP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVQVYGIEGR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YATALYSAAS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KQNKLEQVEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELLRVAQILK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EPKVAASVLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PYVKRSIKVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLNDITAKER</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FSPLTTNLIN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLAENGRLSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQGVVSAFST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MMSVHRGEVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CTVTSASPLE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EATLSELKTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKSFLSQGQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKLEAKTDPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILGGMIVRIG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKYVDMSVKT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KIQKLGRAMR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EIV</td></tr> </table> ==Funkcija== [[Protein]] kodiran ovim genom je komponenta [[F-tip ATPaza|F-tipa ATPaze]] pronađene u [[mitohondrijski matriks|mitohondrijskom matriksu]]. [[ATPaze]] F tipa sastoje se od katalitskog jezgra i membranskog [[protonski kanal|protonskog kanala]]. Čini se da je kodirani protein dio konektora koji povezuje ove dvije komponente i može biti uključen u prijenos konformacijskih promjena ili kondukciju [[proton]]a.<ref name="entrez"/> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |30em}} *{{cite journal | vauthors=Chen H, Morris MA, Rossier C |title=Cloning of the cDNA for the human ATP synthase OSCP subunit (ATP5O) by exon trapping and mapping to chromosome 21q22.1-q22.2. |journal=Genomics |volume=28 |issue= 3 |pages= 470–6 |year= 1996 |pmid= 7490082 |doi=10.1006/geno.1995.1176 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides. | url=https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–4 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} *{{cite journal | vauthors=Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K |title=Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url=https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 |journal=Gene |volume=200 |issue= 1–2 |pages= 149–56 |year= 1997 |pmid= 9373149 |doi=10.1016/S0378-1119(97)00411-3 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Hattori M, Fujiyama A, Taylor TD |title=The DNA sequence of human chromosome 21 |journal=Nature |volume=405 |issue= 6784 |pages= 311–9 |year= 2000 |pmid= 10830953 |doi= 10.1038/35012518 |bibcode=2000Natur.405..311H |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Aggeler R, Coons J, Taylor SW |title=A functionally active human F1F0 ATPase can be purified by immunocapture from heart tissue and fibroblast cell lines. Subunit structure and activity studies |journal=J. Biol. Chem. |volume=277 |issue= 37 |pages= 33906–12 |year= 2002 |pmid= 12110673 |doi= 10.1074/jbc.M204538200 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Gevaert K, Goethals M, Martens L |title=Exploring proteomes and analyzing protein processing by mass spectrometric identification of sorted N-terminal peptides |journal=Nat. Biotechnol. |volume=21 |issue= 5 |pages= 566–9 |year= 2004 |pmid= 12665801 |doi= 10.1038/nbt810 |s2cid=23783563 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Johnson KM, Chen X, Boitano A |title=Identification and validation of the mitochondrial F1F0-ATPase as the molecular target of the immunomodulatory benzodiazepine Bz-423 |journal=Chem. Biol. |volume=12 |issue= 4 |pages= 485–96 |year= 2005 |pmid= 15850986 |doi= 10.1016/j.chembiol.2005.02.012 |display-authors=etal|doi-access=free }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{enzimi}} * {{UCSC gene info|ATP5PO}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 21]] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] bedttdhz5o126e403vvcnfazmeunjvn 0 488430 3914765 3902309 2026-07-26T17:04:54Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914765 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Ime = Kaveolin | Symbol = CAV | image = Itinerari intracel·lular de la Caveolina-1.jpg | width = | caption = Unutarćelijski kaveolin-1 | Pfam = PF01146 | Pfam_clan = | InterPro = IPR001612 | SMART = | PROSITE = PDOC00930 | MEROPS = | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | PDB = }} {{infokutija protein | Ime = [[Kaveolin 1]], caveolski protein od 22kDa | caption = Virusni kaveolin 1 | image = Ppat.1000087.g001.tif | width = | HGNCid = 1527 | Symbol = CAV1 | AltSymbols = CAV | EntrezGene = 857 | OMIM = 601047 | RefSeq = NM_001753 | UniProt = Q03135 | PDB = | ECnumber = | Chromosome = 7 | Arm = q | Band = 31 | LocusSupplementaryData = }} {{infokutija protein | Ime = [[Kaveolin 2]] | caption = Interakcija kaveolina upravlja ciljanjem Kv1.3-lipida | image = Caveolin-interaction-governs-Kv1.3-lipid-raft-targeting-srep22453-s3.ogv | width = | HGNCid = 1528 | Symbol = CAV2 | AltSymbols = | EntrezGene = 858 | OMIM = 601048 | RefSeq = NM_001233 | UniProt = P51636 | PDB = | ECnumber = | Chromosome = 7 | Arm = q | Band = 31 | LocusSupplementaryData = }} {{infokutija protein | Name = [[Kaveolin 3]] | caption = | image = Inhibition-of-cathepsin-B-activity-attenuates-extracellular-matrix-degradation-and-inflammatory-bcr3058-S1.ogv | width = | HGNCid = 1529 | Symbol = CAV3 | AltSymbols = | EntrezGene = 859 | OMIM = 601253 | RefSeq = NM_001234 | UniProt = P56539 | PDB = | ECnumber = | Chromosome = 3 | Arm = p | Band = 25 | LocusSupplementaryData = }} U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], '''kaveolini''' su porodica [[integralni membranski protein|integralnih membranskih prozeina]] koji su glavne komponente [[kaveola|kalveolskih]] membrana i uključeni u receptor-nezavisnu [[endocitoza|endocitozu]].<ref name="pmid8567687">{{cite journal | vauthors = Tang Z, Scherer PE, Okamoto T, Song K, Chu C, Kohtz DS, Nishimoto I, Lodish HF, Lisanti MP | title = Molecular cloning of caveolin-3, a novel member of the caveolin gene family expressed predominantly in muscle | journal = J. Biol. Chem. | volume = 271 | issue = 4 | pages = 2255–61 |date=januar 1996 | pmid = 8567687 | doi = 10.1074/jbc.271.4.2255| doi-access = free }}</ref><ref name="pmid8552590">{{cite journal | vauthors = Scherer PE, Okamoto T, Chun M, Nishimoto I, Lodish HF, Lisanti MP | title = Identification, sequence, and expression of caveolin-2 defines a caveolin gene family | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 93 | issue = 1 | pages = 131–5 |date=januar 1996 | pmid = 8552590 | pmc = 40192 | doi = 10.1073/pnas.93.1.131| doi-access = free }}</ref><ref name="pmid15003112">{{cite journal | vauthors = Williams TM, Lisanti MP | title = The caveolin proteins | journal = Genome Biol. | volume = 5 | issue = 3 | pages = 214 | year = 2004 | pmid = 15003112 | pmc = 395759 | doi = 10.1186/gb-2004-5-3-214 }}</ref> Kaveolini mogu djelovati kao skele proteina unutar kaveolnih membrana tako što razdvajaju i koncentrišu signalne molekule. Također indukuju pozitivnu (unutrašnju) zakrivljenost membrane putem [[oligomer]]izacije i insercije ukosnice. Različite klase signalnih molekula, uključujući [[G-protein]]ske podjedinice, receptorske i nereceptorske [[tirozin-kinaze]], [[endotel]]ne [[sintaza|sintaze]] [[dušik-oksid]]a (eNOS) i male [[GTPaze]], vezujući Cav-1 preko njegovog 'kaveolin-skelskog domena'. Porodica kaveolinskih [[gen]]a ima tri člana kod [[kičmenjak]]a: CAV1, CAV2 i CAV3, koji kodiraju proteine kaveolin-1, kaveolin-2 i kaveolin-3. Sva tri člana su [[membranski proteini]] slične strukture. Kaveolin formira [[oligomer]]e i povezuje se sa [[holesterol]]om i sfingolipidima u određenim dijelovima [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]], što dovodi do stvaranja [[kaveola]]. == Struktura i ekspresija == Kaveolini su slične strukture. Svi formiraju omče za ukosnice koje su umetnute u ćelijsku membranu. I [[C-kraj|C–]] i [[N-terminal]] su okrenuti prema [[citoplazma]]tskoj strani membrane. Postoje dvije [[izoforme]] kaveolina-1: kaveolin-1α i kaveolin-1β, pri čemu ovom posljednjem nedostaje dio [[N-kraj]]a. Kaveolini se nalaze u većini [[ćelijska adhezija|adherentno vezanih]], [[sisar]]skih ćelija. * Kaveolin-1 je naeksprimiraniji u [[endotel]]u, [[vezivno tkivo|vlaknastom]] i [[Masno tkivo|masnom]] tkivu. * Obrazac ekspresije kaveolina-2 sličan je onom kod kaveolina-1; izgleda da je koeksprimiran sa kaveolinom-1. * Ekspresija kaveolina-3 je ograničena na [[mišić|prugaste i glatke mišiće]]. == Funkcija == Funkcije kaveolina se još uvijek intenzivno istražuju. Najpoznatiji su po svojoj ulozi u formiranju [[invaginacija]] [[plazmamembrana]] veličine 50 [[nanometar]]a, koje se nazivaju kaveole. [[Oligomeri]] kaveolina čine omotač ovih domena. Ćelije koje nemaju kaveoline takođe nemaju kaveole. Mnoge funkcije se pripisuju ovim domenima, u rasponu od [[endocitoza]] i [[transcitoza]] do [[transdukcija signala]]. Također se pokazalo da kaveolin-1 ima ulogu u [[integrin]]skoj signalizaciji. [[Tirozin]] [[fosforilacija|fosforilirani]] oblik kaveolina-1 kolokalizira se sa [[ćelijska adhezija|fokusnim adhezijama]], sugerirajući ulogu kaveolina-1 u [[ćelijska migracija|migraciji ćelija]]. Ustvari, smanjena regulacija kaveolina-1 dovodi do manje efikasne migracije ''[[in vitro]]''. [[GMO|Genetički modifikovani]] miševi kojima nedostaju kaveolin-1 i kaveolin-2 su održivi i plodni, što pokazuje da ni kaveolini ni kaveole nisu bitni u [[embriogeneza|razvoju embriona]] ili [[razmnožavanje|reprodukciji]] ovih životinja. Međutim, [[genski nokaut|nokautirane]] životinje razvijaju abnormalna, hipertrofna [[pluća]] i srčanu miopatiju, što dovodi do smanjenja životnog vijeka. Miševi kojima nedostaju kaveolini takođe pate od poremećenih [[angiogeneza|angiogenih]] odgovora, kao i od abnormalnih odgovora na [[vazokonstrikcija|vazokonstrikcijske]] stimuluse. Kod [[zebrica]], nedostatak kaveolina dovodi do embrionske [[mortalitet|smrtonosnosti]], što sugerira da su viši [[kičmenjaci]] (kao što su primjeri miševa) razvili kompenzaciju ili redundanciju za funkcije kaveolina. == Klinički značaj== === Kancer === Kaveolini imaju paradoksalnu ulogu u nastanku ove bolesti. Upleteni su i u [[gen supresije tumora|supresiju tumora]] i [[onkogen]]ezu.<ref name="pmid18300018">{{cite journal | vauthors = Shatz M, Liscovitch M | title = Caveolin-1: a tumor-promoting role in human cancer | journal = Int. J. Radiat. Biol. | volume = 84 | issue = 3 | pages = 177–89 |date=mart 2008 | pmid = 18300018 | doi = 10.1080/09553000701745293 | s2cid = 23034625 }}</ref> Visoka [[ekspresija gena|ekspresija]] kaveolina dovodi do inhibicije puteva povezanih s rakom, kao što su [[faktor rasta]] [[transdukcija signala|signalni putevi]]. Međutim, pokazalo se da su određene ćelije raka koje eksprimiraju kaveoline agresivnije i [[Metastaza|metastatske]], zbog potencijala za rast nezavisno od sidrišta. === Kardiovaskularne bolesti === Smatra se da kaveolini imaju važnu ulogu u razvoju [[ateroskleroza|ateroskleroze]].<ref name="pmid15768830">{{cite journal | vauthors = Williams TM, Lisanti MP | title = The Caveolin genes: from cell biology to medicine | journal = Ann. Med. | volume = 36 | issue = 8 | pages = 584–95 | year = 2004 | pmid = 15768830 | doi = 10.1080/07853890410018899| s2cid = 35611697 }}</ref> Nadalje, kaveolin-3 je povezan sa [[sindrom dugog QT|sindromom dugog QT intervala]].<ref name="pmid17060380">{{cite journal | vauthors = Vatta M, Ackerman MJ, Ye B, Makielski JC, Ughanze EE, Taylor EW, Tester DJ, Balijepalli RC, Foell JD, Li Z, Kamp TJ, Towbin JA | title = Mutant caveolin-3 induces persistent late sodium current and is associated with long-QT syndrome | journal = Circulation | volume = 114 | issue = 20 | pages = 2104–12 |date=novembar 2006 | pmid = 17060380 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.106.635268 | doi-access = free }}</ref> === Mišićna distrofija === Caveolin-3 je uključen u razvoj određenih tipova [[mišićne distrofije]] ([[mišićna distrofija udovi-pojas]]).<ref name="pmid11597517">{{cite journal | vauthors = Galbiati F, Razani B, Lisanti MP | title = Caveolae and caveolin-3 in muscular dystrophy | journal = Trends Mol Med | volume = 7 | issue = 10 | pages = 435–41 |date=oktobar 2001 | pmid = 11597517 | doi = 10.1016/S1471-4914(01)02105-0}}</ref> ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://macromoleculeinsights.com/caveolin.php The Caveolin Protein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150123014614/http://macromoleculeinsights.com/caveolin.php |date=23. 1. 2015 }} * {{MeshName|Caveolins}} * [http://www.dmd.nl/cav3_home.html Caveolin-3 page] {{Adapterski proteini}} {{Vezikulski transportni proteini}} [[Kategorija:Integralni membranski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 3]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 7]] r0rkrvj43rlg1705m0oqxxccekisfwu 0 488564 3914513 3905051 2026-07-26T12:13:15Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914513 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Oligodendrocitni [[transkripcijski faktor]]''' (OLIG2) jest [[bazni heliks-prtla-heliks]] ([[bHLH]]) transkripcijski faktor, [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''Olig2''' sa [[hromosom 21|hromosoma 21]]. Protein je dug 329 [[aminokiselina]], veličine 32 kDa i sadrži jednan bazmi domeni koji veže [[DNK]] heliks-petlja-heliks.<ref>{{cite web|url=http://atlasgeneticsoncology.org/Genes/OLIG2ID236.html | title = OLIG2 | work = Atlas of Genetics and Cytogenetics in Oncology and Hematology }}</ref> Jedan je od tri člana porodice bHLH. Druga dva člana su [[OLIG1]] i OLIG3. Ekspresija OLIG2 je uglavnom ograničena u [[CNS|centralni nervni sistem]], gdje djeluje i kao antineurigeni i neurigeni faktor u različitim fazama razvoja. OLIG2 je dobro poznat po određivanju [[ćelijska diferencijacija|diferencijacije]] [[motorni neuron|motornih neurona]] i [[oligodendrocit]]a, kao i po njegovoj ulozi u održavanju replikacije u ranom razvoju. Uglavnom je uključen u bolesti kao što su tumor na mozgu i [[Downov sindrom]]. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 323 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 32.385 [[Dalton (jedinica)|Da]]. {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MDSDASLVSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPSSPEPDDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLPARSKGSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSAFTGGTVS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSTPSDCPPE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LSAELRGAMG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAGAHPGDKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGSGFKSSSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STSSSTSSAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASSTKKDKKQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MTEPELQQLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKINSRERKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MHDLNIAMDG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LREVMPYAHG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSVRKLSKIA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TLLLARNYIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MLTNSLEEMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLVSEIYGGH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HAGFHPSACG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLAHSAPLPA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ATAHPAAAAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAHHPAVHHP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILPPAAAAAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAAAAAAVSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASLPGSGLPS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VGSIRPPHGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKSPSAAAAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLGGGGGGSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASGGFQHWGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MPCPCSMCQV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PPPHHHVSAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GAGSLPRLTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DAK</td></tr> </table> == Funkcija == OLIG2 je uglavnom eksprimiran u ograničenim domenima mozga i komorske zone [[kičmena moždina|kičmene moždine]], koji stvaraju [[oligodendrocit]]e i specifične tipove [[neuron]]a. U kičmenoj moždini, regija pMN sekvencijijski stvara motorne neurone i oligodendrocite. Tokom [[embriogeneza|embriogeneze]], OLIG2 prvo usmjerava sudbinu motornih neurona, uspostavljanjem ventralnog domena [[progenitorske ćelije|progenitora]] motornih neurona i podstcanjem neuronske diferencijacije. OLIG2 zatim prelazi na stimuliranje formiranja prekursora oligodendrocita i diferencijacije oligodendrocita u kasnijim fazama razvoja. Osim što funkcionira kao neurogeni faktor u specifikaciji i diferencijaciji motornih neurona i oligodendrocita, OLIG2 također funkcionira kao antineurogeni faktor u ranim vremenskim razdobljima u pMN progenitorima, kako bi održao ciklički pul progenitora. Ova strana antineurogenosti OLIG2 kasnije ima veću ulogu kod malignostima poput [[gliom]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Gaber ZB, Novitch BG | title = All the embryo's a stage, and Olig2 in its time plays many parts | journal = Neuron | volume = 69 | issue = 5 | pages = 833–5 | date = Mar 2011 | pmid = 21382543 | doi = 10.1016/j.neuron.2011.02.037 | s2cid = 18323261 | doi-access = free }}</ref> Uloga [[fosforilacije]] je nedavno istaknuta kako bi se objasnile višestruke funkcije OLIG2 u [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciji]] i [[ćelijska proliferacija|proliferaciji]]. Studije su pokazale da stanje fosforilacije OLIG2 u Ser30 određuje sudbinu korteksnih progenitorskih ćelija, u kojima će se ove [[progenitorske ćelije]] ili diferencirati u [[astrocit]]e ili ostati kao neuronski progenitori.<ref>{{cite journal | vauthors = Setoguchi T, Kondo T | title = Nuclear export of OLIG2 in neural stem cells is essential for ciliary neurotrophic factor-induced astrocyte differentiation | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 166 | issue = 7 | pages = 963–8 | date = Sep 2004 | pmid = 15452140 | pmc = 2172021 | doi = 10.1083/jcb.200404104 }}</ref> S druge strane, pokazalo se da [[fosforilacija]] na trostrukom [[serin]]skom motivu (Ser10, Ser13 i Ser14) regulira proliferativnu funkciju OLIG2.<ref name="Phosphorylation state of Olig2 regu">{{cite journal | vauthors = Sun Y, Meijer DH, Alberta JA, Mehta S, Kane MF, Tien AC, Fu H, Petryniak MA, Potter GB, Liu Z, Powers JF, Runquist IS, Rowitch DH, Stiles CD | title = Phosphorylation state of Olig2 regulates proliferation of neural progenitors | journal = Neuron | volume = 69 | issue = 5 | pages = 906–17 | date = Mar 2011 | pmid = 21382551 | pmc = 3065213 | doi = 10.1016/j.neuron.2011.02.005 }}</ref> Utvrđeno je da još jedno fosforilacijsko mjesto Ser147 predviđeno [[bioinformatika|bioinformatičkom analizom]] reguliše razvoj motornih neurona, regulacijom vezivanja između OLIG2 i NGN2.<ref>{{cite journal | vauthors = Li H, de Faria JP, Andrew P, Nitarska J, Richardson WD | title = Phosphorylation regulates OLIG2 cofactor choice and the motor neuron-oligodendrocyte fate switch | journal = Neuron | volume = 69 | issue = 5 | pages = 918–29 | date = Mar 2011 | pmid = 21382552 | pmc = 3093612 | doi = 10.1016/j.neuron.2011.01.030 }}</ref> Nadalje, OLIG2 sadrži ST-kutiju, sastavljenu sekvenc sa 12 susjednih ostataka [[serin]]a i [[treonin]]a na poziciji Ser77-Ser88. Vjeruje se da je fosforilacija u ST-kutiji biološki funkcionalna,<ref>{{cite journal | vauthors = Huillard E, Ziercher L, Blond O, Wong M, Deloulme JC, Souchelnytskyi S, Baudier J, Cochet C, Buchou T | title = Disruption of CK2beta in embryonic neural stem cells compromises proliferation and oligodendrogenesis in the mouse telencephalon | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 30 | issue = 11 | pages = 2737–49 | date = Jun 2010 | pmid = 20368359 | pmc = 2876519 | doi = 10.1128/MCB.01566-09 }}</ref> ali njena uloga tek treba da se razjasni i ''[[in vivo]]''.<ref name="Phosphorylation state of Olig2 regu"/> OLIG2 je također uključen u [[ontogeneza|ontogenezu]] goveđih [[rog]]ova. Bio je to jedini gen u lokusu goveda koji je pokazao različitu ekspresiju između navodnog pupoljka roga i prednjeg dijela čeone kože.<ref>{{cite journal | vauthors = Allais-Bonnet A, Grohs C, Medugorac I, Krebs S, Djari A, Graf A, Fritz S, Seichter D, Baur A, Russ I, Bouet S, Rothammer S, Wahlberg P, Esquerré D, Hoze C, Boussaha M, Weiss B, Thépot D, Fouilloux MN, Rossignol MN, van Marle-Köster E, Hreiðarsdóttir GE, Barbey S, Dozias D, Cobo E, Reversé P, Catros O, Marchand JL, Soulas P, Roy P, Marquant-Leguienne B, Le Bourhis D, Clément L, Salas-Cortes L, Venot E, Pannetier M, Phocas F, Klopp C, Rocha D, Fouchet M, Journaux L, Bernard-Capel C, Ponsart C, Eggen A, Blum H, Gallard Y, Boichard D, Pailhoux E, Capitan A | title = Novel insights into the bovine polled phenotype and horn ontogenesis in Bovidae | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 5 | pages = e63512 | year = 2013 | pmid = 23717440 | pmc = 3661542 | doi = 10.1371/journal.pone.0063512 | bibcode = 2013PLoSO...863512A | doi-access = free }}</ref> == Klinički značaj == === OLIG2 u raku === OLIG2 je dobro poznat po svojoj važnosti u istraživanju raka, posebno tumora mozga i [[leukemija]]. OLIG2 je univerzalno eksprimiran u glioblastomu i drugim difuznim gliomima ([[astrocitom]]i, [[oligodendrogliom]]i i [[oligoastrocitom]]i), a koristan je pozitivni dijagnostički marker ovih tumora mozga.<ref>{{cite journal | vauthors = Ligon KL, Alberta JA, Kho AT, Weiss J, Kwaan MR, Nutt CL, Louis DN, Stiles CD, Rowitch DH | title = The oligodendroglial lineage marker OLIG2 is universally expressed in diffuse gliomas | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 63 | issue = 5 | pages = 499–509 | date = maj 2004 | pmid = 15198128 | doi=10.1093/jnen/63.5.499| doi-access = free }}</ref> Konkretno, OLIG2 se selektivno eksprimira u podgrupi ćelija glioma koje su visoko [[tumorigeneza|tumorigene]],<ref name="Olig2-regulated lineage-restricted">{{cite journal | vauthors = Ligon KL, Huillard E, Mehta S, Kesari S, Liu H, Alberta JA, Bachoo RM, Kane M, Louis DN, Depinho RA, Anderson DJ, Stiles CD, Rowitch DH | title = Olig2-regulated lineage-restricted pathway controls replication competence in neural stem cells and malignant glioma | journal = Neuron | volume = 53 | issue = 4 | pages = 503–17 | date = Feb 2007 | pmid = 17296553 | pmc = 1810344 | doi = 10.1016/j.neuron.2007.01.009 }}</ref> i pokazalo se da je potreban za proliferaciju ljudskih ćelija glioma implantiranih u [[mozak]] sa [[SCID|teškom kombinovanom imunodeficijencijom]] (SCID) kod miševa.<ref name="The central nervous system-restrict">{{cite journal | vauthors = Mehta S, Huillard E, Kesari S, Maire CL, Golebiowski D, Harrington EP, Alberta JA, Kane MF, Theisen M, Ligon KL, Rowitch DH, Stiles CD | title = The central nervous system-restricted transcription factor Olig2 opposes p53 responses to genotoxic damage in neural progenitors and malignant glioma | journal = Cancer Cell | volume = 19 | issue = 3 | pages = 359–71 | date = Mar 2011 | pmid = 21397859 | pmc = 3070398 | doi = 10.1016/j.ccr.2011.01.035 }}</ref> Iako molekulski mehanizam koji stoji iza ove [[tumorigeneza|tumorigeneze]] nije sasvim jasan, nedavno je objavljeno više studija koje ukazuju na različite dokaze i potencijalnu ulogu OLIG2 u progresiji glioma. Vjeruje se da OLIG2 promovira proliferaciju nervnih [[matične ćelije|matičnih]] i [[progenitorske ćelije|progenitornih ćelija]], suprotstavljenim [[p53]] putu, što potencijalno doprinosi progresiji glioma. Pokazalo se da OLIG2 direktno potiskuje efektor p53 tumor-supresorskog puta p21^WAF1/CIP1,<ref name="Olig2-regulated lineage-restricted"/> potiskujući [[acetilacija|acetilaciju]] p53 i ometajući vezivanje p53 za nekoliko [[pojačivač (genetika)|pojačivačkih]] mjesta.<ref name="The central nervous system-restrict"/> Nadalje je pronađeno da je [[fosforilacija]] motiva trostrukog [[serin]]a u OLIG2 prisutna u nekoliko linija glioma i da je tumorogenija nego nefosforilirani status.<ref name="Phosphorylation state of Olig2 regu"/> U studiji koja koristi ćelijsku liniju U12-1 za kontroliranu ekspresiju OLIG2, pokazano je da OLIG2 može potisnuti proliferaciju U12-1, transaktivacijom gena ''p27^Kip1'' <ref>{{cite journal | vauthors = Tabu K, Ohnishi A, Sunden Y, Suzuki T, Tsuda M, Tanaka S, Sakai T, Nagashima K, Sawa H | title = A novel function of OLIG2 to suppress human glial tumor cell growth via p27Kip1 transactivation | journal = Journal of Cell Science | volume = 119 | issue = Pt 7 | pages = 1433–41 | date = Apr 2006 | pmid = 16554441 | doi = 10.1242/jcs.02854 | doi-access = free }}</ref> i može inhibirati [[pokretljivost]] ćelije, aktivacijom [[RhoA]].<ref>{{cite journal | vauthors = Tabu K, Ohba Y, Suzuki T, Makino Y, Kimura T, Ohnishi A, Sakai M, Watanabe T, Tanaka S, Sawa H | title = Oligodendrocyte lineage transcription factor 2 inhibits the motility of a human glial tumor cell line by activating RhoA | journal = Molecular Cancer Research | volume = 5 | issue = 10 | pages = 1099–109 | date = Oct 2007 | pmid = 17951409 | doi = 10.1158/1541-7786.MCR-07-0096 | doi-access = free }}</ref> Osim glioma, OLIG2 je također uključen u leukemogenezu. Gen Olig2 je zapravo prvi put identifikovan u studiji na [[T-ćelija]]ma [[AML|akutne limfoblastne leukemije]], u kojoj je otkriveno da je ekspresija OLIG2 povišena nakon [[hromosomska translokacija|translokacije]] t(14;21)(q11.2;q22).<ref>{{cite journal | vauthors = Birdsall B, Griffiths DV, Roberts GC, Feeney J, Burgen A | title = 1H nuclear magnetic resonance studies of Lactobacillus casei dihydrofolate reductase: effects of substrate and inhibitor binding on the histidine residues | journal = Proceedings of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 196 | issue = 1124 | pages = 251–65 | date = Mar 1977 | pmid = 16268 | doi = 10.1098/rspb.1977.0040 | bibcode = 1977RSPSB.196..251B | s2cid = 1651311 }}</ref> Prekomjerna ekspresija OLIG2 pokazala se kasnije I kod malignosti izvan glioma i leukemije, kao što su [[rak dojke]], [[melanom]] i ćelijske linije [[Karcinom pluća nemalih ćelija|plućnog karcinoma nemalih ćelija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Lin YW, Deveney R, Barbara M, Iscove NN, Nimer SD, Slape C, Aplan PD | title = OLIG2 (BHLHB1), a bHLH transcription factor, contributes to leukemogenesis in concert with LMO1 | journal = Cancer Research | volume = 65 | issue = 16 | pages = 7151–8 | date = Aug 2005 | pmid = 16103065 | pmc = 1681523 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-05-1400 }}</ref> Također je pokazano da nadregulacija OLIG2 zajedno sa [[LMO1]] i Notch1 pomaže da se obezbede [[ćelijska proliferacija|proliferacijski]] signali. === OLIG2 u nervnim bolestima === OLIG2 je također povezan s [[Downov sindrom|Downovim sindromom]], jer se nalazi na [[hromosom 21|hromosomu 21]], unutar ili blizu kritične regije Downovog sindroma na istom kraku. Vjeruje se da ova regija doprinosi kognitivnim defektima Downovog sindroma. Značajno povećanje broja inhibicijskih neurona [[prednji mozak|prednjeg mozga]] koje se često opaža kod Ts65dn miša (mišji model trisomije 21) može dovesti do neravnoteže između ekscitacije i inhibicije i abnormalnosti u ponašanju. Međutim, genetičko smanjenje OLIG2 i OLIG1, sa tri kopije na dvije, spasilo je prekomjernu proizvodnju interneurona, što ukazuje na ključnu ulogu nivoa ekspresije OLIG2 u Downovom sindromu.<ref>{{cite journal | vauthors = Chakrabarti L, Best TK, Cramer NP, Carney RS, Isaac JT, Galdzicki Z, Haydar TF | title = Olig1 and Olig2 triplication causes developmental brain defects in Down syndrome | journal = Nature Neuroscience | volume = 13 | issue = 8 | pages = 927–34 | date = Aug 2010 | pmid = 20639873 | pmc = 3249618 | doi = 10.1038/nn.2600 }}</ref> Povezanost između OLIG2 i nervnih bolesti (tj. [[shizofrenija]] i [[Alzheimerova bolest]]) je pod nadzorom, jer je nekoliko [[SNP|jednognukleotidnih polimorfizama]] (SNP) povezanih s ovim bolestima u OLIG2 identificirano [[GWAS|analizom asocijacija širom genoma]].<ref>{{cite journal | vauthors = Georgieva L, Moskvina V, Peirce T, Norton N, Bray NJ, Jones L, Holmans P, Macgregor S, Zammit S, Wilkinson J, Williams H, Nikolov I, Williams N, Ivanov D, Davis KL, Haroutunian V, Buxbaum JD, Craddock N, Kirov G, Owen MJ, O'Donovan MC | title = Convergent evidence that oligodendrocyte lineage transcription factor 2 (OLIG2) and interacting genes influence susceptibility to schizophrenia | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 33 | pages = 12469–74 | date = Aug 2006 | pmid = 16891421 | pmc = 1567903 | doi = 10.1073/pnas.0603029103 | bibcode = 2006PNAS..10312469G | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sims R, Hollingworth P, Moskvina V, Dowzell K, O'Donovan MC, Powell J, Lovestone S, Brayne C, Rubinsztein D, Owen MJ, Williams J, Abraham R | title = Evidence that variation in the oligodendrocyte lineage transcription factor 2 (OLIG2) gene is associated with psychosis in Alzheimer's disease | url = https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_2009-09-08_461_1/page/n58 | journal = Neuroscience Letters | volume = 461 | issue = 1 | pages = 54–9 | date = Sep 2009 | pmid = 19477230 | doi = 10.1016/j.neulet.2009.05.051 | s2cid = 9038729 }}</ref> OLIG2 također ima funkcionalnu ulogu u popravci [[živac]]a. Studije su pokazale da se broj ćelija koje eksprimiraju OLIG2 povećao u leziji nakon korteksne ubodne rane, podržavajući ulogu OLIG2 u reaktivnoj [[glioliza|gliozi]].<ref>{{cite journal | vauthors = Buffo A, Vosko MR, Ertürk D, Hamann GF, Jucker M, Rowitch D, Götz M | title = Expression pattern of the transcription factor Olig2 in response to brain injuries: implications for neuronal repair | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 50 | pages = 18183–8 | date = Dec 2005 | pmid = 16330768 | pmc = 1312388 | doi = 10.1073/pnas.0506535102 | bibcode = 2005PNAS..10218183B | doi-access = free }}</ref> OLIG2 je također bio umiješan u stvaranje reaktivnih [[astrocit]]a, vjerovatno na prolazan način ponovne ekspresije, ali mehanizmi nisu jasni.<ref>{{cite journal | vauthors = Buffo A, Rite I, Tripathi P, Lepier A, Colak D, Horn AP, Mori T, Götz M | title = Origin and progeny of reactive gliosis: A source of multipotent cells in the injured brain | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 9 | pages = 3581–6 | date = Mar 2008 | pmid = 18299565 | pmc = 2265175 | doi = 10.1073/pnas.0709002105 | bibcode = 2008PNAS..105.3581B | doi-access = free }}</ref> == Reference == {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura == {{refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Sun T, Dong H, Wu L, Kane M, Rowitch DH, Stiles CD | title = Cross-repressive interaction of the Olig2 and Nkx2.2 transcription factors in developing neural tube associated with formation of a specific physical complex | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2003-10-22_23_29/page/9546 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 23 | issue = 29 | pages = 9547–56 | date = Oct 2003 | pmid = 14573534 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.23-29-09547.2003| pmc = 6740479 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Fukuda S, Kondo T, Takebayashi H, Taga T | title = Negative regulatory effect of an oligodendrocytic bHLH factor OLIG2 on the astrocytic differentiation pathway | journal = Cell Death and Differentiation | volume = 11 | issue = 2 | pages = 196–202 | date = Feb 2004 | pmid = 14576772 | doi = 10.1038/sj.cdd.4401332 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Ligon KL, Alberta JA, Kho AT, Weiss J, Kwaan MR, Nutt CL, Louis DN, Stiles CD, Rowitch DH | title = The oligodendroglial lineage marker OLIG2 is universally expressed in diffuse gliomas | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuropathology-and-experimental-neurology_2004-05_63_5/page/499 | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 63 | issue = 5 | pages = 499–509 | date = maj 2004 | pmid = 15198128 | doi = 10.1093/jnen/63.5.499| doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hori Y, Gu X, Xie X, Kim SK | title = Differentiation of insulin-producing cells from human neural progenitor cells | journal = PLOS Medicine | volume = 2 | issue = 4 | pages = e103 | date = Apr 2005 | pmid = 15839736 | pmc = 1087208 | doi = 10.1371/journal.pmed.0020103 }} * {{cite journal | vauthors = Lin YW, Deveney R, Barbara M, Iscove NN, Nimer SD, Slape C, Aplan PD | title = OLIG2 (BHLHB1), a bHLH transcription factor, contributes to leukemogenesis in concert with LMO1 | journal = Cancer Research | volume = 65 | issue = 16 | pages = 7151–8 | date = Aug 2005 | pmid = 16103065 | pmc = 1681523 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-05-1400 }} * {{cite journal | vauthors = Jakovcevski I, Zecevic N | title = Olig transcription factors are expressed in oligodendrocyte and neuronal cells in human fetal CNS | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 25 | issue = 44 | pages = 10064–73 | date = Nov 2005 | pmid = 16267213 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2324-05.2005 | pmc = 6725798 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kimura K, Wakamatsu A, Suzuki Y, Ota T, Nishikawa T, Yamashita R, Yamamoto J, Sekine M, Tsuritani K, Wakaguri H, Ishii S, Sugiyama T, Saito K, Isono Y, Irie R, Kushida N, Yoneyama T, Otsuka R, Kanda K, Yokoi T, Kondo H, Wagatsuma M, Murakawa K, Ishida S, Ishibashi T, Takahashi-Fujii A, Tanase T, Nagai K, Kikuchi H, Nakai K, Isogai T, Sugano S | title = Diversification of transcriptional modulation: large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes | journal = Genome Research | volume = 16 | issue = 1 | pages = 55–65 | date = Jan 2006 | pmid = 16344560 | pmc = 1356129 | doi = 10.1101/gr.4039406 }} * {{cite journal | vauthors = Sun T, Hafler BP, Kaing S, Kitada M, Ligon KL, Widlund HR, Yuk DI, Stiles CD, Rowitch DH | title = Evidence for motoneuron lineage-specific regulation of Olig2 in the vertebrate neural tube | journal = Developmental Biology | volume = 292 | issue = 1 | pages = 152–64 | date = Apr 2006 | pmid = 16469306 | doi = 10.1016/j.ydbio.2005.12.047 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Tabu K, Ohnishi A, Sunden Y, Suzuki T, Tsuda M, Tanaka S, Sakai T, Nagashima K, Sawa H | title = A novel function of OLIG2 to suppress human glial tumor cell growth via p27Kip1 transactivation | journal = Journal of Cell Science | volume = 119 | issue = Pt 7 | pages = 1433–41 | date = Apr 2006 | pmid = 16554441 | doi = 10.1242/jcs.02854 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Wissmüller S, Kosian T, Wolf M, Finzsch M, Wegner M | title = The high-mobility-group domain of Sox proteins interacts with DNA-binding domains of many transcription factors | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = 6 | pages = 1735–44 | year = 2006 | pmid = 16582099 | pmc = 1421504 | doi = 10.1093/nar/gkl105 }} * {{cite journal | vauthors = Ligon KL, Kesari S, Kitada M, Sun T, Arnett HA, Alberta JA, Anderson DJ, Stiles CD, Rowitch DH | title = Development of NG2 neural progenitor cells requires Olig gene function | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 20 | pages = 7853–8 | date = maj 2006 | pmid = 16682644 | pmc = 1472534 | doi = 10.1073/pnas.0511001103 | bibcode = 2006PNAS..103.7853L | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Georgieva L, Moskvina V, Peirce T, Norton N, Bray NJ, Jones L, Holmans P, Macgregor S, Zammit S, Wilkinson J, Williams H, Nikolov I, Williams N, Ivanov D, Davis KL, Haroutunian V, Buxbaum JD, Craddock N, Kirov G, Owen MJ, O'Donovan MC | title = Convergent evidence that oligodendrocyte lineage transcription factor 2 (OLIG2) and interacting genes influence susceptibility to schizophrenia | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 33 | pages = 12469–74 | date = Aug 2006 | pmid = 16891421 | pmc = 1567903 | doi = 10.1073/pnas.0603029103 | bibcode = 2006PNAS..10312469G | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Ruf N, Martelli M, Weschke B, Uhlenberg B | title = Oligodendroglial transcription factor (OLIG1 and OLIG2) mutations are not associated with Pelizaeus-Merzbacher-like leukodystrophy | journal = American Journal of Medical Genetics. Part B, Neuropsychiatric Genetics | volume = 144B | issue = 3 | pages = 365–6 | date = Apr 2007 | pmid = 17171653 | doi = 10.1002/ajmg.b.30434 | s2cid = 25663863 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|OLIG2+protein,+human}} * {{UCSC genome browser|OLIG2}} * {{UCSC gene details|OLIG2}} {{NLM content}} {{Transkripcijski faktori|g1}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 21]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] ed76hwocuk87x4dqvx2fcfqiaq0brmm 0 488804 3914748 3902211 2026-07-26T16:57:37Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914748 wikitext text/x-wiki {{Tren}} {{Infokutija vojni sukob | sukob = Ruska invazija na Ukrajinu 2022. | dio = [[Rusko-ukrajinski rat|rusko-ukrajinskog rata]] | slika = 2022 Russian invasion of Ukraine.svg{{!}}border | velicina_slike = 350px | opis_slike = '''Vojno stanje ({{trenutnidan}}. {{trenutnimjesec}} {{trenutnagodina}})'''<br />{{lijevo|{{legend2|#e3d975}} Pod kontrolom Ukrajine}} {{desno|{{legend2|#ebc0b3}} Pod kontrolom Rusije}}<br /> ([[:en:Template:Russo-Ukrainian War detailed map|detaljna karta rata]]) | datum = 24. februar 2022 – danas ({{Starost u godinama, mjesecima, sedmicama i danima|month1=2|day1=24|year1=2022}}) | mjesto = [[Ukrajina]]{{efn|Došlo je i do prelivanja u [[Rusija|Rusiju]], kao što je [[napad na vazdušnu bazu Millerovo]]}} | koordinate = | status = U toku ([[Hronologija ruske invazije na Ukrajinu 2022.|hronologija događaja]]) | rezultat = | strana1 = {{plainlist| * '''{{ZID|Rusija}}''' * {{flagdeco|Donjecka Narodna Republika}} [[Donjecka Narodna Republika|Donjecka NR]]{{efn|name=DonetskLuhanskRecognition|Donjecka Narodna Republika i Luganska Narodna Republika su separatističke države koje su proglasile svoju nezavisnost u maju 2014, te su priznate jedna od druge, ''de facto'' države [[Južna Osetija|Južne Osetije]] i Rusije (od 2022).<ref name="SouthOssetiaRecognizesDPRLPR">{{cite news|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=South Ossetia recognises independence of Donetsk People's Republic |url=http://tass.ru/en/world/738110 |agency=Information Telegraph Agency of Russia |date=27. 6. 2014 |access-date=31. 1. 2022 |archive-date=17. 11. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161117173807/http://tass.com/world/738110 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=6. 11. 2014 |title=Ukraine's rebel 'people's republics' begin work of building new states |author-first=Luhn |author-last=Alec |location=[[Donetsk]] |url=http://www.theguardian.com/world/2014/nov/06/ukraine-rebel-peoples-republic-states |access-date=31. 1. 2022 |quote=The two 'people's republics' carved out over the past seven months by pro-Russia rebels have not been recognised by any countries, and a rushed vote to elect governments for them on Sunday was declared illegal by Kiev, Washington and Brussels. |website=[[The Guardian]] |language=en |archive-date=26. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126045938/https://www.theguardian.com/world/2014/nov/06/ukraine-rebel-peoples-republic-states|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya |title=Общая информация |website=Official site of the head of the Lugansk People's Republic |access-date=11. 3. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312022523/https://glava-lnr.info/content/obshchaya-informaciya |archive-date=12. 3. 2018 |url-status=dead |language=ru |trans-title=General Information |quote=11 июня 2014 года Луганская Народная Республика обратилась к Российской Федерации, а также к 14 другим государствам, с просьбой о признании её независимости. К настоящему моменту независимость республики признана провозглашенной Донецкой Народной Республикой и частично признанным государством Южная Осетия. |trans-quote=On 11 June 2014, the Luhansk People's Republic turned to the Russian Federation, as well as to 14 other states, with a request to recognise its independence. To date, the republic's independence has been recognised by the proclaimed Donetsk People's Republic and the partially recognised state of South Ossetia.}}</ref>}} * {{flagdeco|Luganska Narodna Republika}} {{nowrap|[[Luganska Narodna Republika|Luganska NR]]}}{{efn|name=DonetskLuhanskRecognition}} '''Podržava:''' * {{ZID|Bjelorusija}}{{efn|Neke ruske snage izvršile su invaziju sa bjeloruske teritorije. Bjeloruski predsjednik [[Aleksandar Lukašenko]] je također izjavio da bi bjeloruske trupe mogle učestvovati u invaziji ako bude potrebno.<ref>{{cite web|author-last1=Rodionov |author-first1=Maxim |author-last2=Balmforth |author-first2=Tom |url=https://www.reuters.com/world/europe/belarusian-troops-could-be-used-operation-against-ukraine-if-needed-lukashenko-2022-02-24/ |title=Belarusian troops could be used in operation against Ukraine if needed, Lukashenko says |website=[[Reuters]] |date=25. 2. 2022 |access-date=25. 2. 2022 |archive-date=25. 2. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225020021/https://www.reuters.com/world/europe/belarusian-troops-could-be-used-operation-against-ukraine-if-needed-lukashenko-2022-02-24/ |url-status=live}}</ref>}} }} | strana2 = {{plainlist| * '''{{ZID|Ukrajina}}'''}} | komandant1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Rusija}} '''[[Vladimir Putin]]''' }} | komandant2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Ukrajina}} '''[[Volodimir Zelenski]]''' }} | snage1 = {{plainlist| * {{flagdeco|Rusija}} '''Rusija:'''<br />~169.000–190.000<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html |author-last1=Barnes |author-first1= Julian E. |author-last2=Crowley |author-first2=Michael |author-last3=Schmitt |author-first3=Eric |title=Russia Positioning Helicopters, in Possible Sign of Ukraine Plans |date=10. 1. 2022 |website=[[The New York Times]] |access-date=20. 1. 2022 |archive-date=22. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122100818/https://www.nytimes.com/2022/01/10/us/politics/russia-ukraine-helicopters.html |url-status=live |url-access=subscription |language=en |quote=American officials had expected additional Russian troops to stream toward the Ukrainian border in December and early January, building toward a force of 175,000.}}</ref><ref>{{cite news|author-last=Bengali |author-first=Shashank |date=18. 2. 2022 |title=The U.S. says Russia's troop buildup could be as high as 190,000 in and near Ukraine. |language=en-US |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |access-date=18. 2. 2022 |url-access=subscription |archive-date=18. 2. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218063637/https://www.nytimes.com/live/2022/02/18/world/ukraine-russia-news |url-status=live}}</ref><br />+ 300.000 mobilizovanih<ref>{{Citation|title=Russia|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|publisher=Central Intelligence Agency|date=27. 1. 2023|access-date=5. 2. 2023|language=en|archive-date=9. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/#military-and-security|url-status=dead}}</ref><br />+ 50.000 plaćenika * {{flagdeco|Donjecka Narodna Republika}} '''Donjecka NR:''' * 20.000 * {{flagdeco|Luganska Narodna Republika}} '''Luganska NR:''' * 14.000 }} | snage2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Ukrajina}} '''Ukrajina:''' * 700.000 (aktivne snage)<ref>{{Citation|title=Ukraine|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#military-and-security|publisher=Central Intelligence Agency|date=25. 1. 2023|access-date=5. 2. 2023|language=en|archive-date=14. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#military-and-security|url-status=dead}}</ref> }} | snage3 = [[Borbeni odredi u ruskoj invaziji na Ukrajinu 2022.]] }} Dana 24. februara 2022, [[Rusija]] je započela vojnu [[Invazija|invaziju]] na [[Ukrajina|Ukrajinu]] tokom velike eskalacije [[Rusko-ukrajinski rat|rusko-ukrajinskog sukoba]] koji je počeo 2014.<ref>{{Cite news|title=What counts as an ‘invasion’ or as ‘lethal aid’? Here’s what some terms from the Russia-Ukraine crisis really mean.|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/23/key-terms-russia-ukraine/|newspaper=Washington Post|access-date=17. 3. 2022|issn=0190-8286|language=en-US}}</ref> Invazija je rezultirala desetinama hiljada žrtava na obje strane i izazvala najveću [[Izbjeglička kriza|izbjegličku krizu]] u Evropi od [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] ([[Ukrajinska izbjeglička kriza|više od 7,7 miliona Ukrajinaca je izbjeglo iz zemlje]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.standard.co.uk/news/uk/host-ukraine-refugee-scheme-uk-london-russia-war-apply-b987910.html|title=What is the Homes for Ukraine refugees scheme and how do you apply?|last=Blake|first=Daniel Keane, Elly|date=15. 3. 2022|website=www.standard.co.uk|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/international/2022-03-03/ukrainian-exodus-could-be-europes-biggest-refugee-crisis-since-world-war-ii.html|title=Ukrainian exodus could be Europe’s biggest refugee crisis since World War II|last=Costa|first=Antonio Pita, Raúl Sánchez|date=3. 3. 2022|website=EL PAÍS English Edition|language=en-US|access-date=17. 3. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://data2.unhcr.org/en/situations/ukraine|title=Situation Ukraine Refugee Situation|website=data2.unhcr.org|access-date=17. 3. 2022}}</ref> U roku od pet sedmica nakon invazije, Rusija je doživjela svoju najveći talas emigracije od [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]] 1917.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/who-are-the-russians-leaving-their-country/a-61364390|title=Who are the Russians leaving their country? – DW – 04/05/2022|website=dw.com|language=en|access-date=1. 11. 2022}}</ref> Invazija je također izazvala [[Prehrambena kriza 2022.|globalnu nestašicu hrane]].<ref>{{Cite news|title=How the War in Ukraine is Creating a Global Food Crisis|url=https://www.nytimes.com/2022/04/05/podcasts/the-daily/ukraine-russia-food-supply.html|newspaper=The New York Times|date=5. 4. 2022|access-date=1. 11. 2022|issn=0362-4331|language=en-US|first=Michael|last=Barbaro|first2=Asthaa|last2=Chaturvedi|first3=Rob|last3=Szypko|first4=Rachel|last4=Quester|first5=Michael|last5=Johnson|first6=Liz O.|last6=Baylen|first7=Chelsea|last7=Daniel|first8=Dan|last8=Powell|first9=Marion|last9=Lozano}}</ref><ref>{{Cite news|title=The coming food catastrophe|url=https://www.economist.com/leaders/2022/05/19/the-coming-food-catastrophe|newspaper=The Economist|access-date=1. 11. 2022|issn=0013-0613}}</ref> Nakon ukrajinske [[Revolucija dostojanstva|Revolucije dostojanstva]] u februaru 2014, [[Pripajanje Krima Ruskoj Federaciji|Rusija je anektirala Krim]], a [[Ruske separatističke snage u Donbasu|separatisti koje Rusija podržava]] zauzeli su dio jugoistočne Ukrajine, započevši tako [[rat u Donbasu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.vox.com/2022/2/23/22948534/russia-ukraine-war-putin-explosions-invasion-explained|title=Russia’s war in Ukraine, explained|last=Kirby|first=Jen|date=23. 2. 2022|website=Vox|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine|title=Conflict in Ukraine|website=Global Conflict Tracker|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref> Rusija je 2021. započela gomilanje vojnih snaga duž svoje granice s Ukrajinom. [[Predsjednik Rusije]], [[Vladimir Putin]], iznio je [[Ruski iredentizam|ruske iredentističke]] stavove<ref>{{Cite news|title=Russia’s invasion of Ukraine|url=https://www.economist.com/briefing/2022/02/26/russias-invasion-of-ukraine|newspaper=The Economist|date=26. 2. 2022|access-date=17. 3. 2022|issn=0013-0613}}</ref> i doveo u pitanje [[Pravo na postojanje|pravo Ukrajine na državnost]].<ref>{{Cite web|url=https://time.com/6150046/ukraine-statehood-russia-history-putin/|title=What Putin Gets Wrong About Ukraine's Statehood|website=Time|language=en|access-date=17. 3. 2022|archive-date=22. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222200708/https://time.com/6150046/ukraine-statehood-russia-history-putin/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/22/putin-says-he-does-not-plan-to-restore-empire-a76519|title=Putin Says He Does Not Plan to 'Restore Empire'|last=AFP|date=22. 2. 2022|website=The Moscow Times|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref> Takođe, Rusija je tvrdila da u Ukrajini prednjače [[Neonacizam|neonacisti]] koji progone [[Ruski jezik u Ukrajini|rusku manjinu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655|title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true.|website=NBC News|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref> Putin je dodatno izjavio da je [[NATO]] ugrozio sigurnost Rusije [[Proširenje NATO-a|svojim širenjem]] na istok Evrope, što je NATO opovrgnuo.<ref>{{Cite web|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_111767.htm|title=NATO-Russia relations: the facts|last=NATO|website=NATO|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref> Ruski predsjednik zahtijevao je da se Ukrajini zabrani pridruživanje alijansi.<ref>{{Cite news|title=NATO's Eastward Expansion: Is Vladimir Putin Right?|url=https://www.spiegel.de/international/world/nato-s-eastward-expansion-is-vladimir-putin-right-a-bf318d2c-7aeb-4b59-8d5f-1d8c94e1964d|newspaper=Der Spiegel|date=15. 2. 2022|access-date=17. 3. 2022|issn=2195-1349|language=en|first=Klaus|last=Wiegrefe}}</ref> [[Obraćanje u vezi sa događajima u Ukrajini|Rusija je 21. februara 2022. priznala]] samoproglašene [[Donjecka Narodna Republika|republike Donjeck]] i [[Luganska Narodna Republika|Lugansk]] koje su pod rukovodstvom proruskih separatista i koje trenutno [[Međunarodni status Donjecke i Luganske Narodne Republike|nije priznala nijedna druga država]].<ref>{{Cite news|title=Why Luhansk and Donetsk are key to understanding the latest escalation in Ukraine|url=https://www.npr.org/2022/02/22/1082345068/why-luhansk-and-donetsk-are-key-to-understanding-the-latest-escalation-in-ukrain|newspaper=NPR|date=22. 2. 2022|access-date=17. 3. 2022|language=en|first=Joe|last=Hernandez}}</ref> Narednog dana, [[Vijeće Ruske Federacije]] odobrilo je korištenje vojne sile van zemlje, te su ruske trupe ušle na teritorije potonjih "republika".<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-22-22/h_59a413ce984eda5954ce5b9c4655bcc5|title=Russia's Federation Council gives consent to Putin on use of armed forces abroad, Russian agencies report|last=CNN|first=By Maureen Chowdhury, <a href="/profiles/aditi-sandal">Aditi Sangal</a>, <a href="/profiles/meg-wagner">Meg Wagner</a>, Melissa Macaya, <a href="/profiles/jessie-yeung">Jessie Yeung</a>, <a href="/profiles/brad-lendon">Brad Lendon</a>, Rob Picheta and Jeevan Ravindran|date=22. 2. 2022|website=CNN|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref> Dana 24. februara, oko 5:00 po [[Istočnoevropsko vrijeme|istočnoevropskom vremenu]] (UTC+2), Putin je najavio "specijalnu vojnu operaciju" radi "[[Demilitarizacija|demilitarizacije]] i denacifikacije Ukrajine".<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/fact-check-do-vladimir-putins-justifications-for-going-to-war-against-ukraine-add-up/a-60917168|title=Fact check: Do Vladimir Putin's justifications for going to war against Ukraine add up? {{!}} DW {{!}} 25.02.2022|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=en-GB|access-date=17. 3. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://time.com/6154493/denazification-putin-ukraine-history-context/|title=Historians on What Putin Gets Wrong About ‘Denazification’ in Ukraine|website=Time|language=en|access-date=17. 3. 2022|archive-date=3. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303211420/https://time.com/6154493/denazification-putin-ukraine-history-context/|url-status=dead}}</ref> Nekoliko minuta kasnije, projektili su ispaljeni na mjesta širom Ukrajine, uključujući i glavni grad [[Kijev]], nakon čega je uslijedila velika kopnena invazija iz nekoliko pravaca.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_ec5f24d5accb8f8503aabdc63e3fd22d|title=Russian military vehicles enter Ukraine from Crimea|last=CNN|first=By <a href="/profiles/jessie-yeung">Jessie Yeung</a>, Adam Renton, Rob Picheta, Ed Upright, <a href="/profiles/aditi-sandal">Aditi Sangal</a>, <a href="/profiles/adrienne-vogt">Adrienne Vogt</a>, Melissa Macaya and Maureen Chowdhury|date=23. 2. 2022|website=CNN|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref><ref name="bbc.com">{{Cite news|title=What does Putin want and will Russia end its war?|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56720589|newspaper=BBC News|date=17. 3. 2022|access-date=17. 3. 2022|language=en-GB}}</ref> [[Volodimir Zelenski]], ukrajinski predsjednik, odgovorio je opštom mobilizacijom, prekidom [[Rusko-ukrajinski odnosi|bilateralnih odnosa s Rusijom]] i proglašenjem vanrednog stanja.<ref>{{Cite news|title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/|newspaper=Reuters|date=24. 2. 2022|access-date=17. 3. 2022|language=en|last=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html|title=Zelensky signs decree declaring general mobilization|website=Interfax-Ukraine|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref> Započeli su višestruki napadi s područja Rusije, [[Bjelorusije]] i dviju [[Privremeno okupirane teritorije Ukrajine|okupiranih teritorija Ukrajine]] ([[Krim]]a i Donbasa) što je stvorilo četiri glavna ratna [[Ratište|fronta]]: kijevski, sjeveroistočni, istočni i južni, dok je ruska vojska također izvodila zračne i raketne napade u [[Zapadna Ukrajina|zapadnoj Ukrajini]]. Ruske snage približile su se i opkolile brojna važna naselja poput [[Černigiv]]a, [[Harkiv]]a, [[Herson]]a, Kijeva, [[Mariupolj]]a i [[Sumi]]ja,<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/08/kyiv-deadlock-contrasts-russia-worrying-south-ukraine-war-progress|title=Focus on Kyiv deadlock obscures Russia’s success in south Ukraine|date=8. 3. 2022|website=the Guardian|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref> ali su naišle na jak ukrajinski otpor iskusivši logističke i operativne izazove koji su spriječili njihov napredak.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/08/russia-solving-logistics-problems-and-could-attack-kyiv-within-days-experts|title=Russia ‘solving logistics problems’ and could attack Kyiv within days – experts|date=8. 3. 2022|website=the Guardian|language=en|access-date=17. 3. 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=‘A serious failure’: scale of Russia’s military blunders becomes clear|url=https://www.ft.com/content/90421972-2f1e-4871-a4c6-0a9e9257e9b0|newspaper=Financial Times|date=12. 3. 2022|access-date=17. 3. 2022|first=Sam|last=Jones|first2=John Paul|last2=Rathbone|first3=Demetri|last3=Sevastopulo}}</ref> Invazija je naišla na [[Reakcije na rusku invaziju Ukrajine 2022.|široku osudu međunarodne javnosti]]. [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija]] usvojila je [[Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija ES-11/1|rezoluciju]] kojom je osudila napad zahtijevavši potpuno povlačenje. [[Međunarodni sud pravde]] naredio je obustavu vojnih operacija Rusiji, dok je [[Vijeće Evrope]] Rusiju izbacilo iz članstva. Mnoge zemlje uvele su [[Međunarodne sankcije tokom rusko-ukrajinskog rata|nove sankcije]] koje su dovele do [[Ekonomska kriza u Rusiji 2022.|ekonomskih posljedica po Rusiju i svjetsku ekonomiju]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html|title=Russia faces financial meltdown as sanctions slam its economy|last=Business|first=Mark Thompson, Anna Chernova and Vasco Cotovio, CNN|website=CNN|access-date=17. 3. 2022}}</ref> Razne zemlje poslale su [[Međunarodna pomoć Ukrajini u rusko-ukrajinskom ratu|humanitarnu i vojnu pomoć Ukrajini]].<ref>{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/archive/V8IQm|title=NATO to deploy thousands of commandos to nations near Ukraine {{!}} Russia-Ukraine crisis News {{!}} Al Jazeera {{!}} Ghostarchive|website=ghostarchive.org|access-date=17. 3. 2022}}</ref> Održani su [[Protesti protiv ruske invazije Ukrajine 2022.|protesti širom svijeta]]; [[Antiratni protesti u Rusiji 2022.|oni u Rusiji]] rezultovali su masovnim hapšenjima i [[Sloboda medija u Rusiji|medijskom cenzurom]]<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2022/02/24/russia-ukraine-invasion/6920609001/|title=Biden details new Russian sanctions as death toll climbs in Ukraine|last=Groppe|first=Courtney Subramanian, Michael Collins, Rebecca Morin, Joey Garrison and Maureen|website=USA TODAY|language=en-US|access-date=17. 3. 2022}}</ref> koja je zabranila korištenje izraza "rat" i "invazija".<ref name="bbc.com"/> Pojedina preduzeća [[Bojkot Rusije i Bjelorusije 2022.|povukla su svoje proizvode i obustavila poslovanje]] u Rusiji i Bjelorusiji. == Pozadina == {{Main|Rusko-ukrajinski rat|Historijska pozadina rusko-ukrajinskog rata}}{{See also|Proširenje NATO-a|Drugi hladni rat|Odnosi Ukrajine i NATO-a|Historija Krima|Krimski Tatari|Krimski kanat|Kijevska Rusija}} === Krim === {{Main|Historija Krima|}}Krim je u svojoj historiji bio dio različitih zemalja i regiona, ali i nezavisna teritorija. Njegova južna obala bila je pod snažnim [[Helenistička Grčka|grčkim]] kulturnim uticajem gotovo dvije hiljade godina. Unutrašnjost su kontrolirali različiti narodi i države, uključujući [[Bugari|Bugare]] i [[Hazari|Hazare]] tokom približno šest stoljeća, a zatim je pripadala [[Kijevska Rusija|Kijevskoj Rusiji]] 200 godina, te narednih 200 godina [[Zlatna Horda|Zlatnoj Hordi]]. Oko 1400. godine, nezavisnost [[Krimski kanat|Krimskom kanatu]] koja je trajala 100 godina, osigurali su [[Krimski Tatari]]. Kako bi stekli kontrolu nad primorskim regijama, zatražili su pomoć [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], koje je proglasilo Krimski kanat autonomnim dijelom carstva. Godine 1784. [[Ruska Imperija]] porazila je Osmanlije, te je tako Krim postao dijelom Rusije. Osnovana je [[Crnomorska flota]] s bazom u [[Sevastopolj]]u. Krim i susjedne regije formirale su administrativnu regiju s različitim imenima. Godine 1921. Krim postaje autonomna sovjetska republika, a priliv [[Slaveni|Slavena]] trajno je promijenio etničku ravnotežu područja. Godine 1945. ukinuta je [[Krimska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika]], te je tako Krim postao dio Ruske SFSR. Oblast je 1954. prebačena u sastav [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Ukrajinske SSR]]. Krim je 1991. postao [[Autonomna Republika Krim]], dio nove nezavisne države Ukrajine. Šest godina kasnije, potpisan je [[Ugovor o rusko–ukrajinskom prijateljstvu]]. Rusija je priznala granice Ukrajine, te je dobila 80% Crnomorske flote, te je iznajmila objekte u Sevastopolju na 20 godina (kasnije produživši do 2042. godine). Krimski parlament je 2014. proglasio nezavisnost i pridružio se Rusiji. Ukrajina je prekinula vodosnabdijevanje Krima, što je Rusiju koštalo milijarde dolara.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&uuid=1898dc74-97c5-11ec-8475-79796b57754c&url=L29waW5pb24vYXJ0aWNsZXMvMjAyMS0wMy0xOS9ydXNzaWEtdnMtdWtyYWluZS1jcmltZWEtcy13YXRlci1jcmlzaXMtaXMtYW4taW1wb3NzaWJsZS1wcm9ibGVtLWZvci1wdXRpbg==|title=Crimea’s Water Crisis Is an Impossible Problem for Putin|website=www.bloomberg.com|access-date=27. 2. 2022}}</ref> === [[NATO]] === Godine 1990. [[Mihail Gorbačov]] je upozorio da bi izolacija SAD-a ili Sovjetskog Saveza na evropskom kontinentu dovela do pogoršanja.<ref>{{Cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-malta-summit-and-us-soviet-relations-testing-the-waters-amidst-stormy-seas|title=The Malta Summit and US-Soviet Relations: Testing the Waters Amidst Stormy Seas {{!}} Wilson Center|website=www.wilsoncenter.org|language=en|access-date=27. 2. 2022}}</ref><ref>{{Citation|title=President George H.W. Bush and Soviet Union leader Mikhail Gorbachev hold their final news conferenc|url=https://www.youtube.com/watch?v=_eqTJ653Hwc|access-date=27. 2. 2022|language=en}}</ref> Gorbačov je, također, izjavio da je širenje NATO-a na istok greška i poniženje za Rusiju.<ref>{{Citation|title=Russia - Gorbachev comments on NATO expansion|url=https://www.youtube.com/watch?v=3wB9uL2lKaw|access-date=27. 2. 2022|language=en}}</ref> Na poluostrvu je 2006. došlo do [[Anti-NATO protesti u Feodosiji 2006.|izbijanja protesta]]. Razlog je bio dolazak američkih marinaca koji su došli zbog vojne vježbe "Sea Breeze" između Ukrajine i NATO-a. Demonstranti su marince dočekali barikadama i parolama na kojima je pisalo "Okupatori, idite kući!", a nekoliko dana kasnije [[Verhovna Rada Krima|krimski parlament]] proglasio je Krim "teritorijom bez NATO-a". Nekoliko dana nakon protesta, američki marinci povukli su se s poluostrva.<ref>"[https://web.archive.org/web/20070930190208/http://euronews.net/create_html.php?page=detail_info&article=362919&lng=1 Tensions rise in Crimea over NATO]". ''EuroNews''. 7. 6. 2006 Arhivirano 30. 9. 2007. Pristupljeno 27. 2. 2022.</ref> Godine 2008. ruski predsjednik [[Vladimir Putin]] govorio je protiv potencijalnog ulaska Ukrajine u NATO.<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|title=Bush-Putin row grows as pact pushes east|date=2. 4. 2008|website=The Guardian|language=en|access-date=27. 2. 2022}}</ref> Godine 2014. Gorbačov je u intervjuu u vezi sa širenjem NATO-a na istok rekao: "Ovo sam nazvao velikom greškom još od samog početka. To je definitivno kršenje duha izjava i uvjerenja koja su nam data 1990. Što se Njemačke tiče, zakoni su utvrđeni i poštuju se."<ref>{{Cite web|url=https://www.rbth.com/international/2014/10/16/mikhail_gorbachev_i_am_against_all_walls_40673.html|title=Mikhail Gorbachev: I am against all walls|last=Kórshunov|first=Maxim|last2=RBTH|date=16. 10. 2014|website=Russia Beyond|language=en-US|access-date=27. 2. 2022}}</ref> === Postsovjetski kontekst === Nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]] 1991. godine, Ukrajina i Rusija nastavljaju održavati bliske veze. Ukrajina je 1994. pristala odreći se svog nuklearnog arsenala potpisavši [[Budimpeštanski memorandum o sigurnosnim garancijama]] pod uslovom da Rusija, [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] daju garanciju protiv prijetnji i upotrebe sile protiv teritorijalnog integriteta i političke nezavisnosti Ukrajine. Pet godina kasnije, Rusija je bila jedna od potpisnica [[Istanbulski samit 1999.|Povelje o evropskoj sigurnosti]], gdje je "ponovo potvrdila inherentno pravo svake države učesnica da bude slobodna da izabere ili mijenja svoja sigurnosne dogovore, uključujući ugovore o savezu, kako se razvijaju".<ref>{{Cite web|url=https://www.osce.org/mc/39569|title=Istanbul Document|website=www.osce.org|language=en|access-date=24. 2. 2022}}</ref> Godine 2004. [[Viktor Janukovič]], tadašnji premijer, proglašen je pobjednikom [[Predsjednički izbori u Ukrajini 2004.|predsjedničkih izbora]], koji su prema presudi [[Vrhovni sud Ukrajine|Vrhovnog suda Ukrajine]], u velikoj mjeri bili namješteni.<ref>{{Cite web|url=http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html|title=ВЕРХОВНИЙ СУД УКРАЇНИ - РІШЕННЯ, 3 грудня 2004 року|website=www.skubi.net|language=UK|access-date=25. 2. 2022}}</ref> Rezultati su izazvali negodovanje javnosti koja je podržavala opozicionog kandidata, [[Viktor Juščenko|Viktora Juščenka]], koji je odbacio rezultate izbora. Tokom burnih mjeseci revolucije, Juščenko se iznenada [[Viktor Juščenko#Trovanje|teško razbolio]], a ubrzo su brojne nezavisne grupe ljekara otkrile da je bio otrovan [[TCDD dioksin]]om.<ref>"[https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab]". Kyiv Post. London. Associated Press. 5. avgust 2009. Pristupljeno 25. 2. 2022.</ref> Juščenko je iskazao snažnu sumnju u umiješanost Rusije u njegovo trovanje. Na kraju je to rezultovalo mirnom [[Narančasta revolucija|narančastom revolucijom]], koja je dovela Viktora Juščenka i [[Julija Timošenko|Juliju Timošenko]] na vlast, a Janukoviča u opoziciju.<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine|title=Britannica. Independent Ukraine|date=|website=web.archive.org|publisher=Arhivirano 15. 1. 2008.|access-date=25. 2. 2022|archive-date=15. 1. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/http://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine|url-status=bot: unknown}}</ref> Godine 2008. ruski predsjednik Vladimir Putin govorio je protiv potencijalnog pridruživanja Ukrajine [[NATO]]-u.<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2008/apr/04/nato.russia|title=Putin warns Nato over expansion|date=4. 4. 2008|website=The Guardian|language=en|access-date=24. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2008/apr/02/nato.georgia|title=Bush-Putin row grows as pact pushes east|date=2. 4. 2008|website=the Guardian|language=en|access-date=24. 2. 2022}}</ref> Rumunski analitičar [[Julian Čifu]] je 2009. godine, zajedno s koautorima, iznio mišljenje da je Rusija u pogledu Ukrajine slijedila ažuriranu doktrinu [[Leonid Brežnjev|Brežnjeva]], koji je nalagao da suverenitet Ukrajine ne može biti veći od suvereniteta država članica [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]], prije kolapsa sovjetske sfere uticaja tokom kasnih 1980-ih i ranih 1990-ih.<ref>[http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf The Russian Georgian War] - Iulian Chifu.</ref> Janukovič je 2009. najavio ponovno kandidiranje za predsjednika na ukrajinskim predsjedničkim izborima 2010.<ref>{{Cite web|url=https://www.unian.info/politics/228200-yanukovych-tops-list-of-presidential-candidates-in-ukraine-poll.html|title=Yanukovych tops list of presidential candidates in Ukraine – poll|website=www.unian.info|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref> Pobijedio je i inauguriran je 2010. === Ukrajinska revolucija i rat === {{Main|Revolucija dostojanstva|Rat u Donbasu}} [[Datoteka:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|left|Protesti pokreta [[Evromajdan]] u Kijevu, decembar 2013.]] Protesti pokreta [[Evromajdan]] započeli su 2013. zbog odluke ukrajinske vlade da obustavi potpisivanje Sporazuma o pridruživanju Ukrajine [[Evropska unija|Evropskoj uniji]], umjesto odabira bližih veza s [[Rusija|Rusijom]] i [[Evroazijska ekonomska unija|Evroazijskom ekonomskom unijom]]. Sedmicama nakon protesta, 21. februara 2021. Janukovič i lideri ukrajinske parlamentarne opozicije potpisali su sporazumni dogovor koji je značio prijevremene izbore. Sljedećeg dana, Janukovič je pobjegao iz Kijeva prije glasanja o opozivu koje mu je oduzelo predsjednička ovlaštenja.<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/who-are-these-people-anyw_b_4964526|title=Who Are These 'People,' Anyway?|date=14. 3. 2014|website=HuffPost|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html|title=Was Yanukovych's Ouster Constitutional?|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25|website=Interfax-Ukraine|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref> Lideri [[Ruski jezik u Ukrajini|ruskog govornog područja]] na [[Istočna Ukrajina|istočnim regijama Ukrajine]] izjavili su da su odani Janukoviču,<ref>{{Cite news|title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kiev in "coup"|url=https://www.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222|newspaper=Reuters|date=22. 2. 2014|access-date=25. 2. 2022|language=en}}</ref> što je izazvalo [[Proruski nemiri u Ukrajini 2014.|proruske nemire 2014. u Ukrajini.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vox.com/2014/9/3/18088560/ukraine-everything-you-need-to-know|title=Everything you need to know about the 2014 Ukraine crisis|last=Fisher|first=Max|date=3. 9. 2014|website=Vox|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref> Nemire je pratila [[Pripajanje Krima Ruskoj Federaciji|ruska aneksija Krima]] u martu 2014. kao i [[Rat u istočnoj Ukrajini|rat u Donbasu]], koji je započeo u aprilu 2014. stvaranjem kvazi država, tj. [[Narodna Republika Donjeck|Narodnih Republika Donjeck]] i [[Narodna Republika Lugansk|Lugansk]], koje podržava Rusija. [[Predsjednik Ukrajine|Ukrajinski predsjednik]] [[Volodimir Zelenski]] je 14. septembra 2020. odobrio novu Nacionalnu sigurnosnu strategiju Ukrajine, "koja predviđa razvoj posebnog partnerstva sa NATO-om s ciljem članstva u NATO-u". Dana 24. marta 2021. Zelenski je potpisao Uredbu br. 117/2021 kojom se odobrava "strategija deokupacije i reintegracije privremeno okupirane teritorije [[Autonomna Republika Krim|Autonomne Republike Krim]] i grada [[Sevastopolj]]a.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html|title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea|website=www.ukrinform.net|language=en|access-date=24. 2. 2022}}</ref> U julu 2021. Putin je objavio esej pod imenom ''[[O historijskom jedinstvu Rusa i Ukrajinaca]]'', u kojem je još jednom potvrdio svoj stav da su Rusi i Ukrajinci "[[Sveruska nacija|jedan narod]]".<ref>Putin, Vladimir (12 July 2021). "Article by Vladimir Putin '[https://web.archive.org/web/20220125053520/http://en.kremlin.ru/events/president/news/66181 On the Historical Unity of Russians and Ukrainians]'". ''The Kremlin''. Government of Russia. Arhivirano 25. january 2021. Pristupljeno 24. 2. 2022. <q>''During the recent Direct Line, when I was asked about Russian-Ukrainian relations, I said that Russians and Ukrainians were one people – a single whole''.</q></ref> Američki historičar [[Timothy Snyder]] smatra Putinove ideje za [[Imperijalizam|imperijalističke]]. Britanski novinar [[Edward Lucas (novinar)|Edward Lucas]] naziva to [[Historijski revizionizam|historijskim revizionizmom]].<ref>{{Cite news|title=Why Putin’s history essay requires a rewrite|url=https://www.thetimes.co.uk/article/why-putins-history-essay-requires-a-rewrite-6nzjzbqjb|access-date=24. 2. 2022|issn=0140-0460|language=en|first=Edward|last=Lucas}}</ref> Drugi su mišljenja da rusko rukovodstvo ima iskrivljeno viđenje moderne Ukrajine i njene historije.<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-new-ukraine-essay-reflects-imperial-ambitions/|title=Putin's new Ukraine essay reveals imperial ambitions|date=15. 7. 2021|website=Atlantic Council|language=en-US|access-date=24. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/07/putins-ukraine-rhetoric-driven-by-distorted-view-of-neighbour|title=Putin’s Ukraine rhetoric driven by distorted view of neighbour|date=7. 12. 2021|website=The Guardian|language=en|access-date=24. 2. 2022}}</ref> Rusija smatra da mogući [[Odnosi Ukrajine i NATO-a|ulazak Ukrajine u NATO]] i općenito [[proširenje NATO-a]] ugrožava njenu [[Nacionalna sigurnost#Rusija|nacionalnu sigurnost]].<ref>{{Cite web|url=https://www.vox.com/22900113/nato-ukraine-russia-crisis-clinton-expansion|title=How America’s NATO expansion obsession plays into the Ukraine crisis|last=Guyer|first=Jonathan|date=27. 1. 2022|website=Vox|language=en|access-date=24. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/ukraine-nato-georgia-europe-european-union-united-states/|title=Ukraine: NATO’s original sin|date=23. 11. 2021|website=Politico|language=en-US|access-date=24. 2. 2022}}</ref> Zauzvrat, Ukrajina i druge susjedne zemlje optužile su Putina za pokušaj [[Ruski iredentizam|ruskog iredentizma]] i vođenje agresivne militarističke politike.<ref>{{Cite web|url=https://www.inquirer.com/opinion/ukraine-putin-russia-nato-20220111.html|title=Putin wants to reestablish the Russian empire. Can NATO stop him without war? {{!}} Trudy Rubin|last=Rubin|first=Trudy|website=Inquirer|language=en|access-date=24. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/sep/13/putin-destroy-restore-soviet-union-ukraine-pm|title=Putin wants to destroy Ukraine and restore Soviet Union, says Yatseniuk|last=Agencies|date=13. 9. 2014|website=The Guardian|language=en|access-date=24. 2. 2022}}</ref> == Uvod == {{Main|Rusko-ukrajinska kriza 2021–2022.|}} === Rusko vojno osnaživanje === Sukob je počeo velikim vojnim osnaživanjem, u početku od marta do aprila 2021. godine, a zatim i od oktobra 2021. do februara 2022. Tokom drugog perioda vojnog jačanja, Rusija je postavila zahtjeve SAD-u i NATO-u, predlažući dva nacrta sporazuma koji su sadržavali zahtjeve za ono što je nazvano "sigurnosnim garancijama", uključujući pravno obavezujuće obećanje da se Ukrajina neće pridružiti sjevernoatlantskom savezu, kao i smanjenje broja NATO trupa i vojnog oružja stacioniranog u istočnoj Evropi.<ref>{{Cite news|title=Russia demands NATO roll back from East Europe and stay out of Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/|newspaper=Reuters|date=17. 12. 2021|access-date=25. 2. 2022|language=en|first=Gabrielle|last=Tétrault-Farber|first2=Tom|last2=Balmforth}}</ref> Rusija je, također, zaprijetila nespecifiranim vojnim odgovorom ako se NATO nastavi držati agresivne linije.<ref>{{Cite news|title=Putin warns of unspecified military response if U.S. and NATO continue ‘aggressive line’|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-warns-of-unspecified-military-response-if-us-and-nato-continue/|newspaper=The Globe and Mail|date=21. 12. 2021|access-date=25. 2. 2022|language=en-CA|first=Mark|last=MacKinnon}}</ref> === Rusko odbacivanje invazivnih planova === Uprkos jačanju vojske, ruski su zvaničnici tokom mjeseci više puta poricali da Rusija planira invaziju na Ukrajinu. Sredinom novembra 2021. [[Dmitrij Peskov]], Putinov glasnogovornik, rekao je novinarima da "Rusija ne prijeti nikome. Kretanje snaga na našoj teritoriji ne bi trebalo biti ničija briga".<ref name=":0">Taylor, Adam (24. 2. 2022). "{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221023013420/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |date=23. 10. 2022 }}". ''The Washington Post''. [https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ Original] arhiviran 24. 2. 2022. Pristupljeno 26. 2. 2022.</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/|title=Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead|last=|first=|last2=|first2=|date=24. 2. 2022|website=FactCheck.org|language=en-US|access-date=26. 2. 2022}}</ref> Krajem istog mjeseca, Peskov je rekao da "Rusija ne planira niti će ikad planirati napade na bilo koga... Rusija je miroljubiva zemlja, koja je zainteresovana za dobre odnose sa svojim susjedima".<ref name=":2" /> Sredinom januara 2022. zamjenik ruskog ministra vanjskih poslova, [[Sergej Rjabkov]], rekao je da Rusija "ne želi i neće poduzeti nikakvu akciju agresivnog karaktera. Nećemo napadati, udarati, ... Ukrajinu".<ref name=":2" /> Dana 12. februara 2022. savjetnik Kremlja za vanjske poslove, [[Jurij Ušakov]], opisao je diskusiju o "takozvanoj planiranoj ruskoj invaziji" "histerijom".<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Osam dana kasnije, ruski ambasador u SAD-u, [[Anatolij Antonov]], rekao je da ruske snage "nikome ne prijete... Nema invazije. Ne postoje takvi planovi".<ref name=":0" /> === Ruske optužbe === {{See also|Humanitarna situacija tokom rata u Donbasu|Dezinformacije o rusko-ukrajinskoj krizi 2021–2022.|Neonacizam#Ukrajina}}Dana 9. decembra 2021. Putin je govorio o diskriminaciji usmjerenoj ka govornicima ruskog izvan Rusije, rekavši: "Moram reći da je rusofobija prvi korak prema genocidu. Vi i ja znamo šta se dešava u Donbasu. To svakako liči na genocid."<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html|title=Путин заявил о геноциде на Донбассе|website=Российская газета|language=ru|access-date=25. 2. 2022|archive-date=22. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780|title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide'|last=AFP|date=10. 12. 2021|website=The Moscow Times|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref> Također, Rusija je osudila ukrajinski zakon o jeziku.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210401-new-law-stokes-ukraine-language-tensions|title=New law stokes Ukraine language tensions|date=1. 4. 2021|website=France 24|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref> Dana 15. februara 2022. Putin je izvijestio: "Ono što se dešava u Donbasu upravo je genocid."<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims|date=16. 2. 2022|website=France 24|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref> Novinarske kuće zabilježile su, da uprkos Putinovim optužbama za genocid nad ruskim govornicima, ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski i sam govori ruskim jezikom.<ref>{{Cite news|title=Russians accuse Ukrainians of genocide as they pave way for potential invasion|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/19/russians-accuse-ukrainians-genocide-propaganda-blitz/|newspaper=The Telegraph|date=19. 2. 2022|access-date=25. 2. 2022|issn=0307-1235|language=en-GB|first=Nataliya|last=Vasilyeva}}</ref> Ruske tvrdnje o genocidu naširoko se smatraju netačnim.<ref>{{Cite news|title=Ukraine crisis: Vladimir Putin address fact-checked|url=https://www.bbc.com/news/60477712|newspaper=BBC News|date=22. 2. 2022|access-date=25. 2. 2022|language=en-GB}}</ref> Nekoliko međunarodnih organizacija, uključujući i Visokog povjerenika Ujedinjenih nacija za ljudska prava, Specijalna misija OSCE-a u Ukrajini i Vijeće Evrope, nije našlo nikakve dokaze koji podržavaju ruske tvrdnje.<ref>{{Cite web|url=https://www.osce.org/ukraine-smm/reports|title=Daily and spot reports from the Special Monitoring Mission to Ukraine|website=www.osce.org|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref> Evropska komisija odbacila je optužbe za genocid kao ruske dezinformacije.<ref>"[https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/news/disinformation-about-current-russia-ukraine-conflict-seven-myths-debunked-2022-01-24_en Disinformation About the Current Russia-Ukraine Conflict – Seven Myths Debunked]". Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations (Press release). 24 January 2022. Archived from the original on 18 February 2022. Retrieved 22 February 2022. '''Myth 2:''' "The situation in Ukraine triggered this conflict. There is proof that Ukraine is committing atrocities against its Russian-speaking population in the country's east. Russia has to intervene, not least because Ukraine and Russia are 'one nation.' Ukraine simply belongs to Russia's "privileged sphere of influence". '''False'''. Allegations that Ukraine is attacking its own territory and persecuting its own citizens are absurd. To galvanize domestic support for Russia's military aggression, Russian state-controlled media have tirelessly sought to vilify Ukraine, accusing it of alleged genocide in eastern Ukraine, drawing groundless parallels with Nazism and World War Two, and fabricating stories aimed at striking a negative emotional chord with audiences.</ref> Američka ambasada u Ukrajini nazvala je rusku tvrdnju o genocidu "neistinom za osudu",<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3406104-united-states-russias-claim-of-genocide-in-ukraine-is-reprehensible-falsehood.html|title=United States: Russia’s claim of ‘genocide in Ukraine’ is reprehensible falsehood|website=www.ukrinform.net|language=en|access-date=26. 2. 2022}}</ref> dok je glasnogovornik američkog State Departmenta Ned Price izjavio da [[Moskva]] iznosi takve tvrdnje kao izgovor za invaziju na Ukrajinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220216-us-accuses-moscow-of-creating-ukraine-invasion-pretext-with-genocide-claims|title=US accuses Moscow of creating Ukraine invasion pretext with 'genocide' claims|date=16. 2. 2022|website=France 24|language=en|access-date=26. 2. 2022}}</ref> Dana 18. februara, ruski ambasador u SAD-u Anatolij Antonov optužio je SAD da odobravaju prisilnu asimilaciju ukrajinskih Rusa.<ref>{{Cite web|url=https://tass.com/russia/1405599|title=US condones forceful assimilation of Russians in Ukraine - Russian ambassador to US|website=TASS|access-date=26. 2. 2022}}</ref> U svom govoru 21. februara Putin je optužio ukrajinsko društvo da je postalo neonacističko, dodajući da je cilj Rusije demilitarizirati i "denacificirati" Ukrajinu.<ref name="nbcnews.com">{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/blog/russia-ukraine-conflict-live-updates-n1289655|title=Putin says he is fighting a resurgence of Nazism. That's not true.|website=NBC News|language=en|access-date=26. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=Putin justifies war in menacing speech as Zelensky appeals for peace|url=https://www.ft.com/content/0783ea10-b493-4889-8da8-5a5ea75cb977|newspaper=Financial Times|date=24. 2. 2022|access-date=26. 2. 2022|first=Max|last=Seddon}}</ref> Prema izvješćima medija, Putin je koristio lažni "nacistički" narativ za opravdanje ruskog napada na Ukrajinu. U vladi, vojsci ili biračkom tijelu nema široke podrške ideologijama krajnje desnice, a niti jedan kandidat krajnje desnice nije osvojio niti jedno mjesto u [[Verhovna Rada Ukrajine|Radi]], državnom zakonodavnom organu, tokom parlamentarnih izbora 2019.<ref name="nbcnews.com"/><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say|website=NBC News|language=en|access-date=26. 2. 2022}}</ref> Predsjednik Zelenski i [[Premijer Ukrajine|premijer]] [[Denis Šmihal]] su [[jevreji]], što Ukrajinu čini jednom od dvije zemlje svijeta koje imaju i židovskog šefa države i šefa Vlade (druga je [[Izrael]]). Osvrćući se posebno na Putinovu opasku, Zelenski je izjavio da je njegov djed služio u Sovjetskoj armiji boreći se protiv nacista;<ref>{{Cite web|url=https://www.axios.com/ukraine-russia-putin-zelensky-invasion-3e5b8783-c4b6-41e9-b6d5-b0706bfedfdf.html|title=Ukrainian President Zelensky delivers impassioned address, telling Russia: "You will see our faces, not our backs"|last=Lawler, Dave; Basu, Zachary|first=|date=24. 2. 2022|website=Axios|language=en|access-date=26. 2. 2022|archive-date=24. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224031305/https://www.axios.com/ukraine-russia-putin-zelensky-invasion-3e5b8783-c4b6-41e9-b6d5-b0706bfedfdf.html|url-status=dead}}</ref> izgubivši tri člana porodice u [[holokaust]]u. [[Memorijalni muzej holokausta Sjedinjenih Američkih Država|Memorijalni muzej holokausta SAD-a]] osudio je invaziju i Putinovu zloupotrebu historije holokausta kao opravdanje za rat.<ref>{{Cite web|url=https://www.bostonglobe.com/2022/02/24/opinion/putins-hitler-like-tricks-tactics-ukraine/|title=Putin’s Hitler-like tricks and tactics in Ukraine - The Boston Globe|last=|first=|last2=|website=BostonGlobe.com|language=en-US|access-date=26. 2. 2022|last3=Comments|first3=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ushmm.org/information/press/press-releases/museum-condemns-russias-invasion-of-ukraine|title=Museum concerned about loss of life|website=www.ushmm.org|language=en|access-date=26. 2. 2022}}</ref> === Sukobi === [[Rat u Donbasu|Borbe u Donbasu]] značajno su eskalirale 17. februara 2022. Dnevni broj napada tokom prvih šest sedmica 2022. kretao se od dva do pet,<ref name=":1">MacKinnon, Mark; Morrow, Adrian. "Putin orders snap nuclear drill". ''The Globe and Mail''. str. A3.</ref> a 17. februara ukrajinska vojska prijavila je 60 napada.<ref name=":1" /> Ruski državni mediji takođe su izvijestili o preko 20 artiljerskih napada na položaje separatista istog dana.<ref name=":1" /> Ukrajinska vlada optužila je ruske separatiste da su granatirali vrtić u [[Stanica Luganska|Stanici Luganskoj]] koristeći artiljeriju, ranivši pri tome tri [[civil]]a. Luganska Narodna Republika saopštila je da je ukrajinska vlada napala njene snage minobacačima, bacačima granata i mitraljeskom vatrom.<ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/west-accuses-russia-of-trying-to-create-pretext-for-invasion-after-shelling-in-east-ukraine/ar-AATZcQu|title=Ukraine, West accuse Russia of trying to create pretext for invasion after shelling in east|website=MSN|language=en-US|access-date=25. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ukraine conflict: Where are Russia's troops?|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60158694|newspaper=BBC News|date=23. 2. 2022|access-date=25. 2. 2022|language=en-GB}}</ref> Narednog dana, Donjecka i Luganska Narodna Republika naredile su obaveznu [[evakuacija|evakuaciju]] civila iz svojih glavnih gradova, iako je napomenuto da će za potpunu evakuaciju biti potrebni mjeseci.<ref>{{Cite news|title=Ukraine conflict: Rebels declare general mobilisation as fighting grows|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60443504|newspaper=BBC News|date=19. 2. 2022|access-date=25. 2. 2022|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/east-ukraine-shelling-russian-invasion-fears-putin-pretext-rcna16773|title=Russian-backed separatists to evacuate civilians from eastern Ukraine, stoking invasion fears|website=NBC News|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/20/in-the-closest-russian-city-to-ukraines-separatist-region-there-are-few-signs-of-refugees-a76473|title=In the Closest Russian City to Ukraine’s Separatist Region, There Are Few Signs of Refugees|last=Light|first=Felix|date=20. 2. 2022|website=The Moscow Times|language=en|access-date=25. 2. 2022}}</ref> Ukrajinski mediji izvijestili su o porastu artiljerijskog granatiranja Donbasa iza kojeg stoje militanti koje podržava Rusija, s ciljem provociranja ukrajinskih snaga.<ref>{{Cite web|url=https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html|title=How Russian proxy forces are attempting to provoke the Ukrainian army and are lying about a new Ukrainian offensive|website=english.nv.ua|language=en|access-date=26. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/national/over-40-shelling-incidents-leave-5-injured-in-donbas/|title=47 shelling incidents leave 5 injured in Donbas|last=Ponomarenko|first=Illia|date=17. 2. 2022|website=The Kyiv Independent|language=en-US|access-date=26. 2. 2022}}</ref> Dana 21. februara, ruska federalna sigurnosna služba (FSB) objavila je da je uništen granični objekat FSB-a 150 metara od ukrajinske granice u Rostovskoj oblasti.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/21/02/2022/621360d79a79470fcd422edd|title=ФСБ сообщила о попадании снаряда в погранпункт на границе с ДНР|website=РБК|language=ru|access-date=26. 2. 2022}}</ref> Press-služba Južne vojne oblasti saopštila je da su ujutro tog dana ruske snage likvidirale grupu od pet diverzanata u blizini sela Mitjakinskaja u Rostovskoj oblasti, koja je prešla granicu Ukrajine sa dva pješadijska borbena vozila, pri čemu su ista uništena. Ukrajina je negirala umiješanost u oba incidenta nazvavši ih operacijom pod lažnom zastavom. Pored toga, prijavljeno je da su dva ukrajinska vojnika i jedan civil ubijeni granatiranjem sela Zajceve, 30 kilometara sjeverno od Donjecka. Nekoliko analitičara, među kojima i istraživački veb-sajt [[Bellingcat]],<ref>{{Cite web|url=https://www.bellingcat.com/news/2022/02/23/documenting-and-debunking-dubious-footage-from-ukraines-frontlines/|title=Documenting and Debunking Dubious Footage from Ukraine’s Frontlines|date=23. 2. 2022|website=Bellingcat|language=en-GB|access-date=26. 2. 2022}}</ref> objavili su dokaze da je mnoge napade, eksplozije i evakuacije u Donbasu inscenirala Rusija.<ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en/article/88gdj3/russia-disinformation-campaign-bombing-ukraine|title=Russia's ‘Idiotic’ Disinformation Campaign Could Still Lead to War in Ukraine|website=www.vice.com|language=en|access-date=26. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=Four Russian false flags that are comically easy to debunk|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/21/five-russian-false-flags-comically-easy-debunk/|newspaper=The Telegraph|date=21. 2. 2022|access-date=26. 2. 2022|issn=0307-1235|language=en-GB|first=Verity|last=Bowman}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/21/dumb-and-lazy-the-flawed-films-of-ukrainian-attacks-made-by-russias-fake-factory|title=‘Dumb and lazy’: the flawed films of Ukrainian ‘attacks’ made by Russia’s ‘fake factory’|date=21. 2. 2022|website=The Guardian|language=en|access-date=26. 2. 2022}}</ref> Dana 21. februara nepoznate snage granatirale su termoelektranu u Lugansku, a ukrajinske vijesti ubrzo su objavile da je iz tog razloga termoelektrana zatvorena.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&uuid=9092a9b6-9738-11ec-8f82-6b444d44794c&url=L25ld3MvYXJ0aWNsZXMvMjAyMi0wMi0yMi91a3JhaW5lLXBvd2VyLXBsYW50LWRhbWFnZWQtZHVyaW5nLXR3by1kYXlzLW9mLXNoZWxsaW5n|title=Ukraine Power Plant Damaged During Two Days of Shelling|website=www.bloomberg.com|access-date=26. 2. 2022}}</ref> === Eskalacija (21–23. februar) === Dana 21. februara, nakon priznavanja Donjecke i Luganske Republike, predsjednik Putin naredio je da se ruske trupe (uključujući i mehanizovane snage) pošalju u Donbas, u ono što Rusija naziva "mirovnom misijom".<ref>{{Cite news|title=Boris Johnson announces sanctions for Russia over invasion of Ukraine|url=https://www.thetimes.co.uk/article/putin-sends-tanks-into-ukraine-75dj973v8|access-date=28. 2. 2022|issn=0140-0460|language=en|first=|last=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/02/21/europe/russia-ukraine-tensions-monday-intl/index.html|title=Putin orders troops into pro-Russian regions of eastern Ukraine|last=CNN|first=Ivana Kottasová, Tamara Qiblawi and Helen Regan|website=CNN|access-date=28. 2. 2022}}</ref> Ruska vojska saopštila je da je ubila pet ukrajinskih diverzanata, što je oštro demantovao ukrajinski ministar vanjskih poslova Dmitro Kuleba.<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/russia-claims-to-kill-5-ukrainian-saboteurs-who-crossed-border/|title=Russia claims to kill 5 Ukrainian ‘saboteurs’ who crossed border|last=|first=|last2=|first2=|website=www.timesofisrael.com|language=en-US|access-date=28. 2. 2022}}</ref> Kasnije tog dana,<ref>{{Cite web|url=https://video.repubblica.it/mondo/ucraina-i-primi-soldati-russi-nel-donbass/408788/409494|title=Ucraina, i primi soldati russi nel Donbass|date=22. 2. 2022|website=Repubblica TV - Repubblica|language=it|access-date=28. 2. 2022}}</ref> nekoliko nezavisnih medijskih kuća potvrdilo je da ruske snage ulaze u Donbas.<ref>{{Cite web|url=https://www.skynews.com.au/world-news/chilling-social-media-footage-emerges-of-convoys-of-russian-military-equipment-entering-donbas-in-ukraine/news-story/ad0ec2c630b5e5aaaa8efdd85509e832|title=The chilling moment Russian military enters Ukraine|last=|first=|last2=|date=|website=Skynews|language=en|access-date=28. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/us-russian-troops-already-ukraines-donbas-no-plans-send-us-forces-1681206|title=Putin's Ukraine peacekeepers "aren't fooling anyone," US warns|date=21. 2. 2022|website=Newsweek|language=en|access-date=28. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/21/ukraine-putin-decide-recognition-breakaway-states-today|title=Putin orders troops into eastern Ukraine on ‘peacekeeping duties’|date=21. 2. 2022|website=The Guardian|language=en|access-date=28. 2. 2022}}</ref> [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeće sigurnosti UN-a]] naširoko je osudilo vojnu intervenciju u Donbasu.<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/putin-support-security-council-ukraine-83037165|title=Putin gets no support from UN Security Council over Ukraine|last=News|first=A. B. C.|website=ABC News|language=en|access-date=28. 2. 2022}}</ref> Ambasador Kenije, Martin Kimani, uporedio je Putinov potez sa [[Kolonijalizam|kolonijalizmom]] rekavši: "Moramo se oporaviti od žara mrtvih imperija na način koji nas ne bi gurnuo nazad u nove oblike dominacije i ugnjetavanja."<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/02/23/europe/kenya-ukraine-russia-colonialism-intl/index.html|title=Kenya's UN ambassador slams Russia and compares Ukraine crisis to Africa's colonial past|last=CNN|first=Amy Woodyatt|website=CNN|access-date=28. 2. 2022}}</ref> Američki predsjednik [[Joe Biden]] 22. februara izjavio je da se "početak ruske invazije na Ukrajinu" dogodio. Generalni sekretar [[NATO]]-a [[Jens Stoltenberg]] i kanadski premijer [[Justin Trudeau]] rekli su da je došlo do "dodatne invazije". Ukrajinski ministar vanjskih poslova Kuleba izjavio je: "Ne postoji takva stvar poput manje, srednje i velike invazije. Invazija je invazija." Šef vanjske politike EU Josep Borrell izjavio je da su "ruske trupe stigle na ukrajinsko tlo, što nije punopravna invazija".<ref>Parker, Claire (23. 2. 2022). "[https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/23/key-terms-russia-ukraine/ What counts as an 'invasion,' or as 'lethal aid'? Here's what some terms from the Russia-Ukraine crisis really mean]"</ref> Istog dana, Vijeće Ruske Federacije ovlastilo je jednoglasnom odlukom Putina da koristi vojnu silu izvan Rusije. S druge strane, predsjednik Zelenski naredio je regrutaciju ukrajinskih rezervista, ne pozvavši na opštu mobilizaciju još uvijek. Dana 23. februara, [[Verhovna Rada Ukrajine]] proglasila je 30-dnevno vanredno stanje u cijeloj zemlji, osim na okupiranim teritorijima u Donbasu, gdje je odredba stupila na snagu u ponoć. Parlament je takođe naredio mobilizaciju svih rezervista [[Oružane snage Ukrajine|Oružanih snaga Ukrajine]]. Istog dana, Rusija je počela s evakuacijom svoje ambasade u Kijevu, spustivši rusku zastavu s vrha zgrade. Internet stranice ukrajinskog parlamenta i vlade, kao i bankarski veb-sajtvi, pogođeni su DDoS napadima.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-technology-business-europe-russia-9e9f9e9b52eaf53cf9d8ade0588b661b|title=Cyberattacks accompany Russian military assault on Ukraine|date=23. 2. 2022|website=AP NEWS|language=en|access-date=28. 2. 2022}}</ref> Još jedan sastanak Vijeća sigurnosti UN-a sazvan je 23–24. februara. Rusija je izvršila invaziju na Ukrajinu tokom hitnog sastanka Vijeća sigurnosti UN-a s ciljem smirivanja krize. Generalni sekretar [[António Guterres]] izjavio je da se miru da šansa.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/united-nations-general-assembly-russia-ukraine-europe-russia-united-nations-31c5af31d2a72163676459d317269b35|title='It's too late': Russian move roils UN meeting on Ukraine|date=23. 2. 2022|website=AP NEWS|language=en|access-date=28. 2. 2022}}</ref> Rusija je izvršila invaziju u periodu predsjedanja Vijećem sigurnosti UN-a u februaru 2022. te ima pravo veta kao jedna od pet stalnih članica. U ranim satima 24. februara, Zelenski je održao televizijski govor u kojem se na ruskom jeziku obratio građanima Rusije zamolivši ih da spriječe rat. == Invazija == === Početak invazije (24. februar 2022) === Nešto prije 4:00 po moskovskom vremenu (UTC+3) 24. februara 2022, [[Vladimir Putin]] objavio je da je donio odluku o pokretanju vojne operacije u istočnoj Ukrajini. U svom obraćanju rekao je da nema planova za okupaciju ukrajinske teritorije i da podržava pravo naroda Ukrajine na samoopredjeljenje. Putin je također izjavio da je [[Rusija]] tražila "demilitarizaciju i denacifikaciju" Ukrajine, te je pozvao ukrajinske vojnike da predaju oružje i odu kući, dok je CNN te tvrdnje nazvao neosnovanim. U svjetlu zahtjeva ruskog Ministarstva odbrane kojim se od ukrajinskih jedinica kontrole letenja traži da zaustave letove, zračni prostor iznad Ukrajine ograničen je na necivilni saobraćaj, a Agencija za sigurnost zrakoplovstva Evropske unije čitavo područje proglasila je aktivnom zonom sukoba. Nekoliko minuta nakon Putinovog saopćenja, eksplozije su zabilježene u [[Kijev]]u, [[Harkiv]]u, [[Odesa|Odesi]] i [[Donbas]]u. Ukrajinski zvaničnici izjavili su da je Rusija iskrcala trupe u [[Mariupolj]]u i lansirala krstareće i balističke rakete na aerodrome, vojne štabove i skladišta u Kijevu, Harkivu i Dnjepru. Vojna vozila u Ukrajinu su ušla oko 6:48 po lokalnom vremenu, preko Senjkivke, na mjestu gdje se [[Ukrajina]] graniči s Bjelorusijom i Rusijom. Videozapisi su prikazali ruske trupe kako ulaze u Ukrajinu sa [[Krim]]a, koji je pod ruskom aneksijom. Prema riječima ukrajinskog državnog ministra Antona Gerašenka, nešto poslije 6:30 (UTC+2) ruske snage izvršile su kopnenu invaziju u blizini grada Harkiva, te je prijavljeno veliko amfibijsko iskrcavanje u gradu Mariupolju. U 7:40, [[BBC]] je citirao druge izvore rekavši da u zemlju ulaze i trupe iz [[Bjelorusija|Bjelorusije]]. Ukrajinske granične snage izvijestile su o napadima na lokacije u [[Luganska oblast|Luganskoj]], [[Sumska oblast|Sumskoj]], [[Harkivska oblast|Harkivskoj]], [[Černigivska oblast|Černigivskoj]] i [[Žitomirska oblast|Žitomirskoj oblasti]], dodavši i napade s Krima. Rusko ministarstvo odbrane tvrdilo je da nema otpora ukrajinskih graničnih snaga. Ukrajinsko ministarstvo unutrašnjih poslova izvijestilo je da su ruske snage zauzele sela Horodišče i Milove u Luganskoj oblasti. Ukrajinski centar za strateške komunikacije i sigurnost izvijestio je da je ukrajinska vojska odbila napad u blizini Ščastija (kod Luganska) i vratila kontrolu nad gradom, te navela broj od 50 ruskih žrtava. Ministarstvo je iznijelo tvrdnje da su njihove snage oborile pet aviona i jedan helikopter. Nešto prije 7:00 (UTC+2), predsjednik [[Volodimir Zelenski]] objavio je uvođenje vanrednog stanja u Ukrajini. Kasnije je naredio ukrajinskoj vojsci da "nanese maksimalne gubitke" napadačima. Zelenski je također najavio momentalno prekidanje diplomatskih odnosa s Rusijom. Ruske rakete gađale su ukrajinsku infrastrukturu, uključujući i kijevski aerodrom Borispilj. Ukrajina je zatvorila svoj zračni prostor za civilne letove. Ruske snage napale su vojnu jedinicu u Podiljsku, pri čemu je poginulo šest, a ranjeno 13 osoba. Još devetnaest osoba prijavljeno je kao nestalo, a jedna osoba je ubijena u Mariupolju. Ruska artiljerija oštetila je kuće u Čugujivu; stanari su povrijeđeni, a jedan dječak je poginuo. Osamnaest ljudi je poginulo u ruskom bombardiranju sela Lipecke u Odeskoj oblasti. Na sastanku ukrajinske predsjedničke administracije objavljeno je da su ruske trupe napale Ukrajinu sa sjevera, te da su prodrle pet kilometara u dubinu ukrajinske teritorije. Izviješćeno je da su ruske trupe bile aktivne u Harkivskoj i Černigivskoj oblasti, te blizu grada Sumi. Pres-služba Zelenskog također je navela da je Ukrajina odbila napad u [[Volinjska oblast|Volinjskoj oblasti]]. U 10:30 (UTC+2), ukrajinsko ministarstvo odbrane izvijestilo je da su ruske trupe u Černigivskoj oblasti zaustavljene, da su Mariupolj i Ščastija u potpunosti pod ukrajinskom kontrolom, te da traje velika bitka kod Harkiva. Prijavljeno je uništenje šest ruskih aviona, dva helikoptera i desetina oklopnih vozila. Rusija je negirala gubitak bilo kakvih aviona ili oklopnih vozila. Tadašnji ukrajinski glavni komandant [[Valerij Zalužni]] objavio je fotografije dvojice zarobljenih ruskih vojnika. Ruske zračno-desantske trupe zauzele su međunarodni aerodrom Antonov u Hostomelu, sjeverozapadnom predgrađu Kijeva, nakon što su rano ujutro prebačeni helikopterima; ukrajinska kontraofanziva za ponovno zauzimanje aerodroma pokrenuta je kasnije tokom istog dana. Bjelorusija je svoju teritoriju prepustila ruskim trupama za invaziju Ukrajine sa sjevera: u 11:00 (UTC+2) ukrajinski granični službenici prijavili su ulazak trupa u Viljču (Kijevska oblast), dok je granični prijelaz u Žitomirskoj oblasti bombardiran. Također je objavljeno da je helikopter bez oznaka iz Bjelorusije bombardirao položaj granične straže u Slavutiču. U 11:30 (UTC+2) počeo je drugi val ruskih raketnih bombardiranja: među ciljanim gradovima bili su Kijev, Odesa, Harkiv i [[Lavov]]. Teške kopnene borbe vodile su se u Donjeckoj i Luganskoj oblasti. Aktivisti za građanska prava u Poljskoj izvijestili su o povećanom broju prelaska bjeloruskih migranata u njihovu zemlju. Posmatrači smatraju da Bjelorusija prima naređenja od Rusije i da koristi migrante na granici Poljske i Bjelorusije kao oružje. U 13:00 i 13:19 (UTC+2), ukrajinski granični službenici i Oružane snage prijavili su dva nova sukoba — kod grada Sumi ("u pravcu Konotopa") i Starobiljska (Luganska oblast). U 13:32 (UTC+2), Valerij Zalužni izvijestio je o četiri balističke rakete lansirane s bjeloruskog teritorija u jugozapadnom pravcu. Nekoliko stanica kijevskog i harkivskog metroa lokalni stanovnici iskoristili su kao skloništa od bombi. Lokalna bolnica u Vugledaru (Donjecka oblast) navodno je bombardirana; četiri civila su poginula, a desetero ljudi je ranjeno (uključujući i šest ljekara). Ukrajinski granični službenici izvijestili su da su dva ruska broda pokušala zauzeti malo [[Zmijsko ostrvo]] u blizini delte Dunava. U 16:00 (UTC+2) ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski objavio je da su izbile borbe između ruskih i ukrajinskih snaga u [[Černobilj]]u i [[Pripjat (grad)|Pripjatu]]. U međuvremenu, ruske trupe koje su napredovale s Krima uspostavile su kontrolu nad Sjevernokrimskim kanalom. U 16:18 (UTC+2), gradonačelnik Kijeva, [[Vitalij Kličko]], proglasio je policijski sat u trajanju od 22:00 do 07:00. === Kasniji značajni događaji === ==== Potapanje krstarice Moskva (april 2022) ==== Krstarica [[Moskva (krstarica)|''Moskva'']], [[admiralski brod]] ruske [[Crnomorska flota|Crnomorske flote]], potonula je 14. aprila 2022. nakon što je pogođena dvjema ukrajinskim protivbrodskim raketama Neptun. Ovaj događaj predstavljao je veliki strateški i simbolički udarac za ruske mornaričke snage u Crnom moru.<ref>{{cite web |url=https://www.zeit.de/news/2022-04/15/usa-moskwa-von-ukrainischen-raketen-getroffen |title=USA: "Moskwa" von ukrainischen Raketen getroffen |date=15. 4. 2022 |website=ZEIT ONLINE |access-date=21. 2. 2026 |language=de}}</ref> ==== Jesen 2022. i oslobođenje Hersona ==== [[Datoteka:ZSU female soldier lifted on shoulders Kherson Freedom Square.png|thumb|upright=1.2|Slavlje civila u centru Hersona prilikom dolaska ukrajinske vojske nakon višemjesečne ruske okupacije u novembru 2022.]] Nakon uspješne ukrajinske kontraofanzive u septembru kojom je oslobođena veća polovina teritorije Harkivske oblasti, snage su usmjerile pritisak na južni front. Ruske trupe su se 11. novembra 2022. povukle s desne obale rijeke [[Dnjepar (rijeka)|Dnjepar]], omogućivši ukrajinskoj vojsci da oslobodi [[Herson]], jedini regionalni glavni grad koji je Rusija uspjela zauzeti od početka invazije.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63627905 |title=Ukraine round-up: Zelensky's Kherson warning, war letters and watermelon |website=BBC News |date=13. 11. 2022 |access-date=21. 2. 2026 |language=en}}</ref> ==== Rat iscrpljivanja i ljetna ofanziva (2023) ==== [[Datoteka:Bakhmut during the battle, 2023-03.jpg|thumb|Razarajuće posljedice uličnih borbi u gradu Bahmut, mart 2023.]] Tokom 2023. linija fronta prešla je u statični rat u rovovima. U maju 2023. ruske snage, predvođene plaćenicima iz [[Grupa Vagner|Grupe Wagner]], zauzele su grad [[Bahmut]] u Donjeckoj oblasti nakon jedne od najdužih i najsmrtonosnijih bitaka u dotadašnjem toku rata.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-wagner-claims-bakhmut-kyiv-says-situation-critical-2023-05-20/ |title=Russia says Ukrainian city of Bakhmut captured |website=Reuters |date=21. 5. 2023 |access-date=21. 2. 2026 |language=en}}</ref> U junu 2023. Ukrajina je započela dugoočekivanu ljetnu kontraofanzivu na južnom ratištu; međutim, napredovanje je bilo znatno otežano duboko utvrđenim ruskim linijama (tzv. Surovikinova linija), minskim poljima i zračnom nadmoći Rusije, što je rezultiralo minimalnim teritorijalnim promjenama.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66774668 |title=Ukraine counter-offensive: Why it is moving so slowly |website=BBC News |date=12. 9. 2023 |access-date=21. 2. 2026 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref> ==== Nova ruska ofanziva i ukrajinski upad u Kursk (2024) ==== [[Datoteka:Avdiivka after Russian bombing, 2024-01-18 (02).jpg|thumb|Stambena zgrada u Avdijivki razorena ruskim bombardiranjem, januar 2024.]] Početkom 2024. komandu nad Oružanim snagama Ukrajine preuzeo je general [[Oleksandr Sirski]]. U februaru je Rusija uspjela osvojiti strateški važan grad [[Avdijivka|Avdijivku]], primoravši ukrajinske snage na povlačenje usljed nedostatka artiljerijske municije.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68322646 |title=Avdiivka: Ukraine troops withdraw from key eastern town |website=BBC News |date=17. 2. 2024 |access-date=21. 2. 2026 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref> U augustu 2024. ratna dinamika je izmijenjena kada su ukrajinske trupe izvele prekogranični napad na rusku [[Kurska oblast|Kursku oblast]]. Ukrajina je uspostavila kontrolu nad stotinama kvadratnih kilometara i zarobila brojne ruske vojnike, što je predstavljalo prvi upad strane vojske na teritoriju uže Rusije od [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Russo-Ukrainian_war_(1_August_%E2%80%93_31_December_2024) |title=Timeline of the Russo-Ukrainian war (1 August – 31 December 2024) |website=Wikipedia |date=31. 12. 2024 |access-date=21. 2. 2026 |language=en}}</ref> ==== Nastavak sukoba (2025–2026) ==== Tokom 2025. i početkom 2026. rat se nastavio visokim intenzitetom bez znakova mirovnog rješenja. Rusija je zadržala ofanzivni pritisak na istoku i nastavila sa zračnim napadima na ukrajinsku energetsku mrežu i gradove. S druge strane, Ukrajina je pojačala sistemske udare naftnim rafinerijama i vojnim objektima duboko u Rusiji korištenjem [[Bespilotna letjelica|bespilotnih letjelica]].<ref>{{cite report |author=UK Defence Intelligence |title=Ukraine conflict update |url=https://www.gov.uk/government/latest?departments%5B%5D=ministry-of-defence |date=14. 10. 2025 |publisher=Ministry of Defence |language=en |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Humanitarna kriza se produbila, uz veliki broj stradalih vojnika s obje strane i kontinuirane civilne žrtve.<ref>{{cite report |author=OHCHR |title=Ukraine: civilian casualty update |url=https://www.ohchr.org/en/ukraine |date=31. 1. 2025 |publisher=United Nations |language=en |access-date=21. 2. 2026}}</ref> == Reakcije == === Ujedinjene nacije === [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|Generalni sekretar UN-a]] [[António Guterres]] pozvao je [[Rusija|Rusiju]] da odmah prekine agresiju na [[Ukrajina|Ukrajinu]], dok su francuski i američki ambasadori 25. februara 2022. predstavili rezoluciju [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeću sigurnosti UN-a]]. [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velika Britanija]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], [[Kanada]] i [[Evropska unija|EU]] označili su napad kao neprovociran i neopravdan, obećavši oštre [[sankcije]] ruskim pojedincima, preduzećima i imovini. Rusija je istog dana stavila [[veto]] na nacrt rezolucije Vijeća sigurnosti kojom se "u najsnažnijem smislu osuđuje agresija Ruske Federacije". Jedanaest zemalja je glasalo za, a tri su bile suzdržane ([[Kina]], [[Indija]] i [[Ujedinjeni Arapski Emirati]]). Vijeće sigurnosti UN-a je 27. februara izglasalo održavanje hitne posebne sjednice [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalne skupštine UN-a]], na kojoj je 2. marta velikom većinom usvojena [[Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija ES-11/1|rezolucija kojom se osuđuje invazija]] i zahtijeva povlačenje ruskih trupa.<ref>{{cite web |url=https://www.glasamerike.net/a/un-rusija-rezolucija-ukrajina-srbija--crna-gora/6976344.html |title=UN zahtijevaju od Rusije da napusti Ukrajinu, rezoluciju podržale Srbija i Crna Gora |date=23. 2. 2023 |website=Glas Amerike |language=bs |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Na Generalnoj skupštini Ujedinjenih nacija održanoj 7. aprila 2022. izglasana je suspenzija Rusije iz [[Vijeće Ujedinjenih nacija za ljudska prava|Vijeća za ljudska prava]].<ref>{{cite web |url=https://www.aa.com.tr/ba/svijet/generalna-skupština-un-a-suspendovala-članstvo-rusije-u-vijeću-za-ljudska-prava-un-a/2557454 |title=Generalna skupština UN-a suspendovala članstvo Rusije u Vijeću za ljudska prava UN-a |date=7. 4. 2022 |website=Anadolu Agency |language=bs |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Ova odluka uslijedila je nakon otkrića masovnih stradanja civila i optužbi o [[Ratni zločin|ratnim zločinima]] počinjenim od strane ruskih trupa u [[Buča|Buči]] i ostalim dijelovima Ukrajine. Suspenziju Rusije iz Vijeća za ljudska prava podržale su 93 države, 24 su bile protiv, dok je 58 država ostalo suzdržano. U martu 2023. godine, [[Međunarodni krivični sud]] (ICC) u [[Den Haag|Hagu]] izdao je nalog za hapšenje ruskog predsjednika [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]].<ref>{{cite web |url=https://www.aa.com.tr/ba/svijet/icc-izdao-nalog-za-hapšenje-ruskog-predsjednika-vladimira-putina/2848762 |title=ICC izdao nalog za hapšenje ruskog predsjednika Vladimira Putina |date=17. 3. 2023 |website=Anadolu Agency |language=bs |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Sud je naveo da postoje razumni razlozi za sumnju da Putin snosi individualnu krivičnu odgovornost za ratni zločin nezakonite [[Deportacija|deportacije]] i prebacivanja djece iz okupiranih dijelova Ukrajine u Rusiju. Ovo je bio prvi put u historiji da je sud izdao nalog za hapšenje lidera jedne od stalnih članica Vijeća sigurnosti UN-a. === NATO === Invazija na Ukrajinu momentalno je transformisala sigurnosnu arhitekturu [[Evropa|Evrope]] i potaknula članice [[NATO]]-a da dramatično povećaju svoje budžete za odbranu i pošalju trupe na istočne granice Alijanse. [[Poljska]], [[Rumunija]], [[Litvanija]], [[Latvija]] i [[Estonija]] odmah su pokrenule sigurnosne konsultacije u skladu s članom 4. [[Sjevernoatlantski sporazum|Sjevernoatlantskog sporazuma]]. Estonska vlada naglasila je da rasprostranjena agresija Rusije predstavlja prijetnju cijelom svijetu i da je najefikasniji odgovor jedinstvo. Tadašnji generalni sekretar NATO-a, [[Jens Stoltenberg]], najavio je nove planove koji su omogućili raspoređivanje snaga za odgovor tamo gdje su potrebne. Nakon sjednice Vijeća sigurnosti UN-a 25. februara 2022, Stoltenberg je potvrdio da će dijelovi NATO snaga za odgovor biti raspoređeni po prvi put u historiji duž istočne granice, uključujući [[Zajednička operativna grupa visoke spremnosti|Zajedničku operativnu grupu visoke spremnosti]] (VJTF). Sjedinjene Američke Države su dodatno rasporedile hiljade vojnika u Evropi, dok je [[nosač aviona]] USS ''Harry S. Truman'' stavljen pod komandu NATO-a u [[Sredozemno more|Sredozemlju]]. Njemački kancelar [[Olaf Scholz]] najavio je historijski preokret, odobrivši 100 milijardi eura izvanredne vojne potrošnje i podizanje izdvajanja za odbranu na 2% [[Bruto domaći proizvod|BDP-a]]. Najznačajnija [[Geopolitika|geopolitička]] posljedica invazije za Alijansu bila je odluka tradicionalno neutralnih država, [[Finska|Finske]] i [[Švedska|Švedske]], da zatraže članstvo u NATO-u u maju 2022. uprkos prijetnjama Moskve.<ref>{{cite web |url=https://www.svt.se/nyheter/om/sverige-och-nato |title=Sverige och Nato |website=SVT Nyheter |language=sv |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Finska je zvanično postala punopravna članica Saveza u aprilu 2023. Švedska joj se, nakon višemjesečnih blokada [[Turska|Turske]] i [[Mađarska|Mađarske]], pridružila kao 32. članica u martu 2024. === Evropska unija === Predsjednica [[Evropska komisija|Evropske komisije]], [[Ursula von der Leyen]], najavila je brze sankcije i zabranu emitiranja ruskih državnih medija ([[RT]] i [[Sputnik (novinska agencija)|Sputnjik]]) u zemljama Unije kao odgovor na ratnu [[Propaganda|propagandu]]. [[Evropska unija|EU]] je prvi put u svojoj historiji finansirala kupovinu i isporuku vojne opreme jednoj zemlji u ratu, te je zatvorila svoj [[zračni prostor]] za ruske avione. Do kraja 2025. godine, Evropska unija usvojila je niz velikih paketa sankcija usmjerenih na izolaciju ruske ekonomije i smanjenje njenih kapaciteta za vođenje rata.<ref>{{cite web |url=https://euperspectives.eu/2025/12/union-extends-russia-sanctions-until-end-of-july/ |title=Union extends Russia sanctions until end of July |date=22. 12. 2025 |website=EU Perspectives |language=en |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Sankcije su obuhvatile zabranu uvoza ruskog uglja, nafte, a odnedavno i potpunu zabranu uvoza ruskog [[Ukapljeni prirodni gas|ukapljenog prirodnog gasa (LNG)]], uz isključenje ključnih ruskih banaka iz globalnog sistema [[SWIFT]].<ref>{{cite web |url=https://commission.europa.eu/news-and-media/news/eu-adopts-new-sanctions-against-russia-2025-10-23_en |title=EU adopts new sanctions against Russia |date=22. 10. 2025 |website=European Commission |language=en |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Također, Ukrajina je po ubrzanoj proceduri dobila status zvaničnog kandidata za punopravno članstvo u Evropskoj uniji. === Ostale zemlje i međunarodne organizacije === [[Datoteka:20220302 Ambasada RP w Sarajewie, flagi PL i UA.jpg|mini|Ukrajinska zastava na zgradi [[Ambasada Republike Poljske u Sarajevu|Ambasade Poljske u Sarajevu]]]] [[Češka]], Latvija i Litvanija prestale su izdavati vize ruskim državljanima nedugo nakon invazije. [[Mikronezija]] je u potpunosti prekinula diplomatske odnose s Rusijom. [[Moskva]] je tražila od [[Kazahstan]]a da pošalje jedinice za podršku u ofanzivi, no Kazahstan je to odbio naglasivši da ne priznaje otcijepljene teritorije. Kineski predsjednik [[Xi Jinping]] u razgovoru s Putinom naglasio je rješavanje spora dijalogom, dok je Kina zvanično apelirala na poštovanje [[suverenitet]]a, suzdržavajući se od direktne osude ruskog napada u tijelima UN-a. Indijski premijer [[Narendra Modi]] apelirao je na momentalni prekid nasilja, ali Indija nije osudila invaziju i nastavila je ekonomsku saradnju s Moskvom, kupujući značajne količine ruske nafte s popustom. [[Srbija]] je ostala među rijetkim evropskim državama koje su se usprotivile uvođenju ekonomskih sankcija Rusiji. Predsjednik [[Aleksandar Vučić]] podržao je suverenitet Ukrajine, navodeći međutim da će država primarno štititi svoje interese. Uprkos odbijanju sankcija, Srbija je na sjednicama Generalne skupštine UN-a glasala za rezolucije kojima se osuđuje agresija i zahtijeva povlačenje trupa. [[Papa Franjo]] izrazio je duboku tugu zbog rata i u više navrata tokom ratnih godina pokušavao je posredovati u mirovnim pregovorima. [[Vaseljenski patrijarh]] [[Bartolomej I]] oštro je osudio invaziju izrazivši solidarnost sa Ukrajinom, dok je [[Patrijarh moskovski i sve Rusije|patrijarh moskovski]] [[Kiril]] uglavnom izražavao podršku odlukama ruske vlade, pozivajući na "brzu obnovu mira". [[Međunarodni sud pravde]] (ICJ) u Hagu je u martu 2022. donio pravno obavezujuću odluku kojom je Rusiji naredio da odmah obustavi sve vojne operacije u Ukrajini.<ref>{{cite web |url=https://www.justiceinfo.net/en/88936-international-court-of-justice-orders-russia-stop-invasion-ukraine.html |title=The International Court of Justice orders Russia to stop its invasion of Ukraine |date=4. 2. 2024 |website=Justice Info |language=en |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Sud je tom prilikom odbacio ruske navode o [[genocid]]u u [[Donbas]]u kao izgovor za invaziju. Moskva je ovu odluku suda u potpunosti ignorirala. === Ostale reakcije === [[Datoteka:McDonald's Moscow 2022-03-15 closing sign.jpg|mini|Obavijest o zatvaranju McDonald's restorana u Moskvi u martu 2022. uslijed masovnog egzodusa zapadnih kompanija iz Rusije.]] Ruska agresija izazvala je historijski presedan korporativnog bojkota, pošto je više od hiljadu međunarodnih kompanija najavilo potpuno povlačenje ili obustavu operacija u Rusiji.<ref>{{cite web |url=https://som.yale.edu/story/2022/over-1000-companies-have-curtailed-operations-russia-some-remain |title=Over 1,000 Companies Have Curtailed Operations in Russia |date=23. 2. 2025 |website=Yale School of Management |language=en |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Među gigantima koji su trajno napustili rusko tržište bili su [[McDonald's]], [[IKEA]], [[Apple Inc.|Apple]], [[Shell plc|Shell]], [[BP]], te finansijske institucije poput [[Visa Inc.|Vise]] i [[Mastercard]]a.<ref>{{cite web |url=https://news.clearancejobs.com/2022/03/11/from-aerospace-to-consulting-firms-to-mcdonalds-companies-exit-russia/ |title=From Aerospace to Consulting Firms to McDonalds: Companies Exit Russia |date=10. 3. 2022 |website=ClearanceJobs |language=en |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Kulturne i sportske institucije također su prekinule sve veze s Moskvom. Krovne nogometne organizacije, [[FIFA]] i [[UEFA]], suspendirale su ruske klubove i nacionalne timove iz svih takmičenja na neodređeno vrijeme.<ref>{{cite web |url=https://inside.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022/media-releases/fifa-uefa-suspend-russian-clubs-and-national-teams-from-all-competitions |title=FIFA/UEFA suspend Russian clubs and national teams from all competitions |date=27. 2. 2022 |website=FIFA |language=en |access-date=21. 2. 2026}}</ref> Zbog ove odluke, Rusija je automatski diskvalificirana sa [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2022.|Svjetskog prvenstva 2022. godine]].<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/28/russia-expelled-from-world-cup-clubs-banned-from-competitions |title=FIFA and UEFA suspend Russia from international football |date=28. 2. 2022 |website=Al Jazeera |language=en |access-date=21. 2. 2026}}</ref> [[Međunarodni olimpijski komitet]] (MOK) zabranio je nastupe pod ruskom zastavom na međunarodnim takmičenjima, a Rusija je isključena i iz članstva u [[Vijeće Evrope|Vijeću Evrope]]. === Ekonomske posljedice === Rat i posljedične sankcije Zapada stvorili su drastične poremećaje u globalnoj ekonomiji. Na početku invazije, [[Ruska rublja|ruska valuta rublja]] naglo je izgubila oko 30% svoje vrijednosti, a zapadne države su povukle nezapamćen potez zamrzavanja preko 300 milijardi dolara deviznih rezervi [[Centralna banka Rusije|Centralne banke Rusije]] deponovanih u inostranstvu. Evropa se suočila s dubokom energetskom krizom. Zbog obustave dotoka ruskog plina, cijene energenata su tokom 2022. i 2023. dostigle historijske maksimume. To je potaknulo ubrzanu [[Inflacija|inflaciju]] širom kontinenta i masovnu izgradnju LNG terminala kako bi se nadoknadio manjak isporuka. Rat je izazvao i globalnu prehrambenu nesigurnost, s obzirom na to da su Ukrajina i Rusija ključni izvoznici [[Pšenica|pšenice]], suncokretovog ulja i gnojiva na svjetskom tržištu. === Protesti === [[Datoteka:Ukraine solidarity protest Berlin Pariser Platz with lighted Brandenburg Gate 2022-02-24 07.jpg|mini|Protest podrške Ukrajini ispred [[Brandenburška kapija|Brandenburške kapije]] u Berlinu na dan početka invazije, 24. februara 2022.]] Početak invazije izazvao je masovne antiratne proteste u brojnim svjetskim metropolama. U gradovima poput [[Berlin]]a, [[London]]a, [[Pariz]]a, [[Prag]]a i [[New York City|New Yorka]], stotine hiljada ljudi okupljalo se na trgovima zahtijevajući prekid vatre i izražavajući solidarnost s ukrajinskim narodom. U samoj Rusiji, spontani protesti ugušeni su brutalnom policijskom represijom. Samo u prvim sedmicama rata, ruske vlasti su privele preko 15.000 antiratnih demonstranata. Kako bi suzbila opoziciju, ruska [[Državna duma|Duma]] izglasala je oštre zakone koji propisuju zatvorske kazne do 15 godina za širenje "lažnih informacija" o Oružanim snagama Rusije i za javno nazivanje "specijalne vojne operacije" ratom ili invazijom. Takva represija, kao i proglašenje [[Mobilizacija|mobilizacije]], pokrenuli su historijski egzodus te se procjenjuje da je stotine hiljada ruskih građana trajno napustilo zemlju. == Žrtve i gubici == [[Datoteka:Συνάντηση με ΥΠΕΞ Ουκρανίας D. Kuleba - Επίσκεψη σε Μνημείο πεσόντων υπερασπιστών Ουκρανίας (uncensored).jpg|mini|Zid sjećanja na ukrajinske vojnike poginule u Rusko-ukrajinskom ratu]] [[Datoteka:Українські захисники розгромили ворожу БТГ на Донеччині за кілька годин 09.jpg|mini|Ruske žrtve pored oklopnog vozila označenog slovom [[Z (vojni simbol)|Z]]]] [[Datoteka:Російські війська убили дітей в Охтирці.jpg|mini|Žrtve nakon što su dvije granate pogodile dvospratnu zgradu vrtića u [[Ohtirka|Ohtirki]], zbog čega je oko 50 osoba hospitalizirano]] Smatra se da ruski i ukrajinski izvori preuveličavaju brojeve žrtava protivnika, a umanjuju vlastite gubitke radi podizanja morala.<ref>{{cite web |url=https://theconversation.com/ukraine-war-casualty-counts-from-either-side-can-be-potent-weapons-and-shouldnt-always-be-believed-198894 |title=Ukraine war: casualty counts from either side can be potent weapons and shouldn't always be believed |publisher=The Conversation |date=1. 2. 2023 |first=Lily |last=Hamourtziadou}}</ref> Procurjeli američki dokumenti navode da "prikrivanje stvarnog broja žrtava unutar [ruskog] sistema naglašava stalnu nespremnost vojske" da prenosi loše vijesti višem komandnom lancu.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65260672 |first=Paul |last=Kirby |title=Ukraine war: Pentagon leaks reveal Russian infighting over death toll |work=[[BBC News]] |date=13. 4. 2023}}</ref> Ruski mediji su uglavnom prestali izvještavati o broju ruskih žrtava.<ref name="fortune">{{cite news |last=Meyer |first=David |date=14. 3. 2022 |title=Why is it so hard to get accurate death tolls in the Russia-Ukraine war? |url=https://fortune.com/2022/03/14/ukraine-russia-death-tolls-misinformation-find-your-own/ |work=Fortune |access-date=21. 3. 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Roth |first=Andrew |date=22. 3. 2022 |title=How many Russian soldiers have died in the war in Ukraine? |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/22/how-many-russian-soldiers-died-ukraine-losses |access-date=22. 3. 2022}}</ref> Rusija i Ukrajina su priznale da su pretrpjele "značajne",<ref name="tragedy">{{cite news |date=8. 4. 2022 |title=Russia admits 'significant losses of troops' in Ukraine |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/8/we-have-significant-losses-and-its-a-huge-tragedy-kremlin |access-date=17. 9. 2023}}</ref> odnosno "velike" gubitke.<ref name="untilwarends">{{cite news |date=29. 3. 2022 |title=Ukraine not to reveal own military death toll until war ends |work=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3443116-ukraine-not-to-reveal-own-military-death-toll-until-war-ends.html}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-66581217 |title='Dying by the dozens every day' – Ukraine losses climb |date=29. 8. 2023 |work=[[BBC News]] |access-date=17. 9. 2023}}</ref> Broj civilnih i vojnih žrtava nemoguće je precizno utvrditi usljed [[Ratna magla|magle rata]].<ref>{{cite news |last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Witte |first2=Griff |date=26. 2. 2022 |title=Civilians are dying in Ukraine. But exactly how many remains a mystery. |work=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/26/ukraine-deaths-casualties/ |access-date=19. 9. 2023}}</ref><ref>{{cite news |date=16. 3. 2022 |title=As Russian Troop Deaths Climb, Morale Becomes an Issue, Officials Say |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/03/16/us/politics/russia-troop-deaths.html |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316225152/https://www.nytimes.com/2022/03/16/us/politics/russia-troop-deaths.html |archive-date=16. 3. 2022 |quote="The conservative side of the estimate, at more than 7,000 Russian troop deaths, is greater than the number of American troops killed over 20 years in Iraq and Afghanistan combined."}}</ref> Novinska agencija [[Agence France-Presse]] (AFP) izvijestila je da ni ona ni nezavisni posmatrači sukoba nisu mogli potvrditi ruske i ukrajinske tvrdnje o neprijateljskim gubicima, te sumnjaju da su preuveličane.<ref>{{cite news |date=13. 4. 2022 |title=Ukraine conflict death toll: what we know |publisher=[[Agence France-Presse]] |work=France 24 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220413-ukraine-conflict-death-toll-what-we-know |access-date=20. 4. 2022}}</ref> U oktobru 2022. nezavisni ruski medijski projekt Važne priče (iStories), pozivajući se na izvore bliske Kremlju, izvijestio je da je više od 90.000 ruskih vojnika poginulo, teško ranjeno ili nestalo.<ref>{{cite news |date=12. 10. 2022 |title=Russia's 'irrecoverable losses' in Ukraine: more than 90,000 troops dead, disabled, or AWOL |work=Meduza |url=https://meduza.io/en/news/2022/10/12/russia-s-irrecoverable-losses-in-ukraine-more-than-90-000-troops-dead-disabled-or-awol}}</ref> Ukrajinski predsjednik [[Volodimir Zelenski]] izjavio je u februaru 2026. da je na ratištu poginulo oko 55.000 ukrajinskih vojnika, naglasivši da se značajan broj zvanično vodi kao nestao u akciji.<ref name="55k_reuters">{{cite web |title=Fifty-five thousand Ukrainian soldiers killed on battlefield, Zelenskiy tells French TV |url=https://www.reuters.com/world/55000-ukrainian-soldiers-killed-battlefield-zelenskiy-tells-french-tv-2026-02-04/ |website=Reuters |date=4. 2. 2026 |access-date=5. 2. 2026}}</ref><ref name="55k_euronews">{{cite web |date=4. 2. 2026 |title=Zelenskyy says 55,000 Ukrainian soldiers killed in Russian all-out war |url=https://www.euronews.com/2026/02/04/volodymyr-zelenskyy-55000-ukrainian-soldiers-killed-since-full-scale-invasion |access-date=5. 2. 2026 |website=Euronews |language=en}}</ref><ref name="55k_bbc">{{cite web |date=5. 2. 2026 |title=55,000 Ukrainian soldiers killed in war with Russia, Zelensky says |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cvgn2dzwd1do |access-date=7. 2. 2026 |website=[[BBC News]] |language=en}}</ref> Iako se broj poginulih u borbi može procijeniti iz različitih izvora, uključujući satelitske snimke vojnih akcija, mjerenje civilnih žrtava znatno je teže. U junu 2022. ukrajinski ministar odbrane izjavio je za CNN da su poginule desetine hiljada Ukrajinaca, te je izrazio nadu da je broj žrtava ispod 100.000.<ref>{{cite news |last1=Regan |first1=Helen |last2=Kottasová |first2=Ivana |last3=Haq |first3=Sana Noor |last4=Khalil |first4=Hafsa |last5=Vogt |first5=Adrienne |last6=Sangal |first6=Aditi |date=16. 6. 2022 |title=Tens of thousands have been killed since the invasion, says Ukrainian defense minister |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-16-22#h_255010f04309b11df83acfffc6a47042 |access-date=15. 9. 2022}}</ref> Do jula 2024. oko 20.000 Ukrajinaca izgubilo je udove.<ref>{{cite web |last=Bennetts |first=Marc |date=25. 6. 2024 |title=Facing annihilation, the Ukrainian towns praying for Western reinforcements |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/facing-annihilation-the-ukrainian-towns-praying-for-western-reinforcements-5xtvpxwtv |access-date=25. 6. 2024 |website=The Times}}</ref> Ukrajinski zvaničnici vjeruju da je u [[Mariupolj]]u ubijeno najmanje 25.000 ljudi,<ref>{{cite news |last=Yuhas |first=Alan |date=24. 8. 2022 |title=Thousands of Civilian Deaths and 6.6 Million Refugees: Calculating the Costs of War |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/08/24/world/europe/russia-ukraine-war-toll.html |access-date=20. 9. 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Shandra |first=Alya |date=30. 8. 2022 |title=87,000 killed civilians documented in occupied Mariupol – volunteer |work=Euromaidan Press |url=https://euromaidanpress.com/2022/08/30/87000-killed-civilians-documented-in-occupied-mariupol-volunteer/ |access-date=20. 9. 2022}}</ref> a tijela su se pronalazila i u septembru 2022.<ref>{{cite news |date=4. 9. 2022 |title=Mariupol: invaders don't bother to clear residential buildings of newly discovered bodies |work=Ukrinform |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3564256-mariupol-invaders-dont-bother-to-clear-residential-buildings-of-newly-discovered-bodies.html |access-date=19. 9. 2023}}</ref> Gradonačelnik je izjavio da je preko 10.000, a moguće i do 20.000 civila, poginulo tokom opsade Mariupolja, te da su ruske snage po ulasku u grad donijele mobilnu opremu za kremaciju.<ref>{{cite news |publisher=PBS |title=Over 10,000 civilians killed in Mariupol siege, mayor says |date=11. 4. 2022 |url=https://www.pbs.org/newshour/world/over-10000-civilians-killed-in-mariupol-siege-mayor-says |access-date=17. 9. 2023|first1=Yuras|last1=Karmanau|first2=Adam|last2=Schreck|first3=Cara|last3=Anna}}</ref><ref>{{cite news |date=14. 2. 2023 |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine by the numbers |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/14/world/russia-invasion-of-ukraine-numbers/ |access-date=26. 9. 2023 |work=The Japan Times |quote=Kyiv said at least 20,000 Ukrainian civilians had been killed. In total, some 30,000 to 40,000 civilians have lost their lives nationwide in the conflict, Western sources say.}}</ref><ref>{{cite web |title=At What Cost? The Economic and Human Costs of Russia's Invasion of Ukraine |url=https://www.cdhowe.org/public-policy-research/what-cost-economic-and-human-costs-russias-invasion-ukraine-0 |access-date=7. 10. 2023 |website=C.D. Howe Institute}}</ref> Istraga koju je krajem 2022. proveo [[Associated Press]] (AP) procijenila je da je samo na području Mariupolja ubijeno do 75.000 civila.<ref>{{cite web |title=The Cost of War to Ukraine |url=https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/cost-war-ukraine |access-date=8. 10. 2023 |website=The Royal United Services Institute for Defence and Security Studies}}</ref><ref>{{cite news |date=23. 12. 2022 |title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9 |access-date=1. 10. 2023 |work=AP News}}</ref> AFP navodi da "ključnu prazninu u broju žrtava predstavlja nedostatak informacija iz mjesta pod ruskom okupacijom, poput lučkog grada Mariupolja, gdje se vjeruje da su poginule desetine hiljada civila".<ref>{{cite news |date=6. 6. 2023 |title=10,368: The incomplete count of Ukraine's civilian dead |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230606-10-368-the-incomplete-count-of-ukraine-s-civilian-dead |access-date=29. 9. 2023 |publisher=[[Agence France-Presse]] |work=France 24}}</ref> U Mariupolju je između marta 2022. i februara 2023. zabilježeno najmanje 8.000 prekomjernih smrtnih slučajeva.<ref>{{cite web |date=8. 2. 2024 |title="Our City Was Gone": Russia's Devastation of Mariupol, Ukraine |url=https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol/report |access-date=15. 8. 2025 |website=Human Rights Watch |language=en}}</ref> Ured visokog komesara Ujedinjenih nacija za ljudska prava (OHCHR) smatra da je stvarni broj civilnih žrtava znatno veći od onog koji su uspjeli potvrditi.<ref name="OHCHR sep">{{cite web |date=25. 9. 2023 |title=Ukraine: civilian casualty update 24 September 2023 |url=https://www.ohchr.org/en/news/2023/09/ukraine-civilian-casualty-update-24-september-2023 |publisher=Ured visokog komesara Ujedinjenih nacija za ljudska prava}}</ref> U ruskoj vojsci su etničke manjine pretrpjele neproporcionalno visoke gubitke. U oktobru 2022. ruske regije s najvećim brojem poginulih bile su [[Dagestan]], [[Tuva]] i [[Burjatija]], sve redom manjinske regije. U februaru 2024. šest od deset ruskih regija s najvišom stopom smrtnosti u Ukrajini nalazilo se u Sibiru i na Dalekom istoku, a kontinuirano nesrazmjerne stope žrtava među etničkim manjinama navele su analitičare na upozorenja da će situacija dovesti do dugoročno destruktivnih posljedica po ove zajednice.<ref name="n606">{{cite web |last1=Schifrin |first1=Nick |last2=Cutler |first2=Sarah |last3=Fellow |first3=Columbia Journalism |title=Russia's ethnic minorities disproportionately die in the war in Ukraine |website=PBS NewsHour |date=11. 12. 2023 |url=https://www.pbs.org/newshour/show/russias-ethnic-minorities-disproportionately-conscripted-to-fight-the-war-in-ukraine |access-date=17. 5. 2024}}</ref><ref name="g456">{{cite web |last=Latypova |first=Leyla |title=2 Years Into Ukraine War, Russia's Ethnic Minorities Disproportionately Killed in Battle |website=The Moscow Times |date=17. 5. 2024 |url=https://www.themoscowtimes.com/2024/02/24/2-years-into-ukraine-war-russias-ethnic-minorities-disproportionately-killed-in-battle-a84170 |access-date=}}</ref><ref name="g132">{{cite web |last=Petkova |first=Mariya |title='Putin is using ethnic minorities to fight in Ukraine': Activist |website=Al Jazeera |date=25. 10. 2022 |url=https://www.aljazeera.com/features/2022/10/25/russia-putin-is-using-ethnic-minorities-to-fight-in-ukraine |access-date=17. 5. 2024}}</ref><ref name="c079">{{cite web |last=Bessonov |first=Ania |title=Russian ethnic minorities bearing brunt of Russia's war mobilization in Ukraine |website=CBC |date=4. 10. 2022 |url=https://www.cbc.ca/news/world/russia-mobilization-ethnic-minorities-buryat-1.6605501 |access-date=17. 5. 2024}}</ref><ref name="j309">{{cite web |title=Young, poor and from minorities: the Russian troops killed in Ukraine |website=France 24 |date=17. 5. 2022 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220517-young-poor-and-from-minorities-the-russian-troops-killed-in-ukraine |access-date=17. 5. 2024}}</ref> Oko 1.200 ruskih vojnika dnevno je poginulo ili ranjeno u Ukrajini tokom maja i juna 2024,<ref>{{cite news |title=Ukraine calls them meat assaults: Russia's brutal plan to take ground |url=https://www.bbc.com/news/articles/c80xjne8ryxo |work=[[BBC News]] |date=4. 7. 2024}}</ref> a taj broj se popeo na 1.500 do novembra 2024, kada je procijenjeno oko 45.690 žrtava.<ref>{{cite news |title=Russia is suffering record casualties as the West steps up support for Ukraine, and it may struggle to replace them |first=Tom |last=Porter |work=[[Business Insider]] |date=6. 12. 2024 |url=https://www.businessinsider.com/russia-will-struggle-to-replace-its-casualties-in-ukraine-isw-2024-12}}</ref> Magazin ''[[Newsweek]]'' procijenio je da je u najkrvavijem danu u novembru 2024. broj ubijenih ruskih muškaraca (1.950) premašio prosječan dnevni broj rođenih muškaraca u Rusiji (1.836).<ref>{{cite news |work=Newsweek |title=Russia's Loss of Men in Ukraine Surpasses Daily Birth Rate |date=12. 11. 2024 |url=https://www.newsweek.com/russia-casualties-death-rate-birth-rate-ukraine-1984557}}</ref> Informativni portal Meduza sa sjedištem u Latviji procijenio je da je do jula 2024. poginulo do 140.000 ruskih vojnika.<ref>{{cite web |title=120,000 Russian soldiers killed in Ukraine, Mediazona and Meduza estimate |url=https://meduza.io/en/feature/2024/07/05/120-000-russian-soldiers-killed-in-ukraine-mediazona-and-meduza-estimate |website=Meduza |date=5. 7. 2024 |access-date= }}{{Mrtav link}}</ref> U decembru 2025. analiza BBC-ja sugerirala je da ruski gubici rastu brže nego u bilo kojem prethodnom periodu invazije, uz 40% više objavljenih vojničkih čitulja u Rusiji tokom 2025. u poređenju sa 2024. godinom.<ref name="r579">{{cite web |last=Ivshina |first=Olga |title=Russia's losses in Ukraine rise faster than ever as US pushes for peace deal |website=[[BBC News]] |date=30. 12. 2025 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c62n922dnw7o |access-date=4. 1. 2026}}</ref><ref name="e211">{{cite web |last=Butt |first=Maira |title=Russian losses in Ukraine rising faster than ever, finds new analysis |website=The Independent |date=31. 12. 2025 |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-ukraine-losses-casualties-war-putin-zelensky-b2892512.html |access-date=4. 1. 2026}}</ref> Ruska invazija postala je najsmrtonosniji evropski rat u posljednjih 80 godina.<ref>{{cite news |work=[[The New York Times]] |title=Enduring Mayhem: Images From Year 3 of the War in Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/world/europe/images-ukraine-war-third-year.html |date=24. 4. 2024}}</ref> Prosječna stopa smrtnosti u Ukrajini iznosila je 8,7 na 1.000 stanovnika 2020. godine,<ref>{{cite web |title=Annual death rate from all causes, 1980 to 2021 — Ukraine |url=https://ourworldindata.org/grapher/age-standardized-deaths-from-all-causes?tab=chart&country=~UKR |work=Our World in Data |access-date=13. 10. 2024}}</ref> da bi u 2024. skočila na 18,6, dok je stopa smrtnosti u Rusiji iznosila 14 na 1.000 stanovnika. Time su zauzele prvo, odnosno deveto mjesto među zemljama s najvišom stopom smrtnosti u svijetu.<ref>{{cite web |title=Country Comparisons — Death rate |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |work=The World Factbook |archive-url=https://archive.today/20240913084439/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/death-rate/country-comparison/ |access-date=13. 10. 2024 |archive-date=13. 9. 2024}}</ref> U augustu 2024. magazin ''[[Haaretz]]'' procijenio je da je u ruskoj invaziji poginulo 172.000 ljudi.<ref>{{cite news |title=The Numbers Show: Gaza War Is One of the Bloodiest in the 21st Century |first=Nir |last=Hasson |date=14. 8. 2024 |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/2024-08-14/ty-article-magazine/.premium/the-death-toll-in-gaza-is-bad-even-compared-to-the-wars-in-ukraine-iraq-and-myanmar/00000191-50c6-d6a2-a7dd-d1decf340000 |archive-url=https://archive.today/20240814234839/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/2024-08-14/ty-article-magazine/.premium/the-death-toll-in-gaza-is-bad-even-compared-to-the-wars-in-ukraine-iraq-and-myanmar/00000191-50c6-d6a2-a7dd-d1decf340000 |archive-date=14. 8. 2024}}</ref> U februaru 2025. [[Quincy Institute for Responsible Statecraft|Quincy institut za odgovorno upravljanje državom]] procijenio je 250.000 mrtvih.<ref>{{cite web |title=The Ukraine War After Three Years: Roads Not Taken |first=Marcus |last=Stanley |date=19. 2. 2025 |publisher=Quincy Institute for Responsible Statecraft |url=https://quincyinst.org/research/the-ukraine-war-after-three-years-roads-not-taken/#}}</ref> U septembru 2024. ''[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]'' izvijestio je da je do tada ubijeno ili ranjeno milion Ukrajinaca i Rusa.<ref name="WSJ-Casualties">{{cite journal |url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |first=Bojan |last=Pancevski |journal=[[The Wall Street Journal]] |date=17. 9. 2024 |title=One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |access-date=}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" |+Potvrđeni gubici |- ! scope="col" | ! scope="col" |Broj ! scope="col" |Vremenski period ! scope="col" |Izvor |- ! scope="row" |'''Civili u Ukrajini''' |'''14.999''' ubijenih, '''40.601''' ranjenih<ref group="napomena">Potvrđeno je da je unutar Ukrajine ubijeno najmanje 176 stranih civila iz 25 zemalja.</ref> |24. februar 2022 – 31. december 2025. |Ujedinjene nacije (OHCHR)<ref>{{cite web |date=12. 1. 2026 |title=Ukraine: Protection of civilians in armed conflict. December 2025 upate |url=https://ukraine.ohchr.org/sites/default/files/2026-01/Ukraine%20-%20protection%20of%20civilians%20in%20armed%20conflict%20%28December%202025%29_ENG.pdf |access-date=25. 1. 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> |- !scope="row"|'''Ruski civili''' |'''394''' ubijenih (u Zapadnoj Rusiji) |24. februar 2022 – 25. decembar 2024. |7x7<ref>{{cite web |date=1. 8. 2023 |title=Список жертв войны в российских регионах |url=https://semnasem.org/articles/2023/08/01/spisok-zhertv-vojny-v-rossijskih-regionah |publisher=7x7}}</ref> |- !scope="row"|'''Ukrajinske snage''' |'''70.935''' poginulih (uklj. neborbene gubitke),<ref>{{cite web |title=Важкі цифри: як сприймати нові дані про військові втрати – DW – 27.02.2024 |url=https://www.dw.com/uk/vazki-cifri-ak-sprijnali-ukrainci-novi-dani-pro-vijskovi-vtrati/a-68381601 |access-date=25. 5. 2024 |website=dw.com |language=uk}}</ref><br />'''64.995''' nestalih, '''6.087''' zarobljenih<br />(potvrđeno imenom) |24. februar 2022 – 21. maj 2025. |Projekt UALosses<ref name="UALosses">{{cite web |url=https://ualosses.org/en/soldiers/ |title=Ukraine's losses in the war |website=UALosses |date=21. 5. 2025}}</ref> |- ! scope="row" |'''Ruske snage'''<br />(bez DNR i LNR) |'''186.102''' poginulih (potvrđeno imenom) |24. februar 2022 – 20. februar 2026. |BBC News Russian i Mediazona<ref name="BBCMediazona">{{cite web |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cy03kd8l2zdo |title=Без нормальних туалетів, води і опалення. Як село в Росії відправило на війну проти України всіх чоловіків |date=20. 2. 2026 |publisher=BBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20260221001514/https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cy03kd8l2zdo |archive-date=21. 2. 2026}}<br />{{cite news |title=Russian casualties in Ukraine. Mediazona count, updated |work=Mediazona |url=https://en.zona.media/article/2022/05/11/casualties_eng |date=1. 8. 2025 |access-date=16. 2. 2026}}</ref> |- ! scope="row" |'''Ruske snage'''<br />(DNR i LNR) |'''21.000–23.500''' poginulih |24. februar 2022 – 30. septembar 2024. |BBC News Russian<ref name="BBCMediazona"/> |} {| class="wikitable plainrowheaders" |+Procijenjeni i prijavljeni gubici |- ! scope="col" | ! scope="col" |Broj ! scope="col" |Vremenski period ! scope="col" |Izvor |- ! rowspan="2"| '''Ukrajinski civili''' |'''12.000''' ubijenih (potvrđeno),<br />preko '''16.000''' zarobljenih<ref group="napomena">Zabilježeno je da su pojedini civili preminuli u ruskom zarobljeništvu ({{cite web |title=Thousands of Ukrainian civilians lost in hellish archipelago of Russian jails |url=https://news.sky.com/story/thousands-of-ukrainian-civilians-lost-in-hellish-archipelago-of-russian-jails-13368705 |date=16. 5. 2025 |website=Sky News |language=en}}), poput novinarke Viktorije Roščine ({{cite web |date=24. 4. 2025 |title=Ukraine brings back body of journalist Viktoriia Roshchyna tortured in Russian captivity, official says |url=https://kyivindependent.com/ukraine-brings-back-body-of-journalist-viktoriia-roshchyna/ |access-date=24. 4. 2025 |website=The Kyiv Independent |language=en}}).</ref> |24. februar 2022 – 17. juni 2024.<br />24. februar 2022 – 16. decembar 2024. |Ukrajina<ref>{{cite news |url=https://www.president.gov.ua/en/news/lishe-vstanovlennya-spravedlivogo-miru-ta-prityagnennya-agre-91613 |title=Only the Establishment of a Just Peace and Holding the Aggressor to Account will Stop Russia's War Crimes in Ukraine – a Separate Discussion on the Humanitarian Dimension of the War Was Held at the Peace Summit |date=17. 6. 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/12/16/7489343/ |title=Over 16,000 Ukrainian civilians held captive in Russia – Ukraine's ombudsman |date=16. 12. 2024}}</ref> |- |'''2.883''' ubijenih, '''8.260''' ranjenih<br />(na područjima DNR i LNR) |17. februar 2022 – 22. decembar 2024. |DNR i LNR<ref group="napomena">DNR je saopštila da je između 1. januara 2022. i 22. decembra 2024. na njenim teritorijama ubijeno 1.799, a ranjeno 6.902 civila ({{cite web |date=22. 12. 2024 |title=Обзор социально-гуманитарной ситуации, сложившейся на территории Донецкой Народной Республики вследствие военных действий в период с 16 по 22 декабря 2024 г. |language=ru |publisher=Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=https://ombudsman-dnr.ru/obzor-soczialno-gumanitarnoj-situaczii-slozhivshejsya-na-territorii-doneczkoj-narodnoj-respubliki-vsledstvie-voennyh-dejstvij-v-period-s-16-po-22-dekabrya-2024-g/}}), od čega je 8 poginulo, a 23 ranjeno između 1. januara i 25. februara 2022. ({{cite web |date=12. 2. 2022 |title=The overview of the current social and humanitarian situation in the territory of the Donetsk People's Republic as a result of hostilities in the period from 19 and 25 February 2022 |url=https://eng.ombudsman-dnr.ru/the-overview-of-the-current-social-and-humanitarian-situation-in-the-territory-of-the-donetsk-peoples-republic-as-a-result-of-hostilities-in-the-period-from-19-and-25-february-2022/ |access-date=21. 3. 2022 |website=Human Rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic}}), što ostavlja ukupno 1.791 poginulih i 6.879 ranjenih u periodu ruske invazije.</ref><ref>{{cite web |date=2. 3. 2023 |title=3,200 LPR civilians killed as a result of Kiev's aggression since 2014 – ombudsperson |website=lug-info.com |url=https://lug-info.com/en/news/3-200-lpr-civilians-killed-as-a-result-of-kiev-s-aggression-since-2014-ombudsperson |access-date=}}</ref><ref>{{cite web |date=28. 12. 2023 |title=Kiev artillery attacks claim 72 lives in LPR over year, 268 people wounded – ombudsperson |website=lug-info.com |url=https://lug-info.com/en/news/kiev-artillery-attacks-claim-72-lives-in-lpr-over-year-268-people-wounded-ombudsperson}}</ref> |- ! scope="row" |'''Ruski civili''' |'''621''' ubijen (uključujući [[Krim]]), '''789''' nestalih |24. februar 2022 – 19. maj 2025. |Rusija<ref>{{cite web |date=19. 5. 2025 |title=Ukrainian Attacks Have Killed 600 Russian Civilians Since Full-Scale Invasion, Chief Investigator Claims |work=The Moscow Times |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/19/ukrainian-attacks-have-killed-600-russian-civilians-since-full-scale-invasion-chief-investigator-claims-a89131}}</ref><ref>{{cite web |title=Over 350 People Killed and Nearly 800 Still Missing in Kursk Region After Ukrainian Incursion, Prosecutor Says |website=The Moscow Times |date=28. 5. 2025 |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/05/27/over-350-people-killed-and-nearly-800-still-missing-in-kursk-region-after-ukrainian-incursion-prosecutor-says-a89232 |access-date=28. 5. 2025}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" |'''Ukrajinske snage''' | '''80.000''' poginulih, '''400.000''' ranjenih |24. februar 2022 – prije septembra 2024. |WSJ, pozivajući se na povjerljive<br />ukrajinske procjene<ref name="WSJ-Casualties" /> |- |'''60.000–100.000''' poginulih, '''400.000''' ranjenih |24. februar 2022 – 26. novembar 2024. |Procjena magazina The Economist<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/11/26/how-many-ukrainian-soldiers-have-died |newspaper=The Economist |date=26. 11. 2024 |title=How many Ukrainian soldiers have died? |access-date=26. 11. 2024}}</ref> |- |'''55.000''' poginulih,<ref name="55k_reuters"/><ref name="55k_euronews"/><ref name="55k_bbc"/> '''380.000''' ranjenih,<ref>{{cite news |date=17. 2. 2025 |title=Over 46,000 Ukrainian soldiers killed since start of Russia's full-scale war, Zelensky says |url=https://kyivindependent.com/over-46-000-ukrainian-soldiers-killed-since-start-of-war-zelensky-says/ |work=The Kyiv Independent |first=Kateryna |last=Hodunova |language=en}}</ref><br />'''56.700''' nestalih,<ref group="napomena">Zaključno s 17. februarom 2025. zabilježeno je 63.000 nestalih osoba ({{cite news |date=17. 2. 2025 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250217-ukraine-war-death-toll-huge-but-not-fully-known |title=Ukraine war death toll: huge but not fully known |work=France 24}}). Smatra se da su 90% od tog broja vojnici ({{cite web |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2025-02-13/icrc-number-of-missing-people-in-ukraine-and-russia-war-doubled-to-50-000-in-a-year |title=Red Cross Says Missing People in Ukraine and Russia War Doubles to 50,000 Over Past Year |date=13. 2. 2025 |website=US News}}), što bi iznosilo oko 56.700.</ref><br />'''8.000''' zarobljenih<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2024/10/30/world/europe/russia-ukraine-war-torture-abuse.html |work=[[The New York Times]] |date=30. 10. 2024 |title=Ukrainians Tell of Brutal Russian Repression in Occupied Territories}}</ref> |24. februar 2022 – 6. mart 2025.<br />24. februar 2022 – 17. februar 2025.<br />24. februar 2022 – 30. oktobar 2024. |Ukrajina |- ! rowspan="3" scope="row" |'''Ruske snage''' |'''1.140.000''' poginulih i ranjenih |24. februar 2022 – 5. novembar 2025. |Procjena Ministarstva odbrane UK-a<ref name="i174">{{cite web |last=Allison |first=George |title=Russian casualties exceed 1.1m since invasion says Britain |website=UK Defence Journal |date=6. 11. 2025 |url=https://ukdefencejournal.org.uk/russian-casualties-exceed-1-1m-since-invasion-says-britain/ |access-date=9. 11. 2025}}</ref> |- |'''191.000–269.000''' poginulih |24. februar 2022 – 30. maj 2025. |BBC News Russian<ref name="BBCMediazona"/> |- |Preko '''1.241.530''' poginulih i ranjenih,<br />'''60.000''' nestalih |24. februar 2022 – 2. februar 2026.<br />24. februar 2022 – 4. februar 2025. |Procjena Ministarstva odbrane Ukrajine<ref>{{cite news |date=2. 2. 2026 |title=War in Ukraine. Total Combat Losses of the Russian Forces for Day 1,440 |url=https://www.pravda.com.ua/eng/ |access-date= |work=Ukrainska Pravda}}</ref><br />Vlada Ukrajine<ref>{{cite news |date=4. 2. 2025 |title=Ukraine Sees Surge in Inquiries From Russian Families on Missing Soldiers |url=https://www.themoscowtimes.com/2025/02/04/ukraine-sees-surge-in-inquiries-from-russian-families-on-missing-soldiers-a87855 |work=The Moscow Times}}</ref> |- ! scope="row" |'''Snage Sjeverne Koreje''' |'''600''' poginulih, '''4.100''' ranjenih,<br />'''2''' zarobljena<ref group="napomena">Uz to, Ukrajina je izvijestila da je šest sjevernokorejskih vojnika poginulo u raketnom napadu početkom oktobra 2024, boreći se na strani ruskih snaga. Južnokorejski ministar odbrane izjavio je da je vrlo vjerovatno da su ovi izvještaji istiniti ({{cite web |url=https://www.yahoo.com/news/n-korean-soldiers-highly-likely-065912286.html |title=N. Korean soldiers 'highly likely' killed in Ukraine: Seoul |work=Yahoo News |access-date=23. 2. 2026 |archive-date=10. 10. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241010073129/https://www.yahoo.com/news/n-korean-soldiers-highly-likely-065912286.html |url-status=dead }}). Rusija je, s druge strane, negirala ove izvještaje ({{cite news |date=11. 10. 2024 |url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/10/11/kremlin-dismisses-reports-north-korean-soldiers-supporting-russia-in-ukraine |title=Kremlin dismisses reports of North Korean soldiers fighting for Russia in Ukraine |work=Euronews }}).</ref> |14. decembar 2024 – 30. april 2025. |Južnokorejska procjena<ref>{{cite web |url=https://www.euronews.com/2025/04/30/about-600-north-korean-soldiers-killed-in-russias-war-against-ukraine-seoul-says |title=About 600 North Korean soldiers killed in Russia's war against Ukraine, Seoul says |work=Euronews |date=30. 4. 2025}}<br />{{cite news |url=https://apnews.com/article/north-korea-soldiers-capture-ukraine-russia-defect-141433c872649d55358748b179781758 |title=Seoul's spy agency says North Korean soldiers captured in Ukraine haven't shown desire to defect |work=Associated Press |date=13. 1. 2025 |first=Kim |last=Tong-Hyung}}</ref><br /><ref name="date of first DPRK casualties">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/16/first-reported-deaths-of-north-korean-soldiers-fighting-against-ukraine |title=First reported deaths of North Korean soldiers fighting against Ukraine |work=[[The Guardian]] |date=16. 12. 2024}}<br />{{cite news |url=https://kyivindependent.com/30-north-korean-troops-killed-wounded-hur-says/ |title=30 North Korean soldiers killed, injured in Kursk Oblast assaults, Ukraine's intelligence claims |work=The Kyiv Independent |date=16. 12. 2024}}</ref> |} == Također pogledajte == * [[Spisak okupacija i invazija na Ukrajinu]] * [[Postsovjetski sukobi]] * [[Rusko-gruzijski rat]] * [[Drugi hladni rat]] * [[Rat u Pridnjestrovlju]] ==Napomene== <references group="lower-alpha"/> == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|2022 Russian invasion of Ukraine}} * [https://www.youtube.com/watch?v=_5YeX8eCLgA Dio Putinovog obraćanja naciji prije invazije] [[Kategorija:Ruska invazija na Ukrajinu 2022.| ]] [[Kategorija:Rusko-ukrajinski rat]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Ukrajine]] [[Kategorija:2022. u Ukrajini]] [[Kategorija:2022. u Rusiji]] [[Kategorija:2022. u Bjelorusiji]] [[Kategorija:Odnosi Bjelorusija–Ukrajina]] [[Kategorija:Odnosi Rusija–Ukrajina]] [[Kategorija:Vojna historija Ukrajine]] 89pxo8eesp4js0k3fu22shewolm4vng 0 489553 3914514 3905050 2026-07-26T12:13:19Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914514 wikitext text/x-wiki [[slika:Chromatin immunoprecipitation sequencing.svg|thumb|right|300px| Radni tok čipovanog sekvenciranja]] '''Hromatinska imunoprecipitacija''' ('''ChIP''') je tip [[imunoprecipitacija|imunoprecipitacijske]] eksperimentalne tehnike koja se koristi za istraživanje interakcije između [[protein]]a i [[DNK]] u ćeliji. Cilj mu je utvrditi da li su specifični proteini povezani sa specifičnim [[genom]]skim regijama, kao što su [[transkripcijski faktor]]i na [[promotor (genetika)|promotoru]] ili druga [[mjesta vezanja]] [[DNK]], i eventualno definiranje [[cistron]]a. ChIP takođe ima za cilj da odredi specifičnu lokaciju u genomu sa kojom su povezane različite [[histon]]ske modifikacije, što ukazuje na cilj modifikatora histona.<ref name="pmid20077036">{{cite journal | author = Collas, Philippe. | s2cid = 24225210 | title = The Current State of Chromatin Immunoprecipitation | journal = Molecular Biotechnology | volume =45 | issue =1 | pages =87–100 |date=januar 2010 | pmid = 20077036 | doi = 10.1007/s12033-009-9239-8 }}</ref> ChIP je ključan za napredak u polju [[epigenomika|epigenomike]] i učenje više o [[epigenetika|epigenetičkim]] fenomenima.<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Rosenfeld|first1=John M|last2=Cooke|first2=Tracy|last3=Li|first3=Zirong|last4=Saito|first4=Kan|last5=Taganov|first5=Konstantin|last6=Thyagarajan|first6=Bhaskar|last7=Solache|first7=Alejandra|date=mart 2013|title=Systematic optimization of parameters involved in preparation of chromatin and chromatin immunoprecipitation (ChIP) workflow|journal=Epigenetics & Chromatin|language=en|volume=6|issue=S1|pages=P122, 1756–8935–6-S1-P122|doi=10.1186/1756-8935-6-S1-P122|issn=1756-8935|pmc=3620580 |doi-access=free }}</ref> Ukratko, konvencijski metod je sljedeći: # DNK i povezani proteini na [[hromatin]]u u živim ćelijama ili tkivima su umreženi (ovaj korak je izostavljen u Native ChIP). # Kompleksi DNK-protein ([[hromatin]]-protein) se zatim režu u fragmenate DNK od ~500 bp [[sonifikacija|sonifikacijom]] ili digestijom pomoću [[nukleaza]]. # [[Umrežavanje DNK|Unakrsno povezani]] fragmenti DNK povezani sa proteinom(ima) od interesa se selektivno imunoprecipitiraju iz ćelijskih ostataka koristeći odgovarajuće antitijelo specifično za protein. # Povezani fragmenti DNK se pročišćavaju i određuje se njihova sekvenca. Obogaćivanje specifičnih DNK sekvenci predstavlja regione na genomu sa kojima je protein od interesa povezan "[[in vivo]]". ==Tipovi ChIP== Postoje uglavnom dva tipa ChIP-a, koje se prvenstveno razlikuju u početnoj pripremi hromatina. Prvi koristi reverzibilno unakrsno-vezani hromatin srezan pomoću [[sonikacija|sonikacije]] koji se zove umreženi ChIP (XChIP). Nativni ChIP (NChIP) koristi prirodni hromatin srezan putem [[Micrococcus|mikrokokusne]] [[nukleaza|nukleazne]] razgradnje. === Umreženo vezani ChIP (XChIP)=== Umreženi ChIP je uglavnom prikladan za mapiranje DNK mete transkripcijskih faktora ili drugih proteina povezanih s [[hromatin]]om i koristi reverzibilno [[umrežavanje DNK|unakrsno-povezani]] [[hromatin]] kao početni materijal. Sredstvo za reverzibilno umrežavanje može biti [[formaldehid]]<ref name="pmid569554">{{cite journal |author=Jackson, Vaughn |s2cid=25169609 |title=Studies on histone organization in the nucleosome using formaldehyde as a reversible cross-linking agent |url=https://archive.org/details/cell_1978-11_15_3/page/945 |journal=Cell |volume=15 |issue=3 |pages=945–54 |date=novembar 1978 |pmid=569554 |doi=10.1016/0092-8674(78)90278-7 }}</ref> ili [[ultraljubičasto zračenje|UV svjetlost]].<ref name="pmid3018544">{{cite journal |vauthors=Gilmour DS, Lis JT |title=In vivo interactions of RNA polymerase II with genes of ''Drosophila melanogaster'' |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1985-08_5_8/page/2009 |journal=Molecular and Cellular Biology |volume=5 |issue=8 |pages=2009–18 |date=august 1985 |pmid=3018544 |pmc=366919 |doi=10.1128/mcb.5.8.2009 }}</ref> Zatim se umreženi hromatin obično reže [[ultrazvuk]]om, dajući fragmente dužine 300–1000 [[bazni par|baznih parova]] (bp). Za smicanje hromatina korišteno je blago formaldehidno umrežavanje, praćeno digestijom puten [[nukleaza]].<ref name="pmid11751582">{{cite journal |vauthors=Bauer UM, Daujat S, Nielsen SJ, Nightingale K, Kouzarides T |title=Methylation at arginine 17 of histone H3 is linked to gene activation |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=1 |pages=39–44 |date=januar 2002 |pmid=11751582 |pmc=1083932 |doi=10.1093/embo-reports/kvf013 }}</ref> Fragmenti hromatina od 400 – 500 bp pokazali su se pogodnim za ChIP testove jer pokrivaju dva do tri [[nukleosom]]a. Ćelijski ostaci u pomaknutom lizatu se zatim uklanjaju sedimentacijom i kompleksi protein-DNK se selektivno imunoprecipitiraju upotrebom specifičnih [[antitijela]] na protein(e) od interesa. Antitijela se obično spajaju na [[agaroza|agarozu]], [[sefaraza|sefarozu]] ili magnetne kuglice. Alternativno, kompleksi hromatin-antitijelo mogu se selektivno zadržati i eluirati inertnim polimernim diskovima.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Beynon|first1=Amy L.|last2=Parkes|first2=Lindsay J.|last3=Turner|first3=Matthew L.|last4=Knight|first4=Steve|last5=Conlan|first5=Steve|last6=Francis|first6=Lewis|last7=Stocks|first7=Ben|date=septembar 2014|title=Chromatrap® 96: a new solid-state platform for high-throughput ChIP|journal=Nature Methods|language=en|volume=11|issue=9|pages=i–ii|doi=10.1038/nmeth.f.372|issn=1548-7091|doi-access=free}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.chromatrap.com/technology/|title=Chromatrap}}Revolutionary solid state platform for chromatin immunopreciptation.</ref> Imunoprecipitirani kompleksi (tj. kompleks zrna–antitijelo–protein–ciljna sekvenca DNK) se zatim sakupljaju i ispiru kako bi se uklonio nespecifično vezani hromatin, preokreće se protein–DNK [[unakrsna veza]] i proteini se uklanjaju probavom [[proteinaza K|proteinazom K]]. Verzija proteina od interesa sa oznakom [[epitop]]a ili biotinilacija ''[[in vivo]]''<ref name="Viens A 2004 68–76">{{cite journal | author = Viens A|display-authors=et al | year = 2004 | title = Use of protein biotinylation in vivo for chromatin immunoprecipitation | url = https://archive.org/details/analytical-biochemistry_2004-02-01_325_1/page/68| journal = Analytical Biochemistry | volume = 325 | issue = 1| pages = 68–76 | pmid = 14715286 | doi=10.1016/j.ab.2003.10.015}}</ref> mogu se koristiti umjesto antitijela na nativni protein od interesa. DNK povezana s kompleksom se zatim pročišćava i identificira [[PCR|lančanom reakcijom polimeraze]] (PCR), [[mikroniz]]ovima ([[čIp-na-čip]]), molekulskim kloniranjem i sekvenciranjem ili direktnim visooprotočno sekvenciranje ===Nativni ChIP (NChIP)=== Nativni ChIP je uglavnom pogodan za mapiranje DNK mete [[histon]]skih modifikatora. Općenito, prirodni hromatin se koristi kao početni hromatin. Dok se histoni omotaju oko DNK i formiraju [[nukleosom]]e, oni su prirodno povezani. Zatim se hromatin smješta razgradnjom mikrokoknih [[nukleaza]], koje cijepaju DNK po dužini povezivača, ostavljajući nukleosome netaknutim i osiguravajući fragmente DNK dužine od jednog (200bp) do pet nukleosoma (1000bp). Nakon toga, metode slične XChIP-u koriste se za čišćenje ćelijskih ostataka, imunoprecipitaciju proteina od interesa, uklanjanje proteina iz imunoprecipitiranog kompleksa i pročišćavanje i analizu DNK povezane s kompleksom. '''Tabela 1: Prednosti i nedostaci NChIP i XChIP''' {| class="wikitable" |- ! ! '''XChIP''' ! '''NChIP''' |- | '''Prednosti''' | Pogodno za faktore transkripcije ili bilo koje druge proteine povezane s hromatinom koji se slabo vezuju.<br />Primjenjivo na sve organizme gdje je prirodni protein teško pripremiti | Testabilna specifičnost antitela<br />Bolja specifičnost [[antitijela]] kao ciljni protein prirodno netaknut<br /> Bolja efikasnost oporavka [[hromatin]]a i proteina zbog bolje specifičnosti antitijela |- | '''Nedostaci''' | Neefikasan oporavak hromatina zbog poremećaja [[epitop]]a ciljnog proteina antitijela<br />Može uzrokovati lažno pozitivan rezultat zbog fiksacije prolaznih proteina na hromatin<br />Širok raspon veličine smicanja hromatina zbog nasumičnih rezova [[ultrazvuk]]om. | Obično nije prikladno za nehistonske proteine<br />[[Nukleosom]]i se mogu preurediti tokom probave |} ==Ograničenja== * Testovi velikih razmjera koji koriste ChIP su izazovni uz korištenje intaktnih modelnih organizama. To je zato što se za svaki TF moraju generirati antitijela ili, alternativno, moraju se proizvesti transgeni modelni organizmi koji eksprimiraju TF označene epitopom. * Istraživači koji proučavaju diferencijalne obrasce ekspresije gena u malim organizmima takođe se suočavaju sa problemima jer se geni eksprimiraju na niskim nivoima, u malom broju ćelija, u uskom vremenskom prozoru. * ChIP eksperimenti ne mogu razlikovati različite TF izoforme ([[Izoforma proteina]]). ==Također pogledajte== * [[Imunoprecipitacija]] * [[DamID]] * [[RIP-čip]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Chromatin immunoprecipitation}} * {{MeshName|Chromatin+immunoprecipitation}} * [http://www.epigenome-noe.net/researchtools/protocol.php?protid=26 EpigenomeNOE.com] * [http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2007/12/pdb.prot4767 Chromatin Immunopreciptation (ChIP) on Unfixed Chromatin from Cells and Tissues to Analyze Histone Modifications] * [http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2006/23/pdb.prot4560 Chromatin Immunoprecipitation (ChIP) of Protein Complexes: Mapping of Genomic Targets of Nuclear Proteins in Cultured Cells] {{Proteinski metodi}} {{Imunološke tehnike i testovi}} [[slika:Chromatin immunoprecipitation sequencing.svg|thumb|right|300px| Radni tok čipovanog sekvenciranja]] '''Hromatinska Imunoprecipitacija''' ('''ChIP''') je tip [[imunoprecipitacija imunoprecipitacijske]] eksperimentalne tehnike koja se koristi za istraživanje interakcije između [[protein]]a i [[DNK]] u ćeliji. Cilj mu je utvrditi da li su specifični proteini povezani sa specifičnim [[genom]]skim regijama, kao što su [[transkripcijski faktor]]i na [[promotor (biologija)|promotoru]] ili druga [[mjesta vezanja]] [[DNK]], i eventualno definiranje [[cistron]]a. ChIP takođe ima za cilj da odredi specifičnu lokaciju u genomu sa kojom su povezane različite [[histon]]ske modifikacije, što ukazuje na cilj modifikatora histona.<ref name="pmid20077036">{{cite journal | author = Collas, Philippe. | s2cid = 24225210 | title = The Current State of Chromatin Immunoprecipitation | journal = Molecular Biotechnology | volume =45 | issue =1 | pages =87–100 |date=januar 2010 | pmid = 20077036 | doi = 10.1007/s12033-009-9239-8 }}</ref> ChIP je ključan za napredak u polju [[epigenomika|epigenomike]] i učenje više o [[epigenetika|epigenetičkim]] fenomenima.<ref name=":2" /> Ukratko, konvencijski metod je sljedeći: # DNK i povezani proteini na [[hromatin]]u u živim ćelijama ili tkivima su umreženi (ovaj korak je izostavljen u Native ChIP). # Kompleksi DNK-protein ([[hromatin]]-protein) se zatim režu u fragmenate DNK od ~500 bp [[sonifikacija|sonifikacijom]] ili digestijom pomoću [[nukleaza]]. # [[Unakrsno povezivanje DNK|Unakrsno povezani]] fragmenti DNK povezani sa proteinom(ima) od interesa se selektivno imunoprecipitiraju iz ćelijskih ostataka koristeći odgovarajuće antitijelo specifično za protein. # Povezani fragmenti DNK se pročišćavaju i određuje se njihova sekvenca. Obogaćivanje specifičnih DNK sekvenci predstavlja regione na genomu sa kojima je protein od interesa povezan "[[in vivo]]". ==Tipovi ChIP== Postoje uglavnom dva tipa ChIP-a, koje se prvenstveno razlikuju u početnoj pripremi hromatina. Prvi koristi reverzibilno unakrsno-vezani hromatin srezan pomoću [[sonikacija|sonikacije]] koji se zove umreženi ChIP (XChIP). Nativni ChIP (NChIP) koristi prirodni hromatin srezan putem [[Micrococcus|mikrokokusne]] [[nukleaza|nukleazne]] razgradnje. === Umreženo vezani ChIP (XChIP)=== Umreženi ChIP je uglavnom prikladan za mapiranje DNK mete transkripcijskih faktora ili drugih proteina povezanih s [[hromatin]]om i koristi reverzibilno [[unakrsno vezanjke|unakrsno-povezani]] hromatin kao početni materijal. Sredstvo za reverzibilno umrežavanje može biti [[formaldehid]]<ref name="pmid569554">{{cite journal |author=Jackson, Vaughn |s2cid=25169609 |title=Studies on histone organization in the nucleosome using formaldehyde as a reversible cross-linking agent |url=https://archive.org/details/cell_1978-11_15_3/page/945 |journal=Cell |volume=15 |issue=3 |pages=945–54 |date=novembar 1978 |pmid=569554 |doi=10.1016/0092-8674(78)90278-7 }}</ref> ili [[ultraljubičasto zračenje|UV svjetlost]].<ref name="pmid3018544">{{cite journal |vauthors=Gilmour DS, Lis JT |title=In vivo interactions of RNA polymerase II with genes of ''Drosophila melanogaster'' |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1985-08_5_8/page/2009 |journal=Molecular and Cellular Biology |volume=5 |issue=8 |pages=2009–18 |date=august 1985 |pmid=3018544 |pmc=366919 |doi=10.1128/mcb.5.8.2009 }}</ref> Zatim se umreženi hromatin obično reže [[ultrazvuk]]om, dajući fragmente dužine 300–1000 [[bazni par|baznih parova]] (bp). Za smicanje hromatina korišteno je blago formaldehidno umrežavanje, praćeno digestijom puten [[nukleaza]].<ref name="pmid11751582">{{cite journal |vauthors=Bauer UM, Daujat S, Nielsen SJ, Nightingale K, Kouzarides T |title=Methylation at arginine 17 of histone H3 is linked to gene activation |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=1 |pages=39–44 |date=januar 2002 |pmid=11751582 |pmc=1083932 |doi=10.1093/embo-reports/kvf013 }}</ref> Fragmenti hromatina od 400 – 500 bp pokazali su se pogodnim za ChIP testove jer pokrivaju dva do tri [[nukleosom]]a. Ćelijski ostaci u pomaknutom lizatu se zatim uklanjaju sedimentacijom i kompleksi protein-DNK se selektivno imunoprecipitiraju upotrebom specifičnih [[antitijela]] na protein(e) od interesa. Antitijela se obično spajaju na [[agaroza|agarozu]], [[sefaraza|sefarozu]] ili magnetne kuglice. Alternativno, kompleksi hromatin-antitijelo mogu se selektivno zadržati i eluirati inertnim polimernim diskovima.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Beynon|first1=Amy L.|last2=Parkes|first2=Lindsay J.|last3=Turner|first3=Matthew L.|last4=Knight|first4=Steve|last5=Conlan|first5=Steve|last6=Francis|first6=Lewis|last7=Stocks|first7=Ben|date=septembar 2014|title=Chromatrap® 96: a new solid-state platform for high-throughput ChIP|journal=Nature Methods|language=en|volume=11|issue=9|pages=i–ii|doi=10.1038/nmeth.f.372|issn=1548-7091|doi-access=free}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.chromatrap.com/technology/|title=Chromatrap}}Revolutionary solid state platform for chromatin immunopreciptation.</ref> Imunoprecipitirani kompleksi (tj. kompleks zrna–antitijelo–protein–ciljna sekvenca DNK) se zatim sakupljaju i ispiru kako bi se uklonio nespecifično vezani hromatin, preokreće se protein–DNK [[unakrsna veza]] i proteini se uklanjaju probavom [[proteinaza K|proteinazom K]]. Verzija proteina od interesa sa oznakom [[epitop]]a ili biotinilacija ''[[in vivo]]''<ref name="Viens A 2004 68–76"/> mogu se koristiti umjesto antitijela na nativni protein od interesa. DNK povezana s kompleksom se zatim pročišćava i identificira [[PCR|lančanom reakcijom polimeraze]] (PCR), [[mikroniz]]ovima ([[čIp-na-čip]]), molekulskim kloniranjem i sekvenciranjem ili direktnim visooprotočno sekvenciranje ===Nativni ChIP (NChIP)=== Nativni ChIP je uglavnom pogodan za mapiranje DNK mete [[histon]]skih modifikatora. Općenito, prirodni hromatin se koristi kao početni hromatin. Dok se histoni omotaju oko DNK i formiraju [[nukleosom]]e, oni su prirodno povezani. Zatim se hromatin smješta razgradnjom mikrokoknih [[nukleaza]], koje cijepaju DNK po dužini povezivača, ostavljajući nukleosome netaknutim i osiguravajući fragmente DNK dužine od jednog (200bp) do pet nukleosoma (1000bp). Nakon toga, metode slične XChIP-u koriste se za čišćenje ćelijskih ostataka, imunoprecipitaciju proteina od interesa, uklanjanje proteina iz imunoprecipitiranog kompleksa i pročišćavanje i analizu DNK povezane s kompleksom. '''Tabela 1 Prednosti i nedostaci NChIP i XChIP''' {| class="wikitable" |- ! ! '''XChIP''' ! '''NChIP''' |- | '''Prednosti''' | Pogodno za faktore transkripcije ili bilo koje druge proteine povezane s hromatinom koji se slabo vezuju.<br />Primjenjivo na sve organizme gdje je prirodni protein teško pripremiti | Testabilna specifičnost antitela<br />Bolja specifičnost [[antitijela]] kao ciljni protein prirodno netaknut<br /> Bolja efikasnost oporavka [[hromatin]]a i proteina zbog bolje specifičnosti antitijela |- | '''Nedostaci''' | Neefikasan oporavak hromatina zbog poremećaja [[epitop]]a ciljnog proteina antitijela<br />Može uzrokovati lažno pozitivan rezultat zbog fiksacije prolaznih proteina na hromatin<br />Širok raspon veličine smicanja hromatina zbog nasumičnih rezova [[ultrazvuk]]om. | Obično nije prikladno za nehistonske proteine<br />[[Nukleosom]]i se mogu preurediti tokom probave |} ==Ograničenja== * Testovi velikih razmjera koji koriste ChIP su izazovni uz korištenje intaktnih modelnih organizama. To je zato što se za svaki TF moraju generirati antitijela ili, alternativno, moraju se proizvesti transgeni modelni organizmi koji eksprimiraju TF označene epitopom. * Istraživači koji proučavaju diferencijalne obrasce ekspresije gena u malim organizmima takođe se suočavaju sa problemima jer se geni eksprimiraju na niskim nivoima, u malom broju ćelija, u uskom vremenskom prozoru. * ChIP eksperimenti ne mogu razlikovati različite TF izoforme ([[Izoforma proteina]]). ==Također pogledajte== * [[Imunoprecipitacija]] * [[DamID]] * [[RIP-čip]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Chromatin immunoprecipitation}} * {{MeshName|Chromatin+immunoprecipitation}} * [http://www.epigenome-noe.net/researchtools/protocol.php?protid=26 EpigenomeNOE.com] * [http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2007/12/pdb.prot4767 Chromatin Immunopreciptation (ChIP) on Unfixed Chromatin from Cells and Tissues to Analyze Histone Modifications] * [http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2006/23/pdb.prot4560 Chromatin Immunoprecipitation (ChIP) of Protein Complexes: Mapping of Genomic Targets of Nuclear Proteins in Cultured Cells] {{Proteinski metodi}} {{Imunološke tehnike i testovi}} [[slika:Chromatin immunoprecipitation sequencing.svg|thumb|right|300px| Radni tok čipovanog sekvenciranja]] '''Hromatinska Imunoprecipitacija''' ('''ChIP''') je tip [[imunoprecipitacija imunoprecipitacijske]] eksperimentalne tehnike koja se koristi za istraživanje interakcije između [[protein]]a i [[DNK]] u ćeliji. Cilj mu je utvrditi da li su specifični proteini povezani sa specifičnim [[genom]]skim regijama, kao što su [[transkripcijski faktor]]i na [[promotor (biologija)|promotoru]] ili druga [[mjesta vezanja]] [[DNK]], i eventualno definiranje [[cistron]]a. ChIP takođe ima za cilj da odredi specifičnu lokaciju u genomu sa kojom su povezane različite [[histon]]ske modifikacije, što ukazuje na cilj modifikatora histona.<ref name="pmid20077036">{{cite journal | author = Collas, Philippe. | s2cid = 24225210 | title = The Current State of Chromatin Immunoprecipitation | journal = Molecular Biotechnology | volume =45 | issue =1 | pages =87–100 |date=januar 2010 | pmid = 20077036 | doi = 10.1007/s12033-009-9239-8 }}</ref> ChIP je ključan za napredak u polju [[epigenomika|epigenomike]] i učenje više o [[epigenetika|epigenetičkim]] fenomenima.<ref name=":2" /> Ukratko, konvencijski metod je sljedeći: # DNK i povezani proteini na [[hromatin]]u u živim ćelijama ili tkivima su umreženi (ovaj korak je izostavljen u Native ChIP). # Kompleksi DNK-protein ([[hromatin]]-protein) se zatim režu u fragmenate DNK od ~500 bp [[sonifikacija|sonifikacijom]] ili digestijom pomoću [[nukleaza]]. # [[Unakrsno povezivanje DNK|Unakrsno povezani]] fragmenti DNK povezani sa proteinom(ima) od interesa se selektivno imunoprecipitiraju iz ćelijskih ostataka koristeći odgovarajuće antitijelo specifično za protein. # Povezani fragmenti DNK se pročišćavaju i određuje se njihova sekvenca. Obogaćivanje specifičnih DNK sekvenci predstavlja regione na genomu sa kojima je protein od interesa povezan "[[in vivo]]". ==Tipovi ChIP== Postoje uglavnom dva tipa ChIP-a, koje se prvenstveno razlikuju u početnoj pripremi hromatina. Prvi koristi reverzibilno unakrsno-vezani hromatin srezan pomoću [[sonikacija|sonikacije]] koji se zove umreženi ChIP (XChIP). Nativni ChIP (NChIP) koristi prirodni hromatin srezan putem [[Micrococcus|mikrokokusne]] [[nukleaza|nukleazne]] razgradnje. === Umreženo vezani ChIP (XChIP)=== Umreženi ChIP je uglavnom prikladan za mapiranje DNK mete transkripcijskih faktora ili drugih proteina povezanih s [[hromatin]]om i koristi reverzibilno [[unakrsno vezanjke|unakrsno-povezani]] hromatin kao početni materijal. Sredstvo za reverzibilno umrežavanje može biti [[formaldehid]]<ref name="pmid569554">{{cite journal |author=Jackson, Vaughn |s2cid=25169609 |title=Studies on histone organization in the nucleosome using formaldehyde as a reversible cross-linking agent |url=https://archive.org/details/cell_1978-11_15_3/page/945 |journal=[[Cell (journal)|Cell]] |volume=15 |issue=3 |pages=945–54 |date=novembar 1978 |pmid=569554 |doi=10.1016/0092-8674(78)90278-7 }}</ref> ili [[ultraljubičasto zračenje|UV svjetlost]].<ref name="pmid3018544">{{cite journal |vauthors=Gilmour DS, Lis JT |title=In vivo interactions of RNA polymerase II with genes of ''Drosophila melanogaster'' |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1985-08_5_8/page/2009 |journal=Molecular and Cellular Biology |volume=5 |issue=8 |pages=2009–18 |date=august 1985 |pmid=3018544 |pmc=366919 |doi=10.1128/mcb.5.8.2009 }}</ref> Zatim se umreženi hromatin obično reže [[ultrazvuk]]om, dajući fragmente dužine 300–1000 [[bazni par|baznih parova]] (bp). Za smicanje hromatina korišteno je blago formaldehidno umrežavanje, praćeno digestijom puten [[nukleaza]].<ref name="pmid11751582">{{cite journal |vauthors=Bauer UM, Daujat S, Nielsen SJ, Nightingale K, Kouzarides T |title=Methylation at arginine 17 of histone H3 is linked to gene activation |journal=EMBO Reports |volume=3 |issue=1 |pages=39–44 |date=januar 2002 |pmid=11751582 |pmc=1083932 |doi=10.1093/embo-reports/kvf013 }}</ref> Fragmenti hromatina od 400 – 500 bp pokazali su se pogodnim za ChIP testove jer pokrivaju dva do tri [[nukleosom]]a. Ćelijski ostaci u pomaknutom lizatu se zatim uklanjaju sedimentacijom i kompleksi protein-DNK se selektivno imunoprecipitiraju upotrebom specifičnih [[antitijela]] na protein(e) od interesa. Antitijela se obično spajaju na [[agaroza|agarozu]], [[sefaraza|sefarozu]] ili magnetne kuglice. Alternativno, kompleksi hromatin-antitijelo mogu se selektivno zadržati i eluirati inertnim polimernim diskovima.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Beynon|first1=Amy L.|last2=Parkes|first2=Lindsay J.|last3=Turner|first3=Matthew L.|last4=Knight|first4=Steve|last5=Conlan|first5=Steve|last6=Francis|first6=Lewis|last7=Stocks|first7=Ben|date=septembar 2014|title=Chromatrap® 96: a new solid-state platform for high-throughput ChIP|journal=Nature Methods|language=en|volume=11|issue=9|pages=i–ii|doi=10.1038/nmeth.f.372|issn=1548-7091|doi-access=free}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.chromatrap.com/technology/|title=Chromatrap}}Revolutionary solid state platform for chromatin immunopreciptation.</ref> Imunoprecipitirani kompleksi (tj. kompleks zrna–antitijelo–protein–ciljna sekvenca DNK) se zatim sakupljaju i ispiru kako bi se uklonio nespecifično vezani hromatin, preokreće se protein–DNK [[unakrsna veza]] i proteini se uklanjaju probavom [[proteinaza K|proteinazom K]]. Verzija proteina od interesa sa oznakom [[epitop]]a ili biotinilacija ''[[in vivo]]''<ref name="Viens A 2004 68–76"/> mogu se koristiti umjesto antitijela na nativni protein od interesa. DNK povezana s kompleksom se zatim pročišćava i identificira [[PCR|lančanom reakcijom polimeraze]] (PCR), [[mikroniz]]ovima ([[čIp-na-čip]]), molekulskim kloniranjem i sekvenciranjem ili direktnim visooprotočno sekvenciranje ===Nativni ChIP (NChIP)=== Nativni ChIP je uglavnom pogodan za mapiranje DNK mete [[histon]]skih modifikatora. Općenito, prirodni hromatin se koristi kao početni hromatin. Dok se histoni omotaju oko DNK i formiraju [[nukleosom]]e, oni su prirodno povezani. Zatim se hromatin smješta razgradnjom mikrokoknih [[nukleaza]], koje cijepaju DNK po dužini povezivača, ostavljajući nukleosome netaknutim i osiguravajući fragmente DNK dužine od jednog (200bp) do pet nukleosoma (1000bp). Nakon toga, metode slične XChIP-u koriste se za čišćenje ćelijskih ostataka, imunoprecipitaciju proteina od interesa, uklanjanje proteina iz imunoprecipitiranog kompleksa i pročišćavanje i analizu DNK povezane s kompleksom. '''Tabela 1 Prednosti i nedostaci NChIP i XChIP''' {| class="wikitable" |- ! ! '''XChIP''' ! '''NChIP''' |- | '''Prednosti''' | Pogodno za faktore transkripcije ili bilo koje druge proteine povezane s hromatinom koji se slabo vezuju.<br />Primjenjivo na sve organizme gdje je prirodni protein teško pripremiti | Testabilna specifičnost antitela<br />Bolja specifičnost [[antitijela]] kao ciljni protein prirodno netaknut<br /> Bolja efikasnost oporavka [[hromatin]]a i proteina zbog bolje specifičnosti antitijela |- | '''Nedostaci''' | Neefikasan oporavak hromatina zbog poremećaja [[epitop]]a ciljnog proteina antitijela<br />Može uzrokovati lažno pozitivan rezultat zbog fiksacije prolaznih proteina na hromatin<br />Širok raspon veličine smicanja hromatina zbog nasumičnih rezova [[ultrazvuk]]om. | Obično nije prikladno za nehistonske proteine<br />[[Nukleosom]]i se mogu preurediti tokom probave |} ==Ograničenja== * Testovi velikih razmjera koji koriste ChIP su izazovni uz korištenje intaktnih modelnih organizama. To je zato što se za svaki TF moraju generirati antitijela ili, alternativno, moraju se proizvesti transgeni modelni organizmi koji eksprimiraju TF označene epitopom. * Istraživači koji proučavaju diferencijalne obrasce ekspresije gena u malim organizmima takođe se suočavaju sa problemima jer se geni eksprimiraju na niskim nivoima, u malom broju ćelija, u uskom vremenskom prozoru. * ChIP eksperimenti ne mogu razlikovati različite TF izoforme ([[Izoforma proteina]]). ==Također pogledajte== * [[Imunoprecipitacija]] * [[DamID]] * [[RIP-čip]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Chromatin immunoprecipitation}} * {{MeshName|Chromatin+immunoprecipitation}} * [http://www.epigenome-noe.net/researchtools/protocol.php?protid=26 EpigenomeNOE.com] * [http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2007/12/pdb.prot4767 Chromatin Immunopreciptation (ChIP) on Unfixed Chromatin from Cells and Tissues to Analyze Histone Modifications] * [http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2006/23/pdb.prot4560 Chromatin Immunoprecipitation (ChIP) of Protein Complexes: Mapping of Genomic Targets of Nuclear Proteins in Cultured Cells] {{Proteinski metodi}} {{Imunološke tehnike i testovi}} {{DEFAULTSORT:Chromatin Immunoprecipitation}} [[Kategorija:Procesi biohemijskog odvajanja]] [[Kategorija:Proteinski metodi]] [[Kategorija:Tehnike genomike]] [[Kategorija:Tehnike molekularne biologije]] [[Kategorija:Testovi interakcije protein-protein]] [[Kategorija:Imunološki testovi]] [[Kategorija:Imunologija]] p8h350opncnjdluz8vxyh7frcrr0vke 0 490647 3914811 3903116 2026-07-26T17:16:14Z WumpusBot 120674 /* Izvori */ razne ispravke 3914811 wikitext text/x-wiki '''Nea Ekklēsia''' ( {{Jez-el|Νέα Ἐκκλησία}} , "Nova crkva"; poznata na engleskom kao " '''The Nea''' ") bila je [[crkva]] koju je izgradio [[Spisak bizantijskih careva|bizantijski car]] [[Bazilije I Makedonac]] u [[Konstantinopolj|Carigradu]] između 876. i 880. Bila je to prva monumentalna crkva podignuta u [[Bizantijsko Carstvo|bizantijskoj]] prijestolnici nakon [[Aja Sofija|Aja Sofije]] u 6. vijeku i označava početak srednjeg perioda [[Bizantijska arhitektura|bizantijske arhitekture]] . Nastavila se koristiti do perioda Paleologa . Korišćena kao magacin za barut od strane [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]], zgrada je uništena 1490. nakon što ju je udario grom. == Historija == [[Datoteka:Solidus-Basil_I_with_Constantine_and_Eudoxia-sb1703.jpg|desno|mini|200x200piksel| Zlatni ''solid'' cara Bazilija I, sa sinom Konstantinom i caricom Eudokijom Ingerinom]] Car Bazilije I bio je osnivač makedonske dinastije, najuspješnije u bizantijskoj historiji. Bazilije je sebe smatrao obnoviteljem carstva, novim [[Justinijan I|Justinijanom]] i pokrenuo je veliki graditeljski program u Carigradu po ugledu na svog velikog prethodnika. ''Nea'' je trebala biti Baziljeva [[Aja Sofija]], sa samim imenom, "Nova crkva", što je impliciralo početak nove ere.<ref name="EHW">Stankovic (2008)</ref> Crkva je izgrađena pod ličnim nadzorom Bazilija,<ref name="Mango194">Mango (1986), p. 194</ref><ref>Magdalino (1987), p. 51</ref> u jugoistočnom uglu kompleksa Velike palače,<ref name="ODB">Mango (1991), p. 1446</ref> u blizini lokacije ranijeg ''tzykanistērion'' ( polo terena). Bazilije je u blizini sagradio još jednu crkvu, " Bogorodicu sa Farosa ". ''Nea'' je posvećena 1. maja 880. od strane patrijarha [[Focije I|Focija]],  i posvećena [[Isus|Isusu Kristu]], arhanđelu Mihailu (u kasnijim izvorima [[Gabriel|Gavrilo]]), proroku [[Sveti Ilija|Iliji]] (jednom od Bazilijevih omiljenih svetaca), [[Djevica Marija|Djevici Mariji]] i [[Sveti Nikola|svetom Nikoli]].<ref name="Mango194" /><ref name="Ousterhout34">Ousterhout (2007), p. 34</ref> Indikativno je za Bazilijeve namjere za ovu crkvu to što ju je obdario vlastitom upravom i posjedima, po uzoru na Aja Sofiju. Tokom njegove vladavine i vladavine njegovih neposrednih nasljednika, ''Nea'' je imala važnu ulogu u ceremonijama u palati,<ref>Magdalino (1987), pp. 61–3</ref> a barem do vladavine [[Konstantin VII Porfirogenet|Konstantina VII]], godišnjica njenog osvećenja bila je velika dinastička gozba.<ref>Magdalino (1987), p. 55</ref> U nekom trenutku kasnog 11. vijeka pretvorena je u manastir i bila je poznata kao "Novi manastir" (Νέα Μονή).<ref name="ODB">Mango (1991), p. 1446</ref> Car Isak II Angelos joj je oduzeo veći dio ukrasa, namještaja i liturgijskih posuda <ref name="Mango237">Mango (1986), p. 237</ref> i iskoristio ih za restauraciju crkve Svetog Mihaela u Anaplousu.<ref>Ousterhout (2007), p. 140</ref> Zgradu su nastavili koristiti Latini i preživjela je period Paleologa sve do [[Pad Konstantinopolja|osmanskog osvajanja]] grada. Osmanlije su ga, međutim, koristile za skladištenje baruta. Tako je 1490. godine, kada je u zgradu udario grom, ona biva uništena i potom srušena.<ref name="ODB" /> Kao rezultat toga, jedine informacije koje imamo o crkvi potiču iz literarnih dokaza, posebno ''Vita Basilii'' iz sredine 10. vijeka, kao i nekoliko grubih prikaza na kartama.<ref name="EHW">Stankovic (2008)</ref> == Opis == [[Datoteka:Constantinople_imperial_district.png|desno|mini|226x226piksel| Karta okruga Velike palate. Približna lokacija ''Nea Ekklēsia'' označena je na južnom kraju.]] Kao što je navedeno, ne zna se mnogo o detaljima strukture. Crkva je sagrađena sa pet kupola: središnja kupola je bila posvećena Kristu, dok su u četiri manje bile smještene kapele četiri druga sveca kojima je crkva posvećena. Tačan raspored kupola i tip crkve su sporni.<ref>Ousterhout (2007), p. 36</ref> Većina naučnika smatra da je to bila struktura križa u kvadratu,<ref>Mango (1976), p. 196</ref> slična kasnijim crkvama manastira Mirelaion i Lips . Zaista, rasprostranjena upotreba ove vrste širom pravoslavnog svijeta, od [[Balkan]]a do [[Rusija|Rusije]], obično se pripisuje prestižu ove carske građevine.<ref name="Mango181">Mango (1986), p. 181</ref> Crkva je bila kruna Bazilijevog graditeljskog programa i on nije štedio novac da je ukrasi što raskošnije: ostale crkve i građevine u glavnom gradu, uključujući Justinijanov [[mauzolej]], bile su ogoljene,<ref name="Mango181">Mango (1986), p. 181</ref> a carska flota je zaposlena transportujući [[Mramor|mermer]] za njenu izgradnju, što je rezultiralo time da je Sirakuza, glavno bizantijsko uporište na [[Sicilija|Siciliji]], ostala bez podrške i pala je pod Arape .<ref>Treadgold (1995), p. 33</ref> Bazilijev unuk, car [[Konstantin VII Porfirogenet|Konstantin VII Porfirogenit]], daje sljedeći opis crkvenog ukrasa u pohvalnoj ''ekfrazi'' :<ref>Ousterhout (2007), pp. 34–35</ref> <blockquote>Ovu crkvu, poput nevjeste ukrašene biserima i zlatom, blistavim srebrom, sa raznovrsnim mermerom raznih boja, sa sastavima mozaičkih tesera i odjećom od svilenih stvari, on (Bazilije) prinese Kristu, besmrtnom Zaručniku. Njegov krov, koji se sastoji od pet kupola, blista od zlata i odiše prekrasnim slikama kao sa zvijezdama, dok je sa vanjske strane ukrašen mesingom koji podsjeća na zlato. Zidovi sa obje strane su uljepšani skupocjenim mermerima mnogih nijansi, dok je svetište obogaćeno zlatom i srebrom, dragim kamenjem i biserima. Pregrada koja odvaja svetište od naosa, uključujući stupove koji mu pripadaju i nadvratnik koji je iznad njih; sjedišta koja su unutra, i stepenice koje su ispred njih, i same svete trpeze – sve su to od srebra prelivenog zlatom, od dragog kamenja i skupocjenih bisera. Što se tiče pločnika, čini se da je prekriven svilenim materijalom sidonske izrade; u tolikoj mjeri je svuda ukrašena mermernim pločama različitih boja okruženim trakama različitih oblika, koje su precizno spojene i obiluju elegancijom.</blockquote> Atrijum crkve nalazio se ispred njenog zapadnog ulaza, a ukrašavale su ga dvije fontane od mramora i porfira . Uz sjevernu i južnu stranu crkve do ''tzykanistērion-a išla su dva portika'' , a na morskoj (južnoj) strani izgrađene su riznica i sakristija . Istočno od crkvenog kompleksa nalazio se vrt, poznat kao ''mesokēpion'' ("srednji vrt").<ref>Mango (1986), pp. 194–196</ref> == Relikvije == Uz oratorij Svetog Stefana u palati Dafne i Crkvu Bogorodice sa Farosa, ''Nea'' je bila glavno skladište svetih relikvija u carskoj palati.<ref>Klein (2006), p. 93</ref> Među njima su bili sljedeće stvari u čiju su autentičnost tada vjerovali: ogrtač od ovčije kože proroka Ilije, sto Abrahamov, za kojim je ugostio tri anđela, rog kojim je prorok Samuilo pomazao [[Kralj David|Davida]] i mošti [[Konstantin Veliki|Konstantina Velikog]] . Nakon X vijeka, dalje su relikvije tamo premještene sa drugih lokacija u palati, uključujući "Mojsijev štap" iz Hrisotriklinosa .<ref>Klein (2006), pp. 92–93</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Izvori == * {{Cite journal|last=Klein|first=Holger A.|year=2006|editor-last=Bauer|editor-first=F.A.|title=Sacred Relics and Imperial Ceremonies at the Great Palace of Constantinople|url=http://www.columbia.edu/cu/arthistory/pdf/dept_klein_sacred_relics.pdf|journal=BYZAS|issue=5|pages=79–99|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326155433/http://www.columbia.edu/cu/arthistory/pdf/dept_klein_sacred_relics.pdf|archive-date=26. 3. 2009}} * {{Cite journal|last=Magdalino|first=Paul|author-link=Paul Magdalino|year=1987|title=Observations on the Nea Ekklesia of Basil I|journal=Jahrbuch der österreichischen Byzantinistik|issue=37|pages=51–64|issn=0378-8660}} * {{Cite book|last=Mango|first=Cyril|title=Byzantine architecture|year=1976|isbn=0-8109-1004-7|location=New York|author-link=Cyril Mango}} * {{Cite book|last=Mango|first=Cyril|url=https://archive.org/details/artofbyzantine00mang|title=The Art of the Byzantine Empire 312&ndash;1453: Sources and Documents|publisher=University of Toronto Press|year=1986|isbn=978-0-8020-6627-5|author-link=Cyril Mango|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Ousterhout|first=Robert|title=Byzantium in the ninth century: dead or alive? Papers from the thirtieth spring symposium of Byzantine studies, Birmingham, March 1996|year=1998|editor-last=L. Brubaker|location=Aldershot|pages=115–30|chapter=Reconstructing ninth-century Constantinople}} * {{Cite book|last=Ousterhout|first=Robert|url=https://archive.org/details/masterbuildersof2008oust|title=Master Builders of Byzantium|publisher=University of Pennsylvania Museum of Archaeology|year=2007|isbn=978-1-934536-03-2|url-access=registration}} * {{Cite web|url=http://kassiani.fhw.gr/l.aspx?id=12328|title=Nea Ekklesia|last=Stankovic|first=Nebojsa|date=21. 3. 2008|publisher=Encyclopedia of the Hellenic World, Constantinople|access-date=25. 9. 2009}}{{Mrtav link|date=decembar 2017}} * {{Cite book|last=Treadgold|first=Warren T.|title=Byzantium and Its Army, 284&ndash;1081|url=https://archive.org/details/byzantiumitsarmy0000trea|publisher=Stanford University Press|year=1995|isbn=0-8047-3163-2|author-link=Warren Treadgold}} == Vanjski linkovi == * [http://www.byzantium1200.com/nea-eccl.html 3D rekonstrukcija zgrade po projektu ''Byzantium 1200''] [[Kategorija:880.]] [[Kategorija:Bizantijska arhitektura]] [[Kategorija:Bizantijska umjetnost]] 9jm64mdh6949in9jy0jia0tl4qkz613 0 490858 3914712 3903441 2026-07-26T15:55:57Z WumpusBot 120674 /* Sazrijevanje */ razne ispravke 3914712 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Sidebar|collapsible | class = plainlist | pretitlestyle = padding-bottom:0.1em; | pretitle = Dio serije {{C|Forenzika|članaka}} o temi: | titlestyle = background:#ccccff;font-size:175%;padding-top:0; display:block;margin-bottom:0.4em; | title = Forenzika | listtitlestyle = text-align:center; background:#ddddff; | expanded = {{{expanded|{{{cTeme|{{{1|}}}}}}}}} | image = [[File:{{{image|Punuk.Alaska.skulls.jpg}}}|250px]] <!----------------------- Physiological --------------------------> | list1name = fizio | list1title = [[Fiziologija|Fiziološka]] | lista1 = {{startflatlist}} * [[Forenzička antropologija|Antropologija]] * [[Forenzička biologija|Biologija]] * [[Analiza uzorka krvnih mrlja]] * [[Sudska stomatologija|Stomatologija]] * [[DNK fenotipizacija]] * [[DNK profiliranje]] * [[Forenzička entomologija|Entomologija]] * [[Forenzička epidemiologija|Epidemiologija]] * [[Forenzička limnologija|Limnologija]] * [[Medicinska jurisprudencija|Medicina]] * [[Forenzička palinologija|Palinologija]] * [[Forenzička patologija|Patologija]] * [[Forenzička podijatrija|Podijatrija]] * [[Forenzička toksikologija|Toksikologija]] {{endflatlist}} <!----------------------- Društvena --------------------------> | list2name = social | list2title = [[Sociologija|Socijalna]] | list2 = *[[Sudska psihijatrija|Psihijatrija]] * [[Sudska psihologija|Psihologija]] * [[Forenzička psihoterapija|Psihoterapija]] * [[Forenzički socijalni rad|Socijalni rad]] <!----------------------- Kriminalistika --------------------------> | list3name = kriminal | list3title = [[Kriminalistika]] | list3 = {{startflatlist}} * [[Forenzičko računovodstvo|Računovodstvo]] * [[Identifikacija tijela]] * [[Forenzička hemija|Hemija]] * [[Forenzička kolorimetrija|Kolorimetrija]] * [[Izborna forenzika]] * [[Forenzička rekonstrukcija lica|Rekonstrukcija lica]] * [[Dermatoglifika|Analiza otiska prsta]] * [[Sudsko-medicinski pregled vatrenog oružja|Istraživanje vatrenog oružja]] * [[Forenzički dokazi o obući|Dokazi o obući]] * [[Forenzička umjetnost]] * [[Forenzičko profiliranje|Profiliranje]] * [[Otisci rukavica|Analiza otiska rukavica]] * [[Otisak dlana|Analiza otiska dlana]] * [[Upitni pregled dokumenta]] * [[Podudaranje vena]] * [[Forenzička geofizika]] * [[Forenzička geologija]] {{endflatlist}} <!----------------------- Digitalna forenzika --------------------------> | list4name =digital | list4title = [[Digitalna forenzika]] | list4 = {{startflatlist}} * [[Kompjuterska forenzika|Istrage računara]] * [[Forenzička analiza podataka|Analiza podataka]] * [[Forenzika baze podataka|Studija baze podataka]] * [[Analiza zlonamjernog softvera]] * [[Forenzika mobilnih uređaja|Mobilni uređaji]] * [[Mrežna forenzika|Mrežna analiza]] * [[Forenzička fotografija|Fotografija]] * [[Forenzička video analiza|Video analiza]] * [[Audio forenzika|Audio analiza]] {{endflatlist}} <!----------------------- Povezane discipline ----------------------- ---> | list5name = discipline | list5title = Povezane discipline | lista5 = {{startflatlist}} * [[Forenzička elektrotehnika|Elektrotehnika]] * [[Forenzičko inženjerstvo|Inženjering]] * [[Istraga požara]] * [[Detekcija ubrzivača požara]] * [[Fraktografija]] * [[Forenzička lingvistika|Lingvistika]] * [[Forenzičko inženjerstvo materijala|Inženjerstvo materijala]] * [[Forenzičko inženjerstvo polimera|Inženjering polimera]] * [[Forenzička statistika|Statistika]] * [[Rekonstrukcija saobraćajnih sudara]] {{endflatlist}} <!----------------------- Povezani članci ----------------------- ---> | list6name = Članci | list6title = Povezani članci | lista6 = {{startflatlist}} * [[Mjesto zločina]] * [[CSI efekt]] * [[Perry Mason0v sindrom]] * [[Kalendar polena]] * [[Trag kočenja]] * [[Dokazi u tragovima]] * {{longlink|[[Upotreba DNK u forenzičkoj entomologiji|Upotreba DNK u<br/>forenzičkoj entomologiji]]}} {{endflatlist}} <!--------- below -----------> | belowclass = hlist | belowstyle = display:block;margin-top:0.7em<!--(0.4em×175%; see titlestyle)-->; padding-top:0.15em; | below = * [[Okvir forenzičke nauke|Okvir]] * {{C|Forenzička nauka|Kategorija}} | navbarstyle = margin-top:0;padding-top:0.15em; }} '''Forenzika''', poznata i kao '''kriminalistika''',<ref>{{cite web|url=https://study.com/articles/Criminology_vs_Criminalistics_Whats_the_Difference.html|title=Criminology Vs. Criminalistics: What's the Difference?|publisher=Study.com}}</ref> jest primjena [[nauka|nauke]] u [[Krivično pravo|krivičnom]] i [[Građansko pravo|građanskom zakonodavstvu]], uglavnom – na krivičnoj strani – tokom krivične istrage, kako je propisano prema pravnim standardima [[prihvatljivi dokaz|prihvatljivih dokaza]] i [[krivični postupak|krivičnog zakona]]. Forenzika je široko polje koje uključuje analize: {{refbegin|2}} *[[DNK]] *[[dermatoglifika|otisaka prstiju]] *mrlja od [[krv]]i *vatrenog oružja i [[balistika|balistike]] *tragova [[alat]]a *[[serologija|seroloških pokazatelja]] *[[toksikologija|toksikoloških nalaza]] *[[dlaka]] i vlakana *[[entomologija|entomoloških tragova]] *dokumenata *[[antropologija|antropoloških]] *[[odontologija|odontoloških]] *[[patologija|patoloških]] *[[epidemiologija|epidemioloških]] podataka *analize gazećeg sloja obuće i guma *hemijskih svojstava lijekova, boja i stakla *digitalnih audio, video i fotoanaliza. {{refend}} Forenzičari prikupljaju, čuvaju i analiziraju naučne [[dokaz]]e tokom istrage. Dok neki forenzičari putuju na mjesto zločina kako bi sami prikupili dokaze, drugi imaju laboratorijsku ulogu, vršeći analizu predmeta koje su im donijele druge osobe u postupku.<ref name="job desc">{{cite web | title=Job Description for Forensic Laboratory Scientists | website=Crime Scene Investigator EDU | date=12. 11. 2013 | access-date=28. 8. 2015 | url=http://www.crimesceneinvestigatoredu.org/forensic-scientist-job-description/ | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150906092342/http://www.crimesceneinvestigatoredu.org/forensic-scientist-job-description/ | archive-date=6. 9. 2015 }}</ref> Ostali su uključeni u analizu finansijskih, bankarskih ili drugih brojčanih podataka za upotrebu u istrazi finansijskog kriminala, i mogu biti zaposleni kao konsultanti iz privatnih firmi, akademskih zajednica ili kao državni službenici.<ref>{{Cite web|title=Prosecutors just got millions of pages of Trump documents. His taxes are only the beginning.|url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/prosecutors-just-got-millions-trump-documents-his-taxes-are-just-n1258876|access-date=27. 2. 2021|website=NBC News|language=en}}</ref> Pored svoje laboratorijske uloge, forenzičari svjedoče kao [[vještak|vještaci]]u krivičnim i građanskim predmetima i mogu raditi za [[tužilaštvo|tužilaštva]] ili za [[advokat|odbranu]]. Iako bi bilo koja oblast tehnički mogla biti "forenzička", određeni dijelovi su se s vremenom razvili kako bi obuhvatili većinu forenzičkih slučajeva.<ref name="aafs sections">{{cite web | title=Sections | website=American Academy of Forensic Sciences | date=27. 8. 2015 | access-date=28. 8. 2015 | url=http://www.aafs.org/about-aafs/sections/ | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150830013131/http://www.aafs.org/about-aafs/sections/ | archive-date=30. 8. 2015 }}</ref> Forenzička nauka je kombinacija dvije različite latinske riječi: forensis i science. Prvi, forenzički, odnosi se na diskusiju ili ispitivanje koje se obavlja u javnosti. Budući da su se suđenja u antičkom svijetu obično održavala javno, ona nosi jaku sudsku konotaciju. Drugi je nauka, koja potiče od latinske riječi za 'znanje' i danas je usko povezana sa naučnim metodom, sistematskim načinom sticanja znanja. Uzeto zajedno, forenzika znači korištenje naučnih metoda i procesa za rješavanje zločina. ==Etimologija== Riječ "forenzičar" dolazi od [[latinski|latinskog]] termina ''forēnsis'', što znači "od ili prije foruma".<ref>ShorterOxford English Dictionary</ref> Istorija pojma potiče iz rimskog doba, kada je krivična optužba značila iznošenje slučaja pred grupom javnih pojedinaca na [[Rimski forum|forumu]]. I osoba optužena za zločin i tužitelj bi držali govore zasnovane na njihovoj strani priče. Slučaj bi bio odlučen u korist pojedinca sa najboljim argumentom i isporukom. Ovo porijeklo je izvor dvije moderne upotrebe riječi „forenzički“—kao oblika pravnog dokaza i kao kategorija javne prezentacije. U savremenoj upotrebi, termin „forenzika“ umjesto „forenzičke nauke“ može se smatrati netačnim, jer je izraz „forenzika“ zapravo [[sinonim]] za „pravni“ ili ''u vezi sa sudovima''. Međutim, pojam je sada toliko usko povezan sa naučnim poljem da mnogi rječnici uključuju značenje koje izjednačava riječ „forenzika“ sa pojmom „forenzička nauka“. ==Historija== ===Poreklo forenzičke nauke i rani metodi=== {{glavni|Forenzika u antici}} [[Prahistorija|Drevni svijet]] nije imao standardizirane forenzičke prakse, što je omogućilo kriminalcima da izbjegnu kaznu. Krivične istrage i suđenja su se u velikoj mjeri oslanjali na iznuđena [[Priznanje (zakon)|priznanja]] i učesnika u [[svjedočenje|svjedočenju]]. Međutim, drevni izvori sadrže nekoliko prikaza tehnika koje nagovještavaju koncepte u forenzičkoj nauci razvijene stoljećima kasnije.<ref>{{cite book|last=Schafer|first=Elizabeth D.|title=Forensic Science|chapter=Ancient science and forensics |editor=Ayn Embar-seddon |editor2=Allan D. Pass|publisher=Salem Press|year=2008|page=40|isbn=978-1-58765-423-7}}</ref> Prvi pisani izvještaj o korištenju [[medicina|medicine]] i [[entomologija|entomologije]] za rješavanje krivičnih slučajeva pripisuje se knjizi ''Xi Yuan Lu'' (prevedeno kao ''Pranje daleko od nepravdi''<ref>{{cite web |url=http://www.cbsnews.com/htdocs/forensics/timeline.html |title=Forensics Timeline |publisher=Cbsnews.com |access-date=20. 12. 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629040006/http://www.cbsnews.com/htdocs/forensics/timeline.html |archive-date=29. 6. 2011 }}</ref><ref>[http://vizproto.prism.asu.edu/classes/sp05/todd_c/forensic_site/intro.html A Brief Background of Forensic Science] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216092646/http://vizproto.prism.asu.edu/classes/sp05/todd_c/forensic_site/intro.html |date=16. 12. 2009 }}</ref>), koju je napisao 1248. godine [[Song Ci]] (宋慈, 1186–1249), direktor pravosuđa, zatvora i nadzora u Kini,<ref>Song, Ci, and Brian E. McKnight. ''The washing away of wrongs: forensic medicine in thirteenth-century China''. Ann Arbor: Center for Chinese Studies, U of Michigan, 1981. Print. p. 3.</ref> tokom [[dinastija Song|dinastije Song]]. Song Ci je uveo propise u vezi sa obdukcijskim izvještajima na sudu,<ref>Song, Ci, and Brian E. McKnight. ''The washing away of wrongs: forensic medicine in thirteenth-century China''. Ann Arbor: Center for Chinese Studies, U of Michigan, 1981. Print. p. 161.</ref> kako zaštititi dokaze u postupku ispitivanja i objasnio zašto forenzičari moraju pokazati nepristrasnost prema javnosti.<ref>Song, Ci, and Brian E. McKnight. ''The washing away of wrongs: forensic medicine in thirteenth-century China''. Ann Arbor: Center for Chinese Studies, U of Michigan, 1981. Print. pp. 76–82.</ref> Osmislio je metode za pravljenje antiseptika i za podsticanje ponovnog pojavljivanja skrivenih povreda na mrtvim tijelima i kostima (koristeći sunčevu svjetlost i sirće pod kišobranom od crvenog ulja);<ref>Song, Ci, and Brian E. McKnight. ''The washing away of wrongs: forensic medicine in thirteenth-century China''. Ann Arbor: Center for Chinese Studies, U of Michigan, 1981. Print. p. 95.</ref> za izračunavanje vremena smrti (uzimajući u obzir vremenske prilike i aktivnost insekata);<ref>Song, Ci, and Brian E. McKnight. The washing away of wrongs: forensic medicine in thirteenth-century China. Ann Arbor: Center for Chinese Studies, U of Michigan, 1981. Print. p 86.</ref> opisao kako se oprati i pregledati mrtvo tijelo kako bi se utvrdio razlog smrti.<ref>Song, Ci, and Brian E. McKnight. ''The washing away of wrongs: forensic medicine in thirteenth-century China''. Ann Arbor: Center for Chinese Studies, U of Michigan, 1981. Print. p. 87.</ref> U to vrijeme knjiga je opisivala metode za razlikovanje između samoubistva i lažnog samoubistva.<ref>Song, Ci, and Brian E. McKnight. ''The washing away of wrongs: forensic medicine in thirteenth-century China''. Ann Arbor: Center for Chinese Studies, U of Michigan, 1981. Print. pp. 79–85.</ref> U jednom od izvještaja Song Cija („Washing Away of Wrongs“), slučaj osobe ubijene srpom riješio je istražitelj koji je svakom osumnjičenom naložio da donese svoj srp na jednu lokaciju. (Shvatio je da je to srp testirajući razne oštrice na lešini životinje i upoređujući rane.) Muhe, privučene mirisom [[krv]]i, na kraju su se skupile na jednom [[srp]]u. U svjetlu ovoga, vlasnik tog srpa je priznao ubistvo. Knjiga je također opisala kako razlikovati [[gušenje]] (voda u [[pluća|plućima]]) i [[davljenje]] (slomljena [[vrat]]na [[hrskavica]]) i opisala dokaze iz pregleda leševa, kako bi se utvrdilo da li smrt je uzrokovana ubistvom, samoubistvom ili nesrećom.<ref>McKnight, Brian E. ''The Washing Away of Wrongs: Forensic Medicine in Thirteenth-Century China''. University of Michigan Press, 1981, [https://www.jstor.org/stable/10.3998/mpub.19945 https://doi.org/10.3998/mpub.19945.]</ref> Metodi iz cijelog svijeta uključivali su pljuvačku i ispitivanje usta i jezika, kako bi se utvrdila nevinost ili krivica, kao prethodnica [[poligraf| poligrafskog testiranja]]. U staroj Indiji,<ref name=EDodD>{{cite book|last=Parmeshwaranand|first=Swami|title=Encyclopaedic Dictionary of the Dharmaśāstra, Volume 1|publisher=Sarup & Sons|location=New Delhi|isbn=8176253650|page=499|url=https://books.google.com/books?id=QDQVereyvj4C&pg=PA499 |year=2003}}</ref> neki osumnjičeni su natjerani da napune usta sušenom rižom i ispljunu je nazad. Slično tome, u drevnoj [[Kina|Kini]], optuženima za zločin stavljali su u usta rižin prah.<ref>McCrie, Robert D. "General Managerial Fundamentals and Competencies". ''Security Operations Management''. 1st ed. Amsterdam: Butterworth-Heinemann/Elsevier, 2007. 93. Print.</ref> U drevnim [[Bliski Istok|srednjeistočnim]] kulturama, optuženi su bili tjerani da nakratko ližu vruće metalne šipke. Smatra se da su ovi testovi imali određenu valjanost jer bi krivac proizvodio manje pljuvačke i samim tim imao suha usta;<ref>{{Cite web|date=24. 9. 2018|title=Licking hot metal spoons to expose lies: Egypt's oldest tribal judicial system|url=https://english.alarabiya.net/features/2018/09/24/Licking-hot-metal-spoons-to-expose-lies-revealing-Egypt-s-oldest-tribal-judicial-system-|access-date=6. 5. 2021|website=Al Arabiya English|language=en}}</ref> optuženi bi se smatrali krivim ako bi im se riža lijepila za usta u izobilju ili ako bi im jezici bili jako opečeni zbog nedostatka zaštite od pljuvačke. ===Razvoj forenzičke nauke=== [[slika:Ambroise Paré.jpg|thumb|[[Ambroise Paré]]: Njegov hirurški rad postavio je temelje za razvoj forenzičke tehnike u narednim stoljećima.]] U Evropi u 16. stoljeću, ljekari u vojsci i na univerzitetima počeli su da prikupljaju informacije o uzroku i [[način smrti|načinu smrti]]. [[Ambroise Paré]], francuski vojni [[hirurgija|hirurg]], sistematski je proučavao efekte nasilne smrti na unutrašnje organe.<ref name=GAB>{{cite book|last=Kelly|first=Jack|title=Gunpowder: Alchemy, Bombards, and Pyrotechnics: The History of the Explosive ...|publisher=Basic Books|location=New York|isbn=978-0465037186|page=79|url=https://books.google.com/books?id=8xfs8tC8Ow0C&pg=PA79|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723015656/https://books.google.com/books?id=8xfs8tC8Ow0C&pg=PA79|archive-date=23. 7. 2016|date=27. 4. 2009}}</ref><ref>{{cite book|last1=Porter|first1=Roy|title=The Cambridge History of Science: Volume 3, Early Modern Science|page=805|author2=Lorraine Daston|author3=Katharine Park}}</ref> Dva [[italijan]]ska hirurga, Fortunato Fidelis i Paolo Zacchia, postavili su temelje moderne [[patologija|patologije]], proučavajući promjene koje su se dogodile u strukturi tijela kao posljedica bolesti.<ref name=THSC>{{cite book|last1=Suter|first1=Patricia|title=The Hanging of Susanna Cox: The True Story of Pennsylvania's Most Notorious Infanticide and the Legend that Kept it Alive|publisher=Stackpole Books|location=Mechanicsberg|page=20|url=https://books.google.com/books?id=frLETA3uU08C&q=Fortunato+Fidelis+and+Paolo+Zacchia&pg=PA20|author2=Russell D. Earnest|author3=Corinne P. Earnest|isbn=9780811705608|year=2010}}</ref> Krajem 18. stoljeća počeli su da se pojavljuju spisi o ovim temama. Među njima je i „Traktat o sudskoj medicini i javnom zdravlju“ francuskog ljekara [[Francois Immanuele Fodéré|Francoisa Immanuela Fodéréa]]<ref name=HoFM>{{cite book|last=Madea|first=Burkhard|title=Handbook of Forensic Medicine|publisher=Wiley Blackwell|location=Sussex|isbn=9780470979990|page=10|url=https://books.google.com/books?id=QLQZAwAAQBAJ&pg=PR5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505230656/https://books.google.com/books?id=QLQZAwAAQBAJ&pg=PR5&dq#v=onepage&q&f=false|archive-date=5. 5. 2016|date=4. 3. 2014}}</ref> i ''Kompletni sistem policijske medicine'' njemačkog medicinskog stručnjaka [[Johann Peter Frank|Johanna Petera Franka]].<ref name=MaSiEM>{{cite book|last=Lindemann|first=Mary|title=Medicine and Society in Early Modern Europe|publisher=University of Cambridge|location=Cambridge|isbn=0521412544|page=135|url=https://books.google.com/books?id=fQxAkrbksTEC&pg=PA135|date=28. 10. 1999}}</ref> Kako su racionalne vrijednosti [[epoha prosvjetiteljstva|epohe prosvjetiteljstva]] sve više prožimale društvo u 18. stoljeću, krivična istraga je postala racionalnija procedura zasnovana na dokazima – upotreba mučenja za iznuđivanje priznanja je smanjena, a vjerovanje u vještičarenje i druge moći [[okultnoat]]i je uglavnom prestalo da utiče na odluke suda. Dva primjera engleske forenzičke nauke u pojedinačnim pravnim postupcima pokazuju sve veću upotrebu [[logika|logike]] i postupka u krivičnim istragama u to vrijeme. Godine 1784, u [[Lancaster, Lancashire|Lancasteru]], John Toms je suđen i osuđen za ubistvo Edwarda Culshawa [[pištolj]]em. Kada je Culshawovo mrtvo tijelo pregledano, umotak od pištolja (zgnječeni papir koji se koristi za pričvršćivanje praha i kuglica u njušku) pronađen u njegovoj rani na glavi savršeno se slagao s pocijepanim novinama pronađenim u Tomsovom džepu, što je dovelo do osude.<ref name=SW>{{cite book|last=McCrery|first=Nigel|title=Silent Witnesses|publisher=Random House Books|location=London|isbn=9781847946836|page=51|url=https://books.google.com/books?id=dynVJYcteEkC&pg=PA51|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513220434/https://books.google.com/books?id=dynVJYcteEkC&pg=PA51&dq#v=onepage&q&f=false|archive-date=13. 5. 2016|date=29. 8. 2013}}</ref> [[slika:Diego Alva - Forensics Final Project (4).jpg|thumb|Ovo je primjer i objašnjenje oznaka za izvlačenje/izbacivanje na kućištu.]] U 1816., [[Warwick]]., radnik na farmi suđen je i osuđen za ubistvo mlade sluškinje. Bila je udavljena u plitkom bazenu i imala je tragove nasilnog napada. Policija je u vlažnoj zemlji kod bazena pronašla otiske stopala i otisak od somota sa ušivenom krpom. Bilo je i razbacanih zrna [[pšenica|pšenice]] i pljeve. Pregledane su pantalone radnika na farmi koji je vršio žito u blizini i tačno su odgovarali otisku u zemlji u blizini bazena.<ref>{{cite book|title=Science Against Crime|vauthors=Kind S, Overman M|publisher=Doubleday|location=New York|year=1972|isbn=0-385-09249-0|pages=[https://archive.org/details/scienceagainstcr00kind/page/12 12–13]|url=https://archive.org/details/scienceagainstcr00kind/page/12}}</ref> Članak koji se pojavio u Scientific American, 1885. opisuje upotrebu [[mikroskop]]ije za razlikovanje krvi dvije osobe u krivičnom predmetu u Chicagu.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=J4U9AQAAIAAJ|title=Scientific American|date=26. 9. 1885|publisher=Munn & Company|pages=200|language=en}}</ref> ===Toksikologija=== Metod za detekciju [[arsen-oksid]]a, jednostavnog [[arsen]]a, u leševima osmislio je 1773. švedski hemičar [[Carl Wilhelm Scheele]].<ref name=DPaC>{{cite book|last=Bell|first=Suzanne|title=Drugs, Poisons, and Chemistry|publisher=Facts on File|location=New York|isbn=978-0816055104|page=8|url=https://books.google.com/books?id=lq8IvpohnCwC&pg=PA8|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427082830/https://books.google.com/books?id=lq8IvpohnCwC&pg=PA8&dq#v=onepage&q&f=false|archive-date=27. 4. 2016|date=oktobar 2008}}</ref> Njegov rad je 1806. proširio njemački hemičar Valentin Ros, koji je naučio da otkrije [[otrov]]a u zidovima želuca žrtve.<ref>{{Cite book|title=Forensic Analysis and DNA in Criminal Investigations: Including Cold Cases Solved|last=Parker|first=RJ|publisher=RJ Parker Publishing|year=2015|isbn=9781514348369|pages=66}}</ref> [[slika:Marsh test apparatus.jpg|thumb|left| Aparat za ispitivanje arsena, osmislio je [[James Marsh]]]] [[James Marsh]] je bio prvi koji je primijenio ovu novu nauku na forenzičku umjetnost. Njega je tužilaštvo pozvalo na suđenju za ubistvo da svedoči kao hemičar 1832. Optuženi Džon Bodl optužen je da je svog djeda otrovao kafom sa [[arsen]]om. Marsh je izvršio standardni test miješanjem sumnjivog uzorka sa [[sulfid-vodik]]om i [[hlorovodik]]om. Iako je bio u stanju da otkrije arsen kao žuti [[arsen-trisulfid]], kada je poroti pokazano da se pogoršao, što je omogućilo da osumnjičeni bude oslobođen optužbi zbog razumne sumnje.<ref>{{cite web |url=https://www.nlm.nih.gov/visibleproofs/galleries/technologies/marsh.html |title=Visible Proofs: Forensic Views of the Body: Galleries: Technologies: The Marsh test |access-date=4. 11. 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007131101/https://www.nlm.nih.gov/visibleproofs/galleries/technologies/marsh.html |archive-date=7. 10. 2015 }}</ref> Iznerviran time, Marsh je razvio mnogo bolji test. Kombinovao je uzorak koji je sadržavao arsen sa [[sumporna kiselina|sumpornom kiselinom]] i [[cink]], bez arsena što je rezultiralo plinom [[arsin]]. Plin se zapalio i razložio se do čistog [[metal]]nog arsena, koji bi se, kada bi se prešao na hladnu površinu, pojavio kao srebrno-crni talog.<ref>{{cite book|last=McMuigan|first=Hugh|title=An Introduction to Chemical Pharmacology|publisher=P. Blakiston's Son & Co.|year=1921|location=Philadelphia|pages=396–397|url=https://books.google.com/books?id=n4I6AAAAMAAJ|access-date=16. 12. 2007}}</ref> Test je bio toliko osjetljiv, formalno poznat kao [[Marshov test]], da je mogao otkriti samo jednu pedesetinu miligrama arsena. On je prvi put opisao ovaj test u "The Edinburgh Philosophical Journal" 1836. godine.<ref>{{cite journal|title=Account of a method of separating small quantities of arsenic from substances with which it may be mixed|journal=Edinburgh New Philosophical Journal|volume=21|year=1836|pages=229–236|author=James Marsh|url=https://books.google.com/books?id=FR4AAAAAMAAJ&pg=PA229|publisher=A. and C. Black|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904044244/https://books.google.com/books?id=FR4AAAAAMAAJ&pg=PA229#v=onepage&q=%22detecting%20the%20presence%22&f=false|archive-date=4. 9. 2015}}</ref> === Balistika === {{Glavni|Forenzički pregled vatrenog oružja}} Henry Goddard u [[Scotland Yard]]u bio je pionir u korištenju poređenja metaka 1835. godine. On je primijetio nedostatak u metku koji je ubio žrtvu i uspio ga je pratiti do kalupa koji je korišten u procesu proizvodnje.<ref>{{cite web|url=http://web.bryant.edu/~ehu/h453proj/forensic1/Ballistics.htm|title=Ballistics|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017052224/http://web.bryant.edu/~ehu/h453proj/forensic1/Ballistics.htm|archive-date=17. 10. 2014|access-date=15. 1. 2014}}</ref> [[Slika:Bullet Entry and Exit wound diagram.png|thumb|Ulazne/izlazne rane na osnovu udaljenosti na kojoj je vatreno oružje ispaljeno]] ===[[Antropometrija]]=== [[Slika:Bertillon - Signalement Anthropometrique.png|right|thumb|[[Knjiga|Naslovnica]] iz [[Alphonse Bertillon|Bertillonove]] knjige ''Identification anthropométrique'' (1893), demonstrirajući mjere potrebne za njegov antropometrijski identifikacijski sistem]] Francuski policajac [[Alphonse Bertillon]] bio je prvi koji je primijenio antropološku tehniku [[antropometrija]] na provođenje zakona, stvarajući tako sistem identifikacije zasnovan na fizičkim mjerenjima. Prije toga, kriminalci su se mogli identificirati samo po imenu ili fotografiji.<ref>As reported in, "A Fingerprint Fable: The Will and William West Case". {{cite web |url=http://www.scafo.org/library/110105.html |title=SCAFO Online Articles |access-date=19. 12. 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051110105229/http://www.scafo.org/library/110105.html |archive-date=10. 11. 2005 }}</ref><ref name="Thompson 2007">Kirsten Moana Thompson, ''Crime Films: Investigating the Scene''. London: Wallflower Press (2007): 10</ref> Nezadovoljan ''ad hoc'' metodima koje se koriste za identifikaciju zarobljenih kriminalaca u Francuskoj 1870-ih, počeo je svoj rad na razvoju pouzdanog sistema antropometrije za klasifikaciju ljudi.<ref>{{cite book|last=Ginzburg|first=Carlo|year=1984|chapter=Morelli, Freud, and Sherlock Holmes: Clues and Scientific Method|page=105|editor1-last=Eco|editor1-first=Umberto|editor2-last=Sebeok|editor2-first=Thomas|title=The Sign of Three: Dupin, Holmes, Peirce|location=Bloomington, IN|publisher=History Workshop, Indiana University Press|isbn=978-0-253-35235-4|lccn=82049207|oclc=9412985}}</ref> Bertillon je kreirao mnoge druge [[kriminalistika|forenzičke]] tehnike, uključujući [[forenzičko ispitivanje dokumenata]], upotrebu [[galvanoplastika|galvanoplastičnih]] spojeva za očuvanje [[otisak|otiska]], [[balistika|balistiku]] i [[dinamometar]], koji se koristi za određivanje stepena sile koja se koristi kod [[provala|provale i ulaska]]. Iako su njegovi centralni metodi uskoro trebali biti zamijenjene [[dermatoglifi|otiskom prsta]], "njegovi drugi doprinosi poput [[snimak na krilu|snimka na krilu]] i sistematizacija fotografije mjesta zločina ostaju na snazi do danas."<ref name="Thompson 2007"/> ===Otisci prstiju=== Sir [[William Herschel]] bio je jedan od prvih koji je zagovarao upotrebu otiska prsta u identifikaciji osumnjičenih za kriminal. Dok je radio za Indian Civil Service, počeo je da koristi otiske palca na dokumentima kao sigurnosnu mjeru da spriječi tada masovno odbacivanje potpisa 1858.<ref name="Herschel1916">{{Cite book|first=William J|last=Herschel|title=The Origin of Finger-Printing|publisher=Oxford University Press|year=1916|isbn=978-1-104-66225-7|url=http://galton.org/fingerprints/books/herschel/herschel-1916-origins-1up.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725022215/http://galton.org/fingerprints/books/herschel/herschel-1916-origins-1up.pdf|archive-date=25. 7. 2011|access-date=15. 1. 2014}}</ref> [[slika:Fingerprints taken by William James Herschel 1859-1860.jpg|thumb|left|Otiske prstiju uzeo [[William Herschel]] 1859/60]] Godine 1877. u Hooghlyju (blizu Kalkute), Herschel je uveo korištenje otisaka prstiju na ugovorima i aktima, a registrovao je otiske prstiju državnih penzionera kako bi spriječio da rođaci prikupljaju novac nakon smrti penzionera.<ref>{{Cite journal|first=William James|last=Herschel|title=Skin furrows of the hand|journal=[[Nature]]|volume=23|issue=578|page=76|date=25. 11. 1880|bibcode=1880Natur..23...76H|doi=10.1038/023076b0|s2cid=4068612|url=http://galton.org/fingerprints/herschel-1880-nature-furrows.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615200727/http://galton.org/fingerprints/herschel-1880-nature-furrows.pdf|archive-date=15. 6. 2011|access-date=15. 1. 2014}}</ref> U 1880., Dr. [[Henry Faulds]], škotski hirurg u bolnici [[Tokio]], objavio je svoj prvi rad na tu temu u naučnom časopisu ''[[Nature]]'', raspravljajući o korisnosti otisaka prstiju za identifikaciju i predložio metod za njihovo snimanje štamparskim mastilom. Uspostavio je njihovu prvu klasifikaciju i takođe je bio prvi koji je identifikovao otiske prstiju ostavljene na bočici.<ref name=faulds1>{{Cite journal|url=http://www.galton.org/fingerprints/faulds-1880-nature-furrows.pdf|last=Faulds|first=Henry|title=On the skin-furrows of the hand|journal=Nature|volume=22|issue=574|page=605|date=28. 10. 1880|doi=10.1038/022605a0|bibcode=1880Natur..22..605F|s2cid=4117214|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912031154/http://www.galton.org/fingerprints/faulds-1880-nature-furrows.pdf|archive-date=12. 9. 2008|access-date=15. 1. 2014}}</ref> Vrativši se u [[UK]] 1886., ponudio je koncept Metropolitanskoj policiji u [[London]]u, ali je tada odbačen.<ref name=reid1>{{Cite journal|last=Reid|first=Donald L.|year=2003|title=Dr. Henry Faulds – Beith Commemorative Society|journal=Journal of Forensic Identification|volume=53|issue=2}} See also this on-line article on Henry Faulds: {{cite web|url=http://www.galton.org/fingerprints/faulds.htm#herschel1880|title=Henry Faulds: the Invention of a Fingerprinter|first=Gavan|last=Tredoux|date=decembar 2003|publisher=galton.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602152655/http://galton.org/fingerprints/faulds.htm#herschel1880|archive-date=2. 6. 2013|access-date=15. 1. 2014}}</ref> Faulds je pisao [[Charles Darwin|Charlesu Darwinu]] sa opisom svog metoda, ali, prestar i bolestan da bi radio na njoj, Darwin je dao informacije svom rođaku, [[Fraccis Galrton|Francisu Galtonu]], koji se zanimao za antropologiju. Nakon što je deset godina bio inspirisan da proučava otiske prstiju, Galton je objavio detaljan statistički model analize i identifikacije otisaka prstiju i podstakao njegovu upotrebu u forenzičkoj nauci u svojoj knjizi „Otisci prstiju“. Izračunao je da je šansa za "lažno pozitivan" nalaz (dvije različite osobe koje imaju iste otiske prstiju) oko 1/64 milijarde.<ref name=galtonfps>{{cite web|url=http://www.clpex.com/Information/Pioneers/galton-1892-fingerprints-lowres.pdf|last=Galton|first=Francis|year=1892|title=Finger Prints|location=London|publisher=MacMillan and Co|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061012152917/http://www.clpex.com/Information/Pioneers/galton-1892-fingerprints-lowres.pdf|archive-date=12. 10. 2006}}</ref> [[slika:Fingerprinting 1928.jpg|thumb| Žene službenice Policijske uprave Los Anđelesa koje [[otisak prsta]] uređuje i fotografiše 1928.]] [[Juan Vucetich]], argentinski glavni policajac, stvorio je prvi metod snimanja otisaka prstiju pojedinaca u dosijeu. Godine 1892, nakon proučavanja Galtonovih tipova uzoraka, Vucetich (izvorno Vučetić) osnovao je prvi svetski biro za otiske prstiju. Iste godine, Francisca Rojas iz [[Necoche]]a pronađena je u kući sa povredama vrata, dok su njena dva sina pronađena mrtva sa prerezanim vratom. Rojas je optužio komšiju, ali uprkos brutalnom ispitivanju, ovaj komšija nije htio da prizna zločine. Inspektor Alvarez, Vučetičev kolega, izašao je na lice mjesta i pronašao krvavi trag palca na vratima. Kada je upoređen sa Rojasovim otiscima, pokazalo se da je identičan sa njenim desnim palcem. Tada je priznala ubistvo svojih sinova. Biro za otiske prstiju osnovan je u Kalkuti ([[Kalkuta]]), Indija, 1897. godine, nakon što je Vijeće generalnog guvernera odobrilo izvještaj komiteta da otiske prstiju treba koristiti za klasifikaciju krivičnih dosijea. U Antropometrijskom birou u Kalkuti, prije nego što je postao Biro za otiske prstiju, radili su [[Azizul Haque]] i [[Hem Chandra Bose]]. Haque i Bose su bili indijski stručnjaci za otiske prstiju koji su zaslužni za primarni razvoj sistema klasifikacije otisaka prstiju koji je na kraju dobio ime po njihovom supervizoru, [[Edward Henry|Sir Edwardu Richardu Henryju]].<ref>{{Cite journal|last1=Tewari|first1=RK|last2=Ravikumar|first2=KV|title=History and development of forensic science in India|journal=J Postgrad Med|year=2000|volume=46|issue=46|pages=303–308|pmid=11435664}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www.ias.ac.in/currsci/jan102005/185.pdf|first1=J.S.|last1=Sodhi|first2=asjeed|last2=Kaur|title=The forgotten Indian pioneers of finger print science|journal=Current Science|year=2005|volume=88|issue=1|pages=185–191|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050208112115/http://www.ias.ac.in/currsci/jan102005/185.pdf|archive-date=8. 2. 2005}}</ref> [[Henryjev sistem klasifikacije]], koji su zajedno osmislili Haque i Bose, prihvaćen je u Engleskoj i [[Wales]]u kada je osnovan prvi Biro za otiske prstiju Ujedinjenog Kraljevstva u [[Scotland Yard]]ovov, sjedištu Metropolitanske policije u Londonu , 1901. Sir Edward Richard Henry je naknadno postigao poboljšanja u daktiloskopiji. U Sjedinjenim Državama, dr. Henry P. DeForrest koristio je otiske prstiju u New York Police Department, Civil Service 1902. godine, a do decembra 1905. godine, u New York City Police Department, zamjenik komesara Joseph A. Faurot, stručnjak za [[Alphonse Bertillon|Bertillonov]] sistem i zagovornik otisaka prstiju u sjedištu policije, uveo je uzimanje otisaka prstiju kriminalaca u Sjedinjene Države.<ref>Introduction to U.S. 23 Dec 1905 New York – The City Record Volume 33</ref> ===Uhlenhuthov test=== [[Uhlenhuthov test]], ili [[antigen]]-[[antitijelo]] [[precipitacija|precipitinski]] test za vrste, izumio je [[Paul Uhlenhuth]] 1901. godine i mogao je razlikovati ljudsku [[krv]] od životinjske krvi, na osnovu otkrića da je krv različitih [[vrsta]] imala jedan ili više karakterističnih proteina. Test je predstavljao veliki napredak i dobio je ogroman značaj u forenzičkoj nauci.<ref>Michael Kurland, ''Irrefutable Evidence: A History of Forensic Science'' (p. 200), Dee, 2009, {{ISBN|9781461662396}}</ref> Test je dodatno usavršio za forenzičku upotrebu švicarski hemičar Maurice Müller 1960-ih.<ref>Keith Inman, Norah Rudin, ''Principles and Practice of Criminalistics: The Profession of Forensic Science'' (p. 32), CRC Press, 2000</ref> ===[[DNK]]=== Forenzička [[DNK-analiza]] primijenjena je prvi put 1984. godine. Razvio ju je Sir [[Alec Jeffreys]], koji je shvatio da se varijacije u genetičkom sekvenci mogu koristiti za identifikaciju pojedinaca i međusobno razlikovanje osoba. Prvu primjenu DNK profila koristio je Jefferys u misteriji dvostrukog ubistva u malom engleskom gradu [[Narborough, Leicestershire]], 1985. godine. Petnaestogodišnja školarka po imenu Lynda Mann silovana je i ubijena u psihijatrijskoj bolnici Carlton Hayes. Policija nije pronašla osumnjičenog, ali je uspjela uzeti uzorak sjemena. Godine 1986. Dawn Ashworth, stara 15 godina, također je silovana i zadavljena u obližnjem selu [[Enderby, Leicestershire|Enderby]]. Forenzički dokazi pokazali su da su oba ubice imala istu [[krvna grupa|krvnu grupu]]. Richard Buckland je postao osumnjičeni jer je radio u psihijatrijskoj bolnici Carlton Hayes, a primijećen je u blizini mjesta ubistva Dawn Ashworth i znao je neobjavljene detalje o tijelu. Kasnije je priznao Dawnino ubistvo, ali ne i Lyndino. Jefferys je doveden u slučaj da analizira uzorke [[sperma|sjemena]]. Zaključio je da nema poklapanja između uzoraka i Bucklanda, koji je postao prva osoba koja je oslobođena krivice pomoću DNK. Jefferys je potvrdio da su DNK profili identični za dva uzorka sjemena u ubojstvima. Da bi se pronašao počinilac, uzeti su uzorci DNK cjelokupne muške populacije grada, više od 4.000 osoba, starosti od 17 do 34 godine. Svi su upoređeni sa uzorcima sjemena iz zločina. Čulo se da je prijatelj [[Colin Pitchfork|Colina Pitchforka]] rekao da je dao svoj uzorak policiji tvrdeći da je Colin. Colin Pitchfork je uhapšen 1987. godine i ustanovljeno je da se njegov DNK profil poklapa sa uzorcima sjemena iz ubistva. Zbog ovog slučaja razvijene su [[baze podataka]] DNK. Postoje nacionalne (FBI) i međunarodne baze podataka, kao i za evropske zemlje (ENFSI : European Network of Forensic Science Institutes). Ove baze podataka koje se mogu pretraživati se koriste za uparivanje DNK profila mjesta zločina sa onima koji se već nalaze u bazi podataka.<ref>{{cite web|url=http://www.exploreforensics.co.uk/forensic-cases-colin-pitchfork-first-exoneration-through-dna.html|title=Forensic Cases: Colin Pitchfork, First Exoneration Through DNA|website=exploreforensics.co.uk}}{{Dead link|date=maj 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Sazrijevanje=== [[slika:JacktheRipperPuck.jpg|thumb|right|Prikaz čovjeka koji drži krvavi nož i prezrivo gleda u pregled pola tuceta navodnih i različitih sličnosti: Policija je koristila najnovije tehnike forenzičke nauke u svojim pokušajima da identifikuje i uhvati serijskog ubicu zvanog [[Džek Trbosjek]].]] Na prijelazu iz 20. stoljeća, forenzička nauka je uveliko postala etablirana u sferi kriminalističke istrage. Naučno i hirurško istraživanje je široko koristila Metropolitanska policija tokom potrage za misterioznim [[Jack Trbosjek|Jackom Trbosjekom]], koji je ubio brojne žene 1880-ih. Ovaj slučaj je prekretnica u primjeni forenzičke nauke. Veliki timovi policajaca vršili su istrage od kuće do kuće širom Whitechapela. Forenzički materijal je prikupljen i ispitan. Osumnjičeni su identifikovani, ušli u trag i ili pobliže ispitani ili eliminisani iz istrage. Policijski rad danas prati isti obrazac.<ref name=canter12>David Canter (1994), ''Criminal Shadows: Inside the Mind of the Serial Killer'', London: HarperCollins, pp. 12–13, {{ISBN|0-00-255215-9}}</ref> Intervjuisano je preko 2000, ispitano je "više od 300" ljudi, a privedeno je 80 osoba.<ref>Inspector Donald Swanson's report to the Home Office, {{Nowrap|19 October}} 1888, HO 144/221/A49301C, quoted in Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 205; Evans and Rumbelow, p. 113; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 125</ref> Istragu je u početku vodio Odjel za kriminalističke istrage (CID), na čijem je čelu bio detektiv inspektor [[Edmund Reid]]. Kasnije su inspektori detektivi [[Frederick Abberline]], [[Henry Moore]] i [[Walter Simon Andrews|Walter Andrews]] poslani iz Centralne kancelarije u [[Scotland Yard]] da pomognu. Prvobitno su zbog načina sakaćenja bili osumnjičeni mesari, hirurzi i ljekari. Istraženi su alibiji lokalnih koljača i klanica, pa su oni eliminisani iz istrage.<ref>Inspector Donald Swanson's report to the Home Office, {{Nowrap|19 October}} 1888, HO 144/221/A49301C, quoted in Begg, ''Jack the Ripper: The Definitive History'', p. 206 and Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 125</ref> Neke savremene ličnosti su mislile da obrazac ubistava ukazuje na to da je krivac bio mesar ili tjerač stoke na jednom od brodova za stoku koji su saobraćali između Londona i kontinentalne Evrope. Whitechapel je bio blizu [[London]]skih dokova,<ref>Marriott, John, "The Imaginative Geography of the Whitechapel murders", in Werner, p. 48</ref> a obično takvi brodovi pristaju u četvrtak ili petak i polaze u subotu ili nedjelju.<ref>Rumbelow, p. 93; ''The Daily Telegraph'', {{Nowrap|10 November}} 1888, quoted in Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 341</ref> Pregledani su nrodovi za stoku, ali se datumi ubistava nisu poklapali sa kretanjem nijednog čamca, a isključeno je i prebacivanje člana posade između čamaca.<ref>Robert Anderson to Home Office, {{Nowrap|10 January}} 1889, 144/221/A49301C ff. 235–236, quoted in Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', p. 399</ref> Krajem oktobra, Robert Anderson je zatražio od policijskog hirurga [[Thomas Bond|Thomasa Bonda]] da da svoje mišljenje o stepenu hirurške veštine i znanja ubice.<ref>Evans and Rumbelow, pp. 186–187; Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 359–360</ref> Mišljenje koje je Bond ponudio o liku "ubice iz Whitechapela" je najraniji sačuvani [[profilisanje prestupnika|profil prestupnika]].<ref name=canter5>Canter, pp. 5–6</ref> Bondova procjena je bila zasnovana na njegovom vlastitom ispitivanju najteže osakaćene žrtve i [[Obdukcija|''post mortem'']] bilješki iz četiri prethodna kanonska ubistva.<ref name=bond>Letter from Thomas Bond to Robert Anderson, {{Nowrap|10 November}} 1888, HO 144/221/A49301C, quoted in Evans and Skinner, ''The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook'', pp. 360–362 and Rumbelow, pp. 145–147</ref> Po njegovom mišljenju, ubica je morao biti čovjek usamljenih navika, podložan "povremenim napadima ubistava i erotske [[manija|manije]]", a karakter sakaćenja možda ukazuje na "[[satirizam|satirijazu]]".<ref name=bond/> Bond je također izjavio da se "ubistveni nagon možda razvio iz osvetoljubivog ili mračnog stanja uma, ili da je religiozna manija možda bila izvorna bolest, ali mislim da nijedna hipoteza nije vjerovatna".<ref name=bond/> [[Slika:The Adventure of the Abbey Grange 03.jpg|thumb|left| Popularni izmišljeni lik [[Sherlock Holmes]] bio je na mnogo načina ispred svog vremena u korištenju forenzičke analize.]] „Priručnik za mrtvozornike, policijske službenike, vojne policajce“ napisao je [[Austrija|austrijski]] krivični pravnik [[Hans Gross]] 1893. godine, i općenito je priznat kao osnivač polja kriminalistike. Rad je spojio u jedan sistem polja znanja koja ranije nisu bila integrisana, poput psihologije i fizičke nauke, a koja bi se mogla uspješno koristiti protiv kriminala. Gross je prilagodio neka polja potrebama kriminalističke istrage, kao što je [[fotografija mjesta zločina]]. Osnovao je Institut za kriminalistiku 1912. godine, kao dio Pravnog fakulteta Univerziteta u [[Grac]]u. Ovaj institut su pratili mnogi slični instituti širom svijeta.<ref>{{Cite book|last=Green|first=Martin|title=Otto Gross, Freudian Psychoanalyst, 1877–1920|publisher=Edwin Mellen Press|year=1999|location=Lampeter|isbn=0-7734-8164-8}}</ref> U 1909., [[Archibald Reiss]] osnovao je ''Institut de police scientifique'' na Univerzitetu u [[Lozana|Lozani]] (UNIL), prvu školu forenzičke nauke u svetu. Dr [[Edmond Locard]], postao je poznat kao francuski "[[Sherlock Holmes]] . Formulirao je osnovni princip forenzičke nauke: "Svaki kontakt ostavlja trag", koji je postao poznat kao [[Locardov princip razmjene]]. Godine 1910. osnovao je, možda, prvu kriminalističku laboratoriju na svijetu, nakon što je uvjerio policijsku upravu i [[Lyon]]u (Francuska) da mu da dvije sobe u potkrovlju i dva pomoćnika.<ref>[http://www.apsu.edu/oconnort/3210/3210lect02.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206090107/http://www.apsu.edu/oconnort/3210/3210lect02.htm|date=6. 2. 2007}}</ref> Simbol novootkrivenog prestiža forenzike i upotrebe rasuđivanja u detektivskom radu bila je popularnost izmišljenog lika [[Sherlock Holmes]], koji je napisao [[Arthur Conan Doyle]] u kasnom 19. vijeku. On je i dalje velika inspiracija za forenzičku nauku, posebno za način na koji je njegovo akutno proučavanje mjesta zločina dalo male tragove o preciznom slijedu događaja. Odlično je koristio [[dokaz u rragovima|dokaze u tragovima]] kao što su otisci cipela i guma, kao i otisci prstiju, [[balistika]] i [[Grafologija|analiza rukopisa]], sada poznata kao [[upitnik ispitanih dokumenata]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yMDWLq2FdrIC|title=Oxford studies in epistemology|editor=Tamar Szabo Gendler |editor2=John Hawthorne|author=Alexander Bird |chapter=Abductive Knowledge and Holmesian Inference |page=11 |isbn=978-0-19-928590-7 |date=27. 6. 2006}}</ref> Takvi dokazi koriste se za testiranje teorija koje je smislila policija, naprimjer, ili sam istražitelj.<ref>{{cite book |title=Encyclopedia Sherlockiana |author=Matthew Bunson |url=https://books.google.com/books?id=aSgfAQAAIAAJ |page=50 |isbn=978-0-671-79826-0 |date=19. 10. 1994}}</ref> Sve tehnike koje je zagovarao Holmes kasnije su postale stvarnost, ali su uglavnom bile u povojima u vrijeme kada je Conan Doyle pisao. U mnogim svojim prijavljenim slučajevima, Holmes se često žali na način na koji su drugi kontaminirali mjesto zločina, posebno policija, naglašavajući kritičnu važnost očuvanja integriteta, što je sada dobro poznata karakteristika pregleda mjesta zločina. Koristio je [[analitička hemija|analitičku hemiju]] za analizu [[ostatak krvi|ostatka krvi]], kao i [[toksikologija|toksikološko]] ispitivanje i određivanje otrova. Koristio je [[balistika|balistiku]], tako što je mjerio [[kalibar|kalibre]] [[metak]]a i uporedio ih sa oružjem za koje se sumnjalo da je izvršeno ubistvo.<ref>{{cite book |title=Fact and feeling: Baconian science and the nineteenth-Century literary imagination |page=214 |author=Jonathan Smith |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=hFn1Zx_desIC |isbn=978-0-299-14354-1}}</ref> === Ličnosti s kraja 19. – početka 20. stoljeća === [[slika:Shoeprint(forensic).jpg|thumb|right| Otisci cipela se dugo koriste da bi se par cipela uskladio s mjestom zločina.]] Hans Gross je primijenio naučne metode na mjestima zločina i bio je zaslužan za rođenje kriminalistike. [[Edmond Locard]] je proširio Grossov rad sa Locardovim principom razmjene koji je rekao "kad god dva objekta dođu u kontakt jedan s drugim, materijali se razmjenjuju između njih". To znači da svaki kontakt kriminalca ostavlja trag. Alexander Lacassagne, koji je predavao Locarda, izradio je standarde obdukcije na stvarnim forenzičkim slučajevima. Alphonse Bertillon je bio francuski kriminolog i osnivač antropometrije (naučne studije mjerenja i proporcija ljudskog tijela). Koristio je antropometriju za identifikaciju, navodeći da, budući da je svaki pojedinac jedinstven, mjerenjem aspekata fizičke razlike može postojati lični sistem identifikacije. Oko 1879. godine stvorio je Bertillon sistem, način identifikacije kriminalaca i građana mjerenjem 20 dijelova tijela. Godine 1884, preko 240 ponavljača je uhvaćeno koristeći Bertillon sistem, ali je sistem u velikoj mjeri zamijenjen uzimanjem otisaka prstiju. Frances Glessner Lee, poznata kao "majka forenzičke nauke",<ref>{{Cite web | url=https://americanart.si.edu/exhibitions/nutshells | title=Murder is Her Hobby: Frances Glessner Lee and the Nutshell Studies of Unexplained Death}}</ref> bio je ključan u razvoju forenzičke nauke u SAD. Lobirala je da se mrtvozornici zamijene medicinskim stručnjacima, darivala je Harvardove saradnike za policijsku nauku i vodila mnoge seminare za edukaciju istražitelja ubistava. Također je kreirala Kratke studije neobjašnjive smrti, zamršene diorame na mjestu zločina koje se koriste za obuku istražitelja, a koje se i danas koriste. ===20. stoljeće=== [[slika:Alec Jeffreys -2008.jpg|thumb|[[Alec Jeffreys]] izumio je tehniku [[DNK profiliranje]] 1984.]] Kasnije u 20. stoljeću nekoliko britanskih patologa, [[Mikey Rochman]], [[Francis Camps]], [[Sydney Smith]] i [[Keith Simpson]] bili su pioniri novog forenzičkog metoda. [[Alec Jeffreys]] je bio pionir upotrebe [[DNK profiliranja]] u forenzičkoj nauci 1984. Shvatio je obim DNK otiska prsta, koji koristi varijacije [[genetički kod|genetičkog koda]] za identifikaciju pojedinaca. Metod je od tada postao važan u forenzičkoj nauci za pomoć policijskim detektivima, a također se pokazao korisnom u rješavanju sporova oko očinstva i imigracije.<ref name="welcome 2004">{{cite web|url=http://genome.wellcome.ac.uk/doc_wtd020877.html |title=Discovering DNA fingerprinting: Sir Alec Jeffreys describes its development |publisher=Wellcome Trust |date=4. 2. 2004 |first=Giles |last=Newton |access-date=23. 12. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305135415/http://genome.wellcome.ac.uk/doc_wtd020877.html |archive-date=5. 3. 2010 |url-status=dead }}</ref> DNK otisak prsta (fingerprinting) je prvi put korišten kao policijski forenzički test za identifikaciju silovatelja i ubice dvoje tinejdžera, Lynde Mann i Dawne Ashworth, koje su obje ubijene u mjestu [[Narborough, Leicestershire]], 1983. odnosno 1986. godine. [[Colin Pitchfork]] je identifikovan i osuđen za ubistvo nakon što su uzorci uzeti od njega odgovarali uzorcima [[spermatozoid]]a uzetih od dvije mrtve djevojke. Forenzičku nauku podstiču brojna domaća i međunarodna tijela koja su stečena u forenzičkoj nauci, uključujući Ovlašteno društvo forenzičkih nauka (Chartered Society of Forensic Sciences),<ref>[http://www.csofs.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609094436/http://www.csofs.org/|date=9. 6. 2016}}</ref> (osnovano 1959.), tada poznato kao Forensic Science Society, izdavač ''Science & Justice'';<ref>{{cite web |url=http://www.csofs.org/publications |title=Chartered Society of Forensic Sciences Publications |access-date=3. 6. 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160615161534/http://www.csofs.org/Publications |archive-date=15. 6. 2016 }}</ref> Američku akademiju forenzičkih nauka (American Academy of Forensic Sciences) (osnovanu 1948.), izdavača ''Journal of Forensic Sciences'';<ref>[http://www.aafs.org/journal-forensic-sciences ''Journal of Forensic Sciences''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123140138/http://www.aafs.org/journal-forensic-sciences |date=23. 11. 2010 }}</ref> Kanadsko društvo forenzičkih nauka (Canadian Society of Forensic Science) (osnovano 1953.), izdavače ''Journal of the Canadian Society of Forensic Science'', the British Academy of Forensic Sciences<ref>{{cite web|url=http://www.bafs.org.uk/cgi-bin/dispatch.cgi/|title=The British Academy of Forensic Sciences|access-date=26. 6. 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627092734/http://www.bafs.org.uk/cgi-bin/dispatch.cgi/|archive-date=27. 6. 2015}}</ref> (osnovan 1960), izdavače ''Medicine, Science and the Law'';<ref>{{cite web|url=http://www.bafs.org.uk/cgi-bin/dispatch.cgi/journal|title=Medicine, Science and the Law|access-date=26. 6. 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627111139/http://www.bafs.org.uk/cgi-bin/dispatch.cgi/journal|archive-date=27. 6. 2015}}</ref> Australian Academy of Forensic Sciences (osnovana 1967.), izdavače ''Australian Journal of Forensic Sciences'' i European Network of Forensic Science Institutes (osnovana 1995.). === 21. stoljeće === U protekle dvije decenije dokumentovanje forenzičkih scena postalo je efikasnije. Forenzičari su počeli da koriste [[laser]]ske skenere, [[dron]]ove i fotogrametriju kako bi dobili 3D oblake tačaka nesreća ili mjesta zločina. Rekonstrukcija mjesta nesreće na autoputu korištenjem dronova podrazumijeva vrijeme prikupljanja podataka od samo 10–20 minuta i može se izvesti bez zaustavljanja saobraćaja. Rezultati nisu samo tačni, u centimetrima, da bi se mjerenja predstavila na sudu, već ih je i lahko digitalno sačuvati na duži rok.<ref>{{Cite news|url=http://www.isasi.org/Documents/Hawkins%20-%20Using%20a%20drone%20and%20photogrammetry%20software%20V4%20(PAPER).pdf|title=Using a Drone and Photogrammetry Software to Create Orthomosaic Images and 3D Models of Aircraft Accident Sites|last=Hawkins|first=Stuart|date=novembar 2016|work=UK AAIB|access-date=4. 2. 2017|via=International Society of Air Safety Investigators|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113120441/http://www.isasi.org/Documents/Hawkins%20-%20Using%20a%20drone%20and%20photogrammetry%20software%20V4%20(PAPER).pdf|archive-date=13. 1. 2017}}</ref> Sada, u 21. stoljeću, veliki dio budućnosti forenzičke nauke je predmet rasprave. [[Nacionalni institut za standarde i tehnologiju]] (NIST) ponudio je zajednici neke smjernice na kojima bi nauka trebala graditi. NIST preporučuje da forenzička nauka preispita svoj sistem. Ako se lokalne laboratorije pridržavaju ovih smjernica, forenzika 21. stoljeća će se dramatično razlikovati od onoga što je bila do sada. Jedan od novijih dodataka NIST-a je dokument pod nazivom NISTIR-7941, pod naslovom "Laboratorije forenzičke nauke: Priručnik za planiranje, projektovanje, izgradnju i preseljenje objekata". Priručnik pruža jasan plan za pristup forenzičkoj nauci. Detalji uključuju čak i profile osoblja koje treba zaposliti za određene pozicije.<ref>"National Institute of Standards and Technology" group="Scientist in Practice">{{cite web |last1=Aguilar |first1=James |title=Forensic Science Laboratories: Handbook for Facility Planning, Design, Construction, and Relocation |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2013/NIST.IR.7941.pdf |website=nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2013/NIST.IR.7941.pdf |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=15. 4. 2019 |ref=68}}</ref> ==Potpodjela== [[slika:US Army CID agents at crime scene.jpg|thumb| Agenti [[Odjel za kriminalističke istrage vojske Sjedinjenih Država]] istražuju mjesto zločina.]] [[slika:England-forensic2.jpg|thumb|Policijska forenzička istraga u [[Ashton-under-Lyne]], Engleska, koristeći šator za zaštitu mjesta zločina]] * [[Forenzika umjetnosti]] odnosi se na slučajeve autentifikacije umjetnosti kako bi pomogao u istraživanju autentičnosti djela. Metodi autentifikacije umjetnina koriste se za otkrivanje i identifikaciju krivotvorenja, falsifikovanja i kopiranja umjetničkih djela, npr. slike. * [[Analiza uzorka mrlja od krvi]] je naučno ispitivanje uzoraka prskanja krvi pronađenih na mjestu zločina kako bi se rekonstruirali događaji zločina. * [[Uporedna forenzika]] je primjena tehnika vizuelnog poređenja za provjeru sličnosti fizičkih dokaza. Ovo uključuje analizu otiska prsta, analizu tragova alata i balističku analizu. * [[Računarska forenzika]] se bavi razvojem algoritama i softvera za pomoć forenzičkom ispitivanju. * [[Kriminalistika]] je primjena različitih nauka da se odgovori na pitanja koja se odnose na ispitivanje i poređenje [[forenzička genetika|bioloških dokaza]], [[dokaz u tragovima|dokaza u tragovima]], dokaza o utiscima (kao što je [[otisak prsta]], [[Forenzički dokazi obuće|otisci obuće]], i [[Forenzički dokazi gazećeg sloja|tragovi guma]]), [[kontrolirana supstanca]], [[balistika]], ispitivanje vatrenog oružja i tragova alata i drugi dokazi u krivičnim istragama. U tipskiim okolnostima, dokazi se obrađuju u [[kriminalistika|laboratoriji za kriminal]]. * [[Digitalna forenzika]] je primjena dokazanih naučnih metoda i tehnika u cilju povratka podataka sa elektronskih/digitalnih medija. Stručnjaci za digitalnu forenziku rade na terenu kao iu laboratoriji. * [[Analiza otiska uha]] se koristi kao sredstvo forenzičke identifikacije namijenjeno kao identifikacijski alat sličan otisku prsta. Otisak uha je dvodimenzionalna reprodukcija dijelova vanjskog uha koji su dodirnuli određenu površinu (najčešće heliks, antiheliks, tragus i antitragus). * [[Izborna forenzika]] je upotreba statistike za utvrđivanje da li su izborni rezultati normalni ili abnormalni. Također se koristi za ispitivanje i otkrivanje slučajeva koji se odnose na gerrymandering. * [[Forenzičko računovodstvo]] je proučavanje i tumačenje računovodstvenih dokaza, finansijskih izvještaja i to: bilansa stanja, bilansa uspjeha, izvještaja o novčanim tokovima. * [[Forenzička fotografija iz zraka]] je proučavanje i tumačenje dokaza iz aerofotografije. * [[Forenzička antropologija]] je primjena [[bioantropologija|fizičke antropologije]] u pravnom okruženju, obično za [[Forenzička rekonstrukcija lica|oporavak i identifikaciju]] [[skeletizacija (forenzika)|skeletiziranih]] ljudskih ostataka. * [[Forenzička arheologija]] je primjena kombinacije [[arheologija|arheoloških]] tehnika i forenzičke nauke, tipski u provođenju zakona. * [[Forenzička astronomija]] koristi metode iz [[astronomija|astronomije]] za određivanje prošlih nebeskih sazvežđa u forenzičke svrhe. * [[Forenzička botanika]] je proučavanje biljnog svijeta kako bi se dobile informacije o mogućim zločinima. * [[Forenzička hemija]] je proučavanje otkrivanja i identifikacije [[zabranjene droge]], ubrzivača koji se koriste u slučajevima [[paljevina]], [[eksploziv]]a i [[pucnjava|ostatka pucnjave]]. * [[dermatoglifika|Forenzička daktiloskopija]] je proučavanje otiska prstiju. * Forenzičko ispitivanje dokumenta ili [[ispitivanje upitnog dokumenta]] odgovara na pitanja o spornom dokumentu koristeći različite naučne procese i metode. Mnoga ispitivanja uključuju poređenje ispitivanog dokumenta ili komponenti dokumenta sa skupom poznatih standarda. Najčešći tip ispitivanja uključuje rukopis, pri čemu ispitivač pokušava da odgovori na zabrinutost u vezi sa potencijalnim autorstvom. * [[DNK profiliranje|Forenzička DNK analiza]] koristi prednost jedinstvenosti DNK pojedinca da odgovori na forenzička pitanja kao što su [[DNK testiranje očinstva|testiranje očinstva/materinstva]] i postavljanje osumnjičenog na mjesto zločina, npr. u [[silovanje|istrazi silovanja]]. * [[Forenzičko inženjerstvo]] je naučno ispitivanje i analiza struktura i proizvoda u vezi s njihovim kvarom ili uzrokom oštećenja. * [[Forenzička entomologija]] bavi se ispitivanjem [[insekti|insekata]] u, na i oko ljudskih ostataka kako bi se pomoglo u određivanju vremena ili lokacije smrti. Također je moguće utvrditi da li je tijelo premješteno nakon smrti pomoću entomologije. * [[Forenzička geologija]] se bavi tragova dokaza u obliku tla, [[mineral]]a i [[nafta|nafte]]. * Forenzička geomorfologija je proučavanje površine [[tlo|tla]] radi traženja potencijalne lokacije(a) zakopanog(ih) objekta(a).<ref>{{cite journal|year=2014 |last1=Ruffell |first1=A |last2=McKinley |first2=J |title=Forensic geomorphology |volume=206 |pages=14–22| journal=Geomorphology |url=http://pure.qub.ac.uk/portal/files/15818973/Forensic_geomorphology_V3jmk_1_.pdf |bibcode=2014Geomo.206...14R |doi=10.1016/j.geomorph.2013.12.020 }}</ref> * [[Forenzička geofizika]] je primjena [[geofizika|geofizičkih]] tehnika kao što je [[radar]] za otkrivanje objekata skrivenih pod zemljom <ref>{{cite journal |year=2012 |last1=Pringle |first1=JK |last2=Ruffell |first2=A |last3=Jervis |first3=JR |last4=Donnelly |first4=L |last5=McKinley |first5=J |last6=Hansen |first6=J |last7=Morgan |first7=R |last8=Pirrie |first8=D |last9=Harrison |first9=M |title=The use of geoscience methods for terrestrial forensic searches |volume=114 |issue=1–2 |pages=108–123 |journal=Earth-Science Reviews |url=http://eprints.keele.ac.uk/788/ |bibcode=2012ESRv..114..108P |doi=10.1016/j.earscirev.2012.05.006 |access-date=7. 5. 2022 |archive-date=3. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211203110318/https://eprints.keele.ac.uk/788/ |url-status=dead }}</ref> or underwater.<ref>{{cite journal | doi=10.1016/j.scijus.2009.09.001 |year=2010 |last1=Parker |first1=R |last2=Ruffell |first2=A |last3=Hughes |first3=D |last4=Pringle |first4=JK |title=Geophysics and the search of freshwater bodies: A review |volume=50 |issue=3 |pages=141–149|journal=Science & Justice|pmid=20709275 }}</ref> * [[Forenzička inteligencija]], proces počinje prikupljanjem podataka i završava se integracijom rezultata u analizu krivičnih djela koja se istražuju.<ref>p.611 Jahankhani, Hamid; Watson, David Lilburn; Me, Gianluigi ''Handbook of Electronic Security and Digital Forensics'' World Scientific, 2009</ref> * [[Forenzički intervjui]] se provode koristeći nauku o profesionalnom korištenju stručnosti za obavljanje različitih istražnih razgovora sa žrtvama, svjedocima, osumnjičenima ili drugim izvorima kako bi se utvrdile činjenice u vezi sa sumnjama, navodima ili specifičnim incidentima u okruženju javnog ili privatnog sektora . * [[Forenzička histopatologija]] je primjena histoloških tehnika i ispitivanja u praksi sudske patologije. * [[Forenzička limnologija]] je analiza dokaza prikupljenih sa mjesta zločina u ili oko izvora [[slatke vode]]. Ispitivanje bioloških organizama, posebno [[dijatomeja]], može biti korisno u povezivanju osumnjičenih sa žrtvama. * [[Forenzička lingvistika]] bavi se pitanjima u pravnom sistemu koja zahtijevaju lingvističku ekspertizu. * [[Forenzička meteorologija]] je specifična analiza prošlih vremenskih uslova za tačku gubitka. * [[Forenzička mikrobiologija]] je proučavanje [[nekrobiom]]a. * [[Sudsko-medicinska medicinska sestra]] je primjena njegovateljske znanosti na zločine zlostavljanja, poput zlostavljanja djece ili seksualnog zlostavljanja. Kategorizacija rana i trauma, prikupljanje tjelesnih tekućina i emocionalna podrška neke su od dužnosti forenzičkih sestara. * [[Forenzička odontologija]] je studija o jedinstvenosti denticije, poznatija kao proučavanje zuba. * [[Forenzička optometrija]] je proučavanje naočara i drugih pomagala koje se odnose na mjesta zločina i krivične istrage. * [[Sudska patologija]] je polje u kojem se primjenjuju principi [[medicina|medicine]] i [[patologija|patologije]] za utvrđivanje uzroka smrti ili povrede u kontekstu pravne istrage. * [[Forenzička podijatrija]] je primjena proučavanja otiska [[stopala]] ili obuće i njihovih tragova za analizu mjesta zločina i utvrđivanje ličnog identiteta u forenzičkim pregledima. * [[Sudska psihijatrija]] je specijalizovana grana [[psihijatrije]] primenjena i zasnovana na naučnoj [[kriminologija|kriminologiji]]. * [[Forenzička psihologija]] je proučavanje uma pojedinca, koristeći forenzičke metode. Obično određuje okolnosti koje stoje iza [[ponasšanje|ponašanja]] kriminalaca. * [[Forenzička seizmologija]] je proučavanje tehnika za razlikovanje seizmičkih signala generiranih podzemnim nuklearnim eksplozijama od onih koje stvaraju zemljotresi. * [[Forenzička serologija]] je proučavanje tjelesnih tekućina.<ref>{{cite web |url=http://www.forensic-medecine.info/forensic-serology.html |title=Forensic serology |publisher=Forensic-medecine.info |access-date=8. 6. 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100506005516/http://www.forensic-medecine.info/forensic-serology.html |archive-date=6. 5. 2010 }}</ref> * [[Forenzički socijalni rad]] je specijalistička studija teorija [[socijalnog rada]] i njihove primjene na kliničko, krivično pravosuđe ili [[psihijatrijsko]] okruženje. Praktičari forenzičkog socijalnog rada koji su povezani sa [[sistemom krivičnog pravosuđa]] često se nazivaju društvenim supervizorima, dok ostali koriste zamjenjive titule [[forenzički socijalni radnik]], [[odobreni stručnjak za mentalno zdravlje]] ili forenzički praktičari i provode specijalističke procjene rizika, planiranje njege i djelovati kao službenik suda. * [[Forenzička toksikologija]] je studija o uticaju [[Teških i lakih droga|droga]] i [[otrova]] na/u ljudskom tijelu. * [[Forenzička video analiza]] je naučno ispitivanje, poređenje i evaluacija videa u pravnim stvarima. * [[Forenzika mobilnih uređaja]] je naučno ispitivanje i procjena dokaza pronađenih u mobilnim [[telefon]]ima, npr. Historija poziva i izbrisani SMS, a uključuje i forenziku SIM kartice. * [[Dokazi u tragovima]] analiza je analiza i poređenje tragova dokaza uključujući [[staklo]], boju, [[vlakna]] i [[kosa|kosu]](npr. korištenjem [[sprektroskopija|mikro-spektrofotometrije]]). * [[Forenzička nauka o divljim životinjama]] primjenjuje niz naučnih disciplina na pravne slučajeve koji uključuju neljudske biološke dokaze, za rješavanje zločina kao što su [[krivolov]], [[zlostavljanje životinja]] i trgovina ugroženim vrstama. == Upitne tehnike == Neke forenzičke tehnike, za koje se vjerovalo da su bile znanstveno utemeljene u vrijeme kada su korištene, kasnije su se ispostavilo da imaju mnogo manje naučne vrijednosti ili nikakve.<ref>{{cite journal |journal=Annual Review of Law and Social Science |volume=4 |pages=149–171 |doi=10.1146/annurev.lawsocsci.4.110707.172303 |first1=Michael J. |last1=Saks |first2=David L. |last2=Faigman |year=2008 |title= Failed forensics: how forensic science lost its way and how it might yet find it|url=https://repository.uchastings.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2312&context=faculty_scholarship }}</ref> Neke takve tehnike uključuju: * [[Komparativna analiza olova od metka]] koju je koristio je FBI više od četiri decenije, počevši od [[John F. Kennedy|ubistva Johna F. Kennedija]] 1963. godine. Teorija je bila da svaka serija [[municija|municije]] sadrži hemikalije sastav toliko jasan da se metak može pratiti do određene serije ili čak do određene kutije. Interne studije i vanjska studija Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Država otkrile su da je tehnika nepouzdana zbog nepravilne interpretacije, a FBI je odustao od testa 2005..<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/11/17/AR2007111701681.html|title= FBI's Forensic Test Full of Holes|first= John|last= Solomon|newspaper= [[The Washington Post]]|page= A1|date= 18. 11. 2007|access-date= 5. 3. 2008|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20080725232846/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/11/17/AR2007111701681.html|archive-date= 25. 7. 2008}}</ref> * [[Forenzička stomatologija]] našla se na udaru kritika: u najmanje tri slučaja dokazi o tragovima ugriza su korišteni da se osude ljudi za ubistvo koji su kasnije oslobođeni DNK dokazima.<ref>{{cite AV media | people=Ross Williams, Roger (Director) | date=15. 4. 2020 | title=The Innocence Files | medium= television show |language= en | publisher=Netflix}}</ref> Studija iz 1999. koju je proveo član Američkog odbora za forenzičku odontologiju otkrila je stopu lažnih identifikacija od 63 posto i često se spominje u online vijestima i web stranicama zavjere.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2007/01/28/weekinreview/28santos.html|title= Evidence From Bite Marks, It Turns Out, Is Not So Elementary|first= Fernanda|last= Santos|work= [[The New York Times]]|date= 28. 1. 2007|access-date= 5. 3. 2008|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20110410011523/http://www.nytimes.com/2007/01/28/weekinreview/28santos.html|archive-date= 10. 4. 2011}}</ref><ref>{{cite news|url= http://www.chicagotribune.com/news/specials/chi-0411290148nov29,1,2796064.story |title= Bite-mark verdict faces new scrutiny|first= Flynn|last= McRoberts|work= Chicago Tribune|date= 29. 11. 2004|access-date= 5. 3. 2008}}</ref> Studija je zasnovana na neformalnoj radionici tokom sastanka ABFO, koji mnogi članovi nisu smatrali validnim naučnim okruženjem.<ref>{{cite news|url= http://www.chicagotribune.com/news/watchdog/chi-041019forensics-story.html#page=1|title= From the start, a faulty science|first= Flynn|last= McRoberts|work= Chicago Tribune|date= 19. 10. 2004|access-date= 26. 8. 2014|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20151210205925/http://www.chicagotribune.com/news/watchdog/chi-041019forensics-story.html#page=1|archive-date= 10. 12. 2015}}</ref> * Do kasnih 2000-ih, naučnici su bili u mogućnosti da pokažu da je moguće fabrikovati DNK dokaze, čime su "podrivali kredibilitet onoga što se smatra zlatnim standardom dokaza u krivičnim predmetima".<ref name=Pollack>Pollack, Andrew (17 August 2009). [https://www.nytimes.com/2009/08/18/science/18dna.html " DNA Evidence Can Be Fabricated, Scientists Show"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206035557/http://www.nytimes.com/2009/08/18/science/18dna.html |date=6. 2. 2017 }}. ''The New York Times''.</ref> == Nauka o sudskim sporovima == „Nauka o sudskim sporovima“ opisuje analizu ili podatke razvijene ili proizvedene „izričito“ za upotrebu u suđenju u odnosu na one proizvedene u toku nezavisnog istraživanja. Ovu razliku je napravio Apelacioni sud Sjedinjenih Država za deveti okrug, prilikom ocjenjivanja prihvatljivosti vještaka.<ref>{{cite news |url= http://www.sciencenews.org/articles/20080119/bob10.asp|title= Judging Science|work= [[Science News]]|first= Janet|last= Raloff |page= 42 (Vol. 173, No. 3)|date= 19. 1. 2008|access-date= 5. 3. 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080228014925/http://www.sciencenews.org/articles/20080119/bob10.asp <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 28. 2. 2008}}</ref> Ovo koristi [[demonstrativni dokaz]], koji je dokaz stvoren u pripremi suđenja od strane [[advokat]]a ili [[paralegalnost|paralegalista]]. ==Demografija== U Sjedinjenim Državama ima preko 17.200 forenzičkih tehničara, od datuma 2019.<ref>"Forensic Science." ''U.S. Bureau of Labor Statistics''. U.S. Bureau of Labor Statistics, 22 February 2021. Web.</ref> ==Uticaj medija== Istražitelji mjesta zločina iz stvarnog života i forenzičari upozoravaju da popularne televizijske emisije ne daju realističnu sliku posla, često izobličujući njegovu prirodu i preuveličavajući lahkoću, brzinu, djelotvornost, dramatiku, glamur, utjecaj i nivo konfora njihovog posla —koje opisuju kao daleko svakodnevnije, zamornije i dosadnije.<ref name="how_accurate">Flavin, Brianna (quoting Brian McKenna, retired police Lieutenant and Crime Scene Investigator), [http://www.rasmussen.edu/degrees/justice-studies/blog/crime-show-myths-debunked-forensic-experts-tell-what-life-is-real/ "How Accurate are Crime Shows on TV? Debunking 7 Common Myths,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170531013821/http://www.rasmussen.edu/degrees/justice-studies/blog/crime-show-myths-debunked-forensic-experts-tell-what-life-is-real/ |date=31. 5. 2017 }} 7 February 2017, ''Blog,'' School of Justice Studies, Rasmussen College, Inc., Oak Brook, IL, retrieved 31 May 2017</ref><ref name="accurate_psu">Stanton, Dawn (quoting Robert Shaler, Ph.D., prof. of biochemistry and molecular biology, dir., forensic science program, Pennsylvania State University formerly at Pittsburgh Crime Laboratory, New York City Office of Chief Medical Examiner, and Lifecodes Corp (nation's first forensic DNA laboratory)), [http://news.psu.edu/story/141207/2009/11/10/research/probing-question-forensic-science-tv-accurate "Probing Question: Is forensic science on TV accurate?,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161206154407/http://news.psu.edu/story/141207/2009/11/10/research/probing-question-forensic-science-tv-accurate |date=6. 12. 2016 }} 10 November 2009, Eberly College of Science, Pennsylvania State University, retrieved 31 May 2017</ref> Neki tvrde da su ove moderne TV emisije promijenile očekivanja pojedinaca o forenzičkoj nauci, ponekad nerealno – uticaj koji se naziva "[[CSI efekt]]".<ref>{{Cite journal| last1 = Holmgren| first1 = Janne A. | last2 = Fordham| first2 = Judith| title = The CSI Effect and the Canadian and the Australian Jury| journal = Journal of Forensic Sciences |volume = 56|issue = S1|pages = S63–S71 |date=januar 2011| doi = 10.1111/j.1556-4029.2010.01621.x| pmid = 21155799 | s2cid = 21221066 }}</ref><ref name="alldredge">Alldredge, John [http://scholarworks.sjsu.edu/themis/vol3/iss1/6 "The 'CSI Effect' and Its Potential Impact on Juror Decisions,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160902080912/http://scholarworks.sjsu.edu/themis/vol3/iss1/6/ |date=2. 9. 2016 }} (2015) ''Themis: Research Journal of Justice Studies and Forensic Science'': Vol. 3: Iss. 1, Article 6., retrieved 31 May 2017</ref> Nadalje, istraživanje je sugeriralo da pogrešna percepcija javnosti o kriminalističkoj forenzici može stvoriti, u umu [[porotnik]]a, nerealna očekivanja od forenzičkih dokaza—koje očekuju da vide prije nego što osude—implicitno pristrastujući porotnika prema optuženom. Pozivajući se na "CSI efekt", najmanje jedan istraživač je predložio da se porotnici pregledaju na osnovu njihovog nivoa uticaja od takvih TV programa.<ref name="alldredge"/> == Također pogledajte== {{Portal|Pravo|Nauka}} * [[Balistički otisak prsta]] * [[Analiza uzorka mrlja od krvi]] * [[Kompjuterska forenzika]] * [[Računarska forenzika]] * [[Kriminal]] * [[Nauka o kriminalu]] * [[Wilfrid Derome]], osnivač prve forenzičke [[laboratorije]] u Sjevernoj Americi (1914.) * [[Diplomatika]] (forenzička paleografija) * [[Epigenetika u forenzičkoj nauci]] * [[Pakovanje dokaza]] * [[Otisci prstiju]] * [[Forenzičko računovodstvo]] * [[Forenzička animacija]] * [[Forenzička antropologija]] * [[Forenzička biologija]] * [[Forenzička hemija]] * [[Forenzička ekonomija]] * [[Forenzički inženjering]] * [[Forenzička entomologija]] * [[Forenzička rekonstrukcija lica]] * [[Forenzička genetika]] * [[Forenzička identifikacija]] * [[Forenzička lingvistika]] * [[Forenzički inženjering materijala]] * [[Forenzička fotografija]] * [[Forenzičko polimerno inženjerstvo]] * [[Forenzičko profiliranje]] * [[Forenzička psihijatrija]] * [[Forenzička psihologija]] * [[Forenzička seizmologija]] * [[Forenzički socijalni rad]] * [[Forenzička video analiza]] * [[Otisci rukavica]] * [[Historija forenzičke fotografije]] * [[Sherlock Holmes]] * [[Međunarodno udruženje za identifikaciju]] * [[Edmond Locard]], osnivač prve forenzičke [[laboratorije]] u svijetu (1910.) * [[Pomorska forenzika]] * [[Profiliranje počinitelja]] * [[Okvir forenzičke nauke]] * [[Upitni pregled dokumenta]] * [[Archibald Reiss]], osnivač prve forenzičke škole na svijetu na [[Univerzitet u Lozani]] (1909.) * [[Retrospektivna dijagnoza]] * [[RSID (forenzički)|RSID]] * [[Scene kriminalnog službenika]] * [[Trag klizanja]] * [[Dokazi u tragovima]] * [[Profiliranje (informatika)]] * [[Forenzička nauka o divljim životinjama]] ==Reference== {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{Refbegin|30em}} * [http://www.anilaggrawal.com/ij/indexpapers.html Anil Aggrawal's Internet Journal of Forensic Medicine and Toxicology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610010720/http://anilaggrawal.com/ij/indexpapers.html |date=10. 6. 2019 }}. * Forensic Magazine – [http://www.forensicmag.com Forensicmag.com]. * [https://web.archive.org/web/20110222013558/http://www2.fbi.gov/hq/lab/fsc/current/index.htm Forensic Science Communications], an open access journal of the [[FBI]]. * [http://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/505512/description#description Forensic sciences international] – An international journal dedicated to the applications of medicine and science in the administration of justice – {{ISSN|0379-0738}} – Elsevier * [http://www.igi-global.com/journals/details.asp?ID=7828&v=callForPapers International Journal of Digital Crime and Forensics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904063537/http://www.igi-global.com/journals/details.asp?ID=7828&v=callForPapers |date=4. 9. 2009 }} * [https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/real-csi/ "The Real CSI"], PBS Frontline (U.S. TV series), 17 April 2012. * Baden, Michael; Roach, Marion. ''Dead Reckoning: The New Science of Catching Killers'', Simon & Schuster, 2001. {{ISBN|0-684-86758-3}}. * Bartos, Leah, [https://www.propublica.org/article/no-forensic-background-no-problem "No Forensic Background? No Problem"], ''ProPublica'', 17 April 2012. * Guatelli-Steinberg, Debbie; Mitchell, John C. [http://www.struers.com/default.asp?doc_id=404 Structure Magazine no. 40, "RepliSet: High Resolution Impressions of the Teeth of Human Ancestors"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122214715/http://www.struers.com/default.asp?doc_id=404 |date=22. 11. 2008 }}. * {{cite book |author1=Haag, Michael G. |author2=Haag, Lucien C. | title=Shooting Incident Reconstruction: Second Edition |url=https://archive.org/details/shootingincident0000haag | location=New York | publisher=Academic Press | year=2011 | isbn=978-0-12-382241-3}} * Holt, Cynthia. [https://web.archive.org/web/20061031175558/https://lu.com/showbook.cfm?isbn=9781591582212 ''Guide to Information Sources in the Forensic Sciences''] Libraries Unlimited, 2006. {{ISBN|1-59158-221-0}}. * Jamieson, Allan; Moenssens, Andre (eds). [http://ca.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470018267,descCd-description.html ''Wiley Encyclopedia of Forensic Science'']{{Mrtav link}} John Wiley & Sons Ltd, 2009. {{ISBN|978-0-470-01826-2}}. [http://mrw.interscience.wiley.com/emrw/9780470061589/home/ Online version] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211065812/http://mrw.interscience.wiley.com/emrw/9780470061589/home/ |date=11. 12. 2012 }}. * Kind, Stuart; Overman, Michael. ''Science Against Crime'' Doubleday, 1972. {{ISBN|0-385-09249-0}}. * Lewis, Peter Rhys; Gagg Colin; Reynolds, Ken. ''Forensic Materials Engineering: Case Studies'' CRC Press, 2004. * Nickell, Joe; Fischer, John F. ''Crime Science: Methods of Forensic Detection'', University Press of Kentucky, 1999. {{ISBN|0-8131-2091-8}}. * Owen, D. (2000). ''Hidden Evidence: The Story of Forensic Science and how it Helped to Solve 40 of the World's Toughest Crimes'' Quintet Publishing, London. {{ISBN|1-86155-278-5}}. * Quinche, Nicolas, and Margot, Pierre, "Coulier, Paul-Jean (1824–1890): A precursor in the history of fingermark detection and their potential use for identifying their source (1863)", ''Journal of forensic identification'' (Californie), 60 (2), March–April 2010, pp.&nbsp;129–134. * Silverman, Mike; Thompson, Tony. ''Written in Blood: A History of Forensic Science''. 2014. * {{cite journal |author=Stanton G |title=Underwater Crime Scene Investigations (UCSI), a New Paradigm |editor=SF Norton |journal=Diving for Science... 2003. |volume=Proceedings of the American Academy of Underwater Sciences |issue=22nd annual Scientific Diving Symposium |year=2003 |url=http://archive.rubicon-foundation.org/4762 |access-date=18. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727224541/http://archive.rubicon-foundation.org/4762 |archive-date=27. 7. 2011 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Starr |first=Douglas |title=The Killer of Little Shepherds: A True Crime Story and the Birth of Forensic Science |url=https://archive.org/details/killeroflittlesh00doug |year=2011|isbn=978-0307279088}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== <!-- ATTENTION! Please do not add links without discussion and consensus on the talk page. Undiscussed links will be removed. --> {{Commons category|Forensic science}} * {{curlie|Science/Science_in_Society/Forensic_Science/|Forensic Science}} * [http://www.crime-scene-investigator.net Forensic educational resources] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Forenzika| ]] [[Kategorija:Primijenjene nauke]] [[Kategorija:Kriminologija]] [[Kategorija:Heuristika]] [[Kategorija:Medicinski aspekti smrti]] [[Kategorija:Hromatografija]] 4ei552mmlpoj4ftccwjjgiq5xjh7ctx 0 491038 3914654 3904090 2026-07-26T15:44:57Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914654 wikitext text/x-wiki '''Ataraksija''' ( grčki : ''ataraxia'', od prefiksa "a-" i ''tarasein'', uznemiravati) je [[Antička Grčka|starogrčka]] riječ koja znači: duševni mir, osjećaj smirenosti, neuznemirenosti. Ona dobija poseban značaj među grčkim [[Filozofija|filozofima]] u [[Helenizam|helenističkom]] periodu, koji slijede [[Demokrit]]ovo učenje da je ataraksija najveće dobro koje čovjek može postići u životu; također je i cilj [[Filozofija|filozofije]], to jest, žudnja za mudrošću: mudrac je onaj koji je postigao duševni mir, a ne onaj koji je postigao spoznaju o svijetu. == Značenje u helenističkoj filozofiji == Kod helenističkih filozofa različitih pravaca, ataraksija je trajno stanje potpunog duševnog mira, ravnodušnosti i neranjivosti na uzbuđenja. [[Stoicizam|Stoici]] takođe koriste reč [[apatija]] ; ovo, međutim, nije apatija u modernom smislu te riječi. Mudrac, koji je dostigao stanje ataraksije, nije nezainteresovan, tup, bezvoljan. Iako uvijek čuva svoj unutrašnji mir, ipak može biti aktivan i uživati u životu. (Ovo je slično konceptu [[wu-wei]], "aktivne neaktivnosti", u kineskom taoizmu . ) === Skepticizam === [[Skepticizam|Skeptici]] uče da se do ataraksije dolazi suzdržavanjem od izražavanja stavova o bilo kojem kontroverznom pitanju. ''(Vidi: [[Piron iz Elide|Piron iz Elide: Doba i Ataraksija]] .)'' Čovjek ne može znati pravu prirodu stvari, već samo iluzije; ovo se mora pomiriti kako bi se postigao trajni duševni mir. Treba se ponašati konformistički, u skladu sa običajima sredine u kojoj pojedinac živi, kako bi se izbjegli sukobi, iako neki običaji nisu bolji od drugih. === Stoicizam === [[Stoicizam]] također naglašava ideal ataraksije (apatije), koji se postiže u stanju autarkije, samodovoljnosti (mudrac je sam sebi dovoljan). Stoici, za razliku od skeptika, vjeruju u mogućnost spoznaje svijeta, odnosno sudbine, svjetskog uma, proviđenja, [[logos]]a koji vlada svijetom. Međutim, iako može znati, čovjek ne može utjecati na svjetovni um, na sudbinu svijeta i na svoju vlastitu; sloboda se sastoji u prepoznavanju nužnosti (misao koju je prihvatio [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] u [[Novovjekovna filozofija|modernoj filozofiji]], a koja vodi smirenosti). Stoički mudrac trpi nevolje, kao što i uživa u blagodati s jednakim nemirom. === Epikur === Kod [[Epikur]]a i njegovih sljedbenika, stanje ataraksije podrazumijeva više spokoja i težnje ka užicima nego što je to slučaj kod stoika. Epikur uči [[Hedonizam|hedonizmu]] : zadovoljstvo je dobro, a bol je zlo; ali udobnost za njega znači prvenstveno odsustvo bola. Epikurejski mudrac, za razliku od stoika, neće ravnodušno trpjeti fizičke bolesti i bolove, ali neće tražiti ni čulna zadovoljstva. Oslobođenje od bola omogućava duševni mir, koji ne znači pasivnost, već uživanje u višim i trajnijim zadovoljstvima, radostima duha, koje doživljavamo u ljepoti, prijateljstvu, solidarnosti, razboritosti, poštenju, pravdi. [[Kategorija:Etički pojmovi]] [[Kategorija:Sreća]] k3xi2eqm6cuzs92hf0o4hz596958qik 0 492187 3914522 3904978 2026-07-26T12:15:46Z WumpusBot 120674 /* Definicija */ razne ispravke 3914522 wikitext text/x-wiki [[Slika:MURDER-SCALE-4-2019.jpg|thumb|280px|Mapa svijeta sa ubojstvima na 100.000 stanovnika počinjenim nad ženama, 2019.]] {{Nasilje nad ženama}} '''Nasilje nad ženama''' ('''VAW'''), poznato i kao '''rodno uvjetovano nasilje'''<ref>{{cite journal | last1 = Russo | first1 = Nancy Felipe | last2 = Pirlott | first2 = Angela | title = Gender-based violence: concepts, methods, and findings | journal = Annals of the New York Academy of Sciences |issue=Violence and Exploitation Against Women and Girls | volume = 1087 | pages = 178&ndash;205 | publisher = Taylor and Francis and Oxfam | doi = 10.1196/annals.1385.024 | pmid = 17189506 | date = novembar 2006 | bibcode = 2006NYASA1087..178R | s2cid = 34389352 }}</ref> i '''spolno i rodno zasnovano nasilje''' ('''SGBV'''),<ref>[https://web.archive.org/web/20140721134742/http://www.who.int/hac/techguidance/pht/SGBV/en/ Sexual and Gender-based Violence] (WHO)</ref> su [[nasilje|nasilna]] djela primarno ili isključivo počinjena protiv [[žena]] ili djevojčica. Takvo se nasilje često smatra oblikom [[zločin iz mržnje|zločina iz mržnje]],<ref>''Citations'': * {{cite book | last = Angelari | first = Marguerite | chapter = Hate crime statutes: a promising tool for fighting violence against women | chapter-url = https://books.google.com/books?id=2YdCbgXjr-EC&pg=PA405 | editor-last = Maschke | editor-first = Karen J. | title = Pornography, sex work, and hate speech | pages = 405&ndash;448 | publisher = Taylor and Francis | location = New York | year = 1997 | isbn = 9780815325208 }} * {{cite book | last = Gerstenfeld | first = Phyllis B. | chapter = The hate debate: constitutional and policy problems | chapter-url = https://books.google.com/books?id=DiBIZcx1nPcC&pg=PA58 | editor-last = Gerstenfeld | editor-first = Phyllis B. | title = Hate crimes: causes, controls, and controversies | page = 58 | publisher = Sage | location = Thousand Oaks, California | year = 2013 | isbn = 9781452256627 }} * {{cite book | last = McPhail | first = Beverly | chapter = Gender-bias hate crimes: a review | chapter-url = https://books.google.com/books?id=2ZNnXj_SbOsC&pg=PA271 | editor-last = Perry | editor-first = Barbara | title = Hate and bias crime: a reader | page = 271 | publisher = Routledge | location = New York | year = 2003 | isbn = 9780415944076 }}</ref> počinjeno nad ženama ili djevojčicama posebno zato što su [[žene]], i može imati mnoge oblike. Nasilje nad ženama ima vrlo dugu historiju iako su incidenti i intenzitet takvog nasilja varirali tokom vremena, pa čak i danas variraju od društva do društva. Na takvo se nasilje često gleda kao na mehanizam za podjarmljivanje žena, bilo u društvu općenito ili u [[međunarodni odnosi|međuljudskim odnosima]]. Takvo nasilje može proizaći iz osjećaja [[ovlaštenja]], [[Superiornost (hijerarhija)|superiornosti]], [[mizoginija|mizoginije]] ili sličnih stavova počinitelja ili njegove nasilne prirode, posebno prema ženama. UN-ova [[Deklaracija o eliminaciji nasilja nad ženama]] navodi, "nasilje nad ženama je manifestacija povijesno nejednakih odnosa moći između muškaraca i žena" i "nasilje nad ženama je jedan od ključnih društvenih mehanizama pomoću kojih su žene prisiljene u podređeni položaj u usporedbi s muškarcima."<ref>{{cite web|url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm |title=A/RES/48/104 - Declaration on the Elimination of Violence against Women |publisher=United Nations General Assembly |access-date=6. 8. 2014}}</ref> [[Kofi Annan]], [[generalni sekretar Ujedinjenih nacija|generalni sekretar]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], izjavio je u izvještaju iz 2006. objavljenom na veb-stranici [[Razvojni fond Ujedinjenih nacija za žene|Razvojnog fonda Ujedinjenih nacija za žene]] (UNIFEM):<blockquote>Nasilje nad ženama i djevojčicama je problem razmjera [[pandemija|pandemije]]. Najmanje jedna od svake tri žene diljem svijeta bila je pretučena, prisiljena na seks ili na neki drugi način zlostavljana tokom života, a zlostavljač je obično neko ko joj je poznat (UNIFEM).<ref name="Moradian">{{cite web |url=http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&view=article&id=176:2009-09-15-08-37-55&catid=43:events-a-reports&Itemid=90 |title=Domestic Violence against Single and Married Women in Iranian Society |last=Moradian |first=Azad |work=Tolerancy.org |publisher=The Chicago School of Professional Psychology |date=10. 9. 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425230632/http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&view=article&id=176%3A2009-09-15-08-37-55&catid=43%3Aevents-a-reports&Itemid=90 |archive-date=25. 4. 2012 |access-date=1. 3. 2015}}</ref>{{TOC limit|3}} ==Definicija== [[slika:Violence against women in Peru - No.jpg|thumb|Nasilje nad ženama u [[Peru]]u – Ne]] [[slika:Violence against women in Peru - arrest.jpg|thumb|Nasilje nad ženama u Peruu – hapšenje]] Razna međunarodna tijela donijela su niz instrumenata kojima je cilj eliminirati nasilje nad ženama i nasilje u porodici. Oni općenito počinju s definicijom šta je takvo nasilje, s ciljem borbe protiv takve prakse. Istanbulska konvencija ([[Konvencija Vijeća Europe o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici]]) [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] opisuje nasilje nad ženama "kao kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije žena" i definira nasilje nad ženama kao "sva djela rodno uvjetovanog nasilja koja dovode do ili će vjerojatno rezultirati fizičkom, seksualnom, psihološkom ili ekonomskom štetom ili patnjom žena, uključujući prijetnje takvim djelima, prisilu ili samovoljno lišavanje slobode, bilo da se događa u javnosti ili u privatnom životu.<ref name="COE 210">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210 |title=Details of Treaty No.210: Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |publisher=Council of Europe |access-date=3. 4. 2016}}</ref> [[Konvencija o uklanjanju svih oblika diskriminacije žena]] (CEDAW) [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]] iz 1979. donosi preporuke u vezi s nasiljem nad ženama,<ref name=":1">{{cite web |title=General recommendations made by the Committee on the Elimination of Discrimination against Women |url=https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/recommendations/recomm.htm#recom1 |website=www.un.org |access-date=8. 5. 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132556/http://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/recommendations/recomm.htm#recom1 |archive-date=10. 5. 2015}}, General Recommendations 12 and 19</ref> a [[Bečka deklaracija i program djelovanja]] spominje nasilje nad ženama.<ref>{{cite web |date=12. 7. 1993 |url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=topic&tocid=459d17822&toid=459b17a82&docid=3ae6b39ec&skip=O |title=Vienna Declaration and Programme of Action |publisher=UN General Assembly |access-date=3. 4. 2016}}, paragraph 18</ref> Međutim, rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija iz 1993. Međutim, rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija iz 1993. o [[Deklaracija o uklanjanju nasilja nad ženama|Deklaraciji o uklanjanju nasilja nad ženama]] bila je prvi međunarodni instrument koji je izričito definirao nasilje nad ženama i razradio tu temu]] bila je prvi međunarodni instrument koji je izričito definirao nasilje nad ženama i razradio tu temu.<ref>{{cite web|url=http://www.unwomen.org/en/what-we-do/ending-violence-against-women/global-norms-and-standards |title=What We Do: Ending Violence against Women: Global Norms and Standards |publisher=UN Women |access-date=3. 4. 2016}}</ref> Ostale definicije nasilja nad ženama navedene su u ''Međuameričkoj konvenciji o sprječavanju, kažnjavanju i iskorjenjivanju nasilja nad ženama'' iz 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.oas.org/juridico/english/treaties/a-61.html |title=Inter-American Convention on the Prevention, Punishment And Eradication of Violence Against Women "Convention of Belem Do Para" |publisher=Organization of American States |access-date=3. 4. 2016}}</ref> i 2003. u [[Maputo Protokol]]u.<ref>{{cite web |url=http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf |title=Protocol to the African Charter on Human and Peoples' Rights on the Rights of Women in Africa |publisher=African Commission on Human and Peoples' Rights |access-date=3. 4. 2016 |archive-date=2. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf |url-status=dead }}</ref> Nadalje, pojam „rodno zsnovano nasilje“ odnosi se na „svaka djela ili prijetnje radnjama koje imaju za cilj povrijediti ili učiniti da žene pate fizički, seksualno ili psihički, a koje pogađaju žene zato što su žene ili pogađaju žene nerazmjerno".<ref>{{cite book | last = Richters | first = J.M. Annemiek | title = Women, culture and violence: a development, health and human rights issue | publisher = Women and Autonomy Centre (VENA), Leiden University | location = Leiden, The Netherlands | year = 1994 | url = https://books.google.com/books?id=KvbtAAAAMAAJ | oclc = 905570045 | isbn = 9789072631374 }}</ref> "Rodno zasnovano nasilje" često se koristi kao sinonim za "nasilje nad ženama",<ref name="Krantz">{{cite journal | last1 = Krantz | first1 = Gunilla | last2 = Garcia-Moreno | first2 = Claudia | title = Violence against women | journal = Journal of Epidemiology and Community Health | volume = 59 | issue = 10 | pages = 818&ndash;821 | publisher = BMJ Group| doi = 10.1136/jech.2004.022756 | jstor = 25570854 | pmid = 16166351 | pmc = 1732916 | date = oktobar 2005 }}</ref> a neki članci o nasilju nad ženama ponavljaju ove koncepcije, navodeći da su muškarci glavni počinitelji ovog nasilja.<ref>{{cite journal | last = Sen | first = Purna | title = Development practice and violence against women | journal = Gender & Development | volume = 6 | issue = 3 | pages = 7&ndash;16 | publisher = Taylor and Francis and Oxfam| doi = 10.1080/741922827 | pmid = 12294415 | jstor = 4030497 | date = novembar 1998 }}</ref> Štaviše, definicija navedena u Deklaraciji o eliminaciji nasilja nad ženama iz 1993. također je podržavala ideju da je nasilje ukorijenjeno u nejednakosti između muškaraca i žena kada se izraz "nasilje" koristi zajedno s izrazom "utemeljeno na spolu".<ref name="Krantz"/> U Preporuci Rec(2002)5 Odbora ministara državama članicama o zaštiti žena od nasilja, [[Vijeće Evrope]] je odredilo da nasilje nad ženama "uključuje, ali nije ograničeno na sljedeće":<ref>{{cite web |date=30. 4. 2002 |url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=280915&Site=CM&BackColorInternet=C3C3C3&BackColorIntranet=EDB021&BackColorLogged=F5D383|title=Recommendations of the Committee of Ministers to member states on the protection of women against violence |publisher=Council of Europe Committee of Ministers |access-date=3. 4. 2016}}</ref> :a. nasilje koje se događa u popodici ili porfodičnoj zajednici, uključujući, "između ostalog", tjelesnu i mentalnu agresiju, emocijsko i psihičko zlostavljanje, silovanje i seksualno zlostavljanje, incest, silovanje između supružnika, stalnih ili povremenih partnera i suživotnika, zločine počinjene u ime časti, žensko genitalno i spolno sakaćenje i druge tradicijske prakse štetne za žene kao što su prisilni brakovi; :b. nasilje koje se događa unutar opće zajednice uključujući, ''inter alia'', silovanje, seksualno zlostavljanje, seksualno uznemiravanje i zastrašivanje na poslu, u institucijama ili drugdje, trgovinu ženama u svrhu seksualnog iskorištavanja, te ekonomsko iskorištavanje i seks turizam; :c. nasilje koje je počinila ili odobrila država ili njezini službenici; :d. kršenje ljudskih prava žena u situacijama oružanog sukoba, posebice uzimanje talaca, prisilno raseljavanje, sustavno silovanje, seksualno ropstvo, prisilna [[trudnoća]] i trgovina u svrhu seksualnog iskorištavanja i ekonomskog iskorištavanja. Neki ove definicije nasilja nad ženama kao rodno utemeljene smatraju nezadovoljavajućim i problematičnim. Ove definicije koncipirane su u shvaćanju društva kao patrijarhalnog, označavajući neravnopravne odnose između muškaraca i žena.<ref>{{cite journal | last = Ertürk | first = Yakin | title = Towards a post-patriarchal gender order: confronting the universality and the particularity of violence against women | journal = Sociologisk Forskning | volume = 46 | issue = 4 | pages = 61&ndash;70 | publisher = Sveriges Sociologförbund [Swedish Sociological Association] | jstor = 20853687 | date = 2009 | doi = 10.37062/sf.46.19221 | s2cid = 248629521 }}</ref> Protivnici takvih definicija tvrde da definicije zanemaruju nasilje nad muškarcima i da se termin ''[[spol]]'', kako se koristi u ''rodno zasnovanom nasilju'', odnosi samo na žene. Drugi kritičari tvrde da korištenje izraza "rod" na ovaj određeni način može uvesti pojmove inferiornosti i podređenosti za ženstvenost i superiornosti za muškost.<ref>{{cite journal | last = Visaria | first = Leela | title = Violence against women: a field study | journal = Economic and Political Weekly | volume = 35 | issue = 20 | pages = 1742&ndash;1751 | publisher = Sameeksha Trust, Mumbai, India | jstor = 4409296 | date = 13. 5. 2000 }}</ref><ref name="Michau, L. 2007 pp.96">{{cite journal | last = Michau | first = Lori | title = Approaching old problems in new ways: community mobilisation as a primary prevention strategy to combat violence against women | journal = Gender & Development | volume = 15 | issue = 1 | pages = 95&ndash;109 | publisher = Taylor and Francis and Oxfam | doi = 10.1080/13552070601179144 | jstor = 20461184 | date = mart 2007 | s2cid = 73218820 }}</ref> Ne postoji široko prihvaćena sadašnja definicija koja pokriva sve dimenzije rodno zasnovanog nasilja osim one za žene koja ima tendenciju reproduciranja koncepta binarnih opozicija: muškosti nasuprot ženstvenosti.<ref name="Prügl, E. 2013"/> {| class="wikitable sortable" |+ Usporedba definicija u instrumentima ljudskih prava |- ! style="width:12%" | Dokument ! style="width:9%" | Usvojio ! style="width:8%" | Datum ! Definicija |- | Opća preporuka 19 | [[CEDAW komitet]] | 1992 | 'Definicija diskriminacije uključuje rodno uvjetovano nasilje, odnosno nasilje koje je usmjereno protiv žene zato što je žena ili koje nerazmjerno pogađa žene.'<ref>{{Cite web |url=https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf |title=General recommendation No. 19: Violence against women |author=CEDAW Committee |work=ohchr.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=1992 |access-date=10. 3. 2021 |archive-date=20. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | [[DEVAW]] | [[Ujedinjene nacije]] | 20. decembra 1993. | '...termin "nasilje nad ženama" znači svaki čin rodno zasnovanog nasilja koji rezultira, ili bi mogao rezultirati, fizičkom, seksualnom ili psihičkom ozljedom ili patnjom žena'.<ref name="DEVAW text">{{Cite web |url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm |title=A/RES/48/104 – Declaration on the Elimination of Violence against Women – UN Documents: Gathering a body of global agreements |work=un-documents.net |date=20. 12. 1993 |access-date=11. 3. 2021}}</ref> |- | [[Konvencija Belém do Pará]] | [[Organizacija američkih država]] | 9. juna 1994. | '...nasilje nad ženama podrazumijeva svaki čin ili ponašanje, temeljeno na spolu, koje uzrokuje smrt ili fizičku, seksualnu ili psihičku štetu ili patnju žena, bilo u javnoj ili privatnoj sferi.'<ref>{{Cite web |url=http://www.oas.org/en/mesecvi/docs/BelemDoPara-ENGLISH.pdf |title=Inter-American Convention on the Prevention, Punishment, and Eradication of Violence against Women (Convention of Belém do Pará) |work=oas.org |publisher=Organization of American States |date=9. 6. 1994 |access-date=11. 3. 2021}}</ref> |- | [[Maputo protokol]] | [[Afrička unija]] | 11. jula 2003. | '„Nasilje nad ženama” znači sva djela počinjena protiv žena koja im uzrokuju ili bi mogla nanijeti fizičku, seksualnu, psihološku i ekonomsku štetu, uključujući prijetnju poduzimanjem takvih djela; ili poduzimati nametanje proizvoljnih ograničenja ili oduzimanje temeljnih sloboda u privatnom ili javnom životu u mirnodopsko vrijeme i tijekom situacija oružanih sukoba ili rata...'<ref>{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/Maputo_Protocol |title=Maputo Protocol |work=Wikisource |publisher=African Union |date=11. 7. 2003 |access-date=11. 3. 2021}}</ref> |- | [[Istanbulska konvencija]] | [[Vijeće Evrope]] | 11. maj 2011 | '..."nasilje nad ženama" shvaća se kao kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije žena i označava sve radnje rodno zasnovanog nasilja koje rezultiraju ili bi mogle rezultirati fizičkim, seksualnim, psihičkim ili ekonomsku štetu ili patnju žena, uključujući prijetnje takvim djelima, prisilu ili samovoljno lišavanje slobode, bilo da se događa u javnom ili privatnom životu; ... "rod" će značiti društveno konstruirane uloge, ponašanja, aktivnosti i atribute koje određeno društvo smatra prikladnima za žene i muškarce; "rodno zasnovano nasilje nad ženama" znači nasilje koje je usmjereno protiv žene zato što je žena ili koje nerazmjerno pogađa žene...'. U preambuli se navodi: '...Uviđajući da su žene i djevojčice izložene većem riziku od rodno zasnovanog nasilja od muškaraca; Priznajući da porodično nasilje nerazmjerno pogađa žene, te da muškarci također mogu biti žrtve porodičnog nasilja...'<ref>{{Cite web |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e |title=Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |work=coe.int |publisher=Council of Europe |date=11. 5. 2021 |access-date=11. 3. 2021}}</ref> |} ==Oblici nasilja== Nasilje nad ženama može se svrstati u nekoliko širokih kategorija. To uključuje nasilje koje provode pojedinci, ali i države. Neki od oblika nasilja koje čine pojedinci su: [[silovanje]], [[nasilje u porodici]], [[seksualno uznemiravanje]], [[ubacivanje kiseline]], [[reproduktivna prisila]], [[čedomorstvo]] ], [[selektivni pobačaj|prenatalni izbir spola]], [[porodničarsko nasilje]], [[rodno zasnovano nasilje na mreži]] i [[mafijaško nasilje]]; kao i štetne običajne ili tradicionalne prakse kao što su [[ubojstva iz časti]], [[smrt usljed miraza|nasilje usljed miraza]], [[sakaćenje ženskih genitalija]], [[brak otmicom]] i [[prisilni brak]]. Postoje oblici nasilja koje vlada može počiniti ili odobriti, kao što je [[ratno silovanje]], [[seksualno nasilje]] i [[seksualno ropstvo]] toom sukoba, [[prisilna sterilizacija]], [[prisilni pobačaj]], nasilje od strane policije i autoritativnog osoblja, [[kamenovanje]] i [[bičevanje]]. Mnoge oblike nasilja nad ženama, kao što su [[trgovina ženama]] i [[prisilna prostitucija]] često počine mreže organiziranog kriminala.<ref name="Prügl, E. 2013">{{cite book | last = Prügl | first = Elisabeth (Director) | title = Violence Against Women. Gender and International Affairs Class 2013. Lecture conducted from The Graduate Institute of International and Development Studies (IHEID) | location = Geneva, Switzerland | date = 25. 11. 2013 }}</ref> Povijesno gledano, postojali su oblici organiziranog WAV-a, kao što su [[suđenja vješticama u ranom modernom razdoblju]] ili [[seksualno ropstvo]] [[žena za utjehu]]. WHO je u svom istraživanju o nasilju nad ženama analizirao i kategorizirao različite oblike nasilja nad ženama koji se javljaju u svim fazama života, od prije rođenja do starosti..<ref name="WHO_VAW">{{cite book | last = WHO | author-link = World Health Organization | title = Violence against women: Definition and scope of the problem, 1, 1-3 | url =https://www.who.int/gender/violence/v4.pdf | publisher = [[World Health Organization]] | date = juli 1997 | access-date = 30. 11. 2013 }}</ref> Posljednjih godina postoji trend pristupa nasilju prema ženama na međunarodnoj razini putem sredstava kao što su konvencije ili, u [[Evropska unija|Europskoj uniji]], putem [[Direktiva (Evropska unija)|direktiva]] (kao što je Direktiva protiv [[seksualno uznemiravanje|seksualnog uznemiravanja]], i direktiva protiv [[trgovina ljudima]]).<ref>{{cite web | title = Directive 2002/73/EC - equal treatment of 23 September 2002 amending Council Directive 76/207/EEC on the implementation of the principle of equal treatment for men and women as regards access to employment, vocational training and promotion, and working conditions | url = http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:1976L0207:20021005:EN:PDF| date = septembar 2002}}</ref><ref>{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:101:0001:0011:EN:PDF|title= Directive 2011/36/EU of the European Parliament and of the Council of 5 April 2011 on preventing and combating trafficking in human beings and protecting its victims, and replacing Council Framework Decision 2002/629/JH |work=Official Journal of the European Union |access-date=4. 4. 2016}}</ref> Komisija za ravnopravnost spolova [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] identificira devet oblika nasilja nad ženama na temelju teme i konteksta, a ne životnog ciklusa ili vremenskog razdoblja:<ref name="Hagemann-White">{{Cite web |url=https://rm.coe.int/16805915e9 |title=Analytical study of the results of the 4th round of monitoring the implementation of Recommendation Rec(2002)5 on the protection of women against violence in Council of Europe member states |author=Carol Hagemann-White |pages=7, 8, 11 |publisher=Council of Europe Equality Division |date=februar 2014 |access-date=5. 4. 2020}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://edoc.coe.int/en/fundamental-freedoms/5949-state-of-democracy-human-rights-and-the-rule-of-law-in-europe.html |title=State of democracy, human rights and the rule of law in Europe (2014) |author=Thorbjørn Jagland |work=Report by the Secretary General of the Council of Europe |page=48 |publisher=Council of Europe |date=maj 2014 |access-date=5. 4. 2020}}</ref> *'Nasilje u porodici ili porodično nasilje' *'Silovanje i seksualno nasilje' *'Seksualno uznemiravanje' *'Nasilje u institucionalnom okruženju' *"Sakaćenje ženskih genitalija" *'Prisilni brakovi' *'Nasilje u sukobima i postkonfliktnim situacijama' *'Ubojstva u ime časti' *'Nepoštivanje slobode izbora u pogledu reprodukcije' ===Po dobnim skupinama=== [[Svjetska zdravstvena organizacija]] (WHO) razvila je tipologiju nasilja nad ženama na temelju njihovih kulturnih životnih ciklusa. {| class="wikitable" |- | '''Faza''' || '''Tip nasilja''' |- style="vertical-align: top;" | Prije rođenja || Pobačaj prema spolu; učinci batinanja tokom trudnoće na ishod poroda |- style="vertical-align: top;" | Djetinjstvo || Žensko čedomorstvo; fizičko, seksualno i psihičko zlostavljanje |- style="vertical-align: top;" | Djevojaštvo || Dječji brak; sakaćenje ženskih genitalija; fizičko, seksualno i psihičko zlostavljanje; incest; dječja prostitucija i pornografija |- style="vertical-align: top;" | Adolescencija i odrasla dob || Nasilje u vezi i udvaranje (npr. bacanje kiseline i silovanje na spoju); ekonomski prisilan seks (npr. seks učenica sa "sugar daddies" u zamjenu za školarinu); incest; seksualno zlostavljanje na radnom mjestu; silovanje; spolno uznemiravanje; prisilna prostitucija i pornografija; trgovina ženama; partnersko nasilje; bračno silovanje; zloporabe miraza i ubojstva; partnersko ubojstvo; psihičko zlostavljanje; zlostavljanje žena s invaliditetom; prisilna trudnoća |- style="vertical-align: top;" | Starije osobe || Prisilno "samoubojstvo" ili ubojstvo udovica iz ekonomskih razloga; seksualno, fizičko i psihičko zlostavljanje<ref name="WHO_VAW" /> |} Značajan napredak u zaštiti žena od nasilja postignut je na međunarodnoj razini kao proizvod zajedničkih napora lobiranja mnogih pokreta za ženska prava; međunarodne organizacije skupinama civilnog društva. Kao rezultat toga, svjetske vlade i međunarodne organizacije kao i organizacije civilnog društva aktivno rade na borbi protiv nasilja nad ženama kroz različite programe. Među glavnim postignućima pokreta za ženska prava protiv nasilja nad djevojčicama i ženama, značajna postignuća su "[[Deklaracija o uklanjanju nasilja nad ženama]]" koja implicira "političku volju za rješavanje problema nasilja nad ženama" i pravno obvezujući sporazum, "Konvencija o uklanjanju svih oblika diskriminacije žena (CEDAW)".<ref>{{cite book | last1 = Rosche | first1 = Daniela | last2 = Dawe | first2 = Alexandra | title = Oxfam Briefing Note: Ending violence against women the case for a comprehensive international action plan | page = 2 | publisher = Oxfam GB | location = Oxford | year = 2013 | url = http://www.oxfam.org/sites/www.oxfam.org/files/bn-ending-violence-against-women-action-plan-220213-en.pdf | isbn = 9781780772639 | access-date = 2. 12. 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170925212852/https://www.oxfam.org/sites/www.oxfam.org/files/bn-ending-violence-against-women-action-plan-220213-en.pdf | archive-date = 25. 9. 2017 | url-status = dead }}</ref> Osim toga, rezolucijom Generalne skupštine UN-a, 25. novembar također proglašen je kao [[Međunarodni dan eliminacije nasilja nad ženama]].<ref>{{cite book | last = UN | title = International Day for the Elimination of Violence against Women | url = https://www.un.org/womenwatch/daw/news/vawd.html | website = un.org | publisher = United Nations |date= 17. 12. 1999|access-date=3. 4. 2016}}</ref> Tipologija slična WHO-ovoj iz članka o nasilju nad ženama objavljenog u akademskom časopisu ''The Lancet'' pokazuje različite tipove nasilja počinjenog nad ženama prema razdoblju u životu žene u kojem se nasilje događa. Međutim, također klasificira vrste nasilja prema počinitelju. Jedna važna stvar koju treba napomenuti je da više vrsta nasilja nad ženama počinje neko koga žena poznaje, bilo član obitelji ili intimni partner, a ne stranac. ==Povijest== Neke od najvažnijih prekretnica na međunarodnoj razini za prevenciju nasilja nad ženama uključuju: * [[Konvencija o uklanjanju svih oblika diskriminacije žena]] iz 1979. (CEDAW), koja prepoznaje nasilje kao dio diskriminacije žena u preporukama 12 i 19.<ref name="UN Women: Global Norms & Standards">{{cite web|title=Global norms and standards: Ending violence against women|url=http://www.unwomen.org/en/what-we-do/ending-violence-against-women/global-norms-and-standards|publisher=[[UN Women]]|access-date=2. 12. 2013}}</ref> * [[Svjetska konferencija o ljudskim pravima]] iz 1993., koja je priznala nasilje nad ženama kao kršenje ljudskih prava i koja je pridonijela sljedećoj deklaraciji UN-a.<ref name="UN Women: Global Norms & Standards" /> * UN-ova [[Deklaracija o uklanjanju nasilja nad ženama]] iz 1993. bila je prvi međunarodni instrument koji eksplicitno definira i bavi se nasiljem nad ženama. Ovaj se dokument posebno odnosi na povijesno uvijek prisutnu prirodu rodnih nejednakosti u razumijevanju nasilja nad ženama.<ref name="UN Women: Global Norms & Standards"/> (Ovdje uključite sadašnji 2. paragraf). Ova Deklaracija, kao i Svjetska konferencija iste godine, često se posmatra kao „prekretnica“ u kojoj se razmatranje nasilja nad ženama od strane međunarodne zajednice počelo shvaćati mnogo ozbiljnije, a nakon koje se sve više zemalja mobiliziralo oko ovaj problem.<ref name="VAW: A Global Burden">{{cite journal | last1 = Venis | first1 = Sarah | last2 = Horton | first2 = Richard | title = Violence against women: a global burden | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-04-06_359_9313/page/1172 | journal = The Lancet | volume = 359 | issue = 9313 | page = 1172 | publisher = Elsevier | pmid = 11955533 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)08251-X | date = 6. 4. 2002 | s2cid = 41832376 }}</ref><ref name="WHO Multicountry Study">{{cite book | last = Garcia-Moreno | first = Claudia | title = WHO multi-country study on women's health and domestic violence against women: initial results on prevalence, health outcomes and women's responses | publisher = [[SZO|World Health Organization]] | location = Geneva, Switzerland | year = 2005 | url = https://www.who.int/reproductivehealth/publications/violence/24159358X/en/ | isbn = 9789241593588 }}</ref> * [[Međunarodna konferencija o stanovništvu i razvoju]] iz 1994. povezuje nasilje nad ženama s reproduktivnim zdravljem i pravima, te daje preporuke vladama o tome kako spriječiti i odgovoriti na nasilje nad ženama i djevojčicama.<ref name="UN Women: Global Norms & Standards"/> * Godine 1996. [[WHO|Svjetska zdravstvena skupština]] (WHA) proglasila je nasilje velikim javnozdravstvenim problemom, a u priznate podtipove uključila je nasilje od strane intimnog partnera i seksualno nasilje, dva tipa nasilja koje se često čini kao nasilje nad ženama. Nakon toga uslijedio je izvještaj [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]] (WHO) iz 2002. (vidi dolje).<ref name="WHO World Report on violence and health">{{cite book | last1 = Krug | first1 = Etienne G. | last2 = Dahlberg | first2 = Linda L. | last3 = Mercy | first3 = James A. | last4 = Zwi | first4 = Anthony B. | last5 = Lozano | first5 = Rafael | title = World report on violence and health | publisher = [[World Health Organization]] | location = Geneva, Switzerland | year = 2002 | url = https://books.google.com/books?id=db9OHpk-TksC | isbn = 9789241545617 }} : ''Dostupno i kao'': :* {{cite journal | last1 = Krug | first1 = Etienne G. | last2 = Dahlberg | first2 = Linda L. | last3 = Mercy | first3 = James A. | last4 = Zwi | first4 = Anthony B. | last5 = Lozano | first5 = Rafael | title = The world report on violence and health | journal = The Lancet | volume = 360 | issue = 9339 | pages = 1083&ndash;1088 | publisher = Elsevier | pmid = 12384003 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)11133-0 | date = 5. 10. 2002 | s2cid = 20828803 | url = http://www.revistabiomedica.org/index.php/biomedica/article/view/1182 | access-date = 6. 7. 2022 | archive-date = 24. 1. 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230124022950/https://revistabiomedica.org/index.php/biomedica/article/view/1182 | url-status = dead }}</ref> UN su također kreirale Zakladu za potporu akcijama za uklanjanje nasilja nad ženama.<ref name="Fried">{{cite journal | last =Fried | first = Susana T. | title = Violence against women | journal = Health and Human Rights Journal | volume = 6 | issue = 2 | pages = 88&ndash;111 | publisher = Harvard University Press | doi = 10.2307/4065431 | jstor = 4065431 | date = 2003 }} [https://cdn2.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/125/2014/04/6-Fried.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191129002842/https://www.jstor.org/stable/4065431 |date=29. 11. 2019 }}</ref> *UN je 1999. usvojio [[Fakultativni protokol uz Konvenciju o uklanjanju svih oblika diskriminacije žena]] i odredio 25. studenog kao [[Međunarodni dan borbe protiv nasilja nad ženama]]. *Godine 2002., kao nastavak WHA deklaracije iz 1996. o nasilju kao velikom problemu javnog zdravlja, WHO je objavio prvi Svjetski izvještaj o nasilju i zdravlju, koji se bavilo mnogim tipovima nasilja i njihovim učinkom na javno zdravlje, uključujući oblici nasilja koji posebno snažno pogađaju žene. U izvještaju se posebno ističe nagli porast organizacija civilnog društva i aktivnosti usmjerenih na odgovor na rodno zasnovano nasilje nad ženama od 1970-ih do 1990-ih.<ref name="WHO World Report on violence and health" /> *WHO je 2004. godine objavila svoju "Multi-country study on Women's Health and Domestic Violence against Women", studiju o zdravlju žena i [[nasilje u porodici|nasilju u porodici]] anketiranjem preko 24.000 žena u 10 zemalja iz svih regija svijeta, koje procijenili su prevalenciju i opseg nasilja nad ženama, posebno nasilja od strane intimnih partnera, i povezali to sa zdravstvenim ishodima žena, kao i dokumentiranjem strategija i usluga koje žene koriste kako bi se nosile s nasiljem od strane intimnih partnera.<ref name="WHO Multicountry Study"/> *"Produbljena studija o svim oblicima nasilja nad ženama" genedralnog sekretara UN-a iz 2006., prvi sveobuhvatni međunarodni dokument o tom pitanju. *Dokument Vijeća Europe [[Konvencija o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici]] iz 2011., koja je drugi regionalni pravno obvezujući instrument o nasilju nad ženama i djevojčicama.<ref name="UN Women: Global Norms & Standards"/> *U 2013. [[Komisija Ujedinjenih nacija za status žena]] (CSW) donijela je, konsenzusom, Dogovorene zaključke o uklanjanju i prevenciji svih oblika nasilja nad ženama i djevojčicama (ranije nije bilo dogovorenih zaključaka).<ref name="UN Women: Global Norms & Standards"/> * Također 2013. [[Generalna skupština UN]]-a donijela je svoju prvu rezoluciju pozivajući na zaštitu [[branitelji ljudskih prava|branitelja]] ljudskih prava žena.<ref name="Norway Post">{{cite news | last = NRK |title=Protection of women human rights defenders | archive-url = https://web.archive.org/web/20131213142536/http://www.norwaypost.no/index.php/news/latest-news/29260-protection-of-women-human-rights-defenders | archive-date = 13. 12. 2013 |url=http://www.norwaypost.no/index.php/news/latest-news/29260-protection-of-women-human-rights-defenders |work=The Norway Post |date=30. 11. 2013 |access-date=6. 8. 2014}}</ref> Rezolucija poziva države da uspostave rodno specifične zakone i politike za zaštitu ženskih [[braniteljica ljudskih prava]] i da osiguraju da same braniteljice budu uključene u osmišljavanje i provedbu tih mjera, te poziva države da zaštite braniteljice ženskih ljudskih prava od odmazde zbog suradnje s UN-om i osigurati im nesmetan pristup i komunikaciju s međunarodnim tijelima i mehanizmima za ljudska prava.<ref name="awid.org">{{cite web |url=http://www.awid.org/Library/UN-adopts-landmark-resolution-on-Protecting-Women-Human-Rights-Defenders |title=UN adopts landmark resolution on Protecting Women Human Rights Defenders |publisher=Association for Women's Rights in Development (AWID) |date=28. 11. 2013 |access-date=6. 8. 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819203819/http://www.awid.org/Library/UN-adopts-landmark-resolution-on-Protecting-Women-Human-Rights-Defenders |archive-date=19. 8. 2014}}</ref> Dodatno, na nacionalnoj razini, pojedine zemlje također su organizirale napore (pravno, politički, društveno) za sprječavanje, smanjenje i kažnjavanje nasilja nad ženama. Kao posebna studija slučaja, evo nekih razvoja od 1960-ih u Sjedinjenim Državama u suprotstavljanju i liječenju nasilja nad ženama:<ref name="USDOJ-History of VAWA">{{cite web|last=U.S. Department of Justice, Office of Violence Against Women (OVM)|title=The History of the Violence Against Women Act|url=http://www.ovw.usdoj.gov/docs/history-vawa.pdf|publisher=U.S. Department of Justice|access-date=2. 12. 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017204719/http://www.ovw.usdoj.gov/docs/history-vawa.pdf|archive-date=17. 10. 2011}}</ref> *1967: Jedno od prvih skloništa za žrtve obiteljskog nasilja u zemlji otvoreno je u Maineu. *1972: U Washingtonu, D.C., otvorena je prva telefonska linija za pomoć u slučaju silovanja. *1978.: Formirane su dvije nacionalne koalicije, Nacionalna koalicija protiv seksualnog napada i Nacionalna koalicija protiv nasilja u porodici, kako bi se podigla svijest o ova dva oblika nasilja nad ženama. *1984.: Glavni državni odvjetnik SAD-a osnovao je radnu skupinu Ministarstva pravosuđa za porodično nasilje, kako bi se pozabavili načinima na koje bi kaznenopravni sistem i odgovor zajednice na porodično nasilje trebali biti poboljšani. *1994.: Donošenje Zakona o nasilju nad ženama ili VAWA, zakona uključenog u Zakon o kontroli nasilnog kriminala i provođenju zakona iz 1994., sponzoriran od strane tadašnjeg senatora [[Joe Biden|Josepha Bidena]], koji je zahtijevao pojačani odgovor zajednice na zločina porodičnog nasilja i seksualnog napada, pojačane savezne kazne za ponovljene seksualne prijestupnike i pojačanu zakonsku zaštitu žrtava, među mnogim drugim odredbama. *2000: Predsjednik [[Bill Clinton]] potpisao je zakon o VAWA-i iz 2000., dodatno ojačavši savezne zakone i naglašavajući pomoć žrtvama imigranata, starijim žrtvama, žrtvama s invaliditetom i žrtvama nasilja u vezama. *2006.: Predsjednik [[George Bush]] potpisao je zakon VAWA iz 2006., s naglaskom na programe za rješavanje problema nasilja nad mladima žrtvama i uspostavljanje programa za uključivanje muškaraca i mladih te kulturno i jezično specifične usluge. *2007: Otvorena Nacionalna telefonska linija za zlostavljanje na spojevima tinejdžera. *2009: Predsjednik [[Barack Obama]] proglasio je travanj mjesecom podizanja svijesti o seksualnim napadima. *2013.: Predsjednik Obama potpisao je zakon VAWA iz 2015., koji je indijanskim plemenima dao mogućnost da kazneno gone počinitelje koji nisu domorodci, i regulirao prijave seksualnog napada na sveučilišnim kampusima.<ref>{{cite book | last = Kohlman | first = Cindy | title = Violence Against Women Act (VAWA) New Reporting Requirements Effective July 1, 2015 – Are You Ready? | url = https://www.inceptia.org | publisher = Inceptia Institute | date = 9. 6. 2015 }} :''Takođrer pogledajte'': :* {{cite book | last = ACE| title = New requirements imposed by the Violence Against Women Reauthorization Act | url = http://www.acenet.edu/news-room/Documents/VAWA-Summary.pdf | publisher = American Council on Education | date = 1. 4. 2014 }}</ref><ref>{{cite book|last1=Fee|first1=Stephen |display-authors=etal | title=Tribal Justice: Prosecuting Non-Natives for Sexual Assault on Reservations (transcript) |url=https://www.pbs.org/newshour/show/tribal-justice-prosecuting-non-natives-sexual-assault-indian-reservations|publisher=PBS documentary |date =5. 9. 2015}}</ref> Ostale zemlje također su donijele usporedive zakonodavne, političke i društvene instrumente za rješavanje problema nasilja nad ženama. Međutim, stručnjaci u međunarodnoj zajednici uglavnom smatraju da samo donošenje kaznenih zakona za prevenciju i kažnjavanje nasilja nad ženama nije dovoljno za rješavanje problema. Naprimjer, iako su u [[Bangladeš]]u doneseni puno strožiji zakoni o nasilju nad ženama, nasilje nad ženama još uvijek raste.<ref name="VAW: A Global Burden" /> A nasilje nad ženama dramatično je poraslo diljem svijeta od kasnih 2010-ih unatoč sličnim mjerama koje su poduzete u mnogim regijama, kao i povećanoj svijesti i raspravi o toj temi.<ref>{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/mind-games/201909/the-number-women-murdered-partner-is-rising|title = The Number of Women Murdered by a Partner is Rising &#124; Psychology Today}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/12/04/us/domestic-violence-international.html|title = Across the Globe, a 'Serious Backlash Against Women's Rights'|newspaper = The New York Times|date = 4. 12. 2019|last1 = Gupta|first1 = Alisha Haridasani}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/2020/03/09/813699719/mexican-women-stay-home-to-protest-femicides-in-a-day-without-us|title=Mexican Women Stay Home to Protest Femicides in 'A Day Without Us'|newspaper=NPR|date=9. 3. 2020|last1=Doubek|first1=James}}</ref> Umjesto toga, smatra se da će široke društvene promjene za rješavanje pitanja rodne nejednakosti i osnaživanje žena biti način da se smanji nasilje nad ženama.<ref name="VAW: A Global Burden" /><ref name="Nigeria-Female Hawkers-Interventions">{{cite journal | last1 = Fawole | first1 = Olufunmilayo I. | last2 = Ajuwon | first2 = Ademola J. | last3 = Osungbade | first3 = Kayode O. | last4 = Faweya | first4 = Olufemi C. | title = Interventions for violence prevention among young female hawkers in motor parks in South-Western Nigeria: a review of effectiveness | journal = African Journal of Reproductive Health | volume = 7 | issue = 1 | pages = 71&ndash;82 | publisher = Women's Health and Action Research Centre (WHARC) | doi = 10.2307/3583347 | jstor = 3583347 | date = april 2003 | pmid = 12816315 | hdl = 1807/2587 }}</ref><ref name="WHO VAM Factsheet">{{cite book | last = WHO | author-link = World Health Organization |title=Violence against women|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs239/en/|publisher=[[SZO|World Health Organization]]| date = 1. 9. 2011|access-date=2. 12. 2013}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Prisilno preobraćenje manjinskih djevojaka u Pakistanu]] *[[Tjelesni integritet]] *[[Dječja prava]] *[[Popis incidenata nasilja nad ženama]], popis značajnih incidenata nasilja nad ženama poredanih po zemlji i godini *[[Vojna seksualna trauma]] *[[Mizoginija u horor filmovima]] *[[Rinotomija]] *[[Spolno zasnovano nasilje u školi]] *[[Seksizam]] *[[Seksualni napad u američkoj vojsci]] *[[Rezolucija 1325 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] *[[Nasilje nad LGBT osobama]] *[[Nasilje nad muškarcima]] ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== * {{Cite journal | last = Almosaed | first = Nora | title = Violence against women: a cross‐cultural perspective|journal=Journal of Muslim Minority Affairs | volume = 24 | issue = 1 | pages = 67&ndash;88 | publisher = Taylor and Francis | doi = 10.1080/1360200042000212124 | date = 2004 | s2cid = 144455844 }} * {{Cite news | last = Appiah | first = Kwame Anthony| title = Convincing other cultures to change | work = Big Think | date = 21. 9. 2010 | url = http://bigthink.com/videos/convincing-other-cultures-to-change | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20131212131130/http://bigthink.com/videos/convincing-other-cultures-to-change | archive-date = 12. 12. 2013}} * {{cite journal | last1 = Bellemare | first1 = Marc F. | last2 = Steinmetz | first2 = Tara L. | title = All in the family: explaining the persistence of female genital cutting in the Gambia | journal = Social Science Research Network | doi = 10.2139/ssrn.2280086 | ssrn = 2280086 | date = 17. 6. 2013 | url = http://marcfbellemare.com/wordpress/2013/06/explaining-the-persistence-of-female-genital-cutting-in-the-gambia/ }} [http://marcfbellemare.com/wordpress/wp-content/uploads/2013/06/BellemareSteinmetzFGCJune2013.pdf Pdf.] * {{cite book | last1 = Dobash | first1 = Russell P. | last2 = Dobash | first2 = R. Emerson | title = Women, violence and social change | publisher = Routledge | location = Abingdon, Oxon | year = 2016 | isbn = 9781138174023 }} *{{Cite journal | last1 = Durham | first1 = Meenakshi G.| title = "Vicious Assault Shakes Texas Town": the politics of gender violence in ''The New York Times''<nowiki>'</nowiki> coverage of a schoolgirl's gang rape | journal = Journalism Studies | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1&ndash;12 | publisher = Taylor & Francis | doi = 10.1080/1461670X.2012.657907 | date = februar 2013 | s2cid = 141709189 }} * {{cite book | last1 = Heise | first1 = Lori L. | last2 = Pitanguy | first2 = Jacqueline | last3 = Germain | first3 = Adrienne | title = Violence against women: the hidden health burden | journal = World Health Statistics Quarterly. Rapport Trimestriel de Statistiques Sanitaires Mondiales | volume = 46 | issue = 1 | pages = 78–85 | publisher = World Bank | location = Washington, D.C | year = 1994 | isbn = 9780821329801 | pmid = 8237054 }} Discussion Paper No. 255 * {{cite journal | last1 = James | first1 = Stanlie M. | title = Shades of othering: reflections on female circumcision/genital mutilation | url = https://archive.org/details/sim_signs_summer-1998_23_4/page/1031 | journal = Signs: Journal of Women in Culture and Society]] | volume = 23 | issue = 4 | pages = 1031&ndash;1048 | publisher = University of Chicago Press | doi = 10.1086/495300 | jstor = 3175202 | date = Summer 1998 | s2cid = 144380933 }} * {{cite journal | last1 = Jones | first1 = Helen | last2 = Diop | first2 = Nafissatou | last3 = Askew | first3 = Ian | last4 = Kaboré | first4 = Inoussa | title = Female genital cutting practices in Burkina Faso and Mali and their negative health outcomes | url = https://archive.org/details/sim_studies-in-family-planning_1999-09_30_3/page/219 | journal = Studies in Family Planning | volume = 30 | issue = 3 | pages = 219&ndash;230 | publisher = Wiley-Blackwell]] | doi = 10.1111/j.1728-4465.1999.00219.x | pmid = 10546313 | date = septembar 1999 }} * {{cite journal | last1 = Jones | first1 = Wanda K. | last2 = Smith | first2 = Jack | last3 = Kieke Jr. | first3 = Burney | last4 = Wilcox | first4 = Lynne | title = Female genital mutilation/female circumcision: who is at risk in the US? | journal = Public Health Reports | volume = 112 | issue = 5 | pages = 368&ndash;377 | pmc = 1381943 | date = septembar 1997 | pmid=9323387}} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1381943/pdf/pubhealthrep00038-0014.pdf Pdf.] * {{Cite journal | last = Kelly | first = Liz | title = Inside outsiders: Mainstreaming violence against women into human rights discourse and practice | journal = International Feminist Journal of Politics | volume = 7 | issue = 4 | pages = 471&ndash;495 | publisher = Taylor and Francis | doi = 10.1080/14616740500284391 | date = decembar 2005 | s2cid = 143985481 }} * {{cite journal | last = Mackie | first = Gerry | title = Female genital cutting: a harmless practice? | url = https://archive.org/details/sim_medical-anthropology-quarterly_2003-06_17_2/page/135 | journal = Medical Anthropology Quarterly | volume = 17 | issue = 2 | pages = 135&ndash;158 | publisher = Wiley-Blackwell on behalf of the American Anthropological Association | doi = 10.1525/maq.2003.17.2.135 | pmid = 12846114 | jstor = 3655332 | date = juni 2003 }} [http://dss.ucsd.edu/~gmackie/documents/FGCHarmlessPractice.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509230919/http://dss.ucsd.edu/~gmackie/documents/FGCHarmlessPractice.pdf |date=9. 5. 2013 }} * {{cite journal | last1 = Shell-Duncan | first1 = Bettina | last2 = Herniund | first2 = Yiva | title = Are there "Stages of Change" in the practice of female genital cutting?: Qualitative research findings from Senegal and The Gambia | journal = African Journal of Reproductive Health | volume = 10 | issue = 2 | pages = 57&ndash;71 | publisher = Women's Health and Action Research Centre (WHARC) | doi = 10.2307/30032459 | jstor = 30032459 | date = august 2006| pmid = 17217118 | url = http://www.bioline.org.br/abstract?id=rh06027&lang=en }} * {{cite book | last = Skaine | first = Rosemarie | title = Female genital mutilation: legal, cultural, and medical issues | url = https://archive.org/details/femalegenitalmut0000skai_n5q7 | publisher = McFarland & Company, Inc. | location = Jefferson, North Caroline | year = 2005 | isbn = 9780786421671 }} * {{cite book | last = Wagner | first = Natascha | title = Why female genital cutting persist? | series = Working Paper | publisher = University of Rotterdam | url = http://www.natascha-wagner.com/uploads/9/0/1/5/9015445/fgc_march2013.pdf | date = mart 2013 | access-date = 6. 7. 2022 | archive-date = 3. 5. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220503192701/http://www.natascha-wagner.com/uploads/9/0/1/5/9015445/fgc_march2013.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | last = True | first = Jacqui | title = The political economy of violence against women | url = https://archive.org/details/politicaleconomy0000true | publisher = Oxford University Press | location = New York, NY | year = 2012 | isbn = 9780199755912 }} * {{cite journal | last = Wakabi | first = Wairagala | title = Africa battles to make female genital mutilation history | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-31-april-6-2007_369_9567/page/1069 | journal = The Lancet | volume = 369 | issue = 9567| pages = 1069&ndash;1070 | publisher = Elsevier | pmid = 17405200 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60508-X | date = 31. 3. 2007 | s2cid = 29006442 }} * {{cite journal | last1 = Williams | first1 = Lindy | last2 = Sobieszczyk | first2 = Teresa | title = Attitudes surrounding the continuation of female circumcision in the Sudan: passing the tradition to the next generation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-marriage-and-family_1997-11_59_4/page/966 | journal = Journal of Marriage and Family | volume = 59 | issue = 4 | pages = 966&ndash;981 | publisher =Wiley-Blackwell | doi = 10.2307/353796 | jstor = 353796 | date = novembar 1997 }} ==Vanjski linkovi== {{Commons category| Violence Against Women}} {{Wikiquote}} *{{curlie|Society/People/Women/Issues/Violence_and_Abuse}} * [https://web.archive.org/web/20110516094651/http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/39C38938-2E29-4151-9280-D5AC063DD02E/0/FICHES_Violence_femmes_EN.pdf Violence against women], a factsheet on [[ECtHR]] case law * [https://www.endvawnow.org/ Virtual Knowledge Centre to End Violence against Women and Girls]{{Mrtav link}} (in English, French, and Spanish) * [http://www.ohchr.org/EN/Issues/Women/SRWomen/Pages/SRWomenIndex.aspx UN Special Rapporteur on violence against women, its causes and consequences] * [https://www.who.int/reproductivehealth/publications/fgm/en/ World Health Organization's reports on FGM], Health complications of female genital mutilation {{Zlostavljanje}} {{Nasilje u porodicii}} {{Nasilje nad ženama po zemlji}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Violence Against Women}} [[Kategorija:Nasilje nad ženama| ]] [[Kategorija:Seks industrija]] [[Kategorija:Feminizam i zdravlje]] [[Kategorija:Spolno zasnovano nasilje| ]] [[Kategorija:Zločini protiv žena]] iwbcyrrpz3qwwg319ck1utvw9iynhgn 0 492647 3914689 3901118 2026-07-26T15:50:40Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914689 wikitext text/x-wiki '''Društvena stigma''' je neodobravanje ili [[diskriminacija]] pojedinca ili grupe na osnovu vidljivih društvenih karakteristika koje ih razlikuju od drugih članova društva. Društvene stigme se obično odnose na [[Kultura|kulturu]], [[rod|pol]], [[Rasa|rasu]], socioekonomsku klasu, godine, seksualnu orijentaciju, [[Body shaming|sliku o tijelu]], inteligenciju ili njen nedostatak i zdravlje. Stigma također može biti protiv samog sebe, proizašla iz negativnog viđenja ličnog atributa koji rezultira 'pokvarenim identitetom' (tj. samostigma).) <ref>Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the management of a spoiled identity. New York, NY: Simon & Schuster.</ref><ref>Lynn C. Holley, Natasha S. Mendoza, Melissa M. Del-Colle & Marquita LynetteBernard (2016) Heterosexism, racism, and mental illness discrimination: Experiences of people withmental health conditions and their families, Journal of Gay & Lesbian Social Services, 28:2, 93-116, DOI: 10.1080/10538720.2016.1155520</ref> Stigma (množina stigme ili ''stigmata'') je [[grčka]] riječ koja se u svom porijeklu odnosila na vrstu oznake ili [[Tattoo|tetovažu]] koja je urezana ili spaljena u kožu [[Čovjek|ljudi]] s kriminalnim dosijeima, robova ili onih koji se smatraju izdajnicima kako bi se vidljivo identificirali kao navodno ukaljane ili moralno zagađene osobe. Ove osobe je trebalo izbjegavati posebno na javnim mjestima.<ref>{{Cite book|last=Goffman|first=Erving|url=https://archive.org/details/stigmanotesonman00goff_0/page/1|title=Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity|date=2009|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-671-62244-2|location=New York|page=[https://archive.org/details/stigmanotesonman00goff_0/page/1 1]|url-access=registration}}</ref> Društvene stigme mogu se pojaviti u mnogo različitih oblika. Najčešći se bavi [[Kultura|kulturom]], [[rod]]om, [[Rasa|rasom]], religijom, i [[Bolest|bolešću]]. Osobe koje su stigmatizirane obično se osjećaju drugačije i obezvrijeđene od strane drugih. Stigma se također može opisati kao oznaka koja povezuje osobu sa skupom neželjenih karakteristika koje formiraju stereotip. Također je pričvršćena.<ref name="Jacoby-2005">{{Citation|year=2005|title=Epilepsy and Social Identity: the Stigma of a Chronic Neurological Disorder|website=Lancet Neurology|pages=171–8}}</ref> Jednom kada ljudi identifikuju i etiketiraju nečije različitosti, drugi će pretpostaviti da stvari stoje upravo tako i osoba će ostati stigmatizirana sve dok se atribut stigmatizacije ne može otkriti. Potrebna je značajna količina generalizacije da bi se stvorile grupe, što znači da će ljudi staviti nekoga u opću grupu bez obzira na to koliko se osoba zapravo uklapa u tu grupu. Međutim, atributi koje društvo bira razlikuju se prema vremenu i mjestu. Ono što se smatra neprikladnim u jednom društvu moglo bi biti norma u drugom. Kada društvo kategoriše pojedince u određene grupe, označena osoba je podvrgnuta gubitku statusa i [[Diskriminacija|diskriminaciji]].<ref name="Jacoby-2005" /> Društvo će početi formirati očekivanja o tim grupama kada se uspostavi kulturni stereotip. Stigma može uticati na [[ponašanje]] onih koji su stigmatizirani. Oni koji su [[stereotip]]ni često počinju da se ponašaju na načine koje njihovi stigmatizatori očekuju od njih. To ne samo da mijenja njihovo ponašanje, već i oblikuje njihove [[Emocija|emocije]] i [[Vjerovanje|uvjerenja]].<ref name="Major-O'Brien-2005">{{Cite journal|last=Brenda Major|last2=Laurie T. O'Brien|year=2005|title=The Social Psychology of Stigma|url=https://semanticscholar.org/paper/56558accf86b595a7fe999e902b909587fa13a6d|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|issue=1|pages=393–421|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070137|pmid=15709941}}</ref> Pripadnici stigmatiziranih društvenih grupa često se suočavaju s predrasudama koje uzrokuju depresiju (tj. predrasude).<ref name="Cox et al. (2012)">{{Cite journal|last=Cox|first=William T. L.|last2=Abramson|first2=Lyn Y.|last3=Devine|first3=Patricia G.|last4=Hollon|first4=Steven D.|year=2012|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=[[Perspectives on Psychological Science]]|volume=7|issue=5|pages=427–49|doi=10.1177/1745691612455204|pmid=26168502}}</ref> Ove stigme stavljaju [[društveni identitet]] osobe u prijeteće situacije, kao što je [[Nisko samopouzdanje|nisko samopoštovanje]]. Zbog toga su teorije identiteta postale [[visoko]] istražene. Teorije prijetnje identiteta mogu ići ruku pod ruku s [[Teorija etiketiranja|teorijom označavanja]]. Članovi stigmatizovanih grupa počinju da postaju svjesni da se prema njima ne postupa na isti način i znaju da su vjerovatno diskriminisani. Istraživanja su pokazala da je "do 10. godine većina djece svjesna kulturoloških stereotipa različitih grupa u društvu, a djeca koja su pripadnici stigmatiziranih grupa svjesna su kulturnih tipova u još mlađoj dobi".<ref name="Major-O'Brien-2005"/> == Reference == === Citati === {{Refspisak|30em}} Kategorija:Politika identiteta]] [[Kategorija:Stereotipi]] [[Kategorija:Društvena stigma]] b1lqlf1gnvo86041sax80nan80x25b4 0 493244 3914552 3904763 2026-07-26T12:26:11Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914552 wikitext text/x-wiki '''Glikozidna veza''' ili '''glikozidno vezanje''' je tip [[kovalentna veza|kovalentne veze]] koja spaja molekulu [[ugljikohidrat]]a (šećera) s drugom grupom, koja može, ali ne mora biti drugi ugljikohidrat. [[slika:ethyl-glucoside.png|thumb|550px| Formiranje etil glukozida: [[Glukoza]] i [[etanol]] se kombinuju i formiraju [[etil grupa|etil]] [[glukozid]] i [[voda|vodu]]. Reakcija često favorizuje formiranje α-glikozidne veze kao što je prikazano zbog [[anomerni efekat|anomernog efekta]]] Glikozidna veza se formira između [[hemiacetal]] ili [[hemiketal]] grupe [[saharida]] (ili molekule izvedene iz saharida) i [[hidroksilne grupe]] nekog jedinjenja kao što je [ [Alkohol (hemija)|alkohol]]. Supstanca koja sadrži glikozidnu vezu je [[glikozid]]. Termin 'glikozid' je sada proširen tako da pokrije i spojeve sa vezama formiranim između hemiacetatnih (ili hemiketonskih) grupa šećera i nekoliko hemijskih grupa osim hidroksila, kao što su –SR (tioglikozidi), –SeR (selenoglikozidi), –NR ¹R² (N-glikozidi) ili čak – CR¹R²R³ (C-glikozidi). Posebno u prirodnim glikozidima, spoj ROH iz kojeg je uklonjen ostatak ugljikohidrata često se naziva aglikonom, a sam ostatak ugljikohidrata ponekad se naziva 'glikon'. {{clear}} == S–, N–, C – i O-glikozidne veze== [[slika:Adenosin.svg|thumb|[[Adenozin]], komponenta [[RNK]], nastaje od šećera [[riboza|riboze]] i [[adenin]]a putem formiranja N-glikozidne veze (prikazane kao vertikalna linija između N– i ciklusnog šećera)]] Glikozidne veze u formi o kojoj je gore raspravljano poznate su kao '''O-glikozidne veze''', u odnosu na glikozidni [[kisik]] koji povezuje glikozid s aglikonom ili redukcijskim završnim šećerom. Analogno, razmatraju se i '''S-glikozidne veze''' (koje formiraju '''tioglikozide'''), gdje je kisik glikozidne veze zamijenjen atomom [[sumpor]]a. Na isti način, '''N-glikozidne veze''', imaju glikozidnu vezu gdje je kisik zamijenjen sa [[dušik]]om. Supstance koje sadrže N-glikozidne veze poznate su i kao [[glikozilamin]]i. '''C-glikozil''' veze imaju glikozidni kisik zamenjen sa [[ugljik]]om; prema [[IUPAC]]-u, termin "C-glikozid" je pogrešan i ne preporučuje se.<ref>{{cite web |url=http://www.sbcs.qmul.ac.uk/iupac/2carb/33.html |title=Nomenclature of Carbohydrates (Recommendations 1996) |author=<!--Not stated--> |website=Department of Chemistry, Queen Mary University of London }}</ref> Sve ove modificirane glikozidne veze imaju različitu osjetljivost na [[hidroliza|hidrolizu]], a u slučaju C-glikozilnih struktura, obično su otpornije na hidrolizu. ==Numerisanje i α/β različitih glikozidnih veza== [[slika:Beta-1,6-linkage.svg|thumb|400px|left|Molekula β-1,6 [[beta-glukan|glukana]] koja pokazuje kako su ugljici numerisani. Terminalni saharid je vezan preko β-1,6 glikozidne veze. Sve preostale veze su β-1,3.]] {{glavni | Anomer}} Kada je anomerni centar uključen u glikozidnu vezu (kao što je uobičajeno u prirodi), onda se mogu razlikovati između '''α-''' i '''β-glikozidna veza''', prema relativnoj [[stereohemija|stereohemijskim svojstvima]] anomernog položaja i najudaljenijem stereocentru C1 u saharidu.<ref>{{Cite book |chapter-url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1955/#_ch2_s4_|title= Essentials of Glycobiology | edition = 2nd | vauthors = Bertozzi C, Rabuka D |website=NCBI |publisher= National Center for Biotechnology Information, U.S. National Library of Medicine |chapter= Structural Basis of Glycan Diversity|isbn= 9780879697709|year= 2009}}</ref> Farmakolozi često spajaju supstance sa [[glukuronska kiselina|glukuronskom kiselinom]] preko glikozidnih veza, kako bi povećali njihovu [[rastvor|topivost]] u vodi; ovo je poznato kao [[glukuronidacija]]. Mnogi drugi [[glikozidi]] imaju važne fiziološke funkcije. == Hemijski pristupi == Nüchter ''et al.'' (2001) pokazali su novi pristup [[Fischerova glikozidacija|Fischerovoj glikozidaciji]].<ref>{{cite journal | title = Ueber die Glucoside der Alkohole | last= Fischer | first = Emil | journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft| volume = 26 | issue = 3 | pages = 2400–2412 | year = 1893 | doi = 10.1002/cber.18930260327| url = https://zenodo.org/record/1425724 }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Fischer|first=Emil|year=1895|title=Ueber die Verbindungen der Zucker mit den Alkoholen und Ketonen|journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft|language=en|volume=28|issue=1|pages=1145–1167|doi=10.1002/cber.189502801248|issn=1099-0682|url=https://zenodo.org/record/1425792}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Nüchter|first1=Matthias|last2=Ondruschka|first2=Bernd|last3=Lautenschläger|first3=Werner|year=2001|title=Microwave-Assisted Synthesis of Alkyl Glycosides|url=https://archive.org/details/synthetic-communications_2001_31_9/page/1277|journal=Synthetic Communications|volume=31|issue=9|pages=1277–1283|doi=10.1081/scc-100104035|s2cid=93986043|issn=0039-7911}}</ref> Koristeći [[mikrotalasi|mikrovalnu]] pećnicu opremljenu [[refluks|aparatom za refluks]] u rotorskom reaktoru sa [[bomba pod pritiskom|bombama pod pritiskom]], Nüchter ''et al.'' (2001) uspjeli su postići 100% prinos α– i β-D-glukozida. Ovaj metod može se izvesti na vagi od više kilograma. ;Vishal Y Joshijeva metoda Joshi ''et al.'' (2006.)<ref>{{cite journal | vauthors = ((Vishal Y Joshi)),((Manohar R Sawant))| year = 2006 | title = A convenient stereoselective synthesis of β-D-glucopyranosides | journal = Indian Journal of Chemistry | volume = 45B | pages = 461–465 }}</ref> predlažu Koenigs-Knorrov metod u stereoselektivnoj sintezi alkil D-glukopiranozida putem [[glikozilacija]], s izuzetkom upotrebe [[litij-karbonat]]a koji je jeftiniji i toksičan od konvencijskog metoda upotrebe [[srebro|srebra]] ili [[živa (element)|živinih]] [[soli]]. D-[[glukoza]] je prvo zaštićena formiranjem [[peracetat]]a dodatkom [[anhidrid sirćetne kiseline|anhidrida sirćetne kiseline]] u [[acetatna kiselina|acetatnoj kiselini]], a zatim dodatkom [[bromovodik]]a koji bromira na poziciji 5. Dodatkom [[alkohol]]a ROH i litijum karbonata, OR zamjenjuje [[brom]], a uklanjanjem zaštite acetiliranih hidroksila sintetizira se proizvod relativno visoke čistoće. Joshi ''et al.'' (2001) predložili su da litij djeluje kao [[nukleofil]] koji napada ugljik na poziciji 5 i kroz prelazno stanje alkohol zamjenjuje bromnu grupu. Prednosti ovog metoda kao i njegova stereoselektivnost i niska cijena litijeve soli uključuju to što se može raditi na sobnoj temperaturi i njen prinos je relativno dobar u poređenju sa konvenciskim Koenigs-Knorrovim metodom.<ref>{{cite journal | vauthors = Koenigs W, Knorr E | date = 1901 | title = Ueber einige Derivate des Traubenzuckers und der Galactose | journal = Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft | volume = 34 | issue = 1 | pages = 957–981 | doi = 10.1002/cber.190103401162 | url = https://zenodo.org/record/1425998 }}</ref>[[slika:Vishal Joshi.png|thumb]] == Glikozidne hidrolaze == [[Glikozidne hidrolaze]] (ili glikozidaze) su [[enzim]]i koji razbijaju glikozidne veze. Glikozidne hidrolaze tipski mogu djelovati ili na α– ili na β-glikozidne veze, ali ne i na obje. Ova specifičnost omogućava istraživačima da dobiju glikozide u velikom epimernom višku; jedan primjer je Wen-Ya Lu-ova konverzija D-glukoze u etil β-D-glukopiranozid, koristeći glukozidazu prirodnog porijekla. Vrijedi napomenuti da je Wen-Ya Lu koristio glukozidazu na obrnut način, suprotno biološkoj funkcionalnosti enzima:<ref name=":0"/> [[slika:Glucosidase-catalyzed glycosidation of D-Glucose to Ethyl β-D-glucopyranoside.png|none|thumb|545x545px|Lu, Wen-Ya et al: ''Praktični metodi za biokatalizu i biotransformacije''. '''2010'''', 236-239.<ref name=":0">{{cite book|vauthors = Lu WY, Lin GQ, Yu HL, Tong AM, Xu JH | veditors = Whittall J, Sutton PW |title=Practical Methods for Biocatalysis and Biotransformations|date=9. 12. 2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-74859-6|pages=236–239}}</ref>]] == Glikoziltransferaze == Prije nego što se [[monosaharid]]ne jedinice ugrade u [[glikoprotein]]e, [[polisaharid]]e ili [[lipid]]e u živim organizmima, one se obično prvo "aktiviraju", spajanjem glikozidne veze na [[fosfat]]nu grupu [[nukleotid]]a kao što su [[uridin-difosfat]] (UDP), [[gvanozin-difosfat]] (GDP), [[timidin-difosfat]] (TDP) ili [[citidin-monofosfat]] (CMP). Ovi aktivirani biohemijski intermedijeri poznati su kao [[nukleotidni šećer|nukleotidi šećera]] ili donori šećera. Mnogi putevi biosinteze koriste mono– ili [[oligosaharid]]e aktivirane difosfatnom vezom za lipide, kao što je [[dolikol]]. Ovi aktivirani donori su tada [[supstrat (biohemija)|supstrati]] za enzime poznate kao [[glikoziltransferaza|glikoziltransferaze]], koji prenose šećernu jedinicu od aktiviranog donora do prihvatajućeg [[nukleofil]]a (akceptorskog supstrata). [[slika:Fluorine.Directed.Glycosylation.tif|thumb|187x187px|<ref name="pmid20886497">{{cite journal | vauthors = Bucher C, Gilmour R | title = Fluorine-directed glycosylation | journal = Angewandte Chemie International Edition | volume = 49 | issue = 46 | pages = 8724–8 | date = novembar 2010 | pmid = 20886497 | doi = 10.1002/anie.201004467 | url = }}</ref>]] == Disaharidne fosforilaze == Posljednjih desetljeća razvijeni su različiti biokatalitski pristupi sintezi glikozida, koji korištenjem “glikoziltransferaza” i “glikozid hidrolaze” spadaju među najčešće [[katalize]]. Prvi često zahtijeva skupe materijale, a drugi često pokazuje niske prinose, De Winter et al.<ref name="De WinterVan Renterghem2015">{{cite journal| vauthors = De Winter K, Van Renterghem L, Wuyts K, Pelantová H, Křen V, Soetaert W, Desmet T |title=Chemoenzymatic Synthesis of β-D Glucosides using Cellobiose Phosphorylase from Clostridium thermocellum|journal=Advanced Synthesis & Catalysis|volume=357|issue=8|year=2015|pages=1961–1969|issn=1615-4150|doi=10.1002/adsc.201500077}}</ref> Istraživali su upotrebu [[celobioza-fosforilaza]] (CP) za sintezu alfa-glikozida u ionskim tekućinama. Utvrđeno je da je najbolji uslov za upotrebu CP u prisustvu IL AMMOENG 101 i etil-[[acetat]]a. == Usmjerene glikozilacije == Postoji više hemijskih pristupa kojima se podstiče selektivnost '''α–''' i '''β-glikozidnih veza'''. Priroda selektivnosti koja je vrlo specifična za supstrat i ukupna aktivnost piranozida može stvoriti velike sintetske poteškoće. Ukupna specifičnost glikozilacije može se poboljšati korištenjem pristupa koji uzimaju u obzir relativna prijelazna stanja kojima anomerni ugljik može proći tokom tipske glikozilacije. Najznačajnije, prepoznavanje i inkorporacija Felkin-Ahn-Eisensteinovog modela u logični hemijski dizajn može općenito pružiti pouzdane rezultate, pod uvjetom da transformacija može proći ovaj tip konformacijske kontrole u prijelaznom stanju. [[Glikozilacije]] usmjerene [[fluor]]om predstavljaju ohrabrujuće sredstvo i za B-selektivnost i za uvođenje neprirodne biomimetičke C2 funkcionalnosti na ugljikohidrate. Jedan inovativan primjer dali su Bucher et al. pružajući način za korištenje fluoro-oksonijskih iona i trihloracetimidata za podsticanje B-stereoselektivnosti putem Gaucheovog efekta.<ref>{{Cite journal|journal=Chemistry – A European Journal|volume=18|issue=26|pages=8208–8215|first1=Estelle|last1=Durantie|first2=Christoph|last2=Bucher|first3=Ryan|last3=Gilmour|date=16. 5. 2012|title=Fluorine-Directed β-Galactosylation: Chemical Glycosylation Development by Molecular Editing|url=https://chemistry-europe.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/chem.201200468|access-date=24. 4. 2022|url-access=subscription|doi=10.1002/chem.201200468|archive-date=21. 9. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921092003/https://chemistry-europe.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/chem.201200468|url-status=dead}}</ref> Ova razumna stereoselektivnost je jasna kroz vizualizaciju Felkin-Ahnovog modela mogućih oblika stolice. Ovaj metod predstavlja ohrabrujući način za selektivnost inkorporiranja B-etil, izopropil i drugih glikozida sa tipskom hemijom trikloracetimidata. [[slika:Control of Oxonium ion - Felkin-Ahn stereoselectivity .png|thumb| Kontrola oksonijskih iona – Felkin-Ahnova stereoselektivnost]] == O-vezani glikopeptidi i farmaceutska upotreba O-glikozilovanih peptida == [[slika:Control of Oxonium ion - Felkin-Ahn stereoselectivity2.png|thumb|Kontrola oksonijevih jona – Felkin-Ahnovi stereoselektivni oblici stolice]] Nedavno se pokazalo da glikopeptidi vezani za O pokazuju odličnu permeabilnost i efikasnost [[CNS]]-a u višestrukim životinjskim modelima s bolesnim stanjima. Uz to, jedan od najintrigantnijih aspekata toga je sposobnost O-glikozilacije da produži poluživot, smanji [[klirens (farmakologija)|klirens]] i poboljša PK/PD aktivnog [[peptid]]a izvan povećanja penetracije u CNS. Urođena upotreba šećera kao solubilizirajućih dijelova u fazi II i III [[metabolizam|metabolizma]] (glukuronske kiseline) je uveliko omogućila evolucijsku prednost u tome što enzimi [[sisar]]a nisu direktno evoluirani da razgrade O-glikozilirane proizvode na većim dijelovima. Posebna priroda O-vezanih glikopeptida je da postoje brojni primjeri koji prodiru u [[CNS]]. Smatra se da temeljna osnova ovog efekta uključuje "preskakanje membrane" ili "difuziju hmelja". Smatra se da se proces "difuzije hmelja" vođen nebrownoviskim kretanjem javlja zbog diskontinuiteta [[plazmamembrana]]. "Hmeljna difuzija" posebno kombinuje slobodnu difuziju i međukomparmentne prelaze. Nedavni primjeri posebno uključuju visoku permeabilnost analoga met-enkefalina među ostalim peptidima. Pun mOR agonist pentapeptid DAMGO je također penetrant u CNS nakon uvođenja glikozilacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Egleton RD, Mitchell SA, Huber JD, Janders J, Stropova D, Polt R, Yamamura HI, Hruby VJ, Davis TP | display-authors = 6 | title = Improved bioavailability to the brain of glycosylated Met-enkephalin analogs | url = https://archive.org/details/sim_brain-research_2000-10-20_881_1/page/n46 | journal = Brain Research | volume = 881 | issue = 1 | pages = 37–46 | date = oktobar 2000 | pmid = 11033091 | doi = 10.1016/S0006-8993(00)02794-3 | s2cid = 18102579 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Polt R, Dhanasekaran M, Keyari CM | title = Glycosylated neuropeptides: a new vista for neuropsychopharmacology? | url = https://archive.org/details/sim_medicinal-research-reviews_2005-09_25_5/page/557 | journal = Medicinal Research Reviews | volume = 25 | issue = 5 | pages = 557–585 | date = septembar 2005 | pmid = 16075406 | doi = 10.1002/med.20039 | s2cid = 38798797 }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Egleton|first1=Richard D.|last2=Bilsky|first2=Edward J.|last3=Tollin|first3=Gordon|last4=Dhanasekaran|first4=Muthu|last5=Lowery|first5=John|last6=Alves|first6=Isabel|last7=Davis|first7=Peg|last8=Porreca|first8=Frank|last9=Yamamura|first9=Henry I.|date=10. 1. 2005|title=Biousian glycopeptides penetrate the blood–brain barrier|journal=Tetrahedron: Asymmetry|series=Carbohydrate Science. Part 1|volume=16|issue=1|pages=65–75|doi=10.1016/j.tetasy.2004.11.038}}</ref> == N-glikozidne veze u DNK == Molekule [[DNK]] sadrže 5-člane ugljične prstenove zvane riboze koji su direktno vezani za dvije fosfatne grupe i [[nukleobaza|nukleobazu]] koja sadrži amino grupe. Atomi dušika iz amino grupe u [[nukleotid]]ima su kovalentno povezani sa [[Anomerni efektat|anomernim]] ugljikom strukture [[šećer]]a riboze preko N-glikozidne veze. Povremeno, nukleobaze vezane za ribozu prolaze kroz deaminaciju, alkilaciju ili oksidaciju, što rezultira citotoksičnim [[lezija]]ma duž DNK kičme. Ove modifikacije ozbiljno ugrožavaju kohezivnost molekula DNK, što dovodi do razvoja bolesti kao što je [[kancer|rak]]. [[DNA glikozilaza|DNK glikozilaze]] su enzimi koji kataliziraju hidrolizu N-glikozidne veze, kako bi se oslobodila oštećena ili modificirana [[nukleobaza]] iz DNK, cijepanjem ugljik-dušik glikozidne veze na 2' ugljiku, nakon čega započinju put [[popravak bazne ekscizije|popravka bazne ekscizije]] (BER). Monofunkcionalne glikozilaze kataliziraju hidrolizu N-glikozidne veze putem postupnog, S_N1 mehanizma, ili usklađenog mehanizma sličnog S_N2. U postupnoj funkciji, nukleobaza djeluje kao odlazeća grupa, prije nego što molekula vode napadne anomerni ugljik, stvarajući kratkotrajni nestabilan [[oksokarbenij]]ski ionski intermedijer. Ovaj intermedijer brzo reaguje sa obližnjim molekulom vode da bi zamenio N-glikozidnu vezu riboze i nukleobazu O-glikozidnom vezom sa hidroksi grupom. Usklađujući mehanizam, voda djeluje kao nukleofil i napada anomerni ugljik prije nego što nukelobaza počne djelovati kao odlazeća grupa. Proizvedeni međuprodukt je sličan oksakarbenijskom ionu, gdje su i hidroksi grupe i [[nukleobaza]] još uvijek vezane za anomerni ugljik. Oba mehanizma teorijski daju isti proizvod. Većina [[ribonukleotid]]a se hidrolizira preko usklađenog S_N2 mehanizma, dok većina [[dezoksiribonukleotid]]a prolazi kroz stepenasti mehanizam. Ove reakcije su praktično nepovratne. Zbog činjenice da cijepanje N-glikozidne veze iz [[DNK]] okosnice može dovesti do štetnih mutagenih i citotoksičnih odgovora u organizmu, imaju sposobnost da kataliziraju i sintezu N-glikozidnih veza putem abaznog DNK mjesta i specifične nukleobaze.<ref>{{cite journal | vauthors = Drohat AC, Maiti A | title = Mechanisms for enzymatic cleavage of the N-glycosidic bond in DNA | journal = Organic & Biomolecular Chemistry | volume = 12 | issue = 42 | pages = 8367–8378 | date = novembar 2014 | pmid = 25181003 | pmc = 4238931 | doi = 10.1039/c4ob01063a }}</ref> == Reference == {{refspisak}} * Marco Brito-Arias, "Synthesis and Characterization of Glycosides", second edition, Editorial Springer 2016. == Vanjski linkovi == * [http://goldbook.iupac.org/G02661.html Definition of glycosides], from the [[IUPAC]] Compendium of Chemical Terminology, the "Gold Book" * Varki A ''et al.'' [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=glyco.TOC&depth=10 ''Essentials of Glycobiology.''] Cold Spring Harbor Laboratory Press; 1999. Searchable online {{Clear}} {{Glikozidi}} {{Hemijske veze}} {{Ugljikohidrati}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Glycosidic Bond}} [[Kategorija:Glikozidi]] [[Kategorija:Ugljikohidrati]] [[Kategorija:Hemija ugljikohidrata]] [[Kategorija:Hemijske veze]] 3taja7wcs1rfu5wdhophgnfadgelt85 0 494871 3914707 3903713 2026-07-26T15:55:14Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914707 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary|fenestra|fenestration}} '''Fenestra''' ('''fenestracija'''; množina '''fenestre''' ili '''fenestracije''') je svaki mali otvor ili pora, koji se obično koristi kao termin u [[biologija|biološkim naukama]].<ref>{{cite web|title=Fenestra - definition of fenestra in English {{!}} Oxford Dictionaries|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/fenestra|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229052307/https://en.oxforddictionaries.com/definition/fenestra|url-status=dead|archive-date=29. 12. 2017|website=Oxford Dictionaries {{!}} English}}</ref> To je [[latinski|latinska]] riječ za "prozor" i koristi se u raznim poljima za opisivanje pora u [[anatomija|anatomskoj]] strukturi. == Biološka morfologija == U [[morfologija|morfologiji]], fenestre se nalaze u [[spužvasta kost|spužvastoj kosti]], posebno u [[Lobanja|lobanji]].<ref name="Barr's HNS 2009"/> U [[anatomija|anatomiji]], [[okrugli prozor]] i [[ovalni prozor]] su također poznati kao ''fenestra rotunda'' i ''fenestra ovalis''.<ref name="Dorland 1994"/> U [[anatomija|anatomiji]], [[okrugli prozor]] i [[ovalni prozor]] su također poznati kao ''fenestra rotunda'' i ''fenestra ovalis''.<ref name="Dorland 1994"/> U [[mikroanatomija|mikroanatomiji]], fenestre se nalaze u [[endotel]]u [[Kapilar|fenestiranih kapilara]], omogućavajući brzu razmjenu [[molekula]] između krvi i okolnog [[tkivo|tkiva]].<ref name="Krstić 1991"/> [[Unutrašnja elastična lamina|Elastični sloj]] ''[[tunica intima]]'' je fenestrirana membrana. U [[operacija]]ma, fenestracija je novi otvor napravljen u dijelu tijela kako bi se omogućila drenaža ili pristup. == Biologija i mikologija biljaka == {{multiple image | align = right | total_width = 320 | header = | image1 = Phallus duplicatus Bosc 719417.jpg | caption1 = ''Phallus duplicatus'' | image2 = Pulchrocladia retipora 98007710.jpg | caption2 = ''Pulchrocladia retipora'' }} U [[botanika|biljnoj biologiji]], perforacije u [[perforirani list|perforiranom listu]] su također opisane kao fenestrae, a [[list]] se naziva fenestratni list. [[lisni prozor]] je također poznat kao fenestra,<ref name="Beentje & Williamson 2010"/> i prozirna je struktura koja propušta [[svjetlost]], kao u ''[[Fenestraria]]''. Primjeri fenestratnih struktura u carstvu [[gljiva]] uključuju simetrično raspoređene praznine u induziju ("suknji") gljive ''[[Phallus duplicatus]]'',<ref name="Ulloa & Halin 2012"/> i [[talus]]u koralnog lišaja ''[[Pulchrocladia retipora]]''.<ref name="Stocker-Wörgötter & Elix 2006"/> == Zoologija == U [[zoologija|zoologiji]], trilobit ''[[Fenestraspis]]'' je posjedovao opsežne fenestre u zadnjem dijelu tijela.<ref name="Holloway 2009"/> U grupi [[Paleognathae]] postoji ilio–ishijasna fenestra. Fenestre se takođe koriste za razlikovanje tri tipa [[Amniota]]: {{Citat|Predak amniota je primitivni gušter, ''Hylonomus''. Od ovog gmizavaca razvile su se tri grupe amniota: anapsidi, dijapsidi i sinapsidi. Ove široke grupe amniota najlakše se razlikuju po prisutnosti i broju rupa u lobanji iza očne duplje. Te praznine, ili rupe, nazivaju se fenestre, što znači "prozori". Anapsidi su najprimitivniji članovi grupe. Imaju kompletnu lobanju, bez praznina. ... [[Diapsida]], uključujući [[gušter]]e, [[dinosaur]]e i [[ptice]] imaju dvije fenestre u lobanjama, jednu neposredno iza očne duplje i jednu malo iznad. [160] Sinapside [uključujući sisare] imaju samo jednu fenestru, iza očne duplje.<ref>Sutherland, Stuart. ''A New History of Life'': ''Course Guidebook''. Chantilly VA: The Great Courses, 2013. 160-61.</ref>}} == Također pogledajte== * [[Fenestron]], omotani repni rotor helikoptera ==Reference== {{refspisak|colwidth=30em|refs= <ref name="Barr's HNS 2009">{{cite book |last1=Kiernan |first1=J.A. |last2=Barr |first2=Murray Llewellyn |title=Barr's the Human Nervous System: An Anatomical Viewpoint |url=https://archive.org/details/barrshumannervou09edkier |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |publication-place=Philadelphia |year=2009 |isbn=978-0-7817-8256-2 |oclc=219262888 |page=[https://archive.org/details/barrshumannervou09edkier/page/320 320]}}</ref> <ref name="Dorland 1994">{{cite dictionary |last=Dorland |first=W. A. Newman |title=Dorland's Illustrated Medical Dictionary |edition=28th |publisher=Saunders |publication-place=Philadelphia |year=1994 |isbn=978-0-7216-2859-2 |oclc=30948606 |page=615}}</ref> <ref name="Krstić 1991">{{cite book |last1=Krstić |first=Radivoj V. |title=Human Microscopic Anatomy: An Atlas for Students of Medicine and Biology |url=https://archive.org/details/isbn_3540536663 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |publication-place=Berlin, Heidelberg |year=1991 |isbn=978-3-662-02676-2 |oclc=851388484 |page=[https://archive.org/details/isbn_3540536663/page/56 56]}}</ref> <ref name="Beentje & Williamson 2010">{{cite book |last1=Beentje |first1=H. |last2=Williamson |first2=J. |year=2010 |title=The Kew Plant Glossary: An Illustrated Dictionary of Plant Terms |url=https://archive.org/details/kewplantglossary0000been |publisher=Kew Publishing |location=Royal Botanic Gardens, Kew |page=[https://archive.org/details/kewplantglossary0000been/page/47 47]}}</ref> <ref name="Ulloa & Halin 2012">{{cite book |last1=Ulloa |first1=Miguel |last2=Halin |first2=Richard T. |title=Illustrated Dictionary of Mycology |edition=2nd |year=2012 |publisher=The American Phytopathological Society |location=St.&nbsp;Paul, Minnesota |isbn=978-0-89054-400-6 |page=220}}</ref> <ref name="Stocker-Wörgötter & Elix 2006">{{cite journal |last1=Stocker-Wörgötter |first1=Elfie |last2=Elix |first2=John A. |year=2006 |title=Morphogenetic strategies and induction of secondary metabolite biosynthesis in cultured lichen-forming Ascomycota, as exemplified by ''Cladia retipora'' (Labill.) Nyl. and ''Dactylina arctica'' (Richards) Nyl. |journal=Symbiosis |volume=40 |pages=9–20 |url=https://dalspace.library.dal.ca/bitstream/handle/10222/78197/VOLUME%2041-NUMBER%201-2006-PAGE%209.pdf?sequence=1 |access-date=10. 12. 2022 |archive-date=19. 4. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419185928/https://dalspace.library.dal.ca/bitstream/handle/10222/78197/VOLUME%2041-NUMBER%201-2006-PAGE%209.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Holloway 2009">{{cite journal |first1=David J. |last1=Holloway |first2=Maria da Gloria Pires de |last2=Carvalho |year=2009 |title=The extraordinary trilobite ''Fenestraspis'' (Dalmanitidae, Synphoriinae) from the Lower Devonian of Bolivia |journal=[[Palaeontology (journal)|Palaeontology]] |volume=52 |issue=4 |pages=933–949 |doi=10.1111/j.1475-4983.2009.00878.x |doi-access=free}}</ref> }} [[Kategorija:Anatomija]] [[Kategorija:Biologija]] [[Kategorija:Angiologija]] [[Kategorija:Morfologija i anatomija gljiva]] [[sv:Fenestrae]] tk2drzgapm010a88ocz8n7ae8j0h7ov 10 495322 3914924 3473324 2026-07-27T07:04:56Z Panasko 146730 3914924 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Zvjezdane staze: Voyager | naslov = ''[[Zvjezdane staze: Voyager]]'' | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak likova u seriji "Zvjezdane staze: Voyager"|Likovi]] | podaci1 = * [[Chakotay]] * [[Doctor (Zvjezdane staze)|Doktor]] * [[Kathryn Janeway]] * [[Kes (Zvjezdane staze)|Kes]] * [[Harry Kim (Zvjezdane staze)|Harry Kim]] * [[Neelix]] * [[Tom Paris]] * [[Seven of Nine]] * [[B'Elanna Torres]] * [[Tuvok]] | grupa2 = [[Spisak epizoda serije "Zvjezdane staze: Voyager"|Sezone]] | podaci2 = * [[Zvjezdane staze: Voyager (1. sezona)|1]] * [[Zvjezdane staze: Voyager (2. sezona)|2]] * [[Zvjezdane staze: Voyager (3. sezona)|3]] * [[Zvjezdane staze: Voyager (4. sezona)|4]] * [[Zvjezdane staze: Voyager (5. sezona)|5]] * [[Zvjezdane staze: Voyager (6. sezona)|6]] * [[Zvjezdane staze: Voyager (7. sezona)|7.]] | grupa3 = Ostale teme | podaci3 = * [[Spisak nagrada i nominacija za "Zvjezdane staze: Voyager"|Nagrade i nominacije]] * [[Spisak glumaca u seriji "Zvjezdane staze: Voyager"|Glumci]] * [[Spisak romana na temu "Zvjezdane staze: Voyager"|Romani]] ** ''[[Teorija struna: kohezija]]'' * [[Kazonci]] * [[Vidijanci]] * [[Makiji (Zvjezdane staze)|Makiji]] * [[Borg (Zvjezdane staze)|Borg]] * [[Vrsta 8472]] * [[Zvjezdana flota]] * [[USS Voyager (Zvjezdane staze)|USS ''Voyager'']] * ''[[Janeway Lambda one]]'' * Videoigre ** ''[[Voyager (videoigra)|Voyager]]'' ** ''[[Star Trek: Voyager – Elite Force|Elite Force]]'' ** ''[[Star Trek: Voyager – The Arcade Game|The Arcade Game]]'' }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni za "Zvjezdane staze"|Voyager]] </noinclude> dmo6icmt6bq2w3ac8us4mtrbeof12mr 0 495479 3914496 3905209 2026-07-26T12:07:21Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914496 wikitext text/x-wiki {{Genetika bočni stubac}} [[slika:Environmental shotgun sequencing.png|thumb|upright=1.5| U metagenomici, genetički materijali ([[DNK]], '''C''') se [[ekstrakcijs DNK|ekstrahuju]] direktno iz uzoraka uzetih iz okoline (npr. tla, morske vode, ljudska crijeva, ''' A''') nakon filtriranja ('''B'''), i [[DNK sekvencioniranje|sekvenciranja]] ('''E''') nakon umnožavanja [[Molekulsko kloniranje|kloniranjem]] ('''D'') u pristupu koji se zove [[nasumično sekvenciranje]]. Ove kratke sekvence se zatim mogu ponovo sastaviti koristeći [[sklapanje sekvence|metoda sastavljanja]] ('''F''') da bi se zaključili pojedinačni genomi ili dijelovi genoma koji čine originalni uzorak životne sredine. Ove informacije se zatim mogu koristiti za proučavanje [[raznolikost vrsta|raznolikosti vrsta]] i funkcionalnog potencijala [[mikrob]]ne zajednice životne sredine.<ref name="wooley2010"/>]] '''Metagenomika''' je proučavanje [[genetika|genetičkog]] materijala dobijenog direktno iz [[Prirodno okruženje|okruženja]] ili kliničkih uzoraka, metodom zvanom [[sekvenciranje]]. Široko polje se također može nazvati '''genomika okoline''', '''ekogenomika''', '''genomika zajednice''' ili '''mikrobiomika'''. Dok se tradicionalna [[mikrobiologija]] i mikrobno [[sekvenciranje genoma]] i [[genomika]] oslanjaju na kultivirane [[klon (genetika)|klonske]] [[mikrobiološke kulture|kulture]], rano sekvenciranje gena u okolini kloniralo je specifične gene (često [[16S ribosomna RNK|16S rRNK]]) za proizvodnju profila raznolikosti u prirodnom uzorku. Takav rad je otkrio da je velika većina [[bioraznolikost|mikrobne bioraznolikosti]] propuštena metodama zasnovanim na uzgoju.<ref name="Hugenholz1998" /> Zbog svoje sposobnosti da otkrije prethodno skrivenu raznolikost mikroskopskog života, metagenomika nudi moćno sočivo za sagledavanje mikrobnog svijeta, koje ima potencijal da revolucionira razumijevanjem cijelog živog svijeta.<ref name="MarcoD2011" /> Kako cijena [[sekvenciranje DNK|sekvenciranja DNK]] nastavlja da opada, metagenomika sada omogućava da se [[mikrobna ekologija]] istražuje u mnogo većoj skali i detaljima nego prije. Nedavne studije koriste ili "[[nasumićno sekvenciranje]]" ili [[lančana polimerazna reakcija|PCR]] usmjereno sekvenciranje kako bi se dobili uglavnom nepristrasni uzorci svih gena od svih članova uzorkovanih zajednica.<ref name="Eisen2007" /> ==Etimologija== Termin "metagenomika" prvi su upotrijebili [[Jo Handelsman]], [[Robert M. Goodman]], Michelle R. Rondon, [[Jon Clardy]] i Sean F. Brady, a prvi put se pojavio u publikaciji 1998.<ref name="Handelsman1998"/> Termin metagenom se odnosio na ideju da se kolekcija gena sekvenciranih iz okoline može analizirati na način analogan proučavanju jednog [[genom]]a. Godine 2005., Kevin Chen i [[Lior Pachter]] (istraživači na Univerzitetu Kalifornije, Berkeley) definisali su metagenomiku kao "primenu moderne tehnike genomike bez potrebe za izolacijom i laboratorijskim uzgojem pojedinačnih vrsta".< ref name="Chen2005"/> ==Historija== {{DNK barkodiranje}} Konvencijsko [[sekvenciranje]] počinje kulturom identičnih ćelija kao izvora [[DNK]]. Međutim, rane metagenomske studije otkrile su da vjerovatno postoje velike grupe [[mikroorganizam]]a u mnogim sredinama koje se ne mogu [[Mikrobiološka kultura|kultivisati]] i stoga ne mogu sekvencirati. Ove rane studije fokusirale su se na sekvence 16S [[ribosom]]ske [[RNK]] (rRNK) koje su relativno kratke, često [[konzervirana sekvenca|konzervirane]] unutar [[vrsta]], i općenito različite među vrstama. Pronađene su mnoge sekvence 16S [[rRNK]] koje ne pripadaju nijednoj poznatoj kultivisanoj vrsti, što ukazuje da postoje brojni neizolovani organizmi. Ova istraživanja gena ribosomske RNK uzetih direktno iz okoline otkrila su da metode zasnovane na [[Mikrobiološka kultura|kultivaciji]] pronalaze manje od 1% [[bakterije|bakterijskih]] i [[Archaea]]l vrsta u uzorku.<ref name="Hugenholz1998"/> Veliki dio interesovanja za metagenomiku potiče od ovih otkrića koja su pokazala da je velika većina mikroorganizama ranije prošla nezapaženo. Ranih 1980-ih [[molekularna biologija|molekulska istraživanja]] na terenu su vodili [[Norman R. Pace]] i kolege, koji su koristili [[lančana reakcija polimeraze|PCR]] za istraživanje raznolikosti sekvenci [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]].<ref name="Lane1985"/> Uvidi stečeni iz ovih revolucionarnih studija naveli su Pacea da predloži ideju kloniranja DNK direktno iz uzoraka okoliša još 1985.<ref>{{cite book | vauthors = Pace NR, Stahl DA, Lane DJ, Olsen GJ | chapter = The Analysis of Natural Microbial Populations by Ribosomal RNA Sequences |date=1986 |pages=1–55| veditors = Marshall KC | title =Advances in Microbial Ecology| volume = 9 |publisher=Springer US |doi=10.1007/978-1-4757-0611-6_1 |isbn=978-1-4757-0611-6 }}</ref> Ovo je dovelo do prvog izvještaja o izolaciji i [[kloniranje DNK|kloniranja]] masovne DNK iz uzorka okoliša, koji su objavili Pace i kolege 1991.<ref name="Pace1991"/> dok je Pace bio na Odsjeku za biologiju u Univerziteta Indijana. Značajni napori su osigurali da ovo nisu [[lančana reakcija polimeraze|PCR]] lažno pozitivni i podržali postojanje složene zajednice neistraženih vrsta. Iako je ova metodologija bila ograničena na istraživanje visoko konzerviranih, [[Nekodirajuća DNK|gena koji ne kodiraju proteine]], ona je podržala rana zapažanja zasnovana na mikrobnoj morfologiji da je raznolikost daleko složenija nego što je to bilo poznato metodama uzgoja. Ubrzo nakon toga, 1995. godine, Healy je izvijestio o metagenomskoj izolaciji funkcionalnih gena iz "zooliblioteka" konstruiranih od kompleksne kulture ekoloških organizama uzgojenih u laboratoriji na osušenim [[trave|travama]].<ref name="Healy1995"/> Nakon odlaska Laboratorija Pace, [[Edward DeLong]] nastavio je na terenu i objavio rad koji je u velikoj mjeri postavio temelje za filogenije životne sredine, zasnovane na signaturnim sekvencama 16S, počevši od njegove grupe izgradnjom biblioteka iz [[more|morskih]] uzoraka .<ref name="Stein1996"/> Godine 2002. [[Mya Breitbart]], [[Forest Rohwer]] i kolege su koristili [[nasumično sekvenciranje]] (vidi dolje) kako bi pokazali da 200 litara morske vode sadrži preko 5000 različitih virusa.<ref name="Breitbart2002 "/> Naknadne studije su pokazale da postoji više od hiljadu [[vrsta virusa]] u ljudskoj stolici i možda milion različitih virusa po kilogramu [[morskog sedimenta]], uključujući mnoge [[bakteriofage]]. U suštini svi virusi u ovim studijama bili su nove vrste. Godine 2004, Gene Tyson, Jill Banfield i kolege sa [[Univerzitet Kalifornije, Berkeley]] i [[Joint Genome Institute]] su sekvencionirali DNK ekstrahiranu iz [[acid mine drainage]] sistema.<ref name=" Tyson2004"/> Ovaj napor je rezultirao kompletnim, ili gotovo potpunim, genomima za šačicu bakterija i [[archaea]] koji su se ranije odupirali pokušajima njihovog uzgoja.<ref name="Hugenholz2002"/> Počevši od 2003. godine, [[Craig Venter]], vođa privatno finansirane paralele [[Projekta ljudskog genoma]], predvodi [[Globalnu ekspediciju za uzorkovanje okeana]] (GOS), obilazeći svijet i prikupljajući metagenomske uzorke širom svijeta putovanje. Svi ovi uzorci su sekvencionirani pomoću nasumičnog sekvenciranja, u nadi da će novi [[genom]]i (a samim tim i novi organizmi) biti identificirani. Pilot projekat, sproveden u [[Sargaško more|Sargaškom moru]], pronašao je DNK od skoro 2000 različitih [[vrsta]], uključujući 148 tipova [[bakterija]] koje nikada ranije nisu viđene.<ref name="Venter2004"/> Venter je temeljito istražio [[Sjeričke Američke Države|Zapadnu obalu Sjedinjenih Država]], i završio dvogodišnju ekspediciju da istraži [[Baltičko more|Baltik]], [[Sredozemno more|Mediteran]] i [[Crno more|Crno]] more. Analiza metagenomskih podataka prikupljenih tokom ovog putovanja otkrila je dvije grupe organizama, jednu sastavljenu od [[takson]]a prilagođenih ekološkim uvjetima 'gozba ili glad', a drugu sastavljenu od relativno manjeg broja, ali obilnije i šire rasprostranjenih taksona prvenstveno sastavljenih od [[plankton]]a.<ref name="yooseph2010"/> Godine 2005. Stephan C. Schuster i kolege sa Penn State University objavili su prve sekvence uzorka okoline generirane pomoću [[sekvenciranje DNK|visokopropusnog sekvenciranja]], u ovom slučaju masovno paralelnog [[pirosekvenciranje|pirosekvenciranja]] koje je razvio 454 Life Sciences.<ref name="Poinar2005"/> Još jedan rani rad u ovoj oblasti pojavio se 2006. Robert Edwards, [[Forest Rohwer]], i kolege sa San Diego State Univerziteta.<ref name="Edwards2006"/> ==Sekvenciranje== [[Slika:Flow diagram of a typical metagenome projects.tiff|thumb|Dijagram toka tipskog projekta metagenoma<ref>{{cite journal | vauthors = Thomas T, Gilbert J, Meyer F | title = Metagenomics - a guide from sampling to data analysis | journal = Microbial Informatics and Experimentation | volume = 2 | issue = 1 | pages = 3 | date = februar 2012 | pmid = 22587947 | pmc = 3351745 | doi = 10.1186/2042-5783-2-3 }}</ref>]] {{Glavni|sekvenciranje DNK}} Oporavak DNK sekvenci dužih od nekoliko hiljada [[baznih parova]]s iz okoline [[Uzorak (materijal)|uzoraka]] bio je veoma težak sve dok nedavni napredak u [[molekularnoj biologiji|molekularno biološkim]] tehnikama nije omogućio konstrukciju [[Biblioteka (biologija)|biblioteke]] u [[bakterijski umjetni hromozom]] (BAC), što je omogućilo bolje [[Vektorske (molekularne)|vektore]] za [[molekularno kloniranje]].<ref name="Beja2000 "/> ===Nasumična metagenomika === Napredak u [[bioinformatika|bioinformatici]], poboljšanja amplifikacije DNK i širenje [[računar]]ske snage uveliko su pomogli analizi sekvenci DNK dobijenih iz uzoraka okoline, omogućavajući prilagođavanje [[nasumično sekvenciranje|nasumičnog sekvenciranja]] metagenomskim uzorcima (poznatim i kao cjeloviti metagenomska sačmarica ili WMGS sekvenciranje). Pristup, koji se koristi za sekvenciranje mnogih kultiviranih mikroorganizama i [[projekt ljudskog genoma|ljudski genom]], nasumično siječe DNK, sekvencira mnogo kratkih sekvenci i [[Sastavljanje sekvence|rekonstruiše]] ih u [[konsenzusna sekvenca|konsenzusnu sekvencu]]. Nasumično sekvenciranje otkriva gene prisutne u uzorcima okoliša. Historijski gledano, biblioteke klonova su korištene da bi se olakšalo ovo sekvenciranje. Međutim, s napretkom u tehnologijama sekvenciranja visoke propusnosti, korak kloniranja više nije neophodan i veći prinosi podataka sekvenciranja mogu se dobiti bez ovog napornog koraka uskog grla. Ova metagenomika pruža informacije o tome koji su organizmi prisutni i koji su metabolički procesi mogući u zajednici.<ref name="segata2013"/> Budući da je prikupljanje DNK iz okoline uglavnom nekontrolisano, najzastupljeniji organizmi u uzorku životne sredine su najzastupljeniji u rezultujućim podacima sekvence. Da bi se postigla visoka pokrivenost koja je potrebna za potpuno rješavanje genoma nedovoljno zastupljenih članova zajednice, potrebni su veliki uzorci, često pretjerano. S druge strane, nasumična priroda sekvenciranja osigurava da će mnogi od ovih organizama, koji bi inače ostali nezapaženi koristeći tradicijske tehnike uzgoja, biti predstavljeni barem nekim malim segmentima sekvence.<ref name="Tyson2004"/> ===Visokopropusno sekvenciranje=== Prednost sekvenciranja visoke propusnosti je ta što ova tehnika ne zahtijeva kloniranje DNK prije sekvenciranja, uklanjajući jednu od glavnih predrasuda i uskih grla u uzorkovanju okoliša. Prve metagenomske studije sprovedene korišćenjem [[sekvenciranje DNK|visokopropunsnog sekvenciranja]] koristile su masovno paralelno sa [[pirosekvenciranje|454 pirosekvenciranjem]].<ref name="Poinar2005"/> Tri druge tehnologije koji se uobičajeno primenjuju na uzorkovanje životne sredine su [[Sekvenciranje ionskih poluprovodnika|Ionske Torrentove personalne genomske mašine]], [[Illumina (kompanija)|Illumina]] MiSeq ili HiSeq i [[ABI Solid Sequencing|Applied Biosystems SOLiD]] sistem.<ref name="rodrigue2010"/> Ove tehnike sekvenciranja DNK stvaraju kraće fragmente od [[Sangerovsko sekvenciranje|Sangerovskog sekvenciranja]]; Ion Torrent PGM sistem i 454 pirosekvenci obično daju ~400&nbsp;bp čitanja, Illumina MiSeq proizvodi 400-700bp čitanja (u zavisnosti od toga da li se koriste uparene krajnje opcije), a SOLiD proizvodi 25-75&nbsp;bp čitanja.<20 name="schu" /> Istorijski gledano, ove dužine čitanja su bile znatno kraće od tipične dužine čitanja Sanger sekvence od ~750&nbsp;bp, međutim Illumina tehnologija se brzo približava ovom standardu. Međutim, ovo ograničenje je nadoknađeno mnogo većim brojem čitanja sekvence. U 2009. metagenomi s pirosekvenciranjem generiraju 200–500&nbsp;megabaza, a Illumina platforme generiraju oko 20–50&nbsp;gigabaza, ali su se ti rezultati posljednjih godina povećali za [[red veličine|redove veličine]].<ref name="nmeth2009"/> Pristup u nastajanju kombinuje nasumično sekvenciranje i [[hvatanje konformacije hromosoma]] (Hi-C), koji mjeri blizinu bilo koje dvije DNK sekvence unutar iste ćelije, kako bi se usmjerio sklop mikrobnog [[genom]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Stewart RD, Auffret MD, Warr A, Wiser AH, Press MO, Langford KW, Liachko I, Snelling TJ, Dewhurst RJ, Walker AW, Roehe R, Watson M | display-authors = 6 | title = Assembly of 913 microbial genomes from metagenomic sequencing of the cow rumen | journal = Nature Communications | volume = 9 | issue = 1 | pages = 870 | date = februar 2018 | pmid = 29491419 | pmc = 5830445 | doi = 10.1038/s41467-018-03317-6 | bibcode = 2018NatCo...9..870S | first8 = Maximilian O. | first9 = Andrew H. | first7 = Kyle W. }}</ref> Tehnologije za sekvenciranje dugog čitanja, uključujući PacBio RSII i PacBio Sequel od Pacific Biosciences, i Nanopore MinION, GridION, PromethION od Oxford Nanopore Technologies, je još jedan izbor za dobijanje dugih čitanja sekvenci sačmarica koja bi trebala olakšati proces sastavljanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Hiraoka S, Yang CC, Iwasaki W | title = Metagenomics and Bioinformatics in Microbial Ecology: Current Status and Beyond | journal = Microbes and Environments | volume = 31 | issue = 3 | pages = 204–12 | date = septembar 2016 | pmid = 27383682 | pmc = 5017796 | doi = 10.1264/jsme2.ME16024 }}</ref> ==Bioinformatika== {{glavni|Bioinformatika}} [[slika:WGS metagenomics analysis steps.gif|thumb|450px| Shematski prikaz glavnih koraka potrebnih za analizu podataka izvedenih sekvenciranjem cijelog nasumičnog metagenoma.<ref>{{cite journal | vauthors = Pérez-Cobas AE, Gomez-Valero L, Buchrieser C | title = Metagenomic approaches in microbial ecology: an update on whole-genome and marker gene sequencing analyses | journal = Microbial Genomics | date = 2020 | volume = 6 | issue = 8 | pmid = 32706331 | doi = 10.1099/mgen.0.000409 | pmc = 7641418 | doi-access = free }}</ref> Softver koji se odnosi na svaki korak prikazan je kurzivom.]] Podaci dobijeni metagenomskim eksperimentima su ogromni i inherentno bogati, sadrže fragmentirane podatke koji predstavljaju čak 10.000 vrsta.[<ref name="wooley2010"/> Sekvenciranje metagenoma kravljeg [[rumen]]a generiralo je 279 [[bazni par|gigabaza]], ili 279 milijardi baznih parova podataka o sekvenci [[nukleotid]]a,<ref name="hess2011"/> dok je katalog gena [[mikrobiom]]a ljudskog crijeva identificirao 3,3 miliona gena sastavljenih iz 567,7 gigabaza podataka o sekvenci.<ref name="qin2011 "/> Prikupljanje, kuriranje i izdvajanje korisnih bioloških informacija iz skupova podataka ove veličine predstavljaju značajan računski izazov za istraživače.<ref name="segata2013"/><ref name="paulson2013" /><ref name="committee2007"/><ref>{{cite journal | vauthors = Oulas A, Pavloudi C, Polymenakou P, Pavlopoulos GA, Papanikolaou N, Kotoulas G, Arvanitidis C, Iliopoulos I | display-authors = 6 | title = Metagenomics: tools and insights for analyzing next-generation sequencing data derived from biodiversity studies | journal = Bioinformatics and Biology Insights | volume = 9 | pages = 75–88 | date = 2015 | pmid = 25983555 | pmc = 4426941 | doi = 10.4137/BBI.S12462 }}</ref> ===Prefiltriranje sekvence=== Prvi korak analize metagenomskih podataka zahtijeva izvršenje određenih koraka prethodnog filtriranja, uključujući uklanjanje suvišnih, nekvalitetnih sekvenci i sekvenci vjerovatnog [[eukariot]]skog porijekla (posebno u metagenomima ljudskog porijekla).<ref name="mende">{{cite journal | vauthors = Mende DR, Waller AS, Sunagawa S, Järvelin AI, Chan MM, Arumugam M, Raes J, Bork P | display-authors = 6 | title = Assessment of metagenomic assembly using simulated next generation sequencing data | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 2 | pages = e31386 | date = 23. 2. 2012 | pmid = 22384016 | pmc = 3285633 | doi = 10.1371/journal.pone.0031386 | bibcode = 2012PLoSO...731386M | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Balzer S, Malde K, Grohme MA, Jonassen I | title = Filtering duplicate reads from 454 pyrosequencing data | journal = Bioinformatics | volume = 29 | issue = 7 | pages = 830–6 | date = april 2013 | pmid = 23376350 | pmc = 3605598 | doi = 10.1093/bioinformatics/btt047 }}</ref> Dostupni metodi za uklanjanje kontaminirajućih eukariotskih genomskih DNK sekvenci uključuju Eu-Detect i DeConseq.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohammed MH, Chadaram S, Komanduri D, Ghosh TS, Mande SS | title = Eu-Detect: an algorithm for detecting eukaryotic sequences in metagenomic data sets | journal = Journal of Biosciences | volume = 36 | issue = 4 | pages = 709–17 | date = septembar 2011 | pmid = 21857117 | doi = 10.1007/s12038-011-9105-2 | s2cid = 25857874 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schmieder R, Edwards R | title = Fast identification and removal of sequence contamination from genomic and metagenomic datasets | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 3 | pages = e17288 | date = mart 2011 | pmid = 21408061 | pmc = 3052304 | doi = 10.1371/journal.pone.0017288 | bibcode = 2011PLoSO...617288S | doi-access = free }}</ref> ===Sklapanje=== {{Glavni|Sklapanje sekvence}} Podaci o sekvenci DNK iz genomskih i metagenomskih projekata su u suštini isti, ali podaci o genomskoj sekvenci nude veću [[preklopska pokrivenost|pokrivenost]] dok su metagenomski podaci obično vrlo nesuvišni.<ref name="committee2007"/> Nadalje, povećane upotreba tehnologije sekvenciranja druge generacije s kratkim dužinama čitanja znači da će veliki dio budućih metagenomskih podataka biti sklon greškama. Uzeti u kombinaciji, ovi faktori čine sklapanje čitanja metagenomskih sekvenci u genome teškim i nepouzdanim. Pogrešne sastavljanja su uzrokovane prisustvom [[ponavljajuća sekvenca (DNK)|ponavljajućih sekvenci DNK]] koje posebno otežavaju sastavljanje, zbog razlike u relativnoj brojnosti vrsta prisutnih u uzorku.<ref name="koonin2008"/> Pogrešne sklapanje također može uključivati kombinaciju sekvenci iz više od jedne vrste u himerne [[kontig]]e.<ref name='koonin2008'/> Postoji nekoliko programa za sklapanje, od kojih većina može koristiti informacije iz forme [[upareni kraj sa krajem]], kako bi se poboljšala tačnost sklopova. Neki programi, kao što su [[Phrap]] ili [[Celera]] Assembler, dizajnirani su da se koriste za sastavljanje pojedinačnih [[genom]]a, ali ipak daju dobre rezultate pri sastavljanju skupova metagenomskih podataka.<ref name='wooley2010'/> Ostali programi, kao što je [[Velvet asembler]], optimizirani su za kraća čitanja proizvedena sekvenciranjem druge generacije korištenjem [[de Bruijnov grafikon|de Brujinovih grafikona]].<ref>{{cite journal | vauthors = Namiki T, Hachiya T, Tanaka H, Sakakibara Y | title = MetaVelvet: an extension of Velvet assembler to de novo metagenome assembly from short sequence reads | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = 20 | pages = e155 | date = novembar 2012 | pmid = 22821567 | pmc = 3488206 | doi = 10.1093/nar/gks678 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zerbino DR, Birney E | title = Velvet: algorithms for de novo short read assembly using de Bruijn graphs | journal = Genome Research | volume = 18 | issue = 5 | pages = 821–9 | date = maj 2008 | pmid = 18349386 | pmc = 2336801 | doi = 10.1101/gr.074492.107 }}</ref> Upotreba referentnih genoma omogućava istraživačima da poboljšaju sastavljanje najzastupljenijih mikrobnih vrsta, ali ovaj pristup je ograničen malim podskupom mikrobnih tipova za koje su dostupni sekvencirani genomi.<ref name='koonin2008' /> Nakon sklapanja stvoren, dodatni izazov je "metagenomska dekonvolucija", ili određivanje koje sekvence potiču od koje vrste u uzorku.<ref name='Burton2014' /> ===Gensko predviđanje=== {{Glavni|Predviđanje gena}} Metagenomska analiza [[Pipeline (softver)|Pipelinea]] koristi dva pristupa u označavanju [[kodirajuća regija|regiona kodiranja]] u sastavljenim kontigama.<ref name='koonin2008' /> Prvi pristup je da se identifikuju geni na osnovu [[Homologija (biologija)|homologije]] sa genima koji su već javno dostupni u [[baza podataka sekvenci|bazi podataka sekvenci]], obično [[BLAST]] pretragama. Ovaj tip pristupa implementiran je u programu [[MEGAN]]4.<ref name="MEGAN2011" /> Drugi, ''[[ab initio]]'', koristi unutrašnje karakteristike sekvence za predviđanje regiona kodiranja na osnovu na setove za obuku gena iz srodnih organizama. Ovo je pristup koji koriste programi kao što su [[GeneMark]]<ref name="Zhu2010"/> i [[GLIMMER]]. Glavna prednost ''ab initio'' predviđanja je da omogućava detekciju kodirajućih regiona kojima nedostaju homolozi u bazama podataka sekvenci; međutim, najprecizniji je kada postoje velike regije susjedne genomske DNK dostupne za poređenje.<ref name="wooley2010"/> ===Raznolikost vrsta=== {{Glavni|Raznolikost vrsta}} Metagenomska analiza [[Pipeline (software)|pipelines]] koristi dva pristupa u označavanju regiona kodiranja u sastavljenim kontigama.<ref name='koonin2008' /> Prvi pristup je da se identifikuju geni na osnovu [[Homologija (biologija)|homologija]] sa genima koji su već javno dostupni u [[bazi podataka sekvenci]]s, obično [[BLAST]] pretragama. Ovaj tip pristupa implementiran je u programu [[MEGAN]]4.<ref name="MEGAN2011" /> Drugi, ''[[ab initio]]'', koristi intrinzične karakteristike sekvence za predviđanje regiona kodiranja na osnovu na setove za obuku gena iz srodnih organizama. Ovo je pristup koji koriste programi kao što su [[GeneMark]]<ref name="Zhu2010" /> i [[GLIMMER]]. Glavna prednost ''ab initio'' predviđanja je da omogućava detekciju kodirajućih regiona kojima nedostaju homolozi u bazama podataka sekvenci; međutim, najprecizniji je kada postoje velike regije susedne genomske DNK dostupne za poređenje.<ref name="wooley2010" /> ===Različitost vrsta=== {{Glavni|Različitost vrsta}} Anotacije gena daju "šta", dok mjerenja [[Bioraznoliost|raznolikost vrsta]] daju "ko".<ref name="konopka2008"/> Da bi se povezao sastav zajednice i funkcija u metagenomima, sekvence moraju biti binirane. [[bining (Metagenomika)|Bining]] je proces povezivanja određene sekvence sa organizmom.<ref name='koonin2008'/> U biningu zasnovanom na sličnosti, metodi kao što je [[BLAST]] koriste se za brzo pretraživanje za [[filogneza|filogenetske]] markere ili na drugi način slične sekvence u postojećim javnim bazama podataka. Ovaj pristup je implementiran u [[MEGAN]].<ref name="MEGAN2007"/> Drugi alat, PhymmBL, koristi [[Markovljev model|interpolirani Markovljev model]] za dodjelu čitanja.<ref name='wooley2010'/> [http://huttenhower.sph.harvard.edu/metaphlan MetaPhlAn] i [[AMPHORA]] su metodi zasnovani na jedinstvenim markerima specifičnim za [[kladus]]e za procjenu relativne zastupljenosti organizma uz poboljšane računarske performanse.<ref name="segata2012"/> Ostali alati, poput [https://motu-tool.org/ mOTUs]<ref name="sunagawa2013"/><ref name="milanese2019"/> i MetaPhyler,<ref name="liu2011"/> koriste univerzalne [[genetički marker|markerske gene]] za profiliranje prokariotskih vrsta. Pomoću [https://motu-tool.org/ mOTUs profilera] moguće je profilirati vrste bez referentnog genoma, poboljšavajući procjenu raznolikosti mikrobne zajednice.<ref name="milanese2019"/> Najnoviji metodi, kao npr. [https://github.com/seqan/slimm SLIMM], koristite pejzaž pokrivenosti čitanja pojedinačnih referentnih genoma da minimiziraju lažno pozitivne pogotke i dobiju pouzdane relativno bogate podatke.<ref name="DadiRenard2017"/> U grupisanju zasnovanom na kompoziciji, metodi koriste unutrašnjee karakteristike sekvence, kao što su frekvencije [[oligonukleotid]]a ili [[kodon pristranosti upotrebe]].<ref name='wooley2010'/> Kada se sekvence sakupe, moguće je izvršiti komparativnu analizu raznolikosti i bogatstva. ===Integracija podataka=== Ogromna količina eksponencijalno rastućih podataka o sekvenci je zastrašujući izazov koji je komplikovan zbog složenosti [[metapodatak]]a povezanih s metagenomskim projektima. Metapodaci uključuju detaljne informacije o trodimenzijskoj (uključujući dubinu ili visinu) geografiji i karakteristikama okoliša uzorka, fizičke podatke o mjestu uzorkovanja i metodologiju uzorkovanja.<ref name="committee2007"/> Ove informacije su neophodne kako bi se osigurala [[replikacija DNK|replikacija]] i omogućila nizvodna analiza. Zbog svoje važnosti, metapodaci i kolaborativni pregled i kuriranje podataka zahtijevaju standardizirane formate podataka koji se nalaze u specijaliziranim [[baza podataka|bazama podataka]], kao što je Genomes OnLine Database (GOLD).<ref name="pagani2011"/> Razvijeno je nekoliko alata za integraciju metapodataka i podataka o sekvenci, omogućavajući nizvodno komparativne analize različitih skupova podataka korištenjem brojnih ekoloških indeksa. Godine 2007, Folker Meyer i Robert Edwards i tim u Argonne National Laboratory i Univerzitet u Chicagu objavili su Metagenomics Rapid Annotation koristeći server Subsystem Technology ([[MG-RAST]]) resurs zajednice za Analize skupova podataka metagenoma.<ref name="Meyer2008"/> Od juna 2012. analizirano je više od 14,8 terabaza (14x10¹² baza) DNK, sa više od 10.000 javnih skupova podataka koji su slobodno dostupni za poređenje u okviru MG-RAST. Preko 8.000 korisnika je sada dostavilo ukupno 50.000 metagenoma MG-RAST-u. [[Integrisani sistem mikrobnih genoma|Integrisani mikrobiološki genomi/metagenomi]] (IMG/M) također obezbeđuje kolekciju alata za funkcionalnu analizu mikrobnih zajednica, na osnovu njihove metagenomske sekvence, zasnovane na referentnim genomima izolata uključenih iz [http://img.jgi.doe.gov/cgi-bin/w/main.cgi Integrated Microbial Genomes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121050950/http://img.jgi.doe.gov/cgi-bin/w/main.cgi |date=21. 1. 2016 }} (IMG) sistem i [http://jgi.doe.gov/programs/GEBA/index.html Genomic Encyclopedia of Bacteria and Archaea (GEBA)] projekt.<ref name="markowitz2012"/> Jedan od prvih samostalnih alata za analizu podataka o metagenomskim pretragama visoke propusnosti bio je [[MEGAN]] (MEta Genome ANAlyzer).<ref name="MEGAN2011"/><ref name="MEGAN2007"/> Prva verzija programa je korištena 2005. za analizu metagenomskog konteksta DNK sekvenci dobijenih iz kosti [[mamut]]a.<ref name="Poinar2005" /> Na osnovu [[BLAST]]nog poređenja sa referentnom bazom podataka, ovaj alat obavlja taksonomski i funkcionalni bining, postavljanjem očitavanja na čvorove [[NCBI]] taksonomije, koristeći jednostavan algoritam najnižeg zajedničkog pretka (LCA) ili na čvorove [http://www.theseed.org/wiki/Main_Page SEED] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105114627/https://www.theseed.org/wiki/Main_Page |date=5. 1. 2023 }} ili [[KEGG]] klasifikacije.<ref name="mitra2011"/> Sa pojavom brzih i jeftinih instrumenata za sekvenciranje, rast baza podataka sekvenci DNK sada je eksponencijalan (npr. NCBI GenBank baza podataka <ref name="benson2013"/>). Potrebni su brži i efikasniji alati da bi se držao korak sa sekvenciranjem visoke propusnosti, jer pristupi zasnovani na BLAST-u, kao što su MG-RAST ili MEGAN, rade sporo za označavanje velikih uzoraka (npr. nekoliko sati za obradu skupa podataka/uzorka male/srednje veličine <ref name="bazinet2012"/>). Tako su se nedavno pojavili ultrabrzi klasifikatori, zahvaljujući pristupačnijim moćnim serverima. Ovi alati mogu izvršiti taksonomsko označavanje izuzetno velikom brzinom, na primjer CLARK <ref name="ounit2015"/> (prema CLARK-ovim autorima, može precizno klasificirati "32 miliona metagenomskih kratkih čitanja u minuti"). Pri takvoj brzini, veoma veliki skup podataka/uzoraka od milijardu kratkih čitanja može se obraditi za oko 30 minuta. Uz sve veću dostupnost uzoraka koji sadrže drevnu [[DNK]] i zbog nesigurnosti povezane s prirodom tih uzoraka (oštećenja drevne DNK),<ref name="falcon">{{cite bioRxiv | vauthors = Pratas D, Pinho AJ, Silva RM, Rodrigues JM, Hosseini M, Caetano T, Ferreira PJ |title=SOKOL: method for inferring the metagenomic composition of ancient DNA |date=februar 2018 ||biorxiv=10.11791/267}}</ref> brz alat sposoban za proizvodnju konzervativnih procjena sličnosti je stavljen na raspolaganje. Prema FALCON-ovim autorima, može koristiti opuštene pragove i uređivati udaljenosti bez utjecaja na memoriju i performanse brzine. ===Komparativna metagenomika=== Komparativne analize metagenoma mogu pružiti dodatni uvid u funkciju složenih mikrobnih zajednica i njihovu ulogu u zdravlju domaćina.<ref name="kurokawa2007"/> Uparena ili višestruka poređenja između metagenoma mogu se napraviti na nivou sastava sekvence (upoređivanje [[GC-sadržaj]]a ili veličina genoma), taksonomska raznolikost ili funkcionalna dopuna. Poređenja strukture populacije i filogenetske raznolikosti mogu se napraviti na osnovu [[16S ribosomna RNK|16S rRNA]] i drugih gena filogenetskih markera, ili — u slučaju zajednica sa niskim diverzitetom — rekonstrukcijom genoma iz metagenomskog skupa podataka.< ref name="simon2011"/> Funkcionalna poređenja između metagenoma mogu se napraviti poređenjem sekvenci sa referentnim bazama podataka kao što su [[Genski klaster|COG]] ili [[KEGG]], i tabelariziranjem brojnosti po kategorijama i procjenom svih razlika za statističke značaj.<ref name="mitra2011"/> Ovaj gen-centrični pristup naglašava funkcionalnu dopunu ''zajednice'' u cjelini, a ne taksonomske grupe, i pokazuje da su funkcionalni komplementi analogni u sličnim uvjetima okoline.<ref name="simon2011"/> Posljedično, metapodaci o okolišnom kontekstu metagenomskog uzorka posebno su važni u komparativnim analizama, jer istraživačima pružaju mogućnost proučavanja uticaja staništa, prema strukturi i funkciji zajednice.<ref name="wooley2010"/> Osim toga, nekoliko studija je također koristilo obrasce upotrebe [[oligonukleotid]]a, kako bi se identificirale razlike između različitih mikrobnih zajednica. Primjeri takvih metodologija uključuju pristup relativnog obilja dinukleotida kod Willner et al.<ref name="willner2009">{{cite journal | vauthors = Willner D, Thurber RV, Rohwer F | title = Metagenomic signatures of 86 microbial and viral metagenomes | journal = Environmental Microbiology | volume = 11 | issue = 7 | pages = 1752–66 | date = juli 2009 | pmid = 19302541 | doi = 10.1111/j.1462-2920.2009.01901.x }}</ref> and the HabiSign approach of Ghosh et al.<ref name = "ghosh2011">{{cite journal | vauthors = Ghosh TS, Mohammed MH, Rajasingh H, Chadaram S, Mande SS | title = HabiSign: a novel approach for comparison of metagenomes and rapid identification of habitat-specific sequences | journal = BMC Bioinformatics | volume = 12 Suppl 13 | issue = Supplement 13 | pages = S9 | year = 2011 | pmid = 22373355 | pmc = 3278849 | doi = 10.1186/1471-2105-12-s13-s9 }}</ref> Ova potonja studija je također pokazala da se razlike u obrascima upotrebe tetranukleotida mogu koristiti za identifikaciju gena (ili metagenomskih očitanja) koji potiču iz specifičnih staništa. Pored toga, neki metodi, kao što su TriageTools<ref name="Fimereli2013"/> ili Compareads<ref name="Maillet2013"/> otkrivaju slična čitanja između dva skupa čitanja. [[Mjera sličnosti]] koju primjenjuju na čitanja zasniva se na broju identičnih riječi dužine <math>k</math> koje dijele parovi čitanja. Ključni cilj u komparativnoj metagenomici je da se identifikuju mikrobne grupe koje su odgovorne za davanje specifičnih karakteristika datom okruženju. Međutim, zbog problema u tehnologijama sekvenciranja artefakte treba uzeti u obzir kao u metagenomeSeq.<ref name="paulson2013" /> Drugi su karakterizirali međumikrobne interakcije između rezidentnih mikrobnih grupa. Aplikaciju za komparativnu metagenomsku analizu zasnovanu na [[GUI]] pod nazivom Community-Analyzer razvili su Kuntal et al.<ref name = "kuntal2013">{{cite journal | vauthors = Kuntal BK, Ghosh TS, Mande SS | title = Community-analyzer: a platform for visualizing and comparing microbial community structure across microbiomes | journal = Genomics | volume = 102 | issue = 4 | pages = 409–18 | date = oktobar 2013 | pmid = 23978768 | doi = 10.1016/j.ygeno.2013.08.004 | doi-access = free }}</ref> koji implementira [[algoritam]] rasporeda grafikona zasnovan na korelaciji koji ne samo da olakšava brzu vizualizaciju razlika u analiziranim mikrobnim zajednicama (u smislu njihovog taksonomskog sastava), već također pruža uvid u inherentne međumikrobne interakcije koje se u njima dešavaju. Značajno je da ovaj algoritam rasporeda takođe omogućava grupiranje metagenoma na osnovu vjerovatnih obrazaca međumikrobne interakcije, a ne jednostavno upoređivanje vrednosti obilja različitih taksonomskih grupa. Osim toga, alat implementira nekoliko interaktivnih GUI-baziranih funkcionalnosti koje omogućavaju korisnicima da izvrše standardne komparativne analize kroz mikrobiome. ==Analiza podataka== ===Metabolizam zajednice=== U mnogim bakterijskim zajednicama, prirodnim ili napravljenim (kao što su [[bioreaktor]]), postoji značajna podjela rada u [[metabolizam|metabolizmu]] ([[sintrofija]]), tokom koje su otpadni proizvodi nekih organizama [[metabolit]]i za druge.<ref. name="werner2011"/> U jednom takvom sistemu, [[metan]]ogeni bioreaktor, funkcionalna stabilnost zahtijeva prisustvo nekoliko [[sintrofija|sintrofijskih]] redova ([[Syntrophobacterales]] i [[Synergistia]]) koje rade zajedno kako bi se sirovi resursi pretvorili u potpuno metabolizirani otpad ([[metan]]).<ref name="mcinerney2009"/> Koristeći komparativne studije gena i eksperimenata ekspresije sa [[mikročip]]ovima ili [[proteomika|proteomikom]] istraživači mogu sastaviti metaboličku mrežu koja nadilazi granice vrsta. Takve studije zahtijevaju detaljno znanje o tome koje su verzije kojih proteina kodirane od strane koje vrste, pa čak i od kojih sojeva koje vrste. Stoga su [[genom]]ske informacije zajednice još jedno osnovno sredstvo (sa [[metabolomika|metabolomikom]] i proteomikom) u potrazi za određivanjem kako se metaboliti prenose i transformiraju od strane zajednice.<ref name="kiltgord2011"/> ===Metatranskriptomika=== {{Također pogledajte|Transkriptom|Tehnologije transkriptomije}} {{Glavni|Metatranskriptomika}} Metagenomika omogućava istraživačima da pristupe funkcionalnoj i metaboličkoj raznolikosti mikrobnih zajednica, ali ne može pokazati koji su od ovih procesa aktivni.<ref name="simon2011"/> Ekstrakcija i analiza metagenomske [[iRNK]] (''' metatranskriptom'') pruža informacije o [[regulacija gena|regulaciji]] i [[ekspresija gena|ekspresijskim]] profilima složenih zajednica. Zbog tehničkih poteškoća ([[MRNK|kratki poluživot]] iRNK, naprimjer) u prikupljanju [[okolinska RNK|okolinske RNK]] bilo je relativno malo ''[[in situ]]'' metatranskriptomske studije mikrobnih zajednica do danas.<ref name="simon2011"/> Iako su prvobitno ograničene na tehnologiju [[DNK mikroniz|mikronizne]], metatranskriptomske studije su koristile tehnologije transkriptomike za mjerenje ekspresije cijelog genoma i kvantifikacije mikrobne zajednice,<ref name="simon2011"/> prvi put korišten u analizi oksidacije [[amonijak]]a u tlu.<ref name="leininger2006"/> ===Virusi=== {{Glavni|Virusna metagenomika}} Metagenomsko sekvenciranje je posebno korisno u proučavanju [[virusn]]ih zajednica. Kako virusima nedostaje zajednički univerzalni filogenetski marker (kao [[16S ribosomska RNK|16S RNK]] za [[bakterije]] i [[arheje]] i [[18S ribosomska RNK|18S RNK]] za [[eukarioti|eukariote]]), jedini način da se pristupi genetičkoj raznolikosti virusnih zajednica iz uzorka životne sredine je putem metagenomike. Virusni metagenomi (koji se nazivaju i viromi) bi stoga trebali pružiti sve više i više informacija o virusnoj raznolikosti i evoluciji.<ref>{{cite journal | vauthors = Paez-Espino D, Eloe-Fadrosh EA, Pavlopoulos GA, Thomas AD, Huntemann M, Mikhailova N, Rubin E, Ivanova NN, Kyrpides NC | display-authors = 6 | title = Uncovering Earth's virome | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7617 | pages = 425–30 | date = august 2016 | pmid = 27533034 | doi = 10.1038/nature19094 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/4zh090xt | bibcode = 2016Natur.536..425P | s2cid = 4466854 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Paez-Espino D, Chen IA, Palaniappan K, Ratner A, Chu K, Szeto E, Pillay M, Huang J, Markowitz VM, Nielsen T, Huntemann M, K Reddy TB, Pavlopoulos GA, Sullivan MB, Campbell BJ, Chen F, McMahon K, Hallam SJ, Denef V, Cavicchioli R, Caffrey SM, Streit WR, Webster J, Handley KM, Salekdeh GH, Tsesmetzis N, Setubal JC, Pope PB, Liu WT, Rivers AR, Ivanova NN, Kyrpides NC | display-authors = 6 | title = IMG/VR: a database of cultured and uncultured DNA Viruses and retroviruses | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = D1 | pages = D457–D465 | date = januar 2017 | pmid = 27799466 | pmc = 5210529 | doi = 10.1093/nar/gkw1030 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Paez-Espino D, Roux S, Chen IA, Palaniappan K, Ratner A, Chu K, Huntemann M, Reddy TB, Pons JC, Llabrés M, Eloe-Fadrosh EA, Ivanova NN, Kyrpides NC | display-authors = 6 | title = IMG/VR v.2.0: an integrated data management and analysis system for cultivated and environmental viral genomes | journal = Nucleic Acids Research | volume = 47 | issue = D1 | pages = D678–D686 | date = januar 2019 | pmid = 30407573 | pmc = 6323928 | doi = 10.1093/nar/gky1127 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Paez-Espino D, Pavlopoulos GA, Ivanova NN, Kyrpides NC | title = Nontargeted virus sequence discovery pipeline and virus clustering for metagenomic data | journal = Nature Protocols | volume = 12 | issue = 8 | pages = 1673–1682 | date = august 2017 | pmid = 28749930 | doi = 10.1038/nprot.2017.063 | s2cid = 2127494 | url = https://escholarship.org/content/qt1549t4d3/qt1549t4d3.pdf?t=p2n6i2 }}</ref><ref name="Kristensen"/> Naprimjer, metagenomski cjevovod pod nazivom [[Gigantski pretraživač virusa]] pokazao je prvi dokaz postojanja [[Girus|gigantskih virusa]] u slanoj pustinji <ref name="connectome"> {{cite journal | vauthors = Kerepesi C, Grolmusz V | title = Giant viruses of the Kutch Desert | journal = Archives of Virology | volume = 161 | issue = 3 | pages = 721–4 | date = mart 2016 | pmid = 26666442 | doi = 10.1007/s00705-015-2720-8 | arxiv = 1410.1278 | s2cid = 13145926 }}</ref> and in Antarctic dry valleys.<ref name="kettes"> {{cite journal | vauthors = Kerepesi C, Grolmusz V | title = The "Giant Virus Finder" discovers an abundance of giant viruses in the Antarctic dry valleys | journal = Archives of Virology | volume = 162 | issue = 6 | pages = 1671–1676 | date = juni 2017 | pmid = 28247094 | doi = 10.1007/s00705-017-3286-4 | arxiv = 1503.05575 | s2cid = 1925728 }}</ref> ==Aplikacije== Metagenomika ima potencijal da unapredi znanje u raznim oblastima. Može se primijeniti i za rješavanje praktičnih izazova u [[medicina|medicini]], [[inženjerstvo|inženjersrtvu]], [[poljoprivreda|poljoprivredi]], [[održivost]]i i [[ekologija|ekologiji]].<ref name="committee2007"/><ref>{{Cite journal| vauthors = Copeland CS |date=Sep–Oct 2017 |title=The World Within Us |journal=Healthcare Journal of New Orleans|pages=21–26 |url= http://claudiacopeland.com/uploads/3/5/5/6/35560346/_hjno_the_world_within_us.pdf}}</ref> ===Poljoprivreda=== [[Tlo|Tla]] u kojima [[biljke]] rastu naseljene su mikrobnim zajednicama, pri čemu jedan gram tla sadrži oko 10⁹-10¹⁰ mikrobnih ćelija koje čine oko jedne gigabaze informacija o sekvenci.<ref name="jansson2011" /><ref name="vogel2009" /> Zajednice mikroba koje naseljavaju tlo su neke od najsloženijih poznatih nauci i ostaju slabo shvaćene uprkos njihovoj ekonomskoj važnosti.<ref name ="terra"/> Mikrobni konzorciji obavljaju širok spektar [[ekosistem]]skih usluga, neophodnih za rast biljaka, uključujući fiksiranje atmosferskog dušika, [[kruženje nutrijenata]], suzbijanje bolesti i [[Siderofore|sekvester]] [[gvožđe]] i druge [[metal]]e.<ref name="booklet2007" /> Funkcionalne metagenomske strategije se koriste za istraživanje interakcija između biljaka i mikroba, proučavanjem ovih mikrobnih zajednica neovisno o uzgoju.<ref name=" charles2010" /><ref>{{cite journal | vauthors = Bringel F, Couée I | title = Pivotal roles of phyllosphere microorganisms at the interface between plant functioning and atmospheric trace gas dynamics | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 6 | pages = 486 | date = 22. 5. 2015 | pmid = 26052316 | pmc = 4440916 | doi = 10.3389/fmicb.2015.00486 | doi-access = free }}</ref> Omogućujući uvid u ulogu prethodno neobrađenih ili rijetkih članova zajednice u kruženju [nutrijent|nutrijenata]] i promociji rasta biljaka, metagenomski pristupi mogu doprinijeti poboljšanom otkrivanju bolesti u [[usjev]]ima i [[stoka|stoci]] i prilagođavanju poboljšanih [[Poljoprivreda|poljoprivredbih]] praksi koje poboljšavaju zdravlje usjeva iskorištavanjem odnosa između mikroba i biljaka.<ref name="committee2007"/> ===Biogorivo=== {{glavni|Biogorivo}} [[Biogorivo|Biogoriva]] su [[gorivo|goriva]] izvedena iz konverzije [[biomasa|biomase]], kao u konverziji [[celuloza|celuloze]] sadržane u [[stabljika]]ma [[kukuruz]]a, [[smetnjač]]a i druge biomase u [[celulozni etanol]].<ref name="committee2007"/> Ovaj proces zavisi od konzorcija (udruženja) mikroba koji pretvaraju celulozu u [[šećer]], nakon čega slijedi [[fermentacija etanola|fermentacija]] šećera u [[etanol]]. Mikrobi također proizvode različite izvore [[bioenergija|bioenergije]], uključujući [[Metanogen|metan]] i [[Biovodik|vodik]].<ref name="committee2007" /> [[Problemi koji se odnose na biogoriva|Efikasna dekonstrukcija u industrijskim razmjerima]] biomase zahtijevaju nove [[enzim]]e sa većom produktivnošću i nižom cijenom.<ref name="hess2011"/> Metagenomski pristupi analizi složenih mikrobnih zajednica omogućavaju ciljani [[Genetički skrining|skrining]] [[enzim]]a sa industrijskom primjenom u proizvodnji biogoriva, kao što su [[glikozidna hidrolaza|glikozidne hidrolaze]].<ref name="li2009"/> Nadalje, znanje o tome kako ove mikrobne zajednice funkcionišu kako bi ih kontrolisale, a metagenomika je ključno oruđe u njihovom razumevanju. Metagenomski pristupi omogućavaju komparativne analize između [[konvergentna evolucija|konvergentna]] mikrobnih sistema kao što su [[biogas]]ni fermentori<ref name="jaenicke2011"/> ili [[insekti]] [[biljojedi]] kao što je [[mrav]]lja [[mutualizam|bašta gljiva]] [[mrav rezača]]s.<ref name="suen2010" /> ===Biotehnologija=== {{Glavni|Biotehnologija}} Mikrobne zajednice proizvode široku lepezu biološki aktivnih hemikalija koje se koriste u nadmetanju i komunikaciji.<ref name="booklet2007"/> Mnogi od lijekova koji se danas koriste prvobitno su otkriveni u mikrobima; nedavni napredak u dobijanju bogatih genetičkih resursa nekultiviranih mikroba doveo je do otkrića novih gena, enzima i prirodnih proizvoda.<ref name="simon2011"/><ref name="simon2009a"/> Primjena metagenomike omogućio je razvoj [[robna hemikalija|roba]] i [[hemikalija|finih hemikalija]], [[agrohemikalija]] i [[farmacija|farmaceutike]], gdje je korist [[Enzimska kataliza|enzimski katalizirana]] [[hiralna sinteza]] se sve više prepoznaje.<ref name="wong2010"/> Dva tipa analiza koriste se u [[bioprospekcija]]ma metagenomskih podataka: skrining vođen funkcijama za izraženu osobinu i skrining vođen sekvencijom za sekvence DNK od interesa.<ref name="schloss2003"/> Analiza vođena funkcijama nastoji identificirati klonove koji izražavaju željenu osobinu ili korisnu aktivnost, nakon čega slijedi biohemijska karakterizacija i analiza sekvence. Ovaj pristup je ograničen dostupnošću odgovarajućeg ekrana i zahtjevom da se željena osobina izrazi u ćeliji domaćinu. Štaviše, niska stopa otkrivanja (manje od jednog na 1.000 pregledanih klonova) i njegova radno intenzivna priroda dodatno ograničavaju ovaj pristup.<ref name="kakirde2010"/> Nasuprot tome, analiza vođena sekvencom koristi [[Konzervirana sekvenca|konzervirana DNK sekvence]] do [[Prajmer|dizajna PCR prajmera]] za skrining klonova za sekvencu od interesa.<ref name="schloss2003"/> U poređenju sa pristupima zasnovanim na kloniranju, korištenje pristupa samo sekvenci dodatno smanjuje količinu potrebnog rada na stolu. Primjena masovnog paralelnog sekvenciranja također uveliko povećava količinu generiranih podataka o sekvenci, koji zahtijevaju visokopropusne bioinformatičke analize.<ref name="kakirde2010"/> Pristup skriningu vođen sekvenciranjem ograničen je širinom i preciznošću funkcije gena prisutne u javnim bazama podataka sekvenci. U praksi, eksperimenti koriste kombinaciju i funkcionalnih i pristupa zasnovanih na sekvencama zasnovanih na funkciji od interesa, složenosti uzorka koji treba pregledati i drugim faktorima.<ref name="kakirde2010"/><ref name= "parachin2011"/> Primjer uspješnog korištenja metagenomike kao biotehnologije za otkrivanje lijekova je ilustrovan sa [[malacidin]]skim [[antibiotici]]ma.<ref name="Hover_2018">{{cite journal | vauthors = Hover BM, Kim SH, Katz M, Charlop-Powers Z, Owen JG, Ternei MA, Maniko J, Estrela AB, Molina H, Park S, Perlin DS, Brady SF | display-authors = 6 | title = Culture-independent discovery of the malacidins as calcium-dependent antibiotics with activity against multidrug-resistant Gram-positive pathogens | journal = [[Nature]] Microbiology | volume = 3 | issue = 4 | pages = 415–422 | date = april 2018 | pmid = 29434326 | pmc = 5874163 | doi = 10.1038/s41564-018-0110-1 }}</ref> ===Ekologija=== {{Glavni|Ekologija}} [[Slika:Iron hydroxide precipitate in stream.jpg|thumb|right| Metagenomika omogućava proučavanje mikrobnih zajednica poput onih prisutnih u ovom toku koje primaju kiselu drenažu iz površinske eksploatacije uglja.]] Metagenomika može pružiti vrijedan uvid u funkcionalnu ekologiju [[ekosistem|ekoloških zajednica]].<ref name="raes2011">{{cite journal | vauthors = Raes J, Letunic I, Yamada T, Jensen LJ, Bork P | title = Toward molecular trait-based ecology through integration of biogeochemical, geographical and metagenomic data | journal = Molecular Systems Biology | volume = 7 | pages = 473 | date = mart 2011 | pmid = 21407210 | pmc = 3094067 | doi = 10.1038/msb.2011.6 }}</ref> Metagenomska analiza bakterijskih zajednica pronađenih u defekaciji australskih morskih lavova sugerira da [[izmet]] morskog lava bogat [[nutrijent]]ima može biti važan izvor hranjivih tvari za obalne ekosisteme. To je zato što su [[bakterije]] koje se izbacuju istovremeno s defekacijom sposobne razgraditi hranjive tvari u fecesu u bioraspoloživi oblik koji se može unijeti u lanac ishrane.<ref name="lavery2012">{{cite journal | vauthors = Lavery TJ, Roudnew B, Seymour J, Mitchell JG, Jeffries T | title = High nutrient transport and cycling potential revealed in the microbial metagenome of Australian sea lion (Neophoca cinerea) faeces | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 5 | pages = e36478 | year = 2012 | pmid = 22606263 | pmc = 3350522 | doi = 10.1371/journal.pone.0036478 | veditors = Steinke D | bibcode = 2012PLoSO...736478L | doi-access = free }}</ref> [[Sekvenciranje DNK]] se također može koristiti šire za identifikaciju vrsta prisutnih u vodnom tijelu,<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/07/24/205178477/whats-swimming-in-the-river-just-look-for-dna|title=What's Swimming in the River? Just Look For DNA|date=24. 7. 2013|work=NPR.org|access-date=10. 10. 2014}}</ref> krhotine filtrirane iz zraka, uzoraka prljavštine ili životinjskog izmeta,<ref>{{cite journal |last1=Chua |first1=Physilia Y. S. |last2=Crampton‐Platt |first2=Alex |last3=Lammers |first3=Youri |last4=Alsos |first4=Inger G. |last5=Boessenkool |first5=Sanne |last6=Bohmann |first6=Kristine |title=Metagenomics: A viable tool for reconstructing herbivore diet |journal=Molecular Ecology Resources |date=25. 5. 2021 |volume=21 |issue=7 |pages=1755–0998.13425 |doi=10.1111/1755-0998.13425|pmc=8518049|pmid=33971086 |doi-access=free }}</ref> pa čak i detektovati dijetetske proizvode iz obroka iz [[krv]]i.<ref>{{Cite journal |last1=Chua |first1=Physilia Y. S. |last2=Carøe |first2=Christian |last3=Crampton-Platt |first3=Alex |last4=Reyes-Avila |first4=Claudia S. |last5=Jones |first5=Gareth |last6=Streicker |first6=Daniel G. |last7=Bohmann |first7=Kristine |date=4. 7. 2022 |title=A two-step metagenomics approach for the identification and mitochondrial DNA contig assembly of vertebrate prey from the blood meals of common vampire bats (Desmodus rotundus) |url=https://mbmg.pensoft.net/article/78756/ |journal=Metabarcoding and Metagenomics |language=en |volume=6 |pages=e78756 |doi=10.3897/mbmg.6.78756 |s2cid=248041252 |issn=2534-9708}}</ref> Ovo može utvrditi raspon [[invazivna vrsta|invazivnih]] i [[ugrožena vrsta|ugroženih vrsta]], te pratiti sezonske populacije. ===Remedijacija životne sredine=== {{Glavni|Bioremedijacija}} Metagenomika može poboljšati strategije za praćenje uticaja [[zagađivač]]a na [[ekosistem]]e i za čišćenje kontaminiranog okruženja. Povećano razumijevanje načina na koji se mikrobne zajednice nose sa zagađivačima poboljšava procjenu potencijala kontaminiranih lokacija da se oporave od zagađenja i povećava šanse za uspjeh pokušaja [[bioaugmentacija]] ili [[biostimulacija]].<ref name="george2010"/> ===Karakterizacija crijevnih mikroba=== [[Mikrobne zajednice]] imaju ključnu ulogu u očuvanju ljudskog [[zdravlje|zdravlja]], ali njihov sastav i mehanizam pomoću kojeg to čine ostaju misteriozni.<ref name="zimmer2010"/> Metagenomsko sekvenciranje se koristi za karakterizaciju mikrobne zajednice sa 15-18 tjelesnih mjesta od najmanje 250 jedinki. Ovo je dio [[Projekt ljudskog mikrobioma|Inicijativa za ljudski mikrobiom]] s primarnim ciljevima da se utvrdi postoji li jezgro [[ljudski mikrobiom|ljudskog mikrobioma]], da se razumiju promjene u ljudskom mikrobiomu koje mogu biti povezane sa ljudskim zdravljem i razviti nove tehnološke i [[bioinformatika|bioinformatičke]] alate za podršku ovim ciljevima.<ref name="NelsonWhite" /> Još jedno medicinsko istraživanje u sklopu projekta MetaHit (Metagenomika ljudskog crijevnog trakta) sastojalo se od 124 osobe iz Danske i Španijee, koje su se sastojale od zdravih, gojaznih i iritabilnih pacijenata sa bolestima [[crijeva]]. Studija je pokušala kategorizirati dubinu i [[filogeneza|filogenetsku]] raznolikost gastrointestinalnih bakterija. Koristeći Illumina GA sekvencione podatke i SOAPdenovo, alatku zasnovanu na de Bruijnpvom grafikonu posebno dizajniranu za sklapanje kratkih čitanja, uspjeli su generirati 6,58 miliona kontiga većih od 500 bp za ukupnu dužinu kontiga od 10,3 Gb i dužinu N50 od 2,2 kb. Studija je pokazala da dvije bakterijske divizije, Bacteroidetes i Firmicutes, čine preko 90% poznatih filogenetskih kategorija koje dominiraju bakterijama distalnog crijeva. Koristeći relativne frekvencije gena pronađene u crijevima, ovi istraživači su identificirali 1.244 metagenomska klastera koji su kritično važni za zdravlje crijevnog trakta. Postoje dva tipa funkcija u ovim grupama: održavanje i one specifične za crijeva. Klasteri gena za održavanje su potrebni svim bakterijama i često su glavni faktori u glavnim metaboličkim putevima, uključujući centralni [[metabolizam]] ugljika i sintezu [[aminokiselina]]. Funkcije specifične za crijeva uključuju adheziju na proteine domaćina i prikupljanje šećera iz [[glikolipid]]a globoze. Pokazalo se da pacijenti sa sindromom iritabilnog crijeva pokazuju 25% manje gena i manju bakterijsku raznolikost od pojedinaca koji ne pate od sindroma iritabilnog crijeva, što ukazuje da promjene u raznolikosti bioma crijeva pacijenata mogu biti povezane s ovim stanjem. Iako ove studije naglašavaju neke potencijalno vrijedne medicinske primjene, samo 31–48,8% očitavanja moglo bi se uskladiti sa 194 javna bakterijska genoma ljudskog crijeva i 7,6–21,2% s bakterijskim genomima dostupnim u GenBank-u, što ukazuje da je još uvijek potrebno mnogo više istraživanja za uhvatanje novih bakterijskih genoma.<ref>{{cite journal | vauthors = Qin J, Li R, Raes J, Arumugam M, Burgdorf KS, Manichanh C, Nielsen T, Pons N, Levenez F, Yamada T, Mende DR, Li J, Xu J, Li S, Li D, Cao J, Wang B, Liang H, Zheng H, Xie Y, Tap J, Lepage P, Bertalan M, Batto JM, Hansen T, Le Paslier D, Linneberg A, Nielsen HB, Pelletier E, Renault P, Sicheritz-Ponten T, Turner K, Zhu H, Yu C, Li S, Jian M, Zhou Y, Li Y, Zhang X, Li S, Qin N, Yang H, Wang J, Brunak S, Doré J, Guarner F, Kristiansen K, Pedersen O, Parkhill J, Weissenbach J, Bork P, Ehrlich SD, Wang J | display-authors = 6 | title = A human gut microbial gene catalogue established by metagenomic sequencing | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-03-04_464_7285/page/58 | journal = Nature | volume = 464 | issue = 7285 | pages = 59–65 | date = mart 2010 | pmid = 20203603 | pmc = 3779803 | doi = 10.1038/nature08821 | bibcode = 2010Natur.464...59. }}</ref> U [[Projekt ljudskog metaboloma|Projektu ljudskog mikrobioma]] (HMP), mikrobne zajednice crijeva su analizirane korištenjem sekvenciranja DNK visoke propusnosti. HMP je pokazao da su, za razliku od pojedinačnih mikrobnih vrsta, mnogi metabolički procesi prisutni u svim tjelesnim staništima s različitim frekvencijama. Mikrobne zajednice od 649 metagenoma sa sedam primarnih tjelesnih mjesta na 102 osobe proučavane su u sklopu projekta [[Ljudski mikrobiom]]. Metagenomska analiza otkrila je varijacije u obilju specifičnih za nišu među 168 funkcionalnih modula i 196 metaboličkih puteva unutar mikrobioma. To uključuje razgradnju glikozaminoglikana u crijevima, kao i transport [[fosfat]]a i [[aminokiselina]] vezan za [[fenotip]] domaćina ([[vagina|vaginski]] pH) u stražnjem forniksu. HMP je iznio na vidjelo korisnost metagenomike u dijagnostici i medicini zasnovanoj na dokazima. Stoga je metagenomika moćan alat za rješavanje mnogih hitnih pitanja u području [[personalizirana medicija|personalizirane medicine]].<ref name="z">{{cite journal|title=PLOS Computational Biology: Metabolic Reconstruction for Metagenomic Data and Its Application to the Human Microbiome |journal=PLOS Computational Biology |volume=8 |issue=6 |pages=e1002358 |doi=10.1371/journal.pcbi.1002358 |pmid=22719234 |pmc=3374609 |year = 2012|last1 = Abubucker|first1 = Sahar|last2=Segata |first2=Nicola |last3=Goll |first3=Johannes |last4=Schubert |first4=Alyxandria M. |last5=Izard |first5=Jacques |last6=Cantarel |first6=Brandi L. |last7=Rodriguez-Mueller |first7=Beltran |last8=Zucker |first8=Jeremy |last9=Thiagarajan |first9=Mathangi |last10=Henrissat |first10=Bernard |last11=White |first11=Owen |last12=Kelley |first12=Scott T. |last13=Methé |first13=Barbara |last14=Schloss |first14=Patrick D. |last15=Gevers |first15=Dirk |last16=Mitreva |first16=Makedonka |last17=Huttenhower |first17=Curtis |bibcode=2012PLSCB...8E2358A }}</ref> Kod životinja, metagenomika se može koristiti za profiliranje njihovih crijevnih mikrobioma i omogućavanje otkrivanja bakterija otpornih na [[antibiotik]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Chua |first1=Physilia Ying Shi |last2=Rasmussen |first2=Jacob Agerbo |date=11. 5. 2022 |title=Taking metagenomics under the wings |url=https://www.nature.com/articles/s41579-022-00746-5 |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=20 |issue=8 |page=447 |language=en |doi=10.1038/s41579-022-00746-5 |pmid=35546350 |s2cid=248739527 |issn=1740-1534}}</ref> Ovo može imati implikacije u praćenju širenja bolesti sa divljih životinja na [[životinje]] i ljude na farmama. ===Dijagnoza zaraznih bolesti=== Razlikovanje između infektivne i neinfektivne bolesti i utvrđivanje osnovne etiologije [[infekcija]] može biti izazovno. Naprimjer, više od polovine slučajeva [[encefalitis]]a ostaje nedijagnosticirano, uprkos opsežnim ispitivanjima korištenjem najsavremenijih kliničkih laboratorijskih metoda. [[Kliničko metagenomsko sekvenciranje]] obećava osjetljiv i brz metod za dijagnosticiranje infekcije, uspoređivanjem genetskog materijala pronađenog u uzorku pacijenta s bazama podataka svih poznatih mikroskopskih ljudskih [[patogen]]a i hiljadama drugih bakterijskih, virusnih, gljivičnih i parazitskih organizama i baza podataka o sekvencama gena za antimikrobnu rezistenciju sa povezanim kliničkim fenotipovima. ===Nadzor arbovirusa=== Metagenomika je bila neprocjenjivo sredstvo koje pomaže u karakterizaciji raznolikosti i ekologije patogena koje prenose hematofagni [[insekti]] (koji se hrane [[krv]]lju), kao što su komarci i krpelji.<ref name="pmid29549363">{{cite journal| author=Zakrzewski M, Rašić G, Darbro J, Krause L, Poo YS, Filipović I | display-authors=etal| title=Mapping the virome in wild-caught Aedes aegypti from Cairns and Bangkok. | journal=Sci Rep | year= 2018 | volume= 8 | issue= 1 | pages= 4690 | pmid=29549363 | doi=10.1038/s41598-018-22945-y | pmc=5856816 | bibcode=2018NatSR...8.4690Z}}</ref><ref name="pmid32878948">{{cite journal| author=Thoendel M| title=Targeted Metagenomics Offers Insights into Potential Tick-Borne Pathogens. | journal=J Clin Microbiol | year= 2020 | volume= 58 | issue= 11 | pages= | pmid=32878948 | doi=10.1128/JCM.01893-20 | pmc=7587107 }}</ref><ref name="pmid34442732">{{cite journal| author=Parry R, James ME, Asgari S| title=Uncovering the Worldwide Diversity and Evolution of the Virome of the Mosquitoes Aedes aegypti and Aedes albopictus. | journal=Microorganisms | year= 2021 | volume= 9 | issue= 8 | page=1653 | pmid=34442732 | doi=10.3390/microorganisms9081653 | pmc=8398489 | doi-access=free }}</ref> Metagenomiku danas rutinski koriste službenici javnog zdravstva i organizacije za nadzor arbovirusa.<ref name="pmid31852942">{{cite journal| author=Batovska J, Mee PT, Lynch SE, Sawbridge TI, Rodoni BC| title=Sensitivity and specificity of metatranscriptomics as an arbovirus surveillance tool. | journal=Sci Rep | year= 2019 | volume= 9 | issue= 1 | pages= 19398 | pmid=31852942 | doi=10.1038/s41598-019-55741-3 | pmc=6920425 | bibcode=2019NatSR...919398B }}</ref><ref name="pmid28855093">{{cite journal| author=Batovska J, Lynch SE, Rodoni BC, Sawbridge TI, Cogan NO| title=Metagenomic arbovirus detection using MinION nanopore sequencing. | journal=J Virol Methods | year= 2017 | volume= 249 | issue= | pages= 79–84 | pmid=28855093 | doi=10.1016/j.jviromet.2017.08.019 | pmc= | doi-access=free }}</ref> == Također pogledate== *[[Metabolomika]] *[[Biniranje (Metagenomika)|Biniranje]] *[[Metatranskriptomika]] *[[Proteomika]] *[[Mikrobna ekologija]] *[[Patogenomika]] == Reference == {{refspisak|refs= <!-- Converted to LDR format using [[User:PleaseStand/References segregator]] --> <ref name="Hugenholz1998"> {{cite journal | vauthors = Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR | title = Impact of culture-independent studies on the emerging phylogenetic view of bacterial diversity | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1998-09_180_18/page/n11 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 180 | issue = 18 | pages = 4765–74 | date = septembar 1998 | doi = 10.1128/JB.180.18.4765-4774.1998 | pmid = 9733676 | pmc = 107498 }} </ref> <ref name= MarcoD2011> {{cite book | editor = Marco, D | year=2011 | title=Metagenomics: Current Innovations and Future Trends | url = https://archive.org/details/metagenomicscurr0000unse | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-87-5}} </ref> <ref name="Eisen2007"> {{cite journal | vauthors = Eisen JA | title = Environmental shotgun sequencing: its potential and challenges for studying the hidden world of microbes | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 3 | pages = e82 | date = mart 2007 | pmid = 17355177 | pmc = 1821061 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050082 }} </ref> <ref name="Handelsman1998"> {{cite journal | vauthors = Handelsman J, Rondon MR, Brady SF, Clardy J, Goodman RM | title = Molecular biological access to the chemistry of unknown soil microbes: a new frontier for natural products | journal = Chemistry & Biology | volume = 5 | issue = 10 | pages = R245-9 | date = oktobar 1998 | pmid = 9818143 | doi = 10.1016/S1074-5521(98)90108-9 | doi-access = free }}.</ref> <ref name="Chen2005"> {{cite journal | vauthors = Chen K, Pachter L | title = Bioinformatics for whole-genome shotgun sequencing of microbial communities | journal = PLOS Computational Biology | volume = 1 | issue = 2 | pages = 106–12 | date = juli 2005 | pmid = 16110337 | pmc = 1185649 | doi = 10.1371/journal.pcbi.0010024 | bibcode = 2005PLSCB...1...24C }}</ref> <ref name="Lane1985"> {{cite journal | vauthors = Lane DJ, Pace B, Olsen GJ, Stahl DA, Sogin ML, Pace NR | title = Rapid determination of 16S ribosomal RNA sequences for phylogenetic analyses | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 82 | issue = 20 | pages = 6955–9 | date = oktobar 1985 | pmid = 2413450 | pmc = 391288 | doi = 10.1073/pnas.82.20.6955 | bibcode = 1985PNAS...82.6955L | doi-access = free }}</ref> <!-- <ref name="Pace1985">{{cite journal| vauthors = Pace NR, Stahl DA, Lane DJ, Olsen GJ |year= 1985|title= Analyzing natural microbial populations by rRNA sequences|journal= ASM News|volume= 51|pages= 4–12|url= http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=913954&q=Analyzing+natural+microbial+populations+by+rRNA+sequences&uid=790164755&setcookie=yes|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20120404174757/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=913954&q=Analyzing+natural+microbial+populations+by+rRNA+sequences&uid=790164755&setcookie=yes |archive-date= 4. 4. 2012|df= dmy-all}}</ref> --> <ref name="Pace1991"> {{cite journal | vauthors = Schmidt TM, DeLong EF, Pace NR | title = Analysis of a marine picoplankton community by 16S rRNA gene cloning and sequencing | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1991-07_173_14/page/4370 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 173 | issue = 14 | pages = 4371–8 | date = juli 1991 | pmid = 2066334 | pmc = 208098 | doi = 10.1128/jb.173.14.4371-4378.1991 | author-link = Norman R. Pace }}</ref> <ref name="Healy1995"> {{cite journal | vauthors = Healy FG, Ray RM, Aldrich HC, Wilkie AC, Ingram LO, Shanmugam KT | title = Direct isolation of functional genes encoding cellulases from the microbial consortia in a thermophilic, anaerobic digester maintained on lignocellulose | url = https://archive.org/details/sim_applied-microbiology-and-biotechnology_august-september-1995_43_4/page/667 | journal = Applied Microbiology and Biotechnology | volume = 43 | issue = 4 | pages = 667–74 | year = 1995 | pmid = 7546604 | doi = 10.1007/BF00164771 | s2cid = 31384119 }}</ref> <ref name="Stein1996"> {{cite journal | vauthors = Stein JL, Marsh TL, Wu KY, Shizuya H, DeLong EF | title = Characterization of uncultivated prokaryotes: isolation and analysis of a 40-kilobase-pair genome fragment from a planktonic marine archaeon | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1996-02_178_3/page/590 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 178 | issue = 3 | pages = 591–9 | date = februar 1996 | pmid = 8550487 | pmc = 177699 | doi = 10.1128/jb.178.3.591-599.1996 }} </ref> <ref name="Fimereli2013"> {{cite journal | vauthors = Fimereli D, Detours V, Konopka T | title = TriageTools: tools for partitioning and prioritizing analysis of high-throughput sequencing data | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = 7 | pages = e86 | date = april 2013 | pmid = 23408855 | pmc = 3627586 | doi = 10.1093/nar/gkt094 }}</ref> <ref name="Maillet2013">{{cite journal | vauthors = Maillet N, Lemaitre C, Chikhi R, Lavenier D, Peterlongo P | title = Compareads: comparing huge metagenomic experiments | journal = BMC Bioinformatics | volume = 13 Suppl 19 | issue = Suppl 19 | pages = S10 | year = 2012 | pmid = 23282463 | pmc = 3526429 | doi = 10.1186/1471-2105-13-S19-S10 }}</ref> <ref name="Beja2000"> {{cite journal | vauthors = Béjà O, Suzuki MT, Koonin EV, Aravind L, Hadd A, Nguyen LP, Villacorta R, Amjadi M, Garrigues C, Jovanovich SB, Feldman RA, DeLong EF | display-authors = 6 | title = Construction and analysis of bacterial artificial chromosome libraries from a marine microbial assemblage | journal = Environmental Microbiology | volume = 2 | issue = 5 | pages = 516–29 | date = oktobar 2000 | pmid = 11233160 | doi = 10.1046/j.1462-2920.2000.00133.x | s2cid = 8267748 | url = https://semanticscholar.org/paper/1f388e1b54a075e03cf7096d21c583db32d66293 }} </ref> <!--ref name="Allen2005">{{cite journal | vauthors = Allen EE, Banfield JF | title = Community genomics in microbial ecology and evolution | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 3 | issue = 6 | pages = 489–98 | date = juni 2005 | pmid = 15931167 | doi = 10.1038/nrmicro1157 }} </ref--> <ref name="Hugenholz2002"> {{cite journal | vauthors = Hugenholtz P | title = Exploring prokaryotic diversity in the genomic era | journal = Genome Biology | volume = 3 | issue = 2 | pages = REVIEWS0003 | year = 2002 | pmid = 11864374 | pmc = 139013 | doi = 10.1186/gb-2002-3-2-reviews0003 }}</ref> <ref name="Poinar2005"> {{cite journal | vauthors = Poinar HN, Schwarz C, Qi J, Shapiro B, Macphee RD, Buigues B, Tikhonov A, Huson DH, Tomsho LP, Auch A, Rampp M, Miller W, Schuster SC | display-authors = 6 | title = Metagenomics to paleogenomics: large-scale sequencing of mammoth DNA | journal = Science | volume = 311 | issue = 5759 | pages = 392–4 | date = januar 2006 | pmid = 16368896 | doi = 10.1126/science.1123360 | url = https://semanticscholar.org/paper/fcb647962c071b7c12e2f1513daadacce467fc9b | bibcode = 2006Sci...311..392P | s2cid = 11238470 }} </ref> <ref name="Edwards2006"> {{cite journal | vauthors = Edwards RA, Rodriguez-Brito B, Wegley L, Haynes M, Breitbart M, Peterson DM, Saar MO, Alexander S, Alexander EC, Rohwer F | display-authors = 6 | title = Using pyrosequencing to shed light on deep mine microbial ecology | journal = BMC Genomics | volume = 7 | pages = 57 | date = mart 2006 | pmid = 16549033 | pmc = 1483832 | doi = 10.1186/1471-2164-7-57 }}</ref> <ref name="Tyson2004"> {{cite journal | vauthors = Tyson GW, Chapman J, Hugenholtz P, Allen EE, Ram RJ, Richardson PM, Solovyev VV, Rubin EM, Rokhsar DS, Banfield JF | display-authors = 6 | title = Community structure and metabolism through reconstruction of microbial genomes from the environment | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-03-04_428_6978/page/36 | journal = Nature | volume = 428 | issue = 6978 | pages = 37–43 | date = mart 2004 | pmid = 14961025 | doi = 10.1038/nature02340 | bibcode = 2004Natur.428...37T | s2cid = 4420754 }}{{subscription required}}</ref> <ref name="rodrigue2010">{{cite journal | vauthors = Rodrigue S, Materna AC, Timberlake SC, Blackburn MC, Malmstrom RR, Alm EJ, Chisholm SW | title = Unlocking short read sequencing for metagenomics | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 7 | pages = e11840 | date = juli 2010 | pmid = 20676378 | pmc = 2911387 | doi = 10.1371/journal.pone.0011840 | veditors = Gilbert JA | bibcode = 2010PLoSO...511840R | doi-access = free }}</ref> <ref name="nmeth2009">{{Cite journal | title = Metagenomics versus Moore's law | journal = Nature Methods | volume = 6 | issue = 9 | pages = 623 | year = 2009 | doi = 10.1038/nmeth0909-623| doi-access = free }}</ref> <ref name="Breitbart2002"> {{cite journal | vauthors = Breitbart M, Salamon P, Andresen B, Mahaffy JM, Segall AM, Mead D, Azam F, Rohwer F | display-authors = 6 | title = Genomic analysis of uncultured marine viral communities | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 22 | pages = 14250–5 | date = oktobar 2002 | pmid = 12384570 | pmc = 137870 | doi = 10.1073/pnas.202488399 | bibcode = 2002PNAS...9914250B | doi-access = free }}</ref> <ref name="schuster2008">{{cite journal | vauthors = Schuster SC | title = Next-generation sequencing transforms today's biology | journal = Nature Methods | volume = 5 | issue = 1 | pages = 16–8 | date = januar 2008 | pmid = 18165802 | doi = 10.1038/nmeth1156 | s2cid = 1465786 }}</ref> <!--ref name="Charuvaka">{{cite journal | doi = 10.1186/1471-2164-12-S2-S8 | volume=12 | title=Evaluation of short read metagenomic assembly | year=2011 | journal=BMC Genomics | page=S8 | vauthors=Charuvaka A}}</ref--> <ref name="wooley2010"> {{cite journal | vauthors = Wooley JC, Godzik A, Friedberg I | title = A primer on metagenomics | journal = PLOS Computational Biology | volume = 6 | issue = 2 | pages = e1000667 | date = februar 2010 | pmid = 20195499 | pmc = 2829047 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1000667 | veditors = Bourne PE | bibcode = 2010PLSCB...6E0667W }} </ref> <ref name="hess2011"> {{cite journal | vauthors = Hess M, Sczyrba A, Egan R, Kim TW, Chokhawala H, Schroth G, Luo S, Clark DS, Chen F, Zhang T, Mackie RI, Pennacchio LA, Tringe SG, Visel A, Woyke T, Wang Z, Rubin EM | display-authors = 6 | title = Metagenomic discovery of biomass-degrading genes and genomes from cow rumen | journal = Science | volume = 331 | issue = 6016 | pages = 463–7 | date = januar 2011 | pmid = 21273488 | doi = 10.1126/science.1200387 | url = https://semanticscholar.org/paper/53bfb21fda6801779909fba6d4d4778dbce5119d | bibcode = 2011Sci...331..463H | s2cid = 36572885 }} </ref> <ref name="committee2007"> {{Cite book | publisher = The National Academies Press | isbn = 978-0-309-10676-4 | last = Committee on Metagenomics: Challenges and Functional Applications, National Research Council | title = The New Science of Metagenomics: Revealing the Secrets of Our Microbial Planet | location = Washington, D.C. | year = 2007 | url = http://www.nap.edu/catalog/11902.html | doi = 10.17226/11902 | pmid = 21678629 }} </ref> <ref name='koonin2008'>{{cite journal | vauthors = Kunin V, Copeland A, Lapidus A, Mavromatis K, Hugenholtz P | title = A bioinformatician's guide to metagenomics | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 72 | issue = 4 | pages = 557–78, Table of Contents | date = decembar 2008 | pmid = 19052320 | pmc = 2593568 | doi = 10.1128/MMBR.00009-08 }}</ref> <ref name="Burton2014">{{cite journal | vauthors = Burton JN, Liachko I, Dunham MJ, Shendure J | title = Species-level deconvolution of metagenome assemblies with Hi-C-based contact probability maps | journal = G3 | volume = 4 | issue = 7 | pages = 1339–46 | date = maj 2014 | pmid = 24855317 | pmc = 4455782 | doi = 10.1534/g3.114.011825 }}</ref> <ref name="MEGAN2011"> {{cite journal | vauthors = Huson DH, Mitra S, Ruscheweyh HJ, Weber N, Schuster SC | title = Integrative analysis of environmental sequences using MEGAN4 | journal = Genome Research | volume = 21 | issue = 9 | pages = 1552–60 | date = septembar 2011 | pmid = 21690186 | pmc = 3166839 | doi = 10.1101/gr.120618.111 }} </ref> <ref name="benson2013"> {{cite journal | vauthors = Benson DA, Cavanaugh M, Clark K, Karsch-Mizrachi I, Lipman DJ, Ostell J, Sayers EW | title = GenBank | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D36-42 | date = januar 2013 | pmid = 23193287 | pmc = 3531190 | doi = 10.1093/nar/gks1195 }} </ref> <ref name="qin2011"> {{cite journal | vauthors = Qin J, Li R, Raes J, Arumugam M, Burgdorf KS, Manichanh C, Nielsen T, Pons N, Levenez F, Yamada T, Mende DR, Li J, Xu J, Li S, Li D, Cao J, Wang B, Liang H, Zheng H, Xie Y, Tap J, Lepage P, Bertalan M, Batto JM, Hansen T, Le Paslier D, Linneberg A, Nielsen HB, Pelletier E, Renault P, Sicheritz-Ponten T, Turner K, Zhu H, Yu C, Li S, Jian M, Zhou Y, Li Y, Zhang X, Li S, Qin N, Yang H, Wang J, Brunak S, Doré J, Guarner F, Kristiansen K, Pedersen O, Parkhill J, Weissenbach J, Bork P, Ehrlich SD, Wang J | display-authors = 6 | title = A human gut microbial gene catalogue established by metagenomic sequencing | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-03-04_464_7285/page/58 | journal = Nature | volume = 464 | issue = 7285 | pages = 59–65 | date = mart 2010 | pmid = 20203603 | pmc = 3779803 | doi = 10.1038/nature08821 | bibcode = 2010Natur.464...59. }}{{subscription required}}</ref> </ref> <ref name="sunagawa2013"> {{cite journal | vauthors = Sunagawa S, Mende DR, Zeller G, Izquierdo-Carrasco F, Berger SA, Kultima JR, Coelho LP, Arumugam M, Tap J, Nielsen HB, Rasmussen S, Brunak S, Pedersen O, Guarner F, de Vos WM, Wang J, Li J, Doré J, Ehrlich SD, Stamatakis A, Bork P | display-authors = 6 | title = Metagenomic species profiling using universal phylogenetic marker genes | url = https://archive.org/details/nature-methods_2013-12_10_12/page/1196 | journal = Nature Methods | volume = 10 | issue = 12 | pages = 1196–9 | date = decembar 2013 | pmid = 24141494 | doi = 10.1038/nmeth.2693 | s2cid = 7728395 }} </ref> <ref name="milanese2019"> {{cite journal | vauthors = Milanese A, Mende DR, Paoli L, Salazar G, Ruscheweyh HJ, Cuenca M, Hingamp P, Alves R, Costea PI, Coelho LP, Schmidt TS, Almeida A, Mitchell AL, Finn RD, Huerta-Cepas J, Bork P, Zeller G, Sunagawa S | display-authors = 6 | title = Microbial abundance, activity and population genomic profiling with mOTUs2 | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | pages = 1014 | date = mart 2019 | pmid = 30833550 | pmc = 6399450 | doi = 10.1038/s41467-019-08844-4 | bibcode = 2019NatCo..10.1014M }} </ref> </ref> <ref name="liu2011"> {{cite journal | vauthors = Liu B, Gibbons T, Ghodsi M, Treangen T, Pop M | title = Accurate and fast estimation of taxonomic profiles from metagenomic shotgun sequences | journal = BMC Genomics | volume = 12 Suppl 2 | pages = S4 | year = 2011 | issue = Suppl 2 | pmid = 21989143 | pmc = 3194235 | doi = 10.1186/1471-2164-12-S2-S4 }} </ref> <ref name="bazinet2012"> {{cite journal | vauthors = Bazinet AL, Cummings MP | title = A comparative evaluation of sequence classification programs | journal = BMC Bioinformatics | volume = 13 | pages = 92 | date = maj 2012 | pmid = 22574964 | pmc = 3428669 | doi = 10.1186/1471-2105-13-92 }} </ref> <ref name="konopka2008">{{cite journal | vauthors = Konopka A | title = What is microbial community ecology? | journal = The ISME Journal | volume = 3 | issue = 11 | pages = 1223–30 | date = novembar 2009 | pmid = 19657372 | doi = 10.1038/ismej.2009.88 | doi-access = free }}</ref> <ref name="ounit2015"> {{cite journal | vauthors = Ounit R, Wanamaker S, Close TJ, Lonardi S | title = CLARK: fast and accurate classification of metagenomic and genomic sequences using discriminative k-mers | journal = BMC Genomics | volume = 16 | pages = 236 | date = mart 2015 | issue = 1 | pmid = 25879410 | pmc = 4428112 | doi = 10.1186/s12864-015-1419-2 }} </ref> <ref name="MEGAN2007" > {{cite journal | vauthors = Huson DH, Auch AF, Qi J, Schuster SC | title = MEGAN analysis of metagenomic data | journal = Genome Research | volume = 17 | issue = 3 | pages = 377–86 | date = mart 2007 | pmid = 17255551 | pmc = 1800929 | doi = 10.1101/gr.5969107 }} </ref> <ref name="pagani2011"> {{cite journal | vauthors = Pagani I, Liolios K, Jansson J, Chen IM, Smirnova T, Nosrat B, Markowitz VM, Kyrpides NC | display-authors = 6 | title = The Genomes OnLine Database (GOLD) v.4: status of genomic and metagenomic projects and their associated metadata | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = Database issue | pages = D571-9 | date = januar 2012 | pmid = 22135293 | pmc = 3245063 | doi = 10.1093/nar/gkr1100 }} </ref> <ref name="Meyer2008"> {{cite journal | vauthors = Meyer F, Paarmann D, D'Souza M, Olson R, Glass EM, Kubal M, Paczian T, Rodriguez A, Stevens R, Wilke A, Wilkening J, Edwards RA | display-authors = 6 | title = The metagenomics RAST server - a public resource for the automatic phylogenetic and functional analysis of metagenomes | journal = BMC Bioinformatics | volume = 9 | pages = 386 | date = septembar 2008 | pmid = 18803844 | pmc = 2563014 | doi = 10.1186/1471-2105-9-386 }} </ref> <ref name="markowitz2012">{{cite journal | vauthors = Markowitz VM, Chen IM, Chu K, Szeto E, Palaniappan K, Grechkin Y, Ratner A, Jacob B, Pati A, Huntemann M, Liolios K, Pagani I, Anderson I, Mavromatis K, Ivanova NN, Kyrpides NC | display-authors = 6 | title = IMG/M: the integrated metagenome data management and comparative analysis system | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = Database issue | pages = D123-9 | date = januar 2012 | pmid = 22086953 | pmc = 3245048 | doi = 10.1093/nar/gkr975 }}</ref> <ref name="mitra2011">{{cite journal | vauthors = Mitra S, Rupek P, Richter DC, Urich T, Gilbert JA, Meyer F, Wilke A, Huson DH | display-authors = 6 | title = Functional analysis of metagenomes and metatranscriptomes using SEED and KEGG | journal = BMC Bioinformatics | volume = 12 Suppl 1 | pages = S21 | date = februar 2011 | issue = Suppl 1 | pmid = 21342551 | pmc = 3044276 | doi = 10.1186/1471-2105-12-S1-S21 }} </ref> <ref name='kurokawa2007'> {{cite journal | vauthors = Kurokawa K, Itoh T, Kuwahara T, Oshima K, Toh H, Toyoda A, Takami H, Morita H, Sharma VK, Srivastava TP, Taylor TD, Noguchi H, Mori H, Ogura Y, Ehrlich DS, Itoh K, Takagi T, Sakaki Y, Hayashi T, Hattori M | display-authors = 6 | title = Comparative metagenomics revealed commonly enriched gene sets in human gut microbiomes | journal = DNA Research | volume = 14 | issue = 4 | pages = 169–81 | date = august 2007 | pmid = 17916580 | pmc = 2533590 | doi = 10.1093/dnares/dsm018 | url = }}</ref> <ref name="simon2011">{{cite journal | vauthors = Simon C, Daniel R | title = Metagenomic analyses: past and future trends | journal = Applied and Environmental Microbiology | volume = 77 | issue = 4 | pages = 1153–61 | date = februar 2011 | pmid = 21169428 | pmc = 3067235 | doi = 10.1128/AEM.02345-10 | bibcode = 2011ApEnM..77.1153S }} </ref> <ref name="simon2009a">{{cite journal | vauthors = Simon C, Daniel R | title = Achievements and new knowledge unraveled by metagenomic approaches | journal = Applied Microbiology and Biotechnology | volume = 85 | issue = 2 | pages = 265–76 | date = novembar 2009 | pmid = 19760178 | pmc = 2773367 | doi = 10.1007/s00253-009-2233-z }}</ref> <ref name="mcinerney2009"> {{cite journal | vauthors = McInerney MJ, Sieber JR, Gunsalus RP | title = Syntrophy in anaerobic global carbon cycles | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 20 | issue = 6 | pages = 623–32 | date = decembar 2009 | pmid = 19897353 | pmc = 2790021 | doi = 10.1016/j.copbio.2009.10.001 }} </ref> <ref name="werner2011"> {{cite journal | vauthors = Werner JJ, Knights D, Garcia ML, Scalfone NB, Smith S, Yarasheski K, Cummings TA, Beers AR, Knight R, Angenent LT | display-authors = 6 | title = Bacterial community structures are unique and resilient in full-scale bioenergy systems | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 10 | pages = 4158–63 | date = mart 2011 | pmid = 21368115 | pmc = 3053989 | doi = 10.1073/pnas.1015676108 | bibcode = 2011PNAS..108.4158W | doi-access = free }} </ref> <ref name="kiltgord2011">{{cite journal | vauthors = Klitgord N, Segrè D | title = Ecosystems biology of microbial metabolism | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 22 | issue = 4 | pages = 541–6 | date = august 2011 | pmid = 21592777 | doi = 10.1016/j.copbio.2011.04.018 }}</ref> <ref name="leininger2006">{{cite journal | vauthors = Leininger S, Urich T, Schloter M, Schwark L, Qi J, Nicol GW, Prosser JI, Schuster SC, Schleper C | display-authors = 6 | title = Archaea predominate among ammonia-oxidizing prokaryotes in soils | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-08-17_442_7104/page/806 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7104 | pages = 806–9 | date = august 2006 | pmid = 16915287 | doi = 10.1038/nature04983 | bibcode = 2006Natur.442..806L | s2cid = 4380804 | author-link7 = James I. Prosser }}</ref> <ref name="Venter2004"> {{cite journal | vauthors = Venter JC, Remington K, Heidelberg JF, Halpern AL, Rusch D, Eisen JA, Wu D, Paulsen I, Nelson KE, Nelson W, Fouts DE, Levy S, Knap AH, Lomas MW, Nealson K, White O, Peterson J, Hoffman J, Parsons R, Baden-Tillson H, Pfannkoch C, Rogers YH, Smith HO | display-authors = 6 | title = Environmental genome shotgun sequencing of the Sargasso Sea | journal = Science | volume = 304 | issue = 5667 | pages = 66–74 | date = april 2004 | pmid = 15001713 | doi = 10.1126/science.1093857 | citeseerx = 10.1.1.124.1840 | bibcode = 2004Sci...304...66V | s2cid = 1454587 }}</ref> <ref name= Kristensen> {{cite journal | vauthors = Kristensen DM, Mushegian AR, Dolja VV, Koonin EV | title = New dimensions of the virus world discovered through metagenomics | journal = Trends in Microbiology | volume = 18 | issue = 1 | pages = 11–9 | date = januar 2010 | pmid = 19942437 | pmc = 3293453 | doi = 10.1016/j.tim.2009.11.003 }} </ref> <ref name="yooseph2010"> {{cite journal | vauthors = Yooseph S, Nealson KH, Rusch DB, McCrow JP, Dupont CL, Kim M, Johnson J, Montgomery R, Ferriera S, Beeson K, Williamson SJ, Tovchigrechko A, Allen AE, Zeigler LA, Sutton G, Eisenstadt E, Rogers YH, Friedman R, Frazier M, Venter JC | display-authors = 6 | title = Genomic and functional adaptation in surface ocean planktonic prokaryotes | journal = Nature | volume = 468 | issue = 7320 | pages = 60–6 | date = novembar 2010 | pmid = 21048761 | doi = 10.1038/nature09530 | bibcode = 2010Natur.468...60Y | doi-access = free }}{{subscription required}} </ref> <ref name="zimmer2010">{{cite news|last=Zimmer|first=Carl | name-list-style = vanc |title=How Microbes Defend and Define Us|url=https://www.nytimes.com/2010/07/13/science/13micro.html?_r=2&pagewanted=all|access-date=29. 12. 2011|newspaper=New York Times|date=13. 7. 2010}}</ref> <ref name="li2009"> {{cite journal | vauthors = Li LL, McCorkle SR, Monchy S, Taghavi S, van der Lelie D | title = Bioprospecting metagenomes: glycosyl hydrolases for converting biomass | journal = Biotechnology for Biofuels | volume = 2 | pages = 10 | date = maj 2009 | pmid = 19450243 | pmc = 2694162 | doi = 10.1186/1754-6834-2-10 }} </ref> <ref name= NelsonWhite> {{cite book |author= Nelson KE and White BA |year=2010|chapter=Metagenomics and Its Applications to the Study of the Human Microbiome|title=Metagenomics: Theory, Methods and Applications|publisher=Caister Academic Press|isbn= 978-1-904455-54-7}} </ref> <ref name="jaenicke2011"> {{cite journal | vauthors = Jaenicke S, Ander C, Bekel T, Bisdorf R, Dröge M, Gartemann KH, Jünemann S, Kaiser O, Krause L, Tille F, Zakrzewski M, Pühler A, Schlüter A, Goesmann A | display-authors = 6 | title = Comparative and joint analysis of two metagenomic datasets from a biogas fermenter obtained by 454-pyrosequencing | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 1 | pages = e14519 | date = januar 2011 | pmid = 21297863 | pmc = 3027613 | doi = 10.1371/journal.pone.0014519 | veditors = Aziz RK | bibcode = 2011PLoSO...614519J | doi-access = free }} </ref> <ref name="suen2010"> {{cite journal | vauthors = Suen G, Scott JJ, Aylward FO, Adams SM, Tringe SG, Pinto-Tomás AA, Foster CE, Pauly M, Weimer PJ, Barry KW, Goodwin LA, Bouffard P, Li L, Osterberger J, Harkins TT, Slater SC, Donohue TJ, Currie CR | display-authors = 6 | title = An insect herbivore microbiome with high plant biomass-degrading capacity | journal = PLOS Genetics | volume = 6 | issue = 9 | pages = e1001129 | date = septembar 2010 | pmid = 20885794 | pmc = 2944797 | doi = 10.1371/journal.pgen.1001129 | veditors = Sonnenburg J }} </ref> <ref name="booklet2007">{{Cite conference | publisher = The National Academies Press | last = Committee on Metagenomics: Challenges and Functional Applications, National Research Council | title = Understanding Our Microbial Planet: The New Science of Metagenomics | year = 2007 | url = http://dels-old.nas.edu/dels/rpt_briefs/metagenomics_final.pdf | access-date = 5. 1. 2023 | archive-date = 30. 10. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121030063805/http://dels-old.nas.edu/dels/rpt_briefs/metagenomics_final.pdf | url-status = dead }}</ref> <ref name="george2010"> {{cite book | vauthors = George I, Stenuit B, Agathos SN |year=2010|chapter=Application of Metagenomics to Bioremediation | veditors = Marco D |title=Metagenomics: Theory, Methods and Applications| url = https://archive.org/details/metagenomicscurr0000unse |publisher=Caister Academic Press|isbn= 978-1-904455-54-7 }} </ref> <ref name="wong2010">{{cite book |author= Wong D |year=2010 |chapter=Applications of Metagenomics for Industrial Bioproducts|title=Metagenomics: Theory, Methods and Applications |publisher=Caister Academic Press |isbn= 978-1-904455-54-7}}</ref> <ref name="schloss2003">{{cite journal | vauthors = Schloss PD, Handelsman J | title = Biotechnological prospects from metagenomics | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 14 | issue = 3 | pages = 303–10 | date = juni 2003 | pmid = 12849784 | doi = 10.1016/S0958-1669(03)00067-3 | url = http://handelsmanlab.sites.yale.edu/sites/default/files/Biotechnological%20prospects%20from%20metagenomics.pdf | access-date = 20. 1. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304024004/http://handelsmanlab.sites.yale.edu/sites/default/files/Biotechnological%20prospects%20from%20metagenomics.pdf | archive-date = 4. 3. 2016 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Zhu2010"> {{cite journal | vauthors = Zhu W, Lomsadze A, Borodovsky M | title = Ab initio gene identification in metagenomic sequences | journal = Nucleic Acids Research | volume = 38 | issue = 12 | pages = e132 | date = juli 2010 | pmid = 20403810 | pmc = 2896542 | doi = 10.1093/nar/gkq275 }} </ref> <ref name="kakirde2010"> {{cite journal | vauthors = Kakirde KS, Parsley LC, Liles MR | title = Size Does Matter: Application-driven Approaches for Soil Metagenomics | journal = Soil Biology & Biochemistry | volume = 42 | issue = 11 | pages = 1911–1923 | date = novembar 2010 | pmid = 21076656 | pmc = 2976544 | doi = 10.1016/j.soilbio.2010.07.021 }}</ref> <ref name="paulson2013"> {{cite journal | vauthors = Paulson JN, Stine OC, Bravo HC, Pop M | title = Differential abundance analysis for microbial marker-gene surveys | journal = Nature Methods | volume = 10 | issue = 12 | pages = 1200–2 | date = decembar 2013 | pmid = 24076764 | pmc = 4010126 | doi = 10.1038/nmeth.2658 }} </ref> <ref name="parachin2011"> {{cite journal | vauthors = Parachin NS, Gorwa-Grauslund MF | title = Isolation of xylose isomerases by sequence- and function-based screening from a soil metagenomic library | journal = Biotechnology for Biofuels | volume = 4 | issue = 1 | pages = 9 | date = maj 2011 | pmid = 21545702 | pmc = 3113934 | doi = 10.1186/1754-6834-4-9 }} </ref> <ref name="segata2013"> {{cite journal | vauthors = Segata N, Boernigen D, Tickle TL, Morgan XC, Garrett WS, Huttenhower C | title = Computational meta'omics for microbial community studies | journal = Molecular Systems Biology | volume = 9 | issue = 666 | pages = 666 | date = maj 2013 | pmid = 23670539 | pmc = 4039370 | doi = 10.1038/msb.2013.22 }} </ref> <ref name="segata2012"> {{cite journal | vauthors = Segata N, Waldron L, Ballarini A, Narasimhan V, Jousson O, Huttenhower C | title = Metagenomic microbial community profiling using unique clade-specific marker genes | journal = Nature Methods | volume = 9 | issue = 8 | pages = 811–4 | date = juni 2012 | pmid = 22688413 | pmc = 3443552 | doi = 10.1038/nmeth.2066 }} </ref> <ref name="DadiRenard2017"> {{cite journal | vauthors = Dadi TH, Renard BY, Wieler LH, Semmler T, Reinert K | title = SLIMM: species level identification of microorganisms from metagenomes | journal = PeerJ | volume = 5 | pages = e3138 | year = 2017 | pmid = 28367376 | pmc = 5372838 | doi = 10.7717/peerj.3138 }} </ref> <ref name="jansson2011">{{Cite news | volume = 6 | issue = 7 | page = 309 | last = Jansson | first = Janet | name-list-style = vanc | title = Towards "Tera-Terra": Terabase Sequencing of Terrestrial Metagenomes Print E-mail | work = Microbe | year = 2011 | url = http://www.microbemagazine.org/index.php/07-2011-home/3553-towards-tera-terra-terabase-sequencing-of-terrestrial-metagenomes | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20120331040553/http://www.microbemagazine.org/index.php/07-2011-home/3553-towards-tera-terra-terabase-sequencing-of-terrestrial-metagenomes | archive-date = 31. 3. 2012 | df = dmy-all }}</ref> <ref name="vogel2009">{{Cite journal | vauthors = Vogel TM, Simonet P, Jansson JK, Hirsch PR, Tiedje JM, Van Elsas JD, Bailey MJ, Nalin R, Philippot L | doi = 10.1038/nrmicro2119 | title = TerraGenome: A consortium for the sequencing of a soil metagenome | journal = Nature Reviews Microbiology | volume = 7 | issue = 4 | pages = 252 | year = 2009 | doi-access = free }}</ref> <ref name="terra">{{cite web | title = TerraGenome Homepage | work = TerraGenome international sequencing consortium | access-date = 30. 12. 2011 | url = http://www.terragenome.org/ }}</ref> <ref name="charles2010">{{cite book | vauthors = Charles T|year=2010|chapter=The Potential for Investigation of Plant-microbe Interactions Using Metagenomics Methods|title=Metagenomics: Theory, Methods and Applications| url = https://archive.org/details/metagenomicscurr0000unse|publisher=Caister Academic Press|isbn= 978-1-904455-54-7}}</ref>|2}} == Vanjski linkovi == *[http://www.nature.com/nrmicro/focus/metagenomics/index.html Focus on Metagenomics] at ''Nature Reviews Microbiology'' journal website *[http://cami-challenge.org The “Critical Assessment of Metagenome Interpretation” (CAMI) initiative] to evaluate methods in metagenomics {{Genomika}} {{Portal|Biologija|Medicina}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Metagenomika| ]] [[Kategorija:Bioinformatika]] [[Kategorija:Genomika]] [[Kategorija:Mikrobiologija životne sredine]] [[Kategorija:Mikrobiološke tehnike]] ibzspvpzgwp7goii0n41em681pi0lwg 0 495967 3914520 3904993 2026-07-26T12:15:11Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914520 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | ime = Kriptohrom-1 | AltNames = | image = CRY1Pretty.png | width = | caption = [[kristalografija|Kristalografska]] struktura kriptohroma-1 | Symbol = CRY1 | AltSymbols = <!-- | IUPHAR_id = 2876 --> | EntrezGene = 1407 | HGNCid = 2384 | OMIM = 601933 | PDB = 5T5X | RefSeq = NP_004066 | UniProt = Q16526 | EC_number = | Chromosome = 12 | Arm = q | Band = 23.3 | LocusSupplementaryData = | Wikidata = }} {{Infokutija protein | ime = Kriptohrom-2 | AltNames = | image = PDB 1np7 EBI.jpg | width = | caption = | Symbol = [[CRY2]] | AltSymbols = | IUPHAR_id = | EntrezGene = 1408 | HGNCid = 2385 | OMIM = 603732 | PDB = 4MLP | RefSeq = NP_066940 | UniProt = Q49AN0 | EC_number = | Chromosome = 11 | Arm = p | Band = 11.2 | LocusSupplementaryData = | Wikidata = }} '''Kriptohromi''' (od [[grčki jezik|grčkog]] κρυπτός χρώμα – ''kriptos'' + ''hroma'' = "skrivena boja") su klasa [[flavoprotein]]a pronađenih u [[biljke|biljkama]] i [[životinja]]ma koje su osjetljivi na [[Vidljivi spektar|plavo svjetlo]]. Uključeni su u [[cirkadijski ritam|cirkadijanske ritmove]] i [[magnetorecepcija|osjećanje magnetnih polja]] kod brojnih [[vrsta]]. Naziv ''kriptohrom'' je predložen kao ''[[portmanteau]]'' koji kombinuje ''[[hromatin|hromatsku]]'' prirodu [[fotoreceptor]]skih proteina i ''[[kriptosjemenjače|kriptogamnih]]'' organizama na kojima su provedena mnoga istraživanja plavog [[svjetlost]]i.<ref>{{Cite journal|last=Gressel|first=J.|date=1979|title=Blue Light Photoreception|journal=Photochemistry and Photobiology|language=en|volume=30|issue=6|pages=749–754|doi=10.1111/j.1751-1097.1979.tb07209.x|s2cid=98643540|issn=1751-1097}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Yang Z, Liu B, Su J, Liao J, Lin C, Oka Y | title = Cryptochromes Orchestrate Transcription Regulation of Diverse Blue Light Responses in Plants | journal = Photochemistry and Photobiology | volume = 93 | issue = 1 | pages = 112–127 | date = januar 2017 | pmid = 27861972 | doi = 10.1111/php.12663 | pmc = 6167254 }}</ref> Dva [[gen]]a "Cry1" i "Cry2" [[kodon|kodiraju]] dva kriptohromna [[protein]]a, CRY1 i CRY2.<ref>{{cite journal | vauthors = van der Spek PJ, Kobayashi K, Bootsma D, Takao M, Eker AP, Yasui A | title = Cloning, tissue expression, and mapping of a human photolyase homolog with similarity to plant blue-light receptors | journal = Genomics | volume = 37 | issue = 2 | pages = 177–182 | date = oktobar 1996 | pmid = 8921389 | doi = 10.1006/geno.1996.0539 | hdl-access = free | hdl = 1765/55742 | url = http://repub.eur.nl/pub/55742 }}</ref> Kod [[insekti|insekata]] i [[biljke|biljaka]], CRY1 reguliše [[cirkadijski sat]] na način ovisan o svjetlosti, dok kod [[sisar]]a, CRY1 i CRY2 djeluju kao svjetlosno-nezavisni inhibitori [[CLOCK]]-[[ARNTL|BMAL1]], komponente cirkadijskog sata. U biljkama, fotorecepcija plavog svjetla može se koristiti za signaliziranje razvojnih signala. Osim [[hlorofil]]a, kriptohromi su jedini proteini za koje se zna da formiraju fotoindukovane [[mehanizam radikalnih parova|radikalne parove]] ''[[in vivo]]''.<ref>{{cite journal | vauthors = Hore PJ, Mouritsen H | title = The Radical-Pair Mechanism of Magnetoreception | journal = Annual Review of Biophysics | volume = 45 | issue = 1 | pages = 299–344 | date = juli 2016 | pmid = 27216936 | doi = 10.1146/annurev-biophys-032116-094545 | s2cid = 7099782 | url = https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:c1e3c8ca-98b3-4e9d-8efd-0b9ad9b965eb }}</ref> Čini se da one omogućavaju nekim životinjama da otkriju [[magnetno polje|magnetna polja]]. Kriptohromi su bili u fokusu nekoliko dosadašnjih napora u [[optogenetika|optogenetici]]. Koristeći [[transfekcija|transfekciju]], početne studije na [[kvasci|kvascu]] su iskoristile potencijal [[heterodimerizacija]] Cry2 da kontroliše ćelijske procese, uključujući [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], pomoću svetlosti. == Evolucijska historija i struktura == Kriptohromi (CRY1, CRY2) su evolucijski stari i visoko konzervirani proteini koji pripadaju natporodici flavoproteina koja postoji u svim carstvima života. Svi njeni članovi imaju karakteristike [[N-kraj|N-terminalnu]] [[DNK-fotolijaza|homologijiju fotolijaze]] (PHR) domena. PHR domen se može vezati za [[FAD|flavin-adenin dinukleotidni]] (FAD) [[kofaktor (biohemija)|kofaktor]] i [[hromofor]] koji sakuplja svjetlost. Kriptohromi su izvedeni od i blisko srodne [[fotoliaza]]ma, koje su bakterijski enzimi koji se aktiviraju svjetlošću i koji su uključeni u popravak oštećenja DNK izazvanog UV zračenjem. Kod eukariota, kriptohromi više ne zadržavaju ovu originalnu enzimsku aktivnost. Struktura kriptohroma uključuje nabor koji je veoma sličan onom fotoliaze, sa jednim molekulom FAD-a koji je nekovalentno vezan za protein, Ovi proteini imaju promjenjive dužine i površine na [[C-terminal]]nom kraju, zbog promjena u [[genom]]u i izgledu koje su rezultat nedostatka [[enzim]]a za [[popravak DNK]]. [[Ramachandranov plot]] pokazuje da je [[sekundarna struktura]] CRY1 proteina prvenstveno desnoruki [[alfa-heliks]] sa malo ili nimalo sternih preklapanja. Struktura CRY1 je skoro u potpunosti sastavljena od [[alfa heliks]]a, sa nekoliko petlji i nekoliko [[beta-list]]ova. Molekul je raspoređen kao ortogonalni snop. == Funkcija == === Fototropizam=== Kod biljaka, kriptohromi posreduju [[fototropizam]], ili usmjereni rast prema izvoru svjetlosti, kao odgovor na plavo svjetlo. Sada je poznato da ovaj odgovor ima svoj vlastiti skup [[fotoreceptor]]a, [[fototropin]]a. Za razliku od [[fitohrom]]a i fototropina, kriptohromi nisu [[kinaze]]. Njihov [[FAD|flavinski]] hromofor se redukuje pod uticajem svetlosti i transportuje u [[ćelijsko jedro]], gde utiče na [[turgorski pritisak]] i uzrokuje naknadno izduživanje stabljike. Preciznije, „Cry2“ je odgovoran za [[kotiledon]]e, posredovano plavom svjetlošću i širenje [[list]]ova. Prekomjerna ekspresija ''Cry2'' u [[transgeneza|transgenim]] biljkama povećava širenje kotiledona, stimulirano plavim svjetlom, što rezultira velikim brojem širokih listova i bez [[cvijet|cvjetova]], umjesto nekoliko primarnih listova s cvijetom. Dvostruka [[mutacija]] gubitka funkcije u genima ''[[Arabidopsis thaliana]]'' rnocvjetajućeg elf3) i Cry2 odgađa [[cvjetanje]] pod kontinuiranim svjetlom i pokazalo se da ga ubrzava tokom dugih i kratkih dana, što sugerira da ''Arabidopsis'' CRY2 može imati ulogu u ubrzavanju vremena cvjetanja tokom neprekidnog svetla. === Fotomorfogeneza === Receptori kriptohroma uzrokuju da biljke reaguju na plavo svjetlo putem [[fotomorfogeneza|fotomorfogeneze]]. Pomažu u kontroli razvoja [[sjeme]]na i [[sadnica]], kao i prelasku iz vegetativne u fazu cvjetanja. U ''[[Arabidopsis]]'' je pokazano da kriptohromi kontrolišu rast biljaka tokom suboptimalnih uslova plavog svetla. === Snimanje svjetla === Uprkos velikom broju istraživanja o ovoj temi, kriptohromska [[fotorecepcija]] i [[fototransdukcija]] kod ''[[Drosophila]]'' i ''[[Arabidopsis thaliana]]'' još uvijek su slabo shvaćene. Poznato je da kriptohromi posjeduju dva hromofora: [[pterin]] (u obliku [[5,10-meteniltetrahidrofolna kisekina|5,10-meteniltetrahidrofolne kisekine]] (MTHF)) i flavin (u obliku [[FAD]]-a). Oba mogu apsorbirati [[foton]], a u arabidopsisu se čini da pterin apsorbuje na [[talasna dužina|talasnoj dužini]] od 380&nbsp;nm, a flavin na 450&nbsp;nm. Prethodne studije su podržale model kojim se [[energija]] zarobljena pterinom prenosi na flavin. Pod ovim modelom fototransdukcije, FAD bi tada bio [[redoks|reduciran]] u FADH, koji vjerovatno posreduje u [[fosforilacija|fosforilaciji]] određenog domena u kriptohromu. Ovo bi onda moglo pokrenuti lanac [[transdukcija signala]], što bi moglo utjecati na [[regulacija gena|regulaciju gena]] u [[ćelijsko jedro|ćelijskom jedru]]. Nova hipoteza predlaže da u biljnim kriptohromima transdukcija svjetlosnog signala u hemijski signal koji mogu osjetiti partnerske molekule može biti pokrenuta fotoinduciranim negativnim nabojem unutar proteina - na kofaktor FAD ili na susjednu [[aspartat|asparaginsku kiselinu]]. Ovaj negativni naboj bi elektrostatički odbio molekulu [[Adenozin-trifosfat|ATP]] vezanu za proteine, a time i protein C-terminalni domen, koji pokriva [[Adenozin trifosfat|ATP]] vezni džep prije apsorpcije [[foton]]a. Rezultirajuća promjena u konformaciji proteina mogla bi dovesti do [[fosforilacije]] prethodno nedostupnih fosforilacijskih mjesta na [[C-terminal]]u i dati fosforilirani segment bi tada mogao osloboditi [[transkripcijski faktor]] HY5, takmičeći se za isto [[mjesto vezivanja]] na negativnom regulatoru fotomorfogeneze [[COP1]] . Kod ''[[Drosophila]]'' može funkcionirati drugačiji mehanizam. Pravo osnovno stanje kofaktora flavina u ''Drosophila'' CRY se još uvijek raspravlja, a neki modeli ukazuju da je FAD u oksidiranom obliku, dok drugi podržavaju model u kojem flavinski kofaktor postoji u [[anion]]skom [[radikal (hemija)|radikalnom]] obliku, {{chem|FAD|-}}•. Nedavno je u istraživanjimaa primiječeno da se oksidirani FAD lahko redukuje svjetlom u {{chem|FAD|-}}•. Štaviše, mutacije da blokirana fotoredukcija nije imala efekta na razgradnju CRY izazvanu svjetlom, dok su mutacije koje su promijenile stabilnost {{chem|FAD|-}}• uništile funkciju CRY fotoreceptora.<ref name="Song_2007">{{cite journal | vauthors = Song SH, Oztürk N, Denaro TR, Arat NO, Kao YT, Zhu H, Zhong D, Reppert SM, Sancar A | display-authors = 6 | title = Formation and function of flavin anion radical in cryptochrome 1 blue-light photoreceptor of monarch butterfly | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 282 | issue = 24 | pages = 17608–17612 | date = juni 2007 | pmid = 17459876 | doi = 10.1074/jbc.M702874200 | doi-access = free }}</ref><ref name="Oztürk_2011">{{cite journal | vauthors = Ozturk N, Selby CP, Annayev Y, Zhong D, Sancar A | title = Reaction mechanism of Drosophila cryptochrome | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 2 | pages = 516–521 | date = januar 2011 | pmid = 21187431 | pmc = 3021015 | doi = 10.1073/pnas.1017093108 | doi-access = free | bibcode = 2011PNAS..108..516O }}</ref> Ova zapažanja pružaju podršku za osnovno stanje {{chem|FAD|-}}•. Istraživači su također nedavno predložili model u kojem se {{chem|FAD|-}} pobuđuje u svoje [[dvostruko stanje|dubletno]] ili kvartetno stanje apsorpcijom fotona, što zatim dovodi do konformacijske promjene u CRY proteinu .<ref name="Oztürk_2011"/> Također, prstenaste oči larve [[sunđeri|demosunđera]] ''Amphimedon queenslandica'' izražavaju kriptohrom osetljiv na plavo svetlo (Aq-Cry2), koji bi mogao da posreduje [[fototaksija|fototaksiju]]. Nasuprot tome, [[oči]] većine životinja koriste fotoosjetljive [[opsin]]e eksprimirane u [[fotoreceptor]]skim ćelijama, koje prenose informacije o svjetlosti iz okoline u [[nervni sistem]]. Međutim, ''A. queenslandica'' nema nervni sistem, kao i druge [[spužve]]. A također nema [[opsin]]ski [[gen]] u svom potpuno sekvenciranom [[genom]]u, uprkos tome što ima mnogo drugih [[G-protein-spregnuti receptor|G-protein-spregnutih receptora]] (GPCR). Prema tome, jedinstvene oči spužve mora da su razvile drugačiji mehanizam za detekciju svjetlosti i posredovanje fototaksije, vjerovatno pomoću kriptohroma ili drugih proteina. === Funkcija šarenice === [[Šarenica]] [[kokoš]]ijih [[embrion]]a osjeća svjetlo kratkih talasa preko kriptohroma, a ne opsina.<ref>{{cite journal | vauthors = Tu DC, Batten ML, Palczewski K, Van Gelder RN | title = Nonvisual photoreception in the chick iris | url = https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/128 | journal = Science | volume = 306 | issue = 5693 | pages = 129–131 | date = oktobar 2004 | pmid = 15459395 | doi = 10.1126/science.1101484 | bibcode = 2004Sci...306..129T | s2cid = 26821205 }}</ref> === [[Cirkadijski ritam]] === Studije na životinjama i biljkama sugeriraju da kriptohromi imaju ključnu ulogu u stvaranju i održavanju cirkadijalnih ritmova. Slično tome, kriptohromi imaju važnu ulogu i u uvlačenju cirkadijskih ritmova u biljke. Kod ''[[Drosophila]]'', kriptohrom (dCRY) djeluje kao fotoreceptor plave svjetlosti koji direktno modulira ulaz svjetlosti u cirkadijski sat, dok kod sisara kriptohromi (CRY1 i CRY2) djeluju kao [[Transkripcija (genetika)|transkripcijski]] [[represor]] unutar cirkadijsog sata. Neki [[insekti]], uključujući [[leptir monarh|reptira monarha]], imaju sisarima i [[Drosophila|drozofilama]] slične verzije kriptohroma, pružajući dokaze za prastari mehanizam sata koji uključuje i ulogu senzora svetlosti i uloge transkripcione represije za kriptohrom. ''Cry'' [[mutant]] je izmijenio cirkadijske ritmove, pokazujući da utiče na cirkadijski pejsmejker. ''[[Drosophila]]'' sa mutiranim ''Cry'' pokazuje malo ili nimalo ciklusa [[iRNK]]. [[Tačkasta mutacija]] u ''cry^b,'' koja je potrebna za asocijaciju flavina u CRY proteinu, rezultira bez PER ili TIM cikliranja proteina ni u DD ni u LD. Osim toga, miševi kojima nedostaju "Cry1" ili "Cry2" geni pokazuju različito izmijenjene slobodne periode trčanja, ali su i dalje sposobni za fotopomjeranje. Međutim, miševi kojima nedostaju i ''Cry1'' i ''Cry2'' su aritmični u LD i DD i uvijek imaju visoke [[PER1|Per1]] nivoe iRNK. Ovi rezultati sugeriraju da kriptohromi imaju fotoreceptivnu ulogu, kao i da djeluju kao negativni regulatori [[ekspresije gena]] Per kod [[miš]]eva. === Magnetorecepcija === {{glavni|Magnetorecepcija}} Magnetorecepcija je čulo koje omogućava organizmu da detektuje magnetsko polje kako bi uočio pravac, nadmorsku visinu ili lokaciju. Eksperimentalni podaci sugeriraju da su kriptohromi u [[fotoreceptorskim ćelijama|fotoreceptorskim neuronima]] ptičjih očiju uključeni u magnetnu orijentaciju tokom [[migracija|migracije]]. Smatra se da su i kriptohromi uključeni u magnetnu orijentaciju tokom [[migracija ptica]] od suštinskog značaja za sposobnost ''[[Drosophila]]'' zavisne od svetlosti da oseti [[magnetna polja]]. Nekada je prijavljeno da magnetna polja utiču na kriptohrome i u ''[[Arabidopsis thaliana]]'': činilo se da na ponašanje utieču magnetna polja u prisustvu plave (ali ne crvene) svjetlosti<ref name="Ahmad_1993">{{cite journal | vauthors = Ahmad M, Cashmore AR | title = HY4 gene of A. thaliana encodes a protein with characteristics of a blue-light photoreceptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-11-11_366_6451/page/162 | journal = Nature | volume = 366 | issue = 6451 | pages = 162–166 | date = novembar 1993 | pmid = 8232555 | doi = 10.1038/366162a0 | s2cid = 4256360 | bibcode = 1993Natur.366..162A }}</ref> Ipak, kasnije se pokazalo da su ovi rezultati neponovljivi pod strogo kontroliranim uvjetima u drugom laboratorija, sugerirajući da biljni kriptohromi ne reaguju na magnetna polja. [[slika:Quantum Magnetoreception in Birds.svg|thumb|center|upright=3.5| Mehanizam radikalnih parova je predložen za kvantnu magnetorecepciju kod ptica.<ref name="Hore Mouritsen 2022">{{cite journal |last1=Hore |first1=Peter J. |last2=Mouritsen |first2=Henrik |title=The Quantum Nature of Bird Migration |journal=Scientific American |date=april 2022 |pages=24–29}}</ref>]] Kriptohrom formira par [[radikal (hemija)|radikal]] sa koreliranim [[spin (fizika)|spinom]] kada je izložen plavoj svjetlosti.<ref name="Biskup_2009">{{cite journal | vauthors = Biskup T, Schleicher E, Okafuji A, Link G, Hitomi K, Getzoff ED, Weber S | title = Direct observation of a photoinduced radical pair in a cryptochrome blue-light photoreceptor | journal = Angewandte Chemie | volume = 48 | issue = 2 | pages = 404–407 | year = 2009 | pmid = 19058271 | pmc = 4329312 | doi = 10.1002/anie.200803102}}</ref> Parovi radikala se također mogu generirati reoksidacijom [[kofaktor (biohemija)|kofaktora]] flavina u mraku nezavisnom od svjetla molekulskim kisikom kroz formiranje parova radikala koreliranih sa FADH-superoksidom. Pretpostavlja se da magnetorecepcija funkcionišu kroz uticaj okolnog magnetnog polja na [[korelacija|korelaciju]] (paralelnu ili antiparalelnu) ovih radikala, što utiče na životni vijek aktiviranog oblika kriptohroma. Aktivacija kriptohroma može uticati na osetljivost na svjetlost [[neuron]]a [[retina|mrežnjače]]l, sa ukupnim rezultatom da životinja može da oseti magnetno polje.<ref name="Chandler_2011">{{cite web | url = http://www.ks.uiuc.edu/Research/cryptochrome/ | title = Cryptochrome and Magnetic Sensing | vauthors = Chandler D, Ilia Solov'yov I, Schulten K | publisher = Beckman Institute for Advanced Science and Technology, University of Illinois Urbana–Champaign | access-date = 14. 4. 2011 }}</ref> Životinjski kriptohromi i blisko srodne životinje (6-4 ) fotolijaze sadrže duži lanac [[triptofan]]a za prijenos elektrona od ostalih proteina natporodice kriptohrom-[[fotolijaza]] (triptofanska tetrada umjesto trijade). Što je duže lanac dovodi do boljeg razdvajanja i preko 1000 puta dužeg vijeka trajanja fotoinduciranih parova radikala flavin-[[triptofan]] nego u proteinima sa trijadom triptofana. Odsustvo spin-selektivnih rekombinacija ovih radikalnih parova na vremenskim skalama od nanosekunde do mikrosekunde izgleda nekompatibilna sa sugestijom da je magnetorecepcija kriptohroma zasnovana na reakciji prednjeg svjetla. ==Reference== {{refspisak|33em}} <ref name="Biskup_2009">{{cite journal | vauthors = Biskup T, Schleicher E, Okafuji A, Link G, Hitomi K, Getzoff ED, Weber S | title = Direct observation of a photoinduced radical pair in a cryptochrome blue-light photoreceptor | journal = Angewandte Chemie | volume = 48 | issue = 2 | pages = 404–407 | year = 2009 | pmid = 19058271 | pmc = 4329312 | doi = 10.1002/anie.200803102 | author-link6 = Elizabeth D. Getzoff }}</ref> <ref name="Chandler_2011">{{cite web | url = http://www.ks.uiuc.edu/Research/cryptochrome/ | title = Cryptochrome and Magnetic Sensing | vauthors = Chandler D, Ilia Solov'yov I, Schulten K | publisher = Beckman Institute for Advanced Science and Technology, University of Illinois Urbana–Champaign | access-date = 14. 4. 2011 }}</ref> <ref name="Ahmad_2007">{{cite journal | vauthors = Ahmad M, Galland P, Ritz T, Wiltschko R, Wiltschko W | title = Magnetic intensity affects cryptochrome-dependent responses in Arabidopsis thaliana | journal = Planta | volume = 225 | issue = 3 | pages = 615–624 | date = februar 2007 | pmid = 16955271 | doi = 10.1007/s00425-006-0383-0 | s2cid = 96263}} *{{cite press release |date=7. 9. 2006 |title=The "sixth sense" of plants |website=Centre national de la recherche scientifique |url=http://www2.cnrs.fr/en/664.htm?debut=16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716080827/http://www2.cnrs.fr/en/664.htm?debut=16 |archive-date=16. 7. 2011}}</ref> <ref name="Berndt_2007">{{cite journal | vauthors = Berndt A, Kottke T, Breitkreuz H, Dvorsky R, Hennig S, Alexander M, Wolf E | title = A novel photoreaction mechanism for the circadian blue light photoreceptor Drosophila cryptochrome | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 282 | issue = 17 | pages = 13011–13021 | date = april 2007 | pmid = 17298948 | doi = 10.1074/jbc.M608872200 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Brautigam_2004">{{PDB|1u3c}}; {{cite journal | vauthors = Brautigam CA, Smith BS, Ma Z, Palnitkar M, Tomchick DR, Machius M, Deisenhofer J | title = Structure of the photolyase-like domain of cryptochrome 1 from Arabidopsis thaliana | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 101 | issue = 33 | pages = 12142–12147 | date = august 2004 | pmid = 15299148 | pmc = 514401 | doi = 10.1073/pnas.0404851101 | doi-access = free | bibcode = 2004PNAS..10112142B }}</ref> <ref name="Busza_2004">{{cite journal | vauthors = Busza A, Emery-Le M, Rosbash M, Emery P | title = Roles of the two Drosophila CRYPTOCHROME structural domains in circadian photoreception | url = https://archive.org/details/sim_science_2004-06-04_304_5676/page/1502 | journal = Science | volume = 304 | issue = 5676 | pages = 1503–1506 | date = juni 2004 | pmid = 15178801 | doi = 10.1126/science.1096973 | s2cid = 18388605 | bibcode = 2004Sci...304.1503B }}</ref> <ref name="Cailliez_2014">{{cite journal | vauthors = Cailliez F, Müller P, Gallois M, de la Lande A | title = ATP binding and aspartate protonation enhance photoinduced electron transfer in plant cryptochrome | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 136 | issue = 37 | pages = 12974–12986 | date = septembar 2014 | pmid = 25157750 | doi = 10.1021/ja506084f }}</ref> <ref name="Cailliez_2016">{{cite journal | vauthors = Cailliez F, Müller P, Firmino T, Pernot P, de la Lande A | title = Energetics of Photoinduced Charge Migration within the Tryptophan Tetrad of an Animal (6-4) Photolyase | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 138 | issue = 6 | pages = 1904–1915 | date = februar 2016 | pmid = 26765169 | doi = 10.1021/jacs.5b10938 }}</ref> <ref name="Darwin_1881">{{cite book | last = Darwin | first = Charles | name-list-style = vanc | title = The Power of Movement in Plants | url = https://archive.org/details/powermovementin06darwgoog | year = 1881 | publisher = D. Appleton and Company | location = New York}}</ref> <ref name="Dunlap_1999">{{cite journal | vauthors = Dunlap JC | title = Molecular bases for circadian clocks | journal = Cell | volume = 96 | issue = 2 | pages = 271–290 | date = januar 1999 | pmid = 9988221 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80566-8 | s2cid = 14991100 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Emery_1998">{{cite journal | vauthors = Emery P, So WV, Kaneko M, Hall JC, Rosbash M | title = CRY, a Drosophila clock and light-regulated cryptochrome, is a major contributor to circadian rhythm resetting and photosensitivity | journal = Cell | volume = 95 | issue = 5 | pages = 669–679 | date = novembar 1998 | pmid = 9845369 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81637-2 | s2cid = 15629055 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Emery_2000">{{cite journal | vauthors = Emery P, Stanewsky R, Helfrich-Förster C, Emery-Le M, Hall JC, Rosbash M | title = Drosophila CRY is a deep brain circadian photoreceptor | journal = Neuron | volume = 26 | issue = 2 | pages = 493–504 | date = maj 2000 | pmid = 10839367 | doi = 10.1016/S0896-6273(00)81181-2 | s2cid = 15553260 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Fogle_2011">{{cite journal | vauthors = Fogle KJ, Parson KG, Dahm NA, Holmes TC | title = CRYPTOCHROME is a blue-light sensor that regulates neuronal firing rate | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-03-18_331_6023/page/1409 | journal = Science | volume = 331 | issue = 6023 | pages = 1409–1413 | date = mart 2011 | pmid = 21385718 | pmc = 4418525 | doi = 10.1126/science.1199702 | bibcode = 2011Sci...331.1409F }}</ref> <ref name="Gegear_2008">{{cite journal | vauthors = Gegear RJ, Casselman A, Waddell S, Reppert SM | title = Cryptochrome mediates light-dependent magnetosensitivity in Drosophila | journal = Nature | volume = 454 | issue = 7207 | pages = 1014–1018 | date = august 2008 | pmid = 18641630 | pmc = 2559964 | doi = 10.1038/nature07183 | bibcode = 2008Natur.454.1014G }}</ref> <!--<ref name="Gressel_1979">{{cite journal |author=Gressel J |title= Blue light of photoreception | journal=Photochemistry and Photobiology |year=1979 |volume=30 |issue=3 |pages=749–54 |doi=10.1111/j.1751-1097.1979.tb07209.x}}</ref>--> <ref name="Griffin_1999">{{cite journal | vauthors = Griffin EA, Staknis D, Weitz CJ | title = Light-independent role of CRY1 and CRY2 in the mammalian circadian clock | url = https://archive.org/details/sim_science_1999-10-22_286_5440/page/768 | journal = Science | volume = 286 | issue = 5440 | pages = 768–771 | date = oktobar 1999 | pmid = 10531061 | doi = 10.1126/science.286.5440.768 }}</ref> <ref name="Harris_2009">{{cite journal | vauthors = Harris SR, Henbest KB, Maeda K, Pannell JR, Timmel CR, Hore PJ, Okamoto H | title = Effect of magnetic fields on cryptochrome-dependent responses in Arabidopsis thaliana | journal = Journal of the Royal Society, Interface | volume = 6 | issue = 41 | pages = 1193–1205 | date = decembar 2009 | pmid = 19324677 | pmc = 2817153 | doi = 10.1098/rsif.2008.0519 }}</ref> <ref name="Hattar_2002">{{cite journal | vauthors = Hattar S, Liao HW, Takao M, Berson DM, Yau KW | title = Melanopsin-containing retinal ganglion cells: architecture, projections, and intrinsic photosensitivity | journal = Science | volume = 295 | issue = 5557 | pages = 1065–1070 | date = februar 2002 | pmid = 11834834 | pmc = 2885915 | doi = 10.1126/science.1069609 | bibcode = 2002Sci...295.1065H }}</ref> <ref name="Heyers_2007">{{cite journal | vauthors = Heyers D, Manns M, Luksch H, Güntürkün O, Mouritsen H | title = A visual pathway links brain structures active during magnetic compass orientation in migratory birds | journal = PLOS ONE | volume = 2 | issue = 9 | pages = e937 | date = septembar 2007 | pmid = 17895978 | pmc = 1976598 | doi = 10.1371/journal.pone.0000937 | editor1-last = Iwaniuk | doi-access = free | bibcode = 2007PLoSO...2..937H | editor1-first = Andrew }}</ref> <ref name="Hoang_2008a">{{cite journal | vauthors = Hoang N, Bouly JP, Ahmad M | title = Evidence of a light-sensing role for folate in Arabidopsis cryptochrome blue-light receptors | journal = Molecular Plant | volume = 1 | issue = 1 | pages = 68–74 | date = januar 2008 | pmid = 20031915 | doi = 10.1093/mp/ssm008 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Hoang_2008b">{{cite journal | vauthors = Hoang N, Schleicher E, Kacprzak S, Bouly JP, Picot M, Wu W, Berndt A, Wolf E, Bittl R, Ahmad M | display-authors = 6 | title = Human and Drosophila cryptochromes are light activated by flavin photoreduction in living cells | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 7 | pages = e160 | date = juli 2008 | pmid = 18597555 | pmc = 2443192 | doi = 10.1371/journal.pbio.0060160 | editor1-last = Schibler | editor1-first = Ueli }}</ref> <ref name="Hsu_1996">{{cite journal | vauthors = Hsu DS, Zhao X, Zhao S, Kazantsev A, Wang RP, Todo T, Wei YF, Sancar A | display-authors = 6 | title = Putative human blue-light photoreceptors hCRY1 and hCRY2 are flavoproteins | journal = Biochemistry | volume = 35 | issue = 44 | pages = 13871–13877 | date = novembar 1996 | pmid = 8909283 | doi = 10.1021/bi962209o }}</ref> <ref name="Klarsfeld_2004">{{cite journal | vauthors = Klarsfeld A, Malpel S, Michard-Vanhée C, Picot M, Chélot E, Rouyer F | title = Novel features of cryptochrome-mediated photoreception in the brain circadian clock of Drosophila | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 24 | issue = 6 | pages = 1468–1477 | date = februar 2004 | pmid = 14960620 | pmc = 6730330 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3661-03.2004 }}</ref> <ref name= "Somers_1998">{{cite journal | vauthors = Somers DE, Devlin PF, Kay SA | title = Phytochromes and cryptochromes in the entrainment of the Arabidopsis circadian clock | url = https://archive.org/details/sim_science_1998-11-20_282_5393/page/1488 | journal = Science | volume = 282 | issue = 5393 | pages = 1488–1490 | date = novembar 1998 | pmid = 9822379 | doi = 10.1126/science.282.5393.1488 | s2cid = 24882653 }}</ref> <ref name="Lehninger_2005">{{cite book | vauthors = Nelson DR, Lehninger AL, Cox M | title = Lehninger Principles of Biochemistry | year = 2005 | publisher = W.H. Freeman | location = New York | isbn = 978-0-7167-4339-2 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/lehningerprincip00lehn_0 }}</ref> <ref name="Muller_2011">{{cite journal | vauthors = Müller P, Ahmad M | title = Light-activated cryptochrome reacts with molecular oxygen to form a flavin-superoxide radical pair consistent with magnetoreception | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 286 | issue = 24 | pages = 21033–21040 | date = juni 2011 | pmid = 21467031 | pmc = 3122164 | doi = 10.1074/jbc.M111.228940 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Muller_2014">{{cite journal | vauthors = Müller P, Bouly JP, Hitomi K, Balland V, Getzoff ED, Ritz T, Brettel K | title = ATP binding turns plant cryptochrome into an efficient natural photoswitch | journal = Scientific Reports | volume = 4 | pages = 5175 | date = juni 2014 | pmid = 24898692 | pmc = 4046262 | doi = 10.1038/srep05175 | bibcode = 2014NatSR...4E5175M }}</ref> <ref name="Muller_2015a">{{cite journal | vauthors = Müller P, Bouly JP | title = Searching for the mechanism of signalling by plant photoreceptor cryptochrome | journal = FEBS Letters | volume = 589 | issue = 2 | pages = 189–192 | date = januar 2015 | pmid = 25500270 | doi = 10.1016/j.febslet.2014.12.008 | s2cid = 207635307 | url = https://hal.sorbonne-universite.fr/hal-01102750/file/M%C3%BCller_Searching_for_the.pdf }}</ref> <ref name="Muller_2015b">{{cite journal | vauthors = Müller P, Yamamoto J, Martin R, Iwai S, Brettel K | title = Discovery and functional analysis of a 4th electron-transferring tryptophan conserved exclusively in animal cryptochromes and (6-4) photolyases | journal = Chemical Communications | volume = 51 | issue = 85 | pages = 15502–15505 | date = novembar 2015 | pmid = 26355419 | doi = 10.1039/C5CC06276D }}</ref> <ref name="Nefissi_2011">{{cite journal | vauthors = Nefissi R, Natsui Y, Miyata K, Oda A, Hase Y, Nakagawa M, Ghorbel A, Mizoguchi T | display-authors = 6 | title = Double loss-of-function mutation in EARLY FLOWERING 3 and CRYPTOCHROME 2 genes delays flowering under continuous light but accelerates it under long days and short days: an important role for Arabidopsis CRY2 to accelerate flowering time in continuous light | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 62 | issue = 8 | pages = 2731–2744 | date = maj 2011 | pmid = 21296763 | doi = 10.1093/jxb/erq450 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Oztürk_2008">{{cite journal | vauthors = Öztürk N, Song SH, Selby CP, Sancar A | title = Animal type 1 cryptochromes. Analysis of the redox state of the flavin cofactor by site-directed mutagenesis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2008-02-08_283_6/page/3256 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 283 | issue = 6 | pages = 3256–3263 | date = februar 2008 | pmid = 18056988 | doi = 10.1074/jbc.M708612200 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Pedmale_2016">{{cite journal | vauthors = Pedmale UV, Huang SC, Zander M, Cole BJ, Hetzel J, Ljung K, Reis PA, Sridevi P, Nito K, Nery JR, Ecker JR, Chory J | display-authors = 6 | title = Cryptochromes Interact Directly with PIFs to Control Plant Growth in Limiting Blue Light | journal = Cell | volume = 164 | issue = 1–2 | pages = 233–245 | date = januar 2016 | pmid = 26724867 | pmc = 4721562 | doi = 10.1016/j.cell.2015.12.018 }}</ref> <ref name="Reppert_2002">{{cite journal | vauthors = Reppert SM, Weaver DR | title = Coordination of circadian timing in mammals | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-08-29_418_6901/page/934 | journal = Nature | volume = 418 | issue = 6901 | pages = 935–941 | date = august 2002 | pmid = 12198538 | doi = 10.1038/nature00965 | s2cid = 4430366 | bibcode = 2002Natur.418..935R }}</ref> <ref name="Rivera_2012">{{cite journal | vauthors = Rivera AS, Ozturk N, Fahey B, Plachetzki DC, Degnan BM, Sancar A, Oakley TH | title = Blue-light-receptive cryptochrome is expressed in a sponge eye lacking neurons and opsin | journal = The Journal of Experimental Biology | volume = 215 | issue = Pt 8 | pages = 1278–1286 | date = april 2012 | pmid = 22442365 | pmc = 3309880 | doi = 10.1242/jeb.067140 }}</ref> <ref name="Rodgers_2009">{{cite journal | vauthors = Rodgers CT, Hore PJ | title = Chemical magnetoreception in birds: the radical pair mechanism | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | issue = 2 | pages = 353–360 | date = januar 2009 | pmid = 19129499 | pmc = 2626707 | doi = 10.1073/pnas.0711968106 | doi-access = free | bibcode = 2009PNAS..106..353R }}</ref> <ref name="Sancar_2010">{{cite journal | vauthors = Sancar A, Lindsey-Boltz LA, Kang TH, Reardon JT, Lee JH, Ozturk N | title = Circadian clock control of the cellular response to DNA damage | journal = FEBS Letters | volume = 584 | issue = 12 | pages = 2618–2625 | date = juni 2010 | pmid = 20227409 | pmc = 2878924 | doi = 10.1016/j.febslet.2010.03.017 }}</ref> <ref name="Sato_2006">{{cite journal | vauthors = Sato TK, Yamada RG, Ukai H, Baggs JE, Miraglia LJ, Kobayashi TJ, Welsh DK, Kay SA, Ueda HR, Hogenesch JB | display-authors = 6 | title = Feedback repression is required for mammalian circadian clock function | journal = Nature Genetics | volume = 38 | issue = 3 | pages = 312–319 | date = mart 2006 | pmid = 16474406 | pmc = 1994933 | doi = 10.1038/ng1745 }}</ref> <ref name="Selby_2000">{{cite journal | vauthors = Selby CP, Thompson C, Schmitz TM, Van Gelder RN, Sancar A | title = Functional redundancy of cryptochromes and classical photoreceptors for nonvisual ocular photoreception in mice | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 26 | pages = 14697–14702 | date = decembar 2000 | pmid = 11114194 | pmc = 18981 | doi = 10.1073/pnas.260498597 | doi-access = free | bibcode = 2000PNAS...9714697S }}</ref> <ref name="Song_2006">{{cite journal | vauthors = Song SH, Dick B, Penzkofer A, Pokorny R, Batschauer A, Essen LO | title = Absorption and fluorescence spectroscopic characterization of cryptochrome 3 from Arabidopsis thaliana | journal = Journal of Photochemistry and Photobiology. B, Biology | volume = 85 | issue = 1 | pages = 1–16 | date = oktobar 2006 | pmid = 16725342 | doi = 10.1016/j.jphotobiol.2006.03.007 }}</ref> <ref name="Stanewsky_1998">{{cite journal | vauthors = Stanewsky R, Kaneko M, Emery P, Beretta B, Wager-Smith K, Kay SA, Rosbash M, Hall JC | display-authors = 6 | title = The cryb mutation identifies cryptochrome as a circadian photoreceptor in Drosophila | journal = Cell | volume = 95 | issue = 5 | pages = 681–692 | date = novembar 1998 | pmid = 9845370 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81638-4 | s2cid = 6996815 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Thompson_2004">{{cite book | vauthors = Thompson CL, Sancar A | editor = Lenci F, Horspool WM | title = CRC handbook of organic photochemistry and photobiology | url = https://archive.org/details/crchandbookoforg0000unse_v5m3 | publisher = CRC Press | location = Boca Raton | year = 2004 | pages = 1381–89 | isbn = 978-0-8493-1348-6 | chapter= Cryptochrome: Discovery of a Circadian Photopigment}}</ref> <ref name="Todo_1996">{{cite journal | vauthors = Todo T, Ryo H, Yamamoto K, Toh H, Inui T, Ayaki H, Nomura T, Ikenaga M | display-authors = 6 | title = Similarity among the Drosophila (6-4)photolyase, a human photolyase homolog, and the DNA photolyase-blue-light photoreceptor family | url = https://archive.org/details/sim_science_1996-04-05_272_5258/page/108 | journal = Science | volume = 272 | issue = 5258 | pages = 109–112 | date = april 1996 | pmid = 8600518 | doi = 10.1126/science.272.5258.109 | s2cid = 23151554 | bibcode = 1996Sci...272..109T }}</ref> <ref name="Ukai-Tadenuma_2011">{{cite journal | vauthors = Ukai-Tadenuma M, Yamada RG, Xu H, Ripperger JA, Liu AC, Ueda HR | title = Delay in feedback repression by cryptochrome 1 is required for circadian clock function | url = https://archive.org/details/cell_2011-01-21_144_2/page/268 | journal = Cell | volume = 144 | issue = 2 | pages = 268–281 | date = januar 2011 | pmid = 21236481 | doi = 10.1016/j.cell.2010.12.019 | s2cid = 8159963 }}</ref> <ref name="urlwww.rcsb.org">{{cite web | url = http://www.rcsb.org/pdb/images/1U3C_ram_m_500.pdf | title = MolProbity Ramachandran analysis,1U3C, model 1 | publisher = www.rcsb.org | access-date = 13. 4. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121021035015/http://www.rcsb.org/pdb/images/1U3C_ram_m_500.pdf | archive-date = 21. 10. 2012 | url-status = dead }}</ref> <!--<ref name="van_der_Spek_1996">{{cite journal | vauthors = van der Spek PJ, Kobayashi K, Bootsma D, Takao M, Eker AP, Yasui A | title = Cloning, tissue expression, and mapping of a human photolyase homolog with similarity to plant blue-light receptors | journal = Genomics | volume = 37 | issue = 2 | pages = 177–82 | date = oktobar 1996 |pmid=8921389 |doi=10.1006/geno.1996.0539 |url=http://repub.eur.nl/pub/55742 |hdl=1765/55742 }}</ref>--> <ref name="Vitaterna_1999">{{cite journal | vauthors = Vitaterna MH, Selby CP, Todo T, Niwa H, Thompson C, Fruechte EM, Hitomi K, Thresher RJ, Ishikawa T, Miyazaki J, Takahashi JS, Sancar A | display-authors = 6 | title = Differential regulation of mammalian period genes and circadian rhythmicity by cryptochromes 1 and 2 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 21 | pages = 12114–12119 | date = oktobar 1999 | pmid = 10518585 | pmc = 18421 | doi = 10.1073/pnas.96.21.12114 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...9612114V }}</ref> <ref name="Weber_2005">{{cite journal | vauthors = Weber S | title = Light-driven enzymatic catalysis of DNA repair: a review of recent biophysical studies on photolyase | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Bioenergetics | volume = 1707 | issue = 1 | pages = 1–23 | date = februar 2005 | pmid = 15721603 | doi = 10.1016/j.bbabio.2004.02.010 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Zhu_2008a">{{cite journal | vauthors = Zhu H, Sauman I, Yuan Q, Casselman A, Emery-Le M, Emery P, Reppert SM | title = Cryptochromes define a novel circadian clock mechanism in monarch butterflies that may underlie sun compass navigation | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 1 | pages = e4 | date = januar 2008 | pmid = 18184036 | pmc = 2174970 | doi = 10.1371/journal.pbio.0060004 }}</ref> <ref name="Zhu_2008b">{{cite journal | vauthors = Zhu H, Yuan Q, Briscoe AD, Froy O, Casselman A, Reppert SM | title = The two CRYs of the butterfly | journal = Current Biology | volume = 15 | issue = 23 | pages = R953–R954 | date = decembar 2005 | pmid = 16332522 | doi = 10.1016/j.cub.2005.11.030 | s2cid = 2130485 | doi-access = free }}</ref> == Vanjski linkovi == * {{MeshName|cryptochrome}} * [http://www.umassmed.edu/neuroscience/faculty/reppert.cfm?start=0 Cryptochrome circadian clock in Monarch Butterflies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121112812/http://www.umassmed.edu/neuroscience/faculty/reppert.cfm?start=0 |date=21. 11. 2011 }}, by Steven M. Reppert, Department of Neurobiology, University of Massachusetts * [http://www.ks.uiuc.edu/Research/cryptochrome/ Cryptochrome and Magnetic Sensing], ''Theoretical and Computational Biophysics Group'' at the University of Illinois at Urbana-Champaign * [http://www.rcsb.org/pdb/explore.do?structureId=2IJG 2IJG] at the [[Protein Data Bank]]; 3-D structure of ''Arabidopsis'' cryptochrome 3, obtained by X-ray crystallography. * [https://web.archive.org/web/20130507141539/http://stke.sciencemag.org/cgi/content/full/sigtrans;CMP_13010/DC1 Animated model of murine circadian pathway, including role of Cry] * {{PDBe-KB2|P97784|Mouse Cryptochrome-1}} {{Flavoproteini}} {{popravak DNK}} [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Biološki pigmenti]] [[Kategorija:Receptori]] [[Kategorija:Biljna spoznaja]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 11]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 12]] 16uo0j1suqmw687boewhxw93k53d0t0 0 496260 3914776 3903614 2026-07-26T17:06:46Z WumpusBot 120674 /* Također pogledati */ razne ispravke 3914776 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:EXCOMM_meeting,_Cuban_Missile_Crisis,_29_October_1962.jpg|mini| Sastanak EXCOMM-a tokom [[Kubanska raketna kriza|kubanske raketne krize]], krize između Sjedinjenih Država i Sovjetskog Saveza zbog balističkih projektila na Kubi]] '''Kriza''' ([[Množina|PL]]: '''krize''' ; [[Pridjevi|ADJ]]: '''kritično''') je bilo koji događaj ili period koji će (ili bi mogao) dovesti do nestabilne i opasne situacije koja utiče na pojedinca, grupu ili cijelo društvo. Krize su negativne promjene u ljudskim i ekološkim pitanjima, posebno kada se pojave naglo, sa malo ili bez upozorenja. Opuštenije rečeno, kriza je vrijeme testiranja za hitan slučaj. == Etimologija == Engleska riječ ''krisis'' je posuđena iz latinskog, koja je pak posuđena iz [[Starogrčki jezik|grčkog]] {{Jezik|el|κρίσις}} ''krisis'' 'diskriminacija, odluka, kriza'.<ref name="oed">''[[Oxford English Dictionary]]'', 1893, [https://www.oed.com/view/Entry/44539 ''s.v.'' 'crisis']</ref> Imenica je izvedena od glagola {{Jezik|el|κρίνω}} ''krinō'', što znači 'razlikovati, izabrati, odlučiti'.<ref>[[Henry George Liddell]], [[Robert Scott (philologist)|Robert Scott]], [[Henry Stuart Jones]], ''[[A Greek–English Lexicon]]'', revised 1940, ''s.v.'' [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dkri%2Fsis κρίσις], [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/morph?l=kri%2Fnw&la=greek&can=kri%2Fnw0&prior=h(&d=Perseus:text:1999.04.0057:entry=kri/sis&i=1#lexicon κρίνω]</ref> U engleskom jeziku ''kriza'' je prvi put korištena u medicinskom kontekstu, za vrijeme u razvoju bolesti kada promjena ukazuje na oporavak ili smrt, odnosno prekretnicu. Korištena je i za veliku promjenu u razvoju bolesti.<ref name="oed"/> Do sredine sedamnaestog vijeka, poprimila je figurativno značenje "bitno važne ili odlučujuće faze u napretku bilo čega", posebno perioda neizvjesnosti ili poteškoća,<ref name="oed" /> bez nužne implikacije na tačke odluke. == Definicija == Kriza se često povezuje s konceptom [[Psihološki stres|psihološkog stresa]] i koristi se za sugeriranje zastrašujućeg ili iscrpljujućeg iskustva. Općenito, kriza je situacija „složenog sistema“ (porodica, ekonomija, društvo. Imajte na umu da jednostavni sistemi ne ulaze u krizu. Možemo govoriti o krizi moralnih vrijednosti, ekonomskoj ili političkoj krizi, ali ne i motornoj krizi) kada sistem loše funkcioniše (sistem i dalje funkcioniše, ali se ne raspada), neophodna je hitna odluka da se zaustavi dalji raspad. sistema, ali uzroci disfunkcije nisu odmah identifikovani (uzroci su toliko brojni, ili nepoznati, da je nemoguće donijeti racionalnu, informisanu odluku da se situacija preokrene).<ref>{{Cite journal|last=Bundy|first=J.|last2=Pfarrer, M. D.|last3=Short, C. E.|last4=Coombs, W. T.|year=2017|title=Crises and crisis management: Integration, interpretation, and research development|url=https://digitalcommons.pepperdine.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1235&context=faculty_pubs|journal=Journal of Management|volume=43|issue=6|pages=1661–1692|doi=10.1177/0149206316680030}}</ref> Kriza ima nekoliko ključnih karakteristika. Seeger, Sellnow i Ulmer <ref>{{Cite journal|last=Seeger|first=M. W.|last2=Sellnow|first2=T. L.|last3=Ulmer|first3=R. R.|year=1998|title=Communication, organization, and crisis|journal=Communication Yearbook|volume=21|pages=231–275|doi=10.1080/23808985.1998.11678952}}</ref> kažu da krize imaju četiri definišuće karakteristike koje su "specifični, neočekivani i nerutinski događaji ili nizovi događaja koji [stvaraju] visok nivo neizvjesnosti i prijetnje ili percipirane prijetnje visokom prioritetu ciljeva organizacije." Dakle, prve tri karakteristike su da događaj jeste : 1. neočekivan (tj. iznenađenje) : 2. stvara nesigurnost : 3. smatra se prijetnjom važnim ciljevima : Venette <ref>Venette, S. J. (2003). Risk communication in a High Reliability Organization: APHIS PPQ's inclusion of risk in decision making. Ann Arbor, MI: UMI Proquest Information and Learning.</ref> tvrdi da je "kriza proces transformacije u kojem se stari sistem više ne može održati." Stoga je četvrti kvalitet koji definiše potreba za promjenom. Ako promjena nije potrebna, događaj bi se preciznije mogao opisati kao neuspjeh. Osim prirodnih kriza koje su inherentno nepredvidive (vulkanske erupcije, cunamiji, itd.), većinu kriza s kojima se suočavamo stvara čovjek. Stoga zahtjevi da budu 'neočekivani' zavise od toga da čovjek propusti da primijeti početak kriznih uslova. Neke od naših nesposobnosti da prepoznamo krize prije nego što postanu opasne su posljedica poricanja i drugih psiholoških reakcija <ref>Mitroff.I. (2005) Why some companies emerge stronger and better from a crisis, p36</ref> koje pružaju pomoć i zaštitu našim emocijama. Drugačiji niz razloga zašto ne primjećujemo početak krize je taj što dopuštamo da nas 'prevare' da povjerujemo da nešto radimo iz lažnih razloga. Drugim riječima, radimo pogrešne stvari iz pravih razloga. Na primjer, mogli bismo vjerovati da rješavamo prijetnje klimatskih promjena uključivanjem u privrednu trgovinsku aktivnost koja nema stvarnog utjecaja na klimu. Mitroff i Silvers <ref>Mitroff & Silvers, (2009) Dirty rotten strategies</ref> navode dva razloga za ove greške, koje klasifikuju kao greške tipa 3 (nenamjerne) i tip 4 (namjerne). Efekat naše nesposobnosti da se posvetimo mogućim rezultatima naših akcija može dovesti do krize. Iz ove perspektive, mogli bismo korisno naučiti da će nerazumijevanje pravih uzroka naših poteškoća vjerovatno dovesti do ponovljenog nizvodnog 'povratnog udara'. Kada je riječ o [[Nacionalna država|državama]], Michael Brecher je, na osnovu [[studija slučaja]] projekta [[Međunarodno krizno ponašanje|Međunarodnog kriznog ponašanja]] (ICB), predložio drugačiji način definisanja krize jer su uslovi percepcije koje imaju [[Odlučivanje|donosioci odluka]] na najvišem nivou dotičnog aktera:<ref>Shlaim, Avi, ''The United States and the Berlin Blockade, 1948–1949: a study in crisis decision-making'', University of California Press, Berkeley, 1983, p.5</ref> 1 [[prijetnja]] osnovnim vrijednostima, sa [[wiktionary:simultaneous|istovremenom]] ili naknadnom 2. velikom [[Vjerovatnoća|vjerovatnoćom]] umiješanosti u [[Borba|vojna neprijateljstva]], i sviješću o 3. ograničenom vremenu za odgovor na spoljnu vrijednosnu prijetnju. === Kineska riječ za "krizu" === Često se u zapadnom motivacionom govoru kaže da se kineska riječ za "krizu" sastoji od dva kineska slova koja označavaju "opasnost" i "prilika". To, međutim, lingvisti smatraju pogrešnom percepcijom.<ref name="mair">{{Cite web|url=http://pinyin.info/chinese/crisis.html|title=danger + opportunity ≠ crisis: How a misunderstanding about Chinese characters has led many astray|last=Mair|first=Victor H.|authorlink=Victor H. Mair|year=2005|publisher=PinyinInfo.com|access-date=21. 5. 2020}}</ref> == Politička kriza == Također pogledati: [[Ustavna kriza]] == Ekonomija == ''Ekonomska kriza'' je oštar prelaz u [[Recesija|recesiju]]. Vidi na primjer [[Ekonomska kriza u Meksiku 1994|ekonomsku krizu iz 1994. u Meksiku]], [[Argentinska ekonomska kriza (1999–2002)|argentinsku ekonomsku krizu (1999–2002)]], [[Južnoamerička ekonomska kriza 2002|ekonomsku krizu Južne Amerike iz 2002.]], [[Ekonomska kriza Kameruna|Ekonomsku krizu Kameruna]]. [[Teorija krize]] je centralno dostignuće u zaključcima [[Karl Marx]]ove kritike kapitala. [[Finansijska kriza]] može biti [[Bankarska kriza|bankarska]] ili [[valutna kriza]]. == Okolinska kriza == Krize koje se odnose na životnu sredinu uključuju: === Ekološka katastrofa === '''Ekološka katastrofa''' je [[katastrofa]] koja je uzrokovana ljudskim aktivnostima i ne treba je miješati sa [[Prirodna katastrofa|prirodnim katastrofama]]. U ovom slučaju, uticaj ljudske promjene [[ekosistem]]a doveo je do široko rasprostranjenih i/ili dugotrajnih posljedica. To može uključivati smrt životinja (i ljudi) i biljnih sistema, ili ozbiljno narušavanje ljudskog života, što može zahtijevati migraciju. === Prirodna katastrofa === ''Prirodna katastrofa'' je posljedica '''prirodne [[Hazard|opasnosti]]''' (npr. [[Vulkanska erupcija|vulkanske erupcije]], [[zemljotres]]a, [[Klizište|klizišta]]) koja prelazi iz potencijalne u aktivnu fazu i kao rezultat utiče na ljudske aktivnosti. Ljudska ranjivost, pogoršana nedostatkom planiranja ili nedostatkom odgovarajućeg [[Upravljanje u hitnim slučajevima|upravljanja vanrednim situacijama]], dovodi do finansijskih, strukturalnih i ljudskih gubitaka. Gubitak koji nastaje zavisi od kapaciteta stanovništva da podrži ili odoli katastrofi, njihove otpornosti.<ref>{{Cite book|last=G. Bankoff, G. Frerks, D. Hilhorst (''eds.'')|title=Mapping Vulnerability: Disasters, Development and People|url=https://archive.org/details/mappingvulnerabi0000unse|year=2003|isbn=1-85383-964-7}}</ref> Ovo shvatanje je koncentrisano u formulaciji: "katastrofe se dešavaju kada opasnosti susreću [[ranjivost]]".<ref>{{Cite book|last=B. Wisner|title=At Risk – Natural hazards, people's vulnerability, and disasters|url=https://archive.org/details/atrisknaturalhaz0000unse_u1a0|last2=P. Blaikie|last3=T. Cannon|last4=I. Davis|publisher=Wiltshire: Routledge|year=2004|isbn=0-415-25216-4}}</ref> Prirodna opasnost stoga nikada neće rezultirati prirodnom katastrofom u područjima bez ugroženosti, npr. jaki zemljotresi u nenaseljenim područjima. Za liste prirodnih katastrofa, pogledajte listu katastrofa ili [[Lista najsmrtonosnijih prirodnih katastrofa|listu najsmrtonosnijih prirodnih katastrofa]]. === Ugrožene vrste === ''Ugrožena vrsta'' je populacija organizma kojoj prijeti opasnost od [[Izumiranje|izumiranja]] jer je ili malobrojna ili joj prijeti promjena okolišnih parametara ili parametara grabežljivaca. Ugrožena vrsta je obično taksonomska [[Vrsta (biologija)|vrsta]], ali može biti još jedna [[evolucijski značajna jedinica]]. [[Međunarodna unija za očuvanje prirode i prirodnih resursa|Svjetska unija]] za zaštitu prirode (IUCN) klasifikovala je 38 posto od 44.837 vrsta koje su do 2008. godine procijenjene kao ugrožene.<ref name="IUCN">{{Cite web|url=http://cmsdata.iucn.org/downloads/the_iucn_red_list_a_key_conservation_tool_factsheet_en.pdf|title=Factsheet: The IUCN Red List a key conservation tool (2008)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726195620/http://cmsdata.iucn.org/downloads/the_iucn_red_list_a_key_conservation_tool_factsheet_en.pdf|archive-date=26. 7. 2011|url-status=dead|access-date=20. 12. 2009}}</ref> == Međunarodne krize == Za informacije o krizama u oblasti studija [[Međunarodni odnosi|međunarodnih odnosa]] pogledajte [[upravljanje krizama]] i [[međunarodna kriza]]. U ovom kontekstu, kriza se može slobodno definisati kao situacija u kojoj postoji percepcija prijetnje, povećana anksioznost, očekivanje mogućeg nasilja i uvjerenje da će bilo koje djelovanje imati dalekosežne posljedice (Lebow, 7–10). == Lična kriza == [[Datoteka:Schnorr_von_Carolsfeld_Bibel_in_Bildern_1860_131.png|desno|mini| Glasnici dolaze Jobu, svaki sa lošim vijestima, drvorez [[Julius Schnorr von Karolsfeld|Juliusa Schnorr von Karolsfelda iz 1860.]]]] Lična kriza nastaje kada pojedinac više ne može da se nosi sa situacijom.<ref name="Lancely">Lanceley, F. J. (2003). On-Scene Guide for Crisis Negotiators, Second Edition (2nd ed.). London: CRC Press.</ref> Tome prethode događaji izvanredne prirode koji izazivaju ekstremnu napetost i stres u pojedincu, odnosno krizu, koja onda zahtijeva krupne odluke ili radnje za rješavanje. Krize mogu biti izazvane širokim spektrom situacija uključujući, ali ne ograničavajući se na, [[Ekstremno vrijeme|ekstremne vremenske]] uslove, iznenadnu promjenu zaposlenja/finansijskog stanja, hitne medicinske slučajeve, dugotrajnu bolest i društvena ili porodična previranja. Krize su jednostavno promjena u događajima koji čine svakodnevni život osobe i onih u njenom bliskom okruženju, kao što su gubitak posla, ekstremne finansijske teškoće, ovisnost/zloupotreba supstanci i druge situacije koje mijenjaju dotadašnji život i zahtijevaju radnju koja je izvan "normalne" dnevne rutine. Osoba koja prolazi kroz krizu doživljava stanje mentalne neravnoteže, u kojem se ego bori da uravnoteži unutrašnje i vanjske zahtjeve.<ref name="Woolley">{{Cite journal|last=Woolley|first=N|year=1990|title=Crisis theory: A paradigm of effective intervention with families of critically ill people|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-advanced-nursing_1990-12_15_12/page/1402|journal=[[Journal of Advanced Nursing]]|volume=15|issue=12|pages=1402–1408|doi=10.1111/j.1365-2648.1990.tb01782.x|pmid=2283452}}</ref> U ovom slučaju, navedena osoba [[Mehanizam suočavanja|pribjegava mehanizmima]] suočavanja sa stresom. Različiti mehanizmi suočavanja uključuju:<ref name="NBPG">Nursing Best Practice Guideline: Shaping the future of Nursing. (Electronic book). Appendix C - Assessment of coping skills and support systems. (Page 53). Executive Director: Doris Grispun, RN, MScN, Ph.D. Date: August 2002.</ref> * Visoke emocije (plakanje, fizičko povlačenje) * Odbrambene mehanizme (odricanje, represija) * Donošenje ishitrenih odluka * Izražavanje snažnih emocija kroz ponašanje prije nego kroz riječi. * Stavljanje stvari na čekanje U nekim slučajevima, pojedincu koji prolazi kroz krizu je teško prilagoditi se situaciji. Budući da je to izvan njihovog normalnog opsega funkcionisanja, uobičajeno je da neko izdrži borbu za kontrolu emocija. Ovaj nedostatak kontrole može dovesti do suicidalnih tendencija, zloupotrebe supstanci, problema sa zakonom i općenito izbjegavanja resursa dostupnih za pomoć. Jedan takav resurs koji se koristi za pomoć pojedincu u krizi je njihov sistem socijalne podrške, koji može doći u obliku porodice, prijatelja, saradnika ili zdravstvenih radnika. Važno je da se sistem podrške sastoji od ljudi kojima pojedinac vjeruje. Iako ovi sistemi podrške igraju ključnu ulogu u pružanju pomoći pojedincu u krizi, oni su također osnovni uzrok dvije trećine kriza mentalnog zdravlja.<ref name="NBPG"/> Gore navedene krize mentalnog zdravlja mogu uključivati bračne probleme, napuštanje, roditeljske sukobe i porodične borbe. Kako bi se nekome pomoglo u krizi, ključno je biti u stanju prepoznati znakove koji ukazuju na to da prolazi kroz unutrašnji sukob. Ovi znakovi, kao i gore spomenuti mehanizmi suočavanja, uključuju:<ref name="Lancely"/><ref>Vecchi, G. M. (2009). Conflict and crisis communication. Annals of the American Psychotherapy Association, 12(2), 32-29.</ref> * Iracionalno i/ili usko razmišljanje * Smanjen raspon pažnje * Nejasne motive * Neorganizovan pristup rješavanju problema * Otpor prema komunikaciji * Nesposobnost da se napravi razlika između velikih i malih problema * Promjena/izmjena društvenih mreža === Načini upravljanja krizom === Kao što je već spomenuto, današnja kriza se može prevazići primjenom mehanizama kao što su: [[spavanje]], [[Socijalno odbacivanje|odbijanje]], fizička [[Vježbajte|vježba]], [[meditacija]] i [[Misao|razmišljanje]]. Za pomoć pojedincima da povrate emocionalnu ravnotežu, može se koristiti intervencija. Sveukupni cilj krizne intervencije je vratiti pojedinca na nivo funkcionisanja prije krize ili više uz pomoć grupe za socijalnu podršku. Kao što je rekla Judith Swan, postoji jaka korelacija između klijentove emocionalne ravnoteže i povjerenja u njihov sistem podrške koji će im pomoći tokom krize.<ref>Swan, J., & Hamilton, P.M. (2014). Mental health crisis management. Wild Iris Medical Education, Inc.</ref> Koraci krizne intervencije su: procijeniti situaciju na osnovu obrazaca ponašanja pojedinca, odlučiti koja vrsta pomoći je potrebna (napraviti plan akcije), i na kraju poduzeti akciju/intervenciju, na osnovu sposobnosti pojedinca da povrati ravnotežu.<ref name="Woolley"/> U kontekstu prirodnih katastrofa i drugih kriza povezanih s klimatskim promjenama, emocionalna aktivacija je uobičajena. Kolektivna obrada emocionalnih iskustava važan je dio omogućavanja pojedincima da povećaju svoju otpornost, što dovodi do većeg angažmana zajednice i osjećaja pripadnosti. Kada se pruži odgovarajuća podrška za emocionalna iskustva, emocije izazvane klimatskim promjenama su prilagodljive.<ref>{{Cite journal|last=Kieft|first=J.|last2=Bendell|first2=J|year=2021|title=The responsibility of communicating difficult truths about climate influenced societal disruption and collapse: an introduction to psychological research|url=https://insight.cumbria.ac.uk/id/eprint/5950|journal=Institute for Leadership and Sustainability (IFLAS) Occasional Papers|volume=7|pages=1–39}}</ref> Udruženje registrovanih medicinskih sestara Ontarija predložilo je ABC model za bavljenje intervencijama klijenata u krizama:<ref>Registered Nurses’ Association of Ontario. (2006). Crisis intervention. Toronto, ON: Registered Nurses’ Association of Ontario.</ref> # Osnovne vještine praćenja (učiniti da je osobi udobno, da ostane smirena, itd.) 2. Identificiranje problema i terapijske interakcije (istražite njihove percepcije, identificirajte izvore emocionalnog stresa, identificirajte poremećaje u ponašanju, koristite terapeutske interakcije) 3. Suočavanje i pregovaranje (identificirati pokušaje suočavanja, predstaviti alternativne strategije suočavanja, pratiti nakon krize) === Prednosti slušanja u krizi === Štaviše, još jedan metod za pomoć pojedincima koji pate u krizi je aktivno slušanje; definira se kao sagledavanje okolnosti iz druge perspektive i stavljanje do znanja drugoj osobi da pregovarač (pomagač) razumije njihovu perspektivu. Na taj način uspostavljaju povjerenje i odnos pokazujući empatiju, razumijevanje i objektivnost na način bez osuđivanja. Važno je da pregovarač osluškuje verbalne i neverbalne reakcije osobe u nevolji, kako bi mogao označiti emociju koju pojedinac pokazuje. Dakle, ovo pokazuje da je pomagač emocionalno podešen. Nadalje, postoje i druge tehnike koje se mogu koristiti za demonstriranje aktivnog slušanja kao što su parafraziranje, tišina i reflektiranje ili zrcaljenje. Cilj aktivnog slušanja je zadržati osobu da govori o svojoj situaciji.<ref name="Lancely"/> == U teoriji haosa == Kada se modifikuje kontrolni parametar haotičnog sistema, haotični [[atraktor]] dodiruje nestabilnu periodičnu orbitu unutar basena privlačenja izazivajući naglo širenje u atraktoru. Ovaj fenomen se naziva unutrašnja kriza u haotičnom sistemu. == Također pogledati == * [[kineska riječ za "krizu"]] * [[Ustavna kriza]] * [[Državni udar]] * [[Krizno stanje]] * [[Upravljanje krizama]] * [[Kriza taoca]] * [[Humanitarna kriza]] * [[Signal za pomoć]] ** [[Mayday (signal distress)|Mayday]] ** [[SOS]] * [[Ekološka kriza]] * [[Energetska kriza]] * [[Časopis za vanredne situacije i upravljanje krizama]] * [[Kriza srednjih godina]] * [[Revolucija]] * [[Rat]] * [[Crysis]] == Reference == {{Refspisak}} * {{Commonscat-inline|Crises}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Strateški menadžment]] [[Kategorija:Međunarodni odnosi]] [[Kategorija:Sigurnost]] dc075hwkjoxzzmmi767zc8ow1kc5waf 0 497074 3914816 3902943 2026-07-26T17:16:40Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914816 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Svjetska baština | SB = Nemrut Dağ | zvanični_naziv = | slika = East Terrace (4961356591).jpg | veličina_slike = | opis = | dio = | sadrži = | lokacija = {{flag|Turska}} | kriterij = i,iii,iv | ID = 448 | koordinate = | godina = 1987. | proširenja = | ugroženost = | površina = 11 ha | tampon-zona = | veb-sajt = <ref>[https://whc.unesco.org/en/list/448 UNESCO]</ref> | locmapin = | opis_karte = | širina_karte = | reljef = <!-- "1" za refeljnu kartu ako je dostupna --> | dijete = <!-- "yes" ako je ova infokutija unutar neke druge --> | ugrađeno = <!-- za ugrađivanje druge infokutije unutar ove --> }} '''Nemrut Dağ''' je [[planina]] u planinskom lancu [[Taurus]] na jugoistoku [[Turska|Turske]]. Poznata je po vrhu na kojem su podignute brojne velike statue oko kraljevske grobnice iz 1. vijeka p. n. e.<ref name=uno>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/448 |title= Hram grobnica Nemrut Dağ |work=UNESCO - whc.unesco.org |access-date= 24. 1. 2023}}</ref>. Neki od [[kamen]]ih blokova teški su oko 9 tona. Statue i grobnice su jedna je od najambicioznijih građevina helenističkog perioda i mauzolej [[Antioha I]] (69–34. p. n. e.), vladara Komagena, kraljevine osnovane sjeverno od [[Sirija|Sirije]] i [[Eufrat]]a nakon raspada [[Aleksandar Veliki|Aleksandrovog]] carstva. Karakteristike mauzoleja i loza sahranjenih kraljeva, pripadaju dvostrukoj, grčkoj i [[Perzija|perzijskoj]] kulturi. == Svjetska baština == Nemrut Dağ je 1987. godine uvršten na listu [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].<ref name=turska>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/tr |title= Turska, spomenici upisani na listu svjetske baštine|work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. 1. 2023}}</ref> Zauzima površinu prečnika 145&nbsp;m, sa tri strane okruženu terasama. Sa istočne i zapadne terase su dva odvojena reda. Pet divovskih sjedećih kipova od krečnjaka, identificiranih po svojim natpisima kao božanstava, okrenuto je prema van od [[Tumuli|tumula]] na gornjem nivou istočne i zapadne terase. Na krajevima su okružene statuama životinja čuvara – [[lav]]a i [[Orao|orla]]. Kipovi su bili u sjedećem položaju, a njihova imena su bila uklesana u njihova postolja. Glave su im naposljetku odvojene od tijela, najvjerojatnije tokom [[Kršćanstvo|kršćanskog]] ikonoklazma, i danas leže razbacane po cijelom lokalitetu. Uništenje kipova ubrzava i činjenica da svake godine provedu pola godine zatrpane [[snijeg]]om. Glave kipova su otpale na donji nivo, sa dva reda stela od pješčenjaka, postavljenih na postolje sa oltarom ispred svake stele. U jednom redu nalaze se reljefni kipovi Antiohovih perzijskih predaka po ocu, a u drugom njegovih makedonskih predaka po majci. === Arheologija === Lokalitet je 1881. godine iskopao [[Karl Sester]], [[Njemačka|njemački]] inženjer, tražeći transportne rute za [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlije]]. [[Arheologija|Arheolog]] Theresa Goell je iskopavanja na lokalitetu počela 1954. Ni njena ni kasnija iskopavanja nisu uspjela otkriti Antiohovu grobnicu. Ipak se vjeruje da je ovo mjesto njegovog sahranjivanja. Svi "odrubljeni" kipovi nisu vraćeni u prvobitno stanje. == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|Mount Nemrut}} {{Svjetska baština u Turskoj}} {{DEFAULTSORT:Nemrut Dag,}} [[Kategorija:Svjetska baština u Turskoj]] [[Kategorija:Arheologija u Turskoj]] 2vwj86vhnm9zdezthny4kiewmyvgzzo 0 497140 3914567 3904635 2026-07-26T12:32:03Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914567 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Audiologija}} [[slika:2022-02-19 Ear inspection.jpg|thumb|Pregled uha]] '''Otologija''' je grana [[medicina|medicine]] koja proučava normalnu i [[patologija|patološku]] [[anatomija|anatomiju]] i [[fiziologija|fiziologiju]] [[uho|ušiju]] ([[sluh ( čulo)|sluh]] i [[Vestibulski sistem|vestibulskii]] [[čulni sistem]] i srodne strukture i funkcije) kao i njihove [[bolest]]i, [[dijagnoza|dijagnozu]] i liječenje.<ref>{{cite journal |last1=Pappas |first1=Dennis G. |title=Otology Through the Ages |url=https://archive.org/details/sim_otolaryngology-head-and-neck-surgery_1996-02_114_2/page/173 |journal=Otolaryngology–Head and Neck Surgery |date=1. 2. 1996 |volume=114 |issue=2 |pages=173–196 |doi= 10.1016/s0194-5998(96)70162-6|pmid=8637729 |language=en |issn=0194-5998}}</ref><ref>{{cite web | title = Otolaryngology (ENT)/Head and Neck Surgery | publisher = Mayo Clinic | url = https://www.mayoclinic.org/departments-centers/otology-and-neurotology/overview/ovc-20426755 | access-date = 18 Sep 2020}}</ref> Otološka hirurgija općenito se odnosi na operaciju [[srednjed uho|srednjeg uha]] i [[mastoidna kost|mastoida]] povezane s hroničnim ''[[otitis media]]'', kao što je [[timpanoplastika]], ili operacija bubnjića, osikuloplastika ili operacija slušne kosti i [[mastoidektomija]]. Otologija također uključuje hirurško liječenje konduktivnog gubitka sluha, kao što je [[stapedektomija]] operacija [[otoskleroza|osteoskleroze]]. [[Neurotologija]], srodna oblast medicine i subspecijalnost [[otolaringologija|otorinolaringologije]], je proučavanje bolesti [[unutrašnje uho|unutrašnjeg uha]], koje mogu dovesti do poremećaja sluha i ravnoteže. Neurotološka hirurgija općenito se odnosi na operaciju unutrašnjeg uha ili operaciju koja uključuje ulazak u unutrašnje uho uz rizik za organe [[sluh]]a i ravnoteže, uključujući [[labirintektomija|labirintektomiju]], operaciju [[pužnica|pužničnih]] implantata i operaciju tumora sljepooćne kosti, kao što je intrakanalikulski [[akustični neurom]]. Neurotologija je proširena tako da uključuje operaciju lateralne baze lobanje za liječenje unutarkranijskih tumora povezanih s uhom i okolnim živčanim i vaskularnim strukturama, kao što su veliki [[cerebelum]]ski pontinski ugaoni [[akustični neurom]]i, tumori ''[[glomus jugulare]]'' i tumori facijalnog živca . Neki od problema otologije uključuju: * identificiranje osnovnih mehanizama [[Ménièreova bolest|Ménièreove bolesti]], * pronalaženje uzroka [[tinitus]]a i razvijanje metoda liječenja, * definiranje razvoja i progresije ''[[otitis media]]'' Povezani problemi neurotologije uključuju: * proučavanje obrade signala kod [[pužnični implasntat|pužničnog implantata]] pacijenta, * istraživanje posturnih kontrolnih područja i [[Vestibulski sistem|vestibulo-okularnih]] mehanizama. * proučavanje genetike [[akustični neurom|akustičnih neuroma]] kod pacijenata sa [[neurofibromatoza|neurofibromatozom]], kako bi se bolje razumjelo kako liječiti ove tumore i spriječiti njihov rast. ==Također pogledajte== *[[Audiologija]] *[[Neurologija]] *[[Stenversova projekcija]] == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{medicina}} {{Sluh i ravnoteža}} {{Grupe bolesti}} [[Kategorija:Otologija| ]] [[Kategorija:Otorinolaringologija| ]] [[Kategorija:Medicinska terminologija]] 7iebzcprdlqusi2p9aslh5e0dxjfi81 0 497229 3914474 3905423 2026-07-26T12:00:21Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914474 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Władysław Lam | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1893|8|29}} | mjesto_rođenja = [[Konjic]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1984|1|1|1893|8|29}} | mjesto_smrti = [[Gdańsk]], [[Poljska]] | mjesto_počivanja = Gdańsk | nacionalnost = poljska | druga_imena = | alma_mater = Likovna akademija u Krakovu | zanimanje = slikar, grafičar i umjetnički kritičar | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | stil = | supružnik = | veb-sajt = | potpis = }} [[Datoteka:Grób_Władysława_Lama_i_Anny_Fiszer.jpg|mini|Grob u Gdańsku]] '''Władysław Lam''' (fonetski: Vladislav Lam; [[Konjic]], [[29. august|24. augusta]] [[1893.]] – [[Gdańsk]], [[1. januar]]a [[1984.]]) bio je [[Poljska|poljski]] [[Slikarstvo|slikar]], [[Grafika|grafičar]] i umjetnički kritičar. == Biografija == Rodio se u bosanskohercegovačkom gradu Konjicu, gdje je pohađao osnovnu školu. Od 1904. pohađao je gimnaziju u Sarajevu, zajedno sa [[Ivo Andrić|Ivom Andrićem]]. Maturu je položio 1912. u [[Tuzla|Tuzli]]. O tom periodu života pisao je u knjizi „Gradić na Neretvi”, izdatoj na poljskom 1973.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pg.edu.pl/uczelnia/ludzie-pg/zlota-ksiega/pionierzy-pg/lam-wladyslaw|title=Lam Władysław {{!}} Politechnika Gdańska|website=pg.edu.pl|language=pl|access-date=27. 2. 2023|archive-date=12. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112224550/https://pg.edu.pl/uczelnia/ludzie-pg/zlota-ksiega/pionierzy-pg/lam-wladyslaw|url-status=dead}}</ref> Već u djetinjstvu je uočen njegov slikarski talenat. Po dolasku u [[Krakov]] 1912. upisao se na Likovnu akademiju u klasama [[Teodor Axentowicz|Teodora Axentowicza]] i [[Józef Mehoffer|Jozefa Mehoffera]]. 1918. je diplomirao i počeo profesionalni život. Bio je nastawnik fizičkog vaspitanja u [[Łódź|Łodziu]], učitelj crtanja u vojnoj školi br.2 u [[Modlin]]u i u gimnaziji u [[Poznań|Poznanju]]. 1925. je otišao u [[Francuska|Francusku]], boravio je u [[Pariz]]u i putovao po južnoj Francuskoj, slikao arhitektonske vidike i pejsaže. Bio je član i sekretar umjetničkih skupina ''Świt'' i ''Plastyka'', u njegove zadatke spadala je između ostalog organizacija izložbi. 1929. je ponovo otišao u Francusku, a vrativši se pridružio grupi Nowa Generacija i nastanio se u [[Lavov]]u. Slikao je figuralne kompozicije, portrete, arhitektonske vidike i pejsaže. 1934. je postao šef Katedre smjera crtanja na Lavovskoj politehnici, dobiviši titulu zamjenika profesora. Nakon što je okupator osvojio Lavov, Władysław Lam je bio obuhvaćen zabranom obavljanja posla predavača. 1945., zahvaljujući intervenciji prof. Stanisława Łukasiewicza, nakon iseljenja iz Lavova stigao je u Gdańsk i pridružio se grupi koja je organizirala Odsjek za arhitekturu na Gdanskoj politehnici. Određeno vrijeme vršio je dužnost dekana. Njegov zadatak je bio organizovati Katedru crteža i vajarstva. Bio je osnivač udruženja slikara i vajara, koje je organizovalo i izložbu slikarstva na Gdanskoj politehnici. 1948. je izabran za vanrednog profesora crtanja, vajarstva i slikanja na Odsjeku za arhitekturu GP. Istovremeno je predavao u Državnoj visokoj školi likovne umjetnosti u [[Sopot (Poljska)|Sopotu]]. I nakon penzionisanja je nastavio pedagoški rad i slikao; od 1956. je eksperimentirao s apstrakcijom s elementima aluzije. U djelatnost Władysława Lama spada i umjetnička kritika, bio je autor i koautor mnogih knjiga, eseja i članaka u časopisima, kao i tekstova u katalozima izložbi. Nakon 1945. putovao je po Evropi, pozivali su ga u [[Italija|Italiju]] (1957.), [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviju]] (1958.), Francusku (1968.), [[Švicarska|Švicarsku]] i [[Zapadna Njemačka|SR Njemačku]]. Tokom cijelog poslijeratnog perioda je stvarao, učestvovao je u mnogim izložbama u zemlji i inostranstvu. Radio je i litografije i drvoreze, a stvorio je autorsku tehniku monorita. Odlikovan je između ostalog Oficirskim ordenom (1964.) i Krstom Ordena Obnove Poljske (1978.).<ref name=":0" /> Umro je u dobi od 90 godina u Gdańsku. Sahranjen je na tamošnjem Groblju Srebrzysko. 21. maja 2021. svečano je inaugurirana spomen ploča na zgradi u Podhalanskoj ulici 15 u Olivi, posvećena Wladyslawu Lamu, Anni Fiszer<ref>{{Cite web|url=https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=FISZER_ANNA|title=FISZER ANNA|website=gdansk.gedanopedia.pl|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701020815/https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=FISZER_ANNA|archive-date=1. 7. 2022}}</ref> i Kazimierzu Sramkiewiczu. U svečanosti je učestvovala gradonačelnica Gdańska.<ref>{{Cite web|url=https://staraoliwa.pl/aktualnosci/item/4908-przy-ul-podhalanskiej-odslonieto-tablice-upamietniajaca-troje-artystow-z-oliwy.html|title=Przy ul. Podhalańskiej odsłonięto tablicę upamiętniającą troje artystów z Oliwy|date=21. 5. 2021|website=Stara Oliwa|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701023128/https://staraoliwa.pl/aktualnosci/item/4908-przy-ul-podhalanskiej-odslonieto-tablice-upamietniajaca-troje-artystow-z-oliwy.html|archive-date=1. 7. 2022|access-date=27. 2. 2023}}</ref> == Djela == === '''Slikarstvo (izabrana djela)''' === * Djevojčica s lutkom * Dječak. Apač * Portret majke * San * Stari most u Mostaru * Građevina od kocaka * Pejsaž iz Olive * Južni pejsaž * Korpica * Janje * Stari zid * Vizija grada === Književnost === * Razmišljanja o umjetnosti * Slikarstvo i njegovi principi * Slikarstvo kroz vijekove * Svjetla i sjene * Stvaralaštvo kao fenomen životnog instinkta * Problemi likovnog odgoja * Crtež i slikarstvo * Umjetnost djeteta i njegov prirodni razvoj * Slikarstvo * Kako steći slikarsko znanje * Gradić na Neretvi == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=http://www.rempex.com.pl/en/wydarzenia/100-rekomendacje/przedmioty/23923-pejzaz-z-cyprysami|title=Lam Władysław|date=23. 3. 2013|website=Rempex|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323133118/http://www.rempex.com.pl/en/wydarzenia/100-rekomendacje/przedmioty/23923-pejzaz-z-cyprysami|archive-date=23. 3. 2013|access-date=27. 2. 2023}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lam, Wladyslaw}} [[Kategorija:Rođeni 1893.]] [[Kategorija:Umrli 1984.]] [[Kategorija:Biografije, Konjic]] [[Kategorija:Poljski slikari]] l4p44qvlrxgi2jvxvlxqsikzda63w0e 0 499449 3914722 3901946 2026-07-26T16:00:49Z WumpusBot 120674 /* Posao */ razne ispravke 3914722 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Grazia Deledda | slika = Grazia Deledda 1926.jpg | nagrade = Nobelova nagrada za Književnost | datum_rođenja = {{birth date|1871|9|27|df=y}} }} '''Grazia Maria Cosima Damiana Deledda''' ( {{IPA-it|ˈɡrattsja deˈlɛdda}} ; 27. septembar 1871. – 15. avgust 1936.), poznata i na [[Sardinski jezik|sardinskom jeziku]] kao '''Gràssia''' ili '''Gràtzia Deledda''' <ref>{{Cite web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31280&v=2&c=28531&t=7|title=Gràtzia Deledda|website=sardegnacultura.it|language=sc|access-date=17. 5. 2020|archive-date=18. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518192445/http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31280&v=2&c=28531&t=7|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://salimbasarda.net/grassia-deledda-unu-nobel-sardu-a-sitalia/|title=Gràssia Deledda, unu Nobel sardu a s'Itàlia|last=Serra|first=Sarvadore|date=3. 9. 2016|website=Limba Sarda 2.0|language=sc|access-date=17. 5. 2020}}</ref> ( izgovara se[ˈɡɾa(t)si.a ðɛˈlɛɖːa] ), bila je [[Italijani|italijanska]] književnica koja je 1926. godine dobila [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelovu nagradu za književnost]] <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/156461/Grazia-Deledda Grazia Deledda (Italian author)]. britannica.com</ref> „za svoje idealistički nadahnute spise koji s plastičnom jasnoćom prikazuju život na njenom rodnom ostrvu [tj. [[Sardinija|Sardiniji]] ] i sa dubinom i simpatijom se uopšteno bavi ljudskim problemima." <ref>https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/press.html Award speech, apparently citing the Swedish Academy.</ref> Bila je prva talijanka koja je dobila tu nagradu, a tek druga žena općenito nakon [[Selma Lagerlöf|Selme Lagerlöf]] 1909. godine <ref name="hallengren1926">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/deledda-article.html|title=Grazia Deledda: Voice of Sardinia|last=Hallengren|first=Anders|publisher=Nobel Media|access-date=16. 4. 2014}}</ref> == Biografija == Deledda je rođena u Nuor-u, [[Sardinija|na Sardiniji]], u porodici srednje klase, od Đovanija Antonija Deledde i Franćeske Kambose, kao četvrta od sedmoro braće i sestara. Pohađala je osnovnu školu (minimum koji je tada bio potreban), a zatim se školovala kod privatnog učitelja (gost jednog od njenih rođaka) i prešla na samostalno učenje književnosti. U to vrijeme počela je pokazivati interesovanje za pisanje kratkih romana, uglavnom inspirisanih životom sardinskih seljaka i njihovom borbom. Učiteljica ju je ohrabrila da svoje pisanje pošalje u novine i sa 13 godina, njena prva priča je objavljena u lokalnom časopisu.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1926/deledda/facts/|title=The Nobel Prize in Literature 1926|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=14. 8. 2020}}</ref> Neki od Deleddinih ranih radova objavljeni su u modnom časopisu ''L'ultima moda'' između 1888. i 1889. Godine 1890. Trevisani je objavio ''Nell'azzurro'' (U plavetnilo), svoju prvu zbirku kratkih priča. Deleddin glavni fokus bio je predstavljanje siromaštva i borbe povezanih s njim kroz kombinaciju imaginarnih i autobiografskih elemenata. Njena porodica nije posebno podržavala njenu želju za pisanjem. Deleddin prvi roman, ''Fiori di Sardegna'' (Cvijeće Sardinije) objavljen je 1892. Njenu knjigu ''Paesaggi sardi'' iz 1896. godine, koju je objavio Speirani, karakterizira proza koja se temelji na fikciji i poeziji. Otprilike u to vrijeme, Deledda je pokrenula redovnu saradnju sa novinama i časopisima, posebno ''La Sardegna'', ''Piccola Rivista'' i ''Nuova Antologia'' . Njen rad je stekao značajnu vidljivost, ali i kritičko interesovanje. U oktobru 1899. Deledda je u [[Cagliari|Kaljariju]] srela Palmira Madesanija, funkcionera Ministarstva finansija.<ref>{{Cite web|url=http://www.theflorentine.net/lifestyle/2010/03/grazia-deledda/|title=Grazia Deledda|date=25. 3. 2010|website=The Florentine|access-date=9. 9. 2019}}</ref> Madesani i Deledda su se vjenčali 1900. godine i par se preselio u Rim odmah nakon objavljivanja Deleddinog romana ''Il vecchio della montagna'' (Starac s planine, 1900.). Uprkos rođenju njena dva sina, Sardusa (1901) i Frančeska „Franca“ (1904),<ref name="russell1994">Migiel, Marilyn. (1994). "Grazia Deledda." Italian Women Writers: A Bio-bibliographical Sourcebook. By Rinaldina Russell. Westport, CT: Greenwood. 111-117. Print.</ref> Deledda je uspjela da nastavi da piše, objavljujući po jedan roman godišnje.<ref name="russell1994" /> [[Datoteka:Grazia_Deledda.jpg|lijevo|mini|250x250piksel| Deledda sa suprugom Palmirom i sinom Sardusom, Rim, oko 1904]] Godine 1903. objavila je ''Elias Portolu'', što je doživjelo komercijalni i kritičarski uspjeh, čime je ojačala njenu reputaciju kao pisca. Slijedio je ''Cenere'' (Pepeo, 1904); ''L'edera'' (Bršljan, 1908); ''Sino al confine'' (Do granice, 1910); ''Colombi e sparvieri'' (Golubovi i vrapci, 1912); i njena najpopularnija knjiga, ''Canne al vento'' (Trska na vjetru, 1913.). Godine 1916. roman ''Trska na vjetru,'' je bio inspiracija za nijemi film sa poznatom talijanskom glumicom [[Eleonora Duse|Eleonorom Duse]] . To je bio prvi i jedini put da se Duse, pozorišna glumica, pojavila u filmu. Deledda je bila jedan od saradnika nacionalističkog ženskog časopisa ''Lidel'', koji je osnovan 1919. godine.<ref>{{Cite journal|last=Eugenia Paulicelli|date=2002|title=Fashion, the Politics of Style and National Identity in Pre-Fascist and Fascist Italy|url=https://doi.org/10.1111/1468-0424.00281|journal=Gender & History|volume=14|issue=3|page=552|doi=10.1111/1468-0424.00281}}</ref> Godine 1926. Henrik Schück, član Švedske akademije, nominirao je Deleddu za Nobelovu nagradu za književnost.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/|title=Nomination Archive|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=18. 10. 2019}}</ref> Deledda je osvojila "za svoje idealistički nadahnuto pisanje koje sa plastičnom jasnoćom prikazuju život na njenom rodnom ostrvu i sa dubinom i simpatijom se uopšteno bave ljudskim problemima". Nagrada joj je dodijeljena na svečanosti u [[Stockholm|Štokholmu]] 1926. Njen prvi odgovor na vijest bio je "Già?" ("Već?" ) Deleddina pobjeda je doprinijela povećanju njene popularnosti. [[Benito Mussolini|Benito Musolini]], koji je upravo učvrstio svoju vlast i uspostavio [[fašizam]], poslao je Deleddi svoj potpisani portret, sa posvetom u kojoj je izrazio svoje "duboko divljenje" kao piscu. Jata novinara i fotografa počela su posjećivati njen dom u Rimu. Deledda im je u početku poželjela dobrodošlicu, ali se na kraju umorila od pažnje. Jednog dana je primijetila da je njena voljena ljubimica vrana, Checca, bila vidno iziritirana metežom, jer su ljudi stalno ulazili i izlazili iz kuće. "Ako je Checci dosta, i meni je dosta", rekla je Deledda i vratila se penzionerskoj rutini. Događaji su, također, opteretili Deleddin izuzetno metodičan raspored pisanja. Njen dan bi počinjao kasnim doručkom, nakon čega bi slijedilo jutro napornog čitanja, ručak, brzi san i nekoliko sati pisanja prije večere. Deledda je nastavila da piše čak i dok je postajala starija i krhkija. Njeni kasniji radovi, ''La Casa del Poeta'' (Kuća pjesnika, 1930.) i ''Sole d'Estate'' (Ljetno sunce, 1933.), ukazuju na optimističniji pogled na život čak i kada je imala ozbiljne zdravstvene probleme. Deledda je umrla u Rimu u 64. godini od raka dojke. ''La chiesa della solitudine'' (Crkva samoće, 1936), Deleddin posljednji roman, poluautobiografski je prikaz mlade talijanke koja se suočava sa smrtonosnom bolešću. Završeni rukopis romana ''Cosima'' otkriven je nakon njene smrti i objavljen posthumno 1937. godine.<ref name="hallengren1926"/> == Priznanja == Deleddin rad je visoko cijenjen od pisaca talijanske književnosti, uključujući Luigija Capuana, Giovanni Verga, Enrico Thovez, {{Ill|Pietro Pancrazi|it}}, {{Ill|Renato Serra|it}} . Sardinski pisci, među kojima su Sergio Atzeni, Giulio Angioni i Salvatore Mannuzzu, bili su pod velikim uticajem njenog rada, što ih je navelo da osnuju ono što je kasnije postalo poznato kao Sardinsko književno proljeće. Godine 1947. umjetnici Ameliji Camboni je naručen portret Deledde, koja se trenutno nalazi u blizini njene kuće u Rimu u kvartu Pinco . Deleddino rodno mjesto i dom iz djetinjstva u Nuoru proglašen je zgradom nacionalnog nasljeđa i kupila ga je 1968. Općina Nuoro, koja ga je 1979. predala Regionalnom etnografskom institutu (ISRE) za simboličnu cijenu od 1.000 talijanskih lira. Institut je pretvorio kuću u muzej u čast pisca, a sada se zove Museo Deleddiano.<ref>{{Cite web|url=https://www.sardegnaturismo.it/it/esplora/museo-deleddiano|title=Museo Deleddiano|date=20. 11. 2015|website=SardegnaTurismo - Sito ufficiale del turismo della Regione Sardegna|language=en-gb|access-date=14. 8. 2020}}</ref> Muzej se sastoji od deset soba koje prikazuju najvažnije epizode Deleddinog života.<ref>{{Cite web|url=http://news.fidelityhouse.eu/viaggi/museo-deleddiano-nuoro-66734.html|title=Museo Deleddiano di Nuoro|date=5. 2. 2015|website=Fidelity House|language=it|access-date=24. 5. 2016}}</ref> [[Datoteka:Pincio_-_busti_-_Deledda_P1080984.jpg|mini|267x267piksel| Bista Grazia Deledda, {{Ill|Amelia Camboni|it}}, Pincio, Rim]] Elektrana na ugalj otvorena je u Portoscusu 1965. godine. {{As of|2013}}., ova elektrana pod nazivom Grazia Deledda ima kapacitet od 590 MW.<ref>{{Cite web|url=https://www.nsenergybusiness.com/news/newsabb-to-supply-control-system-for-enels-590mw-grazia-deledda-sulcis-plant-190313/|title=ABB to supply control system for Enel's 590MW Grazia Deledda Sulcis plant - NS Energy|date=2013}}</ref> ; Tribute [[Google]] ju je 10. decembra 2017. proslavio Google Doodle logotipom.<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/doodles/celebrating-grazia-deledda|title=Celebrating Grazia Deledda|date=10. 12. 2017|publisher=Google}}</ref> == Posao == Život, običaji i tradicija naroda Sardinije istaknuti su u Deleddinim spisima.<ref name="russell1994"/> Često se oslanja na detaljne geografske opise i njeni likovi često predstavljaju snažnu vezu sa mjestom porijekla. Mnogi od njenih likova su izopćenici koji se u tišini bore sa [[Socijalna izolacija|izolacijom]] .<ref name="russell1994" /> Deleddin rad se, sveukupno, fokusira se na ljubav, [[bol]] i smrt, na kojima počivaju osjećaji grijeha i sudbine . Njeni romani imaju tendenciju da kritikuju društvene vrijednosti i moralne norme, a ne ljude koji su žrtve takvih okolnosti. Iako njen stil pisanja nije tako kitnjast u njenim radovima može se prepoznati uticaj verizma Giovannija Verge, a ponekad i [[Dekadentizam|dekadentizma]] Gabrielea D'Annunzija. Uprkos svojoj revolucionarnoj ulozi u italijanskoj i svjetskoj književnosti, Deledda nije bila priznata kao [[Feminizam|feministička]] spisateljica, vjerovatno zbog njene tendencije da prikazuje žensku bol i patnju nasuprot ženskoj autonomiji.<ref name="russell1994" /> Ispod je kompletna lista Deleddinih radova:<ref>{{Cite web|url=http://artflsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/efts/textdbs/iww/editionidx.pl?edition_auth_codes=A0014|title=IWW Results|website=uchicago.edu|access-date=4. 6. 2023|archive-date=8. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408032914/http://artflsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/efts/textdbs/iww/editionidx.pl?edition_auth_codes=A0014|url-status=dead}}</ref> * [[Spisak žena dobitnica Nobelovih nagrada|Spisak ženskih nobelovaca]] == Reference == <references group="" responsive="1"></references> == Bibliografija == * Attilio Momigliano, "Intorno a Grazia Deledda", u ''Ultimi studi'', La Nuova Italia, [[Firenca]], 1954. * Emilio Cecchi, "Grazia Deledda", u ''Storia della Letteratura Italiana: Il Novecento'', Garzanti, [[Milano]], 1967. * Antonio Piromalli, "Grazia Deledda", La Nuova Italia, Firenca, 1968. * Natalino Sapegno, "Prefazione", u ''Romanzi e novelle'', Mondadori, Milano, 1972. * Giulio Angioni, "Grazia Deledda: l'antropologia positivistica e la diversità della Sardegna", u ''Grazia Deledda nella cultura contemporanea'', Satta, Nuoro, 1992. * Giulio Angioni, "Introduzione", u ''Tradizioni popolari di Nuoro'', Ilisso, Biblioteca Sarda, Nuoro, 2010. * * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGarwood2009">[[Special:BookSources/978-1741048193|978-1741048193]]</cite></bdi> * <bdi><cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOnnisMureddu2019">[[Posebno: BookSources/978-88-97084-90-7|978-88-97084-90-7]]</cite></bdi> == Eksterne veze == * {{Commonscat-inline}} * Works by Grazia Deledda in eBook form at Standard Ebooks * Works by Grazia Deledda at Project Gutenberg * Works by or about Grazia Deledda at Internet Archive * Works by Grazia Deledda at LibriVox (public domain audiobooks) * {{Nobelprize}} * [http://noblib.internet-box.ch/NLEW.php?authorid=26 Werkverzeichnis] * [http://digilander.libero.it/testi_di_deledda/index.html Summary of works by Grazia Deledda and complete texts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304020048/http://digilander.libero.it/testi_di_deledda/index.html |date=4. 3. 2021 }} * [http://www.italicapress.com/index089.html Martha King's English translation of ''Cosima.''] * [http://www.italicapress.com/index119.html Martha King's English translation of ''Canne al vento'' as ''Reeds in the Wind.''] * [http://www.bbc.co.uk/programmes/b01dzhmp BBC Radio 4's 10-part dramatisation of ''Reeds in the Wind'' 2012] * [http://www.manifestosardo.org/il-bilinguismo-di-grazia-deledda/ Il bilinguismo di Grazia Deledda - Il Manifesto Sardo (article written in Italian)] * [https://www.lib.uchicago.edu/efts/IWW/BIOS/A0014.html Biography: Deledda, Grazia] at [https://www.lib.uchicago.edu/efts/IWW/ The Italian Women Writers project] * Newspaper clippings about Grazia Deledda in the 20th Century Press Archives of the ZBW [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za književnost]] [[Kategorija:Umrli 1936.]] [[Kategorija:Rođeni 1871.]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] fcejx3e6rd0t2ug77vvaie54g0ydf4f 0 502314 3914500 3905172 2026-07-26T12:08:45Z WumpusBot 120674 /* Izvori */ razne ispravke 3914500 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Reincarnation_AS.jpg|mini|Ilustracija reinkarnacije u hinduističkoj umjetnosti .]] [[Datoteka:Gati_or_existences.jpg|desno|mini| U [[džainizam|džainizmu]], [[duša]] putuje u bilo koje od četiri stanja postojanja nakon smrti u zavisnosti od svoje [[Karma|karme]] .]] '''Reinkarnacija''', '''ponovno rođenje''', '''transmigracija''', ili u [[Antička Grčka|drevnim grčkim]] nadahnutim tekstovima '''''metempsihoza''''', jest [[Filozofija|filozofski]] ili [[Religija|religijski]] koncept da nefizička suština živog [[Biće|bića]] započinje novi [[život]] u drugom fizičkom obliku ili tijelu nakon biološke [[smrt]]i.<ref>{{Cite book|last=McClelland|first=Norman C.|url=https://books.google.com/books?id=S_Leq4U5ihkC|title=Encyclopedia of Reincarnation and Karma|publisher=McFarland|year=2010|isbn=978-0-7864-5675-8|pages=24–29, 171|access-date=25. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126104519/https://books.google.com/books?id=S_Leq4U5ihkC|archive-date=26. 11. 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Juergensmeyer|first=Mark|url=https://books.google.com/books?id=WwJzAwAAQBAJ|title=Encyclopedia of Global Religion|last2=Roof|first2=Wade Clark|publisher=SAGE Publications|year=2011|isbn=978-1-4522-6656-5|pages=271–272|access-date=25. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331224443/https://books.google.com/books?id=WwJzAwAAQBAJ|archive-date=31. 3. 2019|url-status=live}}</ref> U većini vjerovanja koja uključuju reinkarnaciju, duša ljudskog bića je besmrtna i ne raspršuje se nakon što je fizičko tijelo nestalo. Nakon smrti, duša se samo transmigrira u novorođenče ili životinju kako bi nastavila svoju besmrtnost. Termin transmigracija označava prelazak duše iz jednog tijela u drugo nakon smrti. Reinkarnacija (''punarjanma'') je centralno načelo [[Indijske religije|indijskih religija]] kao što su [[hinduizam]], [[budizam]], [[džainizam]] i [[sikizam]]; iako postoje hinduističke grupe koje ne vjeruju u reinkarnaciju, te umjesto toga vjeruju u [[zagrobni život]].{{Sfn|Juergensmeyer|Roof|2011|pp=271–272}}<ref>{{Cite book|last=Laumakis|first=Stephen J.|url=https://books.google.com/books?id=_29ZDAcUEwYC|title=An Introduction to Buddhist Philosophy|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-1-139-46966-1|pages=90–99|access-date=25. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121233453/https://books.google.com/books?id=_29ZDAcUEwYC|archive-date=21. 1. 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Gross1993p148">{{Cite book|last=Rita M. Gross|url=https://archive.org/details/buddhismafterpat00gros|title=Buddhism After Patriarchy: A Feminist History, Analysis, and Reconstruction of Buddhism|publisher=State University of New York Press|year=1993|isbn=978-1-4384-0513-1|page=[https://archive.org/details/buddhismafterpat00gros/page/148 148]|url-access=registration}}</ref><ref>[[Gavin Flood|Flood, Gavin D.]] (1996), ''An Introduction to Hinduism'', Cambridge University Press</ref> U različitim oblicima, pojavljuje se kao ezoterično vjerovanje u mnogim strujama [[Judaizam|judaizma]], određenim [[Paganizam|paganskim religijama]] uključujući [[Wicca]], te nekim vjerovanjima [[Domorodački narodi Amerike|autohtonih naroda Amerike]]<ref>Gananath Obeyesekere, ''Imagining Karma: Ethical Transformation in Amerindian, Buddhist, and Greek Rebirth''. University of California Press, 2002, p. 15.</ref> i [[Religija i mitologija australskih Aboridžina|autohtonih Australaca]] (iako većina vjeruje u zagrobni ili [[Duhovni svijet (Spiritualizam)|duhovni svijet]] ). Vjerovanje u ponovno rođenje ili migraciju duše (''metempsihoza'') izrazile su određene [[Starogrčki jezik|starogrčke]] historijske ličnosti, kao što su [[Pitagora]], [[Sokrat]] i [[Platon]]. Iako većina denominacija unutar [[Kršćanstvo|kršćanstva]] i [[islam]]a ne vjeruje da se pojedinci reinkarniraju, određene grupe unutar ovih religija upućuju na reinkarnaciju; ove grupe uključuju glavne historijske i savremene sljedbenike [[Katari|Katara]], [[Alaviti|Alavita]], [[Druze|Druza]] <ref>Hitti, Philip K (2007) [1924]. ''Origins of the Druze People and Religion, with Extracts from their Sacred Writings (New Edition)''. Columbia University Oriental Studies. '''28'''. London: Saqi. pp. 13–14. {{ISBN|0-86356-690-1}}</ref> i [[Rozenkrojceri|Rozenkrojcera]]. Historijski odnosi između ovih [[Kult|sekti]] i vjerovanja o reinkarnaciji koja su bila karakteristična za [[neoplatonizam]], [[Orfizam (religija)|orfizam]], [[hermetizam]], [[Manihejstvo|manihenstvo]] i [[gnosticizam]] [[Antički Rim|rimskog doba]], kao i indijske religije, predmet su naučnih istraživanja.<ref>An important recent work discussing the mutual influence of ancient Greek and Indian philosophy regarding these matters is ''The Shape of Ancient Thought'' by [[Thomas McEvilley]]</ref> Posljednjih decenija, mnogi [[Evropa|Evropljani]] i [[Sjedinjene Američke Države|amerikanci]] razvili su interesovanje za reinkarnaciju<ref name="Haraldsson2006">{{Cite journal|last=Haraldsson|first=Erlendur|date=januar 2006|title=Popular psychology, belief in life after death and reincarnation in the Nordic countries, Western and Eastern Europe|journal=Nordic Psychology|volume=58|issue=2|pages=171–180|doi=10.1027/1901-2276.58.2.171}}</ref>. == Konceptualne definicije == Riječ ''reinkarnacija'' potiče od [[Latinski jezik|latinskog]] izraza koji doslovno znači "ponovni ulazak u tijelo". Odnosi se na vjerovanje da jedan aspekt svakog ljudskog bića (ili svih živih bića u nekim kulturama) nastavlja postojanje nakon smrti. Ovaj aspekt može biti duša, um, svijest ili nešto transcendentno što se ponovo rađa u međusobno povezanom ciklusu postojanja; vjerovanje o transmigraciji varira u zavisnosti od kulture i zamišljano je kao novorođeni čovjek, životinja, biljka, duh, ili kao biće u nekom drugom ne-ljudskom području postojanja.<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/topic/reincarnation|title=Encyclopædia Britannica|publisher=Concise.britannica.com|access-date=25. 6. 2016}}</ref>{{Sfn|Keown|2013|pp=35–40}}<ref>{{Cite book|last=Christopher Key Chapple|title=Jainism and Ecology: Nonviolence in the Web of Life|publisher=Motilal Banarsidass|year=2006|isbn=978-81-208-2045-6|page=39|author-link=Christopher Chapple}}</ref> Alternativni izraz je ''transmigracija'', koji podrazumijeva migraciju iz jednog života (tijela) u drugi.<ref>{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/transmigrate|title=Transmigration|last=Oxford Dictionaries|year=2016|publisher=Oxford University Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105185254/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/transmigrate|archive-date=5. 1. 2014}}</ref> Termin su koristili filozofi kao što je [[Kurt Gödel]]<ref>{{Cite web|url=http://www.goedelexhibition.at/goedel/goedel.html|title=Gödel Exhibition: Gödel's Century|last=Karl Sigmund|publisher=Goedelexhibition.at|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021185849/http://www.goedelexhibition.at/goedel/goedel.html|archive-date=21. 10. 2016|access-date=6. 12. 2011}}</ref>. Grčki ekvivalent reinkarnaciji, ''metempsihoza'' ( {{Jez-el|μετεμψύχωσις}}), potiče od ''meta'' (promjena) i empsykhoun (ubaciti dušu), termina koji se pripisuje [[Pitagora|Pitagori]]. Drugi grčki izraz koji se ponekad koristi kao sinonim je ''palingeneza'', "ponovno rođenje".<ref>{{Cite web|url=http://hinduism.iskcon.com/concepts/102.htm|title=Heart of Hinduism: Reincarnation and Samsara|publisher=Hinduism.iskcon.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110419232238/http://hinduism.iskcon.com/concepts/102.htm|archive-date=19. 4. 2011|access-date=6. 12. 2011}}</ref> Ponovno rođenje je ključni koncept koji se nalazi u glavnim indijskim religijama i o kojem se raspravlja korištenjem različitih termina. Reinkarnacija, ili ''Punarjanman'' ( {{Sa|पुनर्जन्मन्}}, "ponovno rođenje, transmigracija"),<ref name="Monier-Williams582">{{Cite book|last=Monier Monier-Williams|title=A Sanskrit-English Dictionary|url=https://archive.org/details/1872sanskriten00moniuoft|publisher=Oxford University Press|year=1872|page=582}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ronald Wesley Neufeldt|url=https://books.google.com/books?id=iaRWtgXjplQC&pg=PA106|title=Karma and Rebirth: Post Classical Developments|publisher=State University of New York Press|year=1986|isbn=978-0-87395-990-2|pages=88–89}}</ref> se raspravlja u drevnim tekstovima na sanskritu hinduizma, budizma i džainizma, s mnogim alternativnim terminima kao što je ''punarāvṛtti'' ( {{Sa|पुनरावृत्ति}}), ''punarājāti'' ( {{Sa|पुनराजाति}}), ''punarjīvātu'' ( {{Sa|पुनर्जीवातु}}), ''punarbhava'' ( {{Sa|पुनर्भव}}), ''āgati-gati'' ( {{Sa|आगति-गति}}, uobičajen u [[Budistička pali književnost|budističkom pali]] tekstu), ''nibbattin'' ( {{Sa|निब्बत्तिन्}}), ''upapatti'' ( {{Sa|उपपत्ति}}) i ''uppajjana'' ( {{Sa|उप्पज्जन}}).<ref name="Monier-Williams582" /><ref>{{Cite book|last=Thomas William Rhys Davids|title=Pali-English Dictionary|last2=William Stede|publisher=Motilal Banarsidass|year=1921|isbn=978-81-208-1144-7|pages=95, 144, 151, 361, 475}}</ref> Ove religije vjeruju da je ova reinkarnacija ciklična i beskrajna [[Saṃsāra]], osim ako steknemo duhovne uvide koji završavaju ovaj ciklus koji vodi do oslobođenja.{{Sfn|Juergensmeyer|Roof|2011|pp=271–272}}{{sfn|Laumakis|2008|pp=90–99}} Koncept reinkarnacije se u indijskim religijama smatra korakom koji započinje svaki "ciklus besciljnog lutanja, ili ovozemaljskog postojanja",{{Sfn|Juergensmeyer|Roof|2011|pp=271–272}} ali onaj koji predstavlja priliku za traženje duhovnog oslobođenja kroz etički život i razne meditativne, jogske (''marga''), ili druge duhovne prakse.<ref>{{Harv|John Bowker|2014}} Gavin Flood (2010), ''Brill's Encyclopedia of Hinduism'' (Editor: Knut Jacobsen), Volume II, Brill, {{ISBN|978-90-04-17893-9}}, pp. 881–884</ref> Oslobađanje iz ciklusa reinkarnacije smatraju krajnjim duhovnim ciljem, a oslobođenje nazivaju terminima kao što su [[moksha]], [[nirvana]], ''mukti'' i ''kaivalya''.<ref>{{Cite journal|last=Klostermaier|first=Klaus|date=1985|title=Mokṣa and Critical Theory|url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_1985-01_35_1/page/61|journal=Philosophy East and West|volume=35|issue=1|pages=61–71|doi=10.2307/1398681|jstor=1398681|id={{ProQuest|1301471616}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref><ref>{{Cite journal|last=Thomas|first=Norman E.|date=april 1988|title=Liberation for Life: A Hindu Liberation Philosophy|url=https://archive.org/details/sim_missiology_1988-04_16_2/page/149|journal=Missiology: An International Review|volume=16|issue=2|pages=149–162|doi=10.1177/009182968801600202}}</ref><ref>Gerhard Oberhammer (1994), La Délivrance dès cette vie: Jivanmukti, Collège de France, Publications de l'Institut de Civilisation Indienne. Série in-8°, Fasc. 61, Édition-Diffusion de Boccard (Paris), {{ISBN|978-2-86803-061-0}}, pp. 1–9</ref> Međutim, budističke, hinduističke i jainske tradicije su se razlikovale u svojim pretpostavkama i detaljima o tome šta se reinkarnira, kako se reinkarnacija dešava i šta vodi oslobođenju.<ref>{{Cite book|last=Obeyesekere|first=Gananath|title=Karma and Rebirth: A Cross Cultural Study|url=https://archive.org/details/liang.karmarebirth0000gana|publisher=Motilal Banarsidass|year=2005|isbn=978-81-208-2609-0|editor-last=Wendy Doniger|pages=[https://archive.org/details/liang.karmarebirth0000gana/page/1 1]–2, 108, 126–128}}</ref>{{Sfn|Juergensmeyer|Roof|2011|pp=272–273}} ''[[Gilgul]]'', ''Gilgul neshamot'' ili ''Gilgulei Ha Neshamot'' ( {{Jez-he|גלגול הנשמות}}) je koncept reinkarnacije u [[Kabala|kabalističkom]] [[Judaizam|judaizmu]], koji se nalazi u mnogo [[Književnost na jidišu|literature na jidišu]] među [[Aškenazi|aškenazijskim Jevrejima]] . ''Gilgul'' znači 'ciklus', a ''neshamot'' "duše". Kabalistička reinkarnacija kaže da se ljudi reinkarniraju samo na ljude osim ako [[Tetragram]] / [[Kabala i Bog]] / [[Bog]] ne izabere. == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === * {{Cite book|last=John Bowker|url=https://books.google.com/books?id=Te9wBAAAQBAJ|title=God: A Very Short Introduction|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-870895-7}} * {{Cite book|last=Kamil Zvelebil|url=https://books.google.com/books?id=OQ33i496MsIC|title=Tamil Literature|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1974|isbn=978-3-447-01582-0}} == Vanjski linkovi == {{Wikicitat}} * [https://web.archive.org/web/20080821030150/http://www.bartleby.com/65/tr/transmig.html The Columbia Encyclopedia: Transmigracija duša ili Metempsychosis] * [http://www.newadvent.org/cathen/10234d.htm Katolička enciklopedija: Metempsychosis] * [http://www.chabad.org/search/keyword.asp?scope=6198&kid=6569 Jevrejski pogled na reinkarnaciju] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hinduizam]] [[Kategorija:Budizam]] [[Kategorija:Džainizam]] [[Kategorija:Sikizam]] [[Kategorija:Religije]] gf95ewj4qp2mtzi40xvcw8dve55kng5 0 503308 3914783 3903241 2026-07-26T17:09:48Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914783 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ljudmila Černih | slika = Ljudmila Černih.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1935|6|13}} | mjesto_rođenja = [[Šuja]], [[Ivanovska oblast]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2017|7|28|1935|6|13}} | mjesto_smrti = [[Rusija]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Astronomija]] | radna_institucija = | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Ljudmila Ivanovna Černih''' ({{Jez-ru|Людми́ла Ива́новна Черны́х}}; 13. juni 1935 – 28. juli 2017) bila je ukrajinsko-rusko-sovjetska [[astronom]]ka, supruga i kolegica [[Nikolaj Stepanović Černi|Nikolaja Stepanoviča Černih]], i plodonosan otkrivač [[Male planete|malih planeta]].<ref name="springer" /><ref name="Date-of-Death" /> == Obrazovanje i karijera == Godine 1959. diplomirala je na [[Irkutski državni pedagoški institut|Irkutskom državnom pedagoškom institutu]]. Između 1959. i 1963. radila je u Laboratoriji za vrijeme i frekvenciju Svesaveznog istraživačkog instituta za fizičko-tehnička i radiotehnička mjerenja u Irkutsku, gdje je vršila astrometrijska posmatranja za Vremensku službu. Između 1964. i 1998. bila je naučni radnik na [[Institut za teorijsku astronomiju Akademije nauka SSSR|Institutu za teorijsku astronomiju Akademije nauka SSSR]]-a ([[Ruska akademija nauka]] od 1991.), radeći u osmatračničkoj bazi instituta u Krimskoj astrofizičkoj opservatoriji (CrAO) u naselju Naučnij na poluostrvu [[Krim]]. Godine 1998. unaprjeđena je u višeg naučnog radnika CrAO. [[Centar za male planete]] (MPC) joj pripisuje zasluge za otkriće 267 numerisanih malih planeta, koje je napravila u CrAO između 1966. i 1992.<ref name="MPC-Discoverers" /> Nekoliko ovih otkrića napravila je u saradnji sa suprugom i [[Tamara Smirnova|Tamarom Smirnovom]]. == Počast == Asteroid [[2325 Chernykh]], koji je 1979. otkrio češki astronom [[Antonín Mrkos]], nazvan je njenu čast.<ref name="springer" /> Zvanični naziv naziva MPC je objavio 1. juna 1981. (M.P.C. 6060).<ref name="MPC-Circulars-Archive" /> == Spisak otkrivenih malih planeta == Dva od njenih značajnih otkrića su [[2127 Tanya]] – nazvana po [[Tanja Savičeva|Tanji Savičevoj]], i [[2212 Hephaistos]], objekt blizu Zemlje iz grupe asteroida Apollo. {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | '''[[1737 Severny]]''' || 13. oktobar 1966. |- | '''[[1771 Makover]]''' || 24. januar 1968. |- | '''[[1772 Gagarin]]''' || 6. februar 1968. |- | '''[[1789 Dobrovolsky]]''' || 19. august 1966. |- | '''[[1790 Volkov]]''' || 9. mart 1967. |- | 1792 Reni || 24. januar 1968. |- | '''[[1805 Dirikis]]''' || 1. april 1970. |- | 1828 Kashirina || 14. august 1966. |- | '''[[1832 Mrkos]]''' || 11 august 1969 |- | 1833 Shmakova || 11. august 1969. |- | '''[[1855 Korolev]]''' || 8. oktobar 1969. |- | '''[[1856 Růžena]]''' || 8. oktobar 1969. |- | '''[[1889 Pakhmutova]]''' || 24. januar 1968. |- | 1890 Konoshenkova || 6. februar 1968. |- | '''[[1956 Artek]]''' || 8. oktobar 1969. |- | '''[[1957 Angara]]''' || 1. april 1970. |- | 1975 Pikelner || 11. august 1969. |- | 1976 Kaverin || 1. april 1970. |- | '''[[2008 Konstitutsiya]]''' || 27. septembar 1973. |- | 2030 Belyaev || 8. oktobar 1969. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | '''[[2031 BAM]]''' || 8. oktobar 1969. |- | 2092 Sumiana || 16. oktobar 1969. |- | '''[[2127 Tanya]]''' || 29. maj 1971. |- | 2132 Zhukov || 3. oktobar 1975. |- | 2142 Landau || 3. april 1972. |- | 2144 Marietta || 18. januar 1975. |- | 2186 Keldysh || 27. septembar 1973. |- | 2205 Glinka || 27. septembar 1973. |- | '''[[2212 Hephaistos]]''' || 27. septembar 1978. |- | 2245 Hekatostos || 24. januar 1968. |- | 2266 Tchaikovsky || 12. novembar 1974. |- | 2273 Yarilo || 6. mart 1975. |- | 2279 Barto || 25. februar 1968. |- | '''[[2296 Kugultinov]]''' || 18. januar 1975. |- | 2341 Aoluta || 16. decembar 1976. |- | 2352 Kurchatov || 10. septembar 1969. |- | 2354 Lavrov || 9. august 1978. |- | 2385 Mustel || 11. novembar 1969. |- | 2386 Nikonov || 19. septembar 1974. |- | 2419 Moldavia || 19. septembar 1974. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 2446 Lunacharsky || 14. oktobar 1971. |- | 2448 Sholokhov || 18. januar 1975. |- | 2457 Rublyov || 3. oktobar 1975. |- | 2467 Kollontai || 14. august 1966. |- | 2468 Repin || 8. oktobar 1969. |- | 2480 Papanov || 16. decembar 1976. |- | 2489 Suvorov || 11. juli 1975. |- | 2530 Shipka || 9. juli 1978. |- | 2540 Blok || 13. oktobar 1971. |- | 2551 Decabrina || 16. decembar 1976. |- | 2561 Margolin || 8. oktobar 1969. |- | 2609 Kiril-Metodi || 9. august 1978. |- | 2669 Shostakovich || 16. decembar 1976. |- | 2692 Chkalov || 16. decembar 1976. |- | 2699 Kalinin || 16. decembar 1976. |- | 2755 Avicenna || 26. septembar 1973. |- | 2756 Dzhangar || 19. septembar 1974. |- | '''[[2807 Karl Marx]]''' || 15. oktobar 1969. |- | 2833 Radishchev || 9. august 1978. |- | 2837 Griboedov || 13. oktobar 1971. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 2877 Likhachev || 8. oktobar 1969. |- | 2894 Kakhovka || 27. septembar 1978. |- | 2907 Nekrasov || 3. oktobar 1975. |- | 2931 Mayakovsky || 16. oktobar 1969. |- | 2948 Amosov || 8. oktobar 1969. |- | 2965 Surikov || 18. januar 1975. |- | 2977 Chivilikhin || 19. septembar 1974. |- | 2998 Berendeya || 3. oktobar 1975. |- | 3010 Ushakov || 27. septembar 1978. |- | 3052 Herzen || 16. decembar 1976. |- | 3126 Davydov || 8. oktobar 1969. |- | 3127 Bagration || 27. septembar 1973. |- | 3147 Samantha || 16. decembar 1976. |- | 3232 Brest || 19. septembar 1974. |- | 3273 Drukar || 3. oktobar 1975. |- | 3321 Dasha || 3. oktobar 1975. |- | 3332 Raksha || 4. juli 1978. |- | 3384 Daliya || 19. septembar 1974. |- | 3429 Chuvaev || 19. septembar 1974. |- | 3441 Pochaina || 8. oktobar 1969. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 3483 Svetlov || 16. decembar 1976. |- | 3523 Arina || 3. oktobar 1975. |- | 3577 Putilin || 7. oktobar 1969. |- | 3588 Kirik || 8. oktobar 1981. |- | 3608 Kataev || 27. septembar 1978. |- | 3659 Bellingshausen || 8. oktobar 1969. |- | 3681 Boyan || 27. august 1974. |- | 3702 Trubetskaya || 3. juli 1970. |- | '''[[3703 Volkonskaya]]''' || 9. august 1978. |- | 3719 Karamzin || 16. decembar 1976. |- | 3747 Belinskij || 5. novembar 1975. |- | 3770 Nizami || 24. august 1974. |- | 3804 Drunina || 8. oktobar 1969. |- | 3890 Bunin || 18. decembar 1976. |- | '''[[3963 Paradzhanov]]''' || 8. oktobar 1969. |- | 3967 Shekhtelia || 16. decembar 1976. |- | 3968 Koptelov || 8. oktobar 1978. |- | '''[[4022 Nonna]]''' || 8. oktobar 1981. |- | 4135 Svetlanov || 14. august 1966. |- | 4164 Shilov || 16. oktobar 1969. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 4174 Pikulia || 16. septembar 1982. |- | 4184 Berdyayev || 8. oktobar 1969. |- | 4195 Esambaev || 19. septembar 1982. |- | 4196 Shuya || 16. septembar 1982. |- | 4229 Plevitskaya || 22. januar 1971. |- | 4235 Tatishchev || 27. septembar 1978. |- | 4244 Zakharchenko || 7. oktobar 1981. |- | 4286 Rubtsov || 8. august 1988 |- | 4304 Geichenko || 27. septembar 1973. |- | 4361 Nezhdanova || 9. oktobar 1977. |- | 4371 Fyodorov || 10. april 1983. |- | '''[[4426 Roerich]]''' || 15. oktobar 1969. |- | 4437 Yaroshenko || 10. april 1983. |- | 4449 Sobinov || 3. septembar 1987. |- | 4485 Radonezhskij || 27. august 1987. |- | 4537 Valgrirasp || 2. septembar 1987. |- | 4560 Klyuchevskij || 16. decembar 1976. |- | 4594 Dashkova || 17. maj 1980. |- | 4605 Nikitin || 18. septembar 1987. |- | 4616 Batalov || 17. januar 1975. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 4622 Solovjova || 16. novembar 1979. |- | 4623 Obraztsova || 24. oktobar 1981. |- | 4681 Ermak || 8. oktobar 1969. |- | 4682 Bykov || 27. septembar 1973. |- | 4758 Hermitage || 27. septembar 1978. |- | 4762 Dobrynya || 16. septembar 1982. |- | 4810 Ruslanova || 14. april 1972. |- | 4869 Piotrovsky || 26. oktobar 1989. |- | 4879 Zykina || 12. novembar 1974. |- | 4880 Tovstonogov || 14. oktobar 1975. |- | 4915 Solzhenitsyn || 8. oktobar 1969. |- | 4918 Rostropovich || 24. august 1974. |- | 4919 Vishnevskaya || 19. septembar 1974. |- | 4926 Smoktunovskij || 16. septembar 1982. |- | '''[[4944 Kozlovskij]]''' || 2. septembar 1987. |- | 4980 Magomaev || 19. septembar 1974. |- | 4981 Sinyavskaya || 12. novembar 1974. |- | 5014 Gorchakov || 19. septembar 1974. |- | 5043 Zadornov || 19. septembar 1974. |- | 5055 Opekushin || 13. august 1986. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 5076 Lebedev-Kumach || 26. septembar 1973. |- | 5078 Solovjev-Sedoj || 19. septembar 1974. |- | 5091 Isakovskij || 25. septembar 1981. |- | 5104 Skripnichenko || 7. septembar 1986. |- | 5154 Leonov || 8. oktobar 1969. |- | 5158 Ogarev || 16. decembar 1976. |- | 5300 Sats || 19. septembar 1974. |- | 5315 Bal'mont || 16. septembar 1982. |- | 5359 Markzakharov || 24. august 1974. |- | 5361 Goncharov || 16. decembar 1976. |- | '''[[5385 Kamenka]]''' || 3. oktobar 1975. |- | 5483 Cherkashin || 17. oktobar 1990. |- | 5612 Nevskij || 3. oktobar 1975. |- | 5613 Donskoj || 16. decembar 1976. |- | 5675 Evgenilebedev || 7. septembar 1986. |- | 5711 Eneev || 27. septembar 1978. |- | 5795 Roshchina || 27. septembar 1978. |- | 5807 Mshatka || 30. August 1986. |- | 5827 Letunov || 15. novembar 1990. |- | 5857 Neglinka || 3. oktobar 1975. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 5858 Borovitskia || 28. septembar 1978. |- | 5940 Feliksobolev || 8. oktobar 1981. |- | 5955 Khromchenko || 2. septembar 1987. |- | 6110 Kazak || 4. juli 1978. |- | 6113 Tsap || 16. septembar 1982. |- | 6121 Plachinda || 2. septembar 1987. |- | 6161 Vojno-Yasenetsky || 14. oktobar 1971. |- | 6166 Univsima || 27. septembar 1978. |- | 6180 Bystritskaya || 8. august 1986. |- | 6232 Zubitskia || 19. septembar 1985. |- | 6355 Univermoscow || 15. oktobar 1969. |- | 6374 Beslan || 8. august 1986. |- | 6432 Temirkanov || 3. oktobar 1975. |- | 6511 Furmanov || 27. august 1987. |- | 6538 Muraviov || 25. septembar 1981. |- | 6547 Vasilkarazin || 2. septembar 1987. |- | 6573 Magnitskij || 19. septembar 1974. |- | 6589 Jankovich || 19. septembar 1985. |- | 6591 Sabinin || 7. septembar 1986. |- | 6619 Kolya || 27. septembar 1973. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 6679 Gurzhij || 16. oktobar 1969. |- | 6755 Solov'yanenko || 16. decembar 1976. |- | 6764 Kirillavrov || 7. oktobar 1981. |- | 6783 Gulyaev || 24. septembar 1990. |- | 6784 Bogatikov || 28. oktobar 1990. |- | 6890 Savinykh || 3. septembar 1975. |- | 6942 Yurigulyaev || 16. decembar 1976. |- | 7370 Krasnogolovets || 27. septembar 1978. |- | 7457 Veselov || 16. septembar 1982. |- | 7468 Anfimov || 17. oktobar 1990. |- | 7469 Krikalev || 15. novembar 1990. |- | 7726 Olegbykov || 27. august 1974. |- | 7730 Sergerasimov || 4. juli 1978. |- | 7869 Pradun || 2. septembar 1987. |- | 7924 Simbirsk || 6. august 1986. |- | 7978 Niknesterov || 27. septembar 1978. |- | 8132 Vitginzburg || 18. decembar 1976. |- | 8244 Mikolaichuk || 3. oktobar 1975. |- | 8444 Popovich || 8. oktobar 1969. |- | 8608 Chelomey || 16. decembar 1976. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 8839 Novichkova || 24. oktobar 1989. |- | 8985 Tula || 9. august 1978. |- | 9146 Tulikov || 16. decembar 1976. |- | 9150 Zavolokin || 27. septembar 1978. |- | 9154 Kol'tsovo || 16. septembar 1982. |- | 9167 Kharkiv || 18. septembar 1987. |- | 9168 Sarov || 18. septembar 1987. |- | 9176 Struchkova || 15 novembar 1990 |- | 9516 Inasan || 16. decembar 1976. |- | '''[[9549 Akplatonov]]''' || 19. septembar 1985. |- | 9565 Tikhonov || 18. septembar 1987. |- | 9566 Rykhlova || 18. septembar 1987. |- | 9609 Ponomarevalya || 26. august 1992. |- | 9718 Gerbefremov || 16. decembar 1976. |- | 9733 Valtikhonov || 19. septembar 1985. |- | 9933 Alekseev || 19. septembar 1985. |- | '''[[10001 Palermo]]''' || 8. oktobar 1969 |- | 10002 Bagdasarian || 8. oktobar 1969. |- | 10007 Malytheatre || 16. decembar 1976. |- | 10010 Rudruna || 9. august 1978. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 10015 Valenlebedev || 27. septembar 1978. |- | 10023 Vladifedorov || 17. novembar 1979. |- | 10054 Solomin || 17. septembar 1987. |- | 10262 Samoilov || 3. oktobar 1975. |- | 10286 Shnollia || 16. septembar 1982. |- | 10459 Vladichaika || 27. septembar 1978. |- | 10992 Veryuslaviya || 19. septembar 1974. |- | 11016 Borisov || 16. septembar 1982. |- | 11027 Astaf'ev || 7. septembar 1986. |- | 11480 Velikij Ustyug || 7. septembar 1986. |- | 11782 Nikolajivanov || 8. oktobar 1969. |- | '''[[11824 Alpaidze]]''' || 16. septembar 1982. |- | 12190 Sarkisov || 27. septembar 1978. |- | 12219 Grigor'ev || 19. septembar 1982. |- | 12664 Sonisenia || 27. septembar 1978. |- | 13477 Utkin || 5. novembar 1975. |- | 13479 Vet || 8. oktobar 1977. |- | 13480 Potapov || 9. august 1978. |- | 13904 Univinnitsa || 3. oktobar 1975. |- | 13922 Kremenia || 19. septembar 1985. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 560px" |- | 14339 Knorre || 10. april 1983. |- | 14789 GAISH || 8. oktobar 1969. |- | 14834 Isaev || 17. septembar 1987. |- | 15199 Rodnyanskaya || 19. septembar 1974. |- | 15212 Yaroslavl' || 17. novembar 1979. |- | 15669 Pshenichner || 19. septembar 1974. |- | 15675 Goloseevo || 27. septembar 1978. |- | 15676 Almoisheev || 8. oktobar 1978. |- | 15702 Olegkotov || 2. septembar 1987. |- | 16395 Ioannpravednyj || 23. oktobar 1981. |- | 16407 Oiunskij || 19. septembar 1985. |- | 16515 Usman'grad || 15. novembar 1990. |- | 16516 Efremlevitan || 15. novembar 1990. |- | 17358 Lozino-Lozinskij || 27. septembar 1978. |- | 18285 Vladplatonov || 14. april 1972. |- | 18287 Verkin || 3. oktobar 1975. |- | 18293 Pilyugin || 27. septembar 1978. |- | 18294 Rudenko || 27. septembar 1978. |- | 19919 Pogorelov || 8. oktobar 1977. |- | 19962 Martynenko || 7. septembar 1986. |} {| class="wikitable" style="font-size: 89%; float: left; width: 26em; margin-right: 1em; height: 275px" |- | 23402 Turchina || 8. oktobar 1969. |- | 24604 Vasilermakov || 27. septembar 1973. |- | 24648 Evpatoria || 19. septembar 1985. |- | 24649 Balaklava || 19. septembar 1985. |- | 29081 Krymradio || 27. septembar 1978. |- | 32735 Strekalov || 27. septembar 1978. |- | 43783 Svyatitelpyotr || 24. oktobar 1989. |- ! colspan="2" style="font-weight: normal; text-align: left; padding: 8px 12px;" |'''Suotkriće''' sa:<br />{{note label|codisc|A|}} [[Nikolai Chernykh|N. S. Chernykh]]<br />{{note label|codisc|B|}} [[Tamara Smirnova|T. M. Smirnova]] |} {{clear}} == Također pogledajte == * [[Spisak astronoma]] * [[Spisak astronomkinja]] == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="springer">{{cite book |title = Dictionary of Minor Planet Names – (2325) Chernykh |url = https://archive.org/details/dictionaryofmino0000schm_k0v7 |last = Schmadel | first = Lutz D. |publisher = Springer Berlin Heidelberg |page = 189 |date = 2007 |isbn = 978-3-540-00238-3 |doi = 10.1007/978-3-540-29925-7_2326 |chapter = (2325) Chernykh }}</ref> <ref name="Date-of-Death">{{Cite web |url = http://www.mao.kiev.ua/index.php/ua/forum/info/587-skonchalas-l-i-chernykh |title = MAO NASU : Скончалась Л.И. Черных |website = www.mao.kiev.ua |language = ru |access-date= 20. 10. 2017}}</ref> <ref name="MPC-Discoverers">{{cite web |title = Minor Planet Discoverers (by number) |work = Minor Planet Center |url = http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html |date = 2018 |access-date = 27. 3. 2018}}</ref> <ref name="MPC-Circulars-Archive">{{cite web |title = MPC/MPO/MPS Archive |work = Minor Planet Center |url = http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/MPCArchive_TBL.html |access-date = 9. 8. 2016}}</ref> }} <!-- kraj spiska referenci --> == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Lyudmila Chernykh }} {{DEFAULTSORT:Chernykh, Lyudmila}} [[Kategorija:Ruski astronomi]] [[Kategorija:Ukrajinski astronomi]] [[Kategorija:Biografije, Šuja]] [[Kategorija:Rođeni 1835.]] [[Kategorija:Umrli 2017.]] p1qycgwwfv9cp37az1y5hxipxyyphds 0 503773 3914677 3901704 2026-07-26T15:49:00Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914677 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumac | ime = Claudette Colbert | ime_pri_rođenju = Émilie Chauchoin | mjesto_rođenja = [[Saint-Mandé]], [[Francuska]] | mjesto_smrti = [[Speightstown]], [[Barbados]] | slika = Claudette Colbert.jpg | opis = Promotivna fotografija Claudette Colbert 1950. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1903|9|13}} | datum_smrti = {{Datum smrti i godine |1996|7|30|1903|9|13}} | godine_aktivnosti = 1924–1987. | pseudonim = Lily Chauchoin | veb-sajt = | supružnik = {{plainlist| * Norman Foster ​(1928; razvod 1935)​ * Joel Pressman ​(1935; umro 1968) }} | značajna_djela = | važniji filmovi = {{plainlist| * ''[[Dogodilo se jedne noći]]'' * ''[[Kleopatra (1934)|Kleopatra]]'' * The Palm Beach Story * Since You Went Away }} | oskar = | olivier = | afi = | bafta = | zlatni globus = | emmy = | cesar = | goya = | tony = }} '''Émilie Chauchoin'''<ref name=":0">{{Cite web |author=Archives du Val-de-Marne |title=Register of births of Saint-Mandé, 1903-1905, snapshot 48/188, certificate {{numéro|171}}, Chauchoin Émilie, 14 septembre 1903, légitime |url=https://archives.valdemarne.fr/recherches/archives-en-ligne/etat-civil?arko_default_6303325b22a2d--ficheFocus=&arko_default_6303325b22a2d--filtreGroupes%5Bmode%5D=simple&arko_default_6303325b22a2d--filtreGroupes%5Bop%5D=AND&arko_default_6303325b22a2d--from=3150&arko_default_6303325b22a2d--resultSize=25&arko_default_6303325b22a2d--contenuIds%5B%5D=217812&arko_default_6303325b22a2d--modeRestit=arko_default_630332b80d931#/_recherche-api/visionneuse-infos/arko_default_6303325b22a2d/arko_fiche_62e10de637914/arko_default_6303325472bd8/image/3645 |access-date=14. 11. 2023 |website=archives.valdemarne.fr |quote=<br />[...] Acte de naissance de Chauchoin Émilie, du sexe féminin, née le 13 septembre courant à 8 h du matin au domicile de ses père et mère, rue Armand-Carrel {{numéro|5}}. Fille de Georges Claude [Chauchoin], âgé de 36 ans, pâtissier, et de Loew Jeanne Marie, son épouse, âgée de 25 ans , sans profession. [...].}}<br />Translation of this quotation : "[...] Birth certificate of Chauchoin Émilie, female, born on September 13 running at 8 o'clock in the morning at her father and mother’s home, rue Armand-Carrel {{Numéro|5}}. Daughter of Georges Claude [Chauchoin], aged 36, pastry chef, and Loew Jeanne Marie, his wife, aged 25 [this age here stated and transcribed appears erroneous because it is actually 26 since her mother was born on 27 October 1876], without profession. […]"</ref> (13. septembar 1903 – 30. juli 1996), poznata kao '''Claudette Colbert''',<ref name="Pace1996">{{cite news|last=Pace|first=Eric|url=https://www.nytimes.com/1996/07/31/movies/claudette-colbert-unflappable-heroine-of-screwball-comedies-is-dead-at-92.html|title=Claudette Colbert, Unflappable Heroine of Screwball Comedies, Is Dead At 92|work=[[The New York Times]]|date=31. 7. 1996|access-date=26. 10. 2018}}</ref> bila je američko-francuska glumica. Karijeru je počela u produkcijama na [[Broadway]]u krajem 1920-ih i napredovala do filmova s pojavom igranog filma. Prvobitno s ugovorom sa [[Paramount Pictures]], postala je jedna od rijetkih velikih glumica tog perioda koja je radila kao slobodnjak, nezavisna od studijskog sistema. S njenim srednjoatlantskim naglaskom,<ref name="becoming">Dick, Bernard F. ''Claudette Colbert: She Walked in Beauty''. pp. 24–25</ref> duhovitim dijalozima, aristokratskim držanjem i njuhom<ref name="tcmdb">{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/person/36555%7C32817/Claudette-Colbert|title=Claudette Colbert profile|access-date=9. 2. 2013|work=TCM}}</ref> za laganu komediju i emocionalnu dramu, njena svestranost dovela je do toga da je postala jedna od najpopularnijih zvijezda 1930-ih i 1940-ih.<ref name="Pace1996" /><ref name=Britannica>{{cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9106362/Claudette-Colbert|title=Claudette Colbert – Britannica Concise|access-date=23. 10. 2016}}</ref> Sve u svemu, glumila je u više od 60 filmova. Među njenim čestim kolegama bili su [[Fred MacMurray]] u sedam filmova (1935–1949) i [[Fredric March]] u četiri filma (1930–1933). Osvojila je [[Oscar za najbolju glavnu žensku ulogu]] za film ''[[Dogodilo se jedne noći]]'' (1934), a tokom karijere još je dvaput nominirana za Oscara. Njeni drugi zapaženi filmovi su ''[[Kleopatra (1934)|Kleopatra]]'' (1934), ''The Palm Beach Story'' (1942) i ''Since You Went Away'' (1944). Do sredine 1950-ih okrenula se s filmova na televizijski i scenski rad, zasluživši nominaciju za [[Nagrada Tony|nagradu Tony]] za "The Marriage-Go-Round" (1959). Karijera joj je krenula silaznom putanjom početkom 1960-ih. Krajem 1970-ih doživjela je povratak u pozorište. Godine 1980. dobila je [[Nagrada "Sarah Siddons"|Nagradu "Sarah Siddons"]] za svoj pozorišni rad u [[Chicago|Chicagu]]. Televizijski nastup u "The Two Mrs. Grenvilles" (1987) donio joj je [[Zlatni globus]] i nominaciju za [[Nagrada Emmy|Emmy]]. Godine 1999. [[Američki filmski institut]] proglasio ju je 12. najvećom ženskom zvijezdom klasičnog [[Hollywood|holivudskog]] filma. == Nagrade i priznanja == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |- ! style="width:5%;"| Godina ! style="width:30%;"| Nagrada ! style="width:30%;"| Kategorija ! style="width:25%;"| Film ! style="width:5%;"| Osvojila ! style="width:5%;" class="unsortable"| {{Tooltip|Ref|Reference}} |- | 1935. | rowspan="3" | [[Oscar]] | rowspan="3" | [[Oscar za najbolju glavnu žensku ulogu|Najbolja glumica]] | ''Dogodilo se jedne noći'' | {{Da}} | <ref name="Oscars7">{{Cite news|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1935|title=The 7th Academy Awards (1935) Nominees and Winners|access-date=27. 8. 2013|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS)}}</ref> |- | 1936. | ''Privatni svjetovi'' | {{nom}} | <ref name="Oscars8">{{Cite news|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1936|title=The 8th Academy Awards (1936) Nominees and Winners|access-date=27. 8. 2013|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS)}}</ref> |- | 1945. | ''Otkako si otišao'' | {{nom}} | <ref name="Oscars17">{{Cite news|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1945|title=The 17th Academy Awards (1945) Nominees and Winners|access-date=27. 8. 2013|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS)}}</ref> |- | 1959. | [[Nagrada Tony]] | [[Tony za najbolju glavnu žensku ulogu|Najbolja glumica]] | ''[[Bračni vrtuljak]]'' | {{nom}} | |- | 1960. | [[Holivudska staza slavnih]] | Zvijezda na 6812 Hollywood Boulevardu | — | {{Da}} | <ref>{{cite web|url=http://www.walkoffame.com/claudette-colbert |title=Walk of Fame Stars-Claudette Colbert |publisher=Hollywood Chamber of Commerce |access-date=13. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403073147/http://walkoffame.com/claudette-colbert |archive-date=3. 4. 2016 |url-status=live }}</ref> |- | 1980. | [[Nagrada "Sarah Siddons"]] | | ''The Kingfisher'' | {{Da}} | <ref>{{cite web |url=http://www.sarahsiddonssociety.org/html/Awardees.html |title=Sarah Siddons Society Awardees |access-date=18. 1. 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081107112613/http://www.sarahsiddonssociety.org/html/Awardees.html |archive-date=7. 11. 2008 }}</ref> |- | 1984. | [[Filmsko udruženje Lincoln Centra]] | Nagrada za životno djelo | — | {{Da}} | <ref>{{cite news |url = http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/organizations/f/film_society_of_lincoln_center/index.html?query=COLBERT,%20CLAUDETTE&field=per&match=exact |title=Film Society of Lincoln Center |work=[[The New York Times]] |access-date=18. 1. 2008 | first=Nan | last=Robertson}}</ref> |- | 1985. | Drama Desk | [[Posebna nagrada Drama Deska]] | ''Aren't We All'' | {{Da}} | <ref>{{Cite web |url=http://www.dramadesk.com/1984_1985dd.htm |title=Drama Desk Award winners |access-date=21. 2. 2024 |archive-date=23. 5. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523132801/http://www.dramadesk.com/1984_1985dd.htm |url-status=dead }}</ref> |- | 1987. | Primetime Emmy | [[Primetime Emmy nagrada za izuzetnu sporednu žensku ulogu u miniseriji ili filmu|Izuzetna sporedna uloga]] | rowspan="2" | ''The Two Mrs. Grenvilles'' | {{nom}} | |- | 1988. | [[Zlatni globus]] | [[Golden Globe nagrada za najbolju žensku sporednu ulogu – serija, miniserija ili televizijski film|Najbolja sporedna ženska uloga]] | {{Da}} | |- | 1989. | [[Nagrada Kennedy Centra]] | Nagrada za životno djelo | — | {{Da}} | <ref name="KennedyCenter">{{cite web |url = http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=showIndividual&entity_id=3708&source_type=A |title = The Kennedy Center, Biography of Claudette Colbert |access-date = 19. 1. 2008 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080106114303/http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=showIndividual&entitY_id=3708&source_type=A |archive-date = 6. 1. 2008 |df = mdy-all }}</ref> |- | 1990. | [[Međunrodni filmski festival u San Sebastiánu]] | [[Nagrada Donostia]] | — | {{Da}} | <ref>{{cite web |url=http://www.sansebastianfestival.com/2007/in3/premios10_1990.php |title=Archive of awards, juries and posters |work=San Sebastián International Film Festival |access-date=18. 1. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209012132/http://www.sansebastianfestival.com/2007/in3/premios10_1990.php |archive-date=9. 2. 2012 |url-status=dead }}</ref> |- | 1999. | [[Američki filmski institut]] | [[AFI-jevih 100 godina... 100 zvijezda|Najveće ženske zvijezde]] | — | {{Da|12.}} | <ref>{{cite web | url = http://www.afi.com/Docs/tvevents/pdf/stars50.pdf | title = AFI's 100 Years, 100 Stars, American's Greatest Legends|work=American Film Institute | access-date = 18. 1. 2008 }}</ref> |} == Izabrana filmografija == {{div col|colwidth=18em}} * ''[[Rupa u zidu]]'' (1929) * ''[[Young Man of Manhattan]]'' (1930) * ''[[Manslaughter]]'' (1930) * ''[[Honor Among Lovers]]'' (1931) * ''[[Secrets of a Secretary]]'' (1931) * ''[[The Wiser Sex]]'' (1932) * ''[[Misleading Lady]]'' (1932) * ''[[The Man from Yesterday]]'' (1932) * ''[[Tonight Is Ours]]'' (1933) * ''[[Trokutasti mjesec]]'' (1933) * ''[[Torch Singer]]'' (1933) * ''[[Četvero preplašenih]]'' (1934) * ''[[Dogodilo se jedne noći]]'' (1934) * ''[[Kleopatra (1934)|Kleopatra]]'' (1934) * ''[[Imitacija života]]'' (1934) * ''[[The Gilded Lily]]'' (1935) * ''[[Privatni svjetovi]]'' (1935) * ''[[Udala se za svog šefa]]'' (1935) * ''[[The Bride Comes Home]]'' (1935) * ''[[Djevica iz Salema]]'' (1937) * ''[[Srela sam ga u Parizu]]'' (1937) * ''[[Tovarišč]]'' (1937) * ''[[ZZaza]]'' (1939) * ''[[Ponoć]]'' (1939) * ''[[It's a Wonderful World]]'' (1939) * ''[[Bubnjevi duž Mohawka]]'' (1939) * ''[[Ustani, draga]]'' (1940) * ''[[Ševa]]'' (1941) * ''[[Sjeti se onog dana]]'' (1941) * ''[[Priča iz Palm Beacha]]'' (1942) * ''[[No Time for Love]]'' (1943) * ''[[Ponosno liječimo!]]'' (1943) * ''[[Otkako si otišao]]'' (1944) * ''[[Practically Yours]]'' (1944) * ''[[Supruga u gostima]]'' (1945) * ''[[Sutra je zauvijek/Sjena prošlosti]]'' (1946) * ''[[Bez rezervacija]]'' (1946) * ''[[Tajanstveno srce]]'' (1946) * ''[[The Egg and I]]'' (1947) * ''[[Spavaj, ljubavi]]'' (1948) * ''[[Family Honeymoon]]'' (1949) * ''[[Bride for Sale]]'' (1949) * ''[[Troje se vratilo kući]]'' (1950) * ''[[Tajni bijes]]'' (1950) * ''[[Grmljavina na brdu]]'' (1951) * ''[[Let's Make It Legal]]'' (1951) * ''[[The Planter's Wife]]'' (1952) * ''[[Texas Lady]]'' (1955) {{div col end}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Claudette Colbert}} * [https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/claudette-colbert-35788 Claudette Colbert] na [[IBDb]]-ju * {{imdb name|id=0001055|name=Claudette Colbert}} {{Oscar - glavna glumica}} {{Zlatni globus za sporednu TV-glumicu}} {{100 godina AFI-ja... 100 zvijezda}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Colbert, Claudette}} [[Kategorija:Rođeni 1903.]] [[Kategorija:Umrli 1996.]] [[Kategorija:Biografije, Saint-Mandé]] [[Kategorija:Američke glumice]] [[Kategorija:Francuske glumice]] [[Kategorija:Američke komičarke]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Francuske]] [[Kategorija:Dobitnici Oscara]] [[Kategorija:Dobitnici Tonyja]] oj910oo3z9ih4xgccht6y8qabt91cyt 0 504225 3914754 3902945 2026-07-26T16:59:59Z WumpusBot 120674 /* Vanjski linkovi */ razne ispravke 3914754 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Grotta di Fumane 3.jpg|thumb|250px|desno|Pećina Fumane je mjesto s najstarijim primjerima prahistorijske umjetnosti u Italiji]] Postoje brojni [[Arheologija|arheološki]] lokaliteti s primjerima prahistorijske umjetnosti razbacani po cijelom području današnje [[Italija|Italije]]. Važan izvor prahistorijske umjetnosti stvorene tokom [[Gornji paleolit|gornjeg paleolita]] je [[pećina Fumane]] ("Grotta di Fumane") u blizini [[Verona|Verone]], gdje se nalazi najstarija umjetnost [[Kameno doba|kamenog doba]] u Italiji. Godine 1999. nakon niza iskopavanja (počevši od 1988.), arheolozi su otkrili niz figurativnih pećinskih slika na ulomcima stijene sa zida pećine, koji su pronađeni zakopani ispod kasnijih slojeva krhotina. Slike su izvedene u crvenom i žutom okeru, dužine 30-60 [[Centimetar|cm]], na kojima su prikazi biljaka, životinja sa izduženim vratom (možda [[Lasica|lasice]]), čudnog stvorenja s pet nogu i antropomorfne figure čovjeka koji nosi masku s rogovima - za kojeg se smatra da je [[šamanizam|šaman]]. Ruke figure su raširene, dok desna ruka drži ritualni predmet koji visi nadole. Arheolozi su pronašli i nekoliko apstraktnih znakova (tačke i raznorazne šrafure). Na svim slikama oker boja je sadržavala [[hematit]], [[titanij]] i [[aluminij]] - kombinaciju materijala pogodnih za bojenje na stijenama. Nažalost, većina slika je nepotpuna i teško ih je u potpunosti protumačiti, budući da se nastavljaju i nakon tačke prekida. Osim toga, slike na stijenama bile su prekrivene [[kalcit]]om koji ih je sačuvao, ali im je otežavao uočavanje. Prema riječima dr. Alessandre Astes, šefice Prirodnjačkog muzeja u Veroni, naučnici su uspjeli procijeniti starost slika (na 35.000 godina p. n. e.) koristeći tehnike [[Karbonsko datiranje|karbonskog datiranja]] i arheološku stratografsku metodu. Primitivni stil umjetnosti u ovoj pećini pripada "svakodnevnoj umjetnosti" koju su proizvodili umjetnici lovci-sakupljači, za razliku od sofisticiranije umjetnosti koju su stvarali specijalisti slikari na drugim poznatijim lokacijama u Francuskoj i Španiji.<ref>{{Cite web|url= http://www.visual-arts-cork.com/prehistoric/fumane-cave-paintings.htm|title= ''Fumane Cave Paintings''|work= visual-arts-cork.com|access-date= 18. 3. 2024}}</ref> [[Datoteka:Reproduction of a rock carving with the first representation of a plow.jpg|thumb|200px|lijevo|Reprodukcija neolitskog kamenog rezbarenja iz doline Val Camonica sa najstarijim prikazom pluga na svijetu]] Drugi veoma važan primjer prahistorijske umjetnosti u Italiji su [[crteži doline Val Camonica]] u provinciji [[Brescia (provincija)|Brescia]], [[Lombardija]], koji predstavljaju najveći kompleks prahistorijskih crteža na stijenama u [[Evropa|Evropi]], s oko 300.000 [[petroglif]]a koje su nacrtali pripadnici plemena [[Camuni]]. Na slikama su prikazane scene povezane s [[Poljoprivreda|poljoprivredom]], navigacijom, ratovanjem i vračanjem, koje su bile dio dinamičnog duhovnog i svakodnevnog života prahistorijskih naroda. Također, tu su crteži [[konj]]a, [[jelen]]a i jedne od najranijih poznatih geografskih [[Karta|karata]] u antičkom svijetu. Godine 1979. ovi crteži su dospjeli na [[UNESCO]]-v popis [[Svjetska baština|svjetske baštine]] kao prva [[svjetska baština u Italiji]].<ref>{{Cite web|url= https://www.martinrandall.com/rock-art-in-the-italian-alps|title= ''Rock Art in the Italian Alps - Prehistoric engravings in the Val Camonica''|work= martinrandall.com|access-date= 18. 3. 2024|archive-date= 18. 3. 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240318205121/https://www.martinrandall.com/rock-art-in-the-italian-alps|url-status= dead}}</ref> Najstariji crteži potječu iz doba [[epipaleolit]]a (20.000-1.000 p.n.e), a zadnje u [[Srednji vijek|srednjovjekovno]] doba (476-1453 n.e.), a najbolje predstavljeni period je [[željezno doba]] (1.200 pne - 200 n.e.).<ref>{{Cite web|url= https://brewminate.com/prehistoric-italian-rock-drawings-of-valcamonica/|title= ''Prehistoric Italian Rock Drawings of Valcamonica''|work= brewminate.com|access-date= 18. 3. 2024}}</ref> Upravo je tokom željeznog doba u središnjoj i dijelovima sjeverne Italije bila razvijana [[Vilanovska kultura]] (1.100 - 700. p. n. e.), koja je prva donijela obradu željeza na italijansko poluostrvo. Iz ovog razdoblja su i paleolitske Venere iz nalazišta [[Balzi Rossi]] u [[Ligurija|Liguriji]]. Pored već navedenih kultura tu su [[Piceni]] (9 - 3. vijek p. n. e.), kao i narodi koji su nastanjivali južni dio Italije, od kojih su najpoznatiji [[Samniti]]. Tu su pronađena mnogobrojna arheološka nalazišta od kojih su naznačajniji [[Matera]] i [[Molfeta]] kao i [[kultura Ripoli]] na ostrvu [[Capri]]. Umjetnošću najranije faze neolita dominirala je [[impresso kultura]] s jednostavnim i grubim ornamentima na [[Keramika|keramičkim]] proizvodima. Kasniji neolitik Apeninskog poluotoka poznat je i po obojenoj keramici s linearnim ornamentima i ukrasnim krivuljama izvedenim crvenom bojom na žućkastoj podlozi. [[Bronzano doba]] je vrijeme širenja brojnih kultura tokom koje se u sjevernoj Italiji nastavlja razvoj naselja sojenica. To je posljedica sve brojnijih kontakata sa [[Fenicija|feničanskim]] naseljenicima na ostrvima Sardiniji i zapadnoj Siciji, te Grcima u južnoj Italiji i Siciji. Posebno su zanimljive megalitske građevine [[nuraghi]] na ostrvu [[Sardinija|Sardiniji]], dok na [[Sicilija|Siciliji]] cvjeta [[Sikulska kultura]] koja je nastanjivala područje [[Pantalica]], na koju snažni utjecaj ima [[egejska umjetnost]].<ref>{{Cite web|url= https://www.italytravelescape.com/PREHISTORIC%20ITALY.htm|title= ''Prehistoric Italy - Men and the Culture from the Stone Age to Iron Age''|work= italytravelscape.com|access-date= 20. 3. 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Umjetnost u Italiji]] [[Kategorija:Umjetnost Zapada]] 58yhreo1jiwxobf1o0hl25vrvmj4qlw 0 504675 3914794 3903465 2026-07-26T17:12:15Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914794 wikitext text/x-wiki {{Infokutija napad na civile | naziv = Masakri u Transilvaniji 1848–1849. | slika = | opis_slike = | lokacija = Rumunija | meta = | koordinate = | datum = 1848–1849. | vrijeme = | vremenska_zona = | tip = Masovna ubistva civila | mrtvih = {{ubl| *7500–8500 [[Mađari|Mađara]] *4400–6000 [[Rumuni|Rumuna]] *~ 500 [[Transilvanijski Sasi|Transilvanijskih Sasa]], [[Armeni|Armena]], [[Jevreji|Jevreja]] i pripadnika drugih grupa}} | ranjenih = | žrtve = | počinitelji = | počinitelj = | osumnjičenici = | osumnjičenik = | oružja = | broj_saučesnika = | saučesnici = | branitelji = | branitelj = }} '''Masakri 1848–1849. u Transilvaniji''' počinjeni su tokom [[Mađarska revolucija 1848.|Mađarske revolucije]]. Prema istraživanju mađarskog [[historičar]]a [[Ákos Egyed|Ákosa Egyeda]], 14.000 do 15.000 ljudi [[masakr]]irano je u [[Transilvanija|Transilvaniji]] u tom periodu. Među žrtvama je bilo 7500–8500 [[Mađari|Mađara]], 4400–6000 [[Rumuni|Rumuna]] i približno 500 [[Transilvanijski Sasi|Transilvanijskih Sasa]], [[Armeni|Armena]], [[Jevreji|Jevreja]] i pripadnika drugih grupa.<ref name="Pallas Akadémia Könyvkiadó 2010. p. 517">Egyed Ákos, ''Erdély 1848–1849'', Pallas Akadémia Könyvkiadó, [[Csíkszereda]], 2010, str. 517.</ref> == Masakri nad Mađarima == Dana 18. oktobra 1848. Rumuni su napali i ubili stanovnike sela Kisenyed ([[Sângătin]]), u blizini Nagyszebena ([[Sibiu]]).<ref name=Wenkstern/><ref name="quarterly"/> Drugi važan događaj u sukobu 1848–1849. bio je masakr u Nagyenyedu ([[Aiud]]) (8. i 9. januara 1849); Rumuni su tada masakrirali 600–1000 ljudi u gradu.<ref name="patterson"/> Osim toga, trupe transilvanijskih Rumuna u organizaciji [[Avram Iancu|Avrama Iancua]], koje su podržavale [[Car Austrije|cara Austrije]], borile su se protiv organizovanih mađarskih snaga iz Zalatne ([[Zlatna (Alba)|Zlatna]]) i Körösbánya ([[Baia de Criș]]).<ref name="berend"/> U borbi kod Zalatne u oktobru 1848. ubijeno je otprilike 640 građana,<ref name="www"/> među kojima su bili učitelji, svećenici, ljekari i trgovci. Iz gradske riznice opljačkano je 13.000 zlatnika i 20.000 srebrnjaka. Masakr je potakao i vodio lokalni rumunski [[advokat]] [[Petru Dobra]].<ref name="google"/> U [[Bochia|Boklyi]] je ubijeno 30 Mađara.<ref name="szabads424"/> Približno 200 Mađara ubijeno je u Gerendkeresztúru ([[Grindeni (Mureș)|Grindeni]]),<ref name="szabads424"/> a devedesetak pretučeno nasmrt u blizini Marosújvára ([[Ocna Mureș]]).<ref name="szabads"/> === Hronološki spisak === Masakri sa zabilježenim, većinom civilnim mađarskim žrtvama dogodili su se u sjedećim mjestima: {| class="wikitable sortable" |- ! Masakr ! Datum ! Lokacija !! Županija !! Današnji naziv ! Žrtve ! Napomene |- | Algyógy | Oktobar 1848. | Algyógy || [[Hunyad]] || [[Geoagiu]] | 85<ref name=Gracza>György Gracza, ''History of the 1848–49 Hungarian War of Independence'', Budimpešta, 1894, sv. II, str. 424.</ref> | Većinom civili |- | Borosbocsárd | Oktobar 1848. | Borosbocsárd || [[Alsó-Fehér]] || Dio [[Ighiu]]a | 73 | Većinom civili<ref name=Gracza/> |- | Diód | Oktobar 1848. | Diód || [[Alsó-Fehér]] || [[Stremț]] | 25 | Lokalne plemićke porodice<ref>"Spisak ljudskih žrtava koje su pale na različite načine tokom nedavne revolucije u krunskoj zemlji Transilvaniji", Beč, 1851, 24–25.</ref> |- | Gyulafehérvár | Oktobar 1848. | Gyulafehérvár || [[Alsó-Fehér]] || [[Alba Iulia]] | 42 | Masovna tortura, paljevina i masakr nad civilima<ref name=Gracza/> |- | Gerendkeresztúr | Oktobar 1848. | Gerendkeresztúr || [[Torda (županija)|Torda]] || Dio [[Chețani]]ja | 200 | Civili<ref name=Gracza/> |- | Székelykocsárd | Oktobar 1848. | Székelykocsárd || [[Aranyosszék]] || [[Lunca Mureșului]] | 60 | Civili<ref name=Gracza/> |- | Hátszeg | Oktobar 1848. | Hátszeg || [[Hunyad]] || [[Hațeg]] | 15 | Civili masakrirani po zapovijedi rumunskog pravoslavnog sveštenika<ref name=Gracza/> |- | Marosújvár | Oktobar 1848. | Marosújvár || [[Alsó-Fehér]] || [[Ocna Mureș]] | 90 | Civili koji su živjeli u gradu<ref name=Gracza/><ref name=Domokos>Pál Péter Domokos, ''Rendületlenül'', Eötvös Kiadó–Szent Gellért Egyházi Kiadó, 1989, 33–34.</ref> |- | Mikeszásza | Oktobar 1848. | Mikeszásza || [[Alsó-Fehér]] || [[Micăsasa]] | 150 | Masakrirani svi lokalni stanovnici osim jedne porodice<ref name=Jakab>Jakab Elek, ''The War of Independence'', Budimpešta, 1894, sv. II, str. 385.</ref> |- | Kisenyed | 14. oktobar 1848. | Kisenyed || [[Alsó-Fehér]] || [[Sângătin]] | 140–175 | Civili<ref name=Domokos/> |- | Zalatna | 22–24. oktobar 1848. | Zalatna || [[Alsó-Fehér]] || [[Zlatna (Alba)|Zlatna]] | 700 (Mađari, Nijemci)<ref>Ignatz Reinbold, ''Memories of Dr Ignatz Reinbold Chamber Doctor of the Town of Zlatna'' [https://tortenelemportal.hu/2011/03/dr-reinbold-ignac-kamarai-orvos-naploja-a-zalatnai-meszarlasokrol/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240405103459/https://tortenelemportal.hu/2011/03/dr-reinbold-ignac-kamarai-orvos-naploja-a-zalatnai-meszarlasokrol/ |date=5. 4. 2024 }}; pristupljeno: 18. 6. 2020.</ref> | Svi mađarski civili pobjegli su iz grada, ali su napadnuti kod sela [[Presaca Ampoiului]] i masakrirani bez izuzetka. Grad je potpuno uništen.<ref name=Gracza/><ref name=Jancso>Jancsó Benedek, ''History and Current State of Romanian Irredentist Movements'', Budimpešta, 1896, sv. II, str. 682.</ref><ref name=Horvath>Mihály Horváth, ''History of the War of Independence of Hungary'', Budimpešta, 1894, sv. II, str. 405.</ref> |- | Magyarigen | 29. oktobar 1848. | Magyarigen || [[Alsó-Fehér]] || [[Ighiu]] | 200 | Masakrirano je cjelokupno mađarsko stanovništvo u selu, osim mađarskog svećenika.<ref name=Matyas>Mátyás Vilmos, "Utazások Erdélyben", ''Panoráma'', 1977, 56.</ref><ref>György Gracza, ''History of the 1848-49 Hungarian War of Independence'', Budimpešta, 1894, sv. II, str. 420.</ref> |- | Boklya | 30. oktobar 1848. | Boklya || [[Bihar (županija)|Bihar]] || [[Bochia]] | 30<ref name="Gracza" /> | Većinom civili |- | Felvinc | 13. novembar 1848. | Felvinc || [[Aranyosszék]] || [[Unirea (Alba)|Unirea]] | 200<ref name="Gracza" /> | Cijelo je selo uništeno, a većina civila masakrirana. |- | Köpec | 9. decembar 1848. | Köpec || [[Háromszék]] || [[Căpeni]] | 51<ref name="acta1"/> | Nakon pobjede carskih trupa kod Hídvég nad [[Sekelji]]ma iz županije Háromszék, Austrijanci su poslali rumunske i saske pobunjenike, koji su im pružali podršku u bici, da opljačkaju selo. Pobunjenici su spalili selo, ubivši 51 osobu, među njima čak i penzionisanog oficira carske vojske koji je tu živio.<ref name="acta1">Lajos Demeter, [https://epa.oszk.hu/03200/03277/00019/pdf/EPA03277_acta_2006_hatarvidek_2_227_244.pdf Háromszék 1848-ban, önvédelmi harca november 12. - 1849. január 5. között (kronológia)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230429190909/https://epa.oszk.hu/03200/03277/00019/pdf/EPA03277_acta_2006_hatarvidek_2_227_244.pdf |date= 29. 4. 2023}} Acta2006. Határvidék 1762–1918 (2. rész), str. 237.</ref> |- | Hétfalu | 23. decembar 1848. | Hétfalu || [[Brassó (županija)|Brassó]] || [[Sedam sela]] | 55<ref name="Hétfalu"/> | Velika jedinica rumunskih pobunjenika stigla je, spalila i opljačkala ove lokalitete, ubivši 55 [[Čango-Mađari|Čango-Mađara]].<ref name="Hétfalu">Veres Emese Gyöngyvér: [https://epa.oszk.hu/03000/03018/00148/pdf/EPA03018_honismeret_1999_03_019-026.pdf A hétfalusi csángók 1848-49-es emlékhelyei] Honismeret, 1999 (27. évfolyam) 3. sz., str. 24–26.</ref> |- | Nagyenyed | 8–17. januar 1849. | Nagyenyed || [[Alsó-Fehér]] || [[Aiud]] | 600–1000<ref name="patterson"/> | Većinom civili. Cijeli grad s drevnim koledžom [[Bethlen]] spaljen je i uništen,<ref name="patterson">Gerő, Patterson (1995), str. 102.</ref><ref name=Jancso/> uz masovna [[Silovanje|silovanja]] i torture.<ref>Gábor Kemény, ''Nagy-Enyednek és vidékének veszedelme 1848-49-ben: történeti vázlat'', Pešta, 1863, str. 347-348.</ref> |- | Alsójára | 15. januar 1849. | Alsójára || [[Torda (županija)|Torda]] || [[Iara (Cluj)|Iara]] | 150 | Civili<ref>György Gracza, ''History of the 1848-49 Hungarian War of Independence'', Budimpešta, 1894, sv. III, str. 433.</ref> |- | Borosbenedek | Januar 1849. | Borosbenedek || [[Alsó-Fehér]] || [[Benic]] | 400<ref name=Gracza/> | Po naredbi rumunskog grkokatoličkog svećenika pobijeno je cjelokupno mađarsko stanovništvo.<ref name=Jancso/> |- | Hari | Januar 1849. | Hari || [[Alsó-Fehér]] || [[Heria]] | 18 |- | Abrudbánya | 9. i 17. maj 1849. | Abrudbánya || [[Alsó-Fehér]] || [[Abrud]] | 1100–1200 | Masovne torture i silovanja. Žrtve su većinom bili lokalni rudari i gradski službenici, s cijelim njihovim porodicama.<ref name=Gracza/> |- | Bucsesd | 9. maj 1849. | Bucsesd || [[Hunyad]] || [[Buceș]] | 200<ref name=Gracza/> | |} Ova tabela sadrži samo evidentirane žrtve, međutim, tačan broj poginulih civila teško je odrediti. Postoje deseci sela širom Transilvanije u kojima je nepoznat broj masakriranih mještana (pretežno Mađara). Štaviše, ovi brojevi možda ne uključuju one koji nisu stradali u masakrima sami po sebi nego tokom zatočeništva, bijega, nestanka ili prisilnog preseljenja u [[Năsăud|Naszód]], [[Hațeg|Hátszeg]] ili [[Monor (Bistrița-Năsăud)|Monorfalvu]] od Rumuna.<ref>Farkas Szilágyi, "Alsó Fehér vármegye 1848-49-ben", u: ''Alsó Fehér vármegye monmográfiája III'', prvi tom, Nagyenyed, 1898.</ref> Ubrzo nakon rata, 1850. godine, habsburški sud sačinio je spisak žrtava. Međutim, autentičnost spiska s vremenom je dovedena u pitanje i žestoko kritikovana jer je sastavljen samo u područjima naseljenim Rumunima i Sasima, dok su vlasti ignorisale čak i spominjanje nekih od najvećih masakra nad mađarskim civilima u Transilvaniji, kao što su oni u Nagyenyedu, Abrudbányi ili Zalatni.<ref>Ákos Egyed, ''Erdély 1848–1849'', Pallas Akadémia Könyvkiadó, Csíkszereda, 2010, str. 507–509.</ref> Među žrtvama rumunskih masakara bile su važne mađarske ličnosti ili njihovi srodnici. Mária, sestra mađarskog dramaturga [[Imre Madách]]a, uhvaćena je s mužem i sinom, a rumunski pobunjenici sve su ih ubili<ref>Menyhért Palágyi, [http://mek.oszk.hu/10200/10229/pdf/10229.pdf / Madách Imre élete és költészete], Athenaeum, 1900, str. 75.</ref> i bacili pred svinje da ih pojedu.<ref>[http://nmleveltar.blogspot.com/2008/03/madch-imre-s-szabdsgharc.html / Madách Imre a szabadságharcban], A Nógrád Megyei Levéltár történeti blogja.</ref> Roditelje i braću i sestre prve žene istraživačice Afrike, [[Florence Baker]] (njeno izvorno, mađarsko ime bilo je Flóra Sass), ubila je rumunska milicija, koju je predvodio [[Ioan Axente Sever]] u Nagyenyedu tokom masakra nad mađarskim stanovništvom u tom gradu 8. januara 1849.<ref>Csaba Komáromi, [http://acta.bibl.u-szeged.hu/5245/1/belvedere_2010_001_002_047-061.pdf / "Magyarok a fekete földrészen"], ''Belvedere Meridionale'' 2010 / XXII, 1–2, str. 55.</ref> == Masakri nad Rumunima == === Početak: Sukob u Mihálcfalvi === Ohrabreni prosvijećenim izjavama [[Mađarska revolucija 1848.|peštanskih revolucionara]] o oslobođenju svih [[Kmetstvo|kmetova]] u [[Kraljevina Ugarska|Ugarskoj]] i ukidanju [[Feudalizam|feudalizma]], kao i deklaracijama rumunskih narodnih skupština 30. aprila i 15. maja u transilvanijskom gradu Balázsfalvi ([[Blaj]]), seljani iz Mihálcfalve ([[Mihalț]]) u južnoj Transilvaniji nezakonito su zauzeli parcelu koja je pripadala porodici [[Esterházy]]. Dana 1. juna 1848. imenovan je carski komitet u Gyulafehérváru ([[Alba Iulia]]) i poslan u Mihálcfalvu da istraži nezakonitosti koje su se dogodile u maju. Međutim, hiljade naoružanih seljaka iz Obrázse ([[Obreja]]), Oláhcsesztve ([[Cistei]]) i Alsókarácsonfalve ([[Crăciunelu de Jos]]) okupile su se protiv njih i spriječile ih da uđu u selo. Sljedećeg dana, 2. juna 1848, Anton von Puchner, zapovjednik austrijskih trupa u Transilvaniji, poslao je službeni puk iz Gyulafehérvára da razoruža naoružane seljake i garantuje sigurnost carskog komiteta tokom njihove istrage. Međutim, seljaci su se odupirali i u oružanom sukobu koji je uslijedio ubijeno je 12 rumunskih seljaka i jedan mađarski vojnik. Drugi izvori navode da je broj ubijenih rumunskih seljaka iznosio 14, uz još 50 ranjenih, od kojih su mnogi kasnije umrli.<ref name="Timonea">{{cite web |url= https://adevarul.ro/locale/alba-iulia/masacrele-revolutiei-1848-transilvania-fost-masacrati-mii-romani-unguri-nevinovati-1_57066ca75ab6550cb8bbc9d1/index.html |title= Masacrele Revoluției de la 1848 în Transilvania. Cum au fost uciși mii de români și maghiari nevinovați | language=ro |trans-title= Masakri u Revoluciji 1848. u Transilvaniji – kako su ubijene hiljade nedužnih Rumuna i Mađara |author= Dorin Țimonea |newspaper= [[Adevărul]] |date= 8. 4. 2016 |access-date= 27. 7. 2021}}</ref> Ovo je bio prvi transilvanijski oružani sukob 1848. Važan strateški korak Von Puchnera u danima koji su prethodili sukobu bio je njegov izbor da protiv naoružanih rumunskih seljaka bude poslan puk koji su činili isključivo Sekelji. Time je odigrao veliku ulogu u zaoštravanju političko-etničkih razlika u regiji i daljnjoj radikalizaciji rumunskih i mađarskih seljaka u Transilvaniji. Budući da je moć Austrijanaca opadala zbog početnih uspjeha austrijskih, čeških, slovačkih, poljskih i mađarskih revolucionara širom Habsburškog carstva, događaji u Mihálcfalvi objavljeni su u procarskim novinama ''Der Siebenbürger Bote'' i tumačeni kao radikalni nađarski napad na rumunske civile,<ref name="histtrans"/> uprkos činjenici da su u vrijeme sukoba graničari Sekelji još bili direktno podređeni carskom dvoru i Von Puchneru, glavnom zapovjedniku austrijskih trupa u Transilvaniji. Događaj, praćen procarskom propagandom, dodatno je potakao nemire i neprijateljstvo u regiji i uveliko doprinio masovnom naoružavanju transilvanijskih Rumuna i organizaciji druge narodne skupštine u Balázsfalvi u septembru 1848.<ref name="szerk. Hermann 79-81">{{cite book |title= Az 1848-49. évi forradalom és szabadságharc története |editor= Hermann R. |pages= 79–81 |language=hu}}</ref> === Daljnji incidenti === U jesen 1848. deseci Rumuna iz jednog sela u sjevernoj Transilvaniji koji su se protivili [[Regrutacija|prisilnoj regrutaciji]] u mađarsku vojsku ubijeni su nakon napada snaga od 200 ljudi.<ref>Freifeld, str. 73.</ref> Dana 10. septembra 1848. mađarske vojne jedinice iz [[Arad]]a ubile su tri Rumuna u Nadabu (danas dio [[Chișineu-Criș]]a) nakon sukoba s nekoliko hiljada mještana naoružanih [[Kosa (alat)|kosama]] koji su odbili regrutaciju u mađarsku vojsku, dok su ostali bili zatvoreni u Nagyváradu ([[Oradea]]), Aradu i [[Segedin]]u.<ref name="Cosma">Ela Cosma, [http://www.history-cluj.ro/Istorie/anuare/AnuarBaritHistorica2009/17%20Ela%20Cosma.pdf ''Cronologia anilor 1848/1849''] {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20150924030530/http://www.history-cluj.ro/Istorie/anuare/AnuarBaritHistorica2009/17%20Ela%20Cosma.pdf |date= 24. 9. 2015}} Institut za historiju "George Bariţiu", Cluj-Napoca. "10 septembrie 1848, Nădab – conflictul dintre câteva mii de români, înarmaţi cu coase, refuzând recrutarea în armata ungară, şi unităţile militare din Arad, ce omoară şi ucid mai mulţi răsculaţi."</ref><ref name="Suciu">[http://www.history-cluj.ro/Istorie/cercet/Suciu/Soldati%20fara%20uniforma%20web.pdf Dumitru Suciu, Soldați fără uniformă ai Landsturmului românesc și starea protopopiatelor ortodoxe din Transilvania după Războiul Național din 1848–1849, str. 11-12]; pristupljeno: 28. 6. 2013; [https://web.archive.org/web/20140202102440/http://www.history-cluj.ro/Istorie/cercet/Suciu/Soldati%20fara%20uniforma%20web.pdf Arhivirano] 30. 6. 2013.</ref> Dana 12. septembra 1848, u selu Aranyoslóna (danas dio [[Luna (Cluj)|Lune]]), grof od Torde, Miklós Thorotzkai, izdao je naredbu da se puca na gomilu koja se protivila regrutovanju u mađarsku vojsku, ubivši 30 ljudi<ref name=Neamtu>"În toamna anului 1848 prima ciocnire violentă în care au căzut împreună țărani români și maghiari a avut loc în comitatul Turda, la Luna Arieșului, când comitele Thorotzkai Miklós a dat ordin să se tragă în mulțimea care se opunea recrutărilor. La 12 septembrie 1848 cad 30 de oameni". Gelu Neamțu, [http://www.history-cluj.ro/Istorie/anuare/2002/Neamtu%20-%20Maghiari%20alaturi%20de%20rev%20romana.htm ''Maghiari Alături De Revoluţia Română De La 1848–1849 Din Transilvania''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924030448/http://www.history-cluj.ro/Istorie/anuare/2002/Neamtu%20-%20Maghiari%20alaturi%20de%20rev%20romana.htm |date=24. 9. 2015}}. Institut za historiju "George Bariț", Cluj-Napoca.</ref> i ranivši nekoliko desetaka.<ref name="Cosma"/> Dana 18. oktobra 1848. jedan rumunski seljak u Almásu ([[Almaș]]) pogubljen je jer se odbio pridružiti mađarskoj vojsci. Osim toga, [[Avram Iancu]] podijelio je kopije "careve poruke" među seoskim sveštenicima u području planina [[Apuseni]]. Zapovjedništvo je pozvalo sve manjine širom Kraljevine Ugarske da se naoružaju i odupru Mađarskoj revoluciji. Devet rumunskih sveštenika iz šest sela proglašeno je krivima jer su pročitali ovu poruku pred mještanima, te su optuženi za javno poticanje i pogubljeni.<ref name="Suciu"/> Nakon ulaska u Balázsfalvu 18. januara 1849. mađarske trupe opljačkale su grad<ref name="Cosma"/> i, navodno, počinile pljačku protiv lokalnog rumunskog stanovništva,<ref name="histtrans"/> ali masakr nije počinjen. Šest ljudi iz Butyina ([[Buteni]]), jedna osoba iz Keszenda ([[Chisindia]]) i jedna iz Barze ([[Bârsa]]) ubijeni su zbog suprotstavljanja pljački u regiji koju je počinila mađarska vojska.<ref name="Suciu"/> === Hronološki spisak === {| class="wikitable sortable" style="width:800px" |- ! Masakr ! Datum ! Lokacija ! Ubijeni Rumuni ! Napomene |- | Sukob u Mihálcfalvi | 2. juni 1848. | Mihálcfalva, županija [[Alsó-Fehér]] ([[Mihalț]]) | 12<ref name=Gracza/> ili 14<ref name="Timonea"/> | Oružani sukob s hungarofonom carskom regimentom Antona von Puchnera |- | Masakr u Nadabu | 10. septembar 1848. | Nadab, [[Aradska županija]] ([[Nădab]]) | 3<ref name="Cosma"/> | Ubijeni zbog suprotstavljanja regrutaciji |- | Masakr u Aranyoslóni | 12. septembar 1848. | Aranyoslóna, županija [[Torda (županija)|Torda]] ([[Luna (Cluj)|Luna]]) | 30<ref name=Neamtu/> | Pucanje u gomilu ljudi koji su odbili regrutaciju |- | Masakr u Butyinu | 6. august 1849. | Butyin, [[Aradska županija]] ([[Buteni]]) | 8<ref name="Suciu"/> | Civili masakrirani zbog suprotstavljanja pljačkanju od mađarskih trupa |} Prema zvaničnim spiskovima (objavljenima u ''[[Wiener Zeitung]]u''), 4425 muškaraca, 340 žena i 69-ero djece ubijeno je bez suđenja pred mađarskim vojnim sudom u Transilvaniji, ne računajući one koji su poginuli u otvorenim borbama. Izgleda da su 4425 žrtava bili Rumuni, 165 Mađari, 252 Sasi i 72 pripadnika Jevreja, Roma i drugih.<ref>[[Robert William Seton-Watson]], [https://books.google.com/books?id=-tI3AAAAIAAJ&q=4425+&pg=PA292 ''A History of the Roumanians: From Roman Times to the Completion of Unity'']</ref> == Također pogledajte == * [[Mađarofobija]] * [[Rumunofobija]] * [[Mađarska revolucija 1848.]] * [[Spisak masakara u Rumuniji]] == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="Wenkstern">Wenkstern (1859), str. 156–159.</ref> <ref name="quarterly">The British Quarterly review, februar i maj, 1851, sv. XIII, str. 27.</ref> <ref name="berend">Berend (2003), str. 112.</ref> <ref name="www">{{Cite web |url=http://www.mno.hu/portal/611317 |title=Fejőszék Százhatvan éve irtották ki Nagyenyedet a román felkelők |access-date=6. 4. 2024 |archive-date=1. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110201155506/http://www.mno.hu/portal/611317 |url-status=dead }}</ref> <ref name="google">Róbert Hermann, Gábor Bona: 1848–1849 a szabadságharc és forradalom története Videopont, 1996, str. 188; [https://books.google.com/books?id=jtl6AAAAMAAJ&q=%22Petru+Dobra+Zalatna+elpuszt%C3%ADt%C3%B3ja%22]</ref> <ref name="szabads424">Gracza, "Az 1848-49-iki magyar szabadságharcz története", sv. II, str. 424.</ref> <ref name="szabads">Gracza, "Az 1848-49-iki magyar szabadságharcz története", sv. II, str. 422.</ref> <ref name="histtrans">[https://web.archive.org/web/20120309020932/http://www.istoriatransilvaniei.ro/vol1/v1c8.pdf Istoria României. Transilvania], coord. Anton Drăgoescu, Fundaţia "George Bariţiu", Cluj-Napoca, 1997, poglavlje VIII.</ref> }} == Literatura == * {{cite journal |last=Ábrahám |first=Barna |title="Köztünk és köztetek a fegyverek sohasem dönthetnek". Magyar-román összeütközés Erdélyben 1848-49-ben |language=hu |url=http://vigilia.hu/regihonlap/1998/3/9803abr.html |access-date=16. 4. 2017 |journal= |archive-date=16. 4. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170416222038/http://vigilia.hu/regihonlap/1998/3/9803abr.html |url-status=dead}} * {{cite book |title=History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century |last=Berend |first=Tibor Iván |year=2003 |publisher=Štamparija Univerziteta Kalifornije}} * Domokos, Pál Péter: ''Rendületlenül''. Eötvös Kiadó, 1989. {{hu simbol}} * {{cite book|last=Freifeld|first=Alice|title=Nationalism and the Crowd in Liberal Hungary, 1848–1914|url=https://books.google.com/books?id=urIXKGuEHCEC|year=2000|publisher=Woodrow Wilson Center Press|isbn=978-0-8018-6462-9}} * {{cite book |title=Modern Hungarian society in the making: the unfinished experience |last=Gerő |first=András |author2=Patterson, James |year=1995 |publisher= [[Štamparija Srednjoevropskog univerziteta]]}} * Gracza György: ''Az 1848–1849-iki magyar szabadságharc története'', sv. 1–5 Bp. [1895], Lampel. * {{cite journal |last=Hermann |first=Róbert |title=Etnikai polgárháború Erdélyben 1848-1849-ben |language=hu |url=http://konfliktuskutato.hu/index.php?option=com_content&view=article&id=154:etnikai-polgarhaboru-erdelyben-1848-1849-ben-&catid=15:tanulmanyok |access-date=16. 4. 2017}} * {{cite journal |last=Hermann |first=Róbert |title=Etnikai konfliktusok és atrocitások a magyar-román polgárháborúban 1848–49 |language=hu |url=http://konfliktuskutato.hu/index.php?option=com_content&view=article&id=151:etnikai-konfliktusok-es-atrocitasok-a-magyar-roman-polgarhaboruban-1848-49&catid=16:esetek |access-date=16. 4. 2017}} * {{cite book |last=Kosztin |first=Árpád |url=http://www.hunsor.se/dosszie/kosztin.pdf |title= Chronicle of Cruelties – Romanian Mistreatment of The Hungarian Minority In Transylvania |publisher= |year=1998 |isbn=963-8363-72-X |location= [[Budimpešta]]}} * {{cite book |title=History of the war in Hungary in 1848 and 1849 |url=https://archive.org/details/historywarinhun00wencgoog |last=Wenkstern |first=Otto |year=1859 |publisher=J. W. Parker and son |location=[[London]]}} {{Mađarska revolucija 1848.}} [[Kategorija:1848. u Rumuniji]] [[Kategorija:1849. u Rumuniji]] [[Kategorija:Sukobi u 1848.]] [[Kategorija:Sukobi u 1849.]] [[Kategorija:Mađarska revolucija 1848.]] [[Kategorija:Masakri u 1848.]] [[Kategorija:Masakri u 1849.]] [[Kategorija:Masakri nad Mađarima]] [[Kategorija:Masakri nad Rumunima]] [[Kategorija:Masovna ubistva u 1848.]] [[Kategorija:Masovna ubistva u 1849.]] 8sh4cnpgdh9ld1zjq76u95ject0tcjk 0 508422 3914787 3901853 2026-07-26T17:10:36Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914787 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Louis Crishock | slika = Consul General Louis John Crishock, official portrait (cropped).jpg | opis_slike = | redoslijed = v. d. [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu]] | vrijeme_na_vlasti = Od 1. jula 2026. | prethodnik = [[Christian Schmidt]] | nasljednik = | redoslijed2 = 13. [[Međunarodni supervizor za Brčko|Međunarodni supervizor]] za [[Brčko distrikt]] | vrijeme_na_vlasti2 = Od 13. augusta 2024. | prethodnik2 = [[Jonathan Mennuti|Johnnatan Mennuti]] | nasljednik2 = | redoslijed3 = Savjetnik [[Služba vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država|Službe vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država]] | vrijeme_na_vlasti3 = Od januara 1999.<ref name="OHR">{{Cite web|url=https://www.ohr.int/louis-j-crishock-preuzeo-duznost-prvog-zamjenika-vp-i-supervizora-za-brcko/|title=Louis J. Crishock preuzeo dužnost prvog zamjenika VP i supervizora za Brčko|date=13. 8. 2024|website=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]]|language=bs-BA|access-date=13. 8. 2024}}</ref><ref name="LC">{{Cite web|url=https://ru.usembassy.gov/our-relationship/bio-vladivostok-consul-general-ru/|title=Consul General Louis John Crishock|website=U.S. Embassy & Consulates in Russia|language=en-US|access-date=13. 8. 2024}}</ref> | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|02|08}} | mjesto_rođenja = [[Arlington, Virginia|Arlington]], [[Virginia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = Louis John Crishock | nacionalnost = {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} | etnicitet = | politička_stranka = | supruga = | supružnik = | djeca = | obrazovanje = '''Srednje:''' [[Srednja škola "Bishop Ireton"]] (1989)<ref name="LC"/><br>'''Visoko:''' [[Škola umjetnosti i nauka Katoličkog univerziteta Amerike|Škola umjetnosti i nauka (teologija)]], [[Katolički univerzitet Amerike]] (1993)<ref name="LC"/><br>'''Magisterij:''' [[Odsjek za sociologiju Katoličkog univerziteta Amerike|Odsjek za sociologiju]], [[Katolički univerzitet Amerike]] (1995)<ref name="LC"/><br>'''Postdiplomski:''' [[Škola za nacionalnu sigurnost i strategiju resursa "Dwight D. Eisenhower"]], [[Univerzitet nacionalne odbrane]] (2017)<ref name="LC"/> | zanimanje = [[Diplomatija|diplomat]] | vjera = [[Katoličanstvo]]<ref name="LC"/> | potpis = | veb-sajt = | nagrade = | pripadnost = | vojska = | godine_službe = | čin = | komandovao = | ratovi = | ordeni = }} '''Louis John Crishock''' ([[Arlington, Virginia|Arlington]], 8. februar 1971) jest [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Diplomatija|diplomat]], visoki dužnosnik [[Služba vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država|Službe vanjskih poslova Sjedinjenih Američkih Država]] na poziciji savjetnika i trenutni 13. [[Međunarodni supervizor za Brčko|međunarodni supervizor za Brčko distrikt]] od 13. augusta 2024. On je također s tom funkcijom i prvi zamjenik visokog predstavnika u [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Uredu visokog predstavnika]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Prije ovog imenovanja, obavljao je dužnost stalnog saradnika [[State Department]]a na [[Institut Polar|Institutu Polar]] pri [[Međunarodni centar za naučne radnike "Woodrow Wilson"|Međunarodnom centru za naučne radnike "Woodrow Wilson"]] u [[Washington|Washingtonu, D.C.]]<ref name="OHR"/><ref>{{Cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/person/louis-crishock|title=Wilson Center - Louis Crishock|website=wilsoncenter.org|publisher=[[Wilson Centar]]|access-date=13. 8. 2024}}</ref> Privremeno je vršilac dužnosti Visokog predstavnika, nakon što je 30. juna 2026. [[Christian Schmidt|Christianu Schmidtu]] istekao mandat.<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/izjava-upravnog-odbora-vijeca-za-provedbu-mira-pic-sb/|title=Izjava Upravnog odbora Vijeća za provedbu mira – Office of the High Representative|language=bs-BA|access-date=30. 6. 2026}}</ref> == Biografija == Rođen je 8. februara 1971. u [[Arlington, Virginia|Arlingtonu]], [[Virginia]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. [[Srednja škola "Bishop Ireton"|Srednju školu "Bishop Ireton"]] u [[Aleksandrija|Aleksandriji]] završio je 1989. Diplomirao je [[Teologija|teologiju]] 1993, te je dobitnik priznanja ''[[summa cum laude]]'' i član društva Phi Beta Kappa na [[Katolički univerzitet Amerike|Katoličkom univerzitetu Amerike]] u [[Washington|Washingtonu, D.C.]], a magistrirao je [[Sociologija|sociologiju]] na istom univerzitetu 1995. Godine 2017. bio je istaknuti diplomac [[Škola za nacionalnu sigurnost i strategiju resursa "Dwight D. Eisenhower"|Škole za nacionalnu sigurnost i strategiju resursa "Dwight D. Eisenhower"]] [[Univerzitet nacionalne odbrane|Univerziteta nacionalne odbrane]], gdje je studirao [[Energetika|energetiku]].<ref name="LC" /><ref name="OHR2">{{Cite web|url=https://www.ohr.int/o-ohr-u/visoki-predstavnik-i-zamjenici/prvi-zamjenik-visokog-predstavnika/|title=Prvi zamjenik Visokog predstavnika - Louis J. Crishock|date=13. 8. 2024|website=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]]|language=bs-BA|access-date=13. 8. 2024}}</ref> Nakon diplomiranja 1995, Crishock je predavao sociologiju na [[Uralski državni univerzitet|Uralskom državnom univerzitetu]] u [[Jekaterinburg]]u, [[Rusija]], u periodu od 1995. do 1996. kao dio Projekta građanskog obrazovanja. Od 1996. do 1998. bio je zamjenik direktora Projekta građanskog obrazovanja za Rusiju sa sjedištem u [[Moskva|Moskvi]], gdje je radio sa ruskim i međunarodnim kolegama na promociji razmjene obrazovanja.<ref name="LC" /><ref name="OHR2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/in/loucrishock/|title=LinkedIn - Lou Crishock|date=|website=linkedin.com|access-date=13. 8. 2024}}</ref> Pridružuje se diplomatskoj službi u januaru 1999. Služio je na nekoliko dužnosti u inostranstvu, kao i u Washingtonu, D.C. Od 2021. do 2023. vršio je dužnost višeg zvaničnika [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] za [[Arktik]]. Ostale dužnosti koje je Crishock obavljao u inostranstvu na višim rukovodnim funkcijama uključuju funkciju generalnog konzula SAD-a u [[Vladivostok]]u, te otpravnik poslova u [[St. George's]]-u, [[Grenada]].<ref name="LC" /><ref name="OHR2"/> Posjeduje radno poznavanje [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskog]], [[Ruski jezik|ruskog]] i [[Ukrajinski jezik|ukrajinskog]] jezika.<ref name="OHR2" /> Njegovi hobiji uključuju čitanje, i slušanje [[džez]] muzike. Neoženjen je i nema djece.<ref name="LC" /> == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline}} {{Međunarodni supervizor za Brčko}} {{Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Crishock, Louis}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Biografije, Arlington]] [[Kategorija:Američki diplomati]] [[Kategorija:Međunarodni supervizori za Brčko]] [[Kategorija:Visoki predstavnici za Bosnu i Hercegovinu]] 7zzjkfnewr7gwucg4ercv482tpbxlrf 0 512585 3914774 3903467 2026-07-26T17:06:31Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914774 wikitext text/x-wiki '''Arhipelag Krakatoa''' je mali nenaseljeni [[arhipelag]] vulkanskih ostrva formiran od stratovulkana [[Krakatoa|Krakatoe]] smještenog u tjesnacu Sunda, između velikih otoka [[Java (ostrvo)|Jave]] i [[Sumatra|Sumatre]]. Od 2018. godine, ovaj arhipelag se sastoji od četiri glavna ostrva: Verlaten (Sertung), Lang (Rakata Kecil ili Panjang), Rakata i trenutno vulkanski aktivni Anak Krakatoa . Ova ostrva zajedno su dio indonežanskog otočnog sistema nastalog subdukcijom Indo-australske ploče prema sjeveroistoku. Kao dio dinamičnog vulkanskog sistema, ostrva su se kontinuirano preobražvala kroz historiju, posebno u toku erupcije Krakatoe 1883. Politički, arhipelag Krakatoa leži u potpunosti unutar provincije Lampung, u [[Indonezija|Indoneziji]], te formira jedan dio Nacionalnog parka Ujung Kulon . == Geologija == [[Datoteka:Krakatoa_map.svg|mini|Promjena topologije nakon erupcije 1883]] Krakatoa je aktivni stratovulkan koji je lociran u Indoneziji i leži na krajnjem zapadnom obodu [[Vatreni pojas pacifika|Vatrenog pojasa pacifika]]. Krakatoa je izrazito snažan [[vulkan]], a erupcija iz 1883. godine jedna je od najsmrtonosnijih i najrazornijih vulkanskih erupcija u historiji. == Geografija == === Trenutna ostrva === * Ostrvo Verlaten (Sertung) – Verlaten je nisko [[ostrvo]] sa izaženim brdom u sredini. Osim manjeg kolapsa na jugoistoku (najbliže glavnom ostrvu Krakatoa), Verlaten je pretrpio štete u erupciji 1883. godine. Površinski se povećao za gotovo 3 puta zbog pada plavca. * Ostrvo Lang (poznato i kao Mala Krakatoa, ili Panjang) – Lang je, naprotiv, poprilično brdovit. Erupcijom 1883. godine je bio minimalno pogođen; zapravo je narastao površinom od masivnog pada plavca, iako je većina dodatne površine isprana u roku od nekoliko godina. * Rakata (aka Greater Krakatoa) – 813 metara (2.667&nbsp;ft) visine, bio je najveći i najjužniji od tri vulkana koji su formirali sada uništeno ostrvo "Krakatoa" (drugi su Danan i Perboewatan ), isto tako jedini koji nije uništen u erupciji 1883. Međutim, Rakata je u toj erupciji izgubila svoju sjevernu polovinu, ostavljajući samo južnu. Izložena litica naizgled je veoma upečatljiva, djelomično predstavlja veliki otkriveni nasip. Ova karakteristika je nazvana "Oko Krakatoa". * Anak Krakatoa – Nakon erupcije 1883. godine, kupola od lave Krakatoa bila je u potpunosti ispod površine okeana. U decembru 1927. erupcijom je došlo do formiranja novog ostrva koje se uzdizalo iznad površine okeana. Erupcije su u početku bile od plavca i pepela, a to ostrvo i druga dva ostrva koja su uslijedila brzo su erodirali učinkom mora. Na kraju je četvrto ostrvo po imenu Anak Krakatau (što na indonežanskom znači "dijete Krakatoa") provalilo u vodu u augustu 1930. i proizvelo tokove lave brže nego što bi ih talasi mogli erodirati. === Bivša ostrva === * '''Poolsche Hoed''' (holandski: "poljski šešir") – nekadašnje malo stjenovito otočje između ostrva [[Krakatoa]] i ostrva Lang, koje je uništeno u erupciji 1883. godine. Ime je navodno nastalo zbog njegovog izgleda: vrh pod oštrim uglom, sličan starinskim kapama koje su nosili [[Poljaci]]. * '''Calmeyer''' (ponekad se piše Calmejer) – nekadašnje ostrvo nastalo od posljedica vulkanske erupcije Krakatoe 1883. godine, u kanalu Sebesi između ostrva Krakatoa i Sebesija, koje je bilo prilično plitko područje (oko 20 metara prije erupcije). Calmeyer je bio nešto viši od Steersa, na oko 6,5 metara na najvišoj tački. Njih dvoje su prilično brzo erodirali djelovanjem valova. Erodirao je utjecajem valova te uskoro i nestao. Pješčane sprudove koji nose imena istražitelja idalje su ostali. * '''Steers (ostrvo)''' – prijašnje ostrvo nastalo od eruptivnih posljedica Krakatoe 1883. godine, u kanalu Sebesi između ostrva Krakatoa i Sebesija. Steers je bio nešto veći od njih, ali nikada nije bio više od tri metra iznad vodene linije. One su prilično brzo erodirane djelovanjem valova i nestale su u roku od dvije godine. {{Galerija|File:Sunda_strait_map_v3.png|Map of the [[Sunda Strait]], Indonesia|File:Krakatoa evolution map-en.gif|Evolution map of the Krakatoa Archipelago, between 1880 and 2018|File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Uitbarsting van de Krakatau TMnr 10004017.jpg|Birth of Anak Krakatoa in c.1928|File:Krakatoa vegetation map 1992-fr.svg|Biogeographical map (French) of the vegetation in the Krakatoa Archipelago in 1992}} == Vidi == * Sebesi == Izvori == * {{Cite book|last=Simkin, Tom and Richard S. Fiske|title=Krakatau, 1883—the volcanic eruption and its effects|url=https://archive.org/details/krakatau1883thev0000unse|publisher=Smithsonian Institution Press|year=1983|isbn=0-87474-841-0}} * {{Cite book|last=Rupert Furneaux|title=Krakatoa|url=https://archive.org/details/krakatoa00furn|publisher=Prentice-Hall|year=1964|isbn=1111751633}} * {{Cite book|last=Quammen|first=David|url=https://archive.org/details/songofdodoisland00quam/page/141|title=The Song of the Dodo: Island Biogeography in an Age of Extinctions|publisher=Simon & Schuster|year=1996|isbn=0-684-82712-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/songofdodoisland00quam/page/141 141–151]|url-access=registration}} [[Kategorija:Subdukcijski vulkani]] [[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]] [[Kategorija:Krakatoa]] [[Kategorija:Pacifički vatreni prsten]] 6esxg0w1knzae1ragquhr1gthmake2l 0 514827 3914674 3903571 2026-07-26T15:48:43Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914674 wikitext text/x-wiki '''Cesare Bonesana di Beccaria, markiz Gualdrasco i Villareggio''' <ref>Maria G. Vitali in: Cesare Beccaria, 1738-1794. Progresso e discorsi di economia politica (Paris, L'Harmattan, 2005, p 9; Philippe Audegean, Introduzione, in Cesare Beccaria, Dei delitti e delle pene, Lione, ENS Editions, 2009, p. 9); Renzo Zorzi, Cesare Beccaria. Dramma della Giustizia, Milano, Mondadori, 1995, p. 53</ref>: (15. marta 1738{{Spaced en dash}}28. novembra 1794.) bio je talijanski [[Kriminologija|kriminolog]],<ref>{{Cite book|last=Fridell|first=Ron|url=https://archive.org/details/capitalpunishmen00ronf/page/88|title=Capital punishment|date=2004|publisher=Benchmark Books|isbn=0761415874|location=New York|page=[https://archive.org/details/capitalpunishmen00ronf/page/88 88]}}</ref> filozof, pravnik, ekonomista i [[političar]]. Smatra jednim od najvećih mislilaca [[Prosvjetiteljstvo|doba Prosvjetiteljstva]]. Naročito je upamćen po svojoj studiji ''O zločinima i kaznama'' iz 1764. godine, koja osuđuje mučenje i [[Smrtna kazna|smrtnu kaznu]], te je bila osnivački rad u oblastima: [[Penologija|penologije]], klasične škole [[Kriminologija|kriminologije]] i [[Krivično pravo|krivičnog prava]]. Beccaria se smatra ocem savremenog [[Krivično pravo|krivičnog prava]], kao i utemeljiteljem krivičnog pravosuđa.<ref>{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|url=https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host|date=2011|publisher=Waterside Press|isbn=978-1904380634|location=Hampshire|page=160}}</ref><ref>{{Cite book|last=Anyangwe|first=Carlson|url=https://books.google.com/books?id=SMjQCgAAQBAJ&q=father+of+modern+criminal+law&pg=PA31|title=Criminal Law: The General Part|date=23. 9. 2015|publisher=Langaa RPCIG|isbn=9789956762781}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schram|first=Pamela J.|url=https://books.google.com/books?id=G84qDgAAQBAJ&q=cesare+beccaria+father+of+criminal&pg=PA66|title=Introduction to Criminology: Why do They do It?|last2=Tibbetts|first2=Stephen G.|date=13. 2. 2017|publisher=SAGE Publications|isbn=9781506347554}}</ref> Prema Johnu Bessleru, djela Cesara Beccarije su imala velik uticaj na osnivače [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref>John D. Bessler, ''The Birth of American Law: An Italian Philosopher and the American Revolution'' (Durham, NC: Carolina Academic Press)</ref> == Rođenje i obrazovanje == Beccaria je rođen u [[Milano|Milanu]] 15. marta 1738. u porodici ''Markeze Gian Beccaria Bonesana'', aristokrate srednjeg statusa iz austrijskog [[Habsburška Monarhija|Habsburškog carstva]].<ref>{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|url=https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host|publisher=Waterside Press|year=2011|location=Loddon, UK|page=[https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host/page/n24 23]|author-link=John Hostettler (author)}}</ref> Beccaria je svoje rano obrazovanje stekao u [[Isusovci|jezuitskom]] koledžu u [[Parma|Parmi]]. Nakon toga je diplomirao [[pravo]] na Univerzitetu u Paviji 1758. godine. U početku je pokazao veliku sklonost prema [[Matematika|matematici]], ali proučavanje [[Charles-Louis de Secondat Montesquieu|Monteskjea]] (1689–1755) preusmjerilo ga je na polje [[Ekonomija|ekonomije]]. Godine 1762. njegova prva publikacija, rasprava o poremećaju valute u milanskim državama, uključivala je također i prijedlog za njegovo pravno liječenje. U svojim dvadesetim godinama života, Beccaria je postao blizak prijatelj sa Pietrom i Alessandrom Verrijem, dvojicom braće koji su sa velikim brojem drugih mladića iz milanske aristokratije osnovali književno društvo pod nazivom "L'Accademia dei pugni" (Akademija pesnica), luckasto ime koje je ismijavalo akademije koje su se razmnožavale u Italiji, a razgovori vođeni u tom društvu često su završavali manjim okršajima. Veliki dio njegove rasprave bio je fokusiran na reformu sistema ''krivičnog pravosuđa''. Preko ove grupe Beccaria se upoznao sa francuskim i britanskim političkim filozofima, kao što su [[Denis Diderot|Didro]], Helvétius, [[Montesquieu]] i [[David Hume|Hume]]. Naročit uticaj na njega imao je Helvecije. == ''O Zločinima i Kaznama'' == [[Datoteka:Dei_delitti_e_delle_pene_1764.jpg|mini|Naslovna stranica originalnog talijanskog izdanja ''Dei delitti e delle pene'']] Cesare Beccaria je najpoznatiji bio po svom već pomenutom djelu o zločinima i kaznama. Godine 1764., uz podršku Pietra Verrija, Beccaria je objavio kratku, ali zato slavnu raspravu o temi same knjige. Neke osnovne informacije i pozadinu priči dali su Pietro, koji je pisao tekst o historiji torture, i Alessandro Verri, službenik zatvora u Milanu koji je iz prve ruke imao iskustvo sa užasnim uslovima koje te zatiču u zatvoru. U ovom eseju, Beccaria je odrazio uvjerenja svojih prijatelja iz grupe ''Il Caffè'' (Kuća za kafu), koji su tražili reformu kroz prosvjetiteljski diskurs. Beccarijina rasprava označila je vrhunac milanskog [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljstva]]. U njemu je Beccaria iznio neke od prvih modernih argumenata protiv [[Smrtna kazna|smrtne kazne]]. Njegova rasprava je ujedno i prvo cjelovito [[Penologija|penološko]] djelo, koja zagovara reformu sistema krivičnog prava. Knjiga je bila prvi opsežni rad koji se bavi reformom krivičnog djela i sugeriše da bi krivično pravosuđe trebalo biti u skladu sa racionalnim principima. Knjiga nemilosrdno protestuje protiv torture za dobijanje priznanja od krivca, tajnih optužbi, arbitrarnog diskrecionog ovlašća sudija, nedosljednosti i nejednakosti pri izricanju kazne, korištenja ličnih veza za dobijanje blaže kazne i primjene smrtne kazne za teška, pa čak u nekim slučajevima lakša krivična djela. Nedugo nakon publikacije knjige, djelo je prevedeno na francuski i engleski jezik te je bilo nekoliko izdanja. Izdanja Beccarijinog teksta prate dva različita rasporeda materijala: onaj koji je napravio sam Beccaria i onaj koji je pravio francuski prevodilac André Morellet (1765) koji je nametnuo sistematičniji red. Morellet je smatrao da talijanski tekst zahtjeva pojašnjenje, te je stoga izostavio dijelove, napravio neke dodatke i iznad svega restrukturirao esej pomjeranjem, spajanjem ili razdvajanjem poglavlja.<ref>{{Cite web|url=http://www.bjulibrary.nl/boek/9789462902633/voorwoord|title=Over misdaden en straffen door Cesare Beccaria, (1738–1794) · Bibliotheek · Boom uitgevers den Haag}}</ref> Beccaria otvara svoje djelo opisujući veliku potrebu za reformom u sistemu krivičnog pravosuđa i primjećuje kako je malo studija napisano na sličnu temu. U toku svog rada, Beccaria razvija svoj status pozivajući se na dvije ključne filozofske teorije: društveni ugovor i korisnost. Što se tiče društvenog ugovora, Beccaria tvrdi da je kazna opravdana samo kako bi se odbranio društveni ugovor i da se osigura da će svi biti motivisani da ga se pridržavaju. Što se tiče korisnosti, Beccaria se zalaže za to da odabrani metod kažnjavanja treba biti onaj koji najvećim dijelom služi javnom dobru. Savremeni politički filozofi razlikuju dvije glavne teorije o opravdavanju kazne. Prvo, ''retributivni pristup'' tvrdi da kazna treba da bude jednaka učinjenoj šteti, bilo bukvalno oko za oko, ili figurativno, što dozvoljava alternativne oblike kompenzacije i ostavlja prostor za interpretaciju. Retributivni pristup ima tendenciju da bude osvetnički i orijentisan ka osvetu. ''Utilitaristički pristup'' je onaj koji tvrdi da kazna treba da poveća ukupni omjer sreće u svijetu. Ovo često uključuje kaznu kao sredstvo za mijenjaje i "popravak" kriminalca, onemogućavanje istog da ponovi svoj zločin i odvraćanje drugih od zločina. Beccaria po svemu sudeći zauzima utilitaristički stav. Za Beccariu, svrha kazne jeste stvaranje boljeg društva, a ne osveta. Kazna treba da služi da odvrati druge od činjenja zločina i da spriječi zločinca da ga ponovi. Beccaria tvrdi da bi kazna trebalo da bude blizu krivičnog djela kako bi se maksimizirala odvraćajuća vrijednost kazne. On brani svoj stav o vremenu između krivičnog djela i kazne, opozivajući se na asocijativnu teoriju razumijevanja u kojoj su naš pojam uzroka i naknadno opaženih posljedica proizvod svih naših sagledanih emocija koje se formiraju iz opažanja uzroka i same posljedice. Dakle, izbjegavanjem kazni koje su vremenski udaljene od krivičnog djela, u mogućnosti smo ojačati vezu između kriminalnog ponašanja i kazne koja proizlazi iz toga, što, zauzvrat, obeshrabruje kriminalnu aktivnost. Za Beccariu, kada kazna brzo slijedi nakon zločina, tada će dvije ideje "zločina" i "kazne" biti bliže povezane u svijesti osobe. Isto tako, veza između zločina i kazne je jača ako je kazna na neki način povezana sa zločinom. Obzirom na činjenicu da brzina kažnjavanja ima najveći utjecaj na odvraćanje drugih, Beccaria tvrdi da ne postoji validno opravdanje za stroge kazne. S vremenom ćemo se prirodno naviknuti na povećanje težine kazne, i zbog toga startno povećanje težine gubi svoju učinkovitost. Postoje granice koliko muke čovjek može podnijeti, a isto tako koliko ih može nanijeti. [[Datoteka:Beccaria_-_Dei_delitti_e_delle_pene_-_6043967_A.jpg|mini|Cesare Beccaria, ''Dei delitti e delle pene'']] Beccaria se dotiče niza praksi krivičnog pravosuđa, preporučujući mnogobrojne reforme. Naprimjer, on tvrdi da se dvoboj može eliminisati ako su zakoni zaštitili osobu od uvreda časti. Zakoni protiv samoubistva su neučinkoviti i prema tome ih treba potpuno otkloniti, ostavljajući kaznu za samoubistvo Bogu. Lov na glave ne bi trebalo dozvoliti jer podstiče ljude na nemoralni stav i pokazuje slabost vlade države. On tvrdi da zakoni treba da budu precizni u definisanju zločina kako ne bi ostalo prostora za sudije da tumače zakon, već samo proglašavale zakon prekršenim. Kazne treba da budu srazmjerne sa počinjenim krivičnim djelom. Izdaja je najgori zločin jer šteti društvenom ugovoru. Nakon toga slijedi nasilje nad osobom ili njegovom imovinom i na kraju, remećenje javnog reda i mira. Zločini protiv imovine trebaju biti kažnjivi novčanim nadoknadama. Najbolji načini za sprječavanje zločina jeste donošenje jasnih i jednostavnih zakona, nagrađivanje vrlina i poboljšanje obrazovnog sistema. Tri principa poslužile su kao temelj Beccarijinih teorija o krivičnom pravosuđu: slobodna volja, racionalno ponašanje i mogućnost manipulisanja. Prema Beccariji, te većini klasičnih teoretičara – slobodna volja omogućava ljudima da samostalno donose odluke. Beccaria je vjerovao da ljudi imaju racionalan način ponašanja i da ga primjenjuju pri donošenju izbora koji će im pomoći da postignu svoje lično zadovoljstvo i ciljeve. U Beccariinoj interpretaciji, zakon postoji da bi očuvao društveni ugovor i koristio društvu u cjelini. Međutim, budući da ljudi djeluju isključivo iz vlastitog interesa i da su njihovi interesi ponekad u sukobu sa društvenim zakonima, oni čine zločine. Načelo manipulabilnosti odnosi se na predvidljive načine u kojima ljudi djeluju iz racionalnog interesa i samim tim ih se može odvratiti od činjenja zločina ali samo ukoliko kazna nadmašuje korist od zločina, što u toj situaciji zločin predstavlja nelogičan izbor. Principi na koje se Beccaria opozivao bili su: [[razum]], razumijevanje države kao oblika ugovora i princip korisnosti, odnosno najveće sreće za najveći broj. Beccaria je razradio ovaj originalni princip u saradnji sa Pietrom Verrijem i u velikoj meri uticao na [[Jeremy Bentham|Džeremija Benthama]] kako bi ga razvio unutar doktrine utilitarizma . On je otvoreno osudio smrtnu kaznu na dva osnova: # jer država nema pravo da oduzima živote i # jer smrtna kazna nije ni koristan niti neophodan oblik kazne. [[Datoteka:Cesare_Beccaria_statue_Pinacoteca_Brera.jpg|mini|Beccaria statua u Pinakoteci Brera, Milano]] Beccaria je u svojoj knjizi razvio mnoštvo inovativnih i uticajnih principa: * Kazna ima preventivnu (odvraćajuću), a ne retributivnu funkciju. * Kazna treba da bude srazmerna počinjenom zločinu. * Preventivni efekat bi postigla velika verovatnoća kazne, a ne njena težina. * Procedure krivičnih osuda treba da budu javne. * Konačno, da bi bila efikasna, kažnjavanje treba da bude brzo. Također je zagovarao protiv zakona o kontroli oružja,<ref>Beccaria, Cesare. [[wikisource:An Essay on Crimes and Punishments/Chapter XL|"Of Crimes and Punishments."]]</ref> bio je među prvima koji je zagovarao djelotvoran utjecaj obrazovanja na smanjenje kriminala.<ref>{{Cite NIE|wstitle=Beccaria, Cesare Bonesano|year=1905}}</ref> Opozivajući se na zakone o kontroli oružja kao na zakone zasnovane na "lažnim idejama o korisnosti", Beccaria je napisao: ''"Zakoni ove prirode su oni koji zabranjuju nošenje oružja, razoružavajući samo one koji nisu spremni da počine zločin koji zakoni imaju za cilj spriječiti ."'' Dalje je napisao: ''"''[Ovi zakoni] ''sigurno pogoršavaju situaciju žrtava, a napadača boljom, više ohrabruju nego što sprječavaju ubistvo, jer je za napad nenaoružanih potrebno manje hrabrosti nego za napad naoružanih osoba"''. [[Thomas Jefferson|Tomas Džeferson]] je zabilježio ovaj odlomak u svojoj "Legal Commonplace Book ".<ref>{{Cite book|last=Chinard|first=Gilbert|title=The Commonplace Book of Thomas Jefferson: A Repertory of His Ideas on Government|url=https://archive.org/details/thecommonplacebookchinard|date=1926|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|page=[https://archive.org/details/thecommonplacebookchinard/page/314 314]}}</ref> Obzirom da su Beccarijine ideje bile kritične prema pravnom sistemu koji je bio na snazi u to vrijeme, izazivajući kontroverze, on je odlučio anonimno objaviti esej, iz straha od reakcije vlade. Među njegovim savremenim kritičarima bio je Antonio Silla. Naime, rasprava je bila izuzetno dobro prihvaćena. [[Katarina II, carica Rusije|Katarina Velika]] ga je javno podržala, dok su ga, hiljadama milja daleko, u Sjedinjenim Državama, citirali očevi osnivači Tomas Džeferson i [[John Adams|Džon Adams]]. U trenutku kada je postalo jasno da je vlada odobrila njegov esej, Beccaria ga je ponovo objavio, ali ovaj put nije bilo anonimno. == Kasniji život i uticaj == Sa velikim oklijevanjem, Beccaria je prihvatio poziv u Pariz kako bi upoznao velike mislioce toga vremena. Putovao je s braćom Verri gdje su ga ''filozofi'' toplo primili. Međutim, hronično stidljivi Beccaria ostavio je loš utisak i otišao nakon svega tri sedmice, te se vratio u Milano svojoj mladoj supruzi Terezi i nikada više nije otišao u inostranstvo. Prekid saradnje s braćom Verri postao je trajan; nikada nisu mogli shvatiti zašto je Beccaria napustio svoju poziciju na vrhuncu uspjeha. Beccaria je ipak nastavio svojim putem, te je imenovan za nekoliko nominalnih političkih pozicija u Italiji. Beccaria, odvojen od neprocjenjivog doprinosa svojih prijatelja, nije uspio da proizvede još jedan tekst od podjednakog značaja. Izvan Italije je vremenom nastao neosnovan mit da je Beccarijina književna šutnja rezultat austrijskih ograničenja slobode izražavanja u Italiji. Zapravo, sklon periodičnim napadima depresije i mizantropije, sam je utihnuo. Pravni naučnici tog vremena pozdravili su Beccarijina djela i rasprave, a nekoliko evropskih careva u to vrijeme bilo je spremno da ih slijede. Mnoge reforme u krivičnim zakonima glavnih evropskih nacija mogu se naći u raspravi, ali mali broj savremenika se slagalo s Beccarijiim argumentima protiv smrtne kazne. Čak i kada je Veliko vojvodstvo Toskana ukinulo smrtnu kaznu, prva nacija na svijetu koja je to učinila, idalje je slijedilo Beccarijine misli o nedostatku efikasnosti smrtne kazne, ali ne da država nema pravo da pogubi građane. U anglofonom svijetu, Beccariaine ideje ušle su u spise o kažnjavanju Sir Williama Blackstonea (selektivno), a još više u one Williama Edena i [[Jeremy Bentham|Jeremyja Benthama]] .<ref>{{Cite journal|last=Draper|first=Anthony J.|year=2000|title=Cesare Beccaria's influence on English discussions of punishment, 1764–1789|journal=History of European Ideas|volume=26|issue=3–4|pages=177–99|doi=10.1016/s0191-6599(01)00017-1}}</ref> Novembra 1768. godine, imenovan je za katedru [[Pravo|prava]] i [[Ekonomija|privrede]] na Palatinskom koledžu u Milanu, koja je osnovana u njegovo ime. Predavanja o političkoj ekonomiji, koja se najviše zasnivaju na strogim utilitarnim principima, izrazito se poklapaju sa teorijama Engleske škole ekonomista. Objavljena su u zbirci talijanskih pisaca o političkoj ekonomiji (''Scrittori Classici Italiani di Economia politica'', vol. xi. i xii.). Beccaria nije nikada uspio napisati još jedno djelo koje bi odgovaralo ''Dei Delitti e Delle Pene'', ali je napravio razne nedovršene pokušaje za svoga života. Kratka rasprava o književnom stilu je bilo jedino štampanje koje je doživio. Godine 1771. Beccaria postaje član vrhovnog ekonomskog savjeta, a 1791. godine je imenovan u odbor za reformu sudskog zakonika gdje je gdje je bio istaknut njegov vrijedni doprinos. U toku ovog perioda predvodio je niz reformi, kao što su standardizacija težina i mjerenja.<ref>{{cite journal|last1=Lugli|first1=Emanuele|date=2015|title=Cesare Beccaria e la riduzione delle misure lineari a Milano|journal=Nuova Informazione Bibliografica|volume=3|issue=3|pages=597–602|doi=10.1448/80865}}</ref> Uspješan i na polju kriminologije, njegov uticaj tokom života proširio se na oblikovanje prava navedenih u [[Ustav Sjedinjenih Američkih Država|Ustavu SAD]] i u Povelji o pravima. Djelo ''O zločinima i kaznama'' poslužilo je kao koristan vodič osnivačima. Beccariine teorije, kao što su izražene u ''O zločinima i kaznama'', nastavile su igrati veliku ulogu u posljednje vrijeme. Iako su mnoge njegove teorije popularne, neke su još uvijek žestoko kontroverzne, čak i više od dva stoljeća nakon smrti poznatog kriminologa. Umro je 28. novembra 1794. u svom rodnom gradu [[Milano|Milanu]], Italija.<ref>{{Cite web|url=https://www.biography.com/scholars-educators/cesare-beccaria|title=Cesare Beccaria|access-date=25. 11. 2024}}</ref> == Porodica == Beccariin unuk bio je [[Alessandro Manzoni]], poznati italijanski romanopisac i pjesnik koji je, između ostalog, napisao Vjerenicu, jedan od prvih talijanskih historijskih romana, te "''Il cinque maggio"'', pjesmu o Napoleonovoj smrti. == Komemoracije == * Beccaria Township u centralnoj [[Pennsylvania|Pensilvaniji]], Sjedinjene Države, nazvan je po njemu. * Piazza Beccaria, veliki trg u [[Firenca|Firenci]], Italija, također je nazvan po njemu. == Vidi == * Smrtna kazna u Italiji == Izvori == {{Refspisak}} [[Kategorija:Umrli 1794.]] [[Kategorija:Rođeni 1738.]] g874rcih7fkzwzbjgxmkt37zydb6exe 0 515085 3914773 3903436 2026-07-26T17:06:23Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914773 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Meinl_CH-12_Chimes.jpg|desno|mini|[[Meinlova udaraljka|Meinl]]; 12 polufiksiranih elemenata|241x241px]] '''Kortinilja''' ({{Abbr|izv.|izvorno}}: ''{{Jezik|es|cortinilla}}''; '''''Markovi štapići''''') jest [[Udaraljke|udaraljka]] primarne svrhe obojavanja [[Muzika|muzičkog]] izraza, odnosno [[Ton (muzika)|tona]].<ref>{{Cite book|last=Libin|first=Laurence|title=The Grove Dictionary of Musical Instruments|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2015|isbn=978-0-19-974339-1|edition=II|chapter=Mark tree|doi=10.1093/acref/9780199743391.001.0001}}</ref> Čini ga tuce manjih stakličastih štapića (cilindar), koji vise ispod gornje osnove, pri čemu je dodatni sličan štapić u ruci svirača. Instrument se izrađuje od [[aluminij]]a (ili [[mesing]]a); cilindar je prečnika {{Abbr|cca|cirka}} 0,95&nbsp;cm; dužina cilindara ravnomjerno je različita (nepravilni trapez omogućava visinu ili opadanje [[Glisando|glisanda]]). Instrument se može svirati i samim prstom umjesto dodatnog cilindra. Skuplji modeli imaju poseban dodatak. Za razliku od [[Cjevasto zvono|cjevastog zvona]], podvrste kortinilje, ne dobija se definitivan tonski vrh.<ref>{{Cite book|last=Holland|first=James|author-link=:en:James Holland (percussionist)|title=Practical Percussion: A Guide to the Instruments and Their Sources|url=https://archive.org/details/practicalpercuss0000holl_u4f2|publisher=Scarecrow Press|year=2005|isbn=978-1-4616-7063-6|edition=rev.|pages=[https://archive.org/details/practicalpercuss0000holl_u4f2/page/n46 35]|chapter=Mark tree|oclc=681550519}}</ref><ref>{{Cite book|last=Beck|first=John H.|author-link=:en:John H. Beck|title=Encyclopedia of Percussion|url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_o0k0|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0-415971-23-2|edition=II|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_o0k0/page/55 55]|chapter=Mark tree|oclc=939052116}}</ref> Ovaj [[muzički instrument]] dobio je naziv po [[Mark Stevens (udaraljkaš)|Marku Stevensu]], koji ga je izumio 1967, ali ne i naziv, pa je [[Emil Richards]] nazvao instrument po Stevensu.<ref>{{Cite book|last=Strain|first=James Allen|url=https://archive.org/details/dictionaryformod0000stra|title=A Dictionary for the Modern Percussionist and Drummer|publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]]|year=2017|isbn=978-0-8108-8693-3|page=[https://archive.org/details/dictionaryformod0000stra/page/118 118]|chapter=Mark Tree|oclc=974035735|quote=}}</ref> Markovi štapići kolokvijalno se zovu ''podveska'', posebno za moderni repertoar; štapići i podveska su različiti instrumenti, a razlikuju se po načinu izrade i davanja [[zvuk]]a.<ref>{{Cite book|last=Solomon|first=Samuel Z.|title=How to Write for Percussion: A Comprehensive Guide to Percussion Composition|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-992035-8|edition=II|pages=166–170|chapter=Metal Wind Chimes, Mark Tree, Bell Tree|oclc=936117814}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Mark trees}} {{Muzički instrumenti}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Udarački instrumenti]] 09447tn4v0r2vqyztumf8nnrpbkdupc 10 520324 3914935 3704772 2026-07-27T09:59:03Z Panasko 146730 3914935 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 1993 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1993. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | podaci1 = * [[Rezolucija 799 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 800 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|800]] * [[Rezolucija 801 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|801]] * [[Rezolucija 802 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|802]] * [[Rezolucija 803 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|803]] * [[Rezolucija 804 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|804]] * [[Rezolucija 805 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|805]] * [[Rezolucija 806 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|806]] * [[Rezolucija 807 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|807]] * [[Rezolucija 808 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|808]] * [[Rezolucija 809 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|809]] * [[Rezolucija 810 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|810]] * [[Rezolucija 811 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|811]] * [[Rezolucija 812 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|812]] * [[Rezolucija 813 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|813]] * [[Rezolucija 814 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|814]] * [[Rezolucija 815 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|815]] * [[Rezolucija 816 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|816]] * [[Rezolucija 817 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|817]] * [[Rezolucija 818 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|818]] * [[Rezolucija 819 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|819]] * [[Rezolucija 820 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|820]] * [[Rezolucija 821 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|821]] * [[Rezolucija 822 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|822]] * [[Rezolucija 823 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|823]] * [[Rezolucija 824 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|824]] * [[Rezolucija 825 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|825]] * [[Rezolucija 826 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|826]] * [[Rezolucija 827 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|827]] * [[Rezolucija 828 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|828]] * [[Rezolucija 829 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|829]] * [[Rezolucija 830 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|830]] * [[Rezolucija 831 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|831]] * [[Rezolucija 832 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|832]] * [[Rezolucija 833 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|833]] * [[Rezolucija 834 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|834]] * [[Rezolucija 835 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|835]] * [[Rezolucija 836 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|836]] * [[Rezolucija 837 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|837]] * [[Rezolucija 838 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|838]] * [[Rezolucija 839 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|839]] * [[Rezolucija 840 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|840]] * [[Rezolucija 841 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|841]] * [[Rezolucija 842 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|842]] * [[Rezolucija 843 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|843]] * [[Rezolucija 844 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|844]] * [[Rezolucija 845 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|845]] * [[Rezolucija 846 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|846]] * [[Rezolucija 847 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|847]] * [[Rezolucija 848 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|848]] * [[Rezolucija 849 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|849]] * [[Rezolucija 850 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|850]] * [[Rezolucija 851 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|851]] * [[Rezolucija 852 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|852]] * [[Rezolucija 853 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|853]] * [[Rezolucija 854 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|854]] * [[Rezolucija 855 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|855]] * [[Rezolucija 856 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|856]] * [[Rezolucija 857 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|857]] * [[Rezolucija 858 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|858]] * [[Rezolucija 859 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|859]] * [[Rezolucija 860 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|860]] * [[Rezolucija 861 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|861]] * [[Rezolucija 862 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|862]] * [[Rezolucija 863 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|863]] * [[Rezolucija 864 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|864]] * [[Rezolucija 865 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|865]] * [[Rezolucija 866 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|866]] * [[Rezolucija 867 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|867]] * [[Rezolucija 868 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|868]] * [[Rezolucija 869 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|869]] * [[Rezolucija 870 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|870]] * [[Rezolucija 871 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|871]] * [[Rezolucija 872 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|872]] * [[Rezolucija 873 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|873]] * [[Rezolucija 874 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|874]] * [[Rezolucija 875 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|875]] * [[Rezolucija 876 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|876]] * [[Rezolucija 877 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|877]] * [[Rezolucija 878 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|878]] * [[Rezolucija 879 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|879]] * [[Rezolucija 880 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|880]] * [[Rezolucija 881 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|881]] * [[Rezolucija 882 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|882]] * [[Rezolucija 883 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|883]] * [[Rezolucija 884 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|884]] * [[Rezolucija 885 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|885]] * [[Rezolucija 886 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|886]] * [[Rezolucija 887 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|887]] * [[Rezolucija 888 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|888]] * [[Rezolucija 889 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|889]] * [[Rezolucija 890 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|890]] * [[Rezolucija 891 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|891]] * [[Rezolucija 892 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|892]] [[Rezolucija 893 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1993.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> 30xxtu74h7bv357hc5leh7se203ejcm 10 520333 3914932 3774108 2026-07-27T09:57:30Z Panasko 146730 3914932 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Rezolucije UN-a o bivšoj Jugoslaviji | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije UN-a]] vezane za [[Raspad Jugoslavije|raspad SFRJ]] i sukobe na području bivše Jugoslavije | tijeloklasa = hlist | grupa1 = [[Bosna i Hercegovina|Bosna<br/>i Hercegovina]] | podaci1 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = [[Rat u Bosni i Hercegovini|Rat]] | podaci1 = * '''1992:''' {{RVSUN|752}} * {{RVSUN|758}} * {{RVSUN|764}} * {{RVSUN|770}} * {{RVSUN|771}} * {{RVSUN|776}} * {{RVSUN|780}} * {{RVSUN|781}} * {{RVSUN|786}} * {{RVSUN|787}} * {{RVSUN|798}} * '''1993:''' {{RVSUN|816}} * {{RVSUN|819}} * {{RVSUN|820}} * {{RVSUN|824}} * {{RVSUN|836}} * {{RVSUN|838}} * {{RVSUN|844}} * {{RVSUN|859}} * '''1994:''' {{RVSUN|900}} * {{RVSUN|913}} * {{RVSUN|941}} * {{RVSUN|942}} * {{RVSUN|958}} * {{RVSUN|959}} * '''1995:''' {{RVSUN|987}} * {{RVSUN|1004}} * {{RVSUN|1010}} * {{RVSUN|1016}} * {{RVSUN|1022}} * {{RVSUN|1031}} * {{RVSUN|1034}} | grupa2 = [[IFOR]] / [[SFOR]] | podaci2 = * '''1995:''' {{RVSUN|1031}} * '''2001:''' {{RVSUN|1357}} | grupa3 = Imenovanje<br />[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|visokog<br/>predstavnika]] | podaci3 = * '''1995:''' {{RVSUN|1031}} * '''1997:''' {{RVSUN|1112}} * '''1999:''' {{RVSUN|1256}} * '''2002:''' {{RVSUN|1396}}<!--nedostaje Christian Schwarz-Schilling --> * '''2007:''' {{RVSUN|1764}} * '''2009:''' {{RVSUN|1869}} | grupa4 = Ostalo | podaci4 = * '''1995:''' {{RVSUN|1035}} * '''1996:''' {{RVSUN|1088}} * '''1997:''' {{RVSUN|1103}} * {{RVSUN|1107}} * {{RVSUN|1144}} * '''1998:''' {{RVSUN|1168}} * {{RVSUN|1174}} * {{RVSUN|1184}} * '''1999:''' {{RVSUN|1247}} * '''2000:''' {{RVSUN|1305}} * '''2002:''' {{RVSUN|1418}} * {{RVSUN|1420}} * {{RVSUN|1421}} * {{RVSUN|1423}} * '''2003:''' {{RVSUN|1491}} * '''2004:''' {{RVSUN|1551}} * {{RVSUN|1575}} * '''2005:''' {{RVSUN|1639}} * '''2006:''' {{RVSUN|1722}} * '''2007:''' {{RVSUN|1785}} * '''2008:''' {{RVSUN|1845}} * '''2009:''' {{RVSUN|1895}} * '''2010:''' {{RVSUN|1948}} * '''2011:''' {{RVSUN|2019}} * '''2012:''' {{RVSUN|2074}} * '''2013:''' {{RVSUN|2123}} * '''2014:''' {{RVSUN|2183}} * '''2015:''' {{RVSUN|2247}} * '''2016:''' {{RVSUN|2315}} * '''2017:''' {{RVSUN|2384}} * '''2018:''' {{RVSUN|2443}} * '''2019:''' {{RVSUN|2496}} * '''2020:''' {{RVSUN|2549}} * '''2021:''' {{RVSUN|2604}} * '''2022:''' {{RVSUN|2658}} * '''2023:''' {{RVSUN|2706}} * '''2024:''' {{RVSUN|2757}} }} | grupa2 = [[Hrvatska]] | podaci2 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = [[Rat u Hrvatskoj|Rat]] | podaci1 = * '''1991:''' {{RVSUN|713}} * {{RVSUN|721}} * {{RVSUN|724}} * '''1992:''' {{RVSUN|727}} * {{RVSUN|740}} * {{RVSUN|743}} * {{RVSUN|749}} * '''1993:''' {{RVSUN|802}} * {{RVSUN|847}} * {{RVSUN|871}} * '''1994:''' {{RVSUN|947}} * {{RVSUN|958}} * '''1995:''' {{RVSUN|981}} * {{RVSUN|982}} * {{RVSUN|990}} * {{RVSUN|994}} * {{RVSUN|1009}} | grupa2 = [[Mirna reintegracija hrvatskog Podunavlja|Reintegracija<br/>Podunavlja]] | podaci2 = * '''1995:''' {{RVSUN|1023}} * {{RVSUN|1025}} * {{RVSUN|1037}} * '''1996:''' {{RVSUN|1043}} * {{RVSUN|1069}} * {{RVSUN|1079}} * '''1997:''' {{RVSUN|1120}} * {{RVSUN|1145}} | grupa3 = [[Prevlaka]] | podaci3 = * '''1992:''' {{RVSUN|779}} * '''1996:''' {{RVSUN|1038}} * '''{{RVSUN|1066}}''' * '''1997:''' {{RVSUN|1093}} * {{RVSUN|1119}} * {{RVSUN|1147}} * '''1998:''' {{RVSUN|1183}} * '''1999:''' {{RVSUN|1222}} * {{RVSUN|1252}} * '''2000:''' {{RVSUN|1285}} * {{RVSUN|1307}} * '''2001:''' {{RVSUN|1335}} * {{RVSUN|1362}} * '''2002:''' {{RVSUN|1387}} * {{RVSUN|1424}} * {{RVSUN|1437}} }} | grupa3 = [[Sjeverna Makedonija|Sjeverna<br/>Makedonija]] | podaci3 = * '''1992:''' {{RVSUN|795}} * '''1993:''' {{RVSUN|842}} * {{RVSUN|845}} * '''1995:''' {{RVSUN|983}} * {{RVSUN|1027}} * '''1996:''' {{RVSUN|1046}} * {{RVSUN|1058}} * {{RVSUN|1082}} * '''1997:''' {{RVSUN|1105}} * {{RVSUN|1110}} * {{RVSUN|1140}} * {{RVSUN|1142}} * {{RVSUN|1186}} * '''2001:''' {{RVSUN|1345}} * {{RVSUN|1371}} | grupa4 = [[Savezna Republika Jugoslavija|SR Jugoslavija]] | podaci4 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = [[Međunarodne sankcije protiv SR Jugoslavije|Sankcije]] | podaci1 = * '''1992:''' {{RVSUN|757}} * {{RVSUN|760}} * {{RVSUN|787}} * '''1993:''' {{RVSUN|820}} * {{RVSUN|821}} * '''1994:''' {{RVSUN|943}} * {{RVSUN|967}} * '''1995:''' {{RVSUN|988}} * {{RVSUN|992}} * {{RVSUN|1003}} * {{RVSUN|1015}} * '''1995:''' {{RVSUN|1022}} * '''1996:''' {{RVSUN|1074}} * '''2001:''' * {{RVSUN|1367}} | grupa2 = Ostalo | podaci2 = * '''1993:''' {{RVSUN|855}} * '''1995:''' {{RVSUN|970}} * '''1998:''' {{RVSUN|1160}} * {{RVSUN|1207}} * '''2001:''' {{RVSUN|1345}} * {{RVSUN|1371}} }} | grupa5 = [[UNPROFOR]] | podaci5 = * '''1992:''' {{RVSUN|740}} * {{RVSUN|743}} * {{RVSUN|749}} * {{RVSUN|758}} * {{RVSUN|761}} * {{RVSUN|762}} * {{RVSUN|769}} * {{RVSUN|776}} * {{RVSUN|786}} * {{RVSUN|795}} * '''1993:''' {{RVSUN|807}} * {{RVSUN|815}} * {{RVSUN|836}} * {{RVSUN|842}} * {{RVSUN|844}} * {{RVSUN|847}} * {{RVSUN|869}} * {{RVSUN|870}} * {{RVSUN|871}} * '''1994:''' {{RVSUN|908}} * {{RVSUN|914}} * {{RVSUN|947}} * '''1995:''' {{RVSUN|982}} * {{RVSUN|987}} * {{RVSUN|998}} * {{RVSUN|1025}} * {{RVSUN|1026}} | grupa6 = [[Kosovo]] | podaci6 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = [[Rat na Kosovu|Rat]] i politički status | podaci1 = * '''1998:''' {{RVSUN|1160}} * {{RVSUN|1199}} * {{RVSUN|1203}} * '''1999:''' {{RVSUN|1239}} * {{RVSUN|1244}} }} | grupa7 = [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Haški sud]] | podaci7 = * '''1993:''' {{RVSUN|808}} * {{RVSUN|827}} * {{RVSUN|857}} * {{RVSUN|877}} * '''1994:''' {{RVSUN|936}} * '''1996:''' {{RVSUN|1047}} * '''1997:''' {{RVSUN|1104}} * {{RVSUN|1126}} * '''1998:''' {{RVSUN|1166}} * {{RVSUN|1191}} * {{RVSUN|1207}} * '''1999:''' {{RVSUN|1259}} * '''2000:''' {{RVSUN|1329}} * '''2001:''' {{RVSUN|1340}} * {{RVSUN|1350}} * '''2002:''' {{RVSUN|1411}} * '''2003:''' {{RVSUN|1481}} * {{RVSUN|1503}} * {{RVSUN|1504}} * '''2004:''' {{RVSUN|1534}} * {{RVSUN|1567}} * '''2005:''' {{RVSUN|1581}} * {{RVSUN|1597}} * {{RVSUN|1613}} * {{RVSUN|1629}} * '''2006:''' {{RVSUN|1660}} * {{RVSUN|1668}} * '''2007:''' {{RVSUN|1775}} * {{RVSUN|1786}} * '''2008:''' {{RVSUN|1800}} * {{RVSUN|1837}} * {{RVSUN|1849}} * '''2009:''' {{RVSUN|1877}} * {{RVSUN|1900}} * '''2010:''' {{RVSUN|1915}} * {{RVSUN|1931}} * {{RVSUN|1954}} * {{RVSUN|1966}} * '''2011:''' {{RVSUN|1993}} * {{RVSUN|2007}} * '''2012:''' {{RVSUN|2038}} * {{RVSUN|2081}} * '''2013:''' {{RVSUN|2130}} * '''2014:''' {{RVSUN|2193}} * '''2015:''' {{RVSUN|2256}} * '''2016:''' {{RVSUN|2269}} * {{RVSUN|2306}} * {{RVSUN|2329}} | grupa8 = Ostalo | podaci8 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = Primanje u UN | podaci1 = * '''1992:''' Hrvatska {{RVSUN|753}} * Slovenija {{RVSUN|754}} * Republika Bosna i Hercegovina {{RVSUN|755}} * '''1993:''' Bivša Jugoslavenska Republika Makedonija {{RVSUN|817}} * '''2000:''' Savezna Republika Jugoslavija {{RVSUN|1326}} | grupa2 = Ostalo | podaci2 = * '''1991:''' {{RVSUN|713}} * '''1992:''' {{RVSUN|777}} * '''1993:''' {{RVSUN|843}} * '''1995:''' {{RVSUN|1021}} }} | ispod = * [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji]] * [[Rat u Sloveniji]] * [[Badinterova komisija]] }}<noinclude>[[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Bivša Jugoslavija]]</noinclude> 4r51sz9d8f0p1aqbkkcee5yyov9tcoi 10 520363 3914938 3704925 2026-07-27T09:59:50Z Panasko 146730 3914938 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 1994 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1994. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | podaci1 = * [[Rezolucija 892 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 893 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|893]] * [[Rezolucija 894 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|894]] * [[Rezolucija 895 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|895]] * [[Rezolucija 896 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|896]] * [[Rezolucija 897 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|897]] * [[Rezolucija 898 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|898]] * [[Rezolucija 899 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|899]] * [[Rezolucija 900 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|900]] * [[Rezolucija 901 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|901]] * [[Rezolucija 902 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|902]] * [[Rezolucija 903 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|903]] * [[Rezolucija 904 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|904]] * [[Rezolucija 905 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|905]] * [[Rezolucija 906 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|906]] * [[Rezolucija 907 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|907]] * [[Rezolucija 908 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|908]] * [[Rezolucija 909 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|909]] * [[Rezolucija 910 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|910]] * [[Rezolucija 911 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|911]] * [[Rezolucija 912 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|912]] * [[Rezolucija 913 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|913]] * [[Rezolucija 914 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|914]] * [[Rezolucija 915 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|915]] * [[Rezolucija 916 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|916]] * [[Rezolucija 917 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|917]] * [[Rezolucija 918 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|918]] * [[Rezolucija 919 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|919]] * [[Rezolucija 920 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|920]] * [[Rezolucija 921 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|921]] * [[Rezolucija 922 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|922]] * [[Rezolucija 923 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|923]] * [[Rezolucija 924 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|924]] * [[Rezolucija 925 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|925]] * [[Rezolucija 926 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|926]] * [[Rezolucija 927 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|927]] * [[Rezolucija 928 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|928]] * [[Rezolucija 929 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|929]] * [[Rezolucija 930 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|930]] * [[Rezolucija 931 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|931]] * [[Rezolucija 932 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|932]] * [[Rezolucija 933 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|933]] * [[Rezolucija 934 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|934]] * [[Rezolucija 935 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|935]] * [[Rezolucija 936 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|936]] * [[Rezolucija 937 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|937]] * [[Rezolucija 938 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|938]] * [[Rezolucija 939 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|939]] * [[Rezolucija 940 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|940]] * [[Rezolucija 941 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|941]] * [[Rezolucija 942 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|942]] * [[Rezolucija 943 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|943]] * [[Rezolucija 944 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|944]] * [[Rezolucija 945 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|945]] * [[Rezolucija 946 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|946]] * [[Rezolucija 947 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|947]] * [[Rezolucija 948 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|948]] * [[Rezolucija 949 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|949]] * [[Rezolucija 950 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|950]] * [[Rezolucija 951 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|951]] * [[Rezolucija 952 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|952]] * [[Rezolucija 953 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|953]] * [[Rezolucija 954 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|954]] * [[Rezolucija 955 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|955]] * [[Rezolucija 956 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|956]] * [[Rezolucija 957 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|957]] * [[Rezolucija 958 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|958]] * [[Rezolucija 959 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|959]] * [[Rezolucija 960 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|960]] * [[Rezolucija 961 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|961]] * [[Rezolucija 962 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|962]] * [[Rezolucija 963 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|963]] * [[Rezolucija 964 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|964]] * [[Rezolucija 965 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|965]] * [[Rezolucija 966 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|966]] * [[Rezolucija 967 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|967]] * [[Rezolucija 968 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|968]] * [[Rezolucija 969 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|969]] [[Rezolucija 970 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1994.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> b3b0p16p77yxgpyeigpumpdbk5w1ngw 10 520364 3914941 3704928 2026-07-27T10:00:05Z Panasko 146730 3914941 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 1997 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1997. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1092 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1093 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1093]] * [[Rezolucija 1094 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1094]] * [[Rezolucija 1095 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1095]] * [[Rezolucija 1096 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1096]] * [[Rezolucija 1097 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1097]] * [[Rezolucija 1098 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1098]] * [[Rezolucija 1099 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1099]] * [[Rezolucija 1100 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1100]] * [[Rezolucija 1101 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1101]] * [[Rezolucija 1102 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1102]] * [[Rezolucija 1103 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1103]] * [[Rezolucija 1104 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1104]] * [[Rezolucija 1105 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1105]] * [[Rezolucija 1106 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1106]] * [[Rezolucija 1107 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1107]] * [[Rezolucija 1108 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1108]] * [[Rezolucija 1109 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1109]] * [[Rezolucija 1110 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1110]] * [[Rezolucija 1111 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1111]] * [[Rezolucija 1112 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1112]] * [[Rezolucija 1113 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1113]] * [[Rezolucija 1114 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1114]] * [[Rezolucija 1115 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1115]] * [[Rezolucija 1116 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1116]] * [[Rezolucija 1117 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1117]] * [[Rezolucija 1118 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1118]] * [[Rezolucija 1119 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1119]] * [[Rezolucija 1120 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1120]] * [[Rezolucija 1121 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1121]] * [[Rezolucija 1122 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1122]] * [[Rezolucija 1123 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1123]] * [[Rezolucija 1124 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1124]] * [[Rezolucija 1125 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1125]] * [[Rezolucija 1126 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1126]] * [[Rezolucija 1127 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1127]] * [[Rezolucija 1128 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1128]] * [[Rezolucija 1129 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1129]] * [[Rezolucija 1130 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1130]] * [[Rezolucija 1131 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1131]] * [[Rezolucija 1132 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1132]] * [[Rezolucija 1133 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1133]] * [[Rezolucija 1134 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1134]] * [[Rezolucija 1135 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1135]] * [[Rezolucija 1136 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1136]] * [[Rezolucija 1137 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1137]] * [[Rezolucija 1138 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1138]] * [[Rezolucija 1139 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1139]] * [[Rezolucija 1140 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1140]] * [[Rezolucija 1141 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1141]] * [[Rezolucija 1142 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1142]] * [[Rezolucija 1143 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1143]] * [[Rezolucija 1144 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1144]] * [[Rezolucija 1145 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1145]] * [[Rezolucija 1146 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1146]] [[Rezolucija 1147 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1997.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> jdhycgaa1yypsuxjgsfcrr7q355q9kv 10 520906 3914942 3707462 2026-07-27T10:00:11Z Panasko 146730 3914942 wikitext text/x-wiki <br> {{Navkutija | ime = RVSUN 1998 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1998. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1146 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1147 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1147]] * [[Rezolucija 1148 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1148]] * [[Rezolucija 1149 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1149]] * [[Rezolucija 1150 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1150]] * [[Rezolucija 1151 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1151]] * [[Rezolucija 1152 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1152]] * [[Rezolucija 1153 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1153]] * [[Rezolucija 1154 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1154]] * [[Rezolucija 1155 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1155]] * [[Rezolucija 1156 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1156]] * [[Rezolucija 1157 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1157]] * [[Rezolucija 1158 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1158]] * [[Rezolucija 1159 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1159]] * [[Rezolucija 1160 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1160]] * [[Rezolucija 1161 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1161]] * [[Rezolucija 1162 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1162]] * [[Rezolucija 1163 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1163]] * [[Rezolucija 1164 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1164]] * [[Rezolucija 1165 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1165]] * [[Rezolucija 1166 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1166]] * [[Rezolucija 1167 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1167]] * [[Rezolucija 1168 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1168]] * [[Rezolucija 1169 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1169]] * [[Rezolucija 1170 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1170]] * [[Rezolucija 1171 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1171]] * [[Rezolucija 1172 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1172]] * [[Rezolucija 1173 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1173]] * [[Rezolucija 1174 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1174]] * [[Rezolucija 1175 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1175]] * [[Rezolucija 1176 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1176]] * [[Rezolucija 1177 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1177]] * [[Rezolucija 1178 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1178]] * [[Rezolucija 1179 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1179]] * [[Rezolucija 1180 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1180]] * [[Rezolucija 1181 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1181]] * [[Rezolucija 1182 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1182]] * [[Rezolucija 1183 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1183]] * [[Rezolucija 1184 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1184]] * [[Rezolucija 1185 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1185]] * [[Rezolucija 1186 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1186]] * [[Rezolucija 1187 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1187]] * [[Rezolucija 1188 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1188]] * [[Rezolucija 1189 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1189]] * [[Rezolucija 1190 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1190]] * [[Rezolucija 1191 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1191]] * [[Rezolucija 1192 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1192]] * [[Rezolucija 1193 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1193]] * [[Rezolucija 1194 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1194]] * [[Rezolucija 1195 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1195]] * [[Rezolucija 1196 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1196]] * [[Rezolucija 1197 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1197]] * [[Rezolucija 1198 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1198]] * [[Rezolucija 1199 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1199]] * [[Rezolucija 1200 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1200]] * [[Rezolucija 1201 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1201]] * [[Rezolucija 1202 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1202]] * [[Rezolucija 1203 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1203]] * [[Rezolucija 1204 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1204]] * [[Rezolucija 1205 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1205]] * [[Rezolucija 1206 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1206]] * [[Rezolucija 1207 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1207]] * [[Rezolucija 1208 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1208]] * [[Rezolucija 1209 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1209]] * [[Rezolucija 1210 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1210]] * [[Rezolucija 1211 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1211]] * [[Rezolucija 1212 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1212]] * [[Rezolucija 1213 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1213]] * [[Rezolucija 1214 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1214]] * [[Rezolucija 1215 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1215]] * [[Rezolucija 1216 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1216]] * [[Rezolucija 1217 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1217]] * [[Rezolucija 1218 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1218]] * [[Rezolucija 1219 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1219]] [[Rezolucija 1220 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 1998.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> ab0sitxbhfrgjkxgrn65qdtwwm1sb8h 10 520998 3914945 3708018 2026-07-27T10:00:46Z Panasko 146730 3914945 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2001 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2001. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1334 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1335 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1335]] * [[Rezolucija 1336 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1336]] * [[Rezolucija 1337 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1337]] * [[Rezolucija 1338 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1338]] * [[Rezolucija 1339 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1339]] * [[Rezolucija 1340 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1340]] * [[Rezolucija 1341 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1341]] * [[Rezolucija 1342 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1342]] * [[Rezolucija 1343 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1343]] * [[Rezolucija 1344 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1344]] * [[Rezolucija 1345 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1345]] * [[Rezolucija 1346 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1346]] * [[Rezolucija 1347 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1347]] * [[Rezolucija 1348 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1348]] * [[Rezolucija 1349 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1349]] * [[Rezolucija 1350 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1350]] * [[Rezolucija 1351 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1351]] * [[Rezolucija 1352 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1352]] * [[Rezolucija 1353 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1353]] * [[Rezolucija 1354 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1354]] * [[Rezolucija 1355 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1355]] * [[Rezolucija 1356 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1356]] * [[Rezolucija 1357 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1357]] * [[Rezolucija 1358 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1358]] * [[Rezolucija 1359 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1359]] * [[Rezolucija 1360 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1360]] * [[Rezolucija 1361 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1361]] * [[Rezolucija 1362 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1362]] * [[Rezolucija 1363 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1363]] * [[Rezolucija 1364 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1364]] * [[Rezolucija 1365 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1365]] * [[Rezolucija 1366 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1366]] * [[Rezolucija 1367 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1367]] * [[Rezolucija 1368 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1368]] * [[Rezolucija 1369 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1369]] * [[Rezolucija 1370 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1370]] * [[Rezolucija 1371 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1371]] * [[Rezolucija 1372 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1372]] * [[Rezolucija 1373 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1373]] * [[Rezolucija 1374 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1374]] * [[Rezolucija 1375 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1375]] * [[Rezolucija 1376 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1376]] * [[Rezolucija 1377 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1377]] * [[Rezolucija 1378 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1378]] * [[Rezolucija 1379 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1379]] * [[Rezolucija 1380 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1380]] * [[Rezolucija 1381 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1381]] * [[Rezolucija 1382 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1382]] * [[Rezolucija 1383 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1383]] * [[Rezolucija 1384 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1384]] * [[Rezolucija 1385 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1385]] * [[Rezolucija 1386 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1386]] [[Rezolucija 1387 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2001.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> pw8ngkw3hiu10iymgjbej8z0e6o1zj5 10 521020 3914946 3708149 2026-07-27T10:00:51Z Panasko 146730 3914946 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2002 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2002. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1386 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1387 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1387]] * [[Rezolucija 1388 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1388]] * [[Rezolucija 1389 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1389]] * [[Rezolucija 1390 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1390]] * [[Rezolucija 1391 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1391]] * [[Rezolucija 1392 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1392]] * [[Rezolucija 1393 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1393]] * [[Rezolucija 1394 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1394]] * [[Rezolucija 1395 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1395]] * [[Rezolucija 1396 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1396]] * [[Rezolucija 1397 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1397]] * [[Rezolucija 1398 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1398]] * [[Rezolucija 1399 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1399]] * [[Rezolucija 1400 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1400]] * [[Rezolucija 1401 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1401]] * [[Rezolucija 1402 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1402]] * [[Rezolucija 1403 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1403]] * [[Rezolucija 1404 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1404]] * [[Rezolucija 1405 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1405]] * [[Rezolucija 1406 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1406]] * [[Rezolucija 1407 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1407]] * [[Rezolucija 1408 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1408]] * [[Rezolucija 1409 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1409]] * [[Rezolucija 1410 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1410]] * [[Rezolucija 1411 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1411]] * [[Rezolucija 1412 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1412]] * [[Rezolucija 1413 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1413]] * [[Rezolucija 1414 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1414]] * [[Rezolucija 1415 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1415]] * [[Rezolucija 1416 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1416]] * [[Rezolucija 1417 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1417]] * [[Rezolucija 1418 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1418]] * [[Rezolucija 1419 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1419]] * [[Rezolucija 1420 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1420]] * [[Rezolucija 1421 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1421]] * [[Rezolucija 1422 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1422]] * [[Rezolucija 1423 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1423]] * [[Rezolucija 1424 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1424]] * [[Rezolucija 1425 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1425]] * [[Rezolucija 1426 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1426]] * [[Rezolucija 1427 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1427]] * [[Rezolucija 1428 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1428]] * [[Rezolucija 1428 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1429]] * [[Rezolucija 1430 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1430]] * [[Rezolucija 1431 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1431]] * [[Rezolucija 1432 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1432]] * [[Rezolucija 1433 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1433]] * [[Rezolucija 1434 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1434]] * [[Rezolucija 1435 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1435]] * [[Rezolucija 1436 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1436]] * [[Rezolucija 1437 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1437]] * [[Rezolucija 1438 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1438]] * [[Rezolucija 1439 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1439]] * [[Rezolucija 1440 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1440]] * [[Rezolucija 1441 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1441]] * [[Rezolucija 1442 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1442]] * [[Rezolucija 1443 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1443]] * [[Rezolucija 1444 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1444]] * [[Rezolucija 1445 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1445]] * [[Rezolucija 1446 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1446]] * [[Rezolucija 1447 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1447]] * [[Rezolucija 1448 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1448]] * [[Rezolucija 1449 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1449]] * [[Rezolucija 1450 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1450]] * [[Rezolucija 1451 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1451]] * [[Rezolucija 1452 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1452]] * [[Rezolucija 1453 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1453]] * [[Rezolucija 1454 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1454]] [[Rezolucija 1455 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2002.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> 5r3i4gjjghuppodt0in69hd9417mrew 10 521023 3914951 3708156 2026-07-27T10:01:44Z Panasko 146730 3914951 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2007 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2007. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1738 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1739 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1739]] * [[Rezolucija 1740 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1740]] * [[Rezolucija 1741 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1741]] * [[Rezolucija 1742 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1742]] * [[Rezolucija 1743 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1743]] * [[Rezolucija 1744 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1744]] * [[Rezolucija 1745 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1745]] * [[Rezolucija 1746 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1746]] * [[Rezolucija 1747 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1747]] * [[Rezolucija 1748 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1748]] * [[Rezolucija 1749 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1749]] * [[Rezolucija 1750 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1750]] * [[Rezolucija 1751 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1751]] * [[Rezolucija 1752 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1752]] * [[Rezolucija 1753 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1753]] * [[Rezolucija 1754 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1754]] * [[Rezolucija 1755 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1755]] * [[Rezolucija 1756 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1756]] * [[Rezolucija 1757 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1757]] * [[Rezolucija 1758 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1758]] * [[Rezolucija 1759 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1759]] * [[Rezolucija 1760 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1760]] * [[Rezolucija 1761 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1761]] * [[Rezolucija 1762 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1762]] * [[Rezolucija 1763 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1763]] * [[Rezolucija 1764 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1764]] * [[Rezolucija 1765 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1765]] * [[Rezolucija 1766 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1766]] * [[Rezolucija 1767 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1767]] * [[Rezolucija 1768 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1768]] * [[Rezolucija 1769 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1769]] * [[Rezolucija 1770 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1770]] * [[Rezolucija 1771 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1771]] * [[Rezolucija 1772 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1772]] * [[Rezolucija 1773 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1773]] * [[Rezolucija 1774 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1774]] * [[Rezolucija 1775 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1775]] * [[Rezolucija 1776 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1776]] * [[Rezolucija 1777 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1777]] * [[Rezolucija 1778 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1778]] * [[Rezolucija 1779 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1779]] * [[Rezolucija 1780 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1780]] * [[Rezolucija 1781 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1781]] * [[Rezolucija 1782 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1782]] * [[Rezolucija 1783 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1783]] * [[Rezolucija 1784 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1784]] * [[Rezolucija 1785 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1785]] * [[Rezolucija 1786 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1786]] * [[Rezolucija 1787 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1787]] * [[Rezolucija 1788 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1788]] * [[Rezolucija 1789 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1789]] * [[Rezolucija 1790 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1790]] * [[Rezolucija 1791 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1791]] * [[Rezolucija 1792 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1792]] * [[Rezolucija 1793 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1793]] * [[Rezolucija 1794 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1794]] [[Rezolucija 1795 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2007.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> pxdyrzz31vw3ap55copljdd3bv7jgw4 10 521025 3914953 3708158 2026-07-27T10:01:54Z Panasko 146730 3914953 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2009 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2009. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1859 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1860 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1860]] * [[Rezolucija 1861 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1861]] * [[Rezolucija 1862 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1862]] * [[Rezolucija 1863 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1863]] * [[Rezolucija 1864 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1864]] * [[Rezolucija 1865 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1865]] * [[Rezolucija 1866 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1866]] * [[Rezolucija 1867 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1867]] * [[Rezolucija 1868 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1868]] * [[Rezolucija 1869 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1869]] * [[Rezolucija 1870 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1870]] * [[Rezolucija 1871 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1871]] * [[Rezolucija 1872 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1872]] * [[Rezolucija 1873 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1873]] * [[Rezolucija 1874 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1874]] * [[Rezolucija 1875 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1875]] * [[Rezolucija 1876 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1876]] * [[Rezolucija 1877 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1877]] * [[Rezolucija 1878 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1878]] * [[Rezolucija 1879 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1879]] * [[Rezolucija 1880 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1880]] * [[Rezolucija 1881 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1881]] * [[Rezolucija 1882 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1882]] * [[Rezolucija 1883 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1883]] * [[Rezolucija 1884 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1884]] * [[Rezolucija 1885 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1885]] * [[Rezolucija 1886 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1886]] * [[Rezolucija 1887 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1887]] * [[Rezolucija 1888 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1888]] * [[Rezolucija 1889 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1889]] * [[Rezolucija 1890 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1890]] * [[Rezolucija 1891 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1891]] * [[Rezolucija 1892 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1892]] * [[Rezolucija 1893 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1893]] * [[Rezolucija 1894 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1894]] * [[Rezolucija 1895 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1895]] * [[Rezolucija 1896 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1896]] * [[Rezolucija 1897 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1897]] * [[Rezolucija 1898 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1898]] * [[Rezolucija 1899 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1899]] * [[Rezolucija 1900 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1900]] * [[Rezolucija 1901 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1901]] * [[Rezolucija 1902 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1902]] * [[Rezolucija 1903 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1903]] * [[Rezolucija 1904 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1904]] * [[Rezolucija 1905 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1905]] * [[Rezolucija 1906 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1906]] * [[Rezolucija 1907 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1907]] [[Rezolucija 1908 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2009.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> 642slcnj1v64p6l0bs60v4wiyh571rz 10 521038 3914944 3708208 2026-07-27T10:00:41Z Panasko 146730 3914944 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2000 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2000. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1386 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1387 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1387]] * [[Rezolucija 1388 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1388]] * [[Rezolucija 1389 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1389]] * [[Rezolucija 1390 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1390]] * [[Rezolucija 1391 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1391]] * [[Rezolucija 1392 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1392]] * [[Rezolucija 1393 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1393]] * [[Rezolucija 1394 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1394]] * [[Rezolucija 1395 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1395]] * [[Rezolucija 1396 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1396]] * [[Rezolucija 1397 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1397]] * [[Rezolucija 1398 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1398]] * [[Rezolucija 1399 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1399]] * [[Rezolucija 1400 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1400]] * [[Rezolucija 1401 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1401]] * [[Rezolucija 1402 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1402]] * [[Rezolucija 1403 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1403]] * [[Rezolucija 1404 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1404]] * [[Rezolucija 1405 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1405]] * [[Rezolucija 1406 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1406]] * [[Rezolucija 1407 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1407]] * [[Rezolucija 1408 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1408]] * [[Rezolucija 1409 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1409]] * [[Rezolucija 1410 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1410]] * [[Rezolucija 1411 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1411]] * [[Rezolucija 1412 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1412]] * [[Rezolucija 1413 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1413]] * [[Rezolucija 1414 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1414]] * [[Rezolucija 1415 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1415]] * [[Rezolucija 1416 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1416]] * [[Rezolucija 1417 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1417]] * [[Rezolucija 1418 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1418]] * [[Rezolucija 1419 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1419]] * [[Rezolucija 1420 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1420]] * [[Rezolucija 1421 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1421]] * [[Rezolucija 1422 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1422]] * [[Rezolucija 1423 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1423]] * [[Rezolucija 1424 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1424]] * [[Rezolucija 1425 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1425]] * [[Rezolucija 1426 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1426]] * [[Rezolucija 1427 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1427]] * [[Rezolucija 1428 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1428]] * [[Rezolucija 1429 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1429]] * [[Rezolucija 1430 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1430]] * [[Rezolucija 1431 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1431]] * [[Rezolucija 1432 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1432]] * [[Rezolucija 1433 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1433]] * [[Rezolucija 1434 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1434]] * [[Rezolucija 1435 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1435]] * [[Rezolucija 1436 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1436]] * [[Rezolucija 1437 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1437]] * [[Rezolucija 1438 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1438]] * [[Rezolucija 1439 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1439]] * [[Rezolucija 1440 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1440]] * [[Rezolucija 1441 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1441]] * [[Rezolucija 1442 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1442]] * [[Rezolucija 1443 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1443]] * [[Rezolucija 1444 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1444]] * [[Rezolucija 1445 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1445]] * [[Rezolucija 1446 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1446]] * [[Rezolucija 1447 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1447]] * [[Rezolucija 1448 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1448]] * [[Rezolucija 1449 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1449]] * [[Rezolucija 1450 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1450]] * [[Rezolucija 1451 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1451]] * [[Rezolucija 1452 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1452]] * [[Rezolucija 1453 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1453]] * [[Rezolucija 1454 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1454]] [[Rezolucija 1455 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2000.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> 3k54a1tywlhav14slltc4660f4k2r5g 0 521161 3914876 3903091 2026-07-26T17:28:13Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914876 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rezolucija UN-a |Broj = 1371 |Organ = VS |Datum = 26. septembar |Godina = 2001 |Sjednica = 4381 |Oznaka = S/RES/1371 |Dokument = https://undocs.org/S/RES/1371(2001) |Za = 15 |Suzdržani = 0 |Protiv = 0 |Odsutni = 0 |Tema = Situacija u Bivšoj Jugoslovenskoj Republici Makedoniji |Rezultat = usvojeno |Slika = Location Macedonia Europe.png |Opis = Lokacija Makedonije u Evropi }} '''Rezolucija Vijeća sigurnosti 1371''' donesena je 2. septembra 2001, na 4381. sjednici [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Vijeće je rezoluciju usvojilo jednoglasno, nakon ponovnog potvrđivanja rezolucija [[Rezolucija 1244 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1244]] (1999) i [[Rezolucija 1345 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1345]] (2001) o situaciji u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivšoj Jugoslaviji]], uključujući [[Sjeverna Makedonija|Makedoniju]], Vijeće je pozvalo na potpunu provedbu svoje Rezolucije 1345 o nasilju i terorističkim aktivnostima u Makedoniji i [[Južna Srbija|južnoj Srbiji]].<ref>{{cite news|title=Unanimously adopting Resolution 1371 on former Yugoslav Republic of Macedonia, Security Council again rejects violence in pursuit of political aims|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2001/sc7153.doc.htm|publisher=United Nations|date=26. 9. 2001}}</ref> Vijeće sigurnosti pozdravilo je korake koje je poduzela [[Vlada Sjeverne Makedonije|Vlada Makedonije]] u cilju konsolidacije multietničkog društva unutar svojih granica. Nadalje, pohvalilo je i [[Ohridski sporazum (2001)|Ohridski sporazum]] potpisan u glavnom gradu Makedonije [[Skoplje|Skoplju]] u augustu 2001. između četiri političke stranke i predsjednika [[Boris Trajkovski|Borisa Trajkovskog]]. Pozdravljeni su napori makedonske vlade, [[Evropska unija|Evropske unije]], [[NATO]]-a i [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju]] (OSCE) da spriječe eskalaciju etničkih napetosti i upravljaju sigurnosnom situacijom u regiji. Pozivajući na potpunu provedbu Rezolucije 1345, Vijeće je potvrdilo teritorijalni integritet i suverenitet Makedonije i drugih država u regiji. Odbacila je upotrebu nasilja za ostvarivanje političkih ciljeva i naglasila da samo mirna politička rješenja mogu donijeti stabilnost i demokratiju Makedoniji.<ref>{{cite book|last=Ayton-Shenker|first=Diana|title=A Global Agenda: Issues Before the 57th General Assembly of the United Nations|url=https://archive.org/details/globalagendaissu0000unse_r4p5|year=2002|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-2355-5|page=[https://archive.org/details/globalagendaissu0000unse_r4p5/page/87 87]}}</ref> Pozvana je puna implementacija Okvirnog sporazuma i pozdravljeni su međunarodni napori u tom cilju. Rezolucija je također podržala uspostavljanje multinacionalnog sigurnosnog prisustva u Makedoniji, koje je zatražila njena vlada, radi obezbjeđivanja sigurnosti posmatrača. Snage su osnovane 2003.<ref>{{cite book|last=Kronenberger|first=Vincent|title=The European Union and conflict prevention: policy and legal aspects|url=https://archive.org/details/europeanunioncon0000unse|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-90-6704-171-3|author2=Wouters, Jan |page=[https://archive.org/details/europeanunioncon0000unse/page/n333 300]}}</ref> Na kraju, pozdravljeni su napori međunarodnih Snaga na Kosovu ([[KFOR]]) i Privremene administrativne misije Ujedinjenih nacija na Kosovu ([[UNMIK]]) da implementiraju Rezoluciju 1244, posebno u pogledu ilegalne trgovine oružjem preko granica i oduzimanja oružja.<ref>{{cite news|title=Security Council endorses efforts to enact peace agreement in FYR of Macedonia|url=https://www.un.org/apps/news/storyAr.asp?NewsID=1635&Cr=Macedonia&Cr1=|publisher=United Nations|date=26. 9. 2001}}</ref> == Također pogledajte == * [[Države članice Ujedinjenih nacija]] * [[Raspad Jugoslavije]] * [[Rat u Hrvatskoj]] * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Rat u Sloveniji]] * [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://undocs.org/S/RES/1371(2001) Tekst rezolucije na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Wikizvor|:s:en:United Nations Security Council Resolution 1371}} {{RVSUN_2001}} {{Rezolucije UN-a o bivšoj Jugoslaviji}} [[Kategorija:2001. u SR Jugoslaviji|Rezolucije]] [[Kategorija:2001. u Sjevernoj Makedoniji|Rezolucije]] [[Kategorija:2001. na Kosovu|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi SR Jugoslavije|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Sjeverne Makedonije|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Kosova|Rezolucije]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o SR Jugoslaviji|1371]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Sjevernoj Makedoniji|1371]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Kosovu|1371]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o ratovima u bivšoj Jugoslaviji|1371]] 63gvnigz1yzhig3h6oj4pkidcr1ru9c 0 521163 3914887 3901725 2026-07-26T17:31:32Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914887 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Sanja Popović | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = <!-- Koristite jedino ako se razlikuje od gornje navedenog imena --> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1985|10|18}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Glumica | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = [[Branimir Popović]] | nagrade = | veb-sajt = }} '''Sanja Popović''' jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]] i TV voditeljica. == Biografija == Rođena je 18. oktobra 1985. u [[Beograd]]u. Diplomirala je glumu na [[Fakultet dramskih umjetnosti u Beogradu|Fakultetu dramskih umjetnosti u Beogradu]]. Radila je kao voditeljica dečjih emisija na Hepi televiziji. Od filmskog opusa zapaženu je ulogu imala u filmu ''[[Plavi voz]]'' iz 2010. Široj javnosti je poznata kao Dalija iz hrvatske hit sapunice ''[[Larin izbor]]''.<ref>{{Cite web|url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/atraktivna-beogradanka-uvela-pomutnju-u-larin-izbor-20120925|title=Atraktivna Beograđanka uvela pomutnju u Larin izbor|website=tportal.hr|access-date=19. 5. 2025}}</ref> Okušala se i u inostranstvu glumeći u TV seriji ''[[Il restauratore]]'' koju je producirala italijanska radio-televizija [[Radiotelevisione Italiana|RAI]]. U pozorištu Sanja je glumila u mnogobrojnim predstavama poput ''Ćelave pevačice'', ''U potrazi za izgubljenim vremenom'', ''Le Suplicci'' i drugima. Aktivno se bavi sinhronizacijama. Bavi se sinhronizacijom animiranih i igranih filmova i serija za studije Gold digi net, Ideogram, Laudvorks, Mirius, Prizor i Studio kao i za Hepi TV. Trenirala je stoni tenis i završila školu klizanja, a završila je i osnovnu muzičku školu. U braku je s glumcem Branimirom Popovićem s kojim ima kćerku Sofiju.<ref>{{Cite web|url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/4354487/ljubavna-prica-sanje-jovicevic-i-branimira-popovica|title=BOGATAŠICA IZ "BUDVE NA PJENU OD MORA" NA SNIMANJU SE ZALJUBILA U 22 GODINE STARIJEG KOLEGU: Nestala s ekrana, a evo gde je danas|website=www.kurir.rs|access-date=19. 5. 2025}}</ref> == Filmografija == === Televizija === {| class="wikitable" |+ !Godina !Naziv !Uloga |- | rowspan="2" |2012. |''[[Plavi voz (TV serija)|Plavi voz]]'' |Anica |- |''[[Larin izbor]]'' |Dalia |- |2019. |''[[Srečkovići]]'' |Danica |- |2021. |''[[Crna svadba]]'' |Milica |} === Filmske uloge === {| class="wikitable sortable" !Godina !Naziv !Uloga |- |2007. |''[[Hadersfild]]'' |Klaviristkinja |- |2010. |[[Plavi voz (film)|''Plavi voz'']] |Anica |- |2018. |''[[Sezona rata]]'' |Jelena Mehmedović |- |2023. |''[[Zaliv (film)|Zaliv]]'' | |} === Sinkronizacija === {| class="wikitable sortable" !Godina !Naziv !Uloga |- |2006. |''Kiriku i divlje životinje'' |Devojčica |- |2008. |''Zekan Dot'' |Zekan |- |2008-2010. |''Kod Lioko'' |Tamija, Džoni, Hiroki <small>(sezone 3-4)</small> |- |2009. |''Kim Opasnić'' |Monik, Elektronik, i drugi |- |2010-2014. |''Anđelina balerina <small>(Laudvorks)</small>'' |Anđelina Mišić |- |2010. |''Bonkers'' |Miranda |- |2010-2011. |''Potraga za Deltorom'' |Nak |- | rowspan="3" |2010. |''Fića i Feđa'' |Lulu Naruživačica Jones |- |''Barbi: Krcko Oraščić <small>(Ideogram)</small>'' |Keli |- |''Barbi: Savršeni Božić <small>(Ideogram)</small>'' |Stejsi, Čelsi |- | rowspan="3" |2011. |''Viva pinjata <small>(Laudvorks)</small>'' |Simona, itd. |- |''Mini-kuvar'' |Mini |- |''Slon Bendžamin'' |Oto |- | rowspan="13" |2012. |''Anđeoski prijatelji'' |Svit, Kabali |- |''Atomik Beti (S2)'' |Paloma |- |''Barbi i dijamantski zamak <small>(Ideogram)</small>'' |Stejsi |- |''Barbi Zlatokosa <small>(Ideogram)</small>'' |Keli |- |''Barbi - Labudovo jezero <small>(Ideogram)</small>'' |Keli, Karlita |- |''Barbi u Feritopiji <small>(Ideogram)</small>'' |Dalija, itd. |- |''Barbi - ostrvska princeza <small>(Ideogram)</small>'' |Lusijana (govor), Talula |- |''Barbi Maripoza i vilenjaci <small>(Ideogram)</small>'' |Hena |- |''Barbi u modnoj bajci <small>(Ideogram)</small>'' |Tereza, Meri-Elisija, Svetličica |- |''Barbi i tajne vile <small>(Ideogram)</small>'' |Tejlor |- |''Barbi u priči o sireni <small>(Ideogram)</small>'' |Ksili |- |''Princeza Barbi i škola manira <small>(Ideogram)</small>'' |Hedli |- |''Škola za vampire <small>(Laudvorks)</small>'' |Sava |- |2012-2013. |''Bejblejd: Metal saga'' |''dodatni glasovi'' |- |2013. |''Anđelina balerina <small>(S2, Studio)</small>'' |Anđelina Mišić |- | rowspan="6" |2013. |''Avatar: Legenda o Kori'' |Žu Li (S4) |- |''Patrolne šape'' |Džeremi itd. |- | | |- |''Oktonauti <small>(Laudvorks)</small>'' |Tika, Crtica |- |''Fiš i Čips'' |Kalina |- |''Štene Kliford'' |Nina |- |2013-2015. |''Vakfu'' |Amalija |- | rowspan="5" |2014. |''Nove avanture Petra Pana'' |Sintija, Tajger Lili itd. |- |''Raja rikša'' |Tina |- |''Sem i Ket'' |Valeri |- |''Životinjska farma'' |Muli |- |''Nove avanture Petra Pana'' |Sintija |- |2014-2017. |''Dora i prijatelji'' |Beti, Karolina, Sara |- |2014-2018. |''Tandermenovi'' |Kejli, Gejlfors |- |2014-2019. |''Henri Opasnost'' |''dodatni glasovi'' |- |2015. |''Ni hao, Kai-Lan'' |Toli |- |2015-2017. |''Bela i Buldozi'' |DJ, Mija |- |2015-2021. |''Maks i Rubi'' |Kendi; Prija <small>(S7 neke epizode)</small> |- | rowspan="10" |2016. |''100 stvari koje treba uraditi pre srednje škole'' |Skaut, Zelfaba |- |''Barbi: Rokeri i kraljevići'' |Sloun |- |''Niki, Riki, Diki i Don'' |Sid |- |''Pernata banda'' |Lori, Rajito |- |''Piksiji - mali vilenjaci'' |Mišel |- |''Razvali igru'' |Kenzi Bel |- |''Robomobil Poli <small>(Gold digi net)</small>'' |Heli |- |''Tinejdž veštica'' |Endi Kruz |- |''Škola roka'' |''dodatni glasovi'' |- |''Albert'' |''dodatni glasovi'' |- |2016-2019. |''Alvin i veverice (2015)'' |Amber <small>(neke epizode)</small>, Gđa. Kroner, Džuli |- | rowspan="4" |2017. |''Akademija čarolija'' |Endi Kruz |- |''Bansen je zver'' |Sofi Sanders <small>(samo jedna epizoda)</small> |- |''Tinejdž veštica'' |Endi Kruz |- |''Nela — viteška princeza'' |''dodatni glasovi'' |- |2017-2018. |''Kraljevska akademija'' |Rouz Pepeljuga |- | rowspan="5" |2018. |''Mladi mutanti nindža kornjače (2012)'' |Kraljica Ultroma (S5) |- |''Kuća Buka'' |Meril Feril, Šeril Feril, Persefona, Bibliotekarka, Tereza Dejvis (S5), Džensi Jejts, Beka Čeng |- |''Uzdizanje nindža kornjača'' |Sani Čiperton |- |''Ceca Pereca'' |Gospođa Hoši itd. |- |''Uhvati Ejsa'' |Gospođica Velma <small>(sem u E20, 48)</small> |- | rowspan="3" |2018-2019. |''Blejz i čudovišne mašine'' |Zapovednica Megan |- | | |- |''Mirakulus: Avanture Bubamare i Crnog Mačora'' |Kloi Buržua/Kraljica Pčelica |- |2018-2021. |''Biro magičnih stvari'' |Lili Rigan |- | rowspan="3" |2019. |''Doživotna rodbina'' |Penelopi |- |''Ebi Hečer, mazolovka'' |''dodatni glasovi'' |- |''Nubovi'' |''dodatni glasovi'' |- | rowspan="7" |2020. |''Lego Svet iz doba jure'' |Kler |- |''Najbolji krzneni prijatelji'' |Stefani |- |''Fantasy Patrol'' |Valerija (govor) |- |''Avanture Kida Opasnost'' |Kvin |- |''Agent Binki: Ljubimci univerzuma'' |Veliko ljudsko biće |- |''Padingtonove pustolovine'' |Gospođa Braun <small>(neke epizode)</small> |- |''Best Furry Friends (TV serija)'' |Stefani |- |2020-2021. |''Kasagrandes'' |Frida Kasagrande (S1), Ji |- | rowspan="7" |2021. |''DC superjunakinje'' |Dajana Prins / Vonder Vumen |- |''Dramski klub'' |Gospođa Tod |- |''Plašite li se mraka: Kletva Senovitog'' |Džun Marfi |- |''Posao sa strane'' |Bakls <small>(S1E18)</small>, Gradonačelnica Gildersliv |- |''Režanje gromo-mačaka'' |Princ Zvezdan, Barbastela, Mum-Rada, Vrteška itd. |- |''Rogomaca!'' |''dodatni glasovi'' |- |''Lego Nindžago (S12-14)'' |''dodatni glasovi'' |- | rowspan="5" |2022. |''Superknjiga'' |Mila Kvantum |- |''Niki Veliki (TV serija)'' |''dodatni glasovi'' |- |''Zvezdane staze: Protozvezda'' |Niota Uhura |- |''Astronauti'' |Moli Vej |- |''Misterije Stenovitog ostrva'' |Hraniteljka ajkula, ''dodatni glasovi'' |- |2024. |''Monster haj (TV serija)'' |Haulin Vulf (S1E23a), Tundra Bominabl (S1E21) |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{IMDb name|2861446}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Popović, Sanja}} [[Kategorija:Rođeni 1985.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] b0q3rloghatpd7wj6ej8c4jjso754vn 0 521195 3914874 3903598 2026-07-26T17:28:06Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914874 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rezolucija UN-a |Broj = 1199 |Organ = VS |Datum = 23. septembar |Godina = 1998 |Sjednica = 3930 |Oznaka = S/RES/1199 |Dokument = https://undocs.org/S/RES/1199(1998) |Za = 14 |Suzdržani = 1 |Protiv = 0 |Odsutni = 0 |Tema = Situacija na Kosovu |Rezultat = usvojeno |Slika = Serbia-Kosovo, border on E80 road.jpg |Opis = Granica Srbija-Kosovo }} '''Rezolucija Vijeća sigurnosti 1199''' je donesena 23. septembra 1998, na 3930. sjednici [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Vijeće je rezoluciju usvojilo, nakon pozivanja na Rezoluciju [[Rezolucija 1160 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1160]] (1998), zahtijevala je da [[Albanci|albanska]] i [[Savezna Republika Jugoslavija|jugoslavenska]] strana na [[Kosovo|Kosovu]] prekinu neprijateljstva i poštuju prekid vatre.<ref name="un">{{cite news|title=Security Council demands all parties end hostilities and maintain a ceasefire in Kosovo|url=https://www.un.org/News/Press/docs/1998/19980923.sc6577.html|publisher=United Nations|date=23. 9. 1998}}</ref> == Pozadina == Vijeće sigurnosti sastalo se kako bi raspravljalo o borbama na Kosovu, a posebno o neselektivnoj upotrebi sile od strane srpskih snaga sigurnosti i Armije SR Jugoslavije, što je, prema riječima [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|Generalnog sekretara]] [[Kofi Annan|Kofija Annana]], rezultiralo raseljavanjem 230.000 ljudi.<ref>{{cite journal|last=Kritsiotis|first=Dino|title=The Kosovo Crisis and Nato's Application of Armed Force Against the Federal Republic of Yugoslavia|journal=International and Comparative Law Quarterly|year=2000|volume=49|issue=2|pages=330–359|doi=10.1017/S0020589300064186|publisher=Cambridge University Press|s2cid=146464767}}</ref> Izbjeglice su pobjegle u sjevernu [[Albanija|Albaniju]], [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] i druge evropske zemlje, a [[Visoki povjerenik Ujedinjenih nacija za izbjeglice]] (UNHCR) procijenio je da 50.000 ljudi nema osnovne pogodnosti. Potvrdilo je pravo svih izbjeglica na povratak i napomenulo da se na Kosovu odvija humanitarna katastrofa i krše [[ljudska prava]] i međunarodnog humanitarnog prava.<ref>{{cite book|last=Lellio|first=Anna Di|title=The case for Kosova: passage to independence|url=https://archive.org/details/caseforkosovapas0000unse|year=2006|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-229-1|page=[https://archive.org/details/caseforkosovapas0000unse/page/n150 123]}}</ref> Istovremeno, osuđeni su akti nasilja bilo koje strane i akti terorizma s ciljem postizanja daljnjih ciljeva, a Vijeće je potvrdilo da status Kosova treba da uključuje autonomiju i samoupravu. == Prijedlog == Djelujući u skladu s [[Poglavlje VII Povelje Ujedinjenih nacija|Poglavljem VII Povelje Ujedinjenih nacija]], rezolucija je zahtijevala da sve strane prekinu neprijateljstva i održe prekid vatre. I vlada SR Jugoslavije i rukovodstvo kosovskih Albanaca pozvani su da preduzmu hitne korake za poboljšanje humanitarne situacije i započnu razgovore o rješavanju krize. Vijeće je zatim zahtijevalo da Savezna Republika Jugoslavija:<ref>{{cite book |title=The Kosovo Crisis: The Evolution of Post Cold War European Security |url=https://archive.org/details/kosovocrisisevol0000lata |year=2003 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-5980-3 |author1=Paul Latawski |author2=Martin A. Smith|page=[https://archive.org/details/kosovocrisisevol0000lata/page/94 94]}}</ref> :(a) prekine djelovanje snaga sigurnosti koje je uticalo na civilno stanovništvo; :(b) dozvoli prisustvo međunarodnih posmatrača i garantuje im slobodu kretanja; :(c) olakša povratak izbjeglica s UNHCR-om i [[Međunarodni komitet Crvenog krsta|Međunarodnim komitetom Crvenog krsta]] i omogući da humanitarna pomoć stigne do Kosova; :(d) ostvari brz napredak ka pronalaženju političkog rješenja za situaciju na Kosovu. Konstatovana je obaveza koju je preuzeo srbijanski predsjednik [[Slobodan Milošević]] da će koristiti politička sredstva za rješavanje sukoba, izbjegavati represivne akcije protiv civilnog stanovništva, garantovati slobodu kretanja za međunarodne humanitarne organizacije i posmatrače i osigurati siguran povratak izbjeglica. U međuvremenu, rukovodstvo kosovskih Albanaca moralo je osuditi [[terorizam]]. Vijeće je pozdravilo uspostavljanje Diplomatske posmatračke misije za Kosovo i pozvalo države i organizacije zastupljene u Saveznoj Republici Jugoslaviji da kontinuirano prate situaciju na Kosovu.<ref>{{cite news|last=Crossette|first=Barbara|title=Security Council Tells Serbs To Stop Kosovo Offensive|url=https://www.nytimes.com/1998/09/24/world/security-council-tells-serbs-to-stop-kosovo-offensive.html|work=The New York Times|date=24. 9. 1998}}</ref> SR Jugoslaviji je podsjećeno da je odgovorna za sigurnost diplomatskog, međunarodnog i nevladinog humanitarnog osoblja. Obje strane su pozvane da sarađuju s Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) zbog mogućih kršenja i zbog potrebe da se odgovorni za zlostavljanje civila i namjerno uništavanje imovine privedu pravdi. Na kraju, od Generalnog sekretara je zatraženo da redovno izvještava Vijeće o dešavanjima u regiji i naveden je da će, ako se trenutna rezolucija ne poštuje, biti poduzete daljnje mjere za vraćanje mira i sigurnosti.<ref>{{cite news|title=World at a glance|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19980924/26750974.html|work=The Indian Express|date=24. 9. 1998|access-date=20. 5. 2025|archive-date=17. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217113627/https://indianexpress.com/|url-status=dead}}</ref> == Glasanje == Rezoluciju 1199 odobrilo je 14 članova vijeća. [[Kina]] se suzdržala od glasanja, navodeći da je sukob unutrašnje pitanje Savezne Republike Jugoslavije i da ona djeluje u okviru svojih prava.<ref name="un" /> == Također pogledajte == * [[Države članice Ujedinjenih nacija]] * [[Raspad Jugoslavije]] * [[Rat u Hrvatskoj]] * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Rat u Sloveniji]] * [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://undocs.org/S/RES/1199(1998) Tekst rezolucije na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Wikizvor|:s:en:United Nations Security Council Resolution 1199}} {{RVSUN_1998}} {{Rezolucije UN-a o bivšoj Jugoslaviji}} [[Kategorija:1998. u SR Jugoslaviji|Rezolucije]] [[Kategorija:1998. na Kosovu|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi SR Jugoslavije|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Kosova|Rezolucije]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o SR Jugoslaviji|1199]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Kosovu|1199]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o ratovima u bivšoj Jugoslaviji|1199]] [[Kategorija:Kosovski rat|Rezolucije]] p9xbk4so9efnpc1c7cgnijqm952h7r7 0 521201 3914875 3903455 2026-07-26T17:28:10Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914875 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rezolucija UN-a |Broj = 1239 |Organ = VS |Datum = 14. maja |Godina = 1999 |Sjednica = 4003 |Oznaka = S/RES/1239 |Dokument = https://undocs.org/S/RES/1239(1999) |Za = 13 |Suzdržani = 2 |Protiv = 0 |Odsutni = 0 |Tema = Situacija na Kosovu |Rezultat = usvojeno |Slika = Subdistribution point.jpg |Opis = Podjela humanitarne pomoći na Kosovu }} '''Rezolucija Vijeća sigurnosti 1209''' je donesena 14. maja 1999, na 4003. sjednici [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Vijeće je rezoluciju usvojilo, nakon pozivanja na Rezoluciju [[Rezolucija 1160 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1160]], [[Rezolucija 1199 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1199]] (1998) i [[Rezolucija 1203 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1203]] (1998), Vijeće je pozvalo na pristup osoblja Ujedinjenih nacija i drugog humanitarnog osoblja koje djeluje na [[Kosovo|Kosovu]] drugim dijelovima [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]].<ref name="un">{{cite news|title=Security Council calls for access for UN and other humanitarian personnel operating in Kosovo and other parts of Federal Republic of Yugoslavia|url=https://www.un.org/News/Press/docs/1999/19990514.SC6677.html|publisher=United Nations|date=14. 5. 1999}}</ref> Vijeće sigurnosti podsjetilo je na [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelju Ujedinjenih nacija]], [[Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima|Univerzalnu deklaraciju o ljudskim pravima]], međunarodne sporazume i konvencije o ljudskim pravima, Konvencije i Protokol koji se odnose na status izbjeglica, [[Ženevske konvencije]] iz 1949. i druge instrumente međunarodnog humanitarnog prava. Izrazilo je zabrinutost zbog humanitarne katastrofe koja se događa na i oko Kosova kao rezultat kontinuirane krize. Nadalje, postojala je zabrinutost zbog priliva izbjeglica s Kosova u [[Albanija|Albaniju]], [[Sjeverna Makedonija|Makedoniju]], [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] i druge zemlje. U tom smislu, primijetilo je namjeru [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|Generalnog sekretara]] [[Kofi Annan|Kofija Annana]] da pošalje misiju na Kosovo kako bi procijenila humanitarne potrebe. U Rezoluciji su pohvaljeni napori koje su već poduzele države članice, [[Visoki povjerenik Ujedinjenih nacija za izbjeglice]] (UNHCR) i druge humanitarne organizacije. Od njih je zatraženo da pruže pomoć interno raseljenim osobama na Kosovu, u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] i drugim dijelovima SR Jugoslavije. Vijeće sigurnosti pozvalo je na pristup osoblja Ujedinjenih nacija i svih humanitarnih radnika koji djeluju na Kosovu i u drugim dijelovima SR Jugoslavije, potvrđujući pravo [[izbjeglica]] da se sigurno vrate kući. Naglašeno je da će se, bez političkog rješenja, humanitarno rješenje nastaviti pogoršavati u skladu s principima koje je usvojila [[G8]].<ref>{{cite book|last=Malone|first=David|title=The UN Security Council: from the Cold War to the 21st century|url=https://archive.org/details/unsecuritycounci0000unse_c4t1|year=2004|publisher=Lynne Rienner Publishers|isbn=978-1-58826-240-0|page=[https://archive.org/details/unsecuritycounci0000unse_c4t1/page/545 545]}}</ref> Rezolucija 1239 usvojena je sa 13 glasova za, nijedan protiv i dva suzdržana glasa [[Kina|Kine]] i [[Rusija|Rusije]], koje su tvrdile da je [[NATO-ovo bombardiranje SR Jugoslavije|NATO bombardovanje SR Jugoslavije]], bez odobrenja Vijeća sigurnosti, doprinijelo krizi i izrazile žaljenje što to nije spomenuto u rezoluciji.<ref name="un" /> == Također pogledajte == * [[Države članice Ujedinjenih nacija]] * [[Raspad Jugoslavije]] * [[Rat u Hrvatskoj]] * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Rat u Sloveniji]] * [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://undocs.org/S/RES/1239(1999) Tekst rezolucije na UNHCR.org] {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Wikizvor|:s:en:United Nations Security Council Resolution 1239}} {{RVSUN_1999}} {{Rezolucije UN-a o bivšoj Jugoslaviji}} [[Kategorija:1999. u SR Jugoslaviji|Rezolucije]] [[Kategorija:1999. na Kosovu|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi SR Jugoslavije|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Kosova|Rezolucije]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o SR Jugoslaviji|1239]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Kosovu|1239]] [[Kategorija:Kosovski rat|Rezolucije]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o ratovima u bivšoj Jugoslaviji|1239]] q4zgmdo0n4qqrs1matvsntaqpdqxw2x 10 521453 3914947 3709794 2026-07-27T10:00:59Z Panasko 146730 3914947 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2003 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2003. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1454 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1455 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1455]] * [[Rezolucija 1456 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1456]] * [[Rezolucija 1457 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1457]] * [[Rezolucija 1458 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1458]] * [[Rezolucija 1459 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1459]] * [[Rezolucija 1460 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1460]] * [[Rezolucija 1461 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1461]] * [[Rezolucija 1462 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1462]] * [[Rezolucija 1463 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1463]] * [[Rezolucija 1464 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1464]] * [[Rezolucija 1465 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1465]] * [[Rezolucija 1466 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1466]] * [[Rezolucija 1467 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1467]] * [[Rezolucija 1468 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1468]] * [[Rezolucija 1469 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1469]] * [[Rezolucija 1470 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1470]] * [[Rezolucija 1471 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1471]] * [[Rezolucija 1472 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1472]] * [[Rezolucija 1473 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1473]] * [[Rezolucija 1474 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1474]] * [[Rezolucija 1475 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1475]] * [[Rezolucija 1476 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1476]] * [[Rezolucija 1477 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1477]] * [[Rezolucija 1478 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1478]] * [[Rezolucija 1479 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1479]] * [[Rezolucija 1480 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1480]] * [[Rezolucija 1481 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1481]] * [[Rezolucija 1482 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1482]] * [[Rezolucija 1483 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1483]] * [[Rezolucija 1484 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1484]] * [[Rezolucija 1485 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1485]] * [[Rezolucija 1486 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1486]] * [[Rezolucija 1487 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1487]] * [[Rezolucija 1488 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1488]] * [[Rezolucija 1489 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1489]] * [[Rezolucija 1490 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1490]] * [[Rezolucija 1491 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1491]] * [[Rezolucija 1492 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1492]] * [[Rezolucija 1493 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1493]] * [[Rezolucija 1494 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1494]] * [[Rezolucija 1495 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1495]] * [[Rezolucija 1496 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1496]] * [[Rezolucija 1497 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1497]] * [[Rezolucija 1498 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1498]] * [[Rezolucija 1499 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1499]] * [[Rezolucija 1500 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1500]] * [[Rezolucija 1501 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1501]] * [[Rezolucija 1502 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1502]] * [[Rezolucija 1503 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1503]] * [[Rezolucija 1504 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1504]] * [[Rezolucija 1505 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1505]] * [[Rezolucija 1506 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1506]] * [[Rezolucija 1507 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1507]] * [[Rezolucija 1508 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1508]] * [[Rezolucija 1509 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1509]] * [[Rezolucija 1510 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1510]] * [[Rezolucija 1511 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1511]] * [[Rezolucija 1512 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1512]] * [[Rezolucija 1513 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1513]] * [[Rezolucija 1514 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1514]] * [[Rezolucija 1515 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1515]] * [[Rezolucija 1516 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1516]] * [[Rezolucija 1517 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1517]] * [[Rezolucija 1518 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1518]] * [[Rezolucija 1519 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1519]] * [[Rezolucija 1520 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1520]] * [[Rezolucija 1521 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1521]] [[Rezolucija 1522 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2003.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> ov1fxzsf2kyxtdr5pvkmv0310siac3c 10 521460 3914948 3709804 2026-07-27T10:01:04Z Panasko 146730 3914948 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2004 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2004. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1521 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1522 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1522]] * [[Rezolucija 1523 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1523]] * [[Rezolucija 1524 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1524]] * [[Rezolucija 1525 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1525]] * [[Rezolucija 1526 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1526]] * [[Rezolucija 1527 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1527]] * [[Rezolucija 1528 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1528]] * [[Rezolucija 1529 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1529]] * [[Rezolucija 1530 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1530]] * [[Rezolucija 1531 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1531]] * [[Rezolucija 1532 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1532]] * [[Rezolucija 1533 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1533]] * [[Rezolucija 1534 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1534]] * [[Rezolucija 1535 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1535]] * [[Rezolucija 1536 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1536]] * [[Rezolucija 1537 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1537]] * [[Rezolucija 1538 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1538]] * [[Rezolucija 1539 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1539]] * [[Rezolucija 1540 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1540]] * [[Rezolucija 1541 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1541]] * [[Rezolucija 1542 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1542]] * [[Rezolucija 1543 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1543]] * [[Rezolucija 1544 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1544]] * [[Rezolucija 1545 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1545]] * [[Rezolucija 1546 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1546]] * [[Rezolucija 1547 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1547]] * [[Rezolucija 1548 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1548]] * [[Rezolucija 1549 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1549]] * [[Rezolucija 1550 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1550]] * [[Rezolucija 1551 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1551]] * [[Rezolucija 1552 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1552]] * [[Rezolucija 1553 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1553]] * [[Rezolucija 1554 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1554]] * [[Rezolucija 1555 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1555]] * [[Rezolucija 1556 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1556]] * [[Rezolucija 1557 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1557]] * [[Rezolucija 1558 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1558]] * [[Rezolucija 1559 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1559]] * [[Rezolucija 1560 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1560]] * [[Rezolucija 1561 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1561]] * [[Rezolucija 1562 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1562]] * [[Rezolucija 1563 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1563]] * [[Rezolucija 1564 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1564]] * [[Rezolucija 1565 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1565]] * [[Rezolucija 1566 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1566]] * [[Rezolucija 1567 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1567]] * [[Rezolucija 1568 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1568]] * [[Rezolucija 1569 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1569]] * [[Rezolucija 1570 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1570]] * [[Rezolucija 1571 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1571]] * [[Rezolucija 1572 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1572]] * [[Rezolucija 1573 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1573]] * [[Rezolucija 1574 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1574]] * [[Rezolucija 1575 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1575]] * [[Rezolucija 1576 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1576]] * [[Rezolucija 1577 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1577]] * [[Rezolucija 1578 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1578]] * [[Rezolucija 1579 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1579]] * [[Rezolucija 1580 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1580]] [[Rezolucija 1581 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2004.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> a59m8ujdqyrad1l13meqj101eljj7k2 10 521588 3914949 3710381 2026-07-27T10:01:10Z Panasko 146730 3914949 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2005 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2005. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1580 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1581 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1581]] * [[Rezolucija 1582 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1582]] * [[Rezolucija 1583 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1583]] * [[Rezolucija 1584 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1584]] * [[Rezolucija 1585 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1585]] * [[Rezolucija 1586 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1586]] * [[Rezolucija 1587 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1587]] * [[Rezolucija 1588 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1588]] * [[Rezolucija 1589 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1589]] * [[Rezolucija 1590 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1590]] * [[Rezolucija 1591 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1591]] * [[Rezolucija 1592 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1592]] * [[Rezolucija 1593 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1593]] * [[Rezolucija 1594 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1594]] * [[Rezolucija 1595 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1595]] * [[Rezolucija 1596 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1596]] * [[Rezolucija 1597 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1597]] * [[Rezolucija 1598 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1598]] * [[Rezolucija 1599 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1599]] * [[Rezolucija 1600 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1600]] * [[Rezolucija 1601 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1601]] * [[Rezolucija 1602 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1602]] * [[Rezolucija 1603 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1603]] * [[Rezolucija 1604 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1604]] * [[Rezolucija 1605 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1605]] * [[Rezolucija 1606 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1606]] * [[Rezolucija 1607 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1607]] * [[Rezolucija 1608 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1608]] * [[Rezolucija 1609 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1609]] * [[Rezolucija 1610 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1610]] * [[Rezolucija 1611 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1611]] * [[Rezolucija 1612 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1612]] * [[Rezolucija 1613 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1613]] * [[Rezolucija 1614 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1614]] * [[Rezolucija 1615 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1615]] * [[Rezolucija 1616 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1616]] * [[Rezolucija 1617 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1617]] * [[Rezolucija 1618 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1618]] * [[Rezolucija 1619 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1619]] * [[Rezolucija 1620 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1620]] * [[Rezolucija 1621 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1621]] * [[Rezolucija 1622 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1622]] * [[Rezolucija 1623 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1623]] * [[Rezolucija 1624 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1624]] * [[Rezolucija 1625 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1625]] * [[Rezolucija 1626 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1626]] * [[Rezolucija 1627 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1627]] * [[Rezolucija 1628 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1628]] * [[Rezolucija 1629 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1629]] * [[Rezolucija 1630 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1630]] * [[Rezolucija 1631 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1631]] * [[Rezolucija 1632 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1632]] * [[Rezolucija 1633 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1633]] * [[Rezolucija 1634 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1634]] * [[Rezolucija 1635 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1635]] * [[Rezolucija 1636 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1636]] * [[Rezolucija 1637 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1637]] * [[Rezolucija 1638 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1638]] * [[Rezolucija 1639 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1639]] * [[Rezolucija 1640 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1640]] * [[Rezolucija 1641 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1641]] * [[Rezolucija 1642 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1642]] * [[Rezolucija 1643 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1643]] * [[Rezolucija 1644 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1644]] * [[Rezolucija 1645 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1645]] * [[Rezolucija 1646 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1646]] * [[Rezolucija 1647 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1647]] * [[Rezolucija 1648 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1648]] * [[Rezolucija 1649 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1649]] * [[Rezolucija 1650 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1650]] * [[Rezolucija 1651 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1651]] [[Rezolucija 1652 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2005.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> nknjrh0bd0jpz3wklezwlkdxpg971sp 10 521591 3914950 3710386 2026-07-27T10:01:39Z Panasko 146730 3914950 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2006 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2006. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1651 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1652 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1652]] * [[Rezolucija 1653 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1653]] * [[Rezolucija 1654 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1654]] * [[Rezolucija 1655 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1655]] * [[Rezolucija 1656 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1656]] * [[Rezolucija 1657 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1657]] * [[Rezolucija 1658 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1658]] * [[Rezolucija 1659 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1659]] * [[Rezolucija 1660 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1660]] * [[Rezolucija 1661 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1661]] * [[Rezolucija 1662 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1662]] * [[Rezolucija 1663 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1663]] * [[Rezolucija 1664 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1664]] * [[Rezolucija 1665 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1665]] * [[Rezolucija 1666 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1666]] * [[Rezolucija 1667 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1667]] * [[Rezolucija 1668 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1668]] * [[Rezolucija 1669 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1669]] * [[Rezolucija 1670 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1670]] * [[Rezolucija 1671 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1671]] * [[Rezolucija 1672 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1672]] * [[Rezolucija 1673 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1673]] * [[Rezolucija 1674 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1674]] * [[Rezolucija 1675 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1675]] * [[Rezolucija 1676 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1676]] * [[Rezolucija 1677 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1677]] * [[Rezolucija 1678 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1678]] * [[Rezolucija 1679 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1679]] * [[Rezolucija 1680 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1680]] * [[Rezolucija 1681 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1681]] * [[Rezolucija 1682 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1682]] * [[Rezolucija 1683 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1683]] * [[Rezolucija 1684 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1684]] * [[Rezolucija 1685 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1685]] * [[Rezolucija 1686 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1686]] * [[Rezolucija 1687 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1687]] * [[Rezolucija 1688 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1688]] * [[Rezolucija 1689 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1689]] * [[Rezolucija 1690 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1690]] * [[Rezolucija 1691 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1691]] * [[Rezolucija 1692 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1692]] * [[Rezolucija 1693 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1693]] * [[Rezolucija 1694 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1694]] * [[Rezolucija 1695 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1695]] * [[Rezolucija 1696 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1696]] * [[Rezolucija 1697 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1697]] * [[Rezolucija 1698 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1698]] * [[Rezolucija 1699 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1699]] * [[Rezolucija 1700 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1700]] * [[Rezolucija 1701 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1701]] * [[Rezolucija 1702 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1702]] * [[Rezolucija 1703 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1703]] * [[Rezolucija 1704 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1704]] * [[Rezolucija 1705 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1705]] * [[Rezolucija 1706 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1706]] * [[Rezolucija 1707 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1707]] * [[Rezolucija 1708 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1708]] * [[Rezolucija 1709 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1709]] * [[Rezolucija 1710 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1710]] * [[Rezolucija 1711 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1711]] * [[Rezolucija 1712 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1712]] * [[Rezolucija 1713 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1713]] * [[Rezolucija 1714 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1714]] * [[Rezolucija 1715 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1715]] * [[Rezolucija 1716 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1716]] * [[Rezolucija 1717 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1717]] * [[Rezolucija 1718 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1718]] * [[Rezolucija 1719 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1719]] * [[Rezolucija 1720 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1720]] * [[Rezolucija 1721 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1721]] * [[Rezolucija 1722 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1722]] * [[Rezolucija 1723 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1723]] * [[Rezolucija 1724 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1724]] * [[Rezolucija 1725 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1725]] * [[Rezolucija 1726 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1726]] * [[Rezolucija 1727 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1727]] * [[Rezolucija 1728 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1728]] * [[Rezolucija 1729 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1729]] * [[Rezolucija 1730 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1730]] * [[Rezolucija 1731 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1731]] * [[Rezolucija 1732 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1732]] * [[Rezolucija 1733 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1733]] * [[Rezolucija 1734 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1734]] * [[Rezolucija 1735 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1735]] * [[Rezolucija 1736 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1736]] * [[Rezolucija 1737 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1737]] * [[Rezolucija 1738 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1738]] [[Rezolucija 1739 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2006.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> qtl08bxct0i9yvj7f7ikyh5kjcy0he7 10 521592 3914952 3710387 2026-07-27T10:01:49Z Panasko 146730 3914952 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2008 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2008. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1794 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1795 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1795]] * [[Rezolucija 1796 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1796]] * [[Rezolucija 1797 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1797]] * [[Rezolucija 1798 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1798]] * [[Rezolucija 1799 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1799]] * [[Rezolucija 1800 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1800]] * [[Rezolucija 1801 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1801]] * [[Rezolucija 1802 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1802]] * [[Rezolucija 1803 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1803]] * [[Rezolucija 1804 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1804]] * [[Rezolucija 1805 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1805]] * [[Rezolucija 1806 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1806]] * [[Rezolucija 1807 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1807]] * [[Rezolucija 1808 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1808]] * [[Rezolucija 1809 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1809]] * [[Rezolucija 1810 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1810]] * [[Rezolucija 1811 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1811]] * [[Rezolucija 1812 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1812]] * [[Rezolucija 1813 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1813]] * [[Rezolucija 1814 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1814]] * [[Rezolucija 1815 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1815]] * [[Rezolucija 1816 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1816]] * [[Rezolucija 1817 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1817]] * [[Rezolucija 1818 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1818]] * [[Rezolucija 1819 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1819]] * [[Rezolucija 1820 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1820]] * [[Rezolucija 1821 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1821]] * [[Rezolucija 1822 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1822]] * [[Rezolucija 1823 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1823]] * [[Rezolucija 1824 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1824]] * [[Rezolucija 1825 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1825]] * [[Rezolucija 1826 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1826]] * [[Rezolucija 1827 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1827]] * [[Rezolucija 1828 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1828]] * [[Rezolucija 1829 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1829]] * [[Rezolucija 1830 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1830]] * [[Rezolucija 1831 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1831]] * [[Rezolucija 1832 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1832]] * [[Rezolucija 1833 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1833]] * [[Rezolucija 1834 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1834]] * [[Rezolucija 1835 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1835]] * [[Rezolucija 1836 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1836]] * [[Rezolucija 1837 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1837]] * [[Rezolucija 1838 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1838]] * [[Rezolucija 1839 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1839]] * [[Rezolucija 1840 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1840]] * [[Rezolucija 1841 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1841]] * [[Rezolucija 1842 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1842]] * [[Rezolucija 1843 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1843]] * [[Rezolucija 1844 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1844]] * [[Rezolucija 1845 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1845]] * [[Rezolucija 1846 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1846]] * [[Rezolucija 1847 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1847]] * [[Rezolucija 1848 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1848]] * [[Rezolucija 1849 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1849]] * [[Rezolucija 1850 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1850]] * [[Rezolucija 1851 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1851]] * [[Rezolucija 1852 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1852]] * [[Rezolucija 1853 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1853]] * [[Rezolucija 1854 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1854]] * [[Rezolucija 1855 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1855]] * [[Rezolucija 1856 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1856]] * [[Rezolucija 1857 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1857]] * [[Rezolucija 1858 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1858]] * [[Rezolucija 1859 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1859]] [[Rezolucija 1860 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2008.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> tekpjzp40v156zvbhovwticjz4md66g 10 521593 3914954 3710388 2026-07-27T10:02:00Z Panasko 146730 3914954 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2010 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2010. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1907 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1908 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1908]] * [[Rezolucija 1909 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1909]] * [[Rezolucija 1910 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1910]] * [[Rezolucija 1911 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1911]] * [[Rezolucija 1912 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1912]] * [[Rezolucija 1913 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1913]] * [[Rezolucija 1914 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1914]] * [[Rezolucija 1915 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1915]] * [[Rezolucija 1916 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1916]] * [[Rezolucija 1917 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1917]] * [[Rezolucija 1918 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1918]] * [[Rezolucija 1919 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1919]] * [[Rezolucija 1920 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1920]] * [[Rezolucija 1921 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1921]] * [[Rezolucija 1922 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1922]] * [[Rezolucija 1923 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1923]] * [[Rezolucija 1924 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1924]] * [[Rezolucija 1925 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1925]] * [[Rezolucija 1926 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1926]] * [[Rezolucija 1927 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1927]] * [[Rezolucija 1928 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1928]] * [[Rezolucija 1929 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1929]] * [[Rezolucija 1930 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1930]] * [[Rezolucija 1931 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1931]] * [[Rezolucija 1932 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1932]] * [[Rezolucija 1933 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1933]] * [[Rezolucija 1934 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1934]] * [[Rezolucija 1935 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1935]] * [[Rezolucija 1936 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1936]] * [[Rezolucija 1937 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1937]] * [[Rezolucija 1938 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1938]] * [[Rezolucija 1939 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1939]] * [[Rezolucija 1940 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1940]] * [[Rezolucija 1941 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1941]] * [[Rezolucija 1942 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1942]] * [[Rezolucija 1943 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1943]] * [[Rezolucija 1944 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1944]] * [[Rezolucija 1945 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1945]] * [[Rezolucija 1946 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1946]] * [[Rezolucija 1947 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1947]] * [[Rezolucija 1948 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1948]] * [[Rezolucija 1949 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1949]] * [[Rezolucija 1950 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1950]] * [[Rezolucija 1951 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1951]] * [[Rezolucija 1952 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1952]] * [[Rezolucija 1953 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1953]] * [[Rezolucija 1954 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1954]] * [[Rezolucija 1955 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1955]] * [[Rezolucija 1956 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1956]] * [[Rezolucija 1957 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1957]] * [[Rezolucija 1958 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1958]] * [[Rezolucija 1959 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1959]] * [[Rezolucija 1960 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1960]] * [[Rezolucija 1961 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1961]] * [[Rezolucija 1962 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1962]] * [[Rezolucija 1963 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1963]] * [[Rezolucija 1964 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1964]] * [[Rezolucija 1965 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1965]] * [[Rezolucija 1966 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1966]] [[Rezolucija 1967 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2010.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> al76b0rrgnms8bukgrvckvc04h0mkm2 10 521594 3914955 3710389 2026-07-27T10:02:04Z Panasko 146730 3914955 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2011 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2011. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 1966 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 1967 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1967]] * [[Rezolucija 1968 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1968]] * [[Rezolucija 1969 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1969]] * [[Rezolucija 1970 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1970]] * [[Rezolucija 1971 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1971]] * [[Rezolucija 1972 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1972]] * [[Rezolucija 1973 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1973]] * [[Rezolucija 1974 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1974]] * [[Rezolucija 1975 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1975]] * [[Rezolucija 1976 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1976]] * [[Rezolucija 1977 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1977]] * [[Rezolucija 1978 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1978]] * [[Rezolucija 1979 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1979]] * [[Rezolucija 1980 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1980]] * [[Rezolucija 1981 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1981]] * [[Rezolucija 1982 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1982]] * [[Rezolucija 1983 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1983]] * [[Rezolucija 1984 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1984]] * [[Rezolucija 1985 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1985]] * [[Rezolucija 1986 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1986]] * [[Rezolucija 1987 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1987]] * [[Rezolucija 1988 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1988]] * [[Rezolucija 1989 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1989]] * [[Rezolucija 1990 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1990]] * [[Rezolucija 1991 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1991]] * [[Rezolucija 1992 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1992]] * [[Rezolucija 1993 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1993]] * [[Rezolucija 1994 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1994]] * [[Rezolucija 1995 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1995]] * [[Rezolucija 1996 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1996]] * [[Rezolucija 1997 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1997]] * [[Rezolucija 1998 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1998]] * [[Rezolucija 1999 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|1999]] * [[Rezolucija 2000 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2000]] * [[Rezolucija 2001 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2001]] * [[Rezolucija 2002 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2002]] * [[Rezolucija 2003 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2003]] * [[Rezolucija 2004 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2004]] * [[Rezolucija 2005 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2005]] * [[Rezolucija 2006 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2006]] * [[Rezolucija 2007 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2007]] * [[Rezolucija 2008 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2008]] * [[Rezolucija 2009 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2009]] * [[Rezolucija 2010 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2010]] * [[Rezolucija 2011 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2011]] * [[Rezolucija 2012 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2012]] * [[Rezolucija 2013 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2013]] * [[Rezolucija 2014 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2014]] * [[Rezolucija 2015 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2015]] * [[Rezolucija 2016 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2016]] * [[Rezolucija 2017 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2017]] * [[Rezolucija 2018 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2018]] * [[Rezolucija 2019 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2019]] * [[Rezolucija 2020 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2020]] * [[Rezolucija 2021 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2021]] * [[Rezolucija 2022 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2022]] * [[Rezolucija 2023 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2023]] * [[Rezolucija 2024 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2024]] * [[Rezolucija 2025 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2025]] * [[Rezolucija 2026 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2026]] * [[Rezolucija 2027 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2027]] * [[Rezolucija 2028 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2028]] * [[Rezolucija 2029 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2029]] * [[Rezolucija 2030 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2030]] * [[Rezolucija 2031 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2031]] * [[Rezolucija 2032 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2032]] [[Rezolucija 2033 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2011.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> 40gn1qaoktya9oct20n13zn19sre0xn 10 521595 3914956 3774107 2026-07-27T10:02:10Z Panasko 146730 3914956 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2012 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2012. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 2032 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 2033 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2033]] * [[Rezolucija 2034 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2034]] * [[Rezolucija 2035 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2035]] * [[Rezolucija 2036 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2036]] * [[Rezolucija 2037 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2037]] * [[Rezolucija 2038 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2038]] * [[Rezolucija 2039 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2039]] * [[Rezolucija 2040 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2040]] * [[Rezolucija 2041 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2041]] * [[Rezolucija 2042 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2042]] * [[Rezolucija 2043 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2043]] * [[Rezolucija 2044 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2044]] * [[Rezolucija 2045 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2045]] * [[Rezolucija 2046 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2046]] * [[Rezolucija 2047 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2047]] * [[Rezolucija 2048 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2048]] * [[Rezolucija 2049 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2049]] * [[Rezolucija 2050 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2050]] * [[Rezolucija 2051 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2051]] * [[Rezolucija 2052 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2052]] * [[Rezolucija 2053 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2053]] * [[Rezolucija 2054 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2054]] * [[Rezolucija 2055 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2055]] * [[Rezolucija 2056 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2056]] * [[Rezolucija 2057 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2057]] * [[Rezolucija 2058 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2058]] * [[Rezolucija 2059 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2059]] * [[Rezolucija 2060 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2060]] * [[Rezolucija 2061 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2061]] * [[Rezolucija 2062 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2062]] * [[Rezolucija 2063 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2063]] * [[Rezolucija 2064 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2064]] * [[Rezolucija 2065 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2065]] * [[Rezolucija 2066 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2066]] * [[Rezolucija 2067 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2067]] * [[Rezolucija 2068 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2068]] * [[Rezolucija 2069 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2069]] * [[Rezolucija 2070 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2070]] * [[Rezolucija 2071 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2071]] * [[Rezolucija 2072 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2072]] * [[Rezolucija 2073 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2073]] * [[Rezolucija 2074 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2074]] * [[Rezolucija 2075 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2075]] * [[Rezolucija 2076 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2076]] * [[Rezolucija 2077 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2077]] * [[Rezolucija 2078 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2078]] * [[Rezolucija 2079 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2079]] * [[Rezolucija 2080 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2080]] * [[Rezolucija 2081 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2081]] * [[Rezolucija 2082 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2082]] * [[Rezolucija 2083 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2083]] * [[Rezolucija 2084 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2084]] * [[Rezolucija 2085 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2085]] [[Rezolucija 2086 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2012.]] </includeonly> <noinclude>[[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]]</noinclude> 14dzypu7jqfrrjmmcr6altgzt35e8rv 10 521596 3914957 3710391 2026-07-27T10:02:16Z Panasko 146730 3914957 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = RVSUN 2013 | naslov = [[Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucije]] [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 2013. | slika = [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|50px|Logo]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = | podaci1 = * [[Rezolucija 2085 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|←]] [[Rezolucija 2086 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2086]] * [[Rezolucija 2087 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2087]] * [[Rezolucija 2088 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2088]] * [[Rezolucija 2089 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2089]] * [[Rezolucija 2090 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2090]] * [[Rezolucija 2091 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2091]] * [[Rezolucija 2092 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2092]] * [[Rezolucija 2093 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2093]] * [[Rezolucija 2094 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2094]] * [[Rezolucija 2095 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2095]] * [[Rezolucija 2096 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2096]] * [[Rezolucija 2097 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2097]] * [[Rezolucija 2098 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2098]] * [[Rezolucija 2099 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2099]] * [[Rezolucija 2100 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2100]] * [[Rezolucija 2101 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2101]] * [[Rezolucija 2102 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2102]] * [[Rezolucija 2103 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2103]] * [[Rezolucija 2104 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2104]] * [[Rezolucija 2105 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2105]] * [[Rezolucija 2106 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2106]] * [[Rezolucija 2107 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2107]] * [[Rezolucija 2108 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2108]] * [[Rezolucija 2109 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2109]] * [[Rezolucija 2110 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2110]] * [[Rezolucija 2111 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2111]] * [[Rezolucija 2112 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2112]] * [[Rezolucija 2113 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2113]] * [[Rezolucija 2114 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2114]] * [[Rezolucija 2115 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2115]] * [[Rezolucija 2116 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2116]] * [[Rezolucija 2117 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2117]] * [[Rezolucija 2118 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2118]] * [[Rezolucija 2119 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2119]] * [[Rezolucija 2120 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2120]] * [[Rezolucija 2121 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2121]] * [[Rezolucija 2122 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2122]] * [[Rezolucija 2123 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2123]] * [[Rezolucija 2124 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2124]] * [[Rezolucija 2125 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2125]] * [[Rezolucija 2126 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2126]] * [[Rezolucija 2127 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2127]] * [[Rezolucija 2128 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2128]] * [[Rezolucija 2129 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2129]] * [[Rezolucija 2130 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2130]] * [[Rezolucija 2131 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2131]] * [[Rezolucija 2132 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|2132]] [[Rezolucija 2133 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|→]] }}<includeonly> [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija iz 2013.]] </includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni za rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] </noinclude> safy8vl1eez7tpty0gnw7scqnty4cs0 0 521601 3914877 3903118 2026-07-26T17:28:16Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914877 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rezolucija UN-a |Broj = 1629 |Organ = VS |Datum = 30. septembar |Godina = 2005 |Sjednica = 5273 |Oznaka = S/RES/1629 |Dokument = https://undocs.org/S/RES/1629(2005) |Za = 15 |Suzdržani = 0 |Protiv = 0 |Odsutni = 0 |Tema = Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |Rezultat = usvojeno |Slika = ICTY 2006-01-16.jpg |Opis = Zgrada MKSJ }} '''Rezolucija Vijeća sigurnosti 1629''' donesena je 30. septembra 2005, na 5273. sjednici [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Vijeće je rezoluciju jednoglasno usvojilo, nakon razmatranja Statuta [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ), odlučila je da sutkinja [[Christine Van Den Wyngaert]] može učestvovati u slučaju [[Mile Mrkšić]]a, prije nego što je počeo njen mandat za stalnu sutkinju Tribunala.<ref>{{cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2005/sc8514.doc.htm|title=Security Council forwards list of ad litem judge candidates for former Yugoslavia tribunal to General Assembly|date=26. 7. 2005|publisher=United Nations}}</ref> Mandat Wyngaert trebao je početi 17. novembra 2005, a suđenje u slučaju Mrkšić trebalo je početi 3. oktobra 2005.<ref>{{cite book|last=United Nations|title=Yearbook of the United Nations 2005|url=https://archive.org/details/yearbookofunited0000unit_m9i0|publisher=United Nations Publications|year=2007|isbn=978-92-1-100967-5|page=[https://archive.org/details/yearbookofunited0000unit_m9i0/page/1395 1395]}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://undocs.org/S/RES/1629(2005) Text of the Resolution at undocs.org] {{Wikizvor|:s:en:United Nations Security Council Resolution 1629}} {{RVSUN_2005}} {{Rezolucije UN-a o bivšoj Jugoslaviji}} [[Kategorija:2005. u Hrvatskoj|Rezolucije]] [[Kategorija:2005. u Srbiji i Crnoj Gori|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Hrvatske|Rezolucije]] [[Kategorija:Vanjski odnosi Srbije i Crne Gore|Rezolucije]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Hrvatskoj|1629]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Srbiji i Crnoj Gori|1629]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o ratovima u bivšoj Jugoslaviji|1629]] [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija o Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju|1629]] na5mt4gck96i33ap9em36xl99ky1ob5 0 521904 3914566 3904644 2026-07-26T12:31:46Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914566 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Pakt Društva naroda | puno_ime = | slika = Paris Peace Conference.jpg | veličina_slike = 200px | alt = <!-- alt-text here for accessibility; see [[MOS:ACCESS]] --> | opis_slike = [[Pariska mirovna konferencija 1919.]] | vrsta = | kontekst = | datum_izrade = | datum_potpis = <!-- {{Početni datum|YYYY|MM|DD}} --> | mjesto_potpis = | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | stupio_na_snagu = {{Početni datum|1920|1|10}} | uslov_aktivacije = | amandman = | aneks = | datum_isteka = {{End date|1946|4|18}} | privremena_primjena = | medijatori = <!-- format this as a bullet list --> | pregovarači = <!-- format this as a bullet list --> | prvobitni_potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | potpisnici = <!-- format this as a bullet list --> | strane = [[Države članike Društva naroda]] | ratifikatori = <!-- format this as a bullet list --> | depozitar = [[Društvo naroda]] | depozitari = <!-- format this as a bullet list --> | navodi = <!-- format as XX [[Article on Treaty Series|TS]] YYY --> | jezik = <!-- OR: --> | jezici = <!-- format this as a bullet list --> | wikizvor = | wikizvor1 = <!-- Up to 5 wikizvorN variables may be specified --> | wikizvor2 = | wikizvor3 = | wikizvor4 = | wikizvor5 = | fusnote = }} '''Pakt Društva naroda''' bila je [[povelja]] [[Društvo naroda|Društva naroda]]. Potpisan je 28. juna 1919. kao prvi dio [[Versajski sporazum|Versajskog sporazuma]], a stupio je na snagu zajedno s ostatkom Sporazuma 10. januara 1920. == Izrada == Rani nacrti za moguću Društvo naroda započeli su čak i prije kraja [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. [[Bryce grupa]] sa sjedištem u [[London]]u dala je prijedloge koje je usvojilo Britansko [[Udruženje društva naroda]], osnovano 1915.<ref name="northedge">{{cite book|last=Northedge|first=F. S.|title=The League of Nations: Its life and times, 1920–1946|publisher=[[Leicester University]] Press|year=1986|isbn=0-7185-1194-8}}</ref> Druga grupa u Sjedinjenim Državama - koja je uključivala [[Hamilton Holt|Hamiltona Holta]] i [[William B. Howland|Williama B. Howlanda]] u [[Udruženje Century|Udruženju Century]] u [[New York]]u - imala je vlastiti plan. Ovaj plan je uveliko podržalo [[Društvo za provođenje mira]], organizacija koju je vodio bivši američki predsjednik [[William Howard Taft]].<ref name="northedge" /> U decembru 1916, Lord [[Robert Cecil]] predložio je da se osnuje službeni odbor za izradu pakta za buduću Društvo. Britanski odbor je konačno imenovan u februaru 1918; predvodio ga je [[Walter Phillimore]] (i postao je poznat kao [[Phillimoreov odbor]]), ali su u njemu bili i [[Eyre Crowe]], [[William Tyrrell]] i [[Cecil Hurst]].<ref name="northedge" /> Američki predsjednik [[Woodrow Wilson]] nije bio impresioniran izvještajem Phillimoreovog odbora i na kraju će izraditi tri vlastita nacrta pakta uz pomoć svog prijatelja [[Edward M. House|pukovnika Housea]]. Navodno je barem jedan od Wilsonovih nacrta zasnovan na prijedlogu za osnivanje "Društva naroda" koji je napisala američka mirovna aktivistica [[Mary Shapard]].<ref>"[https://www.newspapers.com/image/288403713/?terms=%22Mary%20L.%20Shapard%22&match=1 Pact Originator Is Salt Lake Visitor: Woman Who Suggested League of Nations Up for Nobel Prize]." Salt Lake City, Utah: ''The Salt Lake Telegram'', 20 September 1920, p. 3 (subscription required).</ref> Daljnje prijedloge dao je [[Jan Christiaan Smuts]] u decembru 1918.<ref name="northedge" /> Na [[Pariska mirovna konferencija 1919.|Pariskoj mirovnoj konferenciji 1919.]] imenovana je komisija za dogovor o paktu. Među članovima su bili Woodrow Wilson (kao predsjedavajući), pukovnik House (predstavljao je SAD), Robert Cecil i Jan Smuts (Britansko Carstvo), [[Léon Bourgeois]] i [[Ferdinand Larnaude]] (Francuska), premijer [[Vittorio Orlando]] i [[Vittorio Scialoja]] (Italija), ministar vanjskih poslova [[Makino Nobuaki]] i [[Chinda Sutemi]] (Japan), [[Paul Hymans]] (Belgija), [[Epitácio Pessoa]] (Brazil), [[Wellington Koo]] (Kina), [[Jayme Batalha Reis]] (Portugal) i [[Milenko Vesnić]] (Jugoslavija).<ref name="pv1">{{citation|title=Commission de la Société des Nations, Procès-verbal N° 1, Séance du 3 février 1919|date=3. 2. 1919|url=http://webapp1.dlib.indiana.edu/collections/lon-un/league_era/wilson/docs/wilre006.pdf|access-date=5. 1. 2014}}</ref> Kasnije su dodani i drugi predstavnici Čehoslovačke, Grčke, Poljske i Rumunije. Grupa je razmatrala preliminarni nacrt koji su zajedno napisali Hurst i savjetnik predsjednika Wilsona, [[David Hunter Miller]]. Tokom prva četiri mjeseca 1919, grupa se sastala u deset odvojenih navrata, pokušavajući pregovarati o tačnim uslovima osnivačkog sporazuma o budućem Društvu. Tokom pregovora koji su uslijedili, pojavili su se razni značajni prigovori iz raznih zemalja. [[Francuska]] je željela da Društvo formira međunarodnu vojsku kako bi provodila svoje odluke, ali [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britanci]] su se brinuli da bi takvom vojskom dominirali Francuzi, a [[Sjedinjene Američke Države|Amerikanci]] se nisu mogli složiti jer samo [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|Kongres]] može objaviti rat.<ref name="northedge" /> [[Japan]] je zatražio da se umetne klauzula koja podržava princip [[Antirasizam|rasne jednakosti]], paralelno s postojećom klauzulom o [[Sloboda vjere ili uvjerenja|vjerskoj jednakosti]]. Ovo je naišlo na snažno protivljenje, posebno od strane američkih političkih sentimenta, dok je sam Wilson jednostavno ignorisao pitanje. Tokom određenog intervala dok je Wilson bio odsutan, ponovo je pokrenuto pitanje međunarodne jednakosti. Glasanje o prijedlogu kojim se podržava "jednakost nacija i pravedan tretman njihovih državljana" izvršeno je, a podržalo ga je 11 od 19 delegata. Po Wilsonovom povratku, izjavio je da su "ozbiljni prigovori" drugih delegata poništili većinu glasova, te je amandman odbačen.<ref name="northedge" /> Konačno, 11. aprila 1919, revidirani Hurst-Millerov nacrt je odobren, ali bez potpunog rješavanja određenih pitanja koja su se pojavila u vezi s pitanjima kao što su nacionalna jednakost, rasna jednakost i kako bi nova Društva mogla praktično provoditi svoje različite mandate.<ref name="northedge" /> Novo Društvo bi uključivalo [[Generalna skupština Društva naroda|Generalnu skupštinu]] (koja bi predstavljala sve države članice), [[Savjet Društva naroda|Savjet]] (s članstvom ograničenim na velike sile) i stalni [[Sekretarijat Društva naroda|Sekretarijat]]. Od država članica se očekivalo da "poštuju i čuvaju od vanjske agresije" teritorijalni integritet drugih članica i da se razoružaju "do najniže tačke u skladu s domaćom sigurnošću". Sve države su bile dužne podnijeti žalbe na arbitražu ili sudsku istragu prije nego što krenu u rat.<ref name="northedge" /> Savjet bi osnovao [[Stalni sud međunarodne pravde]] koji bi donosio presude o sporovima. Sporazum je stupio na snagu 10. januara 1920. Članovi 4, 6, 12, 13 i 15 su izmijenjeni 1924. Sporazum dijeli slične odredbe i strukturu sa [[Povelja Ujedinjenih nacija|Poveljom Ujedinjenih nacija]].<ref>[http://www.rmc.ca/academic/poli-econ/dorn/UNcharter_e.html League of Nations Covenant and United Nations Charter: A Side-by-Side (Full Text) Comparison] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023102846/http://www.rmc.ca/academic/poli-econ/dorn/UNcharter_e.html|date=23. 10. 2008}} by [[Walter Dorn]]</ref> == Član 10 == [[Datoteka:Refusing_to_give_the_lady_a_seat_-_Rollin_Kirby_Trim.jpg|mini|210x210piksel|Karikatura koja prikazuje senatore Boraha, Lodgea i Johnsona koji blokiraju mir]] [[Datoteka:Rollin_Kirby_-_The_Accuser.jpg|mini|259x259piksel|Karikatura koja prikazuje čovječanstvo kako optužuje američki Senat koji je upravo uništio Mirovni sporazum.]] Član 10. Pakta Društva naroda obavezao je članice Društva "da poštuju i čuvaju, u slučaju vanjske agresije, teritorijalni integritet i postojeću političku nezavisnost svih članica Društva".<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=James Brown|date=1924|title=Interpretation of Article X of the Covenant of the League of Nations|url=https://www.jstor.org/stable/2189227|journal=The American Journal of International Law|volume=18|issue=1|pages=108–113|doi=10.2307/2189227|issn=0002-9300|url-access=subscription}}</ref> Napomenuto je da članica Društva naroda nije bila obavezna pomagati drugoj članici u borbi protiv unutrašnjih secesionista, ali je također značilo da nijedna zemlja ne bi trebala pružati pomoć takvim pobunjenicima. Također se podrazumijevalo da ako bilo koja članica ili nečlanica Društva bude poražena tokom agresivnog rata, Pakt ne štiti tu poraženu stranu od posljedica gubitka teritorije i političke nezavisnosti (npr. aneksija sjevernog dijela Istočne Prusije od strane [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] od [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]] nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]).<ref>{{cite book|last=Harriman|first=Edward A.|title=The Constitution at the Crossroads: a Study of the Legal Aspects of the League of Nations, the Permanent Organization of Labor and the Permanent Court of International Justice|publisher=[[George H. Doran Company|George H. Doran]]|year=1925|isbn=1-5847-7314-6|location=New York|pages=144–5}}</ref> Predsjednik SAD-a Woodrow Wilson osigurao je svoj prijedlog da se prijavi za članstvo u Društvu naroda u konačnom nacrtu [[Versajski sporazum|Versajskog sporazuma]], ali [[Senat Sjedinjenih Američkih Država]] nije dao saglasnost za ratifikaciju Sporazuma. (Glasao je 49-35 za ratifikaciju, ali nije mogao postići potrebnu dvotrećinsku većinu.)<ref>{{Cite journal|last1=Hewes|first1=James E.|year=1970|title=Henry Cabot Lodge and the League of Nations|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-american-philosophical-society_1970-08-20_114_4/page/244|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=114|issue=4|pages=245–255|jstor=985951}}</ref> Za mnoge [[Republikanska stranka (SAD)|republikance]] u Senatu, Član 10. bio je najspornija odredba. Njihovi prigovori zasnivali su se na činjenici da bi, ratifikacijom takvog dokumenta, Sjedinjene Države bile obavezane međunarodnim ugovorom da brane članicu Društva naroda ako bude napadnuta. [[Henry Cabot Lodge]] iz [[Massachusetts]]a i [[Frank B. Brandegee]] iz [[Connecticut]]a predvodili su borbu u američkom Senatu protiv ratifikacije, vjerujući da je najbolje ne miješati se u međunarodne sukobe. Prema Ustavu Sjedinjenih Država, [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednik Sjedinjenih Država]] ne može ratificirati ugovor osim ako Senat, dvotrećinskom većinom, ne da svoj savjet i saglasnost. Primarna namjera Člana 10. bila je očuvanje ravnoteže snaga sprječavanjem jedne zemlje da napadne drugu. U izjavi predsjednika Wilsona Senatu, on je opisao Član 10. kao savjetodavnu prirodu, te da je Kongres, prema Klauzuli o ratnim ovlaštenjima, slobodan tumačiti ili odbaciti čak i jednoglasno glasanje Savjeta Društva koje se poziva na Član 10. Nastavio je rekavši da je Član 10 "moralna, a ne pravna obaveza... obavezujući je samo u savjesti, a ne u zakonu."<ref>{{cite web|url=https://www.senate.gov/about/resources/pdf/hearing-wilson-versailles-1919.pdf|title=Testimony of Woodrow Wilson, Senate Committee on Foreign Relations, 1919|website=United States Senate}}</ref> == Član 16 == Član 16 dao je članicama Društva ovlasti da uvedu sankcije ili upotrijebe silu protiv druge članice koja je počinila agresivni rat. Međutim, ovaj član je bio vrlo slab u praksi, jer je Pakt napisan pod pretpostavkom da će članice Društva biti spremne međusobno sarađivati.<ref name="Zimmern">Zimmern, Alfred. "The League’s Handling of the Italo-Abyssinian Dispute.” International Affairs (Royal Institute of International Affairs 1931-1939), vol. 14, no. 6, 1935, pp. 751–68. JSTOR, https://doi.org/10.2307/2601908. Accessed 28 July 2024.</ref><ref name="covenantcritique"/> Usred [[Velika depresija|Velike depresije]],<ref name="Britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/League-of-Nations/Third-period-1931-36|title=League of Nations - Third period (1931–36)|website=Britannica}}</ref><ref>Chang, David Wen-wei. "The Western Powers and Japan’s Aggression in China: The League of Nations and ‘The Lytton Report.’” American Journal of Chinese Studies, vol. 10, no. 1, 2003, pp. 43–63. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/44288722. Accessed 28 July 2024.</ref> velike sile nisu htjele dodatno oštetiti vlastite ekonomije sankcioniranjem druge velike sile, a korištena politika bila je uglavnom politika smirivanja. Tokom [[Japanska invazija na Mandžuriju|japanske invazije na Mandžuriju]], velike sile nisu pokušale primijeniti Član 16, uprkos pozivima malih sila da se to učini.<ref name="covenantcritique"/><ref name="Britannica"/><ref>Kunz, Josef L, and Manley O. Hudson. "THE COVENANT OF THE LEAGUE OF NATIONS AND NEUTRALITY.” Proceedings of the American Society of International Law at Its Annual Meeting (1921-1969), vol. 29, 1935, pp. 36–45. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/25656909. Accessed 28 July 2024.</ref> Vijeće Društva naroda pokušalo je donijeti rezoluciju (izvan Člana 16) u kojoj se navodi da se [[Japansko Carstvo]] mora povući, ali je na nju stavljen [[veto]] jednim negativnim glasom Japanskog Carstva.<ref>Hudson, Manley O. "The Report of the Assembly of the League of Nations on the Sino-Japanese Dispute.” The American Journal of International Law, vol. 27, no. 2, 1933, pp. 300–05. JSTOR, https://doi.org/10.2307/2189554. Accessed 28 July 2024.</ref> Nakon toga, Društvo se pozvaloa na Član 15, tretirajući invaziju kao "spor", a Vijeće je slučaj uputilo Skupštini. U izvještaju od 35 stranica, Skupština je glasala 42-1 za priznavanje Mandžurije kao teritorije pod kineskim suverenitetom, pri čemu se negativan glas Japanskog carstva ne računa prema pravilima Člana 15, čime je priznanje učinjeno jednoglasnim.<ref>"League of Nations Assembly Report on the Sino-Japanese Dispute.” The American Journal of International Law, vol. 27, no. 3, 1933, pp. 119–53. JSTOR, https://doi.org/10.2307/2213489. Accessed 28 July 2024.</ref> Međutim, bez Člana 16, Društvo nije imala načina da sprovede ovu rezoluciju, te se Japansko Carstvo povuklo iz Društva mjesec dana kasnije. Tokom invazije i okupacije [[Etiopija|Etiopije]] od strane [[Italija|Italije]] pod [[Benito Mussolini|Mussolinijem]], Član 16. je primijenjen prvi (i jedini) put.<ref name="covenantcritique"/> Postupke je komplikovala činjenica da prema Paktu, ni Vijeće ni Skupština nisu bili odgovorni za donošenje sankcija,<ref name="Zimmern"/> čineći mjere dobrovoljnim za svaku državu, a ne obaveznim.<ref name="covenantcritique">{{cite web|url=https://scholarship.law.umn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2506&context=mlr|title=International Organization and World Peace--A Critique of the League of Nations Covenant|website=University of Minnesota Law School Scholarship Repository}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tcf.org/content/commentary/four-reasons-united-nations-survived-seventy-five-years/|title=Four Reasons Why the United Nations Has Survived for Seventy-Five Years|website=The Century Foundation}}</ref> Stoga nije postojala rezolucija Vijeća ili Skupštine kojom se propisuju sankcije. Umjesto toga, Član 15 je prvobitno ponovo primijenjen, tretirajući neprijateljstva kao "spor", a neobavezujući odbor koji je imenovalo Vijeće da istraži spor (prema Članu 5) podnio je izvještaj u kojem se eksplicitno navodi da je Italija započela rat kršeći Pakt, te se poziva na Član 16. Vijeće tada nije glasalo o izvještaju, ali su svi članovi osim Italije usmeno izjavili da se slažu s njim i ponovo proslijedili slučaj Skupštini.<ref>Spencer, John H. "The Italian-Ethiopian Dispute and the League of Nations.” The American Journal of International Law, vol. 31, no. 4, 1937, pp. 614–41. JSTOR, https://doi.org/10.2307/2190673. Accessed 28 July 2024.</ref> Skupština je zatim raspravljala o sankcijama, a 50 od 54 člana dobrovoljno se složilo da ih primijeni ([[Italija]], Austrija, [[Mađarska]] i [[Albanija]] su odbile).<ref name="Zimmern"/> Sankcije su bile slabe i nisu uspjele zaustaviti rat, jer su države članice ponovo oklijevale da nanesu štetu vlastitim ekonomijama. Bankovni krediti i oružje su odobreni, ali nafta i ugalj, koji su se smatrali neophodnim za Mussolinijevu ratnu mašineriju, nisu.<ref>{{cite web|url=https://www.nuffield.ox.ac.uk/economics/history/paper14/14paper.pdf|title=1935 Sanctions Against Italy: Would Coal and Crude Oil have made a Difference?|website=Nuffield College, Oxford University}}</ref> Do ovog trenutka, stvorene su [[Sile Osovine]], koje su se sastojale od velikih sila koje su napustile Društvo . Ovo je ostavilo Društvo nemoćnom protiv [[Drugi japansko-kineski rat|japanske invazije Kine]], [[Anschluss]]a, [[Njemačka okupacija Čehoslovačke|njemačke okupacije Čehoslovačke]] i [[Italijanska invazija Albanije|italijanske invazije Albanije]]. Član 17. je teoretski omogućio primjenu sankcija iz Člana 16. protiv nečlanica Društva, ali nijedna članica nije učinila ozbiljan pokušaj da to učini,<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/League-of-Nations/Third-period-1931-36#ref337587|title=League of Nations - Fourth period (1936-45)|website=Britannica}}</ref><ref>BECK, PETER J. "The League of Nations and the Great Powers, 1936-1940.” World Affairs, vol. 157, no. 4, 1995, pp. 175–89. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/20672433. Accessed 28 July 2024.</ref> umjesto toga pripremajući svoje vojske za sada neizbježan početak [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] u [[Evropa|Evropi]]. Član 16, pored sankcija, također je dao Vijeću konkretno ovlaštenje da "preporuči" vojnu akciju protiv članice Društva koja je počinila agresivni rat. Opet, nije postojao mehanizam za sprovođenje, Društvo nije imala vlastite mirovne snage, a članice su bile pojedinačno odgovorne za snabdijevanje bilo kakvih vojnih snaga. Ovaj dio Člana 16. nikada nije primijenjen. Konačno, Član 16 je dao Društvu ovlaštenje da izbaci članice koje su prekršile Pakt. Ovo je korišteno samo jednom protiv [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]]. == Član 22 == Član 22 odnosio se na stvaranje mandatnih teritorija, koje su predate na upravljanje evropskim silama. Iako je većina mandata data zemljama poput Britanije i Francuske, koje su posjedovale značajna kolonijalna carstva, Pakt je jasno razlikovao da mandatna teritorija nije [[Kolonija (politika)|kolonija]]. Pakt je tvrdio da su takve teritorije "naseljene narodima koji još nisu sposobni samostalno se snaći u teškim uslovima modernog svijeta" i stoga "starateljstvo nad takvim narodima treba povjeriti naprednim nacijama koje zbog svojih resursa, iskustva ili geografskog položaja mogu najbolje preuzeti ovu odgovornost" kao "sveti trust civilizacije". Mandatne teritorije su razvrstane u nekoliko podkategorija: * "Zajednice koje su ranije pripadale [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]]" smatrane su "da su dostigle fazu razvoja u kojoj se njihovo postojanje kao nezavisnih nacija može privremeno priznati", a mandatne sile su zadužene za "pružanje administrativnih savjeta i pomoći dok ne budu sposobne samostalno se snaći". * Što se tiče "Ostalih naroda, posebno onih iz [[Srednja Afrika|Srednje Afrike]]", mandatarnim ovlastima je bilo naloženo da "garantuju slobodu savjesti i vjeroispovijesti, uz uslov održavanja javnog reda i morala, zabrane zloupotreba poput trgovine robljem, trgovine oružjem i trgovine alkoholom, te sprječavanja uspostavljanja utvrđenja ili vojnih i pomorskih baza i vojne obuke domorodaca u svrhe koje nisu policijske i odbrane teritorije", a nije bilo spomena o eventualnoj nezavisnosti. * Što se tiče "teritorija, kao što su Jugozapadna Afrika i određena ostrva Južnog Pacifika", pretpostavljalo se da se one "zbog rijetkosti njihovog stanovništva, ili njihove male veličine, ili njihove udaljenosti od centara civilizacije, ili njihove geografske blizine teritoriji Mandatara, i drugih okolnosti" "najbolje upravljaju prema zakonima Mandatara kao sastavni dijelovi njegove teritorije, uz uslov da se poštuju gore navedene mjere zaštite u interesu domorodnog stanovništva". Referenca na "geografsku povezanost s teritorijom Mandata" jasno se odnosila na to da je Jugozapadna Afrika (sada [[Namibija]]) postala Mandat Južne Afrike, a ne Velike Britanije. == Također pogledajte == * [[Povelja Ujedinjenih nacija]] * [[Mirovni sporazum]] == Reference == {{Refspisak}} {{Prvi svjetski rat}} {{Ujedinjene nacije}} [[Kategorija:Prvi svjetski rat]] [[Kategorija:Sporazumi iz 1919.]] [[Kategorija:1919. u Francuskoj]] [[Kategorija:Sporazumi]] [[Kategorija:Društvo naroda]] [[Kategorija:Sporazumi Belgije]] [[Kategorija:Sporazumi Danske]] [[Kategorija:Sporazumi Nizozemske]] [[Kategorija:Sporazumi Turske]] [[Kategorija:Sporazumi potpisani 1919.]] [[Kategorija:Sporazumi Portugala]] [[Kategorija:Sporazumi Austrije]] [[Kategorija:Sporazumi Kraljevine Jugoslavije]] [[Kategorija:Sporazumi Albanije]] [[Kategorija:Sporazumi Italije]] [[Kategorija:Sporazumi Grčke]] [[Kategorija:Sporazumi Sovjetskog Saveza]] 8gh111bbfiqzj2v0jcdsjwhex1tz4tj 0 522569 3914489 3905293 2026-07-26T12:04:23Z WumpusBot 120674 /* Zasluge */ razne ispravke 3914489 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = Pablo Honey | vrsta = Studijski album | pozadina = studio | izvođač_gen = [[Radiohead]]a | slika = Omot Pablo Honeya.jpg | objavljen = 22. februara 1993. | snimljen = 1992. | mjesto = [[Oxfordshire]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | studio = [[Chipping Norton Studios]] | žanr = {{flatlist| * [[alternativni rok]] * [[grunge]] }} | trajanje = 42:11 | izdavač = {{flatlist| * [[Parlophone]] * [[Capitol Records|Capitol]] }} | producent = {{flatlist| * [[Sean Slade]] * [[Paul Q. Kolderie]] * Chris Hufford }} | ovaj_album = '''''Pablo Honey'''''<br>(1993) | sljedeći_album = ''[[The Bends (Radiohead)|The Bends]]''<br>(1995) | dodatno = {{Singlovi | naziv = Dookie | vrsta = studio | singl1 = [[Creep (Radiohead)|Creep]] | singl1datum = 21. 9. 1992 | singl2 = [[Anyone Can Play Guitar]] | singl2datum = 1. 2. 1993 | singl3 = [[Stop Whispering]] | singl3datum = 5. 10. 1993 }} }} '''''Pablo Honey''''' je prvi studijski album engleske [[Rok-muzika|rok]]-grupe [[Radiohead]], objavljen 22. februara 1993. u Ujedinjenom Kraljevstvu pod izdavačkom kućom [[Parlophone]], i 20. aprila 1993. u Sjedinjenim Američkim Državama pod [[Capitol Records]]. Album su producirali [[Sean Slade]], [[Paul Q. Kolderie]] i su-menadžer grupe [[Chris Hufford]]. Radiohead je osnovan 1985. u školi [[Abingdon (škola)|Abingdon]], u gradu [[Abingdon-on-Thames|Abingdonu]], okrug [[Oxfordshire]]. Ugovor s izdavačkom kućom [[EMI]] potpisali su 1991. Njihov prvi EP, ''[[Drill (Radiohead)|Drill]]'' (1992), postigao je skroman uspjeh. Menadžment benda fokusirao se na američko tržište za prvi album i angažovao američke producente. ''Pablo Honey'' je snimljen tokom tri sedmice u studiju [[Chipping Norton Recording Studios]] u Oxfordshireu 1992. Snimanje je bilo otežano zbog nedostatka studijskog iskustva članova grupe. Singlovi "[[Creep (Radiohead)|Creep]]", "Anyone Can Play Guitar" i "[[Stop Whispering]]" u početku su imali ograničen uticaj. Ipak, pjesma "Creep" postepeno je stekla međunarodnu popularnost putem radijskog emitiranja i dostigla sedmo mjesto na britanskoj ljestvici singlova ([[UK Singles Chart]]) nakon ponovnog izdanja 1993. Radiohead je zatim započeo intenzivnu promotivnu turneju u Sjedinjenim Američkim Državama, nastupajući uz grupe [[Belly (grupa)|Belly]] i [[PJ Harvey]]. Uslijedila je i evropska turneja kao podrška grupi [[James (grupa)|James]]. Koncertni videozapis ''[[Live at the Astoria]]'' objavljen je na [[VHS]] kaseti u maju 1995. ''Pablo Honey'' dostigao je 22. mjesto na [[UK Albums Chart]]. Dobio je zlatni certifikat u Velikoj Britaniji 1994, a dvostruki platinasti 2013. U SAD-u je dobio platinasti certifikat 1995. ''Pablo Honey'' je dobio uglavnom pozitivne kritike, ali su ga neki kritizirali kao nerazvijenim ili derivativnim. Iako je manje hvaljen od kasnijih radova Radioheada, dobio je neke pozitivne retrospektivne kritike i pojavio se na listama najboljih albuma. Članovi Radioheada su ga kritizirali, navodeći loše pisanje pjesama i neiskustvo u studiju. "Creep" ostaje najuspješniji singl Radioheada. == Spisak pjesama == {{Track listing|headline=Pjesme na ''Pablo Honeyu''|all_lyrics=[[Thom Yorke]]|all_music=[[Radiohead]], osim "Creep" kojeg je napisao Radiohead, [[Mike Hazlewood]] i [[Albert Hammond]]|total_length=42:11|title1=You|length1=3:29|title2=[[Creep (Radiohead)|Creep]]|length2=3:56|title3=How Do You?|length3=2:12|title4=[[Stop Whispering]]|length4=5:26|title5=Thinking About You|length5=2:41|title6=Anyone Can Play Guitar|length6=3:38|title7=Ripcord|length7=3:10|title8=Vegetable|length8=3:13|title9=Prove Yourself|length9=2:25|title10=I Can't|length10=4:13|title11=Lurgee|length11=3:08|title12=Blow Out|length12=4:40}} == Zasluge == {{columns-start|num=3}}Radiohead * [[Thom Yorke]] – vokal, solo gitara * [[Jonny Greenwood]] – solo gitara, klavir, orgulje * [[Ed O'Brien]] – gitara, prateći vokal * [[Colin Greenwood]] – bas-gitara, gitara na "Anyone Can Play Guitar"<ref name="Runtagh-2018">{{Cite magazine|last=Runtagh|first=Jordan|date=22. 2. 2018|title=Radiohead's ''Pablo Honey'': 10 things you didn't know|url=https://www.rollingstone.com/feature/radioheads-pablo-honey-10-things-you-didnt-know-201729/|access-date=21. 10. 2021|magazine=[[Rolling Stone]]|language=en-US}}</ref> * [[Philip Selway]] – bubnjevi, gitara na "Anyone Can Play Guitar"<ref name="Runtagh-2018" /> {{column}}Produkcija * Chris Blair – mastering * Chris Hufford – produkcija, inženjering {{small|(pjesme 10, 11)}}* [[Paul Q. Kolderie]] – produkcija, tonski inženjering {{small|(pjesme 1–9, 12)}}, miksanje, gitara u pjesmi "Anyone Can Play Guitar"<ref name="Runtagh-2018" /> * [[Sean Slade]] – produkcija, tonski inženjering {{small|(pjesme 1–9, 12)}}, miksanje, gitara na "Anyone Can Play Guitar"<ref name="Runtagh-2018" /> {{column}} Dizajn * Icon – dizajn * Lisa Bunny Jones – slike * Tom Sheehan – fotografija {{columns-end}} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Albumi iz 1993.]] [[Kategorija:Albumi Radioheada]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Parlophonea]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Capitol Recordsa]] b8h81wsdmmtn5sk9vtuugkli0k98335 2 523334 3914865 3900930 2026-07-26T17:26:52Z AnToni 2325 3914865 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours hlist" align=right | * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960 <small><small>(30/30)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1964.|1964 <small><small>(51/51)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1968.|1968 <small><small>(72/72)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1972.|1972 <small><small>(62/62)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1976.|1976 <small><small>(74/74)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1980.|1980 <small><small>(76/76)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|1984 <small><small>(95/95)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|1988 <small><small>(92/92)</small></small>]]</s> * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992 <small><small>(195/196)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994 <small><small>(166/191)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|1998 <small><small>(136/179)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002 <small><small>(127/188)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006 <small><small>(126/204)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010 <small><small>(115/204)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014 <small><small>(96/205)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018 <small><small>(93/200)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022 <small><small>(97/210)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026 <small><small>(91/210)</small></small>]] 2bhl665qfimwhc7ri8c9fg24nn6hkcl 0 524744 3914853 3903928 2026-07-26T17:24:03Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914853 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Frequency of relativizers.jpg|mini|295px|Iz dijagrama se vidi da su prilozi ''kad'', ''gdje'' i ''kako'' među [[riječ]]ima koje najčešće uvode relativnu rečenicu<ref name=RRknjiga/>]]'''Prilozi''' su, u [[Bosanski jezik|bosanskom jeziku]], nesamostalne i donekle [[Vrste riječi|promjenjive riječi]] koje se prilažu drugim riječima (najčešće [[glagoli]]ma, [[pridjevi]]ma, [[Imenice|imenicama]] i drugim prilozima) kako bi ih bliže opisali.<ref name=":0">{{Cite book|last=Jahić|first=Dževad|title=Gramatika bosanskog jezika|last2=Palić|first2=Ismail|last3=Halilović|first3=Senahid|year=2000|isbn=|location=Zenica|pages=295-297}}</ref> Koriste se i za izražavanje pitanja.<ref>{{cite book |last=Kordić |first=Snježana |editor1-last=Okuka |editor1-first=Miloš |editor-link1=Miloš Okuka |editor2-last=Schweier |editor2-first=Ulrich |title=Germano-Slavistische Beiträge: Festschrift für Peter Rehder zum 65. Geburtstag |series=Die Welt der Slaven, Sammelbände - Sborniki, Band 21 |publisher=Otto Sagner |pages=113 |chapter=Prilozi ''gd(j)e, kamo, kuda'' |chapter-url=http://bib.irb.hr/datoteka/426607.PRILOZI_GDJE_KAMO_KUD.PDF |location=München |year=2004 |isbn=3-87690-874-4 |ssrn=3437881 |accessdate=30. 3. 2022 |archive-date=3. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225516/http://bib.irb.hr/datoteka/426607.PRILOZI_GDJE_KAMO_KUD.PDF }}</ref> A mogu uvoditi i odnosne ili relativne rečenice.<ref name=RRknjiga>{{Cite book |last=Kordić |first=Snježana |title=Relativna rečenica |chapter=Priložni relativizatori |url=http://bib.irb.hr/datoteka/426507.Kordic_Relativna_recenica.pdf |format=PDF |series=Znanstvena biblioteka Hrvatskog filološkog društva 25 |location=Zagreb |publisher=[[Matica hrvatska]] i Hrvatsko filološko društvo |year=1995 |pages=225–259 |isbn=953-6050-04-8 |ssrn=3460911 |accessdate=13. 10. 2024 |archive-date=14. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214005854/http://bib.irb.hr/datoteka/426507.Kordic_Relativna_recenica.pdf}}</ref> U prvom i drugom dijelu ''[[Gramatika bosanskoga jezika za srednje škole (knjiga)|Gramatike bosanskoga jezika za srednje škole]]'' iz 1890., u kojima se opisuje nauka o glasovima i oblicima, prilozi su opisani kao "čestice, koje pobliže označuju pridjeve i glagole".<ref>{{Cite book|title=Gramatika bosanskoga jezika za srednje škole|year=1890|location=Sarajevo|pages=125}}</ref> Ako se prilog nalazi u rečenici, može se nazvati i "priloškom ili adverbijalnom odredbom" koja označava vrijeme (''uskoro, nedavno, uvijek''), način (''brzo, temeljito, s lakoćom''), mjesto (''ovdje, tamo, u blizini''), količinu (''manje, više, sve, nekoliko'') i uzrok (''zbog, uslijed, radi, zahvaljujući'').<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/15209645/Osnovi_gramatike_bosanskog_jezika|title=Osnovi gramatike bosanskog jezika|last=Džanko|first=Muhidin|website=Academia|access-date=3. 8. 2025}}</ref> Prilozi, ako su promjenjivi, imaju oblike komparacije. Po značenju se dijele na: * atributivne, koji označavaju svojstva, osobine i način vršenja radnje; i * adverbijalne, koji označavaju mjesto, vrijeme, uzrok i namjeru Prilozi potpuno definišu glagole ukazujući na razliku u ''načinu, mjestu i vremenu''; npr. ''Mi smo vani'' (mjesto); ''Obrisao sam pod temeljito'' (način); ''Sutra ćemo obići mojeg brata'' (vrijeme). Grupa mjesnih zamjeničkih priloga koji primarno označavaju statičnost koriste se mnogo češće od grupa koje primarno označavaju dinamičnost, a daleko je najučestaliji prilog ''tu''.<ref>{{cite journal |last=Kordić |first=Snježana |title=Prilozi ''ovd(j)e/tu/ond(j)e, ovamo/tamo/onamo, ovuda/tuda/onuda'' |url=http://bib.irb.hr/datoteka/430250.PRILOZI_OVDJE-TU-ONDJE.PDF |journal=Južnoslovenski filolog |volume=59 |pages=81 |year=2003 |issn=0350-185X |ssrn=3441325 |accessdate=14. 5. 2006 |archive-date=21. 9. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921190345/http://bib.irb.hr/datoteka/430250.PRILOZI_OVDJE-TU-ONDJE.PDF |url-status=dead }}</ref> Prilozi koji stoje uz glagole također mogu određivati još ''uzrok'' (''Sporo je hodao'') i ''količinu'' (''Ovaj put su radili više''). Ako se nalaze uz pridjev ili drugi prilog, prilozi mogu imati ''stepen'' osobine koja se označava pridjevom ili prilogom (''Bila sam potpuno spremna. - Ostao je sasvim iznenađen. - Pisat će vrlo rado.''). Uz imenice i imeničke [[zamjenice]] prilozi opisuju količinu onoga što imenica ili zamjenica označava (''Ostalo je malo hrane. - Mnogo nas je došlo.''). [[Komparacija|Komparaciju]] mogu imati priloške odredbe za način, količinu, mjesto i vrijeme. To su često prilozi koji imaju isti oblik kao pridjevi srednjeg roda, često se razlikujući od pridjeva po akcentu. Takvi prilozi imaju tri oblika: pozitiv, komparativ i superlativ.<ref name=":0" /> Prilozi nastaju od riječi punog značenja i njihovih [[Sintagma|sintagmi]], od drugih priloga i stapanjem veza prijedloga s nepromjenjivim riječima. Stoga možemo razlikovati prave (čije značenje ne možemo povezati sa značenjem i osnovom neke druge riječi) i neprave (koji nastaju od drugih vrsta riječi).<ref name=":0" /> Nepravi su prilozi nastali: * od imenica - npr. ''sutra'', ''večeras'', ''stazom'' * od pridjeva - npr. ''ljepše'', ''daleko'', ''uzbudljivo'', ''brzo'', ''prijateljski'' * od zamjenica - npr. ''tamo'', ''nešto'', ''onako'' * od brojeva - npr. ''tri puta'', ''četiri'', ''petnaest'', ''drugi'' * od glagola - npr. ''tiho'', ''svesrdno''; i * od priloga - npr. ''djelomično'', ''napamet'', ''unazad'' == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Vrste riječi]] [[Kategorija:Prilozi]] 0braizf793vtd47wurfuwhw8er0qmps 0 524875 3914744 3874655 2026-07-26T16:54:30Z AnToni 2325 /* Karijera */ 3914744 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Pieralberto Carrara | slika = | opis_slike = | puno_ime = | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Italija}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1966|02|14}} | mjesto_rođenja = [[Bergamo]] | država_rođenja = [[Italija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 58 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2000. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''4''' ( [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|1988]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1998.]]) | medalje_OI = '''1''' | zlato_OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''10''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987.|1987]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990.|1990]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|1992]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999.]]) | medalje_SP = '''5''' | zlato_SP = 3 <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 1984/1985.|1984/85.]] | pobjede_SK = 2 | pobjede_u_dis = {{plainlist| * '''1''' – sprint * '''1''' – pojedinačno }} | plasman_SK ={{plainlist| * '''3.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1992/1993.|1992/93.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''4.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1997/1998.|1997/98.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''16.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1996/1997.|1996/97.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''20.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1997/1998.|1997/98.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 4 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaSrebro|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|ZOI 1998.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 20 km|20 km]]}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990.|SP 1990.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990 – štafeta (muškarci)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|SP 1993.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – štafeta (muškarci)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|SP 1994.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|ekipno]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|SP 1996.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (muškarci)|ekipno]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|SP 1997.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – štafeta (muškarci)|štafeta]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 1 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 3 | 0 | 2 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 6. 8. 2025. }} '''Pieralberto Carrara''' rođen 14. februara 1966. u [[Bergamo|Bergamu]], nekadašnji je [[italija]]nski [[biatlon]]ac, [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|trostruki svjetski prvak]] i biatlonski trener. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1988}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1988 – 10 km|13]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|41]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|4]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1994}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 20 km|15]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 10 km|23]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|6]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1998}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|Biatlon]]) | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 20 km|2]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 10 km|10]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – štafeta (muškarci)|9]] |} Carrara je nastupio četiri puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|ZOI 1988]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ZOI 1994.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|ZOI 1998]]. Osvojio je jednu srebrnu medalju na ZOI 1998. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je bez promašaja i zaostatkom od 7.5&nbsp;s bio sporiji od pobjednika [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|norveškog]] biatlonca [[Halvard Hanevold|Halvarda Hanevolda]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji plasman četvrto mjesto na ZOI 1992. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Hubert Leitgeb (biatlonac)|Hubertom Leitgebom]], [[Johann Passler|Johannom Passlerom]] i [[Andreas Zingerle|Andreasom Zingerleom]], kada su s 1:34.6&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|njemačke štafete]]{{Njemačka I/Z}} u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Jens Steinigen]], [[Mark Kirchner]] i [[Fritz Fischer (biatlonac)|Fritz Fischer]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1987m}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987 – 10 km|42]] | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1990}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990 – 10 km|14]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990 – štafeta (muškarci)|1]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 10 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 10 km|14]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – štafeta (muškarci)|4]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|6]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – štafeta (muškarci)|1]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|8]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|43]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|9]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|4]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 20 km|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|4]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|10]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (muškarci)|3]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|38]] | | | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – štafeta (muškarci)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – potjera (muškarci)|19]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|6]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|34]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – potjera (muškarci)|44]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|8]] | |} Pieralberto Carrara je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987.|SP 1987.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|SP 1999.]] nastupio deset puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. Osvojio je tri zlatne i dvije bronzane medalju. Zlatne medalje je osvojio: prvu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990.|SP 1990.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Johann Passler|Johannom Passlerom]], [[Wilfried Pallhuber|Wilfriedom Pallhuberom]] i [[Andreas Zingerle|Andreasom Zingerleom]], drugu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|SP 1993.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Johann Passler|Johannom Passlerom]], [[Wilfried Pallhuber|Wilfriedom Pallhuberom]] i [[Andreas Zingerle|Andreasom Zingerleom]], a treću na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|SP 1994.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Hubert Leitgeb|Hubertom Leitgebom]], [[Andreas Zingerle|Andreasom Zingerleom]] i [[Wilfried Pallhuber|Wilfriedom Pallhuberom]]. Bronzane medalje je osvojio na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|SP 1996.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[René Cattarinussi|Renéom Cattarinussijem]], [[Patrick Favre|Patrickom Favreom]] i [[Hubert Leitgeb|Hubertom Leitgebom]]; a drugu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|SP 1997.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[René Cattarinussi|Renéom Cattarinussijem]], [[Wilfried Pallhuber|Wilfriedom Pallhuberom]] i [[Patrick Favre|Patrickom Favreom]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="16" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 1984/1985.|1984/85.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1985/1986.|1985/86.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1986/1987.|1986/87.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1987/1988.|1987/88.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1988/1989.|1988/89.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1989/1990.|1989/90.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1992/1993.|1992/93.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1993/1994.|1993/94.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1994/1995.|1994/95.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1995/1996.|1995/96.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1996/1997.|1996/97.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1997/1998.|1997/98.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1999/2000.|1999/00.]] |- | ||67||80||41||27||32||5||33||3||16||11||4||20||17||56||58 |} {{clear}} Prvi nastup Carrarae u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1984/1985.|1984/85.]] u [[Oberhof]]u 17. januara 1985. u utrci na 20&nbsp;km kada je osvojio 24-o mjesto iza pobjednika [[Peter Angerer|Petera Angerera]]. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji bile su mu dvije pobjede u sprintu i utrci na 20&nbsp;km; a u štafeti je pobjedio četiri puta. == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2000. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|242}} {{commonscat}} {{Svjetski prvaci u biatlonu-štafeta 4 × 7,5 km}} {{Svjetski prvaci u biatlonu-tim}} {{DEFAULTSORT:Carrara, Pieralberto}} [[Kategorija:Rođeni 1966.]] [[Kategorija:Biografije, Bergamo]] [[Kategorija:Italijanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1988.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1998.]] [[Kategorija:Italijanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači srebrne medalje na Olimpijskim igrama (Italija)]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 1998.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Svjetski prvaci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] qkcs3f3w0ttp9tauztrdmkleez06ano 0 527578 3914891 3784540 2026-07-26T17:53:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914891 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Muhammad Zaidan | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1948|12|10}} | mjesto_rođenja = [[Kamp u Jarmuku]], [[Sirija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2004|3|8|1948|12|10}} | mjesto_smrti = [[Damask]], [[Sirija]] | nacionalnost = | druga_imena = Abū-‘Abbās ili Muhammad ‘Abbās | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = Osnivač i vođa [[Palestinski oslobodilački front|Palestinskog oslobodilačkog fronta]] | značajna_djela = }} '''Muhammad Zaidan''', poznatiji kao '''Muhammad Abbas''' (10. decembar 1948. – 8. mart 2004.), ponekad poznat kao '''Abu Abbas''' ({{Jez-ar|أبو عباس}}), bio je (zajedno s Tal'atom Ya'qoubom) osnivač Organizacije [[Palestinski oslobodilački front]] (PLF).<ref>{{cite news|title=Oct 7, 1985: Palestinian Terrorists Hijack an Italian Cruise Ship|url=http://www.maritime-executive.com/article/this-weekend-in-maritime-history-the-achille-lauro-tragedy-operation-sealords-and-the-rise-of-the-steamboat|access-date=22. 10. 2012|newspaper=The Maritime Executive|date=5. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112022812/http://maritime-executive.com/article/this-weekend-in-maritime-history-the-achille-lauro-tragedy-operation-sealords-and-the-rise-of-the-steamboat|archive-date=12. 11. 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == Politička pozadina == Zaidan je rođen 1948. u [[Safed]]u, [[Palestina (država)|Palestina]],<ref name="Encyclopedia Middle East Wars">{{cite book|last1=Tucker |first1=Spencer C. |editor-last=Roberts |editor-first=Priscilla Mary |title=The encyclopedia of Middle East wars the United States in the Persian Gulf, Afghanistan, and Iraq conflicts|date=2010|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA, US|isbn=978-1-85109-948-1|page=1}}</ref> iako drugi izvori navode da je rođen u sirijskom izbjegličkom kampu.<ref name="telegraph">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1456489/Abu-Abbas.html |title=Abu Abbas |date=11. 3. 2004 |access-date=1. 7. 2011 |work=[[The Daily Telegraph]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118071442/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1456489/Abu-Abbas.html |archive-date=18. 1. 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Studirao je na [[Univerzitet u Damasku|Univerzitetu u Damasku]], gdje se 1968. pridružio radikalnom, prosirijskom [[Narodni front oslobođenja Palestine – generalna komanda|Narodnom frontu za oslobođenje Palestine – Generalna komanda]] (PFLP-GC) pod vođstvom [[Ahmeda Jibrila]]. Godine 1977. došlo je do velikih nesuglasica između PFLP-GC, [[Palestinska oslobodilačka organizacija|Palestinske oslobodilačke organizacije]] (PLO) i drugih palestinskih frakcija sa sjedištem u [[Liban]]u. Zaidan, koji se protivio sirijskom učešću u libanskom ratu, napustio je PFLP-GC i stvorio PLF sa [[Talaat Jakub|Talaatom Jakubom]], koji se na kraju podijelio u tri odvojene frakcije (a kasnije ponovo ujedinio). Zaidanova frakcija PLF-a, koja je bila najveća od te tri, preselila je svoje sjedište u [[Tunis]]. == Vođa PLF-a == Od svog osnivanja 1977, PLF, predvođen Abbasom, bio je član Palestinske oslobodilačke organizacije i primao je podršku i od PLO-a i od pokreta [[Fatah]] [[Yasser Arafat]]a. Za razliku od PFLP-GC, PLF je podržavao mirovne pregovore između Izraela i Palestinaca. Zaidan je izabran u Izvršni komitet PLO-a 1984. i predstavljao je [[Palestinsko nacionalno vijeće]] (PNC) 1989. tokom mirovnih pregovora s Izraelom. Iako je Izrael tražio Zaidana zbog njegovog učešća u gerilskim napadima na Izrael (uključujući napade na civile) tokom 1970-ih, 1980-ih i 1990-ih, Izrael mu je dozvolio da slobodno putuje [[Pojas Gaze|Pojasom Gaze]] tokom 1990-ih jer je podržavao mirovne pregovore. Jedan značajan napad PLF-a pod Zaidanovim vodstvom rezultirao je smrću Dannyja Harana (28 godina) i njegove dvije kćerke, Einat (4) i Yael (2) u aprilu 1979. u njihovom domu u Nahariji, Izrael, kojeg je ubio [[Samir Kuntar]]. == Otmica broda Achille Lauro == Tokom 1980-ih, PLF je pokretao napade na civilne i vojne ciljeve na sjeveru Izraela, preko libanske granice. Godine 1985. on je osmislio otmicu italijanskog [[kruzer]]a [[MS Achille Lauro|Achille Lauro]]. Tokom otmice, 69-godišnji američki jevrejski putnik Leon Klinghoffer, koji je koristio invalidska kolica, ubijen je i bačen u more. Četvorica otmičara, u strahu od vojne intervencije [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]], predala su se [[Egipat|Egiptu]] u zamjenu za siguran izlazak iz Egipta, pod izgovorom da nisu naudili nijednom od putnika. Četiri aviona F-14 iz američke 6. flote presrela su avion koji je prevozio otmičare u Tunis i otpratila ga do Sigonelle, NATO baze u Italiji. Tamo su otkrili da su Zaidan i politički oficir PLO-a Hassan također bili u avionu. Insajderski dogovori unutar italijanske vlade doveli su do toga da su obojica prebačeni iz Sigonelle u [[Rim]].<ref>{{Cite news |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5088024,00.html |title=Italian magazine publishes Arafat's secret journals |access-date=7. 2. 2018 |first1=Binyamin |last1=Tobias |first2=Daniel |last2=Bettini |date=2. 4. 2018 |work=[[Ynet News]]}}</ref> Odatle su se Zaidan i Hassan ukrcali u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslovenski]] civilni avion koji je letio za [[Beograd]]. Uprkos američkim zahtjevima za izručenje Zaidana iz Jugoslavije, on nije izručen zbog jugoslavenskih odnosa s PLO-om. Zatim je odletio u [[Aden]], [[Južni Jemen]], a odatle u [[Bagdad]], gdje ga je [[Sadam Husein]] sklonio od izručenja Italiji. Ostao je u [[Irak]]u i komandovao PLF-om (ponovo ujedinjenim 1989) do američke invazije na Irak 2003. Italija je u odsustvu osudila Zaidana na pet doživotnih zatvorskih kazni zbog njegove uloge u otmici broda Achille Lauro. Također je bio tražen u SAD-u zbog zločina koji uključuju [[terorizam]], [[Pirati|pirateriju]] i ubistvo. Godine 1996. izvinio se za otmicu Achille Lauro i ubistvo Leona Klinghoffera te se zalagao za mirovne pregovore između Palestinaca i Izraela; izvinjenje su odbacile američka vlada i Klinghofferova porodica. == Smrt u pritvoru == Nakon američke invazije na Irak 20. marta 2003, Zaidana su zarobile američke specijalne snage 14. aprila 2003. dok je pokušavao pobjeći iz Bagdada u Siriju. Italija je potom zatražila njegovu ekstradiciju. Pentagon je 9. marta 2004. izvijestio da je Zaidan umro prethodnog dana, prirodnom smrću, dok je bio u američkom pritvoru. PLF je optužio Amerikance za atentat na njihovog vođu. Američke vlasti su pristale da predaju Abbasovo tijelo Palestinskom društvu Crvenog polumjeseca radi sahrane u [[Ramala|Ramali]] na [[Zapadna obala|Zapadnoj obali]]. Međutim, izraelske vlasti su blokirale njegovu sahranu tamo, te je umjesto toga sahranjen na Groblju mučenika u Damasku. == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{NYTtopic|people/a/abu_abbas|Abu Abbas}} * [https://h2g2.com/edited_entry/A730900 Achille Lauro hijacking] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251119161844/https://h2g2.com/edited_entry/A730900 |date=19. 11. 2025 }}, ''[[BBC]]'' H2G2 * [http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/04/15/sprj.irq.abbas.arrested/index.html U.S. captures mastermind of Achille Lauro hijacking], David Ensor, ''[[CNN]]'', 16 April 2003 * [http://honestreportingcanada.net/CBC/TheWorldShouldKnow.] {{Izraelsko-palestinski sukob}} {{stub-biog}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Zaidan, Muhammad}} [[Kategorija:Rođeni 1948.]] [[Kategorija:Umrli 2004.]] [[Kategorija:Biografije, Safed]] [[Kategorija:Palestinski političari]] k4thic3250mb6m3mufsxpor39yhxusi 0 527919 3914779 3902379 2026-07-26T17:08:50Z WumpusBot 120674 /* Naknadni bolovi */ razne ispravke 3914779 wikitext text/x-wiki '''Laktacija''' opisuje lučenje mlijeka iz [[mliječna žlijezda|mliječnih žlijezda]], pored perioda u kojem majka laktira kako bi nahranila svoje mlade. Proces se može dogoditi kod svih spolno zrelih [[sisari|sisarkih]] ženki, iako može prethoditi sisarima.<ref name=Capuco_2009>{{cite journal | vauthors = Capuco AV, Akers RM | title = The origin and evolution of lactation | journal = Journal of Biology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 37 | year = 2009 | pmid = 19439024 | pmc = 2688910 | doi = 10.1186/jbiol139 | doi-access = free }}</ref> Proces hranjenja [[mlijeko]]m kod svih ženskih stvorenja naziva se "sisenje", a kod ljudi se naziva i "dojenje". Novorođenčad često proizvodi mlijeko iz vlastitog tkiva dojke, kolokvijalno poznato kao vještičje mlijeko. Kod većine [[vrsta]], laktacija je znak da je ženka bila trudna u nekom trenutku svog života, iako se kod ljudi i [[koza]] to može dogoditi i bez trudnoće.<ref>{{Cite web |url=https://sites.google.com/a/babiekids.com/babiekids/lactating-without-%0Apregnancy |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114034426/https://sites.google.com/a/ |archive-date=14. 1. 2021 |title=Lactating Without Pregnancy |website=sites.google.com |access-date=27. 2. 2026 |url-status=live }} {{unreliable source?|date=oktobar 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.berryemporium.com/precocious-udder-maiden-milker/|archive-url=https://web.archive.org/web/20250620025226/https://www.berryemporium.com/precocious-udder-maiden-milker/|work=berryemporium.com|title=Goats with Precocious Udder Syndrome|archive- date=14. 1. 2021|access-date=16. 11. 2025|archive-date=20. 6. 2025|url-status=live}}</ref> Gotovo svaka vrsta sisara ima [[sisa|sise]]; osim monotremata, sisara koji polažu jaja, a koji umjesto toga ispuštaju mlijeko kroz kanale u [[abdomen]]u. Kod samo nekoliko vrsta sisara, određenih vrsta [[šišmiš]]a, proizvodnja mlijeka je normalna muška funkcija. "Galaktopoeza" je održavanje proizvodnje mlijeka. Ova faza zahtijeva [[prolaktin]]. [[Oksitocin je ključan za "refleks ispuštanja mlijeka" kao odgovor na sisanje. Galaktoreja je proizvodnja mlijeka koja nije povezana s dojenjem. Može se javiti kod mužjaka i ženki mnogih vrsta sisara kao rezultat [[hormon]]skog disbalansa, kao što je [[hiperprolaktinemija]]. <gallery mode="packed"> Slika:White Cat Nursing Four Kittens HQ.jpg|^{Dojenje [[Mače|mačića]]} Slika:Lactating Female Coyote - cropped.jpg|^{Kojot u fazi laktacije, sa primjetnim sisama Slika:Collared Peccary lactating towards two pups.jpg|^{[[pekari|Ogrličasti pekari]] doji svoje mlade u zoološkom vrtu ''Parque de las Leyendas''} </gallery> ==Svrha== Glavna funkcija laktacije je da obezbijedi [[ishrana|ishranu]] i [[imunosdt|imunsku zaštitu]] mladima nakon rođenja. Zahvaljujući laktaciji, par majka-mladunče može preživjeti čak i ako je hrana oskudna ili preteška za mlade da je dohvate, proširujući uslove okoline koje vrsta može izdržati. Skupo ulaganje energije i resursa u mlijeko nadmašuje korist za preživljavanje potomstva.<ref>{{cite book | vauthors = Power ML, Schulkin J |title=Milk: the biology of lactation | url = https://archive.org/details/milkbiologyoflac0000powe |date=2016 |location=Baltimore, Maryland | publisher = Johns Hopkins University Press|isbn=978-1-4214-2042-4 }}</ref> Kod gotovo svih sisara, laktacija izaziva period [[neplodnost]]i (kod ljudi, [[laktacijska amenoreja]]), koji služi za obezbjeđivanje optimalnog [[razmak između porođaja|razmaka između porođaja]] za preživljavanje potomstva.<ref>{{cite journal | vauthors = McNeilly AS | title = Lactation and fertility | journal = Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia | volume = 2 | issue = 3 | pages = 291–298 | date = juli 1997 | pmid = 10882312 | doi = 10.1023/A:1026340606252 | s2cid = 30817565 }}</ref> ==Čovjek== {{glavni|Dojenje|Savjetnik za laktaciju}} [[Slika:Lactation.jpg|thumb|290px|Lučenje mlijeka iz ljudske dojke]] ===Hormonski uticaji=== Od osamnaeste sedmice [[trudnoća]] (drugog i trećeg [[Fiziologija trudnoće|tromjesečja]]), žensko tijelo proizvodi [[hormon]]e koji stimulišu rast sistema [[mliječni kanal|mliječnih kanala]] u [[dojka]]ma: *[[Progesteron]] utiče na rast veličine [[alveolska žlijezda|alveola]] i režnjeva; visoki nivoi progesterona inhibiraju laktaciju prije porođaja. Nivoi progesterona opadaju nakon porođaja; to pokreće početak obilne proizvodnje mlijeka.<ref name=Mohrbacher_2003>{{cite book | vauthors = Mohrbacher N, Stock J | title = The Breastfeeding Answer Book | url = https://archive.org/details/breastfeedingans0000mohr_k9t1 | edition = 3rd (revised) | publisher = La Leche League International | year = 2003 | isbn = 978-0-912500-92-8 }}</ref> *[[Estrogen]] stimuliše rast i diferencijaciju sistema mliječnih kanala. Poput progesterona, visoki nivoi estrogena također inhibiraju laktaciju. Nivoi estrogena također padaju pri porođaju i ostaju niski tokom prvih nekoliko mjeseci dojenja.<ref name=Mohrbacher_2003 /> Dojilje trebaju izbjegavati metode kontracepcije na bazi estrogena, jer nagli porast nivoa estrogena može smanjiti proizvodnju majčinog mlijeka. *[[Prolaktin]] doprinosi povećanom rastu i diferencijaciji alveola, a također utiče na diferencijaciju kanalnih struktura. Visoki nivoi prolaktina tokom trudnoće i dojenja također povećavaju [[rezistencija na insulin|insulinsku rezistenciju]], povećavaju nivoe faktora rasta (IGF-1) i mijenjaju [[metabolizam]] lipida u pripremi za dojenje. Tokom laktacije, prolaktin je glavni faktor koji održava [[čvrsti spoj|čvrste spojeve]] duktusnog [[epitel]]a i reguliše proizvodnju mlijeka putem osmotske ravnoteže. *[[Ljudski placentalni laktogen]] (HPL) – od drugog mjeseca trudnoće, [[placenta]] oslobađa velike količine HPL-a. Ovaj hormon je usko povezan s prolaktinom i čini se da igra ključnu ulogu u rastu dojki, [[bradavica (dojka)|bradavica]] i [[areola]] prije rođenja. *[[Folikulostimulirajući hormon]] (FSH), [[luteinizirajući hormon]] (LH) i [[hCG|ljudskii horionski gonadotropin]] (hCG), putem kontrole proizvodnje estrogena i progesterona, a također i, šire gledano, proizvodnje prolaktina i [[hormon rasta|hormona rasta]], su neophodni. *[[Hormon rasta]] (GH) je strukturno vrlo sličan prolaktinu i nezavisno doprinosi njegovoj galaktopoezi. *[[Adrenokortikotropni hormon]] (ACTH) i [[glukokortikoidi]] poput [[kortizol]]a imaju važnu funkciju indukcije laktacije kod nekoliko životinjskih vrsta, uključujući ljude. Glukokortikoidi imaju složenu regulatornu ulogu u održavanju čvrstih veza. *[[TSH|Hormon koji stimulira štitnjaču]] (TSH) i [[TRH|tireotropin oslobađajući hormon]] (TRH) su veoma važni galaktopoetski hormoni čiji se nivoi prirodno povećavaju tokom trudnoće. *[[Oksitocin]] kontrahuje [[glatki mišić|glatke mišiće]] [[maternica]] tokom i nakon porođaja, te tokom [[orgazam|orgazma]]. Nakon porođaja, oksitocin kontrahuje sloj glatkih mišića trakastih ćelija koje okružuju alveole, kako bi istisnuo novoproizvedeno mlijeko u sistem kanala. Oksitocin je neophodan za pojavu „refleksa izbacivanja mlijeka“ ili „ispuštanja“ kao odgovor na sisanje. Također je moguće [[#Laktacija bez trudnoće|inducirati laktaciju]] bez trudnoće putem kombinacija kontracepcijskih pilula, [[galaktagog]]a i izdajanja mlijeka pomoću pumpice za grudi. [[Slika:Blausen 0118 Breastfeeding CorrectLatch-On 02.png|thumb| [[Dojenje]] (ispravan položaj prihvatanja)]] [[Slika:Asymmetric breastfeeding latch.jpg|thumb| Dojenje [[novorođenče]]ta]] [[Slika:Zanzibar 31.JPG|thumb|250px| Dojenje starijeg djeteta]] ====Sekretorna diferencijacija==== Tokom kasnijeg dijela trudnoće, ženske grudi ulaze u fazu "ekretorne diferencijacije". Tada dojke proizvode [[kolostrum]] (vidi dolje), gustu, ponekad žućkastu tekućinu. U ovoj fazi, visoki nivoi progesterona inhibiraju većinu proizvodnje mlijeka. Nije medicinski problem ako [[trudnica]] ispusti kolostrum prije rođenja djeteta, niti je to pokazatelj buduće proizvodnje mlijeka. ====Sekretorna aktivacija==== Pri [[porođaj]]u, nivoi prolaktina ostaju visoki, dok porođaj [[posteljica|posteljice]] rezultira naglim padom nivoa [[progesteron]]a, [[estrogen]]a i HPL-a. Ovo naglo povlačenje progesterona u prisustvu visokog nivoa prolaktina stimuliše obilnu proizvodnju mlijeka "sekretornom aktivacijom". Kada se dojka stimulira, nivo prolaktina u krvi raste, dostiže vrhunac za oko 45 minuta, a vraća se na stanje prije dojenja otprilike tri sata kasnije. Oslobađanje prolaktina pokreće ćelije u alveolama da proizvode mlijeko. Prolaktin se također prenosi u majčino mlijeko. Neka istraživanja pokazuju da je prolaktin u mlijeku veći u vrijeme veće proizvodnje mlijeka, a niži kada su grudi punije, te da se najviši nivoi obično javljaju između 2 i 6 sati ujutro.<ref name="Cregan_2002">{{cite journal | vauthors = Cregan MD, Mitoulas LR, Hartmann PE | title = Milk prolactin, feed volume and duration between feeds in women breastfeeding their full-term infants over a 24 h period | journal = Experimental Physiology | volume = 87 | issue = 2 | pages = 207–214 | date = mart 2002 | pmid = 11856965 | doi = 10.1113/eph8702327 | doi-access = free }}</ref> Ostali hormoni - posebno [[insulin]], [[tiroksin]] i [[kortizol]] - također su uključeni, ali njihove uloge još nisu dobro shvaćene. Iako biohemijski markeri ukazuju na to da sekretorna aktivacija počinje oko 30-40 sati nakon rođenja, majke obično ne počinju osjećati povećanu punoću dojki (osjećaj mlijeka koji "ulazi u dojku") do 50-73 sata (2-3 dana) nakon rođenja. [[Kolostrum]] je prvo mlijeko koje dojena beba dobije. Sadrži veće količine [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]] i [[antitijelo|antitijela]] nego zrelo mlijeko, a posebno je bogato [[imunoglobulin A|imunoglobulinom A]] (IgA), koji oblaže sluznicu nezrelih crijeva bebe i pomaže u sprječavanju ulaska [[patogen]]a u bebin sistem. Sekretorni IgA također pomaže u sprječavanju [[alergija]] na hranu.<ref name="Sears_2002">{{cite book | vauthors = Sears M, Sears W |author-link2=William Sears (physician) | title = The Breastfeeding Book | url = https://archive.org/details/isbn_9780316779241 | url-access = registration | publisher = Little, Brown | year = 2000 | isbn = 978-0-316-77924-1 }}</ref> Over the first two weeks after the birth, colostrum production slowly gives way to mature breast milk.<ref name="Mohrbacher_2003" /> ====Autokrina kontrola - galaktopoeza==== Hormonski [[endokrini sisdtem|endokrino]] kontrolni sistem upravlja proizvodnjom mlijeka tokom trudnoće i prvih nekoliko dana nakon porođaja]. Kada se opskrba mlijekom čvršće uspostavi, počinje [[autokrini sistem|autokrini]] (ili lokalni) kontrolni sistem. Tokom ove faze, što se više mlijeka izvlači iz dojki, to će dojke više proizvoditi mlijeka.<ref name=deCarvalho_1985>{{cite journal | vauthors = deCarvalho M, Anderson DM, Giangreco A, Pittard WB | title = Frequency of milk expression and milk production by mothers of nonnursing premature neonates | journal = American Journal of Diseases of Children | volume = 139 | issue = 5 | pages = 483–485 | date = maj 1985 | pmid = 3984973 | doi = 10.1001/archpedi.1985.02140070057033 }}</ref><ref name=Hopkinson_1988>{{cite journal | vauthors = Hopkinson JM, Schanler RJ, Garza C | title = Milk production by mothers of premature infants | url = https://archive.org/details/sim_pediatrics_1988-06_81_6/page/814 | journal = Pediatrics | volume = 81 | issue = 6 | pages = 815–820 | date = juni 1988 | pmid = 3368280 | doi = 10.1542/peds.81.6.815 | s2cid = 36906244 }}</ref> Istraživanja također pokazuju da potpunije cijeđenje dojki povećava i brzinu proizvodnje mlijeka.<ref name=Daly_1993>{{cite journal | vauthors = Daly SE, Owens RA, Hartmann PE | title = The short-term synthesis and infant-regulated removal of milk in lactating women | journal = Experimental Physiology | volume = 78 | issue = 2 | pages = 209–220 | date = mart 1993 | pmid = 8471241 | doi = 10.1113/expphysiol.1993.sp003681 | doi-access = free }}</ref> Dakle, na količinu mlijeka snažno utječe koliko često beba jede i koliko dobro je u stanju prenijeti mlijeko iz dojke. Niska količina se često može pripisati: * nedovoljno čestom hranjenju ili pumpanju mlijeka * nemogućnosti dojenčeta da efikasno prenese mlijeko uzrokovano, između ostalog: ** nedostacima strukture vilice ili usta ** lošom tehnikom hvatanja za dojku ** prijevremenim porođajem ** pospanošću kod bebe, zbog bolesti, lijekova ili oporavka od medicinskih zahvata * rijetkim endokrinim poremećajima majke * hipoplastičnim tkivom dojke * nedovoljnim unosom kalorija ili pothranjenošću majke ===Refleks izbacivanja mlijeka=== {{glavni|Dojenje#Refleks puštanja mlijeka}} [[Slika:2922 Let Down Reflex-new.jpg|thumb|350px|right|Dijagram toka mehanizma refleksa puštanja mlijeka]] Ovo je mehanizam kojim se mlijeko prenosi iz alveola dojke u njenu [[bradavica (dojka)|bradavicu]]. Sisanje bebe stimuliše paraventrikulakog jezgra i supraoptičko jezgro u [[hipotalamus]]u, što signalizira zadnjoj hipofizi da proizvodi oksitocin. Oksitocin stimuliše kontrakciju mioepitelnih ćelija koje okružuju alveole, a koje već sadrže mlijeko. Povećani pritisak uzrokuje protok mlijeka kroz sistem kanala i njegovo oslobađanje kroz bradavicu. Ovaj odgovor može biti [[klasično uslovljavanje|uslovljen]], npr. plačem bebe. Izbacivanje mlijeka se pokreće u majčinim grudima činom sisanja bebe. Refleks izbacivanja mlijeka (također se naziva refleks puštanja mlijeka) nije uvijek konzistentan, posebno u početku. Nakon što se žena uslovno usmjeri na dojenje, puštanje mlijeka može biti izazvano raznim podražajima, uključujući zvuk bilo koje bebe. Čak i sama pomisao na dojenje može stimulirati ovaj refleks, uzrokujući neželjeno curenje, ili obje dojke mogu davati mlijeko kada dojenče sisa iz jedne dojke. Međutim, ovaj i drugi problemi često se riješe nakon dvije sedmice hranjenja. Stres ili anksioznost mogu uzrokovati poteškoće s dojenjem. Oslobađanje hormona oksitocina dovodi do "izbacivanja mlijeka" ili "refleksa puštanja mlijeka". [[Oksitocin]] stimuliše mišiće koji okružuju dojku da istisnu mlijeko. Dojilje različito opisuju taj osjećaj. Neke osjećaju blago trnce, druge osjećaju ogroman pritisak ili blagu bol/nelagodu, a treće ne osjećaju ništa drugačije. ]Manjina majki doživljava disforični refleks izbacivanja mlijeka neposredno prije puštanja mlijeka, uzrokujući [[anksioznost]], ljutnju ili [[mučnina|mučninu]], između ostalih negativnih senzacija, i do nekoliko minuta po obroku. Slab refleks izbacivanja mlijeka može biti posljedica bolnih ili ispucalih bradavica, odvajanja od dojenčeta, anamneze operacije dojke ili oštećenja tkiva od prethodne traume dojke. Ako majka ima problema s dojenjem, mogu pomoći različiti načini za podsticanje refleksa izbacivanja mlijeka. To uključuje hranjenje na poznatom i udobnom mjestu, masažu dojke ili leđa ili zagrijavanje dojke krpom ili tušem. ====Mehanizam refleksa izbacivanja mlijeka==== Ovo je mehanizam kojim se [[mlijeko]] prenosi iz alveola dojke do bradavice. Sisanjem bebe inervira se polako prilagođavajući.<ref name=Grachev_1977>{{cite journal | vauthors = Grachev II, Alekseev NP, Velling VA | title = [Slowly-adapting mechanoreceptor units of the guinea pig mammary nipple] | journal = Fiziologicheskii Zhurnal SSSR imeni I. M. Sechenova | volume = 63 | issue = 3 | pages = 391–400 | date = mart 1977 | pmid = 863036 }}</ref> i brzo se prilagođava <ref name=Grachev_1976>{{cite journal | vauthors = Grachev II, Alekseev NP, Velling VA | title = [Properties of the mechanoreceptors of the nipple of the guinea pig mammary gland. (Rapidly adapting mechanoreceptor units)] | journal = Fiziologicheskii Zhurnal SSSR imeni I. M. Sechenova | volume = 62 | issue = 6 | pages = 885–892 | year = 1976 | pmid = 1010088 }}</ref> [[mehanoreceptor]]i koji su gusto raspoređeni oko regije [[areola]]. Električni impuls prati [[spinotalamusni trakt]], koji počinje inervacijom četvrtog [[međurfebarni nerv|međurebarog živca]], a zatim se električni impuls penje kroz [[posterolateralni trakt]] na jedan ili dva [[kičma|kičmena]] nivoa i [[sinapsa|sinapsira]] s [[neuron]]ima drugog reda, nazvanim traktne ćelije, u stražnjem dorzalnom rogu. Traktne ćelije se zatim ukrštaju preko [[prednja bijela komisura|prednje bijele komisure]] do anterolateralnog ugla i penju se do [[supraoptičko jezgro|supraoptičkog jezgra]] i [[paraventrikulsko jezgro|paraventrikulskog jezgra]] u [[hipotalamus]]u, gdje sinapsiraju s oksitocinergičkim neuronima trećeg reda. Some ovih neurona nalaze se u hipotalamusu, ali njihovi [[akson]]i i aksonski završeci nalaze se u [[hipofizna sta drćška|infundibulumu]] i ''[[pars nervosa]]'' stražnjeg režnja [[hipofiza|hipofize]]. Oksitocin se proizvodi u somi neurona u supraoptičkim i paraventrikularnim jezgrama, a zatim se transportuje niz infundibulum putem hipotalamo-neurohipofiznog trakta uz pomoć proteina nosača, neurofizina I, do pars nervose stražnjeg režnja hipofize, a zatim se skladišti u Herringovim tjelešcima, do sinapse između neurona drugog i trećeg reda. Nakon električnog impulsa, oksitocin se oslobađa u [[krvotok]]. Kroz krvotok, dolazi do mioepitelnih ćelija, koje se nalaze između [[vanćelijski m atriks|vanćelijskog matriksa]] i luminalnih epitelnih ćelija koje također čine alveole u tkivu dojke. Kada se oksitocin veže za mioepitelne ćelije, ćelije se kontrahuju. Povećani unutatalveolski pritisak prisiljava mlijeko u mliječne sinuse, u mliječne kanale (studija je otkrila da mliječni sinusi možda ne postoje.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramsay DT, Kent JC, Hartmann RA, Hartmann PE | title = Anatomy of the lactating human breast redefined with ultrasound imaging | journal = Journal of Anatomy | volume = 206 | issue = 6 | pages = 525–534 | date = juni 2005 | pmid = 15960763 | pmc = 1571528 | doi = 10.1111/j.1469-7580.2005.00417.x }}</ref> Ako je ovo tačno, onda mlijeko jednostavno ulazi u mliječne kanale), a zatim izlazi kroz bradavicu. ===Naknadni bolovi=== Nagli porast oksitocina također uzrokuje kontrakciju [[maternica|maternice]]. Tokom dojenja, majke mogu osjetiti ove kontrakcije kao "naknadne bolove". One mogu varirati od grčeva sličnih menstrualnim do jakih kontrakcija sličnih porođaju i mogu biti ozbiljnije kod druge i sljedećih beba.<ref>{{cite book | vauthors = Mohrbacher N | title = Breastfeeding Answers Made Simple: A Guide for Helping Mothers | url = https://archive.org/details/breastfeedingans0000mohr_d5k2 | publisher = Hale Publishing | date = 2010 | isbn = 978-0-9845039-0-2 }}</ref><ref name="Kathy Fray">{{cite book | vauthors = Fray K | title = Oh Baby...Birth, Babies & Motherhood Uncensored | url = https://archive.org/details/isbn_9781869417130 | publisher = Random House NZ | year = 2005 | isbn = 978-1-86941-713-0 }}</ref> {{anchor|Laktacija bez trudnoće, inducirana laktacija, relaktacija}} ==Bez trudnoće, inducirana laktacija, relaktacija== Kod ljudi, inducirana laktacija i relaktacija su često uočene u nekim kulturama, a demonstrirane su s različitim uspjehom kod usvojiteljica, dojilja i žena s [[laktofilija|laktofilijom]].<ref>{{cite book | vauthors = Goljan E | title = Pathology | url = https://archive.org/details/pathology02edgolj | edition = 2nd | publisher = Mosby Elsevier | series = Rapid Review Series | isbn = 978-0-323-04414-1 | date = 2007 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Wilson-Clay B | date = 1996 | url = http://www.surrogacy.com/medres/article/lac.html | title = Induced Lactation | archive-url = https://web.archive.org/web/20100209070720/http://www.surrogacy.com/medres/article/lac.html | archive-date=9. 2. 2010 | publisher = The American Surrogacy Center }}</ref> Čini se vjerojatnim da mogućnost laktacije kod žena (ili ženki drugih vrsta) koje nisu biološke majke zaista daje [[anageneza|evolucijsku prednost]], posebno u grupama s visokom smrtnošću majki i čvrstim društvenim vezama.<ref name=Sobrinho_2003>{{cite journal | vauthors = Sobrinho LG | title = Prolactin, psychological stress and environment in humans: adaptation and maladaptation | journal = Pituitary | volume = 6 | issue = 1 | pages = 35–39 | year = 2003 | pmid = 14674722 | doi = 10.1023/A:1026229810876 | s2cid = 1335211 }}</ref><ref name=Bose_1981>{{cite journal | vauthors = Bose CL, D'Ercole AJ, Lester AG, Hunter RS, Barrett JR | title = Relactation by mothers of sick and premature infants | url = https://archive.org/details/sim_pediatrics_1981-04_67_4/page/564 | journal = Pediatrics | volume = 67 | issue = 4 | pages = 565–569 | date = april 1981 | pmid = 6789296 | doi = 10.1542/peds.67.4.565 | s2cid = 12991397 }}</ref> [[Fenomen]] je također uočen kod većine [[primati|primata]], nekih [[lemur]]a i patuljastih mungosa.<ref name=Koenig_1997>{{cite journal | vauthors = König B | title = Cooperative care of young in mammals | journal = Die Naturwissenschaften | volume = 84 | issue = 3 | pages = 95–104 | date = mart 1997 | pmid = 9112240 | doi = 10.1007/s001140050356 | s2cid = 23240724 | bibcode = 1997NW.....84...95K }}</ref><ref name=Creel_1991>{{cite journal | vauthors = Creel SR, Monfort SL, Wildt DE, Waser PM | title = Spontaneous lactation is an adaptive result of pseudopregnancy | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-06-20_351_6328/page/660 | journal = Nature | volume = 351 | issue = 6328 | pages = 660–662 | date = juni 1991 | pmid = 2052092 | doi = 10.1038/351660a0 | s2cid = 4336672 | bibcode = 1991Natur.351..660C }}</ref> Laktacija se kod ljudi može izazvati kombinacijom fizičke i psihološke stimulacije, lijekovima ili kombinacijom tih metoda..<ref name=Seema_1997>{{cite journal | vauthors = Patwari AK, Satyanarayana L | title = Relactation: an effective intervention to promote exclusive breastfeeding | journal = Journal of Tropical Pediatrics | volume = 43 | issue = 4 | pages = 213–216 | date = august 1997 | pmid = 9283123 | doi = 10.1093/tropej/43.4.213 | doi-access = free }}</ref> Nekoliko protokola za indukciju laktacije razvili su [[Jack Newman (doktor)|Jack Newman]] i Lenore Goldfarb, a obično se nazivaju Newman-Goldfarbovi protokoli. "Redovni protokol" uključuje upotrebu kontracepcijskih pilula koje oponašaju nivoe hormona trudnoće s [[domperidon]]om za stimulaciju proizvodnje mlijeka, nakon čega slijedi prekid kontracepcije i uvođenje upotrebe dvostruke električne pumpe za izdajanje kako bi se inducirala proizvodnja mlijeka.<ref>{{cite web | vauthors = Goldfarb L, Newman J |title=The Newman Goldfarb Protocols for Induced Lactation |url=https://www.asklenore.info/breastfeeding/induced_lactation/protocols4print.shtml |website=www.asklenore.info}}</ref> Postoje dodatni protokoli koji podržavaju ubrzani vremenski okvir i podržavaju induciranu laktaciju kod roditelja u [[menopauza|menopauzi]]. Neki parovi mogu stimulirati laktaciju izvan trudnoće iz [[erotska laktacija|seksualnih razloga]]. Rijetki izvještaji o [[muška laktecija|muškoj laktaciji]] (za razliku od [[galaktoreja|galaktoreje]]) postoje u historijskoj medicinskoj i antropološkoj literaturi.<ref>{{Cite web|url=https://www.scientificamerican.com/article/strange-but-true-males-can-lactate/|title=Strange but True: Males Can Lactate| vauthors = Swaminathan N |website=Scientific American}}</ref> Most recently a subject of [[transgender health care]], multiple case reports have described [[Trans woman|transgender women]] successfully inducing lactation.<ref>{{cite journal | vauthors = Reisman T, Goldstein Z | title = Case Report: Induced Lactation in a Transgender Woman | journal = Transgender Health | volume = 3 | issue = 1 | pages = 24–26 | date = decembar 2018 | pmid = 29372185 | pmc = 5779241 | doi = 10.1089/trgh.2017.0044 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wamboldt R, Shuster S, Sidhu BS | title = Lactation Induction in a Transgender Woman Wanting to Breastfeed: Case Report | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 106 | issue = 5 | pages = e2047–e2052 | date = april 2021 | pmid = 33513241 | doi = 10.1210/clinem/dgaa976 | s2cid = 231755160 | doi-access = free }}</ref> Istraživanja su pokazala da je takvo [[majčino mlijeko]] nutritivno usporedivo s mlijekom cisrodnih žena koje prirodno doje i onih koje induciraju laktaciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Weimer AK | title = Lactation Induction in a Transgender Woman: Macronutrient Analysis and Patient Perspectives | journal = Journal of Human Lactation | volume = 39 | issue = 3 | pages = 488–494 | date = august 2023 | pmid = 37138506 | doi = 10.1177/08903344231170559 | s2cid = 258485541 | url = https://escholarship.org/uc/item/9k3189h7 }}</ref> [[Domperidon]] je lijek koji može izazvati laktaciju..<ref>{{Cite web | vauthors = Glenza J |url= https://www.theguardian.com/science/2018/feb/14/transgender-woman-breastfeed-health|title = Transgender woman able to breastfeed in first documented case|website = TheGuardian.com|date = 14. 2. 2018}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Reisman T, Goldstein Z | title = Case Report: Induced Lactation in a Transgender Woman | journal = Transgender Health | volume = 3 | issue = 1 | pages = 24–26 | year = 2018 | pmid = 29372185 | pmc = 5779241 | doi = 10.1089/trgh.2017.0044 }}</ref> == Evolucija == {{glavni|Evolucija sisara#Laktacija}} {{glavni|Mliječna žlijezda#Evolucija}} [[Charles Darwin]] je prepoznao da su se mliječne žlijezde razvile specifično iz kožnih [[žlijezda]] i postavio je hipotezu da su evoluirale iz žlijezda u [[legna vrećica (riba)|legnoj vrećici]] riba, gdje bi obezbjeđivale hranu za jaja.<ref name=Capuco_2009/> Potonji aspekt njegove hipoteze nije potvrđen; međutim, u novije vrijeme isti mehanizam je postuliran za rane [[sinapside]].<ref name=Oftendal_2002>{{cite journal | vauthors = Oftedal OT | title = The mammary gland and its origin during synapsid evolution | journal = Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia | volume = 7 | issue = 3 | pages = 225–252 | date = juli 2002 | pmid = 12751889 | doi = 10.1023/A:1022896515287 | s2cid = 25806501 }}</ref> [Budući da svi [[sisari]] laktiraju, laktacija se morala razviti prije [[drevni zajednički predak|posljednjeg zajedničkog pretka]] svih sisara, što je smješta na minimum u srednji ili kasni [[trijas]], kada su se [[kenguri|monotremata]] odvojili od [[terija]].<ref>{{cite journal | vauthors = van Rheede T, Bastiaans T, Boone DN, Hedges SB,de Jong WW, Madsen O | title = The platypus is in its place: nuclear genes and indels confirm the sister group relation of monotremes and Therians | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 23 | issue = 3 | pages = 587–597 | date = mart 2006 | pmid = 16291999 | doi = 10.1093/molbev/msj064 | doi-access = free }}</ref> O. T. Oftedal je tvrdio da su terapsidi razvili proto-laktacijsku tekućinu kako bi jaja ostala vlažna, što je bila neophodna adaptacija zbog pergamentne ljuske jaja sinapsida koja je podložnija isparavanju i [[dehidracija|dehidraciji]] od [[mineral]]iziranih jaja koje proizvode neki sauropsidi..<ref name="Oftendal_2002" /><ref>{{cite journal | vauthors = Oftedal OT | title = The origin of lactation as a water source for parchment-shelled eggs | journal = Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia | volume = 7 | issue = 3 | pages = 253–266 | date = juli 2002 | pmid = 12751890 | doi = 10.1023/A:1022848632125 | s2cid = 8319185 }}</ref> Ova protolaktealna tekućina postala je kompleksno, hranjivim tvarima bogato mlijeko koje je zatim omogućilo smanjenje veličine jajeta smanjenjem ovisnosti o velikom žumanjku u jajetu.<ref name=Bose_1981/> Vjeruje se da je evolucija laktacije također rezultirala složenijom denticijom koja se vidi kod sisara, jer bi laktacija omogućila produženi razvoj vilice prije nicanja zuba.<ref name="Oftendal_2002" /> Oftedal je također predložio da se protolaktacijska tekućina u početku lučila kroz pilosebaceumske žlijezde na mliječnim mrljama, analogno areoli, i da su dlake na ovoj mrlji prenosile tekućinu do mladunaca, kao što se vidi kod monotremata. Kod monotremata se kaže da su evoluirali iz apokrinih [[znojn a žlijdzda|znojnih žlijezda]].<ref>{{cite web | url=https://truthinscience.uk/platypus-a-darwinian-cautionary-tale/?amp=1 | title=Platypus: A Darwinian Cautionary Tale | date=6. 4. 2021 | access-date=16. 11. 2025 | archive-date=16. 8. 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250816191052/https://truthinscience.uk/platypus-a-darwinian-cautionary-tale/?amp=1 | url-status=dead }}</ref> Ovo bi se dogodilo u lozama sisara koje su se razdvojile nakon monotremata, [[metatheria]] i [[eutheria]]. U ovom scenariju, neki geni i signalni putevi uključeni u laktaciju evoluirali su od drevnih prekursora koji su olakšavali sekrecije iz bodljikavih struktura, koje su se same razvile od [[Odontode|odontoda]].<ref name="Oftedal2013">{{cite journal |vauthors=Oftedal OT, Dhouailly D |date=juni 2013 |title=Evo-devo of the mammary gland |journal=Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia |volume=18 |issue=2 |pages=105–120 |doi=10.1007/s10911-013-9290-8 |pmid=23681303 |s2cid=6608975}}</ref> ==Pojava izvan sisara== Nedavna istraživanja, dokumentirana u časopisu ''Science'', bacila su svjetlo na ponašanje određenih vrsta cecilija. Ove studije otkrivaju da neke cecilije pokazuju fenomen u kojem svojim mladuncima daju supstancu bogatu [[nutrijent|hranjivim tvarima]] sličnu mlijeku, koja se isporučuje kroz majčinski otvor. Među istraživanim vrstama, oviparni cecilijski [[vodozemac]] koji nije sisar ''[[Siphonops annulatus]]'' se istakao, što ukazuje na to da bi praksa laktacije mogla biti rasprostranjenija među ovim stvorenjima nego što se ranije mislilo. Kao što je detaljno opisano u studiji iz 2024., istraživači su prikupili 16 majki vrste ''Siphonops annulatus'' s plantaža [[kakao]]a u [[brazil]]skoj [[Atlantska šuma|Atlantskoj šumi]] i snimili ih s njihovim mladuncima u laboratoriji. Majke su ostale sa svojim potomstvom, koje je sisalo bijelu, viskoznu tekućinu iz njihove kloake, doživljavajući brz rast u prvoj sedmici. Ova supstanca slična mlijeku, bogata [[masti]]ma i [[ugljikohidrati]]ma, proizvodi se u hipertrofiranim [[žlijezda]]ma majčinog [[jajovod]]a, slično sisarskom mlijeku. Supstanca se oslobađala, naizgled, kao odgovor na taktilnu i akustičnu stimulaciju beba. Istraživači su primijetili kako mladunci ispuštaju visoke zvukove kliktanja dok su se približavali majkama radi mlijeka, [[ponašanje]] jedinstveno među [[vodozemci]]ma. Ovo ponašanje hranjenja mlijekom može doprinijeti razvoju mikrobioma i [[imunski sistem|imunskog sistema]] mladunaca, slično kao kod sisara. Prisustvo proizvodnje mlijeka kod cecilija koje [[ovipayrnost|polažu jaja]] sugerira evolucijski prijelaz između [[oviparnost|polaganja jaja]] i [[viviparnost]]i.<ref>{{Cite news |last=Quaglia |first=Sofia |date=7. 3. 2024 |title=Bizarre, Wormlike and Oozing Milk for Their Babies |url=https://www.nytimes.com/2024/03/07/science/caecilians-milk-amphibians-worms.html |access-date=11. 3. 2024 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wake |first1=Marvalee H. |date=7 Mar 2024 |title=Amphibian hatchlings find mother's milk |journal=Science |language=en |volume=383 |issue=1060-1061 (2024) |pages=1060–1061 |doi=10.1126/science.ado2094|pmid=38452095 |bibcode=2024Sci...383.1060W }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mailho-Fontana |first1=Pedro L. |last2=Antoniazzi |first2=Marta M. |last3=Coelho |first3=Guilherme R. |last4=Pimenta |first4=Daniel C. |last5=Fernandes |first5=Lígia P. |last6=Kupfer |first6=Alexander |last7=Brodie |first7=Edmund D. |last8=Jared |first8=Carlos |date=8. 3. 2024 |title=Milk provisioning in oviparous caecilian amphibians |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5379 |journal=Science |language=en |volume=383 |issue=6687 |pages=1092–1095 |doi=10.1126/science.adi5379 |pmid=38452082 |bibcode=2024Sci...383.1092M |issn=0036-8075|url-access=subscription }}</ref> Još jedan dobro poznati primjer ishrane mladunaca sekretima žlijezda je [[mlijeko iz žetve]] određenih ptica kao što su [[Columbiformes|columbiformne]] ptice ([[golub]]ovi i grlica|[[grlice]]), između ostalih. Kao i kod sisara, čini se da je i ovo vođeno [[prolaktin]]om.<ref name="Horseman_1995">{{cite journal | vauthors = Horseman ND, Buntin JD | title = Regulation of pigeon cropmilk secretion and parental behaviors by prolactin | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-nutrition_1995_15/page/212 | journal = Annual Review of Nutrition | volume = 15 | pages = 213–238 | year = 1995 | pmid = 8527218 | doi = 10.1146/annurev.nu.15.070195.001241 }}</ref> Druge ptice poput flaminga i pingvina koriste slične tehnike hranjenja.<ref>{{Cite web|url=https://web.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Bird_Milk.html|title=Bird Milk|website=web.stanford.edu}}<ref> Riba diskus (''[[Symphysodon]]'') poznata je po tome što (oba roditelja) hrani svoje potomstvo izlučivanjem epidermne [[sluz]]i.<ref name=Buckley>{{cite journal | vauthors = Buckley J, Maunder RJ, Foey A, Pearce J, Val AL, Sloman KA | title = Biparental mucus feeding: a unique example of parental care in an Amazonian cichlid | journal = The Journal of Experimental Biology | volume = 213 | issue = Pt 22 | pages = 3787–3795 | date = novembar 2010 | pmid = 21037057 | doi = 10.1242/jeb.042929 | bibcode = 2010JExpB.213.3787B | doi-access = free | hdl = 10026.1/12620 | hdl-access = free }}</ref><ref name=Chong_2005>{{cite journal | vauthors = Chong K, Joshi S, Jin LT, Shu-Chien AC | title = Proteomics profiling of epidermal mucus secretion of a cichlid (Symphysodon aequifasciata) demonstrating parental care behavior | journal = Proteomics | volume = 6 | issue = 7 | pages = 2251–2258 | date = april 2006 | pmid = 16385477 | doi = 10.1002/pmic.200500591 | s2cid = 37973363 | url = http://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/101489 }}</ref> Detaljnijim ispitivanjem otkriva se da, kao i kod sisara i ptica, lučenje ove hranjive tečnosti može biti kontrolisano prolaktinom.<ref name=Khong_2009>{{cite journal | vauthors = Khong HK, Kuah MK, Jaya-Ram A, Shu-Chien AC | title = Prolactin receptor mRNA is upregulated in discus fish (Symphysodon aequifasciata) skin during parental phase | journal = Comparative Biochemistry and Physiology. Part B, Biochemistry & Molecular Biology | volume = 153 | issue = 1 | pages = 18–28 | date = maj 2009 | pmid = 19272315 | doi = 10.1016/j.cbpb.2009.01.005 }}</ref> Slično [[ponašanje]] primjećuje se kod najmanje 30 vrsta ciklida.<ref name=Buckley /> Laktacija je također obilježje [[adenotrofna viviparnost|adenotrofne viviparnosti]] – mehanizam razmnožavanja koji su razvili neki insekti, a najznačajniji su [[ce-ce muha|ce-ce muhe]]. Jedno jaje ce-ce muhe razvija se u larvu unutar maternice gdje se hrani mliječnom supstancom koju luči [[mliječna žlijezda]] unutar maternice.<ref name=Attardo_2008>{{cite journal | vauthors = Attardo GM, Lohs C, Heddi A, Alam UH, Yildirim S, Aksoy S | title = Analysis of milk gland structure and function in Glossina morsitans: milk protein production, symbiont populations and fecundity | journal = Journal of Insect Physiology | volume = 54 | issue = 8 | pages = 1236–1242 | date = august 2008 | pmid = 18647605 | pmc = 2613686 | doi = 10.1016/j.jinsphys.2008.06.008 | bibcode = 2008JInsP..54.1236A }}</ref> Poznato je i da vrsta [[bubašvaba]] ''[[Diploptera punctata]] hrani svoje potomstvo mliječnim sekretima.<ref name=Williford_2004>{{cite journal | vauthors = Williford A, Stay B, Bhattacharya D | title = Evolution of a novel function: nutritive milk in the viviparous cockroach, Diploptera punctata | journal = Evolution & Development | volume = 6 | issue = 2 | pages = 67–77 | year = 2004 | pmid = 15009119 | doi = 10.1111/j.1525-142x.2004.04012.x | s2cid = 31048064 }}</ref> ''[[Toxeus magnus]]'', vrsta [[pauk]]a skakača iz jugoistočne Azije koja imitira mrave, također laktira. Doji svoje potomstvo oko 38 dana, iako su oni sposobni samostalno tražiti hranu nakon 21 dan. Blokiranje dojenja odmah nakon rođenja rezultiralo je potpunom smrtnošću potomstva, dok je blokiranje 20 dana nakon rođenja rezultiralo povećanom potragom za hranom i smanjenim preživljavanjem. Ovaj oblik laktacije možda se razvio iz proizvodnje hranidbenih jaja.<ref name="Chen2018">{{cite journal | vauthors = Chen Z, Corlett RT, Jiao X, Liu SJ, Charles-Dominique T, Zhang S, Li H, Lai R, Long C, Quan RC | display-authors = 6 | title = Prolonged milk provisioning in a jumping spider | journal = Science | volume = 362 | issue = 6418 | pages = 1052–1055 | date = novembar 2018 | pmid = 30498127 | doi = 10.1126/science.aat3692 | doi-access = free | bibcode = 2018Sci...362.1052C }}</ref> == Također pogledajte== * [[Soba za dojenje]] * [[Galaktogog]] * [[Mliječna linija]] * [[Muška laktacija]] * [[Vime]] * [[Dojenje]] * [[Prekid laktacije (višeznačnica)]] * [[Suzbijanje laktacije]] * [[Erotska laktacija]] * [[Hipotalamusno-hipofizno-prolaktinska osovina]] * [[Majčino mlijeko]] * [[Trudnoća]] == Reference == {{refspisak|2}} ==Dodatna literatura== * {{cite journal | vauthors = CBarras C | url = https://www.newscientist.com/article/dn13471-how-mammals-lost-their-egg-yolks-.html | title = How mammals lost their egg yolks]—Did mammals develop nutritional milk before or after they abandoned yolky eggs? | journal = New Scientist | date = 18. 3. 2008 }} {{Reproduktivna fiziologija}} {{Navigacijski okvir za mlijeko}} {{Authority control}} ==Čovjek== {{glavni|Dojenje|Savjetnik za laktaciju}} [[Slika:Lactation.jpg|thumb|290px|Lučenje mlijeka iz ljudske dojke]] ===Hormonski uticaji=== Od osamnaeste sedmice [[trudnoća]] (drugog i trećeg [[Fiziologija trudnoće| tromjesečja]]), žensko tijelo proizvodi [[hormon]]e koji stimulišu rast sistema [[mliječni kanal|mliječnih kanala]] u [[dojka]]ma: *[[Progesteron]] utiče na rast veličine [[alveolska žlijezda|alveola]] i režnjeva; visoki nivoi progesterona inhibiraju laktaciju prije porođaja. Nivoi progesterona opadaju nakon porođaja; to pokreće početak obilne proizvodnje mlijeka.<ref name=Mohrbacher_2003/> *[[Estrogen]] stimuliše rast i diferencijaciju sistema mliječnih kanala. Poput progesterona, visoki nivoi estrogena također inhibiraju laktaciju. Nivoi estrogena također padaju pri porođaju i ostaju niski tokom prvih nekoliko mjeseci dojenja.<ref name=Mohrbacher_2003 /> Dojilje trebaju izbjegavati metode kontracepcije na bazi estrogena, jer nagli porast nivoa estrogena može smanjiti proizvodnju majčinog mlijeka. *[[Prolaktin]] doprinosi povećanom rastu i diferencijaciji alveola, a također utiče na diferencijaciju kanalnih struktura. Visoki nivoi prolaktina tokom trudnoće i dojenja također povećavaju [[rezistencija na insulin|insulinsku rezistenciju]], povećavaju nivoe faktora rasta (IGF-1) i mijenjaju [[metabolizam]] lipida u pripremi za dojenje. Tokom laktacije, prolaktin je glavni faktor koji održava [[čvrsti spoj|čvrste spojeve]] duktusnog [[epitel]]a i reguliše proizvodnju mlijeka putem osmotske ravnoteže. *[[Ljudski placentalni laktogen]] (HPL) – od drugog mjeseca trudnoće, [[placenta]] oslobađa velike količine HPL-a. Ovaj hormon je usko povezan s prolaktinom i čini se da igra ključnu ulogu u rastu dojki, [[bradavica (dojka)| bradavica]] i [[areola]] prije rođenja. *[[Folikulostimulirajući hormon]] (FSH), [[luteinizirajući hormon]] (LH) i [[hCG| ljudskii horionski gonadotropin]] (hCG), putem kontrole proizvodnje estrogena i progesterona, a također i, šire gledano, proizvodnje prolaktina i [[hormon rasta| hormona rasta]], su neophodni. *[[Hormon rasta]] (GH) je strukturno vrlo sličan prolaktinu i nezavisno doprinosi njegovoj galaktopoezi. *[[Adrenokortikotropni hormon]] (ACTH) i [[glukokortikoidi]] poput [[kortizol]]a imaju važnu funkciju indukcije laktacije kod nekoliko životinjskih vrsta, uključujući ljude. Glukokortikoidi imaju složenu regulatornu ulogu u održavanju čvrstih veza. *[[TSH|Hormon koji stimulira štitnjaču]] (TSH) i [[TRH| tireotropin oslobađajući hormon]] (TRH) su veoma važni galaktopoetski hormoni čiji se nivoi prirodno povećavaju tokom trudnoće. *[[Oksitocin]] kontrahuje [[glatki mišić|glatke mišiće]] [[maternica]] tokom i nakon porođaja, te tokom [[orgazam|orgazma]]. Nakon porođaja, oksitocin kontrahuje sloj glatkih mišića trakastih ćelija koje okružuju alveole, kako bi istisnuo novoproizvedeno mlijeko u sistem kanala. Oksitocin je neophodan za pojavu „refleksa izbacivanja mlijeka“ ili „ispuštanja“ kao odgovor na sisanje. Također je moguće [[#Laktacija bez trudnoće|inducirati laktaciju]] bez trudnoće putem kombinacija kontracepcijskih pilula, [[galaktagog]]a i izdajanja mlijeka pomoću pumpice za grudi. [[Slika:Blausen 0118 Breastfeeding CorrectLatch-On 02.png|thumb| [[Dojenje]] (ispravan položaj prihvatanja)]] [[Slika:Asymmetric breastfeeding latch.jpg|thumb| Dojenje [[novorođenče]]ta]] [[Slika:Zanzibar 31.JPG|thumb|250px| Dojenje starijeg djeteta]] ====Sekretorna diferencijacija==== Tokom kasnijeg dijela trudnoće, ženske grudi ulaze u fazu "ekretorne diferencijacije". Tada dojke proizvode [[kolostrum]] (vidi dolje), gustu, ponekad žućkastu tekućinu. U ovoj fazi, visoki nivoi progesterona inhibiraju većinu proizvodnje mlijeka. Nije medicinski problem ako [[trudnica]] ispusti kolostrum prije rođenja djeteta, niti je to pokazatelj buduće proizvodnje mlijeka. ====Sekretorna aktivacija==== Pri [[porođaj]]u, nivoi prolaktina ostaju visoki, dok porođaj [[posteljica| posteljice]] rezultira naglim padom nivoa [[progesteron]]a, [[estrogen]]a i HPL-a. Ovo naglo povlačenje progesterona u prisustvu visokog nivoa prolaktina stimuliše obilnu proizvodnju mlijeka "sekretornom aktivacijom". Kada se dojka stimulira, nivo prolaktina u krvi raste, dostiže vrhunac za oko 45 minuta, a vraća se na stanje prije dojenja otprilike tri sata kasnije. Oslobađanje prolaktina pokreće ćelije u alveolama da proizvode mlijeko. Prolaktin se također prenosi u majčino mlijeko. Neka istraživanja pokazuju da je prolaktin u mlijeku veći u vrijeme veće proizvodnje mlijeka, a niži kada su grudi punije, te da se najviši nivoi obično javljaju između 2 i 6 sati ujutro.<ref name="Cregan_2002"/> Ostali hormoni - posebno [[insulin]], [[tiroksin]] i [[kortizol]] - također su uključeni, ali njihove uloge još nisu dobro shvaćene. Iako biohemijski markeri ukazuju na to da sekretorna aktivacija počinje oko 30-40 sati nakon rođenja, majke obično ne počinju osjećati povećanu punoću dojki (osjećaj mlijeka koji "ulazi u dojku") do 50-73 sata (2-3 dana) nakon rođenja. [[Kolostrum]] je prvo mlijeko koje dojena beba dobije. Sadrži veće količine [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]] i [[antitijelo|antitijela]] nego zrelo mlijeko, a posebno je bogato [[imunoglobulin A|imunoglobulinom A]] (IgA), koji oblaže sluznicu nezrelih crijeva bebe i pomaže u sprječavanju ulaska [[patogen]]a u bebin sistem. Sekretorni IgA također pomaže u sprječavanju [[alergija]] na hranu.<ref name="Sears_2002"/> Over the first two weeks after the birth, colostrum production slowly gives way to mature breast milk.<ref name="Mohrbacher_2003" /> ====Autokrina kontrola - galaktopoeza==== Hormonski [[endokrini sisdtem|endokrino]] kontrolni sistem upravlja proizvodnjom mlijeka tokom trudnoće i prvih nekoliko dana nakon porođaja]. Kada se opskrba mlijekom čvršće uspostavi, počinje [[autokrini sistem| autokrini]] (ili lokalni) kontrolni sistem. Tokom ove faze, što se više mlijeka izvlači iz dojki, to će dojke više proizvoditi mlijeka.<ref name=deCarvalho_1985/><ref name=Hopkinson_1988/> Istraživanja također pokazuju da potpunije cijeđenje dojki povećava i brzinu proizvodnje mlijeka.<ref name=Daly_1993/> Dakle, na količinu mlijeka snažno utječe koliko često beba jede i koliko dobro je u stanju prenijeti mlijeko iz dojke. Niska količina se često može pripisati: * nedovoljno čestom hranjenju ili pumpanju mlijeka * nemogućnosti dojenčeta da efikasno prenese mlijeko uzrokovano, između ostalog: ** nedostacima strukture vilice ili usta ** lošom tehnikom hvatanja za dojku ** prijevremenim porođajem ** pospanošću kod bebe, zbog bolesti, lijekova ili oporavka od medicinskih zahvata * rijetkim endokrinim poremećajima majke * hipoplastičnim tkivom dojke * nedovoljnim unosom kalorija ili pothranjenošću majke ===Refleks izbacivanja mlijeka=== {{glavni|Dojenje#Refleks puštanja mlijeka}} [[Slika:2922 Let Down Reflex-new.jpg|thumb|350px|right|Dijagram toka mehanizma refleksa puštanja mlijeka]] Ovo je mehanizam kojim se mlijeko prenosi iz alveola dojke u njenu [[bradavica (dojka)|bradavicu[[. Sisanje bebe stimuliše paraventrikulakog jezgra i supraoptičko jezgro u [[hipotalamus]]u, što signalizira zadnjoj hipofizi da proizvodi oksitocin. Oksitocin stimuliše kontrakciju mioepitelnih ćelija koje okružuju alveole, a koje već sadrže mlijeko. Povećani pritisak uzrokuje protok mlijeka kroz sistem kanala i njegovo oslobađanje kroz bradavicu. Ovaj odgovor može biti [[klasično uslovljavanje|uslovljen]], npr. plačem bebe. Izbacivanje mlijeka se pokreće u majčinim grudima činom sisanja bebe. Refleks izbacivanja mlijeka (također se naziva refleks puštanja mlijeka) nije uvijek konzistentan, posebno u početku. Nakon što se žena uslovno usmjeri na dojenje, puštanje mlijeka može biti izazvano raznim podražajima, uključujući zvuk bilo koje bebe. Čak i sama pomisao na dojenje može stimulirati ovaj refleks, uzrokujući neželjeno curenje, ili obje dojke mogu davati mlijeko kada dojenče sisa iz jedne dojke. Međutim, ovaj i drugi problemi često se riješe nakon dvije sedmice hranjenja. Stres ili anksioznost mogu uzrokovati poteškoće s dojenjem. Oslobađanje hormona oksitocina dovodi do "izbacivanja mlijeka" ili "refleksa puštanja mlijeka". [[Oksitocin]] stimuliše mišiće koji okružuju dojku da istisnu mlijeko. Dojilje različito opisuju taj osjećaj. Neke osjećaju blago trnce, druge osjećaju ogroman pritisak ili blagu bol/nelagodu, a treće ne osjećaju ništa drugačije. ]Manjina majki doživljava disforični refleks izbacivanja mlijeka neposredno prije puštanja mlijeka, uzrokujući [[anksioznost]], ljutnju ili [[mučnina|mučninu]], između ostalih negativnih senzacija, i do nekoliko minuta po obroku. Slab refleks izbacivanja mlijeka može biti posljedica bolnih ili ispucalih bradavica, odvajanja od dojenčeta, anamneze operacije dojke ili oštećenja tkiva od prethodne traume dojke. Ako majka ima problema s dojenjem, mogu pomoći različiti načini za podsticanje refleksa izbacivanja mlijeka. To uključuje hranjenje na poznatom i udobnom mjestu, masažu dojke ili leđa ili zagrijavanje dojke krpom ili tušem. ====Mehanizam refleksa izbacivanja mlijeka==== Ovo je mehanizam kojim se [[mlijeko]] prenosi iz alveola dojke do bradavice. Sisanjem bebe inervira se polako prilagođavajući.<ref name=Grachev_1977/> i brzo se prilagođava <ref name=Grachev_1976/> [[mehanoreceptor]]i koji su gusto raspoređeni oko regije [[areola]]. Električni impuls prati [[spinotalamusni trakt]], koji počinje inervacijom četvrtog [[međurfebarni nerv|međurebarog živca]], a zatim se električni impuls penje kroz [[posterolateralni trakt]] na jedan ili dva [[kičma|kičmena]] nivoa i [[sinapsa|sinapsira]] s [[neuron]]ima drugog reda, nazvanim traktne ćelije, u stražnjem dorzalnom rogu. Traktne ćelije se zatim ukrštaju preko [[prednja bijela komisura|prednje bijele komisure]] do anterolateralnog ugla i penju se do [[supraoptičko jezgro|supraoptičkog jezgra]] i [[paraventrikulsko jezgro| paraventrikulskog jezgra]] u [[hipotalamus]]u, gdje sinapsiraju s oksitocinergičkim neuronima trećeg reda. Some ovih neurona nalaze se u hipotalamusu, ali njihovi [[akson]]i i aksonski završeci nalaze se u [[hipofizna drška|infundibulumu]] i ''[[pars nervosa]]'' stražnjeg režnja [[hipofiza|hipofize]]. [[Oksitocin]] se proizvodi u somi neurona u supraoptičkim i paraventrikularnim jezgrama, a zatim se transportuje niz infundibulum putem hipotalamo-neurohipofiznog trakta uz pomoć proteina nosača, neurofizina I, do pars nervose stražnjeg režnja hipofize, a zatim se skladišti u Herringovim tjelešcima, do sinapse između neurona drugog i trećeg reda. Nakon električnog impulsa, oksitocin se oslobađa u [[krvotok]]. Kroz krvotok, dolazi do mioepitelnih ćelija, koje se nalaze između [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]] i luminalnih epitelnih ćelija koje također čine alveole u tkivu dojke. Kada se oksitocin veže za mioepitelne ćelije, ćelije se kontrahuju. Povećani unutatalveolski pritisak prisiljava mlijeko u mliječne sinuse, u mliječne kanale (studija je otkrila da mliječni sinusi možda ne postoje.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramsay DT, Kent JC, Hartmann RA, Hartmann PE | title = Anatomy of the lactating human breast redefined with ultrasound imaging | journal = Journal of Anatomy | volume = 206 | issue = 6 | pages = 525–534 | date = June 2005 | pmid = 15960763 | pmc = 1571528 | doi = 10.1111/j.1469- 7580.2005.00417.x }}</ref> Ako je ovo tačno, onda mlijeko jednostavno ulazi u mliječne kanale), a zatim izlazi kroz [[bradavica (dojka)|bradavicu]]. ===Naknadni bolovi=== Nagli porast oksitocina također uzrokuje kontrakciju [[maternica|maternice]]. Tokom dojenja, majke mogu osjetiti ove kontrakcije kao "naknadne bolove". One mogu varirati od grčeva sličnih menstrualnim do jakih kontrakcija sličnih porođaju i mogu biti ozbiljnije kod druge i sljedećih beba.<ref name="Kathy Fray"/><ref>{{cite book | vauthors = Mohrbacher N | title = Breastfeeding Answers Made Simple: A Guide for Helping Mothers | url = https://archive.org/details/breastfeedingans0000mohr_d5k2 | publisher = Hale Publishing | date = 2010 | isbn = 978-0- 9845039-0-2 }}</ref> {{anchor|Laktacija bez trudnoće, inducirana laktacija, relaktacija}} ==Bez trudnoće, inducirana laktacija, relaktacija== Kod ljudi, inducirana laktacija i relaktacija su često uočene u nekim kulturama, a demonstrirane su s različitim uspjehom kod usvojiteljica, dojilja i žena s [[laktofilija|laktofilijom]].<ref>{{cite book | vauthors = Goljan E | title = Pathology | url = https://archive.org/details/pathology02edgolj | edition = 2nd | publisher = Mosby Elsevier | series = Rapid Review Series | isbn = 978-0-323-04414-1 | date = 2007 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Wilson-Clay B | date = 1996 | url = http://www.surrogacy.com/medres/article/lac.html | title = Induced Lactation | archive-url = https://web.archive.org/web/20100209070720/http://www.surrogacy.com/ | archive-date = 9. 2. 2010 | publisher = The American Surrogacy Center | access-date = 16. 11. 2025 | url-status = dead }}</ref> Čini se vjerojatnim da mogućnost laktacije kod žena (ili ženki drugih vrsta) koje nisu biološke majke zaista daje [[anageneza|evolucijsku prednost]], posebno u grupama s visokom smrtnošću majki i čvrstim društvenim vezama.<ref name=Sobrinho_2003/><ref name=Bose_1981/> [[Fenomen]] je također uočen kod većine [[primati|primata]], nekih [[lemur]]a i patuljastih mungosa.<ref name=Koenig_1997/><ref name=Creel_1991/> ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Fiziologija životinja]] [[Kategorija:Dojenje]] [[Kategorija:Egzokrini sistem]] [[Kategorija:Žlijezde]] [[Kategorija:Reprodukcija kod sisara]] [[Kategorija:Mlijeko]] [[Kategorija:Sekundarne seksualne karakteristike]] [[Kategorija:Majčino mlijeko]] [[Kategorija:Ženski endokrini sistem]] qlc6fjgrxiaawj2xnxm7qsqbskttxr4 0 528473 3914697 3903642 2026-07-26T15:52:10Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914697 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija |ime = Epic Games, Inc. |logo = [[Datoteka:Epic Games logo.svg|200px|Epic Games logotip]] |tip = Privatno vlasništvo |industrija = Videoigre, softver |osnivač = Tim Sweeney |sjedište = Cary, Sjeverna Karolina, [[Sjedinjene Američke Države]] |ključne_osobe = Tim Sweeney (CEO) |proizvodi = Unreal Engine, Epic Games Store |usluge = Digitalna distribucija |prihod = (Podaci variraju) |zaposlenici = > 4000 (procjena 2023) |veb_sajt = https://www.epicgames.com }} '''Epic Games, Inc.''' je američka kompanija za razvoj i izdavanje [[Videoigra|videoigara]] i softvera. Osnovao ju je 1991. Tim Sweeney pod nazivom ''Potomac Computer Systems'', a sjedište kompanije se nalazi u [[Cary]]ju, [[Sjeverna Karolina]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Kompanija je najpoznatija po razvoju utjecajnog [[grafički pokretač|grafičkog pokretača]] ''[[Unreal Engine]]'', koji se koristi u industriji videoigara, animacije i filma. Također je vlasnik globalno popularne igre ''[[Fortnite]]''. Epic Games je također vlasnik i operater platforme za digitalnu distribuciju igara pod nazivom ''[[Epic Games Store]]''. == Historija == Epic Games je osnovao Tim Sweeney 1991. u Rockvilleu, Maryland, prvobitno pod nazivom Potomac Computer Systems. Rani uspjeh kompanija je postigla igrom ''ZZT''. Godine 1992, kompanija je promijenila ime u ''Epic MegaGames, Inc''. Šest godina kasnije, Epic MegaGames izdao je pucačinu iz prvog lica ''[[Unreal (videoigra)|Unreal]]'', koja je predstavila ''[[Unreal Engine]]'', grafički pokretač koji je postao jedan od primarnih fokusa kompanije. Epic MegaGames je skratio ime u "Epic Games" 2002. == Proizvodi i usluge == === Unreal Engine === ''Unreal Engine'' (UE) je grafički pokretač razvijen od Epic Gamesa. Prvi put je predstavljen 1998. Danas je jedan od najkorištenijih pokretača u industriji videoigara, poznat po svojim naprednim mogućnostima renderiranja i prilagođavanju za različite platforme. === Epic Games Store === Epic Games Store, digitalna prodavnica videoigara za PC i Mac računare pokrenuta je 2018. Platforma je poznata po velikodušnom udjelu u prihodima koji nudi developerima (88% prihoda ide developerima) i čestom dijeljenju besplatnih igara. === Poznate igre === Neke od najpoznatijih igara razvijenih ili izdanih od Epic Gamesa: * [[Unreal (serijal)|''Unreal'']] (serijal) * ''[[Gears of War]]'' (serijal; prava su prodana Microsoftu) * ''[[Fortnite]]'' (izdato 2017) * ''[[Infinity Blade]]'' (serijal za mobilne uređaje) == Eksterne veze == * [https://www.epicgames.com/ Službeni vebsajt] * [https://store.epicgames.com/ Epic Games Store] [[Kategorija:Američke softverske kompanije]] [[Kategorija:Razvijači videoigara]] [[Kategorija:Epic Games]] kahmlc4sa6jaluh3ysfpqvs2dqx94vj 0 529509 3914828 3903615 2026-07-26T17:19:06Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914828 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob | sukob = | dio = [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i [[Raspad Jugoslavije|Raspada SFRJ]] | slika = VRS T-34.JPEG | opis_slike = Tenk T-34 VRS-a pored nasipa prekrivenog snijegom tokom [[IFOR|operacije "Joint Endeavour"]]. | datum = mart – septembar 1992. | mjesto = [[Bosna i Hercegovina]] | rezultat = Pobjeda JNA<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=it1IAQAAIAAJ&q=balkan+battlegrounds:+a+military+history+of+the+yugoslav+conflict |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict |date=2002 |publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis |isbn=978-0-16-066472-4 |page=160 |language=en}}</ref><br> * Proglašena [[Republika Srpska (1992–1995)|Republika Srpska]] kao posebna srpska paradržava odvojena od [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. U sastav ušle ranije proglašene [[Srpska autonomna oblast#Bosna i Hercegovina|Srpske autonomne oblasti]] (SAO). * [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalna odbrana BiH]] (TORBiH) i [[Oružane snage Republike Hrvatske|Hrvatska vojska]] (HV) protjerani iz [[Foča (Republika Srpska)|Foče]], [[Višegrad]]a, [[Prijedor]]a, [[Ilidža|Ilidže]], [[Zvornik]]a, [[Kupres (Republika Srpska)|Kupres]]a, [[Doboj]]a, [[Brčko]]g, [[Bijeljina|Bijeljine]], [[Šamac|Bosanskog Šamca]] i dr. * Osnovana [[Vojska Republike Srpske]] (VRS). * [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA) i [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] napuštaju Bosnu i Hercegovinu nakon dogovora sa [[UNPROFOR]]-om. Veliki dio vojnika i opreme JNA prešlo je u novoformiranu VRS. | strana1 = {{ZID|Savezna Republika Jugoslavija|ime=SR Jugoslavija}}<br>{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Srpska Republika Bosna i Hercegovina}} | strana2 = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}<br>{{ZID|Herceg-Bosna}}<br>{{ZID|Hrvatska}} | komandant1 = {{ZD|SRJ}} [[Slobodan Milošević]]<br>{{ZD|SRJ}} [[Željko Ražnatović]]<br>{{ZD|SRJ}} [[Vojislav Šešelj]]<br>{{ZD|Republika Srpska (1992–1995)}} [[Radovan Karadžić]] | komandant2 = {{ZD|RBiH}} [[Alija Izetbegović]]{{POW}}<br>{{ZD|RBiH}} [[Sefer Halilović]]<br>{{ZD|RBiH}} [[Murat Šabanović]]<br>{{ZD|HRHB}} [[Mate Boban]]<br>{{ZD|HRHB}} [[Milivoj Petković]] | jedinice1 = {{tree list}} * [[Datoteka:Emblem of the Yugoslav People's Army (1991-1992).svg|22px]] [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] ** {{ZD slika|Kov-JNA.png}} [[Kopnena vojska Jugoslavenske narodne armije|Kopnena vojska]] ** {{ZD slika|Flag of the Yugoslav Air Force (obverse).svg}} [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana Jugoslavenske narodne armije|RV i PVO]] * {{ZD slika|Patch of the Army of Republika Srpska.svg|size=22px}} [[Vojska Republike Srpske]] (od 12. maja) * [[Datoteka:Policija Republike Srpske 1992.png|22px]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|MUP Republike Srpske]] * [[Datoteka:Patch of the Serb Volunteer Guard.svg|22px]] [[Srpska dobrovoljačka garda]] * [[Datoteka:Patch of the White Eagles.svg|22px]] [[Beli orlovi]] {{tree list/end}} | jedinice2 = {{tree list}} * [[Datoteka:Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|26px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] (od 15. aprila) ** [[Datoteka:Emblem of the Territorial Defense of Bosnia and Herzegovina.svg|22px]] [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalna odbrana BiH]] ** [[Datoteka:Patriotic League Enblem.png|20px]] [[Patriotska liga]] ** [[Datoteka:Эмблема спецподразделения "Зеленые береты".png|20px]] [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] * [[Datoteka:Logo MUP-a Republike Bosne i Hercegovine.png|20px]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Bosne i Hercegovine|MUP RBiH]] * {{ZD slika|Flag of Croatian Army.svg}} [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] * {{ZD slika|Flag of Croatian Defence Council.svg}} [[Hrvatsko vijeće odbrane]] * {{ZD slika|HOS flag.svg}} [[Hrvatske odbrambene snage]] * {{ZD slika|Herzeg-Bosnia Police.svg}} [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna#Vojska|MUP Herceg-Bosne]] {{tree list/end}} | snage1 = [[Datoteka:Emblem of the Yugoslav People's Army (1991-1992).svg|22px]] '''[[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]''' 100.000 vojnika<br>{{ZD slika|Patch of the Army of Republika Srpska.svg|size=22px}} '''[[Vojska Republike Srpske|VRS]]''' 40.000 (od 12. do 19. maja) | snage2 = [[Datoteka:Emblem of the Territorial Defense of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] '''[[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|TORBiH]]''' 70.000 vojnika<br>{{ZD slika|Flag of Croatian Defence Council.svg}} '''[[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO]]''' 20.000<br>{{ZD slika|Flag of Croatian Army.svg}} '''[[Hrvatska kopnena vojska|HV]]''' 15.000 | žrtve1 = Nepoznato | žrtve2 = Nepoznato }}{{Kampanja - Rat u Bosni i Hercegovini}} '''Operacije Jugoslavenske narodne armije u Bosni i Hercegovini 1992.''' predstavljaju kulminacija metodičnog procesa vojne transformacije i operativne ofanzive kojom je [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA), djelujući u koordinaciji sa snagama [[Srpska autonomna oblast#Bosna i Hercegovina|Srpskih autonomnih oblasti]] (SAO), provela stratešku okupaciju većine teritorije [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]].<ref name="Mladic_Judgement">MKSJ, Presuda u predmetu Tužilac protiv Ratka Mladića (IT-09-92-T), 22. novembar 2017.</ref> Operacije su uključivale sistemsko naoružavanje [[:Kategorija:Srpske paravojne formacije|srpskih paravojnih formacija]], blokadu ključnih komunikacija i infrastrukture, te provođenje kampanje [[Etničko čišćenje u ratu u Bosni i Hercegovini|etničkog čišćenja nesrpskog stanovništva]], što je rezultiralo uspostavljanjem kontrolnih linija koje su u velikoj mjeri definisale tok sukoba.<ref name="Karadzic_Judgement">Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), Presuda u predmetu Tužilac protiv Radovana Karadžića (IT-95-5/18-T), 24. mart 2016.</ref> Operacije su bile dio [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]]. Nakon nezavisnosti [[Rat u Sloveniji|Slovenije]] i [[Rat u Hrvatskoj|Hrvatske]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] 1991, multietnička [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina]], koju su uglavnom naseljavali [[Muslimani (narod)|muslimanski]] [[Bošnjaci]] (43%), [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavni]] [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]] (31%) i [[Katoličanstvo|katolički]] [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]] (17%), izglasala je [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti]] 29. februara 1992. Politički predstavnici bosanskohercegovačkih Srba bojkotovali su referendum i odbacili njegov ishod. Predviđajući ishod referenduma, [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupština Srpskog naroda u Bosni i Hercegovini]] usvojila je [[Ustav Republike Srpske|Ustav Srpske Republike Bosne i Hercegovine]] 28. februara 1992. Nakon proglašenja [[nezavisnost]]i Bosne i Hercegovine (koje je dobilo međunarodno priznanje) i nakon povlačenja [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]] iz prethodno potpisanog [[Carrington–Cutileiro plan]]a (koji je predlagao podjelu Bosne na etničke [[kanton]]e), Srbi, predvođeni [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]] i uz podršku vlasti [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA), mobilizirali su svoje snage unutar Bosne i Hercegovine kako bi osigurali etničku srpsku teritoriju. Rat se ubrzo proširio po cijeloj zemlji, praćen [[Etničko čišćenje|etničkim čišćenjem]]. Prvi sukobi dogodili su se na [[Kupres (Federacija Bosne i Hercegovine)|Kupresu]] između [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne odbrane]] [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskohercegovačkih Hrvata]], koju je podržavala [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] s jedne strane, i [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]]. Kasnije su se vodile bitke za [[Zvornik]], [[Višegrad]], [[Foča (Republika Srpska)|Foču]], [[Doboj]], [[Prijedor]] i mnoge druge gradove. JNA se zvanično povukla iz Bosne i Hercegovine u septembru 1992. U januaru 1992. proglašena je samoproglašena država [[Republika Srpska (1992–1995)|Srpska Republika Bosna i Hercegovina]]. Kasnije preimenovana u [[Republika Srpska (1992–1995)|Republiku Srpsku]], razvila je vlastitu vojsku dok se JNA povlačila i predala svoje oružje, opremu i 55.000 vojnika novostvorenoj [[Vojska Republike Srpske|Vojsci Republike Srpske]].^{[[Jugoslavenska narodna armija|[42]]][[Jugoslavenska narodna armija|[44]]]} Dana 20. maja 1992. JNA je formalno raspuštena, a njeni ostaci su se reformirali u [[Vojska Srbije i Crne Gore|vojsku]] preimenovane [[Srbija i Crna Gora|Savezne Republike Jugoslavije]]. == Pozadina == === Raspad Jugoslavije === {{Glavni|Raspad Jugoslavije}} U Jugoslaviji je nastala kriza kao rezultat slabljenja sistema na kraju [[Hladni rat|Hladnog rata]]. U Jugoslaviji je nacionalna socijalistička partija, [[Savez komunista Jugoslavije]], izgubila ideološki potencijal. U međuvremenu, etnički nacionalizam je doživio renesansu 1980-ih nakon nasilja na [[Kosovo|Kosovu]].<ref name="Pavkovic">{{Cite book|last=Pavkovic|first=Aleksandar|title=The fragmentation of Yugoslavia: nationalism and war in the Balkans|url=https://archive.org/details/fragmentationofy0000pavk_d4n4|publisher=MacMillan Press|year=1997|isbn=978-0-312-23084-5|page=[https://archive.org/details/fragmentationofy0000pavk_d4n4/page/85 85]}}</ref> Dok je cilj [[Srpski nacionalizam|srpskih nacionalista]] bio centralizacija Jugoslavije, druge nacionalnosti su težile decentralizaciji i daljoj federalizaciji države.<ref name="Crnobanja">{{Cite book|last=Crnobrnja|first=Mihailo|title=The Yugoslav drama|url=https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno_y8q7|publisher=I.B. Tauris & Co|year=1994|isbn=978-1-86064-126-8|page=[https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno_y8q7/page/107 107]}}</ref> Bosna i Hercegovina, bivša [[Osmansko Carstvo|osmanska]] provincija, historijski je bila multietnička država. Prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1991.|popisu stanovništva iz 1991]], 43,47% stanovništva se smatralo [[Muslimani (narod)|Muslimanima]] ([[Bošnjaci]]ma), 31,21% Srbima i 17,38% Hrvatima, dok se 5,54% izjasnilo kao [[Jugoslaveni]].<ref name="Sourcebook">{{Cite book|last=Klemenčič|first=Matjaž|url=https://books.google.com/books?id=ORSMBFwjAKcC&pg=PA311|title=The former Yugoslavia's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|last2=Žagar|first2=Mitja|publisher=ABC-CLIO|year=2004|isbn=978-1-57607-294-3|location=Santa Barbara, California|page=311}}</ref> U martu 1989. kriza u Jugoslaviji se produbila nakon usvajanja amandmana na [[Ustav Srbije]] koji su vladi Srbije omogućili dominaciju nad pokrajinama [[Kosovo i Metohija|Kosovom]] i [[Vojvodina|Vojvodinom]].<ref name="Bethlehem1997p20">{{Harvnb|Bethlehem|Weller|1997}}</ref> Do tada je proces donošenja odluka na Kosovu i u Vojvodini bio nezavisan, a svaka autonomna pokrajina imala je pravo glasa na saveznom nivou. Srbija je, pod novoizabranim predsjednikom [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]], stekla kontrolu nad tri od osam glasova u [[Predsjedništvo Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|jugoslavenskom predsjedništvu]]. Sa dodatnim glasovima iz Crne Gore, Srbija je tako mogla snažno uticati na odluke savezne vlade. Ova situacija dovela je do prigovora drugih republika i poziva na reformu Jugoslavije. Na [[14. izvanredni kongres Saveza komunista Jugoslavije|14. vanrednom kongresu Saveza komunista Jugoslavije]], održanom 20. januara 1990. delegacije republika nisu se mogle složiti oko glavnih pitanja s kojima se suočava Jugoslavija. Kao rezultat toga, slovenski i hrvatski delegati su napustili Kongres. Slovenska delegacija, na čelu s [[Milan Kučan|Milanom Kučanom]], zahtijevala je demokratske promjene i labaviju federaciju, dok se srpska delegacija, na čelu s Miloševićem, tome protivila.<ref>{{Citation|title=The Death Of Yugoslavia Part 1 Enter Nationalism 5|date=maj 2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=_hqDqwLqFJg|accessdate=16. 10. 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221016222359/https://www.youtube.com/watch?v=_hqDqwLqFJg|archivedate=16. 10. 2022|language=en}}</ref> Na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.|prvim višestranačkim izborima]] u Bosni i Hercegovini, održanim u novembru 1990. glasovi su uglavnom davani prema etničkoj pripadnosti, što je dovelo do uspjeha bošnjačke [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA), [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] (SDS) i [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatske demokratske zajednice]] (HDZ BiH).<ref>{{Cite book|last=Campbell|first=David|url=https://archive.org/details/nationaldeconstr0000camp|title=National deconstruction: Violence, identity, and justice in Bosnia|publisher=U of Minnesota Press|year=1998|isbn=978-0-8166-2937-4|page=[https://archive.org/details/nationaldeconstr0000camp/page/220 220]|url-access=registration}}</ref> Stranke su podijelile vlast po etničkim linijama, tako da je predsjednik [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] bio Musliman, predsjednik [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|skupštine SRBiH]] Srbin, a predsjednik [[Izvršno vijeće Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|vlade SRBiH]] Hrvat. Separatističke nacionalističke stranke su osvojile vlast u drugim republikama, uključujući Hrvatsku i Sloveniju.<ref>{{Cite book|last=S. Lobell|url=https://books.google.com/books?id=_fvFAAAAQBAJ&pg=PA79|title=Ethnic Conflict and International Politics: Explaining Diffusion and Escalation|last2=P. Mauceri|date=2004|publisher=Palgrave Macmillan US|isbn=978-1-4039-8141-7|pages=79–}}</ref> === Početak jugoslavenskih ratova === {{Glavni|Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} ==== Plan "RAM" ==== {{Glavni|Plan "RAM"}} [[Datoteka:Bosnia_Herzegovina_Ethnic_1991.png|mini|Etnička karta Bosne i Hercegovine 1991.]] Strateški okvir operacija bio je definisan dokumentom poznatim kao [[Plan "RAM"]], čiji je cilj bio redefinisanje granica Jugoslavije kroz stvaranje homogenog srpskog teritorija.<ref name="Vreme_RAM">"Plan RAM - Kako je Milošević naoružao Karadžića", Vreme, septembar 1991.</ref> Postojanje ovog plana potvrdio je tadašnji predsjednik vlade SFRJ [[Ante Marković]], razotkrivši snimke razgovora između [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] o naoružavanju lokalnih srpskih straža.<ref name="Markovic_Testimony">Svjedočenje Ante Markovića pred MKSJ, predmet Tužilac protiv Slobodana Miloševića (IT-02-54), 2003.</ref> Prema podacima Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu (SSNO), JNA je do marta 1992. jedinicama [[Srpska demokratska stranka|SDS-a]] i paravojnim grupama podijelila ukupno 51.192 komada naoružanja.<ref name="Mladic_Judgement" /><ref name="BBC_Ko_je_bio">"Ko je bio Momčilo Krajišnik", BBC News na srpskom, 15. septembar 2020.</ref> Istovremeno je provedeno razoružavanje legalne [[Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine|Teritorijalne odbrane SRBiH]], čime je sistemski eliminisan kapacitet države za organizovanu odbranu.<ref name="Reneo">{{Cite book|last=Luki|first=Reneo|url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC&pg=PA204|title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union|last2=Lynch|first2=Allen|publisher=SIPRI, Oxford University Press|year=1996|isbn=9780198292005|page=204}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dobbs|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=AcgyAAAAQBAJ&pg=PA426|title=Down with Big Brother: The Fall of the Soviet Empire|publisher=A&C Black|year=1997|isbn=9780747533948|pages=426–27}}</ref> Novinar Giuseppe Zaccaria sažeo je sastanak oficira srpske vojske u Beogradu 1992, izvještavajući da su usvojili eksplicitnu politiku usmjerenu na žene i djecu kao ranjivi dio muslimanske društvene strukture.<ref>{{Cite book|last=Card|first=Claudia|url=https://archive.org/details/confrontingevils0000card|title=Confronting Evils: Terrorism, Torture, Genocide|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781139491709|page=[https://archive.org/details/confrontingevils0000card/page/269 269]|url-access=registration}}</ref> Prema nekim izvorima, plan "RAM" je osmišljen 1980-ih.<ref>{{Cite book|last=Tatum|first=Dale C.|url=https://books.google.com/books?id=8b_HAAAAQBAJ&pg=PA76|title=Genocide at the Dawn of the Twenty-First Century: Rwanda, Bosnia, Kosovo, and Darfur|publisher=Springer Science+Business Media|year=2010|isbn=9780230109674|page=76}}</ref> ==== Početak krize ==== [[Datoteka:Srpske_autonomne_oblasti_u_Bosni_i_Hercegovini_u_studenome_1991.png|mini|Srpske autonomne oblasti u novembru 1991.]] Početkom 1991. održani su sastanci između lidera šest jugoslavenskih republika i dvije autonomne regije kako bi se razgovaralo o krizi.{{Sfn|Sadkovich|2007}} Srpsko rukovodstvo je favorizovalo federalno rješenje, dok su hrvatsko i slovensko rukovodstvo favorizovali savez suverenih država. [[Alija Izetbegović]] je u februaru predložio asimetričnu federaciju, u kojoj bi Slovenija i Hrvatska održavale labave veze sa četiri preostale republike. Ubrzo nakon toga, promijenio je stav i odlučio se za suverenu Bosnu i Hercegovinu kao preduslov za takvu federaciju.{{Sfn|Ramet|2006}} [[Franjo Tuđman]] i srbijanski predsjednik [[Slobodan Milošević]] održali su [[Sastanak u Karađorđevu|sastanak 25. marta u Karađorđevu]].{{Sfn|Lučić|2008}} Sastanak je bio kontroverzan zbog toga što su se dvojica predsjednika složila s podjelom Bosne i Hercegovine.{{Sfn|Lučić|2008}} Dana 6. juna, Izetbegović i makedonski predsjednik [[Kiro Gligorov]] predložili su slabu konfederaciju između Hrvatske, Slovenije i federacije ostale četiri republike, što je Miloševićeva vlada odbila.{{Sfn|Tanner|2001}} Dana 25. juna 1991. Slovenija i Hrvatska su proglasile nezavisnost. Uslijedio je [[Rat u Sloveniji|oružani sukob]] u Sloveniji, dok su sukobi u područjima Hrvatske sa značajnim stanovništvom etničkih Srba eskalirali u [[Rat u Hrvatskoj|rat velikih razmjera]].{{Sfn|CIA|2002}} [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA) odustala je od napora da ponovo uspostavi kontrolu nad Slovenijom u julu, dok su se borbe u Hrvatskoj intenzivirale sve do dogovora o [[Vanceov plan|prekidu vatre]] u januaru 1992. JNA je također napala Hrvatsku iz Bosne i Hercegovine.{{Sfn|Lukic|Lynch|1996}} U julu 1991. predstavnici [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] (SDS), uključujući predsjednika SDS-a [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]], sastali su se sa predstavnicima [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA), [[Muhamed Filipović|Muhamedom Filipovićem]] i [[Adil Zulfikarpašić|Adilom Zulfikarpašićem]], te su dogovorili sporazum poznat kao [[sporazum Karadžić – Filipović]]. Ovim bi SR Bosnu i Hercegovinu ostavile u državnoj zajednici sa SR Srbijom i SR Crnom Gorom, a samoproglašene [[Srpska autonomna oblast#Bosna i Hercegovina|Srpske autonomne oblasti]] bi bile ukinute. Sporazum su osudile hrvatske političke stranke. Iako je u početku pozdravila inicijativu, Izetbegovićeva administracija ga je kasnije odbacila.{{Sfn|Ramet|2006}} Između septembra i novembra 1991. SDS je organizirao stvaranje nekoliko [[Srpska autonomna oblast|Srpskih autonomnih oblasti]] (SAO) u Hrvatskoj i BiH.{{Sfn|Caspersen|2010}} To je bio odgovor na korake Bošnjaka i Hrvata ka nezavisnosti od Jugoslavije.{{Sfn|Trbovich|2008}} Slične korake su kasnije poduzeli i Hrvati, proglašenjem [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatske zajednice Herceg-Bosne]].{{Sfn|Trbovich|2008}} U augustu 1991. [[Evropska ekonomska zajednica]] je bila domaćin [[Badinterova komisija|konferencije]] u pokušaju da spriječi rat u Bosni i Hercegovini. Dana 25. septembra 1991. [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] usvojilo je [[Rezolucija 713 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezoluciju 713]], kojom je nametnut embargo na oružje svim bivšim jugoslavenskim republikama. Embargo je imao mali uticaj na JNA i srpske snage. Hrvatske snage su zaplijenile oružje od JNA tokom [[Bitka za kasarne|Bitke kod kasarne]]. Embargo je imao značajan uticaj u Bosni i Hercegovini na početku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]].{{Sfn|Burg|Shoup|1999}} Srpska vojska je naslijedila naoružanje i opremu JNA, dok su hrvatske i bošnjačke snage dobile oružje preko Hrvatske, kršeći embargo.{{Sfn|Shrader|2003}} Dana 19. septembra 1991. JNA je premjestila dodatne trupe u područje oko grada [[Mostar]]a. Lokalne vlasti su protestovale protiv toga. Dana 20. septembra 1991, JNA je prebacila trupe na [[Bitka za Vukovar|front kod Vukovara]] preko [[Višegrad]]a na sjeveroistoku [[Bosna (regija)|Bosne]]. Kao odgovor, lokalni Hrvati i Bošnjaci postavili su barikade i mitraljeske položaje. Zaustavili su kolonu od 60 tenkova JNA, ali su sljedećeg dana silom rastjerani. Više od 1.000 ljudi moralo je pobjeći iz tog područja. Ova akcija, skoro sedam mjeseci prije početka rata u BiH, uzrokovala je prve žrtve u jugoslavenskim ratovima u BiH. U prvim danima oktobra, JNA je napala i razorila većinski hrvatsko selo [[Ravno]] u [[Istočna Hercegovina|istočnoj Hercegovini]], na putu da [[Opsada Dubrovnika|napadne Dubrovnik]] u južnoj Hrvatskoj.{{Sfn|Ramet|2006}} Dana 6. oktobra 1991. predsjednik Predsjedništva SRBiH [[Alija Izetbegović]] dao je televizijsku proklamaciju neutralnosti, koja je sadržavala izjavu "ovo nije naš rat".{{Sfn|Shrader|2003}} Izetbegović je 14. oktobra dao izjavu pred skupštinom u vezi s JNA: "Ne činite ništa protiv Armije. (...) prisustvo Armije je za nas stabilizirajući faktor, a ta Armija nam je potrebna... Do sada nismo imali problema s Armijom, niti ćemo ih imati problema ni kasnije." Izetbegović je tog dana u skupštini imao oštru raspravu s [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]]. Nakon što je Karadžić rekao da se Muslimani ne mogu braniti ako se razvije ratno stanje, Izetbegović je primijetio da Karadžićevo ponašanje i govor smatra uvredljivim i da to objašnjava zašto se Muslimani osjećaju nepoželjno, da njegov ton može objasniti zašto se drugi u federaciji Jugoslavije osjećaju odbijeno i da su Karadžićeve prijetnje nedostojne srpske nacije.<ref>Snimak sa sjednice Skupštine SR Bosne i Hercegovine, 88/3. – 89/2. AG, 89/3. – 90/4.</ref> === Konačna politička kriza === Dana 15. oktobra 1991. [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] usvojila je "''Memorandum o suverenitetu Bosne i Hercegovine''" prostom većinom, preglasavajući zastupnike [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]].<ref name="cook140">{{Cite book|last=Cook|first=Bernard A.|url=https://books.google.com/books?id=ox_gXq2jpdYC&pg=PA140|title=Europe Since 1945|publisher=Taylor and Francis|year=2001|isbn=978-0-8153-4057-7|volume=1|page=140|access-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123234340/https://books.google.com/books?id=ox_gXq2jpdYC&pg=PA140|archive-date=23. 1. 2023|url-status=live}}</ref> Memorandumu su žestoko protivili srpski zastupnici, tvrdeći da Ustav zahtijeva proceduralne garancije i [[Apsolutna većina|dvotrećinsku većinu]] za takva pitanja. O Memorandumu se ipak raspravljalo, što je dovelo do bojkota skupštine od strane Srba, a zakon je na kraju usvojen. Srpski politički predstavnici proglasili su [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupštinu Srpskog naroda Bosne i Hercegovine]] 24. oktobra 1991, izjavivši da srpski narod želi ostati u Jugoslaviji.{{Sfn|Trbovich|2008}} [[Stranka demokratske akcije]] (SDA), koju je predvodio Alija Izetbegović, i [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] (HDZ BiH), koju je predvodio član hrvatski predsjedništva [[Stjepan Kljuić]], bile su odlučne u nastojanju da BiH ostvari nezavisnost i imale su podršku [[Evropa|Evrope]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a. SDS je jasno stavio do znanja da će se, ako se proglasi nezavisnost, Srbi otcijepiti. HDZ BiH je osnovan kao ogranak vladajuće stranke u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Hrvatska demokratska zajednica|Hrvatske demokratske zajednice]] (HDZ). Iako je prvobitno pozivao bosanskohercegovačke Hrvate da glasaju za na nezavisnost zemlje, došlo je do podjela u stranci, gdje su neki zagovarali otcjepljenje područja s hrvatskom većinom. U novembru 1991. hrvatsko rukovodstvo je organizovalo autonomne zajednice u područjima s hrvatskom većinom. Dana 12. novembra 1991. u [[Brod (općina)|Bosanskom Brodu]] je osnovana Hrvatska zajednica Bosanske Posavine . Obuhvatala je 8 općina u [[Bosna (regija)|sjevernoj Bosni]]. Dana 18. novembra 1991. u [[Mostar]]u je osnovana [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatska zajednica Herceg-Bosna]]. [[Mate Boban]] je izabran za njenog predsjednika. U njenom osnivačkom dokumentu stoji: "Zajednica će poštovati demokratski izabranu vladu Republike Bosne i Hercegovine dok god postoji državna nezavisnost Bosne i Hercegovine u odnosu na bivšu ili bilo koju drugu Jugoslaviju". Memoari [[Borisav Jović|Borisava Jovića]] pokazuju da je 5. decembra 1991. Milošević naredio reorganizaciju vojnika JNA u BiH i povlačenje njenog ne-bosanskog osoblja, u slučaju da bi priznanje rezultiralo percepcijom JNA kao strane sile; bosanskohercegovački Srbi bi ostali da čine jezgro Vojske Republike Srpske. Shodno tome, do kraja mjeseca samo 10-15% osoblja u JNA u BiH bilo je izvan republike.{{Sfn|Burg|Shoup|1999}} Silber i Little primjećuju da je Milošević tajno naredio da se svi vojnici JNA rođeni u BiH da se prebace u BiH. Jovićevi memoari sugeriraju da je Milošević planirao napad na BiH mnogo ranije. Dana 9. januara 1992. bosanskohercegovački Srbi su proglasili "Srpsku Republiku Bosni i Hercegovini" (kasnije preimenovana u "[[Republika Srpska (1992–1995)|Republika Srpska]]").{{Sfn|Trbovich|2008}} [[Badinterova komisija|Arbitražna komisija Mirovne Konferencije o Jugoslaviji]] je u svom Mišljenju br. 4 o Bosni i Hercegovini od 11. januara 1992. navela da nezavisnost Bosne i Hercegovine ne treba priznati jer zemlja još nije održala referendum o nezavisnosti.<ref name="rich">{{Cite journal|last=Roland Rich|year=1993|title=Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union|url=http://www.ejil.org/pdfs/4/1/1207.pdf|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=48–51|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421143955/http://www.ejil.org/pdfs/4/1/1207.pdf|archive-date=21. 4. 2012|access-date=12. 4. 2012}}</ref> [[Datoteka:Later_carrington_cutillero.png|mini|[[Carrington-Cutillerov plan]]: Srpski kantoni prikazani crvenom bojom, Muslimanski kantoni zelenom, a Hrvatski kantoni plavom bojom. Žutom bojom je prikazan distrikt Sarajevo, zajednička autonomna jedinica.]] Dana 25. januara 1992, sat vremena nakon što je sjednica skupštine prekinuta, skupština je raspisala referendum o nezavisnosti za 29. februar i 1. mart.{{Sfn|Trbovich|2008}} Rasprava je završena nakon što su se srpski zastupnici povukli nakon što je većinska bošnjačko-hrvatska koalicija odbila prijedlog da se referendumsko pitanje stavi pred još neosnovano Vijeće za nacionalnu ravnopravnost. Prijedlog referenduma usvojen je u obliku u kojem su ga predložili muslimanski zastupnici, u odsustvu članova SDS-a. Kako Burg i Shoup primjećuju, "odluka je stavila vladu i Srbe u sukob". Predstojeći referendum izazvao je međunarodnu zabrinutost u februaru. [[Rat u Hrvatskoj]] rezultirao je [[Rezolucija 743 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucijom 743 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] od 21. februara 1992. kojom su stvorene [[UNPROFOR|Zaštitne snage Ujedinjenih nacija]] (UNPROFOR). Tokom pregovora u [[Lisabon]]u 21. i 22. februara, posrednik [[Evropska komisija|Evropske komisije]] [[José Cutileiro]] predstavio je [[Mirovni planovi prije i tokom rata u Bosni i Hercegovini#Carrington–Cutileiro plan|mirovni plan]], kojim se predlaže da se država Bosna i Hercegovina podijeli na tri konstitutivne jedinice. Nakon revizije plana, Sve tri strane su 18. marta 1992. potpisale sporazum; [[Alija Izetbegović]] za Bošnjake, [[Radovan Karadžić]] za Srbe i [[Mate Boban]] za Hrvate. Plan je odredio da svaka od 109 [[Općine Bosne i Hercegovine|općina]] bude podijeljena između tri etničke strane. Međutim 10 dana kasnije, Izetbegović je povukao svoj potpis i izjavio da se protivi bilo kakvoj podjeli BiH. U međuvremenu, [[Ustav Republike Srpske|Ustav Srpske Republike BiH]] proglašen je 28. februara 1992, te u njemu piše da Republiku čine "područja autonomnih oblasti, općina i drugih srpskih etničkih cjelina, uključujući i područja na kojima je nad srpskim narodom u Drugom svjetskom ratu izvršen zločin genocida", te je proglašena dijelom Jugoslavije.<ref name="sim.law.uu.nl">{{Cite web|url=http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/db2e2884b11f7cbbc125720a007af60b/8cc6f2501fe7c551c12571fe004d31cd?OpenDocument|title=ICTY/ ZUPLJANIN, Stojan/ Indictment (Amended)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526165938/http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/db2e2884b11f7cbbc125720a007af60b/8cc6f2501fe7c551c12571fe004d31cd?OpenDocument|archive-date=26. 5. 2011|url-status=dead|access-date=12. 3. 2009}}</ref> Zastupnici skupštine Srpskog naroda u BiH savjetovali su Srbe da bojkotuju [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti]]. Izlaznost na referendumima je, prema izvještajima, bila 63,7%, a 99,71% birača glasalo je za nezavisnost (što implicira da su Srbi, koji su činili približno 31,21% stanovništva, uglavnom bojkotovali referendum).<ref>{{Cite web|url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|title=The Referendum on Independence in Bosnia-Herzegovina: 29 February–1 March 1992|year=1992|publisher=Commission on Security and Cooperation in Europe|page=19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522132353/http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|archive-date=22. 5. 2011|url-status=dead|access-date=28. 12. 2009}}</ref> Srpsko političko rukovodstvo iskoristilo je referendume kao izgovor za postavljanje barikada u znak protesta. Nezavisnost je formalno proglašena 3. marta 1992.{{Sfn|Bose|2009}} === Sukobi na dane referenduma === {{Glavni|Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|Napad na svadbu u Sarajevu}} Tokom referenduma 1. marta, Sarajevo je bilo tiho, osim pucnjave na [[Napad na svadbu u Sarajevu|srpsku svadbu]].<ref>{{Cite book|last=Judah|first=Tim|url=https://books.google.com/books?id=KxQaCAAAQBAJ&pg=PT320|title=The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia|publisher=Yale University Press|year=2008|isbn=9780300147841|pages=320}}</ref> Mahanje srpskim zastavama na [[Baščaršija|Baščaršiji]] muslimani su na dan referenduma doživjeli kao namjernu provokaciju.<ref>{{Cite book|last=Kumar|first=Radha|url=https://books.google.com/books?id=wHEXb81jRMcC&pg=PA38|title=Divide and Fall? Bosnia in the Annals of Partition|publisher=Verso|year=1999|isbn=978-1-85984-183-9|page=38}}</ref> Nikola Gardović, otac mladoženje, ubijen je, a [[Srpska pravoslavna crkva|srpski pravoslavni svećenik]] je ranjen. Svjedoci su identificirali ubicu kao [[Ramiz Delalić|Ramiza Delalića]], gangstera koji je postao drzak kriminalac od pada komunizma i za kojeg se tvrdilo da je bio član bošnjačke paravojne grupe "[[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]]". Izdane su potjernice za njim i još jednim osumnjičenim napadačem. SDS je osudio ubistvo i tvrdio da je neuspjeh u njegovom hapšenju posljedica saučesništva SDA ili bosanskohercegovačke vlade.<ref>{{Cite book|last=Donia|first=Robert J.|url=https://books.google.com/books?id=FrpUBAAAQBAJ&pg=PA162|title=Radovan Karadzic: Architect of the Bosnian Genocide|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107073357|pages=162}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.glassrpske.com/vijest/2/novosti/18496/cir/Godisnjica-ubistva-srpskog-svata-na-Bascarsiji.html|title=Godišnjica ubistva srpskog svata na Baščaršiji|date=1. 3. 2009|publisher=Glas Srpske|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503041429/http://www.glassrpske.com/vijest/2/novosti/18496/cir/Godisnjica-ubistva-srpskog-svata-na-Bascarsiji.html|archive-date=3. 5. 2009|url-status=dead|access-date=20. 8. 2016}}</ref> Portparol SDS-a izjavio je da je to dokaz da su Srbi u smrtnoj opasnosti i da će biti još više u nezavisnoj BiH, što je [[Sefer Halilović]], osnivač [[Patriotska liga|Patriotske lige]], odbacio, izjavivši da to nije bila svadba već provokacija i optužio goste na svadbi da su aktivisti SDS-a. Barikade su se pojavile sljedećeg jutra na ključnim tranzitnim tačkama širom grada, a na njima su bili naoružani i maskirani pristalice SDS-a.<ref>{{Cite book|last=Morrison|first=Kenneth|url=https://books.google.com/books?id=s2FBDAAAQBAJ&pg=PA88|title=Sarajevo's Holiday Inn on the Frontline of Politics and War|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781137577184|page=88}}</ref> Nakon što je Bosna i Hercegovina proglasila nezavisnost od Jugoslavije 3. marta 1992. izbile su sporadične borbe između Srba i vladinih snaga širom države.<ref>Cannon, P., The Third Balkan War and Political Disunity: Creating A Cantonal Constitutional System for Bosnia-Herzegovina, Jrnl. Trans. L. & Pol., Vol. 5-2</ref> Nakon revizije Lisabonskog plana, Sve tri strane su 18. marta 1992. potpisale sporazum; [[Alija Izetbegović]] za Bošnjake, [[Radovan Karadžić]] za Srbe i [[Mate Boban]] za Hrvate. Plan je odredio da svaka od 109 [[Općine Bosne i Hercegovine|općina]] bude podijeljena između tri etničke strane. Međutim 10 dana kasnije, nakon sastanka sa američkim ambasadorom u Jugoslaviji [[Warren Zimmermann|Warrenom Zimmermannom]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], Izetbegović je povukao svoj potpis i izjavio da se protivi bilo kakvoj podjeli BiH. Šta je i ko rekao, ostaje nejasno. Zimmermann je negirao da je Izetbegoviću rekao da će [[Sjedinjene Američke Države]], ako povuče svoj potpis, priznati BiH kao nezavisnu državu. Ono što je nesporno jeste da je Izetbegović istog dana povukao svoj potpis i odrekao se sporazuma. Krajem marta 1992. došlo je do borbi između Srba i združenih hrvatskih i bošnjačkih snaga u i blizu [[Brod (općina)|Bosanskog Broda]],<ref>{{Cite news|last=Sudetic|first=Chuck|date=28. 3. 1992|title=Bosnia asking for U.N. peace forces|url=https://www.nytimes.com/1992/03/28/world/bosnia-asking-un-for-peace-forces.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810074324/https://www.nytimes.com/1992/03/28/world/bosnia-asking-un-for-peace-forces.html|archive-date=10. 8. 2018|access-date=18. 7. 2015|work=The New York Times}}</ref> što je rezultiralo [[Masakr u Sijekovcu|Masakrom u Sijekovcu]] od strane [[Hrvatske odbrambene snage|Hrvatskih odbrambenih snaga]] (HOS).<ref>{{Cite news|last=Knezevic|first=Irena|date=30. 5. 2010|title=Croatian president honors Serb victims in Bosnia|url=https://www.boston.com/news/world/europe/articles/2010/05/30/croatian_president_honors_serb_victims_in_bosnia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154426/http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2010/05/30/croatian_president_honors_serb_victims_in_bosnia/|archive-date=24. 9. 2015|access-date=18. 7. 2015|agency=Associated Press}}</ref> Srpske paravojne formacije počinile su [[masakr u Bijeljini]], u kojem je većina žrtava bila Bošnjaci, 1. i 2. aprila 1992.<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf|title=Prosecutor v. Momčilo Krajišnik: Judgement|date=27. 9. 2006|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|pages=113–118|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518033410/http://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf|archive-date=18. 5. 2013|url-status=live|access-date=18. 7. 2015}}</ref> == Tok operacija == {{Glavni|Rat u Bosni i Hercegovini}}{{Također pogledajte|Incident u Dobrovoljačkoj 1992.|Tuzlanska kolona}} Nakon proglašenja [[nezavisnost]]i Bosne i Hercegovine (koja je dobila međunarodno priznanje) i nakon povlačenja [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]] iz prethodno potpisanog [[Mirovni planovi prije i tokom rata u Bosni i Hercegovini#Carrington–Cutileiro plan|Cutileirovog plana]] (koji je predlagao podjelu Bosne na etničke kantone), [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskohercegovački Srbi]], predvođeni [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]] i podržani od strane vlade [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA), mobilizirali su svoje snage unutar Bosne i Hercegovine kako bi osigurali teritoriju pod kontrolom etničkih Srba. Prva značajna bitka izbila je u [[Bijeljina|Bijeljini]] 31. marta između Bošnjaka i Srba. To je trajalo do 3. aprila, kada su [[Željko Ražnatović|Arkan]] i njegovi [[Srpska dobrovoljačka garda|tigrovi]] uništili pobunjeničke [[Patriotska liga|vojnike Patriotske lige]] i počinili [[Masakr u Bijeljini|masakr]] nad civilima.<ref>{{Cite web|url=https://katera.news/lat/oslobadjanje-bijeljine-1992-godine|title=Oslobađanje Bijeljine 1992. godine {{!}} Katera|website=katera.news|language=sr-Latn|access-date=8. 11. 2024}}</ref> Rat se ubrzo proširio po cijeloj zemlji, praćen [[Etničko čišćenje|etničkim čišćenjem]]. Rat u BiH eskalirao je u aprilu. Dana 3. aprila započela je [[Bitka za Kupres (1992)|Bitka na Kupresu]] između JNA i kombinovanih snaga HVO-HOS koja je završila pobjedom JNA.{{Sfn|CIA|2002b}} Dana 6. aprila, srpske snage su počele granatirati [[Sarajevo]], a u naredna dva dana prešle su [[Drina|Drinu]] iz [[Centralna Srbija|uže Srbije]] i opkolile [[Zvornik]], [[Višegrad]] i [[Foča (Republika Srpska)|Foču,]] gdje su većinsko muslimansko stanovništvo. Dana 15. aprila [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] je preuzela potpunu kontrolu nad [[Višegrad]]om u [[Operacija Višegrad|Operaciji Višegrad]]. Dana 17. aprila JNA je preuzela potpunu kontrolu nad [[Foča (Republika Srpska)|Fočom]].<ref>{{Cite web|url=https://katera.news/lat/borbe-u-podrinju-visegrad-foca-1992|title=Borbe u Podrinju - Višegrad, Foča 1992. {{!}} Katera|website=katera.news|language=sr-Latn|access-date=23. 7. 2024}}</ref> Nakon zauzimanja [[Zvornik]]a, vojnici VRS ubile su nekoliko stotina Muslimana i prisilile desetine hiljada na bijeg.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-53805419|title=Kako su Ukrajinci u Bosni spasili hiljade ljudi od masakra|date=18. 8. 2020|website=BBC News na srpskom|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103204350/https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-53805419|archive-date=3. 1. 2021|url-status=live|access-date=18. 8. 2020}}</ref> Cijela BiH je bila zahvaćena ratom do sredine aprila. Dana 23. aprila, JNA je helikopterom evakuirala svoje osoblje iz kasarne u [[Čapljina|Čapljini]],<ref>{{Cite web|url=http://niskevesti.info/izvedena-za-samo-75-minuta-godisnjica-operacije-spasavanja-vojnika-iz-opkoljene-kasarne-u-capljini/|title=IZVEDENA ZA SAMO 7,5 MINUTA Godišnjica operacije spašavanja vojnika iz opkoljene kasarne u Čapljini - Niške vesti|website=niskevesti.info|language=sr-RS|access-date=4. 5. 2026|archive-date=6. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406105047/http://niskevesti.info/izvedena-za-samo-75-minuta-godisnjica-operacije-spasavanja-vojnika-iz-opkoljene-kasarne-u-capljini/|url-status=dead}}</ref> koja je bila blokirana od 4. marta. Uloženi su napori da se zaustavi nasilje. Dana 27. aprila, vlada BiH je naredila da se JNA stavi pod civilnu kontrolu ili protjera, nakon čega su uslijedili sukobi početkom maja između njih. Dana 22. aprila Bošnjaci i Hrvati napali su [[Ilidža|Ilidžu,]] ali taj napad nije uspio. [[Prijedor]] su preuzeli Srbi 30. aprila.<ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/en/outreach/bridging-the-gap-with-local-communities/prijedor|title=Bridging the Gap in Prijedor, Bosnia and Herzegovina {{!}} International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|website=www.icty.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923161147/https://www.icty.org/en/outreach/bridging-the-gap-with-local-communities/prijedor|archive-date=23. 9. 2022|url-status=live|access-date=24. 8. 2022}}</ref> Dana 2. maja, [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] i lokalni članovi bandi odbranili su neorganizovani srpski napad čiji je cilj bio prepoloviti Sarajevo. Dana 3. maja, Izetbegovića su na sarajevskom aerodromu oteli oficiri JNA, a on je korišten za siguran prolaz trupa JNA iz centra Sarajeva. Međutim, paravojne muslimanske snage [[Incident u Dobrovoljačkoj 1992.|su napale konvoj JNA koji je odlazio]], što je ogorčilo sve strane. [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|ARBIH]] i HVO su ponovo napali [[Ilidža|Ilidžu]] 14. maja, ali taj napad nije uspio i JNA ih je pobijedila. Dana 15. maja došlo je do [[Tuzlanska kolona|sličnog incidenta i s kolonom]] u [[Tuzla|Tuzli]]. Ono što je započelo kao mirno povlačenje uz dogovor s lokalnim vlastima završilo se zasjedom, kada su [[Patriotska liga]], [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] i ostali iz lokalne policije napali kolonu. Prekid vatre i sporazum o evakuaciji JNA potpisani su 18. maja, a 20. maja bosanskohercegovačko predsjedništvo proglasilo je JNA okupacijskom snagom. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) utvrdio je da je [[Incident u Dobrovoljačkoj 1992.|vojna kolona u Dobrovoljačkoj ulici]] bila legitiman vojni cilj, dok u slučaju [[Tuzlanska kolona|Tuzlanske kolone]] nije podigao optužnice, prepustivši procese lokalnim pravosuđima koja su, poput Apelacionog suda u Beogradu, donijela oslobađajuće presude zbog nedostatka dokaza o navodnom ratnom zločinu.<ref>{{Cite web|url=https://sarajevotimes.com/why-was-the-jna-column-a-legitimate-military-target/|title=Why was the JNA Column a legitimate military Target?|last=Y.Z|date=4. 5. 2022|website=Sarajevo Times|language=en-US|access-date=4. 5. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-61445058|title=Rat u Bosni i Hercegovini: Tuzlanska kolona, 30 godina kasnije - ratni zločin ili simbol odbrane|date=15. 5. 2022|website=BBC News na srpskom|language=sr-Latn|access-date=4. 5. 2026}}</ref> == Posljedice == [[Vojska Republike Srpske]] je novoosnovana i stavljena pod komandu generala [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]], u novoj fazi rata. Operacije JNA u BiH pokazale su se kao veoma korisne za VRS. Nakon što je [[Jugoslavenska narodna armija]] napustila BiH, odigrala je ulogu u vojnoj pomoći. Samo su [[Srpska dobrovoljačka garda]] i druge srpske dobrovoljačke grupe iz [[Republika Srbija (1992–2006)|Srbije]] ostale u BiH, sukobljavajući se sa Bošnjacima i Hrvatima zajedno sa [[Vojska Republike Srpske|Vojskom Republike Srpske]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-hrasnici-obiljezeno-27-godina-bitke-za-famos/190805045|title=U Hrasnici obilježeno 27. godina bitke za Famos|website=www.klix.ba|language=hr|access-date=25. 7. 2024}}</ref> == Također pogledajte == * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Plan "RAM"]] * [[Opsada Sarajeva]] * [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7SczBzxA6-IC|title=The Yugoslav Crisis in International Law|first1=Daniel|last1=Bethlehem|first2=Marc|last2=Weller|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=9780521463041}} * {{cite book|last=Bose|first=Sumantra|title=Contested Lands|url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02856-2}} * {{cite book|last1=Burg|first1=Steven L.|last2=Shoup|first2=Paul S.|title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention|edition=2nd|url=https://archive.org/details/warinbosniaherze00stev|url-access=registration|year=1999|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-3189-3}} * {{cite book|last=Caspersen|first=Nina|title=Contested Nationalism: Serb Elite Rivalry in Croatia and Bosnia in the 1990s|url=https://books.google.com/books?id=UtYcqAF1EegC|year=2010|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-84545-791-4}} * {{cite book|ref={{harvid|CIA|2002}}|url=https://books.google.com/books?id=_oZpAAAAMAAJ|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 1|author=[[Central Intelligence Agency]], Office of Russian and European Analysis|publisher=Central Intelligence Agency|location=Washington, D.C.|year=2002|isbn=978-0-16-066472-4}} * {{cite book|ref={{harvid|CIA|2002b}}|url=https://books.google.com/books?id=jodpAAAAMAAJ|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 2|author=[[Central Intelligence Agency]], Office of Russian and European Analysis|publisher=Central Intelligence Agency|location=Washington, D.C.|year=2002|isbn=978-0-16-066472-4}} * {{cite journal |last=Lučić |first=Ivo |title=Bosna i Hercegovina od prvih izbora do međunarodnog priznanja |trans-title=Bosnia and Herzegovina from the first elections to international recognition |date=juni 2008 |url=http://hrcak.srce.hr/27111?lang=en |journal=Review of Contemporary History |volume=40 |issue=1 |pages=107–140 |publisher=Croatian Institute of History |location=Zagreb, Croatia}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC|title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union|first1=Reneo|last1=Lukic|first2=Allen|last2=Lynch|publisher=SIPRI, Oxford University Press|year=1996|isbn= 9780198292005}} * {{cite book|last=Ramet|first=Sabrina P.|title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005|publisher=Indiana University Press|year=2006|location=Bloomington, Indiana|isbn=978-0-253-34656-8|url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC}} * {{cite journal|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=24047&lang=en|title=Franjo Tuđman and the Muslim-Croat War of 1993|first=James J.|last=Sadkovich|pages=204–245|volume=2|issue=1|date=januar 2007|journal=Review of Croatian History|issn=1845-4380}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c8Xb6x2XYvIC|last=Schindler |first=John R. |title=Unholy Terror: Bosnia, Al-Qa'ida, and the Rise of Global Jihad |location=New York City |publisher=Zenith Press|year=2007 |isbn=9780760330036}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1_ceXJTw71MC|title=The Muslim-Croat Civil War in Central Bosnia: A Military History, 1992–1994|first=Charles R.|last=Shrader|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=College Station, Texas|year=2003|isbn=978-1-58544-261-4}} * {{cite book | last = Tanner | first = Marcus | title = Croatia: A Nation Forged in War | publisher = Yale University Press | location = New Haven | year = 2001 | isbn = 978-0-300-09125-0 | url = https://books.google.com/books?id=sfcpsAoSoewC }} * {{cite book|last=Trbovich|first=Ana S.|title=A Legal Geography of Yugoslavia's Disintegration|url=https://books.google.com/books?id=Ojur7dVoxIcC&pg=PA190|year=2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-533343-5}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Jugoslavenska narodna armija]] [[Kategorija:Sukobi u 1992.]] [[Kategorija:Bitke u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bitke u 1992.]] dv14lzku643ejo7ib76z2fl89q27da9 0 529960 3914846 3903146 2026-07-26T17:23:19Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914846 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | naziv = Postporođajna psihoza | sinonimi = Puerperna psihoza | slika= Figure 1. Incidence of Psychoses among Swedish First-Time Mothers.png | opis_slike = Stope psihoza među švedskim majkama koje su prvi put rodile | specijalnost =[[Psihologija]], [[psihijatrija]] | simptomi = [[Halucinacija]], [[deluzija]], [[promjena raspoloženja]], [[konfuzija]], [[psihomotorna agitacija|nemir]], [[promjena ličnosti]]<ref name="nhs.uk">{{cite web | url=https://www.nhs.uk/conditions/post-partum-psychosis/ | title=Postpartum psychosis | date=11. 2. 2021 }}</ref> | komplikacije = Čak polovina slučajeva PPP-a pokazuje [[suicid]]na ratmišljanja | pojava =Nakon [[porođaj]]a | trajanje = Varira; prosječno prijavljeno trajanje epizode može trajati od nekoliko sedmica do nekoliko mjeseci | vrste = | uzroci = [[genetika|Genetički]] i [[ekologija|okolišni]] | rizici = [[Porodična anamneza]], [[bipolarni poremećaj]], [[šizofrenija]], teška [[trudnoća]]<ref name="nhs.uk"/> | dijagnoza =Klinička | diferencijalna_dijagnoza =[[Psihoza]] | prevencija = | liječenje = [[Antipsihotik|Antipsihotici]], [[stabilizator raspoloženja|stabilizatori raspoloženja]], [[antidepresiv]]i | lijek =[[Benzodiazepin]]i, [[litij]] i [[antipsihotik|antipsihozici]] | prognoza = | frekvencija = | smrtnost =Incidentna }} '''Postporođajna psihoza''' ('''PPP'''), poznata i kao '''puerperalna psihoza''' ili '''peripartalna psihoza''', uključuje nagli početak [[Psihoza|psihotskih simptoma]] ubrzo nakon [[porođaj]]a, obično unutar dvije sedmice, ali manje od četiri sedmice nakon porođaja.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Osborne LM | title = Recognizing and Managing Postpartum Psychosis: A Clinical Guide for Obstetric Providers | journal = Obstetrics and Gynecology Clinics of North America | volume = 45 | issue = 3 | pages = 455–468 | date = septembar 2018 | pmid = 30092921 | pmc = 6174883 | doi = 10.1016/j.ogc.2018.04.005 }}</ref> PPP je stanje koje je trenutno predstavljeno pod "[[Kratki psihotični poremećaj]]" u [[Dijagnostički i statistički priručnik za mentalne poremećaje|Dijagnostičkom i statističkom priručniku za mentalne poremećaje, sveska V]] (DSM-V).<ref name=":1">{{Cite book | author = American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5. | url = https://archive.org/details/diagnosticstatis0000amer |year=2017 | publisher = American Psychiatric Association Publishing |isbn=978-93-86217-96-7 |edition=Fifth |location=New Delhi |oclc=1030754444}}</ref> Simptomi mogu uključivati zablude, halucinacije, neorganizovan [[govor]] (npr. nepovezan govor) i/ili abnormalno motorno ponašanje (npr. katatoniju).<ref name=":1"/> Ostali simptomi koji se često povezuju s PPP uključuju konfuziju, neorganizovane misli, teške poteškoće sa spavanjem, varijacije poremećaja raspoloženja (uključujući depresiju, agitaciju, maniju ili kombinaciju navedenog), kao i kognitivne karakteristike poput [[svijest]]i koja dolazi i [[nesvijestica|nestaje]] (povećanje i opadanje) ili dezorijentacija.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Rodriguez-Cabezas L, Clark C | title = Psychiatric Emergencies in Pregnancy and Postpartum | journal = Clinical Obstetrics and Gynecology | volume = 61 | issue = 3 | pages = 615–627 | date = septembar 2018 | pmid = 29794819 | pmc = 6143388 | doi = 10.1097/GRF.0000000000000377 }}</ref> Uzrok postporođajne depresije još nije poznat, iako sve više dokaza o širokoj kategoriji postporođajnih psihijatrijskih poremećaja (npr. [[postporođajna depresija]]) ukazuje na [[hormon]]ske i [[imunost|imunske]] promjene kao potencijalne faktore koji doprinose njihovom nastanku,<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Dye C, Lenz KM, Leuner B | title = Immune System Alterations and Postpartum Mental Illness: Evidence From Basic and Clinical Research | journal = Frontiers in Global Women's Health | volume = 2 | article-number = 758748 | date = 2021 | pmid = 35224544 | pmc = 8866762 | doi = 10.3389/fgwh.2021.758748 | doi-access = free }}</ref> kao i [[genetika]] i poremećaj [[cirkadijski ritam|cirkadijskog ritma]].<ref name=":6">{{Cite book | veditors = Hutner LA, Catapano LA, Nagle-Yang SM, Williams KE, Osborne LM |title=Textbook of Women's Reproductive Mental Health |date=2021 |publisher=American Psychiatric Association Publishing |isbn=978-1-61537-386-4 |location=Washington, D.C. |oclc=1289371393}}</ref> Ne postoji slaganje u dokazima o faktorima rizika, iako brojne studije sugeriraju da gubitak sna, prve trudnoće (prvorođenje) i prethodne epizode PPP-a mogu igrati ulogu.<ref name=":0" /> Noviji pregledi doprinijeli su rastućim dokazima da prethodne psihijatrijske dijagnoze, posebno [[bipolarni poremećaj]], kod pojedinca ili njene porodice mogu povećati rizik od novonastale psihoze izazvane porođajem.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":7">{{cite journal | vauthors = Nguyen K, Mukona LT, Nalbandyan L, Yar N, St Fleur G, Mukona L, Hernandez E, Lamberty N | display-authors = 6 | title = Peripartum Complications as Risk Factors for Postpartum Psychosis: A Systemic Review | journal = Cureus | volume = 14 | issue = 9 | article-number = e29224 | date = septembar 2022 | pmid = 36159350 | pmc = 9495292 | doi = 10.7759/cureus.29224 | doi-access = free }}</ref><ref name=":8">{{cite journal | vauthors = Perry A, Gordon-Smith K, Jones L, Jones I | title = Phenomenology, Epidemiology and Aetiology of Postpartum Psychosis: A Review | journal = Brain Sciences | volume = 11 | issue = 1 | page = 47 | date = januar 2021 | pmid = 33406713 | pmc = 7824357 | doi = 10.3390/brainsci11010047 | doi-access = free }}</ref> Još ne postoje dostupni alati za skrining ili procjenu za dijagnosticiranje PPP-a; dijagnozu mora postaviti ljekar na osnovu simptoma koje pacijent ima, vođen dijagnostičkim kriterijima u DSM-V (vidi '''Dijagnoza''').<ref name=":0" /><ref name=":6" /> Iako se PPP viđa samo kod 1 do 2 od svakih 1000 porođaja,<ref name=":0"/><ref name=":2"/> brzi razvoj psihotskih simptoma, posebno onih koji uključuju deluzije ili [[paranoka|paranoju]],<ref name=":9">{{cite journal | vauthors = Lewis G, Blake L, Seneviratne G | title = Delusional Misidentification Syndromes in Postpartum Psychosis: A Systematic Review | journal = Psychopathology | pages = 285–294 | date = septembar 2022 | volume = 56 | issue = 4 | pmid = 36116435 | doi = 10.1159/000526129 | s2cid = 252341410 | doi-access = free }}</ref> izaziva zabrinutost za sigurnost pacijenta i dojenčeta; stoga se PPP smatra psihijatrijskom hitnošću koja obično zahtijeva hitnu hospitalizaciju.<ref name=":0"/><ref name=":2"/><ref name=":6"/> Liječenje može uključivati lijekove poput [[benzodiazepin]]s, [[litij]]a i [[antipsihotik]]a, kao i postupke poput [[elektrokonvulzivna terapija|elektrokonvulzivne terapije (ECT)]].<ref name=":0"/><ref name=":2" /><ref name=":6" /> U nekim slučajevima gdje trudnice imaju poznatu historiju bipolarnog poremećaja ili prethodne epizode PPP-a, dokazano je da profilaksna upotreba lijekova (posebno [[litij]]a) tokom ili neposredno nakon porođaja smanjuje učestalost psihotskih ili bipolarnih epizoda u postporođajnom periodu.<ref name=":0" /><ref name=":2"/><ref name=":6"/> PPP nije nezavisno priznata dijagnoza u DSM-V; Umjesto toga, specifikator "s peripartalnim početkom" se koristi i za "Kratki psihotični poremećaj" i za "nespecificirani bipolarni i srodni poremećaji".<ref name=":1"/> Novija literatura sugerira da se ovaj sindrom češće javlja u kontekstu poznate ili novonastale bipolarne bolesti (vidi '''Postpartalni bipolarni poremećaj''').<ref name=":6"/> S obzirom na raznolikost simptoma povezanih s PPP-om, temeljito razmatranje drugih psihijatrijskih i nepsihijatrijskih (ili organskih) uzroka mora se isključiti kombinacijom dijagnostičkih laboratorijskih i slikovnih pretraga, kao i kliničke prezentacije – neiscrpan uzorak ovih drugih uzroka ispituje se u nastavku (vidi '''Organske postpartalne psihoze''' i '''Ostale neorganske postpartalne psihoze''').<ref name=":6"/> == Klinička prezentacija == Prema svojoj dijagnostičkoj definiciji (pod nazivom "kratki psihotski poremećaj s peripartalnim početkom"), PPP se javlja ili tokom trudnoće ili u roku od četiri sedmice nakon porođaja.<ref name=":1"/> Općenito, simptomi PPP-a su uočeni unutar 3–10 dana nakon porođaja, iako žene s anamnezom bipolarnog poremećaja mogu osjetiti simptome i ranije.<ref name=":0"/><ref name=":6"/> Trajanje simptoma varira; dok prosječno prijavljeno trajanje epizode može trajati od nekoliko sedmica do nekoliko mjeseci,<ref name=":6" /> još ne postoji jaka literatura koja dokumentira tok pojedinačnih epizoda. S druge strane, stope recidiva za psihotične epizode imaju jače studije koje to podržavaju i detaljnije su obrađene u nastavku (vidi '''Prognoza i ishodi'''). [[Slika:Depressed woman.jpg|thumb|[[Depresija (raspoloženje)|Depresija]], kao i drugi simptomi raspoloženja poput [[manije]] i razdražljivosti, relativno su česta karakteristika postporođajne psihoze.]] Dijagnostički kriteriji prema DSM-V zahtijevaju prisustvo barem jednog psihotičnog simptoma, definiranog kao deluzije, halucinacije, bizaran ili nekoherentan govor ([[Poremećaj mišljenja|neorganizovan govor]]), ili abnormalni pokreti (psihomotorno ponašanje) poput [[katatonija]].<ref name=":1" /> Deluzije, posebno o dojenčetu, najčešće su prijavljeni psihotski simptom povezan s PPP-om.<ref name=":2"/><ref name=":6"/><ref name=":8"/> Paranoidne deluzije su često spominjana tema u slučajevima PPP-a,<ref name=":2"/><ref name=":10">{{cite journal | vauthors = Bergink V, Rasgon N, Wisner KL | title = Postpartum Psychosis: Madness, Mania, and Melancholia in Motherhood | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 173 | issue = 12 | pages = 1179–1188 | date = decembar 2016 | pmid = 27609245 | doi = 10.1176/appi.ajp.2016.16040454 | s2cid = 27115535 | doi-access = free }}</ref> ali je jedan mali pregled zabilježio rijetke slučajeve sindroma pogrešne identifikacije s deluzijom, kao što su [[Capgrasova deluzija|Capgrasov]] sindrom (uvjerenje da je neko ili nešto poznato zamijenjeno varalicom), [[Fregolijeva deluzija|Fregolijev]] sindrom (uvjerenje da je stranac zapravo poznata osoba u maski) i drugi.<ref name=":9"/> Potonje vrste deluzija mogu imati značajan negativan uticaj na vezu između majke i djeteta, što izaziva zabrinutost za sigurnost oboje (vidi '''Prognoza i ishodi''').<ref name=":9"/><ref name=":12">{{cite journal | vauthors = Jones I, Chandra PS, Dazzan P, Howard LM | title = Bipolar disorder, affective psychosis, and schizophrenia in pregnancy and the post-partum period | journal = Lancet | volume = 384 | issue = 9956 | pages = 1789–1799 | date = novembar 2014 | pmid = 25455249 | doi = 10.1016/S0140-6736(14)61278-2 | s2cid = 44481055 }}</ref> I postporođajni opsesijsko-kompulzivni poremećaj (OKP) i PPP mogu se manifestirati zabrinjavajućim mislima o [[dojenče]]tu; obično su misli povezane s OKP-om neželjene i uznemirujuće za pojedinca (koji ne želi djelovati na osnovu svojih misli), dok su osobe s PPP-om često manje uznemirene svojim uvjerenjima i mogu čak osjećati „potrebu“ da djeluju na osnovu njih.<ref name=":0"/><ref name=":2"/><ref>{{Cite book | vauthors = Kaplan DA, Greene JA |date=1. 5. 2020 | chapter = Postpartum Obsessive-Compulsive Disorder | chapter-url = https://academic.oup.com/book/29489/chapter/247374465 | veditors = Robinson GE, Nadelson CC, Apter G | title = Postpartum Mental Health Disorders: A Casebook |pages=51–60 |language=en |doi=10.1093/med/9780190849955.003.0007|isbn=978-0-19-084995-5 }}</ref> U poređenju sa [[shizofrenijom]], PPP obično ima manje bizarnih deluzija, a povezane halucinacije su češće vizualne nego slušne.<ref name=":6" /> Osjećaj da ste izvan vlastitog tijela ili osjećaj da je vaša okolina nestvarna (tj. derealizacija) također je opisan u slučajevima PPP-a.<ref name=":0" /> Dodatne razlike u PPP-u u poređenju sa klasičnom shizofrenijom uključuju prisustvo simptoma raspoloženja i kognitivnih (ili neuroloških) simptoma.<ref name=":0" /><ref name=":6" /> Brze promjene raspoloženja ili prisustvo neobičnih raspoloženja poput depresije ili manije (povećana energija, smanjena potreba za snom itd.) obično se vide kod velikog procenta pacijenata koji doživljavaju PPP.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":6" /> Razdražljivost, anksioznost i opće poteškoće sa spavanjem također mogu biti prisutne.<ref name=":6" /> Zbunjenost ili dezorijentacija, neorganizovane misli, nepovezan govor ili nagle promjene u mentalnim sposobnostima osobe mogu se vidjeti i kod osoba koje doživljavaju PPP,<ref name=":2"/><ref name=":6"/> iako je jedna mala studija primijetila ove neurološke simptome samo u jednoj četvrtini slučajeva PPP-a.<ref name=":6"/><ref>{{cite journal | vauthors = Kamperman AM, Veldman-Hoek MJ, Wesseloo R, Robertson Blackmore E, Bergink V | title = Phenotypical characteristics of postpartum psychosis: A clinical cohort study | journal = Bipolar Disorders | volume = 19 | issue = 6 | pages = 450–457 | date = septembar 2017 | pmid = 28699248 | doi = 10.1111/bdi.12523 | s2cid = 32029514 }}</ref> Kao i [[delirij]], ovi simptomi mogu se pojavljivati i nestajati u nepredvidivim obrascima.<ref name=":6"/> Misli o samoubistvu ili nanošenju štete svojoj bebi ili djeci također su zabilježene kao česte pojave kod PPP-a, pri čemu čak polovina slučajeva PPP-a pokazuje ove karakteristike.<ref name=":0" /><ref name=":6"/> U mnogim slučajevima gdje postoje štetne misli, osoba koja doživljava ove misli ne smatra svoju namjeravanu radnju štetnom; umjesto toga, oni vjeruju da su njihovi postupci u najboljem interesu djeteta.<ref name=":2"/><ref name=":6"/> Pored brzog početka simptoma (manje od dvije sedmice) uz prisustvo psihotskog simptoma, daljnji dijagnostički kriteriji koje definira DSM-V za "kratki psihotični poremećaj s peripartalnim početkom" uključuju da simptomatska epizoda završava u roku od jednog mjeseca i uključuje povratak na prethodnu funkcionalnu sposobnost pojedinca, kao i povjerenje da epizoda nije drugačija psihijatrijska bolest (npr. depresivni ili bipolarni poremećaj s psihotičnim karakteristikama) ili rezultat [[psihoza izazvana supstancama|psihoze izazvane supstancama]].<ref name=":1"/> == Faktori rizika == Porođaj je primarni uzrok PPP-a; Drugi uzroci i faktori rizika ostaju uglavnom pod istragom.<ref name=":6" /> Najveći poznati rizici za pojavu PPP uključuju historiju PPP-a u prethodnoj trudnoći ili ličnu ili porodičnu historiju bipolarnog poremećaja.<ref name=":0" /><ref name=":6" /> Međutim, značajan broj slučajeva PPP-a javlja se kod osoba bez prethodne historije psihoze.<ref name=":6" /><ref name=":11">{{cite journal | vauthors = Wesseloo R, Kamperman AM, Munk-Olsen T, Pop VJ, Kushner SA, Bergink V | title = Risk of Postpartum Relapse in Bipolar Disorder and Postpartum Psychosis: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 173 | issue = 2 | pages = 117–127 | date = februar 2016 | pmid = 26514657 | doi = 10.1176/appi.ajp.2015.15010124 | doi-access = free }}</ref> (Iz tog razloga, prva trudnoća se ponekad smatra faktorom rizika za PPP.)<ref name=":0"/><ref name=":2"/><ref name=":6"/> Pregled komplikacija povezanih s trudnoćom pokazao je određenu povezanost između hitnih carskih rezova, prekomjernog krvarenja, rupture maternice i mrtvorođenosti (između ostalih komplikacija) i naknadnog razvoja PPP-a; međutim, nekoliko pregledanih studija bilo je kontradiktorno i stoga ne postoji konsenzus koji može potvrditi vezu između problema povezanih s trudnoćom i PPP-om.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Način života i psihološki faktori, poput prethodne traume ili samohranog roditeljstva, također nisu bili uvjerljivi kao faktori koji doprinose PPP-u,<ref name=":8"/> iako je niz pacijenatica izvijestilo o percepciji da su društveni i izazovi povezani s trudnoćom uzrok njihovih epizoda PPP-a.<ref name=":8" /> ref name=":8" /><ref>{{Cite journal | vauthors = Glover L, Jomeen J, Urquhart T, Martin CR |date=27. 5. 2014 |title=Puerperal psychosis – a qualitative study of women's experiences |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02646838.2014.883597 |journal=Journal of Reproductive and Infant Psychology |language=en |volume=32 |issue=3 |pages=254–269 |doi=10.1080/02646838.2014.883597 |s2cid=144220513 |issn=0264-6838|url-access=subscription }}</ref> == Patofiziologija == Do sada, patofiziologija PPP-a nije dobro shvaćena i ostaje otvoreno polje tekućih istraživanja. Vodeće teorije koje se istražuju uključuju područja [[genetika|genetike]], [[hormon]]a, [[imunost]]i i procesa poremećaja spavanja.<ref name=":6" /> === Genetika === Neki nalazi ukazuju na povezanost između PPP-a i varijacija u [[gen]]ima [[serotoninski transporter|serotoninskih transportera]] i signalizacije ili promjena na specifičnim [[hromosom]]ima (npr. [[hromosom 16|16p13]] ili METTL13). Međutim, većina istraživanja posvećenih genetskom razumijevanju PPP-a procjenjivala je pacijentice koje imaju poznati bipolarni poremećaj, tako da ove povezanosti možda nisu specifične za PPP.<ref name=":6"/><ref name=":10" /><ref>{{cite journal | vauthors = Coyle N, Jones I, Robertson E, Lendon C, Craddock N | title = Variation at the serotonin transporter gene influences susceptibility to bipolar affective puerperal psychosis | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_2000-10-28_356_9240/page/1490 | journal = Lancet | volume = 356 | issue = 9240 | pages = 1490–1491 | date = oktobar 2000 | pmid = 11081536 | doi = 10.1016/S0140-6736(00)02877-4 | s2cid = 6095129 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jones I, Hamshere M, Nangle JM, Bennett P, Green E, Heron J, Segurado R, Lambert D, Holmans P, Corvin A, Owen M, Jones L, Gill M, Craddock N | display-authors = 6 | title = Bipolar affective puerperal psychosis: genome-wide significant evidence for linkage to chromosome 16 | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2007-07_164_7/page/1098 | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 164 | issue = 7 | pages = 1099–1104 | date = juli 2007 | pmid = 17606662 | doi = 10.1176/ajp.2007.164.7.1099 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kumar HB, Purushottam M, Kubendran S, Gayathri P, Mukherjee O, Murthy AR, Ghosh S, Chandra P, Reddy YC, Benegal V, Brahmachari SK, Jain S | display-authors = 6 | title = Serotonergic candidate genes and puerperal psychosis: an association study | journal = Psychiatric Genetics | volume = 17 | issue = 5 | pages = 253–260 | date = oktobar 2007 | pmid = 17728663 | doi = 10.1097/YPG.0b013e3280ae6cc3 | s2cid = 38216613 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thippeswamy H, Paul P, Purushottam M, Philip M, Jain S, Chandra PS | title = Estrogen pathway related genes and their association with risk of postpartum psychosis: A case control study | journal = Asian Journal of Psychiatry | volume = 26 | pages = 82–85 | date = april 2017 | pmid = 28483099 | doi = 10.1016/j.ajp.2017.01.014 }}</ref> === Hormoni === Uprkos značajnim hormonskim promjenama koje se javljaju tokom trudnoće i porođaja, postoji malo dokaza koji podržavaju hormonske uzroke PPP-a.<ref name=":6" /><ref name=":10" /> Promjene u [[CRH|kortikotropin-oslobađajućem hormonu]] (CRH) i [[ACTH|adrenokortikotropnom hormonu]] (ACTH), kao i brze promjene u [[estrogen]]u i [[progesteron]]u, poznati su efekti povezani s porođajem, a prisutni su i kod onih koje su pogođene i kod onih koje nisu pogođene PPP-om; stoga veza između hormonskih promjena i početka psihoze nije dobro podržana,<ref name=":6" /><ref name=":10"/> iako neki istraživači nastavljaju proučavati da li bi postporođajni poremećaji mogli biti povezani s razlikama u osjetljivosti na brze hormonske promjene.<ref>{{cite journal | vauthors = Schiller CE, Meltzer-Brody S, Rubinow DR | title = The role of reproductive hormones in postpartum depression | journal = CNS Spectrums | volume = 20 | issue = 1 | pages = 48–59 | date = februar 2015 | pmid = 25263255 | pmc = 4363269 | doi = 10.1017/S1092852914000480 }}</ref> Poznato je da estrogen utiče na različite [[neurotransmiter]]e, uključujući [[serotonin]] i [[dopamin]],<ref>{{cite journal | vauthors = Del Río JP, Alliende MI, Molina N, Serrano FG, Molina S, Vigil P | title = Steroid Hormones and Their Action in Women's Brains: The Importance of Hormonal Balance | journal = Frontiers in Public Health | volume = 6 | page = 141 | date = 2018 | pmid = 29876339 | pmc = 5974145 | doi = 10.3389/fpubh.2018.00141 | doi-access = free }}</ref> koje [[Dopaminska hipoteza o shizofreniji|istaknute teorije]] povezuju sa [[shizofrenija|shizofrenijom]];<ref>{{Cite book | vauthors = Stahl SM, Grady MM, Muntner N |title=Stahl's essential psychopharmacology: neuroscientific basis and practical applications |year=2021 |isbn=978-1-108-97529-2 |edition=Fifth |location=Cambridge, United Kingdom |oclc=1253443384}}</ref> međutim, istraživanja koncentracija estrogena i osjetljivosti dopaminskih receptora, te ispitivanja nadomjesne terapije estrogenom nakon porođaja, ne podržavaju povezanost između promjena estrogena i početka PPP-a.<ref name=":10"/> === Promjena imunskog sistema === Zbog iznadprosječnih stopa PPP-a kod osoba koje doživljavaju imunske komplikacije kao što su [[Anti-NMDA receptorski encefalitis|anti-N-metil-D-aspartat (NMDA) receptorski encefalitis]] i autoimunaki poremećaji štitnjače,<ref name=":3"/><ref name=":6"/> kao i poznati pojačani [[imunski odgovor]] nakon porođaja, neke teorije sugeriraju vezu između PPP-a i [[imunski sistem|imunskog sistema]].<ref name=":6"/><ref>{{cite journal | vauthors = Dazzan P, Fusté M, Davies W | title = Do Defective Immune System-Mediated Myelination Processes Increase Postpartum Psychosis Risk? | journal = Trends in Molecular Medicine | volume = 24 | issue = 11 | pages = 942–949 | date = novembar 2018 | pmid = 30348609 | pmc = 6224363 | doi = 10.1016/j.molmed.2018.09.002 }}</ref> Postoje neki dokazi koji povezuju PPP s promjenama u nivoima perifernih imunskih ćelija (npr. [[limfocit]]a i NK ili [[ćelija ubica|prirodnih ćelija ubica]]) koje putuju [[krvotok]]om, ali potrebna su daljnja istraživanja kako bi se identificirali specifični mehanizmi i tipovi ćelija koji bi mogli biti povezani s pojavom PPP.<ref name=":3"/> Nijedan direktan dokaz nije pokazao vezu između nivoa [[citokin]]a i PPP.<ref name=":3"/> === Poremećaj spavanja === Veza između poteškoća sa [[spavanje]]m i PPP nije snažno podržana dosadašnjim dokazima; međutim, neke studije su pokazale povećan rizik od postporođajne psihoze kod žena s bipolarnim poremećajem koje su imale manijske epizode izazvane poremećajem spavanja.<ref name=":6"/><ref>{{cite journal | vauthors = Lewis KJ, Di Florio A, Forty L, Gordon-Smith K, Perry A, Craddock N, Jones L, Jones I | display-authors = 6 | title = Mania triggered by sleep loss and risk of postpartum psychosis in women with bipolar disorder | journal = Journal of Affective Disorders | volume = 225 | pages = 624–629 | date = januar 2018 | pmid = 28889048 | doi = 10.1016/j.jad.2017.08.054 | s2cid = 205644290 | url = http://eprints.worc.ac.uk/5863/2/Manuscript_2017.07.03Mania%20triggered%20by%20sleep%20and%20risk%20of%20post%20partum_accepted_nohighlights.pdf }}</ref> == Dijagnoza i skrining == ===Dijagnoza=== [[Datoteka:Complete_blood_count_and_differential.jpg|thumb| Ne postoje testovi osmišljeni za dijagnosticiranje postporođajne psihoze. [[Kompletna krvna slika]], prikazana na slici gore, može biti dio početne obrade kako bi se isključili drugi organski uzroci psihotičnih simptoma.]] Ne prepoznaje se kao zaseban poremećaj, PPP je umjesto toga klasifikovan od strane DSM-V kao "Kratkoročni psihotični poremećaj s peripartalnim početkom".<ref name=":1" /><ref name=":6" /> Klinički zahtjevi za dijagnozu kratkotrajnog psihotičnog poremećaja zahtijevaju prisustvo barem jednog od sljedećih psihotičnih simptoma: deluzije, halucinacije, neorganizovan govor i/ili izrazito neorganizovano ili katatonično ponašanje.<ref name=":1" /> Dodatni zahtjevi uključuju da psihotični simptom traje između jednog dana i jednog mjeseca, što na kraju rezultira oporavkom osobe od prethodnog nivoa funkcionalne sposobnosti, i da simptomi nisu bolje povezani s drugom psihijatrijskom bolešću (uključujući posljedicu konzumiranja supstanci poput alkohola ili droga).<ref name=":1" /> Specifikator, "s peripartalnim početkom", zahtijeva razvoj gore navedenog u roku od 4 sedmice od porođaja.<ref name=":1" /> Ne postoje laboratorijski ili slikovni alati dostupni za dijagnosticiranje PPP-a, iako se mogu provesti različite laboratorijske analize i slikovni pregledi mozga kako bi se osiguralo da druge potencijalno zbunjujuće dijagnoze (npr. vaskularni poremećaji, infektivni delirij itd.) nisu uzrok pacijentovog stanja (vidi ''Diferencijalna'', '''Ostale neorganske postporođajne psihoze''' i '''Organske postporođajne psihoze''').<ref name=":6" /> To može uključivati, ali nije ograničeno na, kompletnu krvnu sliku, sveobuhvatni metabolički panel, analizu urina i skrining urina na lijekove, te testove za funkciju štitnjače; Daljnja obrada u kontekstu klasično neuroloških simptoma (kao što je konfuzija slična delirijumu) može uključivati [[magnetna rezonanca|magnetnu rezonancu]] (MRI), test [[uzorkovanje cerebrospinalne tečnosti|cerebrospinalne tečnosti]] (CSF) ili [[elektroencefalografija|elektroencefalogram]] (EEG).<ref name=":6" /> === Skrining === Još ne postoje alati za skrining za procjenu PPP-a, iako pružatelji usluga mogu odabrati korištenje standardnih skrininga za postporođajnu depresiju i maniju kako bi procijenili prisutnost ovih specifičnih simptoma.<ref name=":6" /> Pružateljima usluga i članovima porodice može biti teško identificirati PPP, zbog prisutnosti nekoliko simptoma koji su klasično povezani s drugim postporođajnim stanjima kao što je [[postporođajna depresija]], kao i preklapanja s često benignim promjenama koje prate novo roditeljstvo (anksioznost, razdražljivost, loš san).<ref name=":2"/><ref name=":6"/> Stoga, kliničke preporuke savjetuju pružaocima zdravstvene zaštite da direktno pitaju nove majke o mislima o samopovređivanju ili povrijeđivanju svojih majki i djece.<ref name=":0"/> === Diferencijalna === Prezentacija PPP-a uključuje veliku diferencijaciju koja se preklapa s neurološkim i psihijatrijskim bolestima i sindromima. Neurološki ili kognitivni simptomi poput dezorijentacije i konfuzije izazivaju zabrinutost zbog stanja koja organski utiču na [[mozak]]: to može uključivati autoimunske procese koji rezultiraju različitim oblicima [[encefalitis]]a, [[embolija|embolije]] (i drugih vaskularnih poremećaja) i infektivnih procesa.<ref name=":1"/><ref name=":6"/> Fizički uzroci kao rezultat hronične hormonske bolesti (npr. bolesti štitnjače, [[hiperparatireoidizam]]) ili komplikacije koje proizlaze iz porođaja, kao što je [[Sheehanov sindrom]] ili druge komplikacije koje proizlaze iz prekomjernog gubitka krvi, također treba procijeniti.<ref name=":2"/><ref name=":6"/> Moraju se uzeti u obzir i druga psihijatrijska stanja: [[postporođajna depresija]], poremećaji [[anksioznost]]i i postporođajni opsesivno-kompulzivni poremećaj mogu imati mnogo preklapajućih simptoma sa PPP.<ref name=":6" /> Konačno, treba isključiti psihozu kao rezultat različitih supstanci (uključujući lijekove poput [[steroid]]a).<ref name=":6" /> Ako se radi o prvoj epizodi psihoze, novonastali bipolarni poremećaj i [[shizofrenija]] se ne mogu isključiti; dijagnoza ovih poremećaja zasniva se na vremenu i učestalosti epizoda.<ref name=":1"/> == Liječenje == Iako se svaki slučaj razmatra individualno, općenito, PPP se procjenjuje kao psihijatrijska hitnost i zahtijeva prijem u psihijatrijsku bolnicu radi bliske njege.<ref name=":2"/><ref name=":6"/> Ovaj prijem može biti u psihijatrijsku jedinicu za majku i dijete ili opću psihijatrijsku jedinicu za odrasle, ovisno o dostupnosti u određenoj zemlji i području.<ref name=":0"/><ref name=":6"/> Budući da malo jedinica, posebno u Sjedinjenim Američkim Državama, nudi usluge za majku i dijete, pacijenti mogu biti otpušteni kući čim se razriješe najgore brige za sigurnost pacijentica i djeteta, iako pacijentica možda još uvijek ima neke simptome PPP-a; Na ovaj način, pacijentice primaju njegu kako bi spriječili nanošenje štete sebi i drugima, ali se vraćaju kući kako bi se brinuli o svojoj djeci i promovirali povezivanje čim to budu mogli.<ref name=":0"/><ref name=":6"/> Planovi liječenja sastoje se od kombinacije edukacije, lijekova i bliske njege i podrške nakon intervencije;<ref name=":0"/><ref name=":6"/> glavni ciljevi njege uključuju poboljšanje sna i psihotskh simptoma, uz pomoć u minimiziranju većih promjena raspoloženja, poput depresije i manije.<ref name=":6"/> Medicinski tretman obično uključuje [[elektrokonvulzivna terapija|ECT]], [[benzodiazepin]]a, [[litij]] i/ili [[antipsihotik]]e.<ref name=":0"/><ref name=":2"/><ref name=":6"/> [[Slika:ThymatronIV.jpg|thumb|[[Elektrokonvulzivna terapija|Elektrokonvulzivna terapija (EKT)]] je jedan od dostupnih tretmana za postporođajnu psihozu.]] === Elektrokonvulzivna terapija (EKT) === [[Elektrokonvulzivna terapija|EKT]] ima dugu i dobro dokumentiranu historiju kao psihijatrijski tretman, počevši od 1938. godine, s velikim brojem literature koja podržava njenu učinkovitost i sigurnost kod različitih psihijatrijskih stanja, uključujući [[psihoza|psihozu]].<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Focht |first1=Amanda |last2=Kellner |first2=Charles H. |date=mart 2012 |title=Electroconvulsive Therapy (ECT) in the Treatment of Postpartum Psychosis |url=https://journals.lww.com/00124509-201203000-00010 |journal=The Journal of ECT |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=31–33 |doi=10.1097/YCT.0b013e3182315aa8 |pmid=22330704 |issn=1095-0680|url-access=subscription }}</ref><ref name=":14">{{Cite journal |last1=Gazdag |first1=Gábor |last2=Ungvari |first2=Gabor S. |date=4. 1. 2019 |title=Electroconvulsive therapy: 80 years old and still going strong |journal=World Journal of Psychiatry |volume=9 |issue=1 |pages=1–6 |doi=10.5498/wjp.v9.i1.1 |issn=2220-3206 |pmc=6323557 |pmid=30631748 |doi-access=free }}</ref> Međutim, iako se koristi za PPP više od 50 godina, podaci o njegovoj efikasnosti u PPP-u su ograničeni na značajan broj serija slučajeva i različitih retrospektivnih studija usklađenih kohorti.<ref name=":13"/> Postoji malo neželjenih efekata povezanih s ECT-om, iako je zabilježen poremećaj kratkoročnog pamćenja (<6 mjeseci).<ref name=":14"/> Pacijentice koja ne vole dugotrajne psihijatrijske lijekove mogu preferirati ECT, posebno s obzirom na minimalan i kratkoročni uticaj koji lijekovi povezani s ECT-om (npr. lijekovi za opuštanje mišića i anesteziju) izgleda imaju na dojenje (u poređenju s psihijatrijskim lijekovima).<ref name=":13"/> Prema sadašnjim preporukama, ECT se smatra opcijom za PPP kada su lijekovi neefikasni.<ref name=":6"/> === Litij === [[Litij]] je psihijatrijski lijek koji se obično klasifikuje kao "stabilizator raspoloženja" i često se koristi za liječenje bipolarnog poremećaja.<ref name=":15">{{Cite book |last=Stahl |first=Stephen M. |title=Stahl's essential psychopharmacology: neuroscientific basis and practical applications |url=https://archive.org/details/stahlsessentialp0000step |year=2021 |others=Meghan M. Grady, Nancy Muntner |isbn=978-1-108-97529-2 |edition=Fifth |location=Cambridge, United Kingdom |oclc=1253443384}}</ref> Za PPP, litijum se može primjenjivati kao lijek samostalno ("monoterapija") ili kao dodatni lijek s drugim psihijatrijskim lijekovima ("dodatna terapija").<ref name=":6" /> Istraživanja su pokazala snažne dokaze o učinkovitosti litijuma kao monoterapije u sprječavanju ponovljenih epizoda psihoze, posebno u usporedbi s upotrebom samo antipsihotika,<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":10" /> a trenutne preporuke sugeriraju da je to prva linija liječenja za PPP kod pacijenata za koje je to sigurno<ref name=":0" /><ref name=":2"/><ref name=":6"/> (litij se ne preporučuje pacijentima s teškim bolestima bubrega ili srca, disfunkcijom štitnjače, [[Brugadain sindrom|Brugadainim sindromom]] ili koji imaju poznate alergije na lijekove).<ref name=":16">{{Citation |title=Lithium |year=2020 |url=https://www.cambridge.org/core/books/prescribers-guide/lithium/099A984143AB62AFD4A8A04EB4BE74B7 |work=Prescriber's Guide: Stahl's Essential Psychopharmacology |pages=415–420 |editor-last=Stahl |editor-first=Stephen M. |edition=7 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108921275.071 |isbn=978-1-108-92601-0 |access-date=23. 1. 2023|url-access=subscription }}</ref> Litij je povezan s [[nuspojava]]ma na fetus kada se uzima tokom trudnoće, uključujući abnormalnosti tijela i srca (npr. [[Ebsteinova anomalija]]); ovi efekti su dokumentirani u svim tromjesečjima, ali veći rizici, posebno za strukturne probleme srca i [[Pobačaj|spontani abortus]], obično se javljaju kod izloženosti u prvom tromjesečju.<ref name=":16"/><ref>{{Cite journal |last1=Fornaro |first1=Michele |last2=Maritan |first2=Elena |last3=Ferranti |first3=Roberta |last4=Zaninotto |first4=Leonardo |last5=Miola |first5=Alessandro |last6=Anastasia |first6=Annalisa |last7=Murru |first7=Andrea |last8=Solé |first8=Eva |last9=Stubbs |first9=Brendon |last10=Carvalho |first10=André F. |last11=Serretti |first11=Alessandro |last12=Vieta |first12=Eduard |last13=Fusar-Poli |first13=Paolo |last14=McGuire |first14=Philip |last15=Young |first15=Allan H. |date=1. 1. 2020 |title=Lithium Exposure During Pregnancy and the Postpartum Period: A Systematic Review and Meta-Analysis of Safety and Efficacy Outcomes |url=http://ajp.psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.ajp.2019.19030228 |journal=American Journal of Psychiatry |language=en |volume=177 |issue=1 |pages=76–92 |doi=10.1176/appi.ajp.2019.19030228 |pmid=31623458 |s2cid=202253605 |issn=0002-953X|hdl=2445/148139 |hdl-access=free }}</ref> Litij je još uvijek također preporučeni lijek za prevenciju psihotičnih epizoda kod osoba koje imaju poznatu historiju bipolarnog poremećaja i/ili prethodne epizode PPP-a.<ref name=":2"/><ref name=":6"/> Poželjna strategija za preventivnu medikaciju je početak uzimanja litija odmah nakon porođaja, minimizirajući izloženost fetusa litiju dok je u maternici.<ref name=":6"/> Međutim, liječenje tokom cijele trudnoće može biti opravdano ako je prikladno za liječenje bipolarnog poremećaja,<ref name=":11"/> i dozira se prema odgovarajućem medicinskom savjetu za pacijenticin trimestar.<ref name=":12"/> Učinkovitost litija zasniva se na postizanju optimalnog nivoa u krvi pojedinca, što obično zahtijeva češće analize krvi i prilagođavanje doze lijekova, kako bi se pronašao i održao odgovarajući nivo.<ref name=":16"/> Prestanak uzimanja litija zahtijeva sporo i postepeno ukidanje; nagli prekid lijeka može dovesti do recidiva simptoma i suicidalnih misli.<ref name=":16"/> === Benzodiazepini === [[Benzodiazepini]] su klasa lijekova koja se često koristi za [[anksiozni poremećaj]] i [[nesanica|nesanicu]], iako također imaju ulogu kao dodatni lijek za psihozu i [[delirij]].<ref name=":18">{{Cite book |last=Stahl |first=Stephen M. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/9781108921275/type/book |title=Prescriber's Guide: Stahl's Essential Psychopharmacology |date=19. 11. 2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-92127-5 |edition=7 |doi=10.1017/9781108921275.075}}</ref> Prema maloj studiji provedenoj na 64 žene, benzodiazepini su imali blagi, ali pozitivan učinak u smanjenju psihoze kao sekvencijalno dodani lijekovi za liječenje PPP (pored litija i antipsihotika);<ref name=":19">{{Cite journal |last1=Bergink |first1=Veerle |last2=Burgerhout |first2=Karin M. |last3=Koorengevel |first3=Kathelijne M. |last4=Kamperman |first4=Astrid M. |last5=Hoogendijk |first5=Witte J. |last6=Lambregtse-van den Berg |first6=Mijke P. |last7=Kushner |first7=Steven A. |date=1. 2. 2015 |title=Treatment of psychosis and mania in the postpartum period |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2015-02_172_2/page/114 |journal=The American Journal of Psychiatry |volume=172 |issue=2 |pages=115–123 |doi=10.1176/appi.ajp.2014.13121652 |issn=1535-7228 |pmid=25640930}}</ref> zbog malog broja potkrepljujućih podataka, benzodiazepini se trenutno preporučuju samo kao dodatni lijek uz litij i/ili [[antipsihotik]]e, obično u slučaju kontinuiranog poremećaja spavanja uprkos upotrebi drugih lijekova.<ref name=":2" /><ref name=":6" /> [[Datoteka:Olanzapine_Mylan_10mg_comprimés_pelliculés.jpg|thumb|Olanzapin (Zyprexa), antipsihotik druge generacije koji se može propisati za postporođajnu psihozu]] === Antipsihotici === [[Antipsihotici]] su preferirana klasa lijekova koji se koriste za liječenje opće psihoze, uključujući [[poremećaje iz spektra šizofrenije]].<ref name=":18"/> Malo studija pruža dokaze o efikasnosti upotrebe antipsihotika u postporođajnoj postporođajnoj psihozi (PPP), s izuzetkom jedne studije na 64 žene koja je ispitivala upotrebu antipsihotika kao samostalnog lijeka i u kombinaciji s litijem.<ref name=":19"/> U ovoj studiji, upotreba antipsihotika bila je efikasna u oba scenarija, ali ne toliko efikasna kao [[litij]] korišten sam.<ref name=":19"/> Uprkos ovim ograničenim dokazima u PPP specifično, sanašnje preporuke uključuju upotrebu antipsihotika kao dodatnog lijeka za pacijente koji primaju litij ili upotrebu antipsihotika samostalno za one koji ne mogu tolerirati litij.<ref name=":6"/> Izbor antipsihotika zavisi od ljekara i slučaja, s velikim brojem dostupnih lijekova koji nude niz nijansiranih efekata. Smjernice za liječenje se uglavnom zasnivaju na preporukama i podacima pacijentica sa shizofrenijom koje ostanu trudne.<ref name=":20">{{Cite journal |last1=Smith |first1=Beth |last2=Dubovsky |first2=Steven L. |date=2. 11. 2017 |title=Pharmacotherapy of mood disorders and psychosis in pre- and post-natal women |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14656566.2017.1391789 |journal=Expert Opinion on Pharmacotherapy |language=en |volume=18 |issue=16 |pages=1703–1719 |doi=10.1080/14656566.2017.1391789 |pmid=29019422 |s2cid=46850504 |issn=1465-6566|url-access=subscription }}</ref> [[Apsihotici prve generacije]] imaju dužu historiju upotrebe, efikasnosti i sigurnosti u trudnoći, posebno [[hlorpromazin]] i [[haloperidol]].<ref name=":20"/> Ipak, [[antipsihotici druge generacije]] mogu biti poželjniji u odnosu na antipsihotike prve generacije zbog smanjenog rizika od [[ekstrapiramidalni simptom|ekstrapiramidalnih simptoma]] (npr. nekontrolisani pokreti, [[tremor]] ili kontrakcije mišića).<ref>{{Cite journal |last1=Leucht |first1=Stefan |last2=Corves |first2=Caroline |last3=Arbter |first3=Dieter |last4=Engel |first4=Rolf R. |last5=Li |first5=Chunbo |last6=Davis |first6=John M. |date=3. 1. 2009 |title=Second-generation versus first-generation antipsychotic drugs for schizophrenia: a meta-analysis |journal=Lancet |volume=373 |issue=9657 |pages=31–41 |doi=10.1016/S0140-6736(08)61764-X |issn=1474-547X |pmid=19058842|s2cid=1071537 }}</ref> === Dojenje === Prekid kontinuiranog kontakta s [[dojenče]]tom može se dogoditi tokom hospitalizacije i liječenja, što može uticati na kapacitet [[dojenje|dojenja]];<ref name=":6"/> bolničke jedinice mogu osigurati upotrebu pumpice za grudi kako bi ublažile ovu zabrinutost.<ref name=":6"/> Treba razmotriti i strategije i zabrinutosti u vezi s dojenjem i njegovim utjecajem na san, jer loš san povezan s noćnim hranjenjem može pogoršati ili odgoditi oporavak pacijenta; alternative mogu uključivati socijalnu podršku i hranjenje na bočicu tokom noći kako bi se pacijentu omogućilo dovoljno odmora.<ref name=":6"/> Učinci različitih lijekova tokom dojenja slabo su proučeni.<ref name=":20"/> Prema jednom sistematskom pregledu koji je procijenio 37 različitih izvještaja o upotrebi antipsihotika kod 206 dojenčadi, [[olanzapin]] ima najjače dokaze o niskoj izloženosti dojenčadi putem majčinog mlijeka, dok manji broj izvještaja podržava slično nisku izloženost za upotrebu [[kvetiapin]]a i [[ziprasidon]]a.<ref>{{Cite journal |last=Uguz |first=Faruk |date=juni 2016 |title=Second-Generation Antipsychotics During the Lactation Period: A Comparative Systematic Review on Infant Safety |journal=Journal of Clinical Psychopharmacology |volume=36 |issue=3 |pages=244–252 |doi=10.1097/JCP.0000000000000491 |issn=1533-712X |pmid=27028982|s2cid=38589732 }}</ref> [[Hlorpromazin]] također pokazuje minimalan prijenos na dojenče putem majčinog mlijeka.<ref>{{Cite journal |last1=Newton |first1=Edward R. |last2=Hale |first2=Thomas W. |date=decembar 2015 |title=Drugs in Breast Milk |url=https://journals.lww.com/00003081-201512000-00017 |journal=Clinical Obstetrics & Gynecology |language=en |volume=58 |issue=4 |pages=868–884 |doi=10.1097/GRF.0000000000000142 |pmid=26457856 |issn=0009-9201|url-access=subscription }}</ref> Još ne postoji konsenzus o sigurnosti ili nivou litija prisutnog u [[majčino mlijko|majčinom mlijeku]], iako nekoliko smjernica i pregleda ne smatra da predstavlja apsolutnu opasnost za dojenče, što bi trebalo isključiti njegovu upotrebu.<ref name=":21">{{Citation |title=Lithium |year=2006 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501153/ |work=Drugs and Lactation Database (LactMed®) |place=Bethesda (MD) |publisher=National Institute of Child Health and Human Development |pmid=30000212 |access-date=24. 1. 2023}}</ref> Nekoliko izvještaja opisuje sigurnu upotrebu litijuma tokom dojenja bez primjetnih efekata kod dojenčeta, iako trajni efekti nisu dobro proučeni.<ref name=":21" /> Kao i kod odraslih, upotreba litija kod dojenčadi zahtijeva pažljivo praćenje nivoa litija u [[krvni serum|serumu]], prilagođavanje doze i sve nuspojave; stoga, sposobnost pacijenta da održi praćenje treba uzeti u obzir i kada se litij može koristiti.<ref name=":21"/> Kratkodjelujući benzodiazepini, poput [[lorazepam]]a, preferiraju se iz ove klase lijekova jer pokazuju niže nivoe koji prolaze kroz [[majčino mlijeko]] i nema prijavljenih [[nuspojava]] kod dojenčadi.<ref>{{Citation |last1=Raza |first1=Sehar K. |title=Postpartum Psychosis |year=2022 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK544304/ |work=StatPearls |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=31335024 |access-date=24. 1. 2023 |last2=Raza |first2=Syed}}</ref><ref>{{Citation |title=Lorazepam |year=2006 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501231/ |work=Drugs and Lactation Database (LactMed®) |place=Bethesda (MD) |publisher=National Institute of Child Health and Human Development |pmid=30000290 |access-date=24. 1. 2023}}</ref> == Prognoza i ishodi == Simptomi mogu trajati različito dugo (do godinu dana u 25% slučajeva) uprkos adekvatnom liječenju.<ref name=":6"/> Uprkos tome što većina pojedinaca (50-80%) doživi epizodu recidiva i razvoj hroničnih psihijatrijskih poremećaja (kao što je bipolarni poremećaj iz spektra), očekuje se da će te iste osobe moći nastaviti normalne aktivnosti svog svakodnevnog života sa istim nivoom funkcionalnosti kao što su ga ranije imale.<ref name=":6" /><ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Gilden J, Kamperman AM, Munk-Olsen T, Hoogendijk WJ, Kushner SA, Bergink V | title = Long-Term Outcomes of Postpartum Psychosis: A Systematic Review and Meta-Analysis | language = English | journal = The Journal of Clinical Psychiatry | volume = 81 | issue = 2 | page = 10750 | date = mart 2020 | pmid = 32160423 | doi = 10.4088/JCP.19r12906 | s2cid = 212677987 }}</ref> Od manjine osoba koje dožive PPP i odluče se za još jednu trudnoću, dokazi pokazuju da će oko 33% imati ponovljenu psihotsku epizodu.<ref name=":6"/><ref name=":11"/> Ostali faktori koji doprinose lošijoj prognozi uključuju iskustvo PPP-a koje je ograničeno na postporođajni period (a ne dijagnozu bipolarnog poremećaja, naprimjer), duže početne psihotske epizode i veću težinu početne epizode.<ref name=":6" /><ref name=":11" /> Smatra se da se [[čedomorstvo]] (ili [[djetinjstvo]]) javlja u 1/4% slučajeva PPP-a,<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":5">{{cite journal | vauthors = Brockington I | title = Suicide and filicide in postpartum psychosis | journal = Archives of Women's Mental Health | volume = 20 | issue = 1 | pages = 63–69 | date = februar 2017 | pmid = 27778148 | pmc = 5237439 | doi = 10.1007/s00737-016-0675-8 }}</ref> a neki dokazi ukazuju na to da su ovi incidenti češće povezani s epizodama PPP-a koje karakteriziraju više depresivnih simptoma.<ref name=":5"/> == Epidemiologija == PPP je rijedak, prijavljeno je da se javlja kod otprilike jedan do dva od svakih 1000 porođaja (0,9 do 2,6 na 1.000).<ref name=":6"/><ref>{{Cite journal |last1=VanderKruik |first1=Rachel |last2=Barreix |first2=Maria |last3=Chou |first3=Doris |last4=Allen |first4=Tomas |last5=Say |first5=Lale |last6=Cohen |first6=Lee S. |last7=Maternal Morbidity Working Group |date=28. 7. 2017 |title=The global prevalence of postpartum psychosis: a systematic review |journal=BMC Psychiatry |volume=17 |issue=1 |page=272 |doi=10.1186/s12888-017-1427-7 |issn=1471-244X |pmc=5534064 |pmid=28754094 |doi-access=free }}</ref> Smatra se da prijavljeni slučajevi potcjenjuju stvarnu pojavu postporođajnog postporođajnog sindroma (PPP) zbog vjerovatnoće da neke osobe izbjegavaju hospitalizaciju kako bi izbjegle odvajanje od svog djeteta (posebno na mjestima bez odjeljenja za majku i dijete) ili straha od stigme, kao i vjerovatnoće pogrešne dijagnoze s drugim postporođajnim poremećajima.<ref name=":12"/> Prvi mjesec nakon porođaja povezan je s većim relativnim rizikom od prijema u bolnicu zbog psihoze u poređenju s drugim periodima u životu pojedinca.<ref>{{Cite journal |last1=Tschinkel |first1=S. |last2=Harris |first2=M. |last3=Le Noury |first3=J. |last4=Healy |first4=D. |date=april 2007 |title=Postpartum psychosis: two cohorts compared, 1875-1924 and 1994-2005 |url=https://archive.org/details/sim_psychological-medicine_2007-04_37_4/page/528 |journal=Psychological Medicine |volume=37 |issue=4 |pages=529–536 |doi=10.1017/S0033291706009202 |issn=0033-2917 |pmid=17076918|s2cid=1820395 }}</ref> Iako nijedan specifični genetički faktor nije povezan sa PPP-om, porodična ili lična anamneza bipolarnog poremećaja snažno je povezana sa većim rizikom od epizoda PPP-a (vidi '''Faktori rizika''').<ref name=":6"/> ==Anamneza== Postporođajna psihoza je prepoznata u ranijim izdanjima DSM-a (I i II), prvo kao involutivna psihotska reakcija, a kasnije kao psihoza sa porođajem.<ref name=":62">{{Cite journal |last=Spinelli |first=Margaret |date=1. 10. 2021 |title=Postpartum psychosis: a diagnosis for the DSMV |journal=Archives of Women's Mental Health |language=en |volume=24 |issue=5 |pages=817–822 |doi=10.1007/s00737-021-01175-8 |pmid=34494144 |s2cid=237437052 |issn=1435-1102}}</ref> U DSMIII je uklonjen nakon argumenata da se psihijatrijski poremećaji povezani s trudnoćom i porođajem ne razlikuju od drugih psihijatrijskih bolesti; tek je nedavno ponovo prepoznat izdanjem DSM-IV iz 1994. godine, kada je specifikator "s početkom nakon porođaja" uključen za različite dijagnoze.<ref name=":62"/> Između 16. i 18. stoljeća objavljeno je oko 50 kratkih izvještaja o postporođajnoj psihozi; među njima je i zapažanje da se ove psihoze mogu ponoviti,<ref>Van Foreest P (1609) Puerperas nonnunquam phreniticas fierit & sineglectim habeantur, sibi ipsis vim inferre. Observationes, scholio 7, lib. 10.</ref> i da se javljaju i kod dojilja i kod žena koje ne doje.<ref>Bartholomaeo de Battista a St Georgio (1784) Von der Tollsucht den Kindbetterinnen, in his Abhandlung von den Krankheiten des schönen Geschlechtes, Vienna, Sonnleithner, pages 113-114 in the 1819 edition.</ref> U 1797., [[Johann Friedrich Osiander|Osiander]], akušer iz [[Tübingen]]a, detaljno je opisao dva slučaja koja su značajno doprinijela poznavanju ovog poremećaja u to vrijeme.<ref>Osiander F B (1797). Neue Denkwürdigkeiten für Ärzte und Geburtshelfer. Göttingen, Rosenbusch, volume 1, pages 52-89, 90-128. These cases have been translated in reference 86, p19-30.</ref> U 1819., Esquirol je proveo istraživanje slučajeva primljenih u Salpêtrière i bio pionir dugoročnih studija.<ref>Esquirol J E D (1819) De l'aliénation mentale des nouvelles accouchées et des nourrices. Annuaires Médicales-chirurgiques des Hôpitaux de Paris 1: 600-632.</ref> Od tada je puerperalna psihoza postala široko poznata medicinskoj struci. U narednih 200 godina objavljeno je preko 2.500 teza, članaka i knjiga. Među tim brojnim doprinosima bilo je i Delayevo jedinstveno istraživanje korištenjem serijske kiretaže <ref>Delay J, Boitelle G, Corteel A (1948. Les psychoses du postpartum: étude cyto-hormonale. Semaines d'Hôpitaux de Paris 24: 2891-2901.</ref> i Kendellova studija povezanosti podataka koja upoređuje dvije godine prije i dvije godine nakon rođenja.<ref name="Kendell_1987"/> U posljednjih nekoliko godina, dvije monografije su pregledale preko 2.400 radova, detaljno opisujući više od 4.500 slučajeva [[psihoza]] u trudnoći iz literature i ličnu seriju od više od 320 slučajeva.<ref>Brockington I F (2014) What is Worth Knowing about 'Puerperal Psychosis'. Bredenbury, Eyry Press. A pdf of this limited edition can be obtained gratis on email request to i.f.brockington@bham.ac.uk.</ref><ref name="Brockington_2017"/> ==Postporođajni bipolarni poremećaj== ===Znaci i simptomi=== Oko 40% pacijenata koji imaju postporođajni bipolarni poremećaj imaju puerperalnu [[manija|maniju]],<ref>Meltzer E S, Kumar R (1985) Puerperal mental illness, clinical features and classification: a study of 142 mother-and-baby admissions. British Journal of Psychiatry 147: 647-654.</ref><ref name="Brockington_1996">{{cite book |title=Motherhood and Mental Health. |url=https://archive.org/details/motherhoodmental0000broc |vauthors=Brockington IF |date=1996 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}}</ref>{{rp|217}} s povećanom energijom ili aktivnošću i društvenošću, smanjenom potrebom za snom, brzim razmišljanjem i govorom pod pritiskom, euforijom i razdražljivošću, gubitkom inhibicije, nasiljem, nepromišljenošću i grandioznošću (uključujući religijske i ekspanzivne deluzije); puerperalna manija se smatra posebno teškom, s izrazito neorganiziranim [[govor]]om, ekstremnim uzbuđenjem i erotikom.<ref name="Brockington_1996"/>{{rp|212–213}} Deluzije su povezane s ovim poremećajem (uključujući deluzijsku [[parazitoza|parazitozu]],<ref name="pmid10706019">{{cite journal | vauthors = Ahokas A, Aito M, Turiainen S | title = Association between oestradiol and puerperal psychosis | journal = Acta Psychiatrica Scandinavica | volume = 101 | issue = 2 | pages = 167–9; discussion 169–70 | date = februar 2000 | pmid = 10706019 | doi = 10.1034/j.1600-0447.2000.96005.x | s2cid = 42278657 }}</ref> [[sindrom zabludne identifikacije]],<ref name="pmid2029683">{{cite journal | vauthors = Silva JA, Leong GB, Longhitano M, Botello TE | title = Delusion of fetal duplication in a Capgras patient | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-psychiatry_1991-02_36_1/page/46 | journal = Canadian Journal of Psychiatry | volume = 36 | issue = 1 | pages = 46–7 | date = februar 1991 | pmid = 2029683 | doi = 10.1177/070674379103600109 | s2cid = 39442045 }}</ref> i poricanje trudnoće ili porođaja<ref>{{cite thesis | vauthors = Martin MG | date = 1980 | title = Étude sur la folie puerpérale. | degree = Ph.D. | location = Lille }} case 20.</ref>), kao i halucinacije,<ref>Weill M (1851) Considération générales sur la folie puerpérale. Thèse, Strasbourg, case 10.</ref> poremećaji volje i samopouzdanja,<ref>Capelle J (1929) Puerpéralité et psychoses. Thèse, Bordeaux, case 13.</ref> [[katalepsija]] i drugi simptomi [[katatonija|katatonije]],<ref>Scherer M (1905) Über die Geistesstörungen beim Zeugungs- und Fortplanzungs-geschäft des Weibes. Inaugural-Dissertation, Kiel, case 6.</ref> samopovređivanje <ref>Rocher G (1877) Étude sur la folie puerpérale. Thèse, Paris, case 5.</ref> i drugi teški poremećaji raspoloženja.<ref name=":12" /> Historijski gledano, literatura iz 18. stoljeća također opisuje simptome koji se danas obično ne dokumentiraju, poput rimovanja govora,<ref>Hoffmann F (1721) De primipara ex terrore facta maniaca et feliciter restituta. Dec. III, casus III, pages 125-127.</ref> poboljšani intelekt,<ref>Reichard (1787) Eine heftige Raseren von zurückgetretener Milch, vorzüglich durch den Hurhamschen Spiessglas-Wein geheilt. Stark's Neues Archiv für die Geburtshülfe, Frauenzimmer und neugebohrner Kinder-Krankheiten 1: 78-89.</ref> and enhanced perception.<ref>Osiander F B (1797). Neue Denkwürdigkeiten für Ärzte und Geburtshelfer. Göttingen, Rosenbusch, volume 1, pages 90-128.</ref> Dodatnih 25% ima akutni polimorfni (cikloidni) sindrom, koji je promjenjivo kliničko stanje, s prolaznim deluzijama, fragmentima drugih sindroma, ekstremnim strahom ili ekstazom, zbunjenošću, konfuzijom i poremećajima motiliteta za simptom. U prošlosti su neki stručnjaci ovo smatrali patognomoničkim (specifičnim) za puerperalnu psihozu, ali ovaj sindrom se nalazi i u drugim okruženjima, ne samo u reproduktivnom procesu, i kod muškaraca. Ove psihoze su smještene u [[SZO|Svjetsku zdravstvenu organizaciju]] [[ICD-10]] pod rubrikom akutnih i prolaznih psihotskih poremećaja.<ref>World Health Organization (1992) The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders: Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines, Geneva, World Health Organization, pages 101-102.</ref> U opštoj psihijatriji, manijski i cikloidni sindromi se smatraju različitim, ali, dugoročnim proučavanjima među ženama u porođaju, bipolarne i cikloidne varijante se isprepliću u širokom spektru kombinacija; u tom kontekstu, čini se najboljim smatrati ih članovima iste 'bipolarne/cikloidne' grupe. Zajedno, manijske i cikloidne varijante čine oko dvije trećine psihoza u porođaju.<ref name="Brockington_2017">{{cite book |title=The Psychoses of Menstruation and Childbearing. |vauthors=Brockington IF |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |pages=1–278}}</ref>{{rp|177}} ===Dijagnoza=== Postporođajni bipolarni poremećaji moraju se razlikovati od dugog popisa organskih psihoza koje se mogu pojaviti u babinju, te od drugih neorganskih psihoza; obje ove grupe opisane su u nastavku. Također ih je potrebno razlikovati od drugih psihijatrijskih poremećaja povezanih s porođajem, kao što su anksiozni poremećaji, depresija, posttraumatski stresni poremećaj, poremećaji pritužbi i poremećaji vezivanja (emocionalno odbacivanje dojenčeta), koji povremeno uzrokuju dijagnostičke poteškoće. Klinička procjena zahtijeva prikupljanje anamneze od same majke i, budući da je često teško bolesna, bez uvida i nesposobna dati jasan prikaz događaja, od barem jednog bliskog rođaka. Izvještaj socijalnog radnika i, kod majki primljenih u bolnicu, zapažanja medicinskih sestara su izvori informacija od velike vrijednosti. Fizički pregled i laboratorijska ispitivanja mogu otkriti somatske bolesti koje kompliciraju akušerske događaje, što ponekad izaziva psihozu. Važno je pribaviti evidenciju o prethodnim epizodama mentalnih bolesti i, kod pacijenata s višestrukim epizodama, sastaviti sažetak cijelog toka njene psihijatrijske historije u odnosu na njen život. U 10. izdanju [[Međunarodna klasifikacija bolesti|Međunarodne klasifikacije bolesti]], objavljenom 1992. godine, preporuka je da se ovi slučajevi klasificiraju prema obliku bolesti, bez isticanja postporođajnog stanja. Međutim, postoji kategorija F53.1, pod nazivom 'teški mentalni i poremećaji ponašanja povezani s puerperijumom', koja se može koristiti kada nije moguće dijagnosticirati neku vrstu afektivnog poremećaja ili shizofrenije. Dijagnostički i statistički priručnik Američkog udruženja psihijatara, čije je 5. izdanje objavljeno u maju 2013. godine, dozvoljava upotrebu 'specifikatora početka u periodu nakon porođaja' u epizodama manije, hipomanije ili velike depresije ako se simptomi javljaju tokom trudnoće ili prve četiri sedmice puerperija. Neprepoznavanje postporođajne psihoze i njene složenosti nije od pomoći kliničarima, epidemiolozima i drugim istraživačima.<ref name = "Brockington_2017" />{{rp|166}} ===Pojavne grupe === Postporođajna bipolarna bolest pripada bipolarnom spektru, čiji poremećaji postoje u dva kontrastna oblika – maniji i depresiji. U velikoj mjeri su nasljedni,<ref name="pmid558030">{{cite journal | vauthors = Bertelsen A, Harvald B, Hauge M | title = A Danish twin study of manic-depressive disorders | journal = The British Journal of Psychiatry: The Journal of Mental Science | volume = 130 | issue = 4| pages = 330–51 | date = april 1977 | pmid = 558030 | doi = 10.1192/bjp.130.4.330 | s2cid = 23050201 }}</ref> i pogođene osobe (manje od 1% populacije <ref name="pmid27566286">{{cite journal | vauthors = Ferrari AJ, Stockings E, Khoo JP, Erskine HE, Degenhardt L, Vos T, Whiteford HA | title = The prevalence and burden of bipolar disorder: findings from the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = Bipolar Disorders | volume = 18 | issue = 5 | pages = 440–50 | date = august 2016 | pmid = 27566286 | doi = 10.1111/bdi.12423 | hdl = 11343/291577 | s2cid = 46097223 | hdl-access = free }}</ref>) imaju cjeloživotnu sklonost (dijatezu) razvoju psihotičnih epizoda u određenim okolnostima. 'Okidači' uključuju niz farmaceutskih sredstava, hirurške operacije, nadbubrežne kortikosteroide, sezonske promjene, menstruaciju i porođaj. Istraživanje puerperalne manije stoga nije proučavanje 'samostalne bolesti', već istraživanje okidača bipolarnog poremećaja koji uzrokuju porođaj. Psihoze izazvane u prve dvije sedmice nakon porođaja – između prvog postporođajnog dana (ili čak tokom porođaja<ref name = "Brockington_2017" />{{rp|115–116}} do otprilike 15. dana – komplikuju otprilike 1/1.000 trudnoća.<ref name="Kendell_1987">{{cite journal | vauthors = Kendell RE, Chalmers JC, Platz C | title = Epidemiology of puerperal psychoses | journal = The British Journal of Psychiatry | volume = 150 | issue = 5| pages = 662–73 | date = maj 1987 | pmid = 3651704 | doi = 10.1192/bjp.150.5.662 | s2cid = 4613996 }}</ref> Ponekad se stiče utisak da je ovo jedini okidač povezan s rađanjem. Ali postoje dokazi o četiri druga okidača – kasni postporođajni period,<ref name="Brockington_2017" />{{rp|200–204}} prepartum,<ref name="Brockington_2017" />{{rp|190–195}} post-abortion<ref name="Brockington_2017" />{{rp|184–190}} i odvikavanje.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|204–206}} Marcé, široko smatran autoritetom za puerperalne psihoze,<ref>{{cite book | vauthors = Marcé LV | date = 1858 | title = Traité de la Folie des Femmes Enceintes, des Nouvelles Accouchées et des Nourrices, et Considérations Médico-légales qui se rattachent à ce sujet. | location = Paris | publisher = Baillière }}</ref> tvrdio je da se mogu podijeliti na rane i kasne oblike; kasni oblik počinje oko šest sedmica nakon porođaja, povezan s povratkom menstruacije.<ref>{{cite book | vauthors = Marcé LV | date = 1862 | title = Traité Pratique des Maladies Mentales | url = https://archive.org/details/traitpratiquedes00marc | location = Paris | publisher = Baillière | pages = [https://archive.org/details/traitpratiquedes00marc/page/142 143]–147 }}</ref> Njegovo mišljenje podržava veliki broj slučajeva u literaturi s početkom 4-13 sedmica nakon porođaja, majke sa serijskim početkom u 4-13 sedmica i neki dokazi iz anketa.<ref name="pmid17148723">{{cite journal | vauthors = Munk-Olsen T, Laursen TM, Pedersen CB, Mors O, Mortensen PB | title = New parents and mental disorders: a population-based register study | url = https://archive.org/details/sim_jama_2006-12-06_296_21/page/2582 | journal = JAMA | volume = 296 | issue = 21 | pages = 2582–9 | date = decembar 2006 | pmid = 17148723 | doi = 10.1001/jama.296.21.2582 | s2cid = 22927772 }}</ref> Dokazi o djelovanju okidača u trudnoći također se zasnivaju na velikom broju prijavljenih slučajeva, a posebno na učestalosti majki koje su doživjele dvije ili više prenatalnih epizoda. Postoje dokazi, posebno iz anketa,<ref name="pmid12743066">{{cite journal | vauthors = Reardon DC, Cougle JR, Rue VM, Shuping MW, Coleman PK, Ney PG | title = Psychiatric admissions of low-income women following abortion and childbirth | journal = Canadian Medical Association Journal | volume = 168 | issue = 10 | pages = 1253–6 | date = maj 2003 | pmid = 12743066 | pmc = 154179 | doi = }}</ref> bipolarnih epizoda izazvanih abortusom (pobačaj ili prekid trudnoće). Dokazi o okidaču odvikavanja zasnivaju se na 32 slučaja u literaturi, od kojih je 14 bilo rekurentno. Relativna učestalost ovih pet okidača data je brojem slučajeva u literaturi - nešto više od polovine rani postporođajni početak, 20% kasni postporođajni i preporođajni početak, a ostatak postabortusni i početak odvikavanja. Osim toga, epizode koje počinju nakon porođaja mogu biti izazvane adrenalnim [[kortikosteroidi]]ma, hirurškim operacijama (kao što je carski rez) ili bromokriptinom kao alternativom ili uz postporođajni okidač.<ref name="pmid27722949">{{cite journal | vauthors = Brockington I | title = Non-reproductive triggers of postpartum psychosis | journal = Archives of Women's Mental Health | volume = 20 | issue = 1 | pages = 55–59 | date = februar 2017 | pmid = 27722949 | pmc = 5237449 | doi = 10.1007/s00737-016-0674-9 }}</ref> === Kurs === Uz moderno liječenje, potpuni oporavak se može očekivati u roku od 6–10 sedmica.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|214}}<ref name="Bergink_2013">{{cite thesis | vauthors = Bergink V | date = 2013 | title = First-onset postpartum psychosis. | degree = Ph.D. | location = Rotterdam }}</ref>{{rp|38}} Nakon oporavka od psihoze, neke majke imaju depresiju, koja može trajati sedmicama ili mjesecima. Otprilike jedna trećina ima recidiv, s povratkom psihotičnih simptoma nekoliko sedmica nakon oporavka; ovi recidivi nisu posljedica nepridržavanja terapije lijekovima, jer su često opisani<ref>Delay J, Boitelle G, Corteel A (1948). Les psychoses du postpartum: étude cyto-hormonale. Semaines d'Hôpitaux de Paris 24: 2891-2901.</ref> prije nego što je otkriven farmaceutski tretman.<ref>Delay J, Deniker P (1952) Les traitements de psychose par une méthode neurolytique dérivée de l'hibernothérapie; le 4560 RP utilisée seul en cure prolongée et continue. Comptes Rendus de la Congrès des Médecins Aliénists et Neurolologists de France 50: 497-502.</ref> Manjina ima niz periodičnih recidiva povezanih s [[menstruacija|menstruacijskim]] ciklusom.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|214}} Potpuni oporavak, uz povratak normalnom životu i normalnom odnosu majke i djeteta, je pravilo.<ref name="Bergink_2013" />{{rp|23}} Mnoge od ovih majki doživljavaju i druge bipolarne epizode, u prosjeku jednu svakih šest godina. Iako je samoubistvo gotovo nepoznato kod akutne puerperalne manične ili cikloidne epizode, depresivne epizode kasnije u životu nose povećan rizik,<ref name="Schöpf J 1992">Schöpf J (1992) Postpartum-Psychosen: Beitrag zur Nosologie. Thesis, Zürich.</ref><ref>Klompenhouwer J L (1992) Puerperal psychosis. Thesis, Rotterdam.</ref> i mudro je da majke dugoročno održavaju kontakt s psihijatrijskim službama. U slučaju daljnje trudnoće, stopa recidiva je visoka – u najvećoj seriji, oko tri četvrtine je imalo recidiv, ali ne uvijek u ranom puerperiju; recidiv se mogao javiti tokom trudnoće ili kasnije u postporođajnom periodu.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|214–215}} ===Upravljanje, liječenje i prevencija=== ====Savjetovanje prije začeća==== Žene s ličnom ili porodičnom anamnezom postporođajne psihoze ili bipolarnog poremećaja imaju veći rizik od postporođajne epizode.<ref name="Jones I 2001">Jones I, Craddock N (2001) Familiarity of the puerperal trigger in bipolar disorder: results of a family study. American Journal of Psychiatry 158: 913-917.</ref><ref>Wesseloo R, Kamperman A M, Munk-Olsen T, Pop V J M, Kushner S A, Bergink V (2016) Risk of postpartum relapse in bipolar disorder and postpartum psychosis: a systematic review and meta-analysis. American Journal of Psychiatry 173: 117-127.</ref><ref>Blackmore E R, Rubinow D R, O'Conner T G, Liu X, Tang W, Craddock N, Jones I (2013) Reproductive outcomes and risk of subsequent illness in women diagnosed with postpartum psychosis. Bipolar Disorders 15: 394-404.</ref> Najveći rizik od svih (82%) predstavlja kombinacija prethodne postporođajne epizode i barem jedne ranije epizode koja nije bila porođajna.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|274}} Savjetovanje o rizicima od ponovne pojave treba razgovarati s pacijentima koji imaju ove faktore rizika, a može uključivati potencijalne nuspojave za fetus povezane s određenim psihijatrijskim lijekovima, učestalost ponovne pojave epizoda te rizike i koristi različitih tretmana tokom trudnoće i dojenja.<ref name="Jones I 2014">Jones I, Chandra P S, Dazzan P, Howard L M (2014) Bipolar disorder, affective psychosis, and schizophrenia in pregnancy and the post-partum period. Lancet 384: 1789-1799.</ref> Teratogeni rizici antipsihotika su mali,<ref>Habermann F, Fritzsche J, Fuhlbrück F, Wacker E, Allignol A, Weber-Schöndorfer C, Meister R, Schäfer C (2013) Atypical antipsychotic drugs and pregnancy outcome: a prospective, cohort study. Journal of Clinical Psychopharmacology 33: 453-462.</ref> ali su veće kod [[litij]]a<ref name="Brockington_2017" />{{rp|231–232}} i [[antikonvulziv]]nih sredstava.<ref name=":17">{{Cite journal |last1=Tomson |first1=Torbjörn |last2=Battino |first2=Dina |last3=Perucca |first3=Emilio |date=april 2019|title=Teratogenicity of antiepileptic drugs |journal=Current Opinion in Neurology |volume=32 |issue=2 |pages=246–252 |doi=10.1097/WCO.0000000000000659 |issn=1473-6551 |pmid=30664067|s2cid=58608931 }}</ref> [[Karbamazepin]], antikonvulziv, kada se uzima u ranoj trudnoći, ima neke teratogene efekte,<ref>Matolon S, Schechtman S, Goldzweig G, Ornoy A (2002) The teratogenic effect of carbamezepine: a meta-analysis of 1255 exposures. Reproductive Toxicology 16: 9-17.</ref> ali [[valproat]], drugi član klase antikonvulziva, povezan je sa [[spina bifida]] i drugim većim malformacijama, te fetalnim valproatnim sindromom;<ref>Clayton-Smith J, Donnai D (1995) Fetal valproate syndrome. Journal of Medical Genetics 32: 724-727.</ref> obično se ne preporučuje ženama koje mogu zatrudnjeti.<ref>{{Citation |title=Valproate |date=2020 |url=https://www.cambridge.org/core/books/prescribers-guide/valproate/4BC304B8C1500E8915D23019DCF7063B |work=Prescriber's Guide: Stahl's Essential Psychopharmacology |pages=829–836 |editor-last=Stahl |editor-first=Stephen M. |edition=7 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108921275.142 |isbn=978-1-108-92601-0 |access-date=26. 1. 2023|url-access=subscription }}</ref> Noviji pregledi pokazuju različite efekte različitih antikonvulziva (ili antiepileptika) kada se daju tokom trudnoće: vrsta lijeka, doza i vrijeme uzimanja lijeka tokom trudnoće imaju različite nivoe sigurnosti za fetus.<ref name=":17"/> Dati u kasnoj trudnoći, antipsihotici i litij<ref name="Brockington_2017" />{{rp|230–232}} može imati neželjene efekte na dojenče. Prestanak uzimanja stabilizatora raspoloženja nosi veći rizik od ponovne pojave bipolarne epizode tokom trudnoće.<ref>Viguera A C, Whitfield T, Baldessarini R J, Newport D J, Stowe Z, Reminick A, Zurick A, Cohen L S (2007) Risk of recurrence of women with bipolar disorder during pregnancy: a prospective study of mood stabilizer discontinuation. American Journal of Psychiatry 164: 1817-1824.</ref> ====Kućno liječenje i hospitalizacija==== Priznato je još od 19. stoljeća <ref>Godding W W (1874) Puerperal insanity. Boston Medical & Surgical Journal 10: 317-319.</ref> da je optimalno za ženu s puerperalnom psihozom liječiti se kod kuće, gdje može održati svoju ulogu domaćice i majke svojoj drugoj djeci i razviti odnos s novorođenčetom. Ali postoje mnogi rizici,<ref>Conolly J (1864) Clinical features of the principle forms of insanity. Lecture 13. Description and treatment of puerperal insanity. Lancet i: 349-354.</ref> i neophodno je da je prati kompetentna odrasla osoba 24 sata dnevno i da je često posjećuje profesionalno osoblje. Kućno liječenje je savjet savršenstva i većina žena bit će primljena u psihijatrijsku bolnicu, mnoge kao hitan slučaj, i obično bez svojih beba. U nekoliko zemalja, posebno u [[Australija|Australiji]], [[Belgija|Belgiji]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Indija|Indiji]], [[Holandija|Nizozemskoj]], [[Švicarska|Švicarskoj]] i [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], posebne jedinice dozvoljavaju prijem i žene i dojenčeta. Zajednički prijem ima mnoge prednosti, ali ne treba potcijeniti rizike za dojenče od prijema na odjeljenje puno teško bolesnih majki.<ref name="Brockington_1996" />{{rp|556–558}}<ref>Margison F R (1981) Assessing the use of a psychiatric unit for mothers and their babies: risks to the babies. M Sc thesis, Manchester.</ref> i visok udio medicinskog osoblja potrebnog za zaštitu dojenčadi čine ih jednim od najskupljih psihijatrijskih odjela. ====Liječenje akutne epizode==== Ovim majkama je potrebna sedacija antipsihoticima (neurolepticima), ali su sklone [[ekstrapiramidalni simptom|ekstrapiramidalnim simptomima]],<ref name="Brockington_2017" />{{rp|228}} uključujući [[neuroleptički maligni sindrom]].<ref>Price D K, Turnbull G J, Gregory R P, Stevens D R (1989). Neuroleptic malignant syndrome in a case of postpartum psychosis. British Journal of Psychiatry 155: 849-852.</ref> Otkako je prepoznata veza s bipolarnim poremećajem (oko 1970. godine), liječenje sredstvima za stabilizaciju raspoloženja, poput litija <ref name="Bergink_2013" />{{rp|20–23}} i antikonvulzivni lijekovi, uspješno se koriste. [[Elektrokonvulzivna terapija]] ima reputaciju efikasnosti kod ovog poremećaja,<ref name="Prothero C 1969">Prothero C (1969) Puerperal psychoses: a long-term study 1927-1961. British Journal of Psychiatry 115: 9-30.</ref> i može se davati tokom trudnoće (izbjegavajući rizik farmaceutskog liječenja), uz odgovarajuće mjere opreza.<ref>Anderson E L, Reti I M (2009) ECT in pregnancy: a review of the literature from 1941 to 2007. Psychosomatic Medicine 71: 235-242.</ref> Ali nije bilo ispitivanja, a holandsko iskustvo je pokazalo da se gotovo sve majke brzo oporavljaju bez njega.<ref name="Bergink_2013"/>{{rp|22}} Nakon oporavka, majci može biti potreban antidepresivni tretman i/ili profilaktički stabilizatori raspoloženja; trebat će joj savjetovanje o riziku od recidiva i često će cijeniti psihoterapeutsku podršku.<ref name="Jones I 2014"/> ====Prevencija==== Postoji mnogo dokaza da litij može barem djelimično spriječiti epizode kod majki s visokim rizikom.<ref name="Bergink_2013"/>{{rp|45–59}} Opasan je tokom porođaja, kada pritisak u karlici može začepiti uretere i povisiti nivo u krvi.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|233–234}} Ako se počne uzimati nakon rođenja, njegovi neželjeni efekti su minimalni, čak i kod dojenčadi.<ref>Viguera A C, Newport D J, Ritchie J, Stowe Z, Whitfield T, Mogielnicki J, Baldessarini R J, Zurick A, Cohen L S (2007) Lithium in breast milk and nursing infants: clinical implications. American Journal of Psychiatry 164: 342-345.</ref> ===Uzroci=== Uzrok postporođajnog bipolarnog poremećaja dijeli se na dva dijela – prirodu moždanih anomalija koje predisponiraju manične i depresivne simptome i okidače koji izazivaju ove simptome kod osoba s bipolarnom dijatezom. Genetska, anatomska i neurohemijska osnova bipolarnog poremećaja trenutno je nepoznata i jedan je od najvažnijih projekata u psihijatriji; ali ovdje nije glavna briga. Izazov i prilika koju predstavljaju psihoze rađanja je identificiranje okidača ranog postporođajnog početka i drugih grupa početka. S obzirom na to da su ove psihoze poznate stoljećima, do sada je uloženo malo napora da se razumije osnovna biologija.<ref>Davies W. (2017) Understanding the pathophysiology of postpartum psychosis: challenges and new approaches. World Journal of Psychiatry 7(2):77-88 doi:10.5498/wjp.v7.i2.77</ref> Istraživanja su znatno zaostajala za drugim oblastima medicine i psihijatrije.<ref>Brockington I F (2018) Publications on 'puerperal psychosis', 2013-2017. Annals of Women's Health 2: 1-8.</ref> Postoji manjak znanja i teorija. [Postoje dokazi o [[heritabilnost]]i, kako iz porodičnih studija<ref name="Schöpf J 1992"/><ref name="Jones I 2001"/><ref name="Prothero C 1969"/> tako i iz [[molekularna genetika|molekularne genetike]].<ref>Jones I, Hamshere M, Nangle J M, Bennett P, Green E, Heron J, Segurado R, Lambert D, Holmans P, Corvin A, Owen M, Jones L, Gill M, Craddock N (2007) Bipolar affective puerperal psychosis: genome-wide significant evidence for linkage to chromosome 16. American Journal of Psychiatry 164: 1099-1104.</ref> Slučajevi s ranim početkom češće se javljaju kod prvorotkinja,<ref name="Kendell_1987"/>, ali to ne važi za kasni postporođajni period ili početak trudnoće. Nema mnogo drugih prediktora. Sugerisan je nedostatak sna.<ref>Lewis K J S, Foster R G, Jones I R (2016) Is sleep disruption a trigger for postpartum psychosis? British Journal of Psychiatry 208: 409-411.</ref> Inhibicija steroidne sulfataze uzrokovala je abnormalnosti u ponašanju kod miševa.<ref>Humby T, Cross E S, Messer L, Guerrero S, Davies W (2016) A pharmacological mouse model suggests a novel risk pathway for postpartum psychosis. Psychoneuroendocrinology 74: 363-370.</ref> Nedavna hipoteza,<ref name="Bergink_2013" />{{rp|75–82}} podržano kolateralnim studijama, poziva se na ponovno buđenje [[autoimunost]]i nakon njene supresije tokom trudnoće, po modelu [[multiple skleroze]] ili [[autoimunog tireoiditisa]]; srodna hipoteza je predložila da abnormalni procesi [[imunski sistem|imunskog sistema]] ([[biologija regulatornih [[T-ćelija]]) i posljedične promjene u [[mijelinogeneza|mijelinogenezi]] mogu povećati rizik postporođajne psihoze.<ref>Dazzan P, Fuste M, Davies W. (2018) Do defective immune system-mediated myelination processes increase postpartum psychosis risk? Trends in Molecular Medicine 24(11): 942-949 doi:10.1016/j.molmed.2018.09.002</ref> Aberantna regulacija neuronskog dotoka kalcija, zavisna od steroidnih hormona, putem proteina ekstracelularnog matriksa i membranskih receptora uključenih u odgovor na mikrookruženje ćelije, mogla bi biti važna u nastanku biološkog rizika.<ref name="-2020">{{cite journal | vauthors = Thippeswamy H, Davies W | title = A new molecular risk pathway for postpartum mood disorders: clues from steroid sulfatase-deficient individuals | journal = Archives of Women's Mental Health | volume = 24 | issue = 3 | pages = 391–401 | date = juni 2021 | pmid = 33219387 | pmc = 8116278 | doi = 10.1007/s00737-020-01093-1 | s2cid = 227076500 | doi-access = free }}</ref> Još jedan obećavajući trag zasniva se na sličnosti bipolarno-cikloidne puerperalne psihoze i menstrualne psihoze; mnoge žene su imale obje. Kasne puerperalne psihoze i recidivi mogu biti povezani s menstruacijom. Budući da se gotovo svi reproduktivni početi javljaju kada se menstrualni ciklus oslobodi dugog perioda inhibicije, ovo može biti zajednički faktor, ali teško može objasniti epizode koje počinju u drugom i trećem tromjesečju trudnoće.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|320–330}} ===Smjerovi istraživanja=== Nedostatak formalne dijagnoze u DSM-u i ICD-u ometao je istraživanje.<ref name="Jones I 2014"/> Potrebna su istraživanja kako bi se poboljšala njega i liječenje oboljelih majki, ali je od najveće važnosti istražiti uzroke, jer to može dovesti do dugoročne kontrole i eliminacije bolesti. Mogućnosti dolaze pod nazivom kliničko posmatranje, proučavanje akutne epizode, dugoročne studije, epidemiologija, genetika i neuroznanost.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|369–371}} Kod poremećaja sa jakim genetskim elementom i vezama sa reproduktivnim procesom, skupa snimanja, molekularno-genetska i neuroendokrinološka istraživanja biće odlučujuća. Ona zavise od stručnih laboratorijskih metoda. Važno je da klinička studija bude i „najsavremenija“ – da naučnici razumiju složenost ovih psihoza i potrebu za višestrukim i pouzdanim izvorima informacija za postavljanje dijagnoze. ==Ostale neorganske postporođajne psihoze== Mnogo je rjeđe susresti druge akutne psihoze u babinama ===Psihogena psihoza=== Ovo je naziv za psihozu čija su tema, početak i tok povezani sa izuzetno stresnim događajem.<ref>Strömgren E (1986) Reactive (psychogenic) psychoses and their relations to schizoaffective psychoses. In A Marneros & M T Tsuang (editors), Schizoaffective Psychoses, Berlin-Heidelberg, Springer-Verlag, pages 260-271.</ref> Psihotski simptom je obično [[deluzija]]. Opisano je preko 50 slučajeva, ali obično u neuobičajenim okolnostima, kao što je abortus.<ref>Edelberg H, Galant (1925) Über psychotische Zustände nach künstlichen Abort. Zeitschrift für die gesamte Neurologie und Psychiatrie 97: 106-128.</ref> ili usvajanje,<ref>Trixler M, Jádi T, Wagner M (1981) Adoptació utáni ‚post partum' pszichózisok. Orvosi Hetilap 122: 3071-3071.</ref> ili kod očeva prilikom rođenja jednog od njihove djece.<ref>Ginath Y (1974) Psychoses in males in relation to their wives' pregnancy and childbirth. Israeli Annals of Psychiatry and Related Disciplines 12: 227-237.</ref> Povremeno se javljaju nakon normalnog [[porođaj]]a.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|169–171}} ===Paranoidne i shizofrene psihoze=== Ove su psihoze toliko rijetke u babinju da se čini razumnim smatrati ih sporadičnim događajima, a ne babinarskim komplikacijama. ===Rani postporođajni stupor=== Kratkotrajna stanja stupora rijetko su opisana u prvih nekoliko sati ili dana nakon porođaja.<ref name="Brockington_2017"/>{{rp|119–122}} Slična su porođajnom delirijumu i stuporu, koji spadaju među [[psihijatrijske poremećaje porođaja]]. ==Organske postporođajne psihoze== Postoji najmanje desetak organskih (neuropsihijatrijskih) psihoza koje se mogu pojaviti u trudnoći ili ubrzo nakon porođaja.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|200–204}} Klinička slika je obično [[delirij]] – globalni poremećaj kognitivnih funkcija, koji utiče na svijest, pažnju, razumijevanje, percepciju i [[pamćenje]] – ali amnezijski sindromi i stanje slično maniji <ref name="Brockington_2017"/>{{rp|25}} također se javljaju. Dva najnovija opisana su u 1980.<ref>Yamada N, Fukui M, Ishii K, Shibata H, Okabe H, Ohomiya H, Matsunobu A, Nishizima M 1980) A case of adult form hypercitrullinemia with consciousness disturbance and marked hypertransaminasenemia after delivery. Nihon Shokakibyo Gakkae Zasshi 77: 1655-1660.</ref> i 2010.,<ref>Ito Y, Abe T, Tomioka R, Komori T, Araki N (2010) [Anti-NMDA receptor encephalitis during pregnancy]. Rinsho Shinkeigaku 50: 103-107.</ref> i vrlo je vjerovatno da će biti opisane i druge. Organske psihoze, posebno one uzrokovane infekcijom, mogu biti češće u zemljama s visokim porođajnim morbiditetom.<ref>Ndosi N K, Mtawali M L (2002) The nature of puerperal psychosis at Muhimbili National Hospital: its physical co-morbidity, associated main obstetric and social factors. African Journal of Reproductive Health 6: 41-49.</ref> ===Infekcijski delirij=== Najčešća organska postporođajna psihoza je infekcijski [[delirij]]. Spomenuo ga je još [[Hipokrat]]:<ref>Hippocrates (5th Century BC) Epidemics, book III, volume 1, pages 280-283, in the edition translated by W H S Jones, 1931.</ref> Među 17 žena iz 1. i 3. knjige epidemija zabilježeno je osam slučajeva puerperalne ili postabortusne sepse, svi komplicirani delirijem. U Europi i Sjevernoj Americi, osnivanje gradskih porodilišta, zajedno s instrumentalnim porođajima i praksom prisustvovanja obdukcijama, dovelo je do [[epidemija]] streptokokne puerperalne groznice, što je rezultiralo stopom smrtnosti majki do 10%. Vrhunac je bio oko 1870. godine, nakon čega su ih antisepsa i asepsa postepeno stavile pod kontrolu. Ove teške infekcije često su bile komplicirane delirijem, ali tek je Chaslin postigao napredak u nosologiji<ref>Chaslin P (1895) Confusion Mentale Primitive, Stupidité, Démence aiguë, Stupeur Primitive. Paris, Harmattan.</ref> i Bonhöffer<ref>Bonhöffer K (1910) Die symptomatischen Psychosen im Gefolge von akuten Infektionen und inneren Erkrankungen. Leipzig and Wien, Deutlicke.</ref> da se mogu razlikovati od drugih uzroka postporođajne psihoze. Infektivni delirij gotovo nikada ne počinje tokom trudnoće, a obično počinje u prvoj postporođajnoj sedmici. Početak sepse i delirija su usko povezani, a tok im je paralelan s infekcijom, iako oko 20% pacijentica i dalje ima hronična stanja konfuzije nakon oporavka od infekcije. Recidivi nakon druge trudnoće su rijetki. Njihova učestalost je počela opadati krajem 19. stoljeća,<ref>Poulsen A (1899) Nogle bemärkungen om puerperal psychosen. Hospitals-Tidende, 4 räkke, 7: 251-260.</ref> i naglo je opao nakon otkrića sulfonamida. Puerperalna sepsa je i dalje česta u [[Bangladeš]]u,<ref>Halim A, Utz B, Biswas A, Rahman F, van den Broek N (2014) Cause of, and contributing factors, to maternal deaths: a cross-sectional study using verbal autopsy in four districts in Bangladesh. British Journal of Obstetrics & Gynaecology 121, supplement s4: 86-94.</ref> [[Nigerija|Nigeriji]]<ref>Guerrier G, Oluyide B, Keramarou M, Grais R (2013) High maternal and neonatal mortality rates in northern Nigeria: an 8-month observational study. International Journal of Women's Health 5: 495-499.</ref> i [[Zambija|Zambiji]].<ref>Vallely L, Ahmed Y, Murray S F (2005) Postpartum maternal morbidity requiring hospital admission in Lusaka, Zambia – a descriptive study. BMC Pregnancy Childbirth 5: 1-10.</ref> Čak i u Ujedinjenom Kraljevstvu, slučajevi se još uvijek povremeno javljaju.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|27}} Bilo bi pogrešno zaboraviti ovaj uzrok puerperalne psihoze. ===Eklampsijska i Donkinsova psihoza=== [[Eklampsija]] je iznenadna erupcija konvulzija kod trudnice, obično oko porođaja. To je kasna komplikacija preeklampsijske toksemije (gestoze). Iako je njena učestalost u zemljama s izvrsnim akušerskim uslugama pala ispod 1/500 trudnoća, još uvijek je česta u mnogim drugim zemljama. Primarna patologija je u placenti, koja luči antiangiogeni faktor kao odgovor na ishemiju, što dovodi do endotelne disfunkcije.<ref>Roberts J M (1998) Endothelial dysfunction in pre-eclampsia. Seminars in Reproductive Endocrinology 16: 5-15.</ref><ref>Tomimatsu T, Mimura K, Matsuzaki S, Endo M, Kumasawa K, Kimura T (2019) Preeeclampsia: maternal systemic vascular disorder caused by generalized endothelial dysfunction due to placental antiangiogenic factors. International Journal of Molecular Science 20: E4246.</ref> U smrtnim slučajevima, postoje arterijske lezije u mnogim organima, uključujući [[mozak]]. Ovo je druga najčešća organska psihoza i druga koja je opisana.<ref>Imbert-Gourbeyer (1861) Des paralyses puerpérales. Mémoirs de l'Académie Impériale de Médecine 25: 46-53.</ref> Psihoze se javljaju u oko 5% slučajeva, a zabilježeno je oko 240 detaljnih slučajeva.<ref name="Brockington_2017"/>{{rp|28–35}} Posebno pogađa majke koje prvi put rađaju. [[epilepsiuski napad|Napadi]] mogu početi prije, tokom ili nakon porođaja, ali početak psihoze je gotovo uvijek nakon porođaja. Ove majke obično doživljavaju delirij, ali neke imaju manijske karakteristike. Trajanje je izuzetno kratko, sa srednjim trajanjem od osam dana. Ovo, zajedno s odsustvom porodične anamneze i recidiva, razlikuje se od puerperalnih bipolarnih/cikloidnih psihoza. Nakon oporavka, mogu se javiti amnezija, a ponekad i retrogradni gubitak pamćenja, kao i druge trajne cerebralne lezije poput disfazije, hemiplegije ili sljepoće. Varijantu je opisao Donkin.<ref>Donkin A S (1863) On the pathological relation between albuminuria and puerperal mania. Edinburgh Medical Journal 8: 994-1004.</ref> Obučavao ga je Simpson (jedan od onih koji su prvi prepoznali važnost albuminurije) u Edinburghu i prepoznao je da se neki slučajevi eklampsijske psihoze javljaju bez napada; to objašnjava interval između [[epilepsijski napad|napada]] (ili kome) i psihoze, razmak koji je povremeno prelazio četiri dana: napadi i psihoza su dvije različite posljedice teške gestoze. Donkinova psihoza možda nije rijetka: britanska serija uključivala je 13 mogućih slučajeva;<ref name="Brockington_2017" />{{rp|35}} ali razjašnjavanje njegove razlike od postporođajnog bipolarnog poremećaja zahtijeva prospektivna istraživanja u saradnji s akušerima. ===Wernicke–Korsakoffova psihoza=== Ovo su opisali Wernicke<ref>Wernicke C (1881) Lehrbuch der Gehirnkrankheiten für Ärzte und Studirende, volume 2. Kassel & Berlin, Fischer, pages 229-242.</ref> i Korsakoff.<ref>Korsakow S S (1887) Über eine besonderer Form psychischer Störung. Archiv für Psychiatrie 21: 671-704.</ref> [[Patologija]] je oštećenje jezgra mozga, uključujući [[talamus]] i mamilarna tijela. Njena najupečatljivija klinička karakteristika je [[amnezija|gubitak pamćenja]], koja može biti trajna. Obično se nalazi kod teških [[alkoholičar]]a, ali može biti i rezultat pernicioznog povraćanja u trudnoći (''[[hyperemesis gravidarum]]''), jer je potreba za [[tiamin]]om znatno povećana u trudnoći; prijavljeno je skoro 200 slučajeva.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|36–41}} Uzrok je nedostatak vitamina B₁ ([[tiamin]]). Ovo je dostupno za liječenje i prevenciju od 1936. godine,<ref>Williams R R, Cline J K (1936) Synthesis of vitamin B1. Journal of the American Chemical Association 58: 1504-1505.</ref> Dakle, pojava ovog sindroma u trudnoći trebala bi biti istrijebljena. Ali ovi slučajevi se i dalje prijavljuju – više od 50 u ovom stoljeću – iz cijelog svijeta, uključujući i neke iz zemalja s naprednim medicinskim uslugama;<ref>Giugale L E, Young O M, Streitman D C (2015) Iatrogenic Wernicke encephalopathy in a patient with severe hyperemesis gravidarum. Obstetrics and Gynecology 125: 1150-1152.</ref> većina je posljedica rehidratacije bez [[vitamin]]skih dodataka. Trudnici koja se javi u dehidriranom stanju zbog pernicioznog povraćanja hitno je potreban tiamin, kao i intravenske tekućine. ===Vaskularni poremećaji=== Različiti vaskularni poremećaji povremeno uzrokuju psihozu, posebno [[cerebralna venska tromboza]]. Trudnice su sklone [[tromboza|trombozi]], posebno [[tromboflebitis]]u vena nogu i karličnih vena; asepsni trombovi se također mogu formirati u duralnim venskim [[sinus (anatomija)|sinusima]] i moždanim venama koje se u njih ulijevaju. Većina pacijenata se javlja sa [[glavobolja|glavoboljom]], [[povraćanje]]m, [[epilepsijski naoad|napadima]] i fokusnim znacima kao što su [[hemiplegija]] ili [[disfazija]], ali manjina slučajeva ima psihijatrijsku prezentaciju.<ref>Kalbag R M, Woolf A L (1967) Cerebral Venous Thrombosis, with Special Reference to Primary Aseptic Thrombosis. Oxford, Oxford University Press.</ref> [[Kumulativna incidencija]] je otprilike 1/1.000 porođaja u Evropi i Sjevernoj Americi.<ref>Lanska D J, Kryscio R J (2000) Risk factors for peripartum and postpartum stroke and intracranial venous thrombosis. Stroke 31: 1274-1282.</ref> ali mnogo više u [[Indija|Indiji]], gdje su prikupljene velike serije.<ref>Srinavasan K (1988) Puerperal cerebral venous and arterial thrombosis. Seminars in Neurology 8:222-225.</ref> Psihoza je povremeno povezana s drugim arterijskim ili venskim [[lezija]]ma: [[epiduralna anestezija]] može, ako se [[dura mater|dura]] probije, dovesti do curenja [[cerebrospinalna tekućina|cerebrospinalne tekućine]] i subduralnog [[hematom]]a.<ref>Jack T M (1982) Post-partum intracranial subdural haematoma. A possible complication of epidural analgesia. British Medical Journal 285: 972 only.</ref> Arterijska okluzija može biti uzrokovana [[Trombom|trombima]], amnionskim fragmentima ili zračnom [[embolijom]]. Postpartalna cerebralna [[angiopatija]] je prolazni arterijski spazam moždanih arterija srednjeg kalibra; prvi put je opisana kod ovisnika o [[kokainu]] i [[amfetaminima]], ali može zakomplicirati i [[ergot]] i [[bromokriptin]] propisane za inhibiciju [[laktacije]]. [[Subarahnoidno krvarenje]] se može javiti nakon pobačaja ili porođaja. Svi ovi simptomi obično se manifestiraju neurološkim simptomima, a povremeno i delirijem. ===Epilepsija=== Žene s cjeloživotnom epileptičnom anamnezom sklone su psihozama tokom trudnoće, porođaja i babinja. Žene povremeno razviju epilepsiju prvi put u vezi sa svojom prvom trudnoćom, a opisane su i psihotične epizode. U literaturi postoji preko 30 slučajeva.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|56–58}} ===Hipopituitarizam=== [[Nekroza]] [[hipofiza|hipofize]], nakon postporođajnog krvarenja ([[Sheehanov sindrom]]) dovodi do zatajenja i [[atrofija|atrofije]] [[gonada]], [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežne žlijezde]] i [[štitnjača|štitnjače]]. Hronične psihoze mogu se pojaviti mnogo godina kasnije, na osnovu [[miksedem]]a, [[hipoglikemija|hipoglikemije]] ili [[Addisonova kriza|Addisonove krize]]. Ali ovi pacijenti također mogu razviti akutne i rekurentne psihoze, čak i u puerperiju.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|59–62}}<ref>Shoib S, Dar M M, Arif T, Bashir H, Bhat M H, Ahmed J (2013) Sheehan's syndrome presenting as psychosis: a rare clinical presentation. Medical Journal of the Republic of Iran 27: 35-37.</ref> ===Trovanje vodom=== [[Hiponatremija]] (koja dovodi do [[delirij]]a) može zakomplicirati liječenje [[oksitocin]]om, obično kada se daje za izazivanje pobačaja. Do 1975. godine prijavljeno je 29 slučajeva, od kojih su tri bila teška ili smrtonosna.<ref>Ahmad A J, Clark E H, Jacobs H S (1975) Water intoxication associated with oxytocin infusion. Postgraduate Medical Journal 51: 249-252.</ref> ===Poremećaji ciklusa ureje=== Urođene greške Krebs-Henseleitovog ciklusa uree dovode do [[hiperamonemija|hiperamonemije]]. Kod nositelja i [[heterozigot]]a, [[encefalopatija]] se može razviti u trudnoći ili babinama. Opisani su slučajevi nedostatka [[karbamoil fosfat-sintetaza 1|karbamoil fosfat-sintetaze 1]], argino-sukcinat sintetaze i [[ornitin-karbamoiltransferaza|ornitin-karbamoiltransferaze]].<ref name="Brockington_2017"/>{{rp|63–65}} ===Encefalitis uzrokovan anti-NMDA receptorom=== Najnoviji opisani oblik organske psihoze porođaja je encefalitis povezan s antitijelima na NMDA receptor; ove žene često imaju teratome jajnika. Japanski pregled je otkrio deset prijavljenih slučajeva tokom trudnoće i pet nakon porođaja.<ref>Doden T, Sekijima Y, Ikeda J, Ozawa K, Ohashi N, Kodaira M, Hineno A, Tachibana N, Ikeda S (2016) Postpartum anti-N-methyl-D-aspartate receptor encephalitis: a case report and literature review. Internal Medicine 56: 357-362.</ref> ===Ostale organske psihoze sa specifičnom vezom sa rađanjem djece=== Sydenhamova horeja, čija je teška varijanta horea gravidarum, ima niz psihijatrijskih komplikacija, koje uključuju psihozu. Obično se razvija tokom trudnoće, a povremeno nakon porođaja ili abortusa. Njeni simptomi uključuju teške hipnagogične halucinacije ([[hipnagogija]]),<ref>Marcé L V (1860) L'État mental dans la chorée. Mémoirés de l'Académie de Médecine 24: 30-38.</ref><ref>Breton A (1893) État mental dans la chorée. Thèse, Paris, no. 124.</ref> moguće rezultat ekstremnog poremećaja spavanja. Ovaj oblik horeje uzrokovan je streptokoknim infekcijama, koje trenutno reaguju na antibiotike; još uvijek se javlja kao posljedica sistemskog lupusa ili antifosfolipidnih sindroma. Prijavljeno je samo oko 50 horejskih psihoza, a samo jedna u ovom stoljeću; ali bi se mogla vratiti ako streptokok izmakne kontroli. Stanja odvikavanja od alkohola (delirium tremens) javljaju se kod ovisnika čiji je unos prekinut traumom ili operacijom; ovo se može dogoditi nakon porođaja. Postporođajna konfuzna stanja su također prijavljena tokom odvikavanja od [[opijum]]a.<ref>Hill N M (1891) Four cases of puerperal insanity. Transactions of the Iowa State Medical Society 9: 132-134.</ref> and barbiturates.<ref>Baker A A (1967) Psychiatric Disorders in Obstetrics, Oxford, Blackwell, page 61.</ref> Očekivalo bi se da će se encefalitis uzrokovan sindromom stečene imunodeficijencije ([[HIV/AIDS]]) pojaviti u trudnoći ili babinama, jer je to venerična bolest koja može brzo napredovati; jedan slučaj AIDS encefalitisa, koji se pojavio u 28. sedmici trudnoće, zabilježen je na [[Haiti]]ju.<ref>Birnbach D J, Bourlier R A, Choi R, Thys D M (1995) Anaesthetic management of Caesarean section in a patient with recurrent genital herpes and AIDS-related dementia. British Journal of Anaesthesia 75: 639-641.</ref> a moguće je da postoje i drugi u zemljama gdje je AIDS raširen. Anemija je česta u trudnoći i babinju, a [[nedostatak folata]] je povezan sa psihozom.<ref>Thornton W E (1977) Folate deficiency in puerperal psychosis. American Journal of Obstetrics and Gynecology 129: 222-223.</ref> ===Slučajne organske psihoze=== Sve gore spomenute psihoze imale su prepoznatu vezu s rađanjem djece. Međutim, medicinski poremećaji bez specifične veze prezentirali su se s psihotičnim simptomima u puerperijumu; kod njih se čini da je povezanost slučajna.<ref name="Brockington_2017" />{{rp|6–73}} To uključuje [[neurosifilis]], [[encefalitis]] uključujući von Economovu bolest, [[meningitis]], tumore mozga, [[bolest štitnjače]] i [[ishemijska bolest srca|ishemijsku bolest srca]]. ==Društvo i kultura== ===Podrška=== U [[UK|Velikoj Britaniji]] je 2011. godine održan niz radionica pod nazivom "Rasplet Eve", gdje su žene koje su iskusile postporođajnu depresiju podijelile svoje priče.<ref>{{cite news |title=When having a baby can cause you to 'lose your mind' | vauthors = Dolman C |work=[[BBC News]] |date=4. 12. 2011 |url=https://www.bbc.co.uk/news/health-15969234}}</ref> ===Slučajevi=== ====Harriet Sarah==== [[Harriet Mordaunt|Harriet Sarah, Lady Mordaunt]] (1848–1906), ranije Harriet Moncreiffe, bila je [[škotska]] supruga engleskog [[baron]]eta i člana Parlamenta], [[Sir Charlesa Mordaunta, 10. baronet|Sir Charlesa Mordaunta]]. Bila je optužena u senzacionalnom brakorazvodnom postupku u koji je bio umiješan princ od Walesa (kasnije [[kralj Edward VII]]); nakon kontroverznog suđenja koje je trajalo sedam dana, porota je utvrdila da Lady Mordaunt ima "puerperalnu maniju" i zahtjev njenog muža za razvod je odbačen, dok je Lady Mordaunt smještena u azil.<ref>{{cite book| vauthors = Souhami D |title=Mrs. Keppel and her daughter|year=1996|publisher=St. Martin's Press|location=New York|isbn=978-0-312-15594-0|edition=1st U.S.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/mrskeppelherdaug00souhrich}} E-book {{ISBN|9781466883505}}</ref> ====Andrea Yates==== [[Andrea Yates]] imala je depresiju i, četiri mjeseca nakon rođenja petog djeteta, ponovo je imala simptome psihoze. Nekoliko sedmica kasnije, utopila je svu petero djece. Prema zakonu u Teksasu, osuđena je na doživotni zatvor, ali je nakon ponovnog suđenja smještena u mentalnu bolnicu. ====Lindsay Clancy==== '''Lindsay''' '''Marie''' '''Clancy''' (rođena '''Musgrove''');<ref>{{cite news |last1=Backus |first1=Lisa |last2=Zaretsky |first2=Mark |title=Attorney: Former CT resident Lindsay Clancy was 'overmedicated' when kids were killed |url=https://www.ctinsider.com/news/article/lindsay-clancy-wallingford-ct-children-deaths-17761974.php#:~:text=%22The%20defendant%20will%20appear%20via,and%20Mike%20Musgrove%2C%20still%20live. |website=CT Insider |date=3. 2. 2023 |access-date=7. 2. 2023 |archive-date=7. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207161321/https://www.ctinsider.com/news/article/lindsay-clancy-wallingford-ct-children-deaths-17761974.php#:~:text=%22The%20defendant%20will%20appear%20via,and%20Mike%20Musgrove%2C%20still%20live. }}</ref> rođena 11. augusta 1990.) je Amerikanka iz Duxburyja, Massachusetts, koja je zadavila svoje troje djece uveče 24. januara 2023.<ref name=":0a">{{Cite news |last=Barry |first=Ellen |date=8. 2. 2023 |title=A Troubled Mother Faces Murder Charges in Her Young Children's Deaths |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/02/08/health/lindsay-clancy-child-murder-charges-massachusetts.html |access-date=2. 3. 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite web |last1=WCVB Staff |title=Mother accused of killing her 3 kids before attempting suicide, making progress in hospital |url=https://abc7chicago.com/lindsay-clancy-update-duxbury-massachusetts/12768439/ |website=ABC News |date=4. 2. 2023 |access-date=7. 2. 2023}}</ref> Dvoje djece, petogodišnja Cora Clancy i trogodišnji Dawson Clancy, proglašeni su mrtvima u bolnici 24. januara 2023. godine, dok je treće dijete, osmomjesečni Callan Clancy, umrlo 27. januara 2023. godine. Nakon što je zadavila djecu, pokušala je da se ubije skokom kroz prozor. Sada je trajno paralizovana od struka nadolje.<ref>{{cite web |last1=WCVB Staff |title=Lindsay Clancy, Duxbury mother accused of killing her 3 kids, making progress in hospital |url=https://www.wcvb.com/article/lindsay-clancy-condition-recovering-children-killed-duxbury-massachusetts/42747876 |website=ABC News |date=2. 2. 2023 |access-date=7. 2. 2023}}</ref> Stručnjaci odbrane vjeruju da je Clancy patio od postporođajne psihoze <ref>{{cite web |last1=Wornell |first1=Tyler |title=Postpartum psychosis in spotlight after death of three kids |url=https://www.newsnationnow.com/cuomo-show/postpartum-psychosis-massachusetts-andrea-yates/ |website=NewsNation |date=31. 1. 2023 |publisher=Nexstar Media Inc |access-date=7. 2. 2023}}</ref> i da je možda bila "previše liječena"<ref>{{cite web |last1=Carbonaro |first1=Giulia |title=Lindsay Clancy to Face Charges as Attorney Points Out 'Overmedication' |url=https://www.newsweek.com/lindsay-clancy-latest-update-charges-overmedication-1778961 |website=Newsweek |date=4. 2. 2023 |publisher=NEWSWEEK DIGITAL LLC |access-date=7. 2. 2023}}</ref> Njeni advokati su izjavili da je Lindsay, u četiri mjeseca koja su prethodila incidentu, propisano 13 različitih psihijatrijskih lijekova.<ref name=":0a"/> Clancy je radila kao medicinska sestra za porođaj u Općoj bolnici [[Massachusetts]]. Također je snimala videozapise za majke novorođenčadi.<ref name=":1a">{{Cite web |title=Lindsay Clancy: A timeline of the Duxbury mother's mental health treatment |url=https://www.boston.com/news/crime/2023/02/21/lindsay-clancy-timeline-duxbury-mother-mental-health-treatment/ |access-date=2. 3. 2023 |website=www.boston.com |language=en-US}}</ref> Prije incidenta, borila se s raznim aspektima svog mentalnog zdravlja, tražeći liječenje od jednog psihijatra i psihijatrijske medicinske sestre. Primljena je u Bolnicu McLean manje od tri sedmice prije ubistava.<ref name=":0a"/><ref name=":1a"/> Incident je izazvao diskusiju na platformama društvenih medija poput [[TikTok]] o postporođajnoj psihozi i raznim drugim problemima s kojima se majke suočavaju nakon porođaja.<ref>{{Cite web |last=Ryu |first=Jenna |title=A mom is accused of killing her 3 kids. It sparked a national conversation about postpartum psychosis |url=https://www.usatoday.com/story/life/health-wellness/2023/02/15/lindsay-clancy-duxbury-postpartum-psychosis-explained/11247303002/ |access-date=2. 3. 2023 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref> To je dovelo do toga da su mnoge majke progovorile o svojim pričama, otvorile se na društvenim mrežama ili raznim medijima o svojim iskustvima.<ref>{{Cite web |date=4. 2. 2023 |title="I wanted to put a knife into my baby": Moms on their postpartum psychosis |url=https://www.newsweek.com/postpartum-psychosis-lindsay-clancy-1778724 |access-date=2. 3. 2023 |website=Newsweek |language=en}}</ref> Zakonodavnoj skupštini države Massachusetts podneseno je nekoliko zakona u pokušaju da se bolje riješi problem postporođajnih bolesti u državi.<ref>{{Cite web |last=Aponte |first=Gabriella |title=Postpartum depression focus for several Mass. bills after Clancy case |url=https://www.metrowestdailynews.com/story/news/politics/state/2023/02/23/postpartum-depression-care-bills-ma-legislature-after-clancy-case/69931176007/ |access-date=2. 3. 2023 |website=MetroWest Daily News |language=en-US}}</ref> ===U fikciji=== [[Guy de Maupassant]], u svom romanu ''Mont-Oriol'' (1887) opisao je kratku postporođajnu psihotičnu epizodu. [[Charlotte Perkins Gilman]], u svojoj kratkoj priči "[[Žuta tapeta]]" (1892) opisala je tešku depresiju s psihotičnim karakteristikama koja počinje nakon porođaja, možda sličnu onoj koju je iskusila sama autorica. [[Stacey Slater]], izmišljeni lik u dugotrajnoj sapunici [[BBC]] ''[[EastEnders]]'', imala je postporođajnu psihozu 2016. godine, što je bila jedna od najvećih priča serije te godine.<ref>{{cite news |url=https://www.huffingtonpost.co.uk/2015/12/14/eastenders-postpartum-psychosis-stacey-branning_n_8803698.html|work=[[HuffPost]] |date=14. 12. 2015|first=Amy |last=Packham |title='EastEnders' Postpartum Psychosis Storyline: How Charities Worked With Scriptwriters To Sensitively Portray Illness|access-date=18. 1. 2024}}</ref> U epizodi "Zauvijek" (''Forever'') serije [[House, M.D.]], House uzima slučaj majke s postporođajnom psihozom. ===Pravni status=== Postporođajna psihoza, posebno kada postoji izražena komponenta depresije, nosi mali rizik od ubistva djeteta. U akutnim manihskim ili cikloidnim slučajevima, ovaj rizik je otprilike 1%.<ref name="Brockington_2017"/>{{rp|240–246}} Većina ovih incidenata dogodila se prije nego što je majka započela liječenje, a neki su bili slučajni. Nekoliko zemalja, uključujući Kanadu, Ujedinjeno Kraljevstvo, Australiju i Italiju, priznaje postporođajnu mentalnu bolest kao olakšavajuću okolnost u slučajevima kada [[majka čedomorka|ubiju svoju djecu]].<ref name="no murder">{{cite news| vauthors = Appel JM |title=When Infanticide Isn't Murder |url=https://www.huffpost.com/entry/when-infanticide-isnt-mur_b_279703 |work=HuffPost |date=8. 11. 2009}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama takva pravna razlika nije napravljena od 2009. godine i [[Odbrana zbog neuračunljivosti#Zakon Sjedinjenih Američkih Država|odbrana zbog neuračunljivosti]] nije dostupna u svim državama.<ref>{{cite journal | vauthors = Rhodes AM, Segre LS | title = Perinatal depression: a review of US legislation and law | journal = Archives of Women's Mental Health | volume = 16 | issue = 4 | pages = 259–270 | date = august 2013 | pmid = 23740222 | pmc = 3725295 | doi = 10.1007/s00737-013-0359-6 }}</ref> Ujedinjeno Kraljevstvo ima [[Zakon o čedomorstvu]] od 1922. godine. ==Knjige napisane o postporođajnoj psihozi i postporođajnom bipolarnom poremećaju== O ovim psihozama objavljene su sljedeće knjige: *Ripping, Dr (1877) ''Die Geistesstörungen der Schwangeren, Wöchnerinnen und Säugenden''. Štutgart, Enke. *Knauer O (1897) ''Über Puerperale Psychose für practische Ärzte''. Berlin, Karger. *Twomey T (2009) ''Razumijevanje postporođajne psihoze: privremeno ludilo''. Westport, Praeger. *Harwood D (2017) „Rođenje novog mozga - iscjeljenje od postporođajnog bipolarnog poremećaja.“ Brentwood, Post Hill Press. == Reference == {{refspisak|colwidth=32em}} == Vanjski linkovi == {{Medicinski izvori | ICD10 = {{ICD10|F|53}} | ICD9 = {{ICD9|648.4}} }} {{Mentalni i poremećaji ponašanja|odabrano = fizički}} {{Patologija trudnoće, porođaja i babinja}} [[Kategorija:Patologija]] [[Kategorija:Poremećaji raspoloženja]] [[Kategorija:Psihoza]] [[Kategorija:Bipolarni poremećaj]] [[Kategorija:Mentalni poremećaji povezani s trudnoćom, porođajem ili babinama]] [[de:Postpartalne Stimmungskrisen#Postpartalna psihoza (PPP)]] 1jfjsd6ybypj9a1f8ufj7hpc34sukhp 0 529991 3914562 3904672 2026-07-26T12:30:27Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914562 wikitext text/x-wiki [[Slika:MaternalBond.jpg|thumb|right| Majka drži svoje dijete.]] [[Datoteka:Sea Lions Nuzzling.jpg|thumb|right| Majka morskog lava i mladunče.]] [[Datoteka:Mother Yellow-bellied Marmot and pup kissing.jpg|thumb|right|A majka [[mrmot|žutotrbuhog mrmota]] ljubi svog štene.]] '''Majčinska veza''' je [[međuljudski odnos|odnos]] između [[biološka majka|biološke majke]]/[[staratelj]]a i njenog djeteta ili bebe. Iako se obično povezuje s [[trudnoća|trudnoćom]] i [[porođaj]]em, majčinska veza se može razviti i u kasnijim slučajevima u životu kada dijete nije u srodstvu, kao što je slučaj s [[usvajanje|usvojenim]] djetetom ili slučaj s [[mješovita porodica|mješovitom porodicom]]. I fizički i emocijski faktori utiču na proces [[Ljudske veze|veze]] majke i djeteta. Kod [[poremećaj separacijske anksioznosti|poremećaja separacijske anksioznosti]] dijete postaje uplašeno i nervozno kada je daleko od voljene osobe, obično [[roditelj]]a ili drugog staratelja. Nove majke ne osjećaju uvijek trenutnu ljubav prema svom djetetu. Umjesto toga, veza se može s vremenom ojačati ili se ne razviti. Razvijanje veze može trajati satima, danima, sedmicama ili mjesecima.<ref name = "Winkler_2000">{{cite journal | vauthors = Winkler J | title = [Development of the maternal bond during pregnancy] | language = cs | journal = Casopis Lekaru Ceskych | volume = 139 | issue = 1 | pages = 5–8 | date = januar 2000 | pmid = 10750284 | url = http://www.muni.cz/research/publications/314151 | trans-title = Development of the maternal bond during pregnancy }}</ref> ==Trudnoća== Majčinska veza između žene i njenog biološkog djeteta obično počinje da se razvija tokom trudnoće. [[Trudnica]] često prilagođava svoj način života potrebama novorođenčeta u razvoju, naprimjer, jedenjem ili izbjegavanjem određene hrane ili poduzimanjem ili izbjegavanjem određenih aktivnosti. Oko 18. do 25. sedmice, majka počinje osjećati kako se [[fetus]] kreće. Slično kao što prvi put vidi svoje dijete na ultrazvuku, ovo iskustvo često dovodi do toga da se majka osjeća više vezano za svoje dijete. Kada se dovoljno razvije, fetus u razvoju ima određenu [[svijest]] o majčinom otkucaju srca i glasu i može reagovati na dodir ili pokret i čuti zvukove iz okolnog okruženja. Do sedmog mjeseca trudnoće, dvije trećine žena izvještavaju o snažnoj majčinskoj vezi sa svojim nerođenim djetetom.<ref name = "Winkler_2000" /> Neke majke koje [[neplanirana trudnoća|nisu željele trudnoću]] možda nemaju blizak odnos sa svojim djetetom zbog osjećaja stranosti/nepoznavanja.<ref name="HP2020FP">{{cite web | title = Family Planning – Healthy People 2020 | url = Only 20% of mothers felt that they have an actual connection with a child, within hours of delivery. (steinfield) https://www.webmd.com/parenting/baby/forming-a-bond-with-your-baby-why-it-isnt-always-immediate http://healthypeople.gov/2020/topicsobjectives2020/overview.aspx?topicid=13 | website=HealthyPeople.gov | access-date = 18. 8. 2011}} This reference cites: * {{cite report |vauthors=Logan C, Holcombe E, Manlove J, etal |title=The consequences of unintended childbearing: A white paper |location=Washington | publisher=[[Child Trends]] |date=maj 2007 |access-date=3. 3. 2009 |url=http://www.childtrends.org/Files/Child_Trends-2007_05_01_FR_Consequences.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100702204001/http://www.childtrends.org/Files//Child_Trends-2007_05_01_FR_Consequences.pdf |archive-date=2. 7. 2010 | url-status=dead}} * {{cite journal | vauthors = Cheng D, Schwarz EB, Douglas E, Horon I | title = Unintended pregnancy and associated maternal preconception, prenatal and postpartum behaviors | journal = Contraception | volume = 79 | issue = 3 | pages = 194–198 | date = mart 2009 | pmid = 19185672 | doi = 10.1016/j.contraception.2008.09.009 }} * {{cite journal | vauthors = Kost K, Landry DJ, Darroch JE | title = Predicting maternal behaviors during pregnancy: does intention status matter? | journal = Family Planning Perspectives | volume = 30 | issue = 2 | pages = 79–88 | date = Mar–Apr 1998 | pmid = 9561873 | doi = 10.2307/2991664 | jstor = 2991664 }} * {{cite journal | vauthors = D'Angelo DV, Gilbert BC, Rochat RW, Santelli JS, Herold JM | title = Differences between mistimed and unwanted pregnancies among women who have live births | url = https://archive.org/details/sim_perspectives-on-sexual-and-reproductive-health_september-october-2004_36_5/page/192 | journal = Perspectives on Sexual and Reproductive Health | volume = 36 | issue = 5 | pages = 192–197 | date = Sep–Oct 2004 | pmid = 15519961 | doi = 10.1111/j.1931-2393.2004.tb00022.x }} </ref> Vjerovatnije je da će patiti od [[postporođajne depresije]] ili drugih problema s mentalnim zdravljem i rjeđe će dojiti.<ref name="HP2020FP" /> ==Porođaj i period nakon trudnoće== [[Porođaj]] je iskustvo koje može ojačati vezu između majke i djeteta. Faktori poput traumatskog porođaja, majčinog djetinjstva, medicinskog stresa, nedostatka podrške i uticaja supružnika ili partnera/porodice ili socioekonomskih faktora poput siromaštva mogu oslabiti vezu. Fizički kontakt između dojenčadi i njegovatelja vrlo je važan za izgradnju, a povezivanje je i dalje moguće za dojenčad kojoj je potrebna bolnička njega, što smanjuje mogućnosti za fizički kontakt, naprimjer za dojenčad koja je rođena prijevremeno. Roditelji i prijevremeno rođena djeca i dalje se mogu povezati maženjem i zagrljajem, dodirivanjem u i oko inkubatora i igrom, pri čemu su čvrsti kontakti poput kože na kožu posebno efikasni.<ref>{{cite web | url=https://raisingchildren.net.au/newborns/premature-babies-sick-babies/connecting-communicating/bonding-in-the-nicu | title=Bonding with sick or premature babies in the NICU }}</ref> Teorija emocijskog povezivanja prvi put se pojavila sredinom 1970-ih<ref>{{cite journal | vauthors = Spinner MR | title = Maternal-infant bonding | journal = Canadian Family Physician | volume = 24 | pages = 1151–1153 | date = novembar 1978 | pmid = 21301556 | pmc = 2379718 }}</ref> teorije o vezivanju koje opisuju i uzroke dobrog i lošeg vezivanja uspostavljene su sredinom 1980-ih. ==Oksitocin== Proizvodnja [[oksitocin]]a tokom porođaja i dojenja povećava parasimpatičku aktivnost. Stoga se [[anksioznost]] teorijski smanjuje. Kaže se da majčina cirkulacija oksitocina predisponira žene za vezivanje i pokazuje [[ponašanje]] vezivanja,<ref name="Chi2012">{{cite book | vauthors = Chiras DD | name-list-style = vanc | title = Human Biology | date = 2012 | publisher = Jones & Bartlett Learning | location = Sudbury, MA | isbn = 978-0-7637-8345-7 | page = 262 | edition = 7th | url = https://books.google.com/books?id=mqlY1n8Ez1oC&pg=PA262 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Gray PB | chapter = The Evolution and Endocrinology of Human Behavior: Differences and Reproduction. | veditors = Muehlenbein MP | title = Human Evolutionary Biology | date = 2010 | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-1-139-78900-4 | pages = 277–292 (282) | chapter-url = https://books.google.com/books?id=3NRf_8gwmO8C&pg=PA282 | doi = 10.1017/CBO9780511781193.020 }}</ref> iako je ovo bilo osporavano.<ref>{{cite book | vauthors = Fillod O | chapter = Oxytocin as proximal cause of 'maternal instinct': weak science, post-feminism, and the hormones of mystique | veditors = Schmitz S, Höppner G |editor-link1=Sigrid Schmitz| title = Gendered neurocultures: feminist and queer perspectives on current brain discourses| publisher = Zaglossus | location = Wien | year = 2014 | isbn = 9783902902122 | series = challenge GENDER, 2 }}</ref> Vjeruje se da [[dojenje]] njeguje vezu putem dodira, reakcija i međusobnog gledanja, jer stimulira iskustvo s bebom koja gleda majku odozgo dolje i pije iz majčinih [[bradavica (dojka)|bradavica]].<ref>{{cite news | url = http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3749/is_200310/ai_n9302754 | title = Breastfeeding, bonding, and the mother-infant relationship | publisher = Merrill-Palmer Quarterly | vauthors = Else-Quest NM, Hyde JS, Clark R | date = 1. 10. 2003 | access-date = 13. 3. 2008 }}</ref> ==Majčina separacijska anksioznost== Počevši od dobi 9 –10 mjeseci, kada bebe počinju puzati, a zatim, kada počnu hodati oko 12 mjeseci, počinju razvijati sposobnosti fizičkog istraživanja svijeta daleko od majke.<ref>{{cite book | vauthors = Schaffer HR | date = 2004 | title = Introducing Child Psychology | url = https://archive.org/details/introducingchild0000scha | location = Oxford | publisher = Blackwell | isbn = 978-0-631-21627-8 }}</ref> Ove sposobnosti sa sobom nose separacijsku anksioznost jer dojenče postaje ranjivije kada je daleko od majke. Ovaj novostečeni motorni razvoj prati intelektualnu znatiželju dojenčadi, te kognitivni i jezički razvoj dok počinju pokazivati i imenovati, te zajedno s majkama pratiti svoju okolinu počevši od 9–10 mjeseci. Većina roditelja pozdravlja ova istraživanja i ovu povećanu nezavisnost. Međutim, u kontekstu majčine depresije, traume ili poremećene povezanosti u njenom ranom životu, neke majke imaju značajne poteškoće u podnošenju istraživanja i/ili dojenčetove [[anksioznost]]i.<ref name="pmid23756225">{{cite journal | vauthors = Pelaez M, Virues-Ortega J, Field TM, Amir-Kiaei Y, Schnerch G | title = Social referencing in infants of mothers with symptoms of depression | journal = Infant Behavior & Development | volume = 36 | issue = 4 | pages = 548–56 | date = decembar 2013 | pmid = 23756225 | doi = 10.1016/j.infbeh.2013.05.003 }}</ref> Ova separacijska anksioznost se povećava kada se dojenčad i mala djeca osjećaju ugroženo ili se društveno pozivaju na svoje majke radi utjehe. Istraživanje je pokazalo da majke, na primjer, s historijom izloženosti nasilju i posttraumatskim stresnim poremećajem pokazuju manju aktivnost u medijalnom prefrontalnom korteksu, području mozga koje pomaže u ublažavanju i kontekstualizaciji reakcija na strah, te stoga vjerovatno nisu u stanju ugasiti svoju reakciju na strah nakon gledanja snimljene scene odvajanja majke od malog djeteta na skeneru [[magnetna rezonanca|magnetne rezonance]].<ref name="pmid26074844">{{cite journal | vauthors = Schechter DS, Moser DA, Paoloni-Giacobino A, Stenz L, Gex-Fabry M, Aue T, Adouan W, Cordero MI, Suardi F, Manini A, Sancho Rossignol A, Merminod G, Ansermet F, Dayer AG, Rusconi Serpa S | display-authors = 6 | title = Methylation of NR3C1 is related to maternal PTSD, parenting stress and maternal medial prefrontal cortical activity in response to child separation among mothers with histories of violence exposure | journal = Frontiers in Psychology | volume = 6 | issue = | pages = 690 | date = 2015 | pmid = 26074844 | pmc = 4447998 | doi = 10.3389/fpsyg.2015.00690 | doi-access = free }}</ref> == Separacijska anksioznost kod djece == Neizbježno je da djeca koja su rijetko bila odvojena od majke postanu anksiozna kada su odvojena na duži period. To se najčešće doživljava kada počinju pohađati školu. Separacijska [[anksioznost]] može uzrokovati da djeca ne budu otvorena za nova iskustva, poput redovnog pohađanja škole. Postoji veza između separacijske anksioznosti kod djece i odbijanja škole.<ref>{{Cite journal |last1=Tekin |first1=Işıl |last2=Aydın |first2=Selami |date=novembar 2022 |title=School refusal and anxiety among children and adolescents: A systematic scoping review |journal=New Directions for Child and Adolescent Development |language=en |volume=2022 |issue=185–186 |pages=43–65 |doi=10.1002/cad.20484 |pmid=36161758 |s2cid=252536285 |issn=1520-3247|doi-access=free }}</ref> Vezanost se javlja nakon porođaja i ne formira se, te je vjerovatno fluidnija kako odmičete kasnije u životu. Ova anksioznost se može ponovo pojaviti ako majke moraju napustiti svoju porodicu da bi radile. U oba slučaja, anksioznost djeteta (i roditelja) može se smanjiti pripremom, tj. pripremom djeteta za iskustvo prije njegovog nastanka i stvaranjem i održavanjem dijaloga i veze između odsutnog roditelja i djeteta tokom razdvajanja. Mnoga djeca mogu iskusiti takvu anksioznost u različitim oblicima.<ref>{{Cite journal |last1=Wehry |first1=Anna M. |last2=Beesdo-Baum |first2=Katja |last3=Hennelly |first3=Meghann M. |last4=Connolly |first4=Sucheta D. |last5=Strawn |first5=Jeffrey R. |date=juli 2015 |title=Assessment and Treatment of Anxiety Disorders in Children and Adolescents |journal=Current Psychiatry Reports |language=en |volume=17 |issue=7 |pages=52 |doi=10.1007/s11920-015-0591-z |issn=1523-3812 |pmc=4480225 |pmid=25980507}}</ref> Separacijska anksioznost kod djece može biti naučeno ponašanje koje se može pojaviti tokom vremena, a počinje od urođenih strahova od odvajanja ili [[trauma]].<ref>{{Cite journal |last=Masson |first=Céline |date=2001 |title=Le supplice des mères : le fil de l'angoisse transgénérationnelle |url=http://dx.doi.org/10.3917/cm.064.0135 |journal=Cliniques méditerranéennes |volume=64 |issue=2 |pages=135–156 |doi=10.3917/cm.064.0135 |issn=0762-7491|url-access=subscription }}</ref> == Također pogledajte== *[[Porođajno zatočeništvo]] * [[Ljudska veza]] * [[Očinska veza]] * [[Efekat Pepeljuge]] * [[Majčin dječak]] * [[Nošenje bebe]], *[[Zajedničko spavanje]] * [[Dojenje i mentalno zdravlje]] ==Reference== {{refspisak|30em}} {{Roditeljstvo}} {{Evolucijska psihologija}}{{Authority control}} [[Kategorija:Evolucijska psihologija]] [[Kategorija:Intimni odnosi]] [[Kategorija:Majčinstvo]] coil18uz4btowgdppxgrafoy2c9qbew 0 529992 3914534 3904864 2026-07-26T12:20:52Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914534 wikitext text/x-wiki [[Slika:FemkeD2.jpg|thumb|right| Otac se igra sa svojom djevojčicom]] '''Očinska veza''' je [[ljudska veza]] između [[otac|oca]] i njegovog [[dijete|djeteta]].<ref>Early Childhood Longitudinal Study 2006. "Measuring Father Involvement in Young Children's Lives." National Center for Education Statistics. ''Fathers of U.S. children born in 2001''.</ref> ==Veza između oca i djeteta== Dojenčad se može vezati za svoje očeve. [[majčinska veza|Veza između majke i djeteta]] je bila uobičajena tema istraživanja domaćinstava; međutim, više studija u Sjedinjenim Državama i Evropi fokusiralo se na detalje vezanosti između oca i djece.<ref name=":33">{{Cite book|title=Gender in cross-cultural perspective|url=https://archive.org/details/genderincrosscul0000caro|others=Brettell, Caroline,, Sargent, Carolyn F., 1947-|isbn=9780415783866|edition= 7th|location=Abingdon, Oxon|oclc=962171839|last1 = Brettell|first1 = Caroline B.|last2=Sargent|first2=Carolyn F.|year=2017}}</ref> U knjizi, ''Rod u međukulturalnoj perspektivi'' (''Gender in cross-cultural perspective''), [[Barry Hewlett]] pokazao je da dojenčad stvaraju veze sa svojim očevima. Objasnio je kako se nedavno rođena djeca povezuju sa svojim očevima u sličnoj dobi tokom razvoja.<ref name=":33"/> Istraživači dovode u pitanje kako se događa veza između oca i dojenčeta jer očinstvo ima mnogo različitih uloga u različitim kulturama. Postavljaju se pitanja o tome kako očevi imaju sposobnost da se povežu s djecom ako nemaju istu vrstu uloge koju majke imaju u razvoju bebe. Otac djeteta može razviti vezu tokom [[trudnoća|trudnoće]] svog [[značajnu drugi|partnera]], osjećajući [[Teorija vezanosti|vezanost]] prema djetetu u razvoju. Istraživanja pokazuju da ovo može imati neku biološku osnovu.<ref>Linda F. Palmer. "Bonding Matters: The Chemistry of Attachment." Attachment Parenting International News: Vol. 5, No. 2, 2002.</ref> Statistike pokazuju da nivo [[testosteron]]a kod očeva ima tendenciju opadanja nekoliko mjeseci prije rođenja djeteta. Budući da su visoki nivoi testosterona povezani s agresivnijim [[ponašanje]]m, niski nivoi mogu poboljšati sposobnost razvoja nove ljubavne veze.<ref>{{cite journal |doi=10.1073/pnas.1105403108 |pmid=21911391 |pmc=3182719 |title=Longitudinal evidence that fatherhood decreases testosterone in human males |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=108 |issue=39 |pages=16194–16199 |year=2011 |last1=Gettler |first1=L. T. |last2=McDade |first2=T. W. |last3=Feranil |first3=A. B. |last4=Kuzawa |first4=C. W. |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neubiorev.2019.01.010 |pmid=30639674 |title=Pair-bonding, fatherhood, and the role of testosterone: A meta-analytic review |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=98 |pages=221–233 |year=2019 |last1=Grebe |first1=Nicholas M. |last2=Sarafin |first2=Ruth E. |last3=Strenth |first3=Chance R. |last4=Zilioli |first4=Samuele |s2cid=58635068 }}</ref> Očevi također imaju važnu ulogu u povezivanju nakon rođenja djeteta. Očevi pronalaze mnogo načina da ojačaju vezu između oca i djeteta sa svojom djecom, kao što su umirivanje, tješenje, hranjenje (izdojeno [[majčino mlijeko]], [[umjetna formula za dojenčad]] ili [[hrana za bebe]]), mijenjanje pelena, kupanje, oblačenje, igranje i maženje. [[Nošenje dojenčeta]] u nosiljci ili ruksaku ili guranje u [[nosilics za bebe|nosilici za bebe]] može izgraditi vezu, kao i sudjelovanje u bebinoj rutini prije spavanja. Ovo su široke aktivnosti koje očevi dijele kako bi razvili vezu između oca i dojenčeta. Očevi također imaju specifične uloge povezivanja koje se razvijaju iz njihovih različitih kultura i društava. ===Evropska i američka kultura=== [[Datoteka:Timothy L. Pesto and Kaitlyn E. Pesto play football as their father watches, Tuscaloosa, Alabama LCCN2010638252.jpg|thumb|right| Američki otac se igra sa sinom i kćerkom tokom zabave na [[vrata prtljažnika|vratima prtljažnika]]. Izleti poput sportskih događaja često omogućavaju očevima da se povežu sa svojom djecom kroz hobije i aktivnosti.]] Evropski i američki očevi imaju agresivniji i energičniji odnos sa svojim djetetom. To ne znači štetno; međutim, to znači da postoji fizička i vrlo stimulativna interakcija između oca i djeteta.<ref name=":33"/> To je djetetu dalo emocije koje su odražavale uzbudljivo i zabavno iskustvo koje im je omogućilo da stvore vezu oca i djeteta drugačiju od veze majke i djeteta. Pokazalo se da se izrazi lica i emocije dojenčeta prema ocu značajno razlikuju od njihovih emocija prema majkama, čak i u vrlo ranoj dobi.<ref name=":4">{{Cite book|title=Throwaway dads : the myths and barriers that keep men from being the fathers they want to be|last=D.|first=Parke, Ross|date=1999|publisher=Houghton Mifflin|others=Brott, Armin A.|isbn=978-0395860410|location=Boston|oclc=39695693|url-access=registration|url=https://archive.org/details/throwawaydadsmyt00park}}</ref> Ovo pokazuje da prisustvo oca daje djetetu raznolikost u načinu na koji komunicira s različitim ljudima. Grubo držanje djeteta nije važno samo za veze koje djeca stvaraju s ocem, već im pomaže i da nauče životne lekcije. Gruba igra pomaže u učenju samokontrole, pomaže djeci da razumiju odgovarajuće društvene uloge, pomaže im da shvate kada treba koristiti određene emocije i pomaže im da razumiju tuđe emocije i izraze lica.<ref name=":4" /> Ovaj oblik povezivanja između oca i djeteta stvara jedinstvenu vezu. Omogućava djetetu da nauči vrijedne lekcije, a istovremeno je u okruženju koje poboljšava sva njihova čula i omogućava im da intenziviraju svoj odnos s ocem. ===Aka kultura=== [[Aka narod|Aka]] su društvo lovaca-sakupljača u južnoj Centralnoafričkoj Republici i sjevernom Kongu-Brazavilleu.<ref name=":33"/> Način na koji formiraju vezu između oca i djeteta vrlo se razlikuje od načina na koji to čine Evropljani i Amerikanci. Dok se Evropljani i Amerikanci fokusiraju na grubu igru, Aka ne dozvoljavaju da se ovo visoko stimulativno okruženje razvije kod njihove djece. Aka očevi su uvijek uz svoje bebe kada se rode. Uvijek spavaju sa svojim bebama i uvijek su u njihovoj neposrednoj blizini više od pola dana.<ref name=":33"/> Općenito, Aka očevi su opušteniji i intimniji tokom očinstva od onih u Sjedinjenim Državama.<ref name=":52">{{Cite journal|last=Fouts|first=Hillary N.|date=16. 4. 2008|title=Father Involvement With Young Children Among the Aka and Bofi Foragers|url=https://archive.org/details/sim_cross-cultural-research_2008-08_42_3/page/290|journal=Cross-Cultural Research|language=en|volume=42|issue=3|pages=290–312|doi=10.1177/1069397108317484|s2cid=144114921|issn=1069-3971}}</ref> Četiri faktora koja su ključna za povezivanje oca i djeteta: # Razumijevanje djeteta:<ref name=":33"/> Očevi su u blizini djeteta više nego u većini kultura. Često drže dijete u naručju; stoga uče važne znakove koje dijete pokazuje, a koje većina očeva ne bi. Naprimjer, razumiju znakove koji pokazuju kada je dijete gladno ili bolesno.<ref name=":33"/> # Razumijevanje očinskih praksi:<ref name=":33"/> Očevi razumiju kada treba biti razigraniji, kada fizičkiji, kako pravilno držati dijete i kako ga smiriti.<ref name=":33"/> Razumiju sve interakcije koje su potrebne za dobru brigu o djetetu. # Povezivanje s dijetetom:<ref name=":33"/> Otac razumije kako uspostaviti vezu s dijetetom. Znaju da li dijete treba više grube igre ili umirivanja. Igraju veliku ulogu u brizi, tako da razumiju potrebe djeteta na drugom nivou. # Predstavljanje kulture i ciljeva očinstva:<ref name=":33"/> Aka narod su lovci-sakupljači; stoga [[lov]] na [[životinje]] nije dovoljan ili glavni način da se snabdijevaju hranom.<ref name=":33"/> To znači da mužjaci ne igraju glavnu ulogu u odlasku i lovu za pleme ili vlastite porodice. To omogućava ocu da provodi više vremena s mladunčetom i da zaista stvori vezu s njim. Zbog toga je uloga oca u odgoju djeteta važan aspekt kulture Aka. Aka [[pleme]]na sakupljača hrane u [[Centralnoafrička Republika|Centralnoafričkoj Republici]] ne love lukovima i strijelicama. Njihov glavni izvor lova su mreže. U međukulturalnom istraživanju Hillary N. Fouts, imala je statističke podatke koji su podržali tvrdnju da različite uloge u populacijama sakupljača hrane utiču na količinu vremena koju otac provodi sa svojom djecom. Fouts je uzela različite populacije sakupljača hrane u Africi i uporedila njihov tip lova i procenat vremena kada su ovi očevi viđeni kako drže svoje dijete. Njena prva grupa sakupljača hrane bila je populacija Aka. Bili su to lovci mrežama, koji su svoju djecu u dobi od 1–4 mjeseca držali 22% dana, djecu u dobi od 8 –12 mjeseci 11,2% dana, a djecu u dobi od 13 –18 mjeseci 14,3% dana.<ref name=":52"/> Druga mrežasta populacija lovaca bili su Bofi.<ref name=":52"/> Njihovi očevi su držali mladunce u dobi od 36 do 47 i od 48 do 59 mjeseci 5,4% dana.<ref name=":52"/> Nasuprot tome, u grupama za ishranu koje su učestvovale u lovu lukom i strijelom očevi su držali mladunce znatno kraće vrijeme.<ref name=":52"/> U populaciji Hadza koji su tražili hranu očevi su držali mladunce u dobi od 0–9 mjeseci samo 2,5% dana. Kod drugih lovaca i sakupljača lukom i strijelom, Kung, očevi su držali mladunce od 0 – 6 mjeseci 1,9% dana, a mladunce od 6–24 mjeseca 4,0% dana.<ref name=":52"/> Ovi statistički podaci pokazuju da različite uloge u društvu utiču na to koliko vremena otac provodi držeći svoju djecu i komunicirajući s njima. Ovo je važno jer pokazuje da se svaka kultura razlikuje u pogledu očevog odgoja i povezanosti s ocem. ==Pravno očinstvo== ===Sjedinjene Američke Države=== U [[SAD]]-a se pretpostavlja da očinstvo pripada mužu majke, osim ako se ne poduzme posebna radnja; neoženjen muškarac može utvrditi očinstvo potpisivanjem dobrovoljnog priznanja očinstva ili pokretanjem sudskog postupka.<ref>U.S. Department of Health and Human Services, Administration for Children and Families, Office of Child Support Enforcement. "Handbook on Child Support Enforcement." (Washington, DC: Author) [https://web.archive.org/web/20020802232142/http://www.acf.hhs.gov/programs/cse/]</ref> Očinstvo se također može utvrditi između muškarca i mlađe osobe, obično prilikom usvajanja, bez da su ta dva biološki povezana. ==Također pogledajte== *[[Efekat Pepeljuge]] *[[Očevi kao osobe za vezanost]] *[[Pokret za prava očeva]] *[[Majčinska veza]] *[[Roditeljsko odsustvo]] *[[Lični odnos]] *[[Odgovorno očinstvo]] *[[Zajednička zarada/Zajedničko roditeljstvo Brak]] ==Reference== {{refspisak}} {{Roditeljstvo}} {{Evolucijska psihologija}} [[Kategorija:Evolucijska psihologija]] [[Kategorija:Očinstvo]] [[Kategorija:Intimni odnosi]] qjmk93bt9jzc8rdj4k12hho2gshemol 0 529998 3914864 3903916 2026-07-26T17:26:24Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914864 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}} '''Radomir Raško Vukosavović''' ([[Podgorica]], [[Crna Gora]], 1917 – 2010) bio je crnogorski [[general]]. Djetinjstvo je proveo u rodnom selu Sotonići, u crnogorskom regionu Crmnica, kraj [[Skadarsko jezero|Skadarskog jezera]]. Raškov djed Filip, savjetnik na dvoru [[Nikola Petrović|Kralja Nikole Petrovića]], je bio prvi geodeta Crne Gore. Raškova baka Maša je bila prva generacija crnogorskih djevojaka koje su pohađale školu i govorila je četiri jezika.  Raško je rano izgubio majku, koja je preminula početkom 1919. od [[Španska groznica|Španske groznice]].<ref>{{Cite web|url=https://barinfo.me/183771-2/|title=Barski kalendar, 27. januar - BARinfo|last=Milović|first=Željko|date=27. 1. 2025|language=en|access-date=30. 12. 2025}}</ref> Raško je završio sredju školu na Cetinju 1935. Iste godine je bio i uhapšen tokom demonstracija na Cetinju protiv totalitarnog režima u Jugoslaviji. Poslije srednje škole upisao je [[Pravni Fakultet u Beogradu]] i završio je Školu Jugoslovenskih Rezervnih Oficira u Mariboru. Bio je u poslednjoj godini fakulteta kada je mobilisan 1941. pred samu invaziju [[Sile Osovine|Sila osovine]] na Jugoslaviju.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://barinfo.me/dvije-knjige-marka-vukosavovica-o-crmnickim-partizanima-za-americko-trziste/|title=Dvije knjige Marka Vukosavovića o crmničkim partizanima za američko tržište - BARinfo|last=Milović|first=Željko|date=17. 8. 2025|language=en|access-date=30. 12. 2025}}</ref> Posle kraha Jugoslovenske Vojske tokom [[Aprilski rat|Aprilskog rata]], odbio je da se preda i vratio se u Sotoniće. Tu je sa grupom Crmniča organizovao i učestvovao u Trinaestojulskom ustanku 1941, nakon čega je imenovan za komandanta oslobodjenog grada Vira. Od početka 1942. je komandant bataljona “Jovan Tomašević”. Kada je juna 1942. formirana sada slavna [[Četvrta Proleterska Crnogorska Brigada]] postao je komandir njene treće čete, prvog bataljona. Komandovao je svojom jedinicom u operacijama u [[Hadžići]]ma, [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjem Vakufu]], [[Bugojno|Bugojnu]], Kupresu, [[Manjača|Manjači]], Dalmaciji, [[Livno|Livnu]], [[Tomislavgrad|Duvnu]], [[Neretva|Neretvi]], [[Konjic]]u, Javorku, [[Sutjeska (župa)|Sutjesci]], [[Zelengora|Zelengori]] i drugim. Tokom 1944. je boravio u [[Italija|Italiji]] i obučavao Italijanske partizane.<ref name=":0" /> Poslije rata je kao prvi oficir [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] poslat na obuku u visoku armijsku školu u [[Fort Leavenworth]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Bio je vojni ataše u [[Grčka|Grčkoj]] 1954-1957, profesor na [[Vojna akademija u Beogradu|Vojnoj akademiji u Beogradu]] i profesor na [[Fakultet u Podgorici|Fakultetu u Podgorici]]. Jedini je u Jugoslaviji odbio pripremljen i odštampan prijedlog da ga proglase za narodnog heroja, tražeći da se prethodno taj orden dodijeli svim hrabro poginulim borcima iz njegove jedinice.<ref name=":0" /> Raško je umro u Sutomoru 2010. U tri braka dobio je šestero djece. Prva (nevjenčana) supruga [[Desanka Sekulić]] poginula je 11. marta 1943. kod Konjica, na dan kada je neprijateljski obruč probijen u [[Bitka na Neretvi|Bitci na Neretvi]].<ref name=":0" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Vukosavović, Radomir}} [[Kategorija:Rođeni 1917.]] [[Kategorija:Umrli 2010.]] [[Kategorija:Biografije, Podgorica]] hmrdrskdbxp7rq380m9jzzwi2dmwgfb 0 530015 3914784 3903127 2026-07-26T17:09:51Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914784 wikitext text/x-wiki {{ljubav bočni stubac|tipovi}} '''Ljudsko povezivanje''' je proces razvoja bliskog odnosa između dvije ili više osoba ''[[čovjek|Homo sapiens sapiens]]''. Najčešće se odvija između članova porodice ili prijatelja,<ref>''Webster's New World College Dictionary'' 1971.</ref> ali se može razviti i među grupama, kao što su sportski timovi i kad god [[homo sapiens|ljudi]] provode vrijeme zajedno. Vezivanje je uzajamni, [[društvena interakcija|interaktivni]] proces i razlikuje se od jednostavnog [[Recipročno sviđanje|sviđanja]]. To je proces njegovanja [[društvena veza|društvene veze]]. Vezivanje se obično odnosi na proces [[teorija vezanosti|privrženosti]] koji se razvija između romantičnih ili platonskih partnera, bliskih prijatelja ili roditelja i djece. Ovu vezu karakteriziraju [[emocije]] kao što su [[naklonost]] i [[povjerenje (društvene nauke)|povjerenje]]. Bilo koje dvije osobe koje provode vrijeme zajedno mogu formirati vezu. [[Muško vezivanje]] odnosi se na uspostavljanje odnosa između muškaraca kroz zajedničke aktivnosti. Termin [[žensko vezivanje]] odnosi se na formiranje bliskih ličnih odnosa između žena. [[Prijateljstvo između spolova]] odnosi se na lične odnose između muškaraca i žena.<ref>[http://www.thefreedictionary.com The Free Dictionary]</ref> ==Rani stavovi== U 4. stoljeću prije nove ere, grčki filozof [[Platon]] tvrdio je da [[ljubav]] upravlja vezama ljudskog društva. U svom djelu ''[[Symposium (Platon)|Symposiuma]]'', Eriksimah, jedan od naratora u dijalogu, navodi da ljubav ide daleko dalje od jednostavne privlačnosti prema ljudskoj ljepoti. On navodi da se ona javlja u cijelom životinjskom i biljnom [[carstvo (biologija)|carstvu]], kao i u cijelom [[svemir]]u. Ljubav upravlja svime što se događa, kako u carstvu bogova, tako i u carstvu ljudi (186a–b).<ref>{{cite web |last1=Naugle |first1=David |title=The Platonic Concept of Love: The Symposium |url=https://www3.dbu.edu/naugle/pdf/platonic_love.pdf |access-date=14. 11. 2021}}</ref> Eriksimah smatra da kada su različiti suprotstavljeni elementi poput vlažnog i suhog "pokrenuti odgovarajućom vrstom Ljubavi, oni su u harmoniji jedni s drugima... Ali kada vrsta Ljubavi koja je gruba i impulsivna kontrolira godišnja doba, ona donosi smrt i uništenje" (188a). Budući da je ljubav ta koja vodi odnose između ovih skupova suprotnosti kroz postojanje, u svakom slučaju je to viši oblik ljubavi koji donosi harmoniju i prianja uz dobro, dok impulsivna vulgarna ljubav stvara disharmoniju. Platon zaključuje da je najviši oblik ljubavi najveći. Kada je ljubav "usmjerena, u umjerenosti i pravdi, prema dobru, bilo na nebu ili na zemlji: sreća i dobra sreća, veze ljudskog društva, sklad s bogovima gore - sve je to među njegovim darovima" (188d). U 1660-im, holandski filozof [[Spinoza]] je u svom djelu „Etika ljudskog ropstva ili snaga emocija“ napisao da se termin „ropstvo“ odnosi na ljudsku nemoć u umjerenju i kontroli emocija. To jest, prema Spinozi, „kada je čovjek žrtva svojih emocija, on nije svoj gospodar, već leži na milosti sudbine“. Godine 1809. [[Johann Wolfgang von Goethe]], u svojoj klasičnoj noveli „[[Izborni afiniteti]]“, pisao je o „bračnoj vezi“ i analogijom pokazao koliko su jake bračne zajednice slične po karakteru onoj kojom čestice [[Žive (element)|žive]] pronalaze jedinstvo kroz proces [[hemijski afinitet|hemijskog afiniteta]]. Ljudi u strastvenim vezama, prema Goetheu, analogni su reaktivnim supstancama u [[hemijska jednačina|hemijskoj jednačini]]. ==Sparivanje== {{glavni|Parno sparivanje}} Termin ''parno sparivanje'' nastao je 1940. godine u odnosu na parove ptica; odnosi se na [[monogamija|monogamni]] ili relativno monogamni odnos. Dok neki oblik monogamije može karakterizirati oko 90% vrsta ptica, kod sisara je dugotrajno sparivanje (izvan kratkog trajanja same kopulacije) rijetko, oko 3% (vidi [[Monogamija|monogamija kod životinja]]). Učestalost monogamije kod [[primat]]skih vrsta je slično niska u poređenju sa [[poliginija|poliginijom]] (jedan mužjak se pari sa dvije ili više ženki), što je najčešći obrazac.<ref name="SBNK">Holland, Maximilian. (2012) ''Social Bonding and Nurture Kinship: Compatibility between Cultural and Biological Approaches''. North Charleston: Createspace Press.</ref> Međutim, bez obzira na obrasce parenja, život primata obično karakteriziraju dugotrajni društveni odnosi (bilo seksualni, brižni, koalicijski ili neki drugi) formirani u kontekstu života u trajnim društvenim grupama,<ref name="SBNK"/> i svaki takav trajni odnos (bilo isključiv ili ne) karakterizira određeni stepen povezanosti. Slično tome, dok se raspravlja o 'prirodnosti' monogamije kod ljudi,<ref name="Barash2001">Barash, D.P. & Lipton, J.E. (2001). The Myth of Monogamy. New York, NY: W.H. Freeman and Company.</ref> Trajne monogamne ili poligamne veze obično će biti praćene afektivnom ili emocionalnom vezom (vidi sljedeći odjeljak). ===Limerencijska veza=== {{glavni|Limerencija}} Prema ''teoriji limerencije'', koju je 1979. godine postavila psihologinja [[Dorothy Tennov]], određeni postotak parova može proći kroz ono što se naziva ''limerencijska reakcija'', u kojoj jedan ili oba člana para mogu doživjeti stanje strasti pomiješano s kontinuiranim nametljivim razmišljanjem, strahom od odbacivanja i nadom. Stoga se kod svih ljudskih romantičnih veza može formirati jedna od tri vrste ''veza'', definirane tokom određenog vremenskog perioda, u odnosu na iskustvo ili neiskustvo limerence: # '''Afektivna veza''': definira veze u kojima nijedan partner nije limerentan. # '''Limerencijsko-Nelimerencijska veza''': definira veze u kojima je jedan partner limerentan. # '''Limerencijsko-Limerencijska veza''': definira veze u kojima su oba partnera limerentna. Konstitucija ovih veza može varirati tokom veze, na načine koji mogu povećati ili smanjiti intenzitet [[llimerencija]]. Karakteristika ovog razgraničenja koje je napravila Tennov je da se, na osnovu njenog istraživanja i intervjua sa preko 500 ljudi, svi ljudski vezani odnosi mogu podijeliti u tri varijante koje se definišu količinom limerencije ili nelimerencije koju svaki partner doprinosi vezi. ==Roditeljska veza== ===Vezanost=== {{glavni|Afektivna veza|Teorija vezanosti}} [[slika:Walter Singleton Aiden Singleton.jpg|thumb|left| Roditeljske veze često pomažu djeci da formiraju svoj identitet]] U 1958., britanski razvojni psiholog [[John Bowlby]] objavio je rad "'Priroda djetetove veze s majkom'", u kojem su razvijeni prekursorski koncepti "[[teorija vezanosti|teorije vezanosti]]". To je uključivalo razvoj koncepta "afektivne veze", koji se zasniva na univerzalnoj tendenciji ljudi da se vežu, tj. da traže bliskost s drugom osobom i da se osjećaju sigurno kada je ta osoba prisutna. Teorija vezanosti dijelom vuče korijene iz posmatranja i eksperimenata sa životinjama, ali se također zasniva na posmatranjima djece koja su propustila tipična iskustva brige odraslih. Veliki dio ranih istraživanja o vezanosti kod ljudi proveli su John Bowlby i njegovi saradnici. Bowlby je pretpostavio da bebe imaju ugrađenu potrebu od rođenja da stvaraju emocijske veze, tj. duhovne veze, jer to povećava šanse za preživljavanje, osiguravajući da dobiju potrebnu njegu.<ref>{{cite book |author=Bowlby, John |title=Attachment and Loss |url=https://archive.org/details/attachmentloss0002bowl |publisher=Basic Books |year=1969}}</ref><ref name="Bowlby">{{cite book |author=Bowlby, John |title=The Making and Breaking of Affectional Bonds |url=https://archive.org/details/makingbreakingof0000bowl |publisher=Routledge |year=1990 |isbn=0-415-04326-3}}</ref><ref name="Wilson">{{cite book |author1=Wilson, Glenn |author2=McLaughlin, Chris |title=The Science of Love |url=https://archive.org/details/scienceoflove0000wils |publisher=Fusion Press |year=2001 |isbn=1-901250-54-7}}</ref> Bowlby nije opisao uzajamnost u vezanosti. Izjavio je da je vezanost od strane majke patološka inverzija i opisao je samo ponašanja dojenčeta. Mnogi stručnjaci za razvoj razradili su Bowlbyjeva etološka zapažanja. Međutim, ni Bowlbyjeva težnja za bliskošću (što nije moguće za ljudske [[dojenčad]] prije nego što prohodaju) ni kasniji opisi uzajamnosti između njegovatelja i dojenčeta s emocijskom dostupnošću i sinhronošću s emocijskom modulacijom ne uključuju trajnu motivaciju vezanosti u odraslom životu. Trajna motivacija je želja za kontrolom ugodno iznenađujuće transformacije koja je put vjerovanja u učinkovitost kod ljudi. Ova motivacija objašnjava znatiželju i intelektualni rast jezika, matematike i logike, a sve to ima emocijsku osnovu sigurnosti.<ref>See {{Cite news |author=R.H. Smith |author2=B.M. Ostfeld |year=1983 |title=Engageance, a practical elaboration of attachment in mothers of at-risk infants |periodical=International Journal of Family Psychiatry |volume=4 |issue=3 |pages=229–245 }}</ref> ===Majčinska veza=== {{glavni|Majčinska veza}} [[slika:She sit nursing her baby.gif|thumb|Majčino [[dojenje]] - proces koji olakšava ''vezu majke i dojenčeta'']]Od svih ljudskih veza, ''majčinska veza'' (odnos majke i dojenčeta) je jedna od najjačih.]] Majčinska veza počinje se razvijati tokom trudnoće; nakon trudnoće, proizvodnja [[oksitocin]]a tokom [[laktacija|laktacije]] povećava [[PNS|parasimpatičku]] aktivnost, čime se smanjuje [[anksioznost]] i teorijski podstiče povezivanje. Općenito se smatra da cirkulacija majčinog oksitocina može predisponirati neke sisare da pokažu ponašanje brige kao odgovor na mlade svoje vrste. Izvještava se da [[dojenje]] podstiče ranu postporođajnu majčinsku vezu, putem dodira, reakcije i međusobnog pogleda.<ref>Cesk, Cas Lek. (2000). "[http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3749/is_200310/ai_n9302754 Development of the Maternal Bond during Pregnancy]." 19 Jan; 139(1): 5–8.</ref> Opsežne tvrdnje o učinku dojenja iznijela je 1930-ih Margaret Ribble, zagovornica "prava dojenčadi".<ref>Ribble, M. (1939). The significance of infantile sucking for the psychic development of the individual. ''Journal of Nervous and Mental Disease'', 90, 455–463.</ref> ali su ih drugi osporili.<ref>Pinneau, S.R. (1950). A critique on the articles by Margaret Ribble. ''Child Development'', 21(4), 203–228.</ref> Navodni efekat nije univerzalan, a majke koje hrane bebe na flašicu uglavnom su na odgovarajući način zabrinute za svoje bebe. Teško je utvrditi stepen uzročnosti zbog niza zbunjujućih varijabli, kao što su različiti razlozi zbog kojih porodice biraju različite metode hranjenja. Mnogi vjeruju da rano povezivanje idealno povećava odgovor i osjetljivost na potrebe djeteta, jačajući kvalitet odnosa majka-beba - međutim, mogu se pronaći mnogi izuzeci vrlo uspješnih veza majka-beba, iako nije došlo do ranog dojenja, kao što je slučaj sa prijevremeno rođenom djecom kojoj možda nedostaje potrebna snaga sisanja da bi bila uspješno dojena. Istraživanje koje je uslijedilo nakon Bowlbyjevih zapažanja (gore) stvorilo je određenu zabrinutost o tome da li su usvojitelji propustili neki ključni period za razvoj djeteta. Međutim, istraživanje u vezi sa ''[[Mentalni i društveni život beba|Mentalnim i društvenim životom beba]]'' sugeriralo je da je "sistem roditelj-dijete", a ne veza između biološki povezanih pojedinaca, evoluirani spoj između urođenih obrazaca ponašanja svih ljudskih beba i jednako evoluiranih odgovora odraslih ljudi na ta ponašanja beba. Stoga priroda „osigurava određenu početnu fleksibilnost u odnosu na određene odrasle osobe koje preuzimaju roditeljsku ulogu."<ref>{{cite book|last=Kaye|first=K|title=The Mental and Social Life of Babies|year=1982|publisher=Univ. Chicago Press|isbn=0-226-42848-6|pages=[https://archive.org/details/mentalsociallife0000kaye_a5t8/page/261 261]|url=https://archive.org/details/mentalsociallife0000kaye_a5t8/page/261}}</ref> ===Očinska veza=== [[Datoteka:FemkeD2.jpg|thumb|Otac se igra sa svojom kćerkom - aktivnost koja obično jača "vezu između oca i djeteta"|left]] {{glavni|Očinska veza}} Za razliku od [[majčinska veza|majčinske]], „[[očinske veze]]“ imaju tendenciju da variraju tokom [[Razvoj djeteta|razvoja djeteta]] u smislu snage i stabilnosti. U stvari, mnoga djeca sada odrastaju u domaćinstvima bez očeva i uopće ne doživljavaju očinsku vezu. Općenito, očinska veza je dominantnija kasnije u djetetovom životu nakon što se razvije jezik. Očevi mogu biti utjecajniji u interakcijama igre za razliku od interakcija brige. Veze oca i djeteta također se obično razvijaju u odnosu na teme poput političkih stavova ili novca, dok se veze majke i djeteta obično razvijaju u odnosu na teme poput vjerskih stavova ili općih pogleda na život.<ref>Rossi, A. & Rossi, P. (1990). ''Of Human Bonding: Parent Child Relations Across the Life Course.'' Chicago: Aldine. {{ISBN|0-202-30361-6}}</ref> U 2003. istraživač sa Univerziteta Northwestern u [[Illinois]]u otkrio je da [[progesteron]], hormon koji se češće povezuje s trudnoćom i majčinskom vezom, također može kontrolirati način na koji muškarci reaguju na svoju djecu. Konkretno, otkrili su da nedostatak progesterona smanjuje agresivno ponašanje kod mužjaka miševa i stimulira ih da se ponašaju na očinski način prema svom potomstvu.<ref>{{cite news | url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2793551.stm | work=BBC News | title=Secret of paternal bond | date=25. 2. 2003}}</ref> ==Veza između ljudi i životinja== {{glavni|Zoofilija}} {{glavni|Kućni ljubimci}} [[Datoteka:Nepal-child-cat.jpg|thumb|Dijete se povezuje s mačkom. Poznato je da kontakt čovjeka i životinje smanjuje fiziološke karakteristike stresa.]] „Veza čovjeka i životinje“ može se pojaviti između ljudi i domaćih ili divljih životinja; bilo da se radi o mački kao kućnom ljubimcu ili pticama ispred prozora. Fraza „Veza čovjeka i životinje“, poznata i kao HAB, počela se pojavljivati kao terminologija krajem 1970-ih i početkom 1980-ih.<ref>{{Cite journal|last=Hines|first=Linda|date=Sep 2003|title=Historical perspectives on the human-animal bond|url=https://archive.org/details/sim_american-behavioral-scientist_2003-09_47_1/page/6|journal=The American Behavioral Scientist|volume=47|issue=1|pages=7–15|doi=10.1177/0002764203255206|s2cid=58400000|id={{ProQuest|214766685}}}}</ref> Istraživanje prirode i vrijednosti veze između čovjeka i životinje započelo je krajem 18. stoljeća kada je u Yorku, u Engleskoj, [[Društvo prijatelja]] osnovalo [[Utočište]] kako bi pružilo humani tretman mentalno oboljelima. Brigom pacijenata o mnogim domaćim životinjama na imanju, zvaničnici društva teoretizirali su da će kombinacija kontakta sa životinjama i produktivnog rada olakšati rehabilitaciju pacijenata. 1870-ih u Parizu, francuski hirurg je pacijente s neurološkim poremećajima tjerao da jašu konje. Utvrđeno je da su pacijenti poboljšali svoju motornu kontrolu i ravnotežu te da su imali manje šanse da pate od napada depresije.<ref name="Latter">Latter, L. (1995). Article: [http://www.animalwelfaresociety.net/pethumanbonding.htm "Human Pet Bonding"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060202055029/http://animalwelfaresociety.net/pethumanbonding.htm |date=2. 2. 2006 }}. Source: Animal Welfare Society – Southeastern Michigan.</ref> Tokom 1820 –1870-ih, američka viktorijanska srednja klasa koristila je vezu između čovjeka i životinje kako bi pomogla u socijalizaciji djece. Ovo je bio potpuno rodno određen proces, jer su roditelji i [[društvo]] vjerovali da samo dječaci imaju urođenu sklonost ka nasilju i da ih je potrebno socijalizirati prema ljubaznosti i empatiji, preko kućnih ljubimaca..<ref name="Greir">Greir, Katharine C. (1997). "Childhood Socialization and Companion Animals: United States, 1820–1870". Society and Animals Vol. 9 No.2.</ref> Vremenom je držanje kućnih ljubimaca radi socijalizacije djece postalo rodno neutralnije, ali čak i tokom 1980-ih i 90-ih ostalo je uvjerenje da dječaci posebno imaju koristi od držanja kućnih ljubimaca zbog činjenice da je to bio jedan od rijetkih načina na koje su mogli prakticirati brigu s obzirom na ograničavajuće rodne norme.<ref name="Melson">Melson, Gail F., and Alan Fogel (1989). "Children's Ideas about Animal Young and their Care: A Reassessment of Gender Differences in the Development of Nurturance". Anthrozoos: A Multidisciplinary Journal of The Interactions of People & Animals vol.2 no.4, pp. 265–273.</ref> Primjer veze između čovjeka i životinje može se vidjeti tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] na Zapadnom frontu s [[konji]]ma. Upotreba ove životinje bila je široko rasprostranjena, jer je preko 24.000 konja i mazgi korišteno u [[Kanadske ekspedicijske snage|Kanadskim ekspedicijskim snagama]] u Prvom svjetskom ratu.<ref name=":0">{{Cite book|title=The Historical Animal|last=Nance|first=Susan|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=978-0-8156-3406-5|location=Syracuse New York|pages=275–277}}</ref> Veza s konjima može se posmatrati kao korišteni konji za vuču kola za vozače, kao individualna transportna sredstva za oficire i kao pacijenti za veterinare. Prilikom istraživanja veze između čovjeka i životinje postoji opasnost od antropomorfizma i projekcija ljudskih kvaliteta. [[Datoteka:Oryctolagus cuniculus domesticus & Homo sapiens (54906494553).jpg|thumb| Dječak hrani domaće zečeve u [[Zoološki vrt|Zoološkom vrtu]] u [[Kopenhagen]]u, 2025]] U 19. stoljeću, u Bielefeldu, u Njemačkoj, pacijentima s epilepsijom je dat recept da svaki dan provode vrijeme brinući se o [[mačka]]ma i [[psi]]ma. Utvrđeno je da kontakt sa životinjama smanjuje pojavu [[epilepsijski napad|napada]].<ref>{{cite journal |last1=Catala |first1=Amélie |last2=Cousillas |first2=Hugo |last3=Hausberger |first3=Martine |last4=Grandgeorge |first4=Marine |title=Dog alerting and/or responding to epileptic seizures: A scoping review |journal=PLOS ONE |date=4. 12. 2018 |volume=13 |issue=12 |doi=10.1371/journal.pone.0208280|doi-access=free |pmid=30513112 |pmc=6279040 |bibcode=2018PLoSO..1308280C }}</ref> Već 1920-ih, ljudi su počeli koristiti vezu između čovjeka i životinje ne samo za liječenje, već i za dobijanje nezavisnosti putem životinja pomagača. Godine 1929. osnovana je škola The Seeing Eye Inc. za obuku pasa vodiča za slijepe u Sjedinjenim Državama, inspirisana psima koji su obučavani za vođenje veterana Prvog svjetskog rata u Evropi.<ref>"Our Mission and History". The Seeing Eye: Transforming Challenges into Opportunities. (2015) The Seeing Eye, Inc. {{cite web|url=http://www.seeingeye.org/aboutUs/?M_ID%3D88 |title=The oldest existing guide dog school in the world &#124; the Seeing Eye, Inc |access-date=4. 6. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110817120257/http://www.seeingeye.org/aboutUs/?M_ID=88 |archive-date=17. 8. 2011 }}</ref> Nadalje, ideja je da veza između čovjeka i životinje može pružiti zdravstvene koristi ljudima jer životinje "apeliraju na osnovne ljudske potrebe za društvom, udobnošću i sigurnošću..."<ref name=":0" /> Godine 1980., tim naučnika na Univerzitetu u [[Pennsylvanija|Pennsylvaniji]] otkrio je da je utvrđeno da kontakt čovjeka i životinje smanjuje fiziološke karakteristike [[stres]]a; posebno, utvrđeno je da [[krvni pritisak]], otkucaji srca, brzina disanja, [[anksioznost]] i napetost obrnuto [[korelacija|koreliraju]] s vezom između čovjeka i kućnog ljubimca.<ref name="Latter"/> U nekim slučajevima, uprkos svojim prednostima, veza između čovjeka i životinje može se koristiti u štetne svrhe. Devedesetih godina prošlog stoljeća došlo je do porasta društvene i naučne svijesti o korištenju kućnih ljubimaca kao alata za nasilje u porodici.<ref name="Wood">David S. Wood, Claudia V. Weber, Frank R. Ascione. (1997) "The Abuse of Animals and Domestic Violence: A National Survey of Shelters for Women who are Battered". Society & Animals Vol.5, pp.205–218.</ref> Studija iz 1997. godine otkrila je da je 80% skloništa prijavilo da su žene koje borave kod njih doživjele prijetnje ili ozljeđivanje kućnih ljubimaca od strane svog zlostavljača kao oblik zlostavljanja.<refm name="Wood"/> Studija Ministarstva odbrane SAD-a iz 2003. godine, zasnovana na povezivanju ljudi i životinja, utvrdila je da postoji poboljšanje i obogaćivanje života kada su životinje blisko povezane s ljudima.<ref name=":0" /> Studija je testirala nivoe u krvi i primijetila porast [[oksitocin]]a kod ljudi i životinja koje su učestvovale; oksitocin ima sposobnost snižavanja stresa, [[srčana frekvencija|otkucaja srca]] i nivoa [[strah]]a kod ljudi i životinja.<ref name=":0"/> Historijski gledano, životinje su bile pripitomljene za funkcionalnu upotrebu; naprimjer, [[psi]] za čuvanje i praćenje stoke, a [[mačke]] za ubijanje [[miš]]eva ili [[pacov]]a. Danas, u zapadnim društvima, njihova funkcija je prvenstveno povezivanje. Naprimjer, nove studije pokazuju da 60-80% pasa spava sa svojim vlasnicima noću u spavaćoj sobi, bilo u krevetu ili na njemu.<ref name="ref10">Article: [http://www.censhare.umn.edu/spotlight02.html "The Changing Status of Human–Animal Bonds"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524023842/http://www.censhare.umn.edu/spotlight02.html |date=24. 5. 2006 }}. Source: University of Minnesota.</ref> Štaviše, u prošlosti se većina mačaka držala vani (mačke u štali), dok se danas većina mačaka drži u zatvorenom prostoru (kućne mačke) i smatra se dijelom porodice. Trenutno se u SAD-u, na primjer, 1,2 milijarde životinja drži kao kućni ljubimci, prvenstveno radi stvaranja veze.<ref name="ref10"/> Osim toga, od 1995. godine postojalo je preko 30 istraživačkih institucija koje su istraživale potencijalne koristi veze između čovjeka i životinje.<ref name="Latter"/> ==Neurobiologija== {{Glavni|Biologija ljudskog povezivanja}} Postoje dokazi kod raznih vrsta da su [[hormon]]i [[oksitocin]] i [[vazopresin]] uključeni u proces stvaranja veze i u druge oblike prosocijalnog i reproduktivnog ponašanja. Obje hemikalije olakšavaju povezivanje parova i majčinsko [[ponašanje]] u eksperimentima na laboratorijskim životinjama. Kod ljudi postoje dokazi da se oksitocin i vazopresin oslobađaju tokom porođaja i dojenja, te da su ovi događaji povezani s [[majčinska veza|majčinskom vezom]]. Prema jednom modelu, socijalna izolacija dovodi do stresa, koji je povezan s aktivnošću u [[hipotalamus]]bo-[[hipofiza|hipofizno]]-adrenalnoj osi i oslobađanjem [[kortizol]]a. Pozitivna socijalna interakcija povezana je s povećanim oksitocinom. To dovodi do vezivanja, što je također povezano s višim nivoima oksitocina i vazopresina, te smanjenim stresom i hormonima povezanim sa stresom.<ref>Carter, C.S. (1998). Neuroendocrine perspectives on social attachment and love. ''Psychoneuroendocrinology'', ''23'', 779–818.</ref> Oksitocin je povezan s višim nivoom povjerenja u laboratorijskim studijama na ljudima. Nazvan je "hemikalija za maženje" zbog svoje uloge u olakšavanju povjerenja i privrženosti.<ref name="Ackerman">{{cite book |author=Ackerman, Diane |title=A Natural History of Love |url=https://archive.org/details/naturalhistoryof00dian |publisher=Vintage Books |year=1994 |isbn=0-679-76183-7}}</ref> U centrima za nagrađivanje [[limbni sistem|limbnog sistema]], [[neurotransmiter]] [[dopamin]] može stupiti u interakciju s oksitocinom i dodatno povećati vjerovatnoću povezivanja. Jedan tim istraživača tvrdio je da oksitocin ima samo sekundarnu ulogu u povezanosti, a da [[endorfin|endogeni opijati]] igraju centralnu ulogu. Prema ovom modelu, povezanost je funkcija moždanih sistema koji su u osnovi nagrade i formiranja [[pamćenje|pamćenja]].<ref>Depue, R.A., & Morrone-Strupinsky, J.V. (2005). A neurobehavioral model of affiliative bonding: Implications for conceptualizing a human trait of affiliation. ''Behavioral and Brain Sciences'', ''28'', 313–395.</ref> Budući da je velika većina ovih istraživanja provedena na životinjama - i većina toga na glodarima - ovi nalazi moraju se uzeti s oprezom kada se primjenjuju na ljude. Jedna od rijetkih studija koja je proučavala utjecaj hormona na ljudsko povezivanje upoređivala je kontrolnu grupu s učesnicima koji su se nedavno zaljubili. Nije bilo razlika za većinu izmjerenih hormona, uključujući [[LH]], [[estradiol]], [[progesteron]], [[DHEAS]] i [[androstenedion]]. [[Testosteron]] i [[FSH]] bili su niži kod muškaraca koji su se nedavno zaljubili, a postojala je i razlika u [[kortizolu]] u krvi za oba spola, s višim nivoima u grupi koja je bila zaljubljena. Ove razlike su nestale nakon 12–28 mjeseci i mogu odražavati privremeni [[stres]] i uzbuđenje zbog nove veze.<ref>Marazziti, D., & Canale, D. (2004). Hormonal changes when falling in love. ''Psychoneuroendocrinology'', ''29'', 931–936.</ref> ===Prolaktin=== {{glavni|Prolaktin}} [[Prolaktin]] je [[peptid]]ni [[hormon]] koji se prvenstveno proizvodi u prednjem režnju [[hipofiza|hipogize]].<ref>Freeman, M. E., Kanyicska, B., Lerant, A., & Nagy, G. (2000). Prolactin: Structure, function, and regulation of secretion.Physiological Reviews, 80(4), 1523–1631.</ref> Prolaktin utiče na [[razmnožavanje|reprodukciju]] i [[laktacija|laktaciju]] kod ljudi i drugih sisara. Smatra se da posreduje i u formiranju društvenih veza između majki i njihovih beba, slično hormonu oksitocinu.<ref>Neumann, I. D. (2009). The advantage of social living: Brain neuropeptides mediate the beneficial consequences of sex and motherhood. Frontiers in Neuroendocrinology, 30(4), 483–496.</ref> Pored uloge prolaktina u formiranju društvenih veza, smatra se da je uključen u romantičnu vezanost, posebno u njenim ranim fazama. Prolaktin može također posredovati u blagostanju i pozitivnim efektima bliskih odnosa na zdravlje. Da bi to učinio, mijenja neuroendokrini sistem pojedinca kako bi povećao vjerovatnoću formiranja jake društvene veze bez potrebe za dugim gestacijskim periodima; ovo može omogućiti povezivanje majke i djeteta u slučajevima usvajanja.<ref>Schneiderman, I., Kanat-Maymon, Y., Zagoory-Sharon, O., & Feldman, R. (2014). Mutual influences between partners' hormones may also shape conflict dialogue and relationship duration at the initiation of romantic love. Social Neuroscience, 9(4), 337–351.</ref> Prolaktin također može utjecati i na majčino i na očevo ponašanje. Primjena prolaktina kod ženki pacova pokreće majčino ponašanje, a kod očeva ptica i riba može povećati očinsko ponašanje, dok antagonisti prolaktina smanjuju očinsko [[ponašanje]].<ref>Gordon, I., Zagoory-Sharon, O., Leckman, J. F., & Feldman, R. (2010). Prolactin, Oxytocin, and the development of paternal behavior across the first six months of fatherhood. Hormones and Behavior, 58, 513–518</ref> U studijama na ljudima, očevi s višim koncentracijama prolaktina su budniji i brižniji prema svojim bebama. U drugoj studiji, gdje su očevi i bebe posmatrani tokom šest mjeseci nakon rođenja djeteta, istraživači su otkrili da su očevi s višim nivoima prolaktina bili skloniji olakšavanju igre sa svojom bebom. Štaviše, nakon rođenja djeteta, prolaktin potiče povezivanje između oca i novorođenčeta. Nivoi prolaktina se također mogu povećati tokom društveno stresnih situacija kod ljudi. To je uočeno primjenom [[Trierov test socijalnog stresa|Trierovog testa socijalnog stresa]] (TSST), a zatim mjerenjem koncentracije prolaktina u krvmom serumu. TSST je široko prihvaćen test stresa u kojem ispitanik prolazi kroz simulirani intervju za posao, a zatim mentalni aritmetički zadatak pred tročlanim odborom. Dokazano je da ovaj test simulira društveno-psihološki stres.<ref>C. Kirschbaum, K.M. Pirke, D.H. Hellhammer (1993). The 'Trier Social Stress Test'—a tool for investigating psychobiological stress responses in a laboratory setting. Neuropsychobiology, 28, 76–81</ref> Nakon primjene ovog testa, u serumu se mogu uočiti značajno viši nivoi prolaktina. Postoje velike varijacije u količini povećanja nivoa prolaktina kod različitih osoba; međutim, efekat se značajno ne razlikuje između muškaraca i žena.<ref>Anna-Karin Lennartsson, Ingibjörg H. Jonsdottir (2011). Prolactin in response to acute psychosocial stress in healthy men and women. Psychoneuroendocrinology, 36, 10, 1530–1539.</ref> ==Slabe veze== {{glavni|Međuljudske veze}} [[Datoteka:Weak-strong-ties.svg|thumb]] U 1962., dok je bio student historije na [[Harvard]]u, [[Mark Granovetter]] se zaljubio u koncepte koji su bili osnova klasičnog predavanja iz hemije u kojem "slabe" [[vodikova veza|vodikove veze]] drže ogroman broj molekula vode zajedno, koje same drže zajedno "jake" [[kovalentna veza|kovalentne veze]]. Ovaj model je bio poticaj za njegov poznati rad iz 1973. godine "Snaga slabih veza", koji se sada smatra klasičnim radom u sociologiji. Vjeruje se da su slabe društvene veze odgovorne za većinu ukorijenjenosti i strukture [[društvena mreža|društvenih mreža]] u društvu, kao i za prijenos [[informacija]] putem tih mreža. Konkretno, više novih informacija dolazi do pojedinaca kroz slabe nego kroz jake veze. Budući da se naši bliski prijatelji obično kreću u istim krugovima kao i mi, informacije koje primaju znatno se preklapaju s onim što mi već znamo. Poznanici, nasuprot tome, poznaju ljude koje mi ne poznajemo i stoga primaju više novih informacija.<ref>Granovetter, M.D. (2004). "[http://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=990 The Impact of Social Structures on Economic Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205211416/http://www.leader-values.com/Content/detail.asp?ContentDetailID=990 |date=5. 2. 2012 }}." ''Journal of Economic Perspectives'' (Vol 19 Number 1, pp. 33–50).</ref> Postoje neke demografske grupe, kao što su aleksitimičari, kojima može biti vrlo teško uspostaviti vezu ili podijeliti emocijsku društvenu vezu s drugima.<ref>Bagby, R. Michael, James DA Parker, and Graeme J. Taylor. "The twenty-item Toronto Alexithymia Scale—I. Item selection and cross-validation of the factor structure." Journal of Psychosomatic Research 38.1 (1994): 23–32.</ref> ==Raskidanje i gubitak== U 1953., sociologinja Diane Vaughan predložila je [[Teorija prekida|teoriju raskidanja]]. Ona navodi da tokom dinamike prekida veze postoji "prekretnica", koja se primjećuje tek retrospektivno, nakon čega slijedi prelazni period u kojem jedan partner nesvjesno zna da će veza završiti, ali se drži nje duži period, ponekad i nekoliko godina.<ref name="Vaughan">{{cite book |last=Vaughan |first=Diane |title=Uncoupling – Turning Points in Intimate Relationships |publisher=Oxford University Press |year=1986 |isbn=0-679-73002-8 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/uncouplingturnin00vaug }}</ref> Kada se izgubi osoba s kojom smo se vezali, može se javiti reakcija tuge. Tuga je proces prihvatanja gubitka i prilagođavanja promijenjenoj situaciji. [[Tuga]] može trajati duže od početnog razvoja veze. Proces tuge varira ovisno o kulturi. ==Također pogledajte== * [[Vezano roditeljstvo]] * [[Društvo fisije i fuzije]] * [[Limbička rezonanca]] * [[Blizina]] * [[Prekid veze]] * [[Seksualni dimorfizam u ljudskom povezivanju]] * [[Društvena povezanost]] * [[Socionika]] * [[Traumatsko povezivanje]] ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== ===Knjige=== * Miller, W.B. & Rodgers, J.L. (2001). ''The Ontogeny of Human Bonding Systems: Evolutionary Origins, Neural Bases, and Psychological Manifestations.'' New York: Springer. {{ISBN|0-7923-7478-9}} ===Članci=== * Ben-Amos, I.K. (1997). "Human Bonding: Parents and Their Offspring in Early Modern England." ''Discussion Papers in Economic and Social History'' – Oxford University. * Brown, S.L. & Brown, R.M. (2006). Selective investment theory: Recasting the functional significance of close relationships. ''Psychological Inquiry'', 17, 1–29. – a theoretical proposal that "human social bonds evolved as overarching, emotion regulating mechanisms designed to promote reliable, high-cost altruism among individuals who depend on one another for survival and reproduction" (From the abstract) * Immerman, R.S. & Mackey, W.C. (2003). Perspectives on Human Attachment (Pair Bonding): Eve's unique legacy of canine analogue ''Evolutionary Psychology'', 1, 138–154. {{ISSN|1474-7049}} * Thorne, L. (2006). "Of Human Bonding" – Condo Dwellers Find Cool Ways to Connect With the Neighbors, ''Express'' (Washingtonpost.com), Mon., (7 Aug.) ==Vanjski linkovi== {{wikiversity| Veza čovjek-životinja}} * [http://people.howstuffworks.com/love7.htm Chemical Bonding and Love] – HowStuffWorks.com * [https://web.archive.org/web/20120306073637/http://www.neuroendo.org.uk/content/view/34/11/ The Neurobiology of Social Bonds] – British Society for Neuroendocrinology {{Teorija vezanosti}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Human Bonding}} [[Kategorija:Teorija vezanosti]] [[Kategorija:Evolucijska psihologija]] [[Kategorija:Međuljudski odnosi]] [[Kategorija:Intimni odnosi]] [[Kategorija:Ljubav]] [[fr:Théorie de l'attachement]] cbhee8eq8rqhohb7t2xu5sto2ohwvb2 0 530032 3914845 3902957 2026-07-26T17:22:59Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914845 wikitext text/x-wiki '''Posthumno rođenje''' je rođenje djeteta nakon smrti roditelja.<ref>{{cite web |title=Posthumous Child Law and Legal Definition |publisher=USLegal |url=https://definitions.uslegal.com/p/posthumous-child/}}</ref> Osoba rođena u ovim okolnostima naziva se '''posthumno dijete''' ili '''posthumno rođena osoba'''. Većina slučajeva posthumnog rođenja uključuje rođenje djeteta nakon smrti njihovog oca, ali se taj termin primjenjuje i na dojenčad rođenu ubrzo nakon smrti majke, obično [[carski rez|carskim rezom]].<ref name=Quigley>Christine Quigley, ''[https://books.google.com/books?id=QbRreZuttqMC&pg=PA181&lpg=PA181 The Corpse: A History]'', McFarland, 1996, {{ISBN|0-7864-0170-2}}, pages 180 to 181.</ref> ==Pravne implikacije== Posmrtno rođenje ima posebne implikacije u [[zakon]]u, potencijalno utičući na djetetovo [[državljanstvo]] i [[zakonska prava]], [[nasljeđivanje]] i [[redoslijed nasljeđivanja]]. Pravni sistemi uglavnom uključuju posebne odredbe u vezi s nasljeđivanjem posthumne djece i pravnim statusom takve djece. Naprimjer, zakon [[Massachusetts]]a navodi da se posthumno dijete tretira kao da je bilo živo u trenutku smrti roditelja,<ref name=Sekino/> što znači da dijete dobija isti dio roditeljske imovine kao da je rođeno prije smrti roditelja. Većina država priznaje posthumno dijete rođeno u određenom vremenskom okviru, obično 280 do 300 dana nakon smrti preminulog oca.<ref>{{cite web|first=Amanda|last=Horner|url=https://law.siu.edu/_common/documents/law-journal/articles-2008/fall-2008/7-horner.pdf|title=I consented to do what?: Posthumous children and the consent to parent after-death|work= Southern Illinois University Law Journal|page=1 (157)|date=2008|access-date=16. 2. 2024}}</ref><ref>{{cite web|first=Christopher A.|last=Scharman|url= https://scholarship.law.vanderbilt.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1794&context=vlr|title=Not Without My Father: The Legal Status of the Posthumously Conceived Child|work=Vanderbilt Law Review / Volume 55 / Issue 3 / Article 5 |date=april 2002|page=10 (1009)|access-date=16. 2. 2024}}</ref> Još jedno novo pravno pitanje u [[SAD|Sjedinjenim Državama]] je kontrola genetičkog materijala nakon smrti donora.<ref>{{cite web |title=Frozen in Time: Planning for the Posthumously Conceived Child |url= http://www.natlawreview.com/article/frozen-time-planning-posthumously-conceived-child|publisher=Fairfield and Woods P.C. |work=The National Law Review|date=9. 7. 2009|access-date=7. 4. 2012}}</ref> Zakon [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]] nalaže da posthumna djeca američkih državljana rođena izvan Sjedinjenih Američkih Država imaju ista prava na državljanstvo koja bi imala da je preminuli roditelj, američki državljanin, bio živ u vrijeme njihovog rođenja.<ref>{{cite web |url=https://fam.state.gov/FAM/08FAM/08FAM030404.html |title=U.S. Department of State Foreign Affairs Manual Volume 8, 8 FAM 304.4 Posthumous Children |access-date=18. 7. 2018}}</ref> U oblasti [[potpomognuta oplodnja|potpomognute reprodukcije]], [[djeca poput pahuljica]], tj. ona koja su "usvojena" kao zamrznuti embrioni od strane ljudi koji nisu u srodstvu s njima, mogu rezultirati rođenjem djeteta nakon smrti jednog ili oba njihova genetička roditelja. ===U monarhijama i plemstvu=== Posmrtno rođenje ima poseban značaj u slučaju [[nasljedna monarhija|nasljednih monarhija]] i [[Plemstvo|nasljednih plemićkih titula]] nakon [[prvorođenje|prvorođenja]]. U ovom sistemu, dijete monarha ili plemića prethodi bratu/sestri tog monarha ili plemića u redoslijedu nasljeđivanja. U slučajevima kada je udovica kralja ili plemića bez djece trudna u trenutku njegove smrti, sljedećem u redu nije dozvoljeno da preuzme prijestolje ili titulu, ali mora ustupiti mjesto nerođenom djetetu, ili se uzdići i vladati (u slučaju monarha) ili naslijediti (u slučaju vršnjaka) dok se dijete ne rodi (vidi [[Alfonso XIII]], [[Charles Edward, vojvoda od Saxe-Coburga i Gothe|Charles Edward, vojvoda od Saxe-Coburga-Gothe]] ili [[John Pelham, 9. grof od Chichestera]]). U monarhijama i plemićkim titulama koje slijede nakon [[muško-preferencijalno srodno prvorođenje|muško-preferencijalnog srodnog prvorođenja]], situacija je slična gdje preminuli monarh ili vršnjak nije bio bez djece, ali je ostavio kćer kao sljedeću u redu, kao i trudnu udovicu. Posthumni brat bi zamijenio tu kćerku u nasljeđivanju, dok posthumna sestra, budući mlađa, ne bi. Slično tome, u [[monarhija]]ma i plemićkim titulama koje slijede nakon agnatskog prvorođenja, spol nerođenog djeteta određuje nasljeđivanje; posthumno muško dijete bi samo naslijedilo, dok bi sljedeći u redu naslijedio nakon rođenja posthumnog ženskog djeteta. ===Moderne komplikacije=== Posthumno [[Oplodnja|začeće]] putem [[umjetna oplodnja|umjetne oplodnje]] ili [[in vitro oplodnja|in vitro oplodnje]], bilo da se radi o spermi ili jajnoj ćeliji pohranjenoj prije smrti roditelja ili [[posthumno uzimanje sperme|sperme izvađene iz muškog leša]], stvorila je nova pravna pitanja.<ref name=Sekino>Renee H. Sekino, [http://www.bu.edu/law/scitech/volume8/Sekino.pdf Posthumous Conception: The Birth of a New Class] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040715174044/http://www.bu.edu/law/scitech/volume8/Sekino.pdf |date=15. 7. 2004 }}, ''Boston University Journal of Sci. and Tech. Law'', 2001.</ref> Kada se žena oplodi spermom svog preminulog muža, zakoni koji utvrđuju da [[donor sperme]] nije zakonski otac djeteta rođenog kao rezultat vještačke oplodnje imali su učinak isključenja preminulog muža iz očinstva i pravnog ostavljanja djeteta bez oca.<ref>{{cite web |url=http://www.lawlink.nsw.gov.au/lrc.nsf/pages/R49CHP12 |title=Report 49 (1986) — Artificial Conception: Human Artificial Insemination, 12. AIH and Posthumous Use of Semen |publisher=Law Reform Commission, New South Wales}}</ref> U [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] prije 2000. godine, rodni listovi za djecu začetu spermom preminulog muškarca morali su identificirati dojenčad kao djecu bez oca, ali je 2000. vlada najavila da će zakon biti promijenjen kako bi se omogućilo da se ime preminulog oca navede na [[rodni list|rodnom listu]].<ref name=NSW>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/895544.stm |title=Posthumous fathers to be recognised |work=BBC News |date=25. 8. 2000}}</ref> Godine 1986, komisija za pravnu reformu [[Novi Južni Wales|Novog Južnog Walesa]] preporučila je da zakon prizna pokojnog muža kao oca djeteta rođenog postmortalnom umjetnom oplodnjom, pod uvjetom da je žena njegova [[udovica]] i neudata u vrijeme rođenja, ali da dijete ima pravo nasljeđivanja očeve imovine samo ako je otac ostavio testament koji uključuje posebne odredbe za dijete.<ref name=NSW/> U 2001, Od [[Vrhovnu sud Massachusettsa|Vrhovnog suda Massachusettsa]] zatraženo je da razmotri da li bi se ime oca trebalo pojaviti u rodnom listu djeteta začetog umjetnom oplodnjom nakon očeve smrti, kao i da li to dijete ispunjava uslove za beneficije [[Socijalno osiguranje SAD Socijalnog osiguranja SAD]]. Sud je u januaru 2002. presudio da dijete može biti zakonski nasljednik preminulog roditelja ako postoji genetička veza i ako je preminuli roditelj pristao na posthumno začeće i obavezao se da će izdržavati dijete.<ref name=Sekino/> Različiti državni sudovi SAD-a i savezni apelacioni sudovi su različito odlučivali u sličnim slučajevima. Godine 2012, [[Vrhovni sud SAD-a]] je u predmetu ''[[Astrue protiv Capato]] presudio da blizanci rođeni 18 mjeseci nakon očeve smrti koristeći očevu zamrznutu spermu "nisu" ispunjavali uslove za beneficije socijalnog osiguranja, što je postavilo novi presedan. ==Imenovanje== U srednjem vijeku, tradicionalno je bilo da se posthumno djeci rođenoj u [[Engleska|Engleskoj]] da [[matronim]]sko prezime umjesto patronimskog. Ovo može djelimično objasniti zašto su matronimi češći u Engleskoj nego u drugim dijelovima Evrope.<ref name=bowman>Bowman, William Dodgson. ''Priča o prezimenima''. London, George Routledge & Sons, Ltd, 1932. Bez ISBN a.</ref> U [[Stari Rim|Starom Rimu]], posthumno djeci plemićkog porijekla često se davao [[cognomen]] (ili treće ime) 'Postumus'. Jedan primjer je [[Agrippa Postumus]]. U [[Joruba narod|Joruba kulturi]], posthumno rođenoj djeci se daju imena koja se odnose na okolnosti rođenja. Primjeri za to uključuju Bàbárímisá, što znači da je otac vidio (dijete) i pobjegao; Yeyérínsá, što znači da je majka vidjela (dijete) i pobjegla; Ikúdáyísí (ili bilo koje ime s korijenom dáyísí), što znači da je smrt poštedjela dijete; i Ẹnúyàmí, što znači da sam "bio/la iznenađen/a", što se odnosi na činjenicu da je tragična smrt oca, majke ili oboje bila iznenadna i iznenađujuća za porodicu. ==Značajnije posthumno rođene osobe == ===Antika=== {| class="wikitable sortable" !Ime !Rođen/a !Preminuli roditelj !Roditelj umro !Pauza Uzrok smrti roditelja |- | [[Bindusara]]<br />{{small|[[Maurya Empire|Mauryan]] Car}} || 320. pne || [[Durdhaara]]<br />{{small|Maurjanska carica}}|| 320. p. n. e. || Isti dan || Trovanje. Rođena je [[carski rez|carskim rezom]].<ref>{{cite journal | last1 = Lurie | first1 = S | year = 2005 | title = The changing motives of cesarean section: from the ancient world to the twenty-first century | url = | journal = Archives of Gynecology and Obstetrics | volume = 271 | issue = 4| pages = 281–285 | doi = 10.1007/s00404-005-0724-4 | pmid = 15856269 }}</ref> |- | [[Aleksandar IV Makedonski|Aleksandar IV]]<br />{{small|[[Kralj Makedonije]]}} || Avgust 323. p. n. e. || [[Aleksandar Veliki]]<br />{{small| Kralj Makedonije }} || 11. juna 323. prije nove ere || {{ntsh|60}}2 mjeseca || [[Smrt Aleksandra Velikog|Bolest]]. |- |[[Cornelia Postuma]] ,, 77. p. n. e. ,, [[Lucije Kornelije Sula Feliks]]<br />{{small[[Rimski diktator]]}} ,, 78. p. n. e. ,, Bolest, moguće povezana s hroničnim zloupotrebom alkohola |- | [[Agripa Postum]]<br />{{small| Unuk [[Cezar Avgust|Cezara Avgusta]]}} || 12. p. n. e. || [[Markus Vipsanius Agripa]]<br />{{small|Rimski general i državnik}} || 12. p. n. e. || Nekoliko sedmica || Bolest. |- , [[Šapur II]]<br />{{small[[Sasanijsko Carstvo,Sasanijski Car]]}}, 309. n.e. ,, [[Hormizd II]]<br />{{amall|Sasanijski Car}} , 309. n.e. , 40 dana ,, [[Atentat]]. Kaže se da je Šapur jedini monarh u historiji koji je krunisan ''u maternici''. |- | {{nowrap|[[Flavija Maksima Konstancija]]}}<br />{{small|[[Rimska carica]]}} || 1. Januar 362|| [[Konstancije II]]<br />{{small|[[Rimski car]]}} || 3. Novembar 361 ||1 mjesec, 29 dnana|| Groznica. |} ===Srednji vijek=== {| class="wikitable sortable" !Ime !Dat rođenja !Pokojni roditelj !Roditelj umro !Pauza !Uzrok smrti roditelja |- | ===Srednji vijek=== {| class="wikitable sortable" !Ime !Datum rođenja !Pokojni roditelj !Roditelj umro !Pauza !Uzrok smrti roditelja |- |[[Muhamed]]<br />{{small Islamski Poslanik }} || 570 ||[[Abdullah ibn Abdul-Muttalib]]<br />{{small| Arapski trgovac }} || 569 || {{ntsh|180}}<6 mjeseci || Bolest prilikom povratka s trgovačke misije u [[Medina|Medini]]. |- | [[Umm Kulsum bint Ebi Bekr]]<br />{{small| Rani muslimanski tabi'unski učenjak]]}} || 634 ||[[Abu Bakr al-Siddiq]]<br />{{small|Kalifa}} || 23, Avgust 634. || {{ntsh|180}}<3 mjeseca || Dana 23. avgusta 634. godine, Ebu Bekr se razbolio i nije se oporavio. Dobio je visoku temperaturu i bio je vezan za krevet. Njegova bolest je bila dugotrajna, a kada mu se stanje pogoršalo, umro je u Medini. |- | Konstantin <br />{{small| Bizantski princ }} || 1. Januar 798. || [[Konstantin VI]]<br />{{small| [[Bizantski car]]}} || 19. April 797.|| 8 mjeseci, 13 dana || Umro je od rana nakon što ga je [[Osljepljivanje (kazna)|oslijepila]] njegova majka, [[Irena (carica)|Irena]], koja se proglasila caricom. |- | [[Robert I od Francuske]]<br />{{small|[[Kralj Francuske]]}} || 15. Avgust 866. || [[Robert Snažni]]<br />{{small| [[Grof od Anžuja]]}} || 2. Juli 866. | 1 mkesec, 13 dana || Poginuo u [[Bitka kod Brissarthea|Bici kod Brissarthea]]. |- | [[Karlo Jednostavni]]<br />{{small|[[Kralj Francuske]]}} || 17. Septembar 879. || [[Luj Mucavac]]<br />{{small| Kralj Francuske }} || 10. April 879. || {{ntsh|161}}5 mjeseci, 7 dana || Zaražen bolešću tokom kampanje protiv [[Vikinzi|Vikinga]]. |- | [[Al-Mustakfi]]<br /> {{small| Abasidski kalif }}<ref>{{EI2 | last = Bosworth | first = C. E. | authorlink = C. E. Bosworth | title = al-Mustakfī |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_5621 | volume = 7 | pages = 723–724 }}</ref><ref>{{cite book | first = Harold | last = Bowen | title = The Life and Times of ʿAlí Ibn ʿÍsà: The Good Vizier | year = 1928 | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.499033 | oclc = 386849 |pages=384–385}}</ref> || 11. Novembar 908. || [[al-Muktafi]] <br />{{small|[[Abasidska dinastija|Abasidi]] [[Kalif]]}} || 13. Avgust 908. || {{ntsh|161}}3 mjeseca, 2 dana || Nespecificirana bolest. |- |[[Ulf, sin Harolda Godwinsona|Ulf]] |1067. |[[Harold Godwinson]] <small>[[Monarhija Ujedinjenog Kraljevstva|Kralj Engleske]]</small> |14. Ocđktobar 1066. | | Poginuo u [[Bitka kod Hastingsa|Bici kod Hastingsa]] |- |[[Haakon Toresfostre]] |1069. |[[Magnus II od Norveške]] <small> Kralj Norveške </small> |28. April 1069. | | |- | [[Lotar III, car Svetog Rimskog Carstva|Lotar III]]<br />{{small|[[Car Svetog Rimskog Carstva]]}} || 1075. || [[Gebhard od Supplinburga]]<br />{{small| Saksonski grof }} || 9. Juni 1075. || || Poginuo u [[Bitka kod Langensalze (1075)|Bici kod Langensalze]]. |- | [[Henrik II, markgrof od Meissena|Henrik II]]<br />{{small| Markgrof od Meissena }} || 1103. || [[Henrik I, markgrof saksonskog Ostmarka]] || 1103. || || Poginuo u bici blizu [[Lužička Nisa|rijeke Nise]]. |- | [[Sveti Drogo]]<br />{{small| Flamanski svetac }} || 14. Mart 1105. || || || || Njegova majka je umrla na porođaju, ostavivši ga siročetom od rođenja|- | [[Valdemar I od Danske I|Valdemar I]]<br />{{small|[[Kralj Danske]]}} || 14. Januar 1131. || [[Knut Lavard]]<br />{{small|[[Vojvoda od Schleswiga]]}} || 7. Januar 1131. || 7 dana || [[Ubistvo]] od strane [[Magnus Snažni|Magnusa Snažnog]]. |- | [[Rajmond II od Turennea]]<br />{{small| Vikont od [[Turenne, Corrèze|Turennea]]}} || 1143. || Bozon II od Turennea <br />{{small| Vikont od Turennea }} || 1143. || 4 mjeseca || |- | [[Konstanca I od Sicilije|Konstanca I]]<br />{{small| Kraljica Sicilije }} || 2. Novembar 1154. || [[Rodžer II od Sicilije|Rodžer II]]<br />{{small|[[Kralj Sicilije]] i [[Kraljevstvo Afrike|Afrike]]}} || 26. Februar 1154. || 8 mjeseci, 5 dana || |- | [[Balduin V od Jerusalema|Balduin V]]<br />{{small|[[Kralj Jerusalema]]}} || Avgust 1177. || [[Vilijam od Montferata, grof od Jafe i Askalona|Vilijam od Montferata]]<br />{{small|[[Grof od Jafe i Askalona]]}} || Juni 1177. || {{ntsh|60}}2 mjeseca || Moguće [[malarija]]. |- | [[Artur I, vojvoda od Bretanje|Artur I]]<br />{{small|[[Vojvoda od Bretanje]]}} || 29. Mart 1187. || [[Geoffrey II, vojvoda od Bretanje|Geoffrey II]]<br />{{small| Vojvoda od Bretanje }} || 19 Avgust 1186 .|| {{ntsh|222}}7&nbsp;mjeseci, 10 dana || Sporno. Jedan izvor tvrdi da je pregažen na smrt u [[borbeni turnir|borbenom turniru]], drugi da je umro od iznenadne bolesti grudnog koša.. |- | [[Marija od Montferrata]]<br/>{{small|[[Kralj Jerusalema|Kraljica Jerusalema]]}} || Ljeto 1192. || [[Konrad od Montferrata]]<br />{{small| Kralj Jerusalema }} || 28. April 1192. || Nekoliko mjeseci || [[Atentat]]. |- | Teobald I od Navare I Teobald I]]<br />{{small|[[Kralj Navare]]}} || 30. Maj 1201. ||[[Teobald III, grof od Šampanje|Teobald III]]<br />{{small|[[Grof od Šampanje]]}} || 24. Maj 1201. || {{ntsh|6}}6 dana || |- | [[Raymond Nonnatus]]<br />{{small|[[Katolički svetac]]}}|| 1204. || Njegova majka || 1204. || {{ntsh|0}} Istog dana|| [[Porođaj]]. Nakon toga je izvučen [[carski rez|carskim rezom]].<ref name=Quigley/> |- |[[Haakon IV]]<br /><small>[[Norveška monarhija|Norveški kralj]]</small> |Mart/April 1204. |[[Haakon III]]<br /><small> Kralj Norveške </small> |1. Januar 1204. |2–3 mjeseca Bolest nakon [[puštanje krvi|puštanja krvi]], sumnja na trovanje od strane [[Margareta Švedske|Margarete Švedske, kraljica Norveške]] |- | [[Walter IV, grof od Brienne|Walter IV]]<br />{{small|[[Grof od Brienne]]}} || 1205 || [[Walter III, grof od Brienne|Walter III]]<br />{{small|Grof od Brienne}} || 14. juni 1205 || || Poginuo u bici. |- |[[Erik Eriksson]]<br /><small>[[Švedska monarhija|Kralj Švedske]]</small> |1216. |[[Erik Knutsson]]<br /><small>[[Švedska monarhija|Kralj Švedske]]</small> |10. April 1216. | | Prirodni uzroci, navodno [[groznica]]. |- | [[Karlo I. od Anžua I Karlo I.]]<br />{{small|[[Kralj Sicilije]]}} || Rana 1227. || [[Luj VIII od Francuske |Louj VIII <br />{{small|[[Kralj Francuske]]}} || 8. Novembar 1226. || ?? || [[Dizenterija]]. |- | [[Stjepan Posthumni]]<br />{{small| Ugarski princ }} || 1236. || [[Andrija II od Ugarske|Andrija II]]<br />{{small|[[Kralj Ugarske]] i [[Kralj Hrvatske|Hrvatske]]}} || 21. Septembar 1235. || {{ntsh|133}} najmanje 2 mjeseca || |- | [[Robert II, grof od Artoisa|Robert II]]<br />{{small|[[Count of Artois]]}} || September 1250 || [[Robert I, grof od Artoisa|Robert I]]<br />{{small|[[Grof od Artoisa]]}} || 8. Februar 1250. || 7 mjeseci || Poginuo u borbi. |- | [[Przemysł II]]<br />{{small|[[Kralj Poljske]]}} || 14. Oktobar 1257. || [[Przemysl I od Velike Poljske|Przemysł I]]<br />{{small|[[Vojvoda Velike Poljske]]}} || 4. Juni 1257. || {{ntsh|133}}4 mjeseca, 10 dana || |- | [[Władysław od Legnice]]<br />{{small| Vojvoda od Legnice }} || 6. Juni 1296. || [[Henrik V, vojvoda od Legnice]]<br />{{small|Vojvoda od Legnice}} || 22. Februar 1296. || 4 mjeseca || Bolest nakon zatvora. |- | [[Ivan I od Francuske|Ivan I]]<br />{{small| Kralj Francuske i Navare }} || 15. Novembar 1316. || [[Luj X od Francuske|Luj X]]<br />{{small| Kralj Francuske i Navare }} || 5. Juni 1316, || {{ntsh|163}}5 mjeseci, 10 dana || [[Upala pluća]] ili [[pleuritis]] od konzumiranja previše ohlađenog vina nakon [[tenis|pravog teniskog]] meča. |- | [[Isabel de Verdun, barunica Ferrers od Groby|Isabel de Verdun]]<br />{{small|[[Baronica]] Ferrers de Groby }}|| 21. Mart 1317. || [[Teobald od Verduna|2. baron Verduna]]<br />{{small|[[Irski sudija]]}} || 27. Juli 1316. || 7 mjeseci, 22 dana || [[Tifus]]. |- | [[Marija od Kalabrije]]<br />{{small| Latinska carica, supruga Carigrada }} || 6, Maj 1329. || [[Karlo, vojvoda od Kalabrije|Karlo]]<br />{{small|[[Vojvoda od Kalabrije]]}} || 9. Novembar 1328. || 5 mjeseci, 27 dana || |- | [[John, 3. grof od Kenta]] || 7. April 1330. || [[Edmund od Woodstocka, 1. grof od Kenta|Edmund od Woodstocka]]<br />{{small| Engleski princ }} || 19. Mart 1330 .|| {{ntsh|19}}19 dana || Pogubljen zbog [[izdaja|izdaje]] svog nećaka, [[Edward III od Engleske|Edwarda III od Engleske]]. |- | [[Karlo Martel, vojvoda od Kalabrije]] || 25. Decembar 1345. || [[Andrija, vojvoda od Kalabrije]] || 18. Septembar 1345. || 3 mjeseca || |- | [[Ivan od Francuske (1351–1371)|Ivan od Francuske]] || Maj 1351. || [[Filip VI od Francuske|Filip VI]]<br />{{small| Kralj Francuske i Navare }} || 22. Avgust 1350. || 9 mjeseci || |- |[[Gerhard VII, grof od Holstein-Rendsburga]]<small> Vojvoda od Schleswiga, grof od Holsteina</small> |1404. |[[Gerhard VI, grof od Holstein-Rendsburga]] |4. Avgust 1404. | | Poginuo u bici na Hammeu |- | [[Vilim od Bavarske-Minhen]] || 1435. || [[Vilim III, vojvoda Bavarske|Vilim III]]<br />{{small|[[Vojvoda od Bavarske]]}} || 12. Septembar 1435. || {{ntsh|90}} do 3 mjeseca || |- | [[Ivana Portugalska]]<br />{{small|[[Kraljica supruga]] of [[Kastiljska kruna|Kastilja]]}} || 31. Mart 1439- || [[Edward, kralj Portugala]] || 9. Septembar 1438. || 6 mjeseci, 22 dana || [[Kuga]]. |- | [[Ladislav Posmrtni|Ladislav VI]]<br />{{small|]] i [[Nadvojvoda Austrije]]}} || 22. Februar 1440. || [[Albert II od Njemačke|Albert II]]<br />{{small|[[Kralj Njemačke]], Bohemije i Mađarske}} || 27. Oktobar 1439. || {{ntsh|118}}3 mjeseca, 23 dana || |- | [[Enrique de Aragón y Pimentel]]<br />{{small| Grof od Ampurija }} || 25. Juli 1445. || [[Henrik, vojvoda od Villene]]<br />{{small| Grof od Ampurija }} || 15. Juni 1445. || 1 mjesec || [[Moždani udar]] nakon ranjavanja u [[Prva bitka kod Olmeda|Prvoj bici kod Olmeda]]. |- | [[Henrik VII od Engleske|Henrik VII]]<br />{{small|[[Kralj Engleske]]}} || 28. Januar 1457. || [[Edmund Tudor, 1. grof od Richmonda|Edmund Tudor]]<br />{{small|[[Grof od Richmonda]]}} || 1. ili 3. Novembar 1456. || {{ntsh|88}}2 mjeseca, 25 dana || Bubonska [[kuga]]. |- | [[John Louis, grof od Nassau-Saarbrückena|John Louis]]<br />{{small| grof [[Nassau-Saarbrücken]]a}} || 19. Oktobar 1472. || [[Johann II od Nassau-Saarbrückena|Johann II]]<br />{{small| Vojvoda od Nassau-Saarbrückena }} || 15. Juli 1472. || {{ntsh|96}}3 mjeseca, 4 dana || |- | [[Jakov III od Kipra|Jakov III]]<br />{{small| Kralj Kipra }} || 6. Avgust 1473. || [[Jakov II od Kipra|Jakov II]]<br />{{small| Kralj Kipra }} || 10. Juli 1473. || 1 mjesec || Navodno [[otrov]]an od strane [[Mletačka Republika|mletačkih agenata]]. |- | Mencía Pacheco<ref>Franco Silva, A. (2009) "Las mujeres de Juan Pacheco y su parentela." ''Historia, Instituciones, Documentos.'' Vol. 36, pgs. 161-182</ref><br />{{small|[[Kastilja|Kastiljska]] plemkinja }} || 1474–1475 || [[Juan Pacheco]]<br />{{small|[[Markiz od Villene]]}} || 1. Oktobar 1474. || || Bolest grla. |- | [[Papa Klement VII|Klement VII]]<br />{{small|[[Papa Katoličke crkve]]}} || 26. Maj 1478. || [[Giuliano de' Medici]]<br />{{small| Vladar [[Firentinska Republika|Firentinske Republike]]]}} || 26. April 1478. || {{ntsh|30}}1 mjesec || Atentat u [[Pazzi zavjera|Pazzi zavjeri]]. |} ===16.–18. stoljeće=== {| class="wikitable sortable" !Ime !Datum rođenja !Preminuli roditelj !Roditelj je umro !Pauza !Uzrok smrti roditelja |- | [[Katarina Austrijska, kraljica Portugala|Katarina Austrijska]]<br />{{small|[[Spisak portugalskih kraljevskih supruga|Portugalska kraljica supruga]]}} || 14. Januar 1507. || [[Filip I od Kastilje|Filip I]]<br />{{small|[[Kralj Kastilje]] i [[Vojvoda od Burgundije]]}} || 25. Septembar 1506. || 3 mjeseca, 18 dana || [[Tifus]] ili [[otrov]]. |- | [[Aleksandar Stewart, vojvoda od Rossa|Aleksandar Stewart]]<br />{{small|[[Vojvoda od Rossa]]}} || 30. April 1514. || [[James IV od Škotske|James IV]]<br />{{small|[[Kralj Škotske]]}} || 9. Septembar 1513. || {{ntsh|223}}7 mjeseci, 21 dan || Poginuo u [[Bitka kod Floddena|Bici kod Floddena]]. |- |Görvel Fadersdotter Sparre<br /><small> Švedska plemkinja </small> |1517. |Fader Nilsson |1515. | | |- | [[Wenceslaus III Adam, vojvoda od Cieszyna|Wenceslaus III Adam]]<br />{{small|[[Vojvoda od Cieszyna]]}} || Decembar 1524. || [[Wenceslaus II, vojvoda od Cieszyna|Wenceslaus II]]<br />{{small|[[Vojvoda od Cieszyna]]}} || 17. Novembar 1524. || 1 mjesec || |- | [[Henry Berkeley, 7. baron Berkeley|Henry Berkeley]]<br />{{small|[[Baron Berkeley]]a}} || 26. Novembar 1534. || [[Thomas Berkeley, 6. baron Berkeleya|Thomas Berkeley]]<br />{{small|[[Baron Berkeley]]a}} || 19, Septembar 1534. || 9 sedmica, 4 dana || |- | [[Porzia de' Medici]]<br />{{small| Italijanska misionarska [[časna sestra]] }} ||1537 || [[Alessandro de Medici, vojvoda od Firence|Alessandro de' Medici]]<br />{{small| Vojvoda od Firence }} || 6 Januar 1537. ||Nekoliko mjeseci|| Njen vanbračni otac je ubijen |- | [[Duarte, vojvoda od Guimarãesa (1541–1576)|Duarte]]<br />{{small|[[Vojvoda od Guimarãesa]]}} || Mart 1541, || [[Duarte, vojvoda od Guimarãesa (1515–1540)|Duarte]]<br />{{small|[[Vojvoda od Guimarãesa]]}} || 20. Septembar 1540. || 7 mjeseci || |- | [[Françoise d'Orléans-Longueville]]<br />{{small| Supruga [[Louis I de Bourbon, princ de Condé|Louisa I od Bourbona]]}} || 5. April 1549. || François d'Orléans<br />{{small| Francuski plemić }} || 25. Oktobar 1548. || {{ntsh|162}}5 mjeseci, 8 dana || |- | [[Sebastijan, kralj Portugala|Sebastijan]]<br />{{small|[[Kralj Portugala]]}} || 20. Januar 1554. || [[João Manuel, Princ od Portugala|João Manuel]]<br />{{small| Princ od Portugala }} || 2. Januar 1554. || {{ntsh|18}}18 dana || [[Tuberkuloza]] ili [[dijabetes]]. |- | [[Marija od Hanau-Münzenberga]] || 20. Januar 1562. || [[Filip III, grof Hanau-Münzenberg|Filip III]] <br />{{small|[[Grof od Hanau-Münzenberga]]}} || 14. Novembar 1561. || 2 mjeseca, 6 dana || |- |[[Jaroslav Bořita od Martinice|Jaroslav II Bořita od Martinice]] || 6. Januar 1582. || Jaroslav I. Bořita of Martinice || 1581. | | Nesreća |- | [[Ben Jonson]]<br />{{small| Elizabetanski dramski pisac }} || oko 11. Juna 1572. || Njegov otac || April 1572. || {{ntsh|60}}1–2 mjeseca || |- | [[Henri, princ od Condéa (1588–1646)|Henri II]]<br />{{small|[[Princ od Condéa]]}} || 1. Septembar 1588. || [[Henri, princ od Condéa (1552–1588)|Henri I]]<br />{{small| Princ od Condéa}} || 5. Mart 1588. || 5 mjeseca, 23 dana || Bolest. |- | [[Karlo Austrijski, biskup Wroclawa|Karlo Austrijski]]<br />{{small|[[Biskup Wroclawa]]}} || 7. Avgust 1590, || [[Karlo II, nadvojvoda Austrije|Karlo II]]<br />{{small|[[Nadvojvoda Austrije]]}} || 10. Juli 1590. || 28 dana|| |- |Bengt Oxenstierna<br /><small> Švedski državnik </small> |19. Oktobar 1591. |Bengt Gabrielsson Oxenstierna |15. April 1591. | | |- | [[Toyotomi Sadako]]<br />{{small| Supruga [[Kugyō]] [[Kujō Yukiie]] }} || 1592. || [[Toyotomi Hidekatsu]] || 14. Oktobar 1592. || || Poginuo u [[Japanska invazija na Koreju (1592–1598)|korejskoj kampanji]]. |- | Sveinn "Skotti" Björnsson<br />{{small|[[Islandski kriminalac }}|| 1596–1597]]Axlar-Björn|Björn Pétursson]]<br />{{small| Samo [[island]]ski [[serijski ubica]]}} || 1596. || || Pogubljen zbog ubistva. |- | [[Thomas Herbert]]<br />{{small| Velški pomorac i autor }} || 15, Maj 1597. || [[Richard Herbert, lord Cherburyja|Richard Herbert]]<br />{{small|[[Mirovni sudija]] i [[Član parlamenta]]}} || 15. Oktobar 1596. (sahranjen) || 7 mjeseci || |- | Christopher Vasa<br />{{Small| Knez Poljske, Litve i Švedske}} |10 February 1598 |[[Anna od Austrije, Kraljica Poljske|Ana Austrijska]] |10. Februar 1598. |Istog dana |Bolest |- | [[Friedrich Wilhelm II, vojvoda od Saxe-Altenburga|Friedrich Wilhelm II]]<br />{{small|[[Vojvoda od Saxe-Altenburga]]}} || 12. Februar 1603. || [[Friedrich Wilhelm I, vojvoda od Saxe-Weimara|Friedrich Wilhelm I]]<br />{{small|[[Vojvoda od Saxe-Weimara]]}} || 7. Juli 1602. || {{ntsh|221}}7 mjeseci, 5 dana || |- | [[Josip iz Cupertina]]<br />{{small| Katolički svetac }} || 17. Juni 1603. || Felice Desa<br />{{small|[[Apulijski stolar }}<ref>'']]Catholic Encyclopedia]]''</ref> || || || |- | [[Abraham Cowley]]<br />{{small| Engleski pjesnik }} || 1618. || Njegov otac|| || || |- | [[Elizabeth Gyllenhielm]]<br />{{small| Švedska plemkinja }} || 1622. || [[Charles Philip, vojvoda od Södermanlanda|Charles Philip]]<br />{{small|[[Vojvoda od Södermanlanda]]}} || 25. Januar 1622. || || Bolest tokom opsade [[Narva|Narve]] 1622. |- |[[Nils Brahe]] mlađi |8. April 1533. |[[Nils Brahe|Nils Brahe. stariji]] |21. Novembar 1632. | | Ranjen u [[Bitka kod Lützena (1632)|Bici kod Lützena]] |- | [[François-Henri de Montmorency, vojvoda od Luksemburga|François-Henri de Montmorency]]<br />{{small|[[Vojvoda od Luksemburga]]}} || 8. Januar 1628. || [[François de Montmorency-Bouteville]]<br />{{small| Vojvoda od Luksemburga }} || 22. Jun 1627. || {{ntsh|201}}6 mkeseci, 15 dana|| Pogubljen zbog [[dvoboj]]a. |- | [[Isaac Newton]]<br />{{small| Engleski naučnik }} || 4. Januar 1643. || Isaac Newton, Sr.<br />{{small|Engleski farmer}} || Oktobar 1642. || {{ntsh|105}}3 mjeseca || |- |[[Gulielma Penn]]<br />{{small|supruga [[William Penn|Williama Penna]], osnivača [[Pennsylvanija|Pennsylvanije]]}} || February 1644 || Sir William Springett<br />{{small| Engleski parlamentarni vojni oficir }} || 3. Februar 1644, || Nekoliko dana|| [[Groznica]] nakon [[Opsada Arundela|Opsade Arundela]]. |- |Elisabeth Dorothea Wrangel |1644. |[[Herman Wrangel]]<br /><small> Guverner Livonije </small> |10. Decembar 1643. | | |- |[[:de:Georg Albrecht II. (Erbach-Fürstenau)|Georg Albrecht II.]] |26. Februar 1648. |[[:de:Georg Albrecht I. (Erbach)|Georg Albrecht I.]]<br /><small> Grof od Erbacha </small> |25 Novembar 1647. | | |- | [[William III od Engleske|William III]]<br />{{small|[[Džavnik]] Holandske Republike [[Holandija|Holandije]], kralj Engleske, Škotske i Irske }} || 14. Novembar 1650. || [[William II, Prin od Orangea|William II]]<br />{{small| Državnik Holandske Republike }} || 6. Novembar 1650. || {{ntsh|8}}8 dana || [[Male boginje]]. |- | [[Robert Molesworth, 1. vikont Moleswortha<br />{{small| Irski političar i pisac }} || 7 Septembar 1656. || Robert Molesworth, Sr. || 3. Septembar 1656. || 4 dana || |- | [[Adolphus Frederick II]]<br />{{small|[[Vojvoda od Mecklenburg-Strelitza]]}} || 19 Octobar 1658. || [[Adolphus Frederick I]]<br />{{small|[[Vojvoda od Mecklenburg-Schwerina]]}} || 27. Februar 1658. || {{ntsh|235}}7 mjeseci, 21 dan || |- | [[Jonathan Swift]]<br />{{small| Autor knjige ''[[Guliverova putovanja]]''}} || 30. Novembar 1667. || Jonathan Swift, Sr.<br />{{small| Engleski advokat u [[Irska|Irskoj]]}} || oko Aprila 1667. || {{ntsh|210}}7 mjeseci || [[Sifilis]]. |- | [[William August, vojvoda od Saxe-Eisenacha|William August]]<br />{{small|[[Vojvoda od Saxe-Eisenacha]]}} || 30. Novembar 1668. || [[Adolf William, Vojvoda od Saxe-Eisenacha]]<br />{{small| Vojvoda od Saxe-Eisenacha }} || 21&nbsp;Novembar&nbsp;1668. || {{ntsh|9}}9 dama || |- | [[Thomas Greenhill]]<br />{{small| Engleski hirurg }} || 1669? || William Greenhill || || || |- | [[Emmanuel Lebrecht, Princ od Anhalt-Köthena|Emmanuel Lebrecht]]<br />{{small| Princ od Anhalt-Köthena }} || 20. Maj 1671. || [[Emmanuel, Princ od Anhalt-Köthena|Emmanuel]]<br />{{small|Princ od Anhalt-Köthena}} || 8. Novembar 1670. || 6 mjeseci || |- | [[Godscall Paleologue]]<br />{{small| Posljednji poznati član [[dinastijs Paleologa|dinastije Paleologa]]}} || 12 January 1694 || [[Theodorious Paleologus]]<br />{{small|[[Barbados]]ki [[gusar]]}} || Asgust–Decembar 1693. || Do 5 mjeseci || |- | Christine Marie Jacqueline Henriette FitzJames<br />{{small| Francuska [[časna sestra]] }} || 29. Maj 1703. || [[Henry FitzJames]]<br />{{small| Jakobinski plemić }} || 16. Decembar 1702. || 5 mjeseci, 13 dana || |- | [[Edward Ward, 9. baron Dudley]]<br />{{small| Britanski plemić }} || 16. Juni 1704. || [[Edward Ward, 8. Baron Dudley]] || 28. Mart 1704. || {{ntsh|80}}2 mjeseca, 15 dana || [[Male bokinje]]. |- | [[Frederick Christian, Markgrof od Brandenburga-Bayreutha|Frederick Christian]]<br />{{small| Markgrof od Brandenburga-Bayreutha }}|| 17. Juli 1708. || [[Kristijan Henri, markgrof od Brandenburg-Kulmbaha|Christian Henry]]<br />{{small| Markgrof od Brandenburg-Kulmbaha }} || 5. April 1708. || 3 mjeseca, 12 dana || |- | {{nowrap|[[Georg Wilhelm Richmann]]}}<br />{{small|[[Švedski fizičar iz Livonije }} || 22. Juli 1711. || Njegov otac || || || [[Kuga]] |- | [[William IV, Prince of Orange|William IV]]<br />{{small| Državnik Holandske Republike }} || 1&nbsp;Septembar&nbsp;1711 .|| [[John William Friso, Princ od Orangea|John William Friso]]<br />{{small|[[Prince of Orange]]}} || 14 July 1711 || {{ntsh|50}}1 month, 15 days || Drowning in a [[ferryboat]] accident. |- | [[Robert Petre, 8. baron Petre]]<br />{{small| Britanski plemić i hortikulturist }} || 3. Juni 1713. || [[Robert Petre, 7. Baron Petre]] || 22. Mart 1713. || 2 mjeseca, 7 dana || Male boginje |- | [[Edmund Pendleton]]<br />{{small| Američki političar }} || 9- Septembar 1721. || Henry Pendleton || 1721. || 4 mjeseca || |- | [[John Morton (političar)|John Morton]]<br />{{small|Američki političar}} || 1725 || John Morton, Sr. || 1724. || || |- | [[Sir Brook Bridges, treći baronet]]<br />{{small|Britanski političar}} || 17. Septembar 1733. || Sir Brook Bridges, drugi baronet || 23. Maj 1733.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20080501224809/http://www.leighrayment.com/baronetage/baronetsB5.htm leighrayment, The Baronetage]}}. Retrieved 14 March 2014</ref> || 3 mjeseca, 22 dana || |- | [[Barbara Herbert, Grofica od Powisa|Barbara Herbert]]<br />{{small| Grofica od Powisa }} || 24. Juni 1735. || Edward Herbert<br />{{small|Britanski aristokrat}} || oko Marta 1735. || 3 mjeseca || |- | [[Caroline Matilda od Velike Britanije|Caroline Matilda]]<br />{{small| Kraljica supruga [[Danska|Danske]]i [[Norvešla|Norveške]]}} || 11. Juli 1751. || [[Frederick, Princ os Walesa]] || 20. Mart 1751. || 3 mjeseca, 17 dana || [[Plućna embolija]]. |- | [[Thomas Chatterton]]<br />{{small| Engleski pjesnik i falsifikator }} || 20. Novembar 1752. || Thomas Chatterton Sr.<br />{{small| Engleski pjesnik i muzičar}} || 7. Avgust 1752.<ref>[[s:Chatterton, Thomas (DNB00)|Wikisource]]. Retrieved 14 March 2014</ref> || 3 mjeseca, 13 dana || |- | [[John Hamilton, 1. markiz od Abercorna]]<br />{{small| Irski plemić i političar }} ||Juli 1756. || [[John Hamilton|John Hamilton, Sr.]]<br />{{small|[[oficir]] Kraljevska mornarica| Kraljevske mornarice[[}}||Decembar 1755. || 7 mjeseci || Slučajno]]utapanje]] tokom obavljanja dužnosti. |- |[[Magnus Fredrik Brahe]] [[Lord Marshal (Švedska)|Švedski lord maršal]] |15. Oktobar 1756. |[[Erik Brahe (1722–1756)|Erik Brahe]] Grof i političar |23. Juli 1756. |3 mjeseca | Pogubljenje zbog izdaje nakon [[Državni udar 1756.|Državnog udara 1756.]]. |- | [[Princ Frederick Ferdinand Constantin od Saxe-Weimar-Eisenacha|Frederick Ferdinand Constantin]]<br />{{small|Princ od Saxe-Weimar-Eisenacha}} || 8. Septembar 1758. || [[Ernest Augustus II, Vojvoda od Saxe-Weimar-Eisenacha|Ernest Augustus II]]<br />{{small| Vojvoda od Saxe-Weimar-Eisenacha}} || 28. Maj 1758. || 3 mjeseca || |- | [[Marie Tussaud]]<br />{{small| Francuski umjetnik voska }} || 1. Decembar 1761. || Joseph Grosholtz || Sep-Okt 1761. || 2 mjeseca || |- | [[Elizabeth Simcoe]]<br />{{small|[[Kanađani engleskog porijekla|Britansks kanadska umjetnica }} || 22. Septembar 1762. || Thomas Gwillim<br />{{small| Vojni oficir }} || 29. Januar 1762. || 7 mjeseci, 22 dana| Ubijen ili na drugi način poginuo u [[Sedmogodišnji rat|Sedmogodišnjem ratu]].<ref>{{cite book |last1=Beacock Fryer |first1=Mary |title=Elizabeth Posthuma Simcoe 1762-1850. A Biography |url=https://archive.org/details/elizabethposthum0000frye |date=1989 |publisher=Dundurn |location=Toronto, London |pages=[https://archive.org/details/elizabethposthum0000frye/page/10 10]–12}}</ref> |- | [[Benedict Joseph Flaget]]<br />{{small|[[Francuska|Francusko]]- [[Amerika|Američki]] [[bikup]]}} || 7. Novembar 1763. || Njegov otac<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/06093a.htm ''Catholic Encyclopedia'']</ref> || || || |- | [[Andrew Jackson]]<br />{{small|7. predsjednik Sjedinjenih Američkih Država }} || 15. Mart 1767. || Andrew Jackson, Sr.<br />{{small|[[Irski Amerikanac]] kolonist}} || oko 23. Februara 1767. || Oko 21 dam || Nesreća prilikom sječe drva. |- | [[Lord William Russell]]<br />{{small|Britanski političar}} || 20. Avgust 1767. || [[Francis Russell, Markiz od Tavistocka|Francis Russell]]<br />{{small| Markiz od Tavistocka }} || 22. Mart 1767. || 5 mjeseci|| Pad s [[konj]]a. |- | [[Sawai Madhavrao]]<br />{{small|12. [[Peshwa]] iz [[Maratsko carstvo|Maratskog carstva]]}} || 18. April 1774. || [[Narayan Rao]]<br />{{small|10. pešva Maratskog carstva }} || 30. Avgust 1773. || 7 mjeseci || [[Ubistvo]] |- | [[Tenskwatawa]]<br />{{small|[[Shawnee]]ski prorok i vođa }} || Januar 1775. || Puckenshinwa<br />{{small| Vođa divizije Kispokotha [[pleme]]na Shawnee }} || 10. Oktobar 1774. || 3–4 mjeseca || Poginuo u [[Poginuo u]] Bitla kod Point Pleasanta|Bici kod Point Pleasanta]]. |- | [[Henry Howard, 13. grof od Suffolka]]<br />{{small| Nasljedni plemić}} || 8. Avgust 1779. || [[Henry Howard, 12. grof od Suffolka]]<br />{{small| Britanski nasljedni plemić i političar }} || 7 Mart 1779. || 5 mjeseci, 1 dan || |} ===19. stoljeće=== {| class="wikitable sortable" !Ime !Datum rođenja !Preminuli roditelj !Roditelj umro !Pauza !Uzrok smrti roditelja |- | [[Lord George Hill]]<br />{{small|Britanski političar}} || 9. Decembar 1801. || [[Arthur Hill, 2. Markiz od Downshirea]] || 7. Septembar 1801. || 3 mjeseca, 2 dana || [[Suicid]] |- | [[Louis Augustus, Vojvoda od Anhalt-Köthena|Louis Augustus Karl Frederick Emil]]<br />{{small|[[Anhalt-Köthen|Vojvoda od Anhalt-Köthena]]}} || 20. Septembar 1802. || [[Princ Louis od Anhalt-Köthena|Louis]]<br />{{small|Princ os Anhalt-Köthena}} || 16. Septembar 1802. || 4 dana || |- | [[William Holland Thomas]]<br />{{small| Američki trgovac, advokat, političar, vojnik.}} || 5 Februar 1805. || Richard Thomas || ?? || ?? || ?? |- | Sir [[George Grey]]<br />{{small| Britanski vojnik, istraživač, [[guverner]] }} || 14. April 1812. || Lt-Col George Grey || Rani April 1812- || Nekoliko dana || Poginuo u [[Opsada Badajoza (1812)|Bici kod Badajoza]]. |- | [[Arthur MacArthur Sr.]]<br />{{small|[[Spisak guvernera Wisconsina|Guverner Wisconsina]] i djed [[Douglas MacArthur|Douglasa MacArthura]]}} || 26. Januar 1815. || Arthur MacArthur I || 19 Januar 1815. || 7 dana || |- | [[François Sabatier-Ungher]]<br />{{small| Francuski filantrop }} || 2. Juli 1818. || Njegov otac || Neposredno prije || ?? || |- | Charles de La Roche || 30 Mart 1820. || rowspan=4|[[Charles Ferdinand, vojvoda od Berryja|Charles Ferdinand]]<br />{{small|[[Vojvoda od Berryja]]}} || rowspan=4|14. Februar 1820. || 1 mjesec, 16 dana || rowspan=4| Atentat od strane [[bonapartizam|bonapartiste]]. Svako dijete je rođeno drugoj majci. |- | Alix Mélanie Cosnefroy de Saint-Ange || 16. Septembar 1820. || 7 mjeseci, 2 dana |- | [[Henri, Grof od Chamborda]]<br />{{small|[[Legitimisti|Legitimni]] pretendent na francuski tron }} || 29&nbsp;Septembar&nbsp;1820. || 7 mjeseci, 15 dana |- | Ferdinand Oreille de Carrière || 10. Oktobar 1820. || 7 mjeseci, 25 dana |- | [[Rutherford B. Hayes]]<br />{{small|19. predsjednik Sjedinjenih Američkih Država }} || 4. Oktobar 1822. || Rutherford Hayes, Jr.<br />{{small| Američki skladištar }} || 20. Juli 1822. || 1 mjesec, 22 dana || |- | [[Jemima Blackburn]]<br />{{small| Škotski slikar }} || 1. Maj 1823. || [[James Wedderburn]]<br />{{small|[[Generalni advokat za Škotsku]]}} || 7. Novembar 1822. || 5 mjeseci, 23 dana|| |- | [[Anna Leonowens]]<br />{{small|Britanski nastavnik, ko-predmet predmeta ''[[Kralj i ja]]''}} || 5. Novembar 1831. || Thomas Edwards <br />{{small|Dužnosnica [[Istočnoindijska kompanija|Istočnoindijske kompanije]] }} || oko Avgusta 1831. || 3 mjeseca || |- | [[Henry B. Wheatley]]<br />{{small| Engleski autor, urednik i indekser }} ||1838. || Benjamin Wheatley<br />{{small|Auctioneer}} || || || |- | [[David Hyrum Smith]]<br />{{small| Vođa [[Zajednica Kristova|RLDS crkve]]}} || 7. Novembar 1844. || [[Joseph Smith]]<br />{{small| Osnivač [[Pokret svetaca posljednjih dana|Pokreta svetaca posljednjih dana]]}} || 27. Juni 1844. || 4 mjeseca, 9 dana || [[Linčovanje]] dok čeka suđenje u zatvoru. |- | [[Tokugawa Iemochi]]<br />{{small|14. [[šogun]] of [[Tokugawa shogunate]] }}|| 17. Juli 1846. || [[Tokugawa Nariyuki]]<br />{{small| Gospodar [[Domen Wakayama|Domena Wakayama]]}} || 1. Juni 1846. || 1 mjesec, 16 dana|| |- | [[Chikako, Princeza Kazua]]<br />{{small| Supruga [[Tokugawa Iemochi|Tokugawe Iemochija]]}}|| 1. Avgust 1846. || [[Car Ninkō|Ninkō]]<br />{{small|[[Japanski car]]}} || 21. Februar 1846. || 5 mjeseci, 9 dana || |- | [[Horace Tabberer Brown]]<br />{{small|Britanski hemičar}} || 20. Julo 1848. || Njegov otac || || || |- |Helena Hedvig Klinckowström |30 septembar 1850. |Otto Wilhelm Klinckowström |27. Januar 1850. | | |- | [[Henry Waldegrave, 11. grof Waldegravea]]<br />{{small| Britanski ministar i plemić }} || 14. Oktobar 1854. || [[William Waldegrave, Viskont Chewtona]] || 8. Oktobar 1854. || 6 dana || Rane iz [[Bitka kod Alme|Bitke kod Alme]]. |- | [[Katherine Harley (sufražetkinja)|Katherine Harley]]<br />{{small|Britanska sufražetkinja}} || 3. Maj 1855. || John Tracy William French<br />{{small| Oficir Kraljevske mornarice }} || 1854. || || |- | [[John Norton (novinar)|John Norton]]<br />{{small| Englesko-australijski novinar}} || 25. Januar 1857. || John Norton<br />{{small| Kamenorezac }} || || |- | [[Samuel Alexander]]<br />{{small|Britanski filozof}} || 6. Januar 1859. || Samuel Alexander, Sr.<br />{{small|[[Australija|Australijski]] [[sedlo|sedlar]]}} || || || |- | [[Motilal Nehru]]<br />{{small|36. i 47. [[Spisak predsjednika Indijskog nacionalnog kongresa|Predsjednik Indijskog nacionalnog kongresa]]}} || 6. Maj 1861. || Gangadhar Nehru<br/>{{small|posljednji [[Kotwal]] [[Delhi]]ja}} || 4. Februar 1861. || 3 mjeseca, 2 dana || |- | [[Florence Maybrick]]<br />{{small|Britansko-Američka osuđena ubica}} || 3. Septembar 1862. || William George Chandler<br />{{small|Bankar i [[Gradonačelnik Mobilea]] || |- | [[Breaker Morant]]<br />{{small| Australijski vojnik i narodni heroj }} || 9. Decembar 1864. || Edwin Murrant<br />{{small|Engleski majstor [[sirotište|sirotišta]]}} v|| Agust 1864. || 4 mjeseca || |- | [[William George (advokat)|William George]]<br />{{small|Welški advokat}} || 23. Februar 1865. || William George<br />{{small| Welški učitelj }} || Jun 1864. || 8 mjeseci || [[Upala pluća]] |- | [[Frank Anstey]]<br />{{small|Australijski političar}} || 18. Avgust 1865. || Samuel Anstey<br />{{small| Engleski [[rudar]] željeza }} || oko Marta 1865. || 5 mjeseci || |- | [[Rua Kenana Hepetipa]]<br />{{small|[[Maori|Māorski]] prorok, [[iscjelitelj vjerom]] i aktivista}} || 1869 || Kenana Tumoana || Novembar 1868. || || Poginuo u [[Te Kootijev rat|Te Kootijevom ratu]]. |- | [[George Washington Lambert]]<br />{{small|Australijski umjetnik}} || 13. Septembar 1873. || George Washington Lambert, Sr. || 25 Juli 1873. || 1 mjesec, 16 dana || |- | [[Lionel Hichens|William Lionel Hichens]]<br />{{small|Engleski industrialac}} || 1. Maj 1874. || John Ley Hichens<br />{{small| Engleski ljekar i vojni hirurg }} || || || |- | [[Rudolf Besier]]<br /><small> Holandski/engleski dramaturg</small> || 2. Juli 1878. || Rudolf Besier, Sr. || oko Januara 1878. || oko 6 mjeseci || |- | [[Edwin Richards (hokej na travi)|Edwin William Gruffydd Richards]]<br />{{small| Welški olimpijski hokejaš }} || 15. Decembar 1879. || Edwin William Richards<br />{{small|Welški željezar}} || 3. Septembar 1879, || 3 mjeseca, 12 dana || [[Tifus]]. |- | [[Carl Schuricht]]<br />{{small| Njemački dirigent }} || 3. Juli 1880. || Carl Conrad Schuricht || Juni 1880. || oko 21 dan || Utopio se u [[Baltičko more|Baltičkom moru]], dok je pokušavao spasiti prijatelja. |- | [[Charles Edward, Vojvoda od Saxe-Coburga i Gothe|Charles Edward]]<br />{{small|[[Saxe-Coburg i Gotha|Vojvoda od Saxe-Coburga i Gothe]]}} || 19. Juli 1884. || [[Princ Leopold, vojvoda od Albanyja|Leopold, Xojvoda od Albanyja]]<br />{{small|Britanski princ}} || 28. Mart 1884. || 3 mkeseca, 18 dana || [[Hrmophilija|hemofiliji]]srodna [[moždano krvarenje]] nakon pada. |- | [[Chester W. Nimitz]]<br />{{small| Američki admiral flote }} || 24. Februar 1885. || Chester Bernard Nimitz || 14. Avgust 1884. || 6 mjeseci, 10 dana || |- | [[Abd al-Rahman al-Mahdi]]<br />{{small|[[Sudan]]ski [[imam]] [[Ansara (Sudan)|Ansare]], prvi [[Spisak šefova vlade Sudana|Glavni ministar Sudana]]}} ||15. Juli 1885. || [[Muhammad Ahmad]]<br />{{small| Sudanski samoproglašeni Mahdi }} || 22. Juni 1885. || 23 dams ||[[Tufus]]. |- | [[Clara Sipprell]]<br />{{small|[[Kanadsko-Američka]] fotografkinja}} || 31. Oktobar 1885. || Francis Sipprell || || || |- | [[Alfonso XIII]]<br />{{small|[[Španska monarhija|Španski kralj]]}} || 17. Maj 1886. || [[Alfonso XII]]<br />{{small| Španski kralj }} || 25. Novembar 1885. || 5 mjeseci, 21 dam|| [[Dizenterija]] pogoršana [[tuberkuloza|tuberkulozom]]. |- | [[Li Dazhao]]<br />{{small| Suosnivač [[Komunistička partija Kine|Komunističke partije Kine]]}} || 29. Oktobar 1889. || Njegov [[otac]] || ||Nekoliko mjeseci || |- | [[Manuel Roxas]]<br />{{small| Predsjednik Filipina }} || 1. Januar 1892. || Gerardo Roxas y Arroyo || 21. April 1891. || 8 mjeseci, 11 dana || Ubijen od strane [[Civilna gard|Civilne garde]] |- | [[Charles Wilfred Orr]] <br /><small> Engleski kompozitor pjesama </small> || 31. Juli 1893. ||Njegov otac|| || || |- | [[Thomas Iorwerth Ellis]]<br />{{small|Welški klasik}} || 19. Decembar 1899. || [[Thomas Edward Ellis]]<br />{{small|Welški političar}} || 5. April 1899. || 8 mjeseci, 14 dana || |- | [[Mabel Mercer]]<br />{{small|Britansko-Amerićki [[džez]] pevač}} || 3. Februar 1900. || Njegov otac|| || || |} ===20. stoljeće=== {| class="wikitable sortable" !Ime !Datum rođenja !Preminuli roditelj !Roditelj umro !Pauza !Uzrok smrti roditelja |- | [[Stanley Kunitz]]<br />{{small|Američki pjesnik}} || 28. Juli 1905. || Solomon Z. Kunitz<br />{{small| Imigrantska [[ruski Jevrej]] krojač }} || Juni 1905. || 6 sedmica || [[Suicid]] pijenjem [[karbolna kiselina|karbolne kiseline]] nakon što je [[bankrot]]irao. |- | [[Johan Kjær Hansen]]<br />{{small| Borac [[Danski otpor|Danskog otpora]]}} || 7. April 1907. || Hans Christian Johan Andreas Hansen<br />{{small| Proizvođač bicikala }} || 13. Decembar 1906. || 3 mjeseca, 22 dana || |- | [[Menachem Mendel Futerfas]]<br />{{small|[[Habad]]ski hasid }} || 22&nbsp;Septembar&nbsp;1907. || Menachem Mendel Futerfas || || || |- | [[Xiao Qian]]<br />{{small| Kineski esejist i prevoditelj}} || 27. Januar 1910. || Njegov otac || || || |- | [[John Jacob Astor VI]]<br />{{small| Američki brodarski biznismen }} || 14 Avgust 1912. || [[John Jacob Astor IV]]<br />{{small| Američki biznismen }} || 15. April 1912. || 3 mjeseca 28 dana || Potapanje broda Titanik]]. |- | [[Raoul Wallenberg]]<br />{{small| Švedski diplomata i humanitarac }} || 14. Avgust 1912. || Raoul Oscar Wallenberg<br />{{small|[[oficir [Švedska mornarica|Švedske mornarice]] }} || Maj 1912. || 3 mjeseca || [[Kancer]]. |- | [[Red Skelton]]<br />{{small| Američki komičar }} || 18. Juli 1913. || Joseph Elmer Skelton<br />{{small| Trgovac mješovitom robom i bivši [[cirkus]]ki [[klovn]]}} || Mak 1913. || 2 mjeaeca|| |- | Cäzilia Gabriel<br/>{{small| Žrtva [[Ubistvo u Hinterkaifecku|Hinterkaifeck]]}} || Januar 1915 .|| Karl Gabriel<br />{{small| Njemački vojnik }} || Decembar 1914. || 1 mjesec || Poginuo u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]]. |- | [[Georg Quistgaard]]<br />{{small Borac Danskog otpora }} || 19. Februar 1915. || Georg Brockhoff Quistgaard<br />{{small| Danski sekretar}} || 18. Decembar 1914. || 2 mjeseca, 1 dan || |- |[[Fred Ball]]<br />{{small| Izvršni direktor [[film]]skog studija }} |17. Juli 1915. |Henry Durell Ball<br /><small> [[Telefon]]ski radnik </small> |28. Februar 1915. |139 dana | Umro od [[tifusne groznica|tifusne groznice]]. |- | [[Alfred Shaughnessy]]<br />{{small| Engleski scenarist i producent }} || 19. Maj 1916. || Thomas Alfred Shaughnessy<br />{{small| Oficir kanadske vojske }} ||31. Mart 1916. ||50 dana || Poginuo u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]]. |- | [[Mihrişah Sultan (kćerka Šehzade Izzeddina)|Mihrişah Sultan]]<br />{{small|Otomansks princeza}} || 1. Jun 1916. || [[Şehzade Yusuf Izzeddin|Yusuf Izzeddin]]<br />{{small| Osmanski prijestolonasljednik }} || 1. Februar 1916. || 4 mjeseca || [[Suicid]] |- | [[Ronald R. Van Stockum]]<br />{{small|[[Brigadni Gceneral]] [[Marinski korpus Sjedinjenih Američkih Država|U.S. Marinaca]]}} || 8. Juli 1916. || Reginald George Bareham<br />{{small|Britsnski vojnik}} ||1. Juli 1916. || 1 sedmica || Poginuo u Prvom svjetskom ratu [[Bitka na Somi]]. |- | Edward Bell, Jr.<br />{{small|[[Vođa eskadrile]] [[Kraljevsko ratno zrakoplovstvo]]}} || Oktobar 1918. || [[Edward Bell|Edward Bell, Sr.<br />{{small| Komandant [[Fudbal]]skog [[bataljon]]a}} ||24. Mart 1918. || 6 mjeseci || Poginuo u Prvom svjetskom ratu. |- | [[Aleksandr Solzhenitsyn]]<br />{{small| Ruski romanopisac }} || 11. Decembar 1918. || Isak Semjonovič Solženjicin <br />{{small|[[Oficir [[Carska ruska vojska|Carske ruske vojske]]}} || 15. Juni 1918. || 5 mjeseci, 25 dana || [[Nesreća u lovu]]. |- | [[Lawrence Ferlinghetti]]<br />{{small|Američkp plesnik}} || 24. Mart 1919. || Carlo Ferlinghetti<br />{{small| Italijanski [[imigrant]] }} || || || [[Srčani udar]] |- | [[John Mitchum]]<br />{{small|Amerićki glumac}} || 6- Septembar 1919. || James Thomas Mitchum || Februar 1919. || 7 mjesrci || Nesreća na željezničkoj pruzi. |- | Jehanne Rosemary Ernestine Beaumont || 7. Septembar 1919. || [[Dudley Beaumont]]<br />{{small| Oficir britanske vojske }} || 24. Novembar 1918. || 9 mjeseci || [[Španska gripa]]. |- | [[Kung Te-cheng]]<br />{{small|Last [[Duke Yansheng]]}}|| 23 February 1920|| Kong Lingyi<br />{{small|Duke Yansheng}} || 8 November 1919 || 3 months, 15 days || |- | [[Aleksandra od Jugoslavije|Alexandra]]<br />{{small| Posljednja [[kraljica supruga Jugoslavije]]}} || 25. Mart 1921. || [[Aleksandar od Grčke|Aleksandar]]<br />{{small|[[Grčko kralj]]}} || 25. Oktobar 1920. || 5 mjeseci || [[Sepsa]] od ugriza zatočenog [[berberski makaki|berberskog makakija]]. |- | [[Jules Olitski]]<br />{{small| Ukrajinsko-američki slikar, kipar }} || 27. Mart 1922. || Dževel Demikovski <ref>''New York Magazine'' (1 Oct 1973), Vol. 6, Nº 40, pg. 76</ref><br />{{small|[[Sovjetski Savez|Sovjetski]] [[Komesar]]}} || || Nekoliko mjeseci||[[Strijeljanje]] |- | [[Archduchess Elisabeth of Austria (1922–1993)|Elisabeth of Austria]]<br />{{small| Član [[Dom Habsburg-Lorraine|Doma Habsburg-Lorraine]]]}} || 31. Maj 1922. || [[Karlo I od Austrije|Karlo I]]<br />{{small| Posljednji [[car Austrije]] i kralj Ugarske }} || 1. April 1922. || 1 mjesec, 30 dana || [[Upala pluća]]. |- | [[Stephen Wurm]]<br />{{small| Mađarsko-australijski lingvista }} || 19. Avgust 1922. || Adolphe Wurm || || || |- | [[Mary Warnock, baronica Warnocks|Mary Warnock]]<br />{{small| Engleska filozofkinja }} || 14. April 1924. || Archibald Edward Wilson<br />{{small| Nastavnik na [[Winchester College]]u}} || 1923. || || |- | [[Anthony Earnshaw]]<br />{{small|Englesku anarhist}} || 9. Oktobar 1924. || Njegov otac || || || |- | [[Felipe Rodríguez (pjevać)|Felipe Rodríguez]]<br />{{small| Portorikanski pjevač }} || 8. Maj 1926. || Njegov otac || || || |- | [[Erl Holliman]]<br />{{small|Američki glumac}} || 11. Septembar 1928- || William A. Frost<br />{{small|Američli farmer}} || || 6 mjeseci<ref name="auto6">{{cite news |date=5. 10. 1991 |title=Veteran Holliman returns to TV |url=https://www.newspapers.com/clip/27712667/veteranhollimanreturnstotvpsilu/ |newspaper=[[Quad-City Times]] |page=2B |via=Newspapers.com |agency=New York Times}}</ref>|| |- | [[Zhu Rongji]]<br />{{small| Bivši kineski premijer }} || 23. Oktobar 1928- || Zhu Kuanshu<br />{{small|16. unuk [[car Hongwua|cara Hongwua]]}} || || || |- | [[Bertram Wainer]]<br />{{small| Australijski doktor i aktivista }} || 30. Decembar 1928. || Njegov otac || || || |- | [[Itamar Franco]]<br />{{small|33. predsjednik [[Brazil]]a }} || 28. Junu 1930. || Augusto César Stiebler Franco || April 1930. || 2 mjeseca || [[Malarija]].<ref>[http://noticias.uol.com.br/politica/ultimas-noticias/2011/07/03/corpo-de-itamar-franco-chega-a-juiz-de-fora-mg-onde-sera-velado.htm Corpo de Itamar Franco chega a Juiz de Fora (MG), onde será velado] UOL (''In Portuguese''), 3 July 2011, accessed in 29 November 2016.</ref> |- | [[Thomas Sowell]]<br />{{small|Američki ekonomista}} || 30. Jun 1930. ||Njegov otac || || || |- | [[Brian Sewell]]<br />{{small| Britanski likovni kritičar }} || 15. Juli 1931. || [[Peter Warlock]]<br />{{small| Britanski kompozitor i muzički kritičar (očinstvo tvrdi Sewell))}} || 17- Decembar 1930.|| 6 mjeseci, 26 dana || [[Trovanje]] ugljenim [[plin]]om. |- | [[Don Durant]]<br />{{small|Amerićki glumac}} || 20. Novembar 1932. || Njegov otac || Septembar–Oktobar 1932- || 2 mjeseca ||[[Kamion]]ska nesreća |- | [[Saddam Hussein]]<br />{{small|[[Irak|Irački]]i diktator}} || 28. April 1937. || Hussein Abd Al-Majid || || || [[Kancer]] |- | [[Ubistva Maura|Ian Brady]]<br />{{small| Britanski [[serijski ubica]]}} || 2. Januar 1938. || Njegov otac<br />{{small|( prema riječima njegove majke)}} || || 3 mjeseca || Nepoznato. Bradyjev otac nikada nije identifikovan, što dovodi u sumnju tvrdnje njegove majke. |- | [[Lee Harvey Oswald]]<br />{{small| Ubica [[John F. Kennedy|Johna F. Kennedyja]]}} || 18. Očtobar 1939. || Robert Edward Lee Oswald<br />{{small|[[Vojska Sjedinjenih Američkih Država|Vojni veteran]] iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]}} || 19. Avgust 1939. || 1 mjesec, 28 dans || [[Srčani udar]]. |- |[[Jacques Mairesse (ekonomista)|Jacques Mairesse]]<br />{{small| Francuski ekonomista }}|| 16. Avgust 1940. ||[[Jacques Mairesse (fudballer)|Jacques Mairesse]], Sr.<br />{{small| Francuski fudbaler}} ||13. juni 1940. || 2 mjeseca, 3 dana || Poginuo pri pokušaju bijega iz [[logor za ratne zarobljenike|logora za ratne zarobljenike]]] tokom [[Bitka za Francusku|Bitke za Francusku]]. |- | [[Edwin Wilson (poet)|Edwin Wilson]]<br />{{small| Australijski pjesnik }} || 27. Oktobar 1942. || Njegov otac || || || |- | [[Henry Cecil|Henry and David Cecil]]<br />{{small| Britanski treneri za [[bizanci|blizanačke]] [[trkaći konj|trkaće konje]] }} || 11. Januar 1943. || Henry Kerr Auchmuty Cecil<br />{{small|[[Oficir Padobranskig puka (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Padobranski puk]]}} || 30. Novembar – 2&nbsp;Decembar 1942. || 1 mjesec, 1–2 dana || Poginuo u [[Sjevernoafrička kampanja|Sjevernoafričkoj kampanji]] u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]].<ref name=guardian20130611>{{cite news|url= https://www.theguardian.com/sport/2013/jun/11/sir-henry-cecil |work= The Guardian |first= Julian |last= Wilson |title= Sir Henry Cecil obituary |date= 11. 6. 2013 |access-date= 5. 7. 2015}}</ref> |- | [[Sylvester McCoy]]<br />{{small| Britanski glumac i komičar }} || 20. Avgust 1943. || Percy Kent-Smith || 18. Juli 1943. || 1 mjesec, 2 dana || Poginuo u Drugom svjetskom ratu. |- | [[Ranulph Fiennes]]<br />{{small| Britanski istraživač i pisac }} || 7. Mart 1944. || Ranulph Twisleton-Wykeham-Fiennes<br />{{small| Komandant [[Kraljevski škotski sivi|Kraljevskih škotskih sivih]] }} || 24. Novembar 1943. || 3 mjeseca, 12 dana || Poginuo od [[mina|mine]] u Italiji dok je služio u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]].<ref>{{Cite news|last=Jinman|first=Richard|date=19. 2. 2019|title=Sir Ranulph Fiennes on rivalry, pain and the storage of amputated fingers|work=Sydney Morning Herald|url=https://www.smh.com.au/entertainment/sir-ranulph-fiennes-on-rivalry-pain-and-the-storage-of-amputated-fingers-20190218-h1be6y.html|access-date=4. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190222153049/https://www.smh.com.au/entertainment/sir-ranulph-fiennes-on-rivalry-pain-and-the-storage-of-amputated-fingers-20190218-h1be6y.html|archive-date=22. 2. 2019}}</ref> |- | [[John Pelham, 9. grof od Chichestera|John Pelham]]<br />{{small|[[Grof od Chichestera]]}} || 14. April 1944. || [[John Pelham, 8. grof od Chichestera|John Pelham, Sr.]]<br />{{small| Britanski [[diplomat]] i kapetan [[Škotska garda|Škotske garde]]}} || 21. Februar 1944. || 1 mjesec, 22 dana || Poginuo u saobraćajnoj nesreći tokom služenja u Drugom svjetskom ratu. |- | [[Maria João Pires]]<br />{{small| Portugalsko-švicarska klasična pijanistica }} || 23. Juli 1944. || João Baptista Pires || 1. Juli 1944. || 22 dana || |- | [[Bernard Collaery]]<br />{{small| Australijski advokat i političar}} || 12. Oktobar 1944. || Edward Francis Collaery<br />{{small| Letački oficir [[Kraljevske australijske zračne snage|RAAF]]-a}} || 29. Juni 1944. || 3 mjeseca 13 dana|| Poginuo u Drugom svjetskom ratu. |- | [[Edward Foljambe, 5. grof od Liverpoola|Edward Foljambe]]<br />{{small|[[Grof od Liverpoola]]}} || 14. Novembar 1944. || Peter George William Savile Foljambe || 2. Septembar 1944. || 2 mjeseca, 12 dana || Poginuo u Drugom svjetskom ratu. |- | [[Joachim, 8. princ Murat|Joachim]]<br />{{small|8. princ Murat}} || 26. Novembar 1944. || [[Joachim, 7. princ Murat|Joachim]]<br />{{small|7. princ Murat }} || 20. Juli 1944. || 4 mjeseca, 6 dana || Poginuo u Drugom svjetskom ratu. |- | [[Konstanze von Schulthess]]<br />{{small|Njemački autor}} || 27. Januar 1945. || [[Claus von Stauffenberg]]<br />{{small| Oficir njemačke vojske }} || 21. Juli 1944. || 6 mjeseci, 6 dana || Pogubljen zbog [[Zavjera 20. jula|Zavjere 20. jula]] protiv [[Hitler]]a. |- | Eva Barbara Fegelein || 5. Maj 1945. || [[Hermann Fegelein]]<br />{{small| Visokorangirani nacistički oficir}} || 28. April 1945. || 6 dana || Pogubljenje |- | [[Frederica von Stade]]<br />{{small| Američki operni pjevač }} || 1. Juni 1945. || [[Charles S. von Stade]]<br />{{small|[[Južnoafričko-američki prvak u [[polo]]u}} || 10. April 1945. || 1 mjesec, 20 dana || Poginuo u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu[[.<ref>Horace A. Laffaye, ''Polo in the United States: A History'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, 2011, p. 355</ref> |- | [[Graça Machel]]<br />{{small| Mozambički političar }} || 17. Oktobar 1945. || Njegov otac|| 30. Septembar 1945. || 17 dana || <ref name=ThisDayLive-2014-08-16>{{cite news |url= http://www.thisdaylive.com/articles/graca-machel-there-is-nothing-exceptional-about-me-/186451 |title= Graca Machel: There Is Nothing Exceptional About Me... |date= 16. 8. 2014 |publisher= This Day Live |archive-url= https://web.archive.org/web/20150713231840/http://www.thisdaylive.com/articles/graca-machel-there-is-nothing-exceptional-about-me-/186451 |archive-date= 13. 7. 2015 |df= dmy-all }}</ref> |- | [[Bill Clinton]]<br />{{small|42. predsjednik [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država [[}} || 19. Avgust 1946. || [[William Jefferson Blythe Jr.]]<br />{{small| Američki trgovački putnik }} || 17. Maj 1946. || 3 mjeseca, 2 dana || Utopio se u saobraćajnoj nesreći. |- | [[Peter Kocan]]<br />{{small| Australijski autor i pokušaj atentata na [[Arthur Calwell|Arthura Calwella]]}} || 4. Maj 1947. || Njegov otac || || 3 mjeseca || [[Saobraćaj]]na nesreća. |- | [[Pedro López (serijski ubica)|Pedro López]]<br />{{small|[[Kolumbija|Kolumbijski]] [[serijski ubica]] }} || 8. Oktobar 1948. || Midardo Reyes || 4. April 1948. || 6 mjeseci, 4 dana || Ubijen u ''[[La Violencia|La Violenciji]]''.<ref>Cowton, Michael (2020) ''Murders that shocked the world - 70s.'' Banovallum, 200 pages.</ref> |- | [[Jett Williams]]<br />{{small| Američki pjevač }} || 6. Januar 1953. || [[Hank Williams]]<br />{{small| Američki pjevač }} || 1. Januar 1953. || {{ntsh|5}}5 dana || [[Smrt Hanka Williamsa|Moguće [[srčani zastoj]] izazvan lijekovima. |- Gospel muzika | [[Wally Carr]]<br />{{small|[[Australijjski aboridžini|Australijaki aboridžinski]] [[profesionalni bokser]]}} || 11. Avgust 1954. || Njegov otac || || 2 mjeseca || [[Suicid]] hicem iz vatrenog oružja. |- | [[Janet Lynn Skinner]]<br />{{small|Američki [[Gospel muzika|Gospel muzičar]]}} || 5. Juli 1955. || Billie Haille || || || [[Spinalni meningitis]] |- | [[Ahmed bin Saeed Al Maktoum]]<br />{{small|Predsjednik [[Uprava civilnog zrakoplovstva Dubaija|Uprave civilnog zrakoplovstva Dubaija]] i osnivač [[Grupa Emirates|Grupe Emirates]]}} || 1. Decembar 1958. || [[Saeed bin Maktoum bin Hasher Al Maktoum]]<br />{{small|[[Emir od Dubaia]]}} || 9. Septembar 1958. || 2 mjesca, 21 dan || |- | [[Tyrone Power Jr.]]<br />{{small|Američki glumac}} || 22. Januar 1959. || [[Tyrone Power]]<br />{{small|Američki glumac}} || 15. Novembar 1958. || 2 mjeseca, 7 dama || Fulminantna [[angina pektoris]] tokom snimanja akcione scene. |- | [[Antwone Fisher]]<br />{{small| Američki autor i [[filmski režiser]] }} || 3. Axgust 1959. || Eddie Elkins || || 2 mjeseca || Ubijen (upucan) od strane ljubomorne djevojke. |- | [[John Clark Gable]]<br />{{small|Američki glumac}} || 20. Mart 1961. || [[Clark Gable]]<br />{{small|Američki glumac}} || 16. Novembar 1960. || 4 mjeseca, 4 dana || [[[Srčani udar]] uzrokovan arterijskim krvnim [[ugrušak|ugruškom]]. |- | [[:fr:Yves Amu Klein|Yves Amu Klein]]<br />{{small| Francuski umjetnik }} || 6. Avgust 1962. || [[Yves Klein]]<br />{{small|Francuski umjetnik [[Novi realizam|Novog realizma]] }} || 6. Juni 1962. || {{ntsh|61}}2 mjeseca || Tri [[srčani udar|srčana udara]], prvi dok je gledao [[film o eksploataciji]] ''[[Mondo Cane]]''. |- | [[:pl:Sławomir Makaruk (podróżnik)|Sławomir Makaruk]]<br />{{small|Poljski putnik i fotograf}} || 4. Oktobar 1963. || [[:pl:Sławomir Makaruk (lotnik)|Sławomir Makaruk]]<br />{{small| Poljski pilot }} || 20. April 1963. || {{ntsh|167}}5 mjeseci, 13 dana || Nesreća na eksperimentalnom brodu[[jedrilica (avion)|jedrilica]] [[SZD-21 Kobuz]] |- | [[Tariq Al-Ali]]<br />{{small| [[Kuvajt]]ski glumac i komičar }} || 18. Januar 1966. || Njegov otac || || || |- | [[Rory Kennedy]]<br />{{small| Američki dokumentarni režiser }} || 12. Decembar 1968. || [[Robert F. Kennedy]]<br />{{small|[[Senat Sjedinjenih Američkih Država|Senator]] [[SAD]] iz[[New York (stžava)|New Yorka]] i mlađi brat [[John F. Kennedy]]ja}} || 6. Juni 1968. || {{ntsh|189}}6 mjeseci, 6 dana || [[Atentat na Roberta F. Kennedyja|Atentat]] tokom kampanje za [[predsjednički predizbori Demokratske stranke 1968.|predsjedničke predizbore Demokratske stranke 1968]]. |- | [[Fred Hampton Jr.]]<br />{{small| Američki politički aktivista}} || 29. Decembar 1969. || [[Fred Hampton]]<br />{{small|Američki [[Marksizam-Lenjinizam|Marjsističko-Lenjinistički]] [[revolutionar]] i zamjenik predsjednika Stranke Crnih pantera }} || 4. Decembar 1969. || {{ntsh|189}}25 dana|| Ubijen od strane [[Čikaška policijska uprava|Čikaške policijske uprave]] u raciji. Status ovoga kao atentata je donekle sporan; međutim, mnogi izvori ovo vide kao atentat ili barem politički motivisano vansudsko pogubljenje, uz podršku [[FBI]]-jevog programa [[COINTELPRO]].<ref>{{Cite news|last1=Gottlieb|first1=Jeff|last2=Cohen|first2=Jeff|date=26. 12. 1976|title=Was Fred Hampton Executed?|journal=The Nation|language=en-US|url=https://www.thenation.com/article/society/was-fred-hampton-executed/|access-date=15. 1. 2021|issn=0027-8378|archive-date=9. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109225117/https://www.thenation.com/article/society/was-fred-hampton-executed/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin|first=Alison|date=2. 12. 2020|title=This week in history: Fred Hampton's murder makes headlines|url=https://chicago.suntimes.com/2020/12/2/21841523/fred-hampton-black-panther-murder-chicago|access-date=15. 1. 2021|website=Chicago Sun-Times|language=en|archive-date=13. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213123437/https://chicago.suntimes.com/2020/12/2/21841523/fred-hampton-black-panther-murder-chicago|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Lee|first=William|title=In 1969, charismatic Black Panthers leader Fred Hampton was killed in a hail of gunfire. 50 years later, the fight against police brutality continues|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-black-panthers-raid-fred-hampton-50-years-20191203-kbzgztrvtfh7tp7x4ggtvhncpm-story.html|access-date=15. 1. 2021|website=chicagotribune.com|date=3. 12. 2019 |archive-date=9. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109225115/https://www.chicagotribune.com/news/ct-black-panthers-raid-fred-hampton-50-years-20191203-kbzgztrvtfh7tp7x4ggtvhncpm-story.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Haas|first=Jeffrey|title=The Assassination of Fred Hampton: How the FBI and the Chicago Police Murdered a Black Panther|publisher=Lawrence Hill Books|year=2011|isbn=978-1-56976-709-2|location=|pages=}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Taylor|first1=G. Flint, Founding Partner, People's Law Office|author1-link=G. Flint Taylor|date=5. 12. 2012|title='Nothing but a Northern Lynching': The Assassination of Fred Hampton|url=https://www.huffpost.com/entry/fred-hamptom-death_b_2234651|access-date=15. 1. 2021|website=HuffPost|language=en|archive-date=14. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514150240/https://www.huffpost.com/entry/fred-hamptom-death_b_2234651|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Assassination · The Assassination of Fred Hampton · Digital Chicago|url=https://digitalchicagohistory.org/exhibits/show/fred-hampton-50th/the-assassination|access-date=15. 1. 2021|website=digitalchicagohistory.org|archive-date=2. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102022639/https://digitalchicagohistory.org/exhibits/show/fred-hampton-50th/the-assassination|url-status=live}}</ref> |- | [[Brandon Teena]]<br />{{small| Američka žrtva ubice transfobnog zločina iz [[mržnja|mržnje]]}} || 12. Decembar 1972. || Patrick Brandon || 7. April 1972. || {{ntsh|249}}8 mjeseci, 5 dana || Automobilska saobraćajna nesreća. |- | [[Philippe Cousteau Jr.]]<br />{{small| Francusko-američki okeanograf i aktivista za zaštitu okoliša}} || 20. Januar 1980.|| [[Philippe Cousteau]]<br />{{small| Francuski filmski snimatelj }} || 28. Juni 1979. || {{ntsh|206}}6 mjeseci, 21 dan || [[Avion]]ska nesreća. |- | [[Diana Yukawa]]<br />{{small| Japansko-britanska violinistica i kompozitorica }} || 16. Septembar 1985. || Akihisa Yukawa<br />{{small| Japanska bankarica }} || 12. Avgust 1985. || {{ntsh|35}}1 mjesec, 4 dana || Sudar ns [[Let 123 kompanije Japan Air Lines|Letu 123 kompanije Japan Air Lines]] . |- | Nataša Ignatenko<br />{{small|Žrtva [[Černobilska katastrofa|Černobilske katastrofe]]}} || 1986. || [[Vasilij Ignatenko]]<br />{{small| Sovjetski vatrogasac }} || 13. Maj 1986. || || [[Akutni radijacijski sindrom]] zadobio se prilikom gašenja požara iznad eksplodiranog reaktora broj 4. |- | [[Gia Coppola]]<br />{{small| Američki filmski glumac }} || 1. Januar 1987. || [[Gian-Carlo Coppola]]<br />{{small| Američki filmski producent }} || 26. Maj 1986. || {{ntsh|220}}7 mjeseci, 3 dana || Nesreća s [[gliser]]om. |} == Posthumno rođenje nakon majčine smrti == Može se desiti da majka umre prije porođaja. To obično rezultira smrću djeteta, ali u izuzetnim slučajevima dijete, hirurški izvađeno iz majčine utrobe, može preživjeti. Postoji samo nekoliko takvih zapisa. Najpoznatiji je možda slučaj [[Raymond Nonnat|Raymonda Nonnata]] (1204–1240), španskog sveca u srednjem vijeku, koji je rođen na ovaj način. Njegov latinski pridjev također sugerira ovo ("nerođen").<ref>{{cite web | title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: St. Raymond Nonnatus | url=https://www.newadvent.org/cathen/12671b.htm }}</ref> Sličan slučaj opisuje [[:it:Andrea Majocchi|Andrea Majocchi]] (1876–1965), italijanski doktor, koji u svojoj knjizi spominje slučaj u kojem su dvije žive bebe izvađene iz majčine utrobe prije porođaja i donesene doktoru, ali su tamo iznenada umrle.<ref>Andrea Majocchi: ''A műtőlámpa fényében. Egy sebész önéletrajza'', Dante Könyvkiadó, Budapest, 1940 (in Hungarian)</ref> U 2024, palestinska beba je izvađena iz majčine utrobe u 30. sedmici trudnoće nakon što je njena majka poginula u napadu [[dron]]om. Beba je umrla u inkubatoru nekoliko dana kasnije.<ref>{{cite web | title=Gaza baby girl saved from dead mother's womb dies in incubator | url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/26/gaza-baby-girl-saved-from-dead-mothers-womb-dies-in-incubator }}</ref> Moderne medicinske tehnologije omogućavaju održavanje [[homeostaza|homeostaze]] i cjelokupne funkcije organa kod [[trudnica]] sa moždanom smrću kako bi se osigurao pravilan razvoj fetusa, što dovodi do uspješnog porođaja zdravog djeteta.<ref>{{cite journal | pmc = 8141338 | pmid=34001845 | doi=10.12659/AJCR.930926 | volume=22 | title=Delivery of a Healthy Baby from a Brain-Dead Woman After 117 Days of Somatic Support: A Case Report | year=2021 | journal=Am J Case Rep | last1 = Gal | first1 = R | last2 = Zimova | first2 = I | last3 = Antoni | first3 = H | last4 = Minarcikova | first4 = P | last5 = Ventruba | first5 = P | last6 = Hruban | first6 = L | last7 = Hrdy | first7 = O}}</ref> Takozvani [[porođaj u kovčegu]] se snažno razlikuje od "rođenja" nakon smrti majke. Ovo je inverzno od prvog. Ovdje se beba zapravo rodi, ali je već mrtva. Razlikuje se od normalnog [[mrtvorođenče|mrtvorođenja]] po tome što je ovdje majka već također mrtva, a samo plinovi raspadanja / kontrakcija tijela u njoj istiskuju također mrtvo tijelo bebe. ==Religijske i mitološke osobe rođene posthumno== [[biblija|Biblijski]] [[Stari zavjet]] spominje dva imenovana slučaja posthumne djece: *Ašhur, najmlađi sin [[Hezron]]a, rođen kada mu je otac umro u dobi od preko 60 godina. (1. Ljetopisa 2:21, 24) *[[Ikabod]], koji je rođen kada je njegova majka, koja je kasnije umrla, čula vijest da su mu otac [[Ofni i Finehas|Finehas]] ubijeni u [[Bitka kod Afeka|Bici kod Afeka]], a djed po ocu [[Eli (biblijska ličnost)|Eli]] slučajno ubijen nakon toga. (1. Samuelova 4:19–22) === Indijska mitologija === * [[Parikšit]], jedini preživjeli iz [[dinastija Kuru|Dinastije Kuru]] u ''[[Mahabharata|Mahabharati]]'', rođen je nakon što je njegov otac [[Abhimanju]] poginuo u [[rat na Kurukšetri|Ratu na Kurukšetri]]. === Grčka mitologija === * Za boga liječnika [[Asklepije|Asklepija]] kaže se da je rođen [[carski rez|carskim rezom]], nakon što je njegovu majku [[Kirena (mitologija)|Kirenu]] na [[Olimp]]u ubila njegova tetka [[Artemida]].<ref name="Quigley"/> * Kaže se da je bog vina [[Dioniz]] spašen iz pepela svoje majke [[Semela|Semele]] nakon što ju je njegov otac [[Zeus]] nevoljno spalio dok je bila trudna s njim. Zeus je zatim posijao Dionisa na njegovu preponu dok se nije potpuno rodio. === Keltska mitologija === * [[Fionn mac Cumhaill]], rođen nakon što je njegov otac Cumhall mac Trénmhoir poginuo u bitci. * [[Putovanje Máela Dúina|Máel Dúin]], sin ratnika Aililla Ochaira Agre ==Izmišljeni likovi rođeni posthumno== *[[Macduff (Macbeth)|Macduff]], lik u [[Shakespeare]]ovom ''[[Magbet]]'', otkrio je da nije doslovno rođen, već odvojen od svoje [mrtve] majke, što je upotpunilo obrat u radnji. *U bajci [[Ljepotica i zvijer]] Gabrielle-Suzanne de Villeneuve, prinčev otac, kralj, umro je mjesecima prije njegovog rođenja. *Pjesma [[Irski republikanci]] "The Broad Black Brimmer" govori o dječaku čiji je otac umro prije njegovog rođenja. *U [[Avanture Sinbada]]'': TV serija, 11. epizoda "Princ koji nije bio" Čovjek pokušava iskorijeniti bratovljevu lozu ubivši svog brata i jedinog nećaka. Kasnije se otkriva da je njegova snaha trudna. *Lik character [[David Copperfield (lik)|David Copperfield]] [[Charles Dickens|Charlesa Dickensa]] bio je posthumno dijete, čiji je otac umro šest mjeseci prije njegovog rođenja.<ref>{{cite web|url= http://www.blundeston.org.uk/copperquotes.html |publisher= Blundeston |title=David Copperfield |access-date= 5. 7. 2015}}</ref> Još jedan Dickensov lik, Oliver Twist, bio je posthumno ubijen jer mu je majka umrla tokom porođaja. *U epizodi ''[[Noćna mora u Ulici brijestova 5: Dijete iz snova]]'', beba Jacob je rođena nakon što je njegovog oca Dana ubio Freddy. *U seriji ''[[Igre gladi]]'', sestra [[Gale Hawthorne]], Posy, rođena je ubrzo nakon što im otac pogine u eksploziji rudnika, a sin Finnicka Odaira rođen je mjesecima nakon njegove smrti u borbi. *[[John Connor]], glavni lik u franšizi [[Terminator (franšiza)|''Terminator'']], i sin [[Sarah Connor (Terminator)|Sarah Connor]] i [[Kylea Reesea]] (putnika kroz vrijeme iz budućnosti), začet je neposredno prije nego što mu je otac ubijen. Kao odrasla osoba, John je zapravo bio odgovoran za odabir Reesea (koji nije bio svjestan njihove veze) da se vrati u prošlost. *Lik iz serije ''[[Noughts & Crosses (roman serija)|Noughts & Crosses]]'', Callie-Rose Hadley, rođena je nakon pogubljenja svog oca, Calluma McGregora. *U britanskoj televizijskoj [[sapunica|sapunici]] ''[[Ulica krunidbe]]'', Liam Connor Jr. rođen je u julu 2009. godine; njegovog oca i imenjaka [[Liam Connor]] je naredio ubistvo [[Tony Gordon]] samo kratko nakon Liamovog začeća u oktobru 2008. *Roman [[Stephen King]] ''[[Carrie (roman)|Carrie]]'' ukratko govori o roditeljima naslovnog lika, Margaret i Ralphu Whiteu. Ralph, građevinski radnik, oplodio je Margaret, samo da bi poginuo u građevinskoj nesreći neposredno prije rođenja njihove kćerke. *U ''[[Berserk (manga)|Berserk]]'', glavni lik Guts je pronađen nakon što ga je porodio viseći leš. *''[[Greyexa Anatomija]]'': [[Derek Shepherd]] poginuo je u saobraćajnoj nesreći u 11. sezoni, devet mjeseci prije rođenja svoje kćerke. *''[[Baahubali (franšiza)|Bahubali serija]]'': Mahendra Bahubali je rođen ubrzo nakon što je njegov otac Amarendra Bahubali ubijen. *''[[Star Wars Rebels]]'': [[Kanan Jarrus]] poginuo je žrtvujući se spašavajući svoju ljubavnicu [[Hera Syndulla|Heru Syndullu]], koja je trudna s njihovim sinom, Jacenom Syndullom. *U djelu ''[[Pjesma leda i vatre]]'', princeza [[Daenerys Targaryen]] rođena je nekoliko mjeseci nakon smrti svog oca, kralja [[Aerysa II Targaryena]]. *''[[Avatar (franšiza)|Avatar]]'' [[Avatar (franšiza)|serija]]: Ljudski oblik Grace Augustine ubio je pukovnik [[Miles Quaritch]], ali njeno nesvjesno tijelo Avatara držano je u stazi i kasnije je rodilo Kiri. *U romanima Bridgerton i njihovoj [[Netflix]] adaptaciji, najmlađe dijete Hyacinth rađa se u sedmicama nakon očeve smrti od anafilaanog šoka uzrokovanog ubodom pčele. ==Također pogledajte== *[[Porođaj u kovčegu]] *[[Majćina smrt]] *[[Posmrtno uzimanje sperme]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{NIE Poster|Posthumno dijete}} *[https://web.archive.org/web/20080703222638/http://famous.adoption.com/famous/index-posthumous-child-ie-born-after-fathers-death.html Posthumous Child (i.e, Born After Father's Death)], Adoption.com [[Kategorija:Posthumna rođenja]] [[Kategorija:Društvo]] [[Kategorija:Sociologija]] [[Kategorija:Akušerstvo]] [[Kategorija:Neonatologija]] [[Kategorija:Nasljedno pravo]] 3w5lb56ych5rgqlnblsywnudoluh1gi 0 530138 3914537 3904862 2026-07-26T12:20:57Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914537 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Crying-girl.jpg|alt=a young child in a pink sweater crying and looking sad|mini|Malo dijete plače|173x173px]] '''Plač''' je kapanje [[Suzenje|suza]] (ili nakupljanje suza u očima) kao odgovor na [[Emocija|emocionalno stanje]] ili [[Bol|fizičku bol]]. Emocije koje mogu dovesti do plača uključuju [[Tuga|tugu]], [[Ljutnja|ljutnju]], [[radost]] i [[strah]]. Plač može biti uzrokovan i olakšanjem od perioda [[Stres (biologija)|stresa]] ili [[anksioznost]]i ili kao [[Empatija|empatični]] odgovor. Čin plakanja definiran je kao "složen [[sekretomotor]]ni fenomen koji karakterizira ispuštanje suza iz [[Suzni aparat|suznog aparata]], bez ikakve iritacije [[Ljudsko oko|očnih]] struktura", umjesto toga pružajući olakšanje koje štiti od [[konjunktivitis]]a.<ref>{{Cite journal|year=1993|title=Crying behavior and psychiatric disorder in adults: a review|url=https://archive.org/details/comprehensive-psychiatry_may-june-1993_34_3/page/206|journal=Comprehensive Psychiatry|volume=34|issue=3|pages=206–11|doi=10.1016/0010-440X(93)90049-A|pmid=8339540}} Quoted by Michelle C.P. Hendriks, A.J.J.M. Vingerhoets in ''Crying: is it beneficial for one's well-being?''</ref> Srodni medicinski termin je [[Suzenje|lakrimacija]], koji se također odnosi na neemocionalno ispuštanje suza. Različiti oblici plača poznati su kao ''jecanje'', ''naricanje'', ''cviljenje''.<ref>{{Cite web|url=http://www.paulnoll.com/Books/Synonyms/synonym-095.html|title=List of 426 Sets of Synonyms and How they Differ in Meaning|publisher=Paulnoll.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141229052722/http://www.paulnoll.com/Books/Synonyms/synonym-095.html|archive-date=29. 12. 2014|url-status=live|access-date=4. 8. 2014}}</ref> [[Datoteka:Ghanian_Funeral_Rite_-_One_Week_Celebration_of_the_Dead_08_(cropped).jpg|alt=two African women in patterned dresses and head scarfs crying at a funeral|lijevo|mini|Dvije žene plaču na sahrani|191x191px]] [[Datoteka:Tears_.jpg|alt=a young olive skinned boy crying and looking demurred|mini|Dječji plač|162x162px]] [[Datoteka:Crying_infant_(43101898172).jpg|alt=an Asian newborn crying and looking upset with its mouth open|mini|Plač novorođenčeta|182x182piksel]] [[Datoteka:Weeping_Parisian_from_NARA_Ww2-81.jpg|alt=A Freshman in front of a well dressed crowd crying while appearing to be suppressing his emotions by pressing his lips and contorting his forehead|mini|Francuz plače tokom nacističke okupacije Pariza (1940)|185x185piksel]] [[Datoteka:Gray896.png|mini|Dijagram koji prikazuje suzni aparat|lijevo|211x211piksel]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Refleksi]] [[Kategorija:Osjećaji]] 1y6n3hq8czp9ta0llj90qjpnvlvkuap 0 531200 3914671 3902950 2026-07-26T15:48:24Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914671 wikitext text/x-wiki {{Infokutija monarh | ime = Naruhito | slika = [[Datoteka:Emperor Naruhito at TICAD7 (cropped).jpg|220px]] | opis_slike = Car Naruhito (2019) | titula = Car Japana | vladavina = 1. maj 2019 – danas | prethodnik = [[Akihito]] | nasljednik = [[Fumihito, princ Akišino|Princ Akišino]] (pretpostavljeni) | supruga = [[Masako, carica Japana|Carica Masako]] | otac = [[Akihito]] | majka = [[Michiko]] | dinastija = [[Carska kuća Japana|Japanska carska porodica]] }} {{nihongo|'''Car'''|天皇|'''tennō'''|doslovno "nebeski vladar"}} [[Japan]]a je simbol države i jedinstva japanskog naroda. On je poglavar [[Carska kuća Japana|japanske carske porodice]] i najviši autoritet [[šintoizam|šintoističke]] religije.<ref>{{cite web |title=役員、総代としての基礎知識 全国神社総代会編集発行「改訂神社役員、総代必携」 |url=http://www2u.biglobe.ne.jp/%257egln/77/7750/775004.htm |access-date=18. 5. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627051732/http://www2u.biglobe.ne.jp/~gln/77/7750/775004.htm |archive-date=27. 6. 2016 |url-status=dead }}</ref> Prema važećem Ustavu iz 1947. godine, car je "simbol države i jedinstva naroda", ali nema suverenu moć, već ceremonijalnu ulogu u okviru [[ustavna monarhija|ustavne monarhije]].<ref name="constitution">{{cite web |url=https://japan.kantei.go.jp/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html |title=The Constitution of Japan |publisher=Prime Minister of Japan and His Cabinet |access-date=19. 2. 2026}}</ref> Carska kuća Japana predstavlja najstariju kontinuiranu [[nasljedna monarhija|nasljednu monarhiju]] na svijetu. Prema [[Nihon Shoki]]ju, knjizi japanske historije dovršenoj u 8. vijeku, Japansko Carstvo je osnovano 660. godine p. n. e. od strane [[Car Jimmu|cara Jimmua]].<ref name="Jimmu">{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jimmu |title=Jimmu, legendary emperor of Japan |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=19. 2. 2026}}</ref> Trenutni car je Njegovo Carsko Veličanstvo [[Naruhito]], koji je stupio na [[Tron krizantema|Prijestolje krizantema]] 1. maja 2019. godine, nakon abdikacije svog oca, cara [[Akihito|Akihita]].<ref name="Naruhito">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-48101637 |title=Naruhito: Japan's new emperor pledges to be close to the people |publisher=BBC News |date=1. 5. 2019 |access-date=19. 2. 2026}}</ref> Uloga japanskog cara se kroz historiju mijenjala od najvišeg [[duhovnik]]a s uglavnom simboličkim ovlastima do stvarnog carskog vladara. Nasuprot zapadnim monarsima, stvarna politička moć rijetko je bila u rukama cara otkako je ustanovljen prvi [[šogunat]] u 12. vijeku. Od sredine 19. vijeka, carska palača, poznata kao ''[[Kokyo|Kōkyo]]'' (皇居), smještena je na lokaciji bivšeg [[Zamak Edo|zamka Edo]] u središtu [[Tokio|Tokija]], nakon što je car preselio prijestolnicu iz [[Kjoto|Kjota]] 1869. godine.<ref name="EdoCastle">{{cite web |url=https://www.env.go.jp/garden/kokyogaien/english/former_edo_castle.html |title=Kokyo Gaien National Garden - Former Edo Castle |publisher=Ministry of the Environment, Japan |access-date=19. 2. 2026}}</ref> == Ustavna uloga == === Meiji ustav === Pod Meiji ustavom (1889–1947), car je bio suvereni vladar, vrhovni komandant vojske i mornarice, te nosilac izvršne, zakonodavne i sudske vlasti, koje je vršio uz pomoć ministara.<ref name="Meiji">{{cite web |url=https://www.ndl.go.jp/constitution/e/etc/c02.html |title=The Constitution of the Empire of Japan (Meiji Constitution) |publisher=National Diet Library |access-date=19. 2. 2026}}</ref> === Ustav iz 1947. === Nakon Drugog svjetskog rata, donesen je novi Ustav (na snazi od 3. maja 1947.), kojim je uloga cara drastično promijenjena. Član 1. Ustava definira cara isključivo kao "simbol države", čija pozicija proizlazi iz volje naroda, koji je nosilac suvereniteta.<ref name="constitution" /> Sve odluke koje donosi car moraju biti prethodno odobrene od strane [[Kabinet ministara Japana|Kabineta ministara]] koji snosi odgovornost za njih (Član 3). Car nema ovlaštenja u vezi sa državnom upravom (Član 4). On imenuje [[Premijer Japana|premijera Japana]] na prijedlog [[Dijeta (Japan)|Parlamenta]] i glavnog sudiju Vrhovnog suda na prijedlog Kabineta (Član 6).<ref name="constitution" /> Car vrši sljedeća ceremonijalna ovlaštenja prema "savjetu i odobrenju" Kabineta (Član 7):<ref name="constitution" /> * proglašava ustavne amandmane, zakone, vladine ukaze i međunarodne ugovore; * saziva Parlament; * raspušta [[Predstavnički dom Japana|Predstavnički dom]]; * raspisuje opće parlamentarne izbore; * potvrđuje imenovanja i ostavke državnih ministara i drugih dužnosnika prema zakonu; * potvrđuje amnestije, pomilovanja i ublaživanje kazni; * dodjeljuje počasti i odlikovanja; * prima strane ambasadore i ministre; * obavlja ceremonijalne funkcije. == Također pogledajte == * [[Spisak japanskih careva]] * [[Premijer Japana]] * [[Historija Japana]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Emperors of Japan}} * [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html Agencija carskog dvora (Imperial Household Agency)] * [https://www.britannica.com/topic/Emperor-of-Japan Car Japana na Britannici] [[Kategorija:Carevi Japana]] [[Kategorija:Japansko plemstvo]] [[Kategorija:Politika Japana]] 38uy8upu5avkqitbd1we5kmlnvtitb3 0 531236 3914759 3902025 2026-07-26T17:01:31Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914759 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = John M. Martinis | slika = John Martinis (cropped).jpg | opis_slike = John Martinis | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|1|1}} | mjesto_rođenja = [[San Pedro, Los Angeles|San Pedro]], [[Kalifornija]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | polje = [[Fizika]]<br>[[Kvantni računar|Kvantno računarstvo]] | institucija = [[Univerzitet Kalifornije (Santa Barbara)]]<br>Qolab | alma_mater = [[Univerzitet Kalifornije (Berkeley)]] | mentor = [[John Clarke (fizičar)|John Clarke]] | poznat_po = Kvantna nadmoć (Quantum Supremacy)<br>Sycamore procesor<br>Superprovodljivi kubiti | nagrade = {{ubl|[[Fritz London Memorial Prize]] (2014)|[[Nagrada John Stewart Bell]] (2021)|[[Nobelova nagrada za fiziku]] (2025)}} }} '''John Matthew Martinis''' ([[San Pedro, Los Angeles|San Pedro]], 1958), američki je [[fizičar]] i profesor na [[Univerzitet Kalifornije (Santa Barbara)|Univerzitetu Kalifornije u Santa Barbari]]. Poznat je po svom radu na razvoju [[Kvantni računar|kvantnih računara]] baziranih na superprovodnicima. Godine 2019. vodio je tim u [[Google]]u koji je prvi demonstrirao [[Kvantna nadmoć|kvantnu nadmoć]] koristeći procesor ''Sycamore''.<ref>{{cite web |title=Quantum supremacy using a programmable superconducting processor |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1666-5 |publisher=Nature |date=23. 10. 2019 |access-date=19. 2. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2025. dobio je [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] zajedno sa svojim bivšim mentorom [[John Clarke (fizičar)|Johnom Clarkeom]] i kolegom [[Michel Devoret|Michelom Devoretom]] za eksperimentalne dokaze makroskopskih kvantnih fenomena u superprovodljivim krugovima.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach AB |access-date=19. 2. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == Martinis je rođen u San Pedru u Kaliforniji. Njegov otac bio je porijeklom iz mjesta [[Komiža]] na otoku [[Vis]]u ([[Hrvatska]]), odakle je emigrirao u SAD.<ref>{{cite web |title=John Martinis - Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/martinis/facts/ |publisher=Nobel Prize Outreach AB |access-date=19. 2. 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Nobelovac John Martinis ponosno: „Nisam Grk, nego Komižanin“ |url=https://www.crolens.hr/c/nobelovac-john-martinis-ponosno-nisam-grk-nego-komizanin |publisher=CroLens |date=12. 10. 2025 |access-date=19. 2. 2026 |language=hr }}{{Mrtav link}}</ref> Diplomirao je fiziku na [[Univerzitet Kalifornije (Berkeley)|Univerzitetu Kalifornije u Berkeleyju]] 1980. godine, a doktorirao na istom univerzitetu 1987. pod mentorstvom Johna Clarkea.<ref>{{cite web |title=John M. Martinis Biography |url=https://www.britannica.com/biography/John-M-Martinis |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=19. 2. 2026 |language=en}}</ref> Karijeru je započeo u Nacionalnom institutu za standarde i tehnologiju ([[NIST]]) u Boulderu, gdje je radio na razvoju elektronike za mjerenje pojedinačnih elektrona. Godine 2004. prešao je na Univerzitet Kalifornije u Santa Barbari (UCSB), gdje drži katedru za eksperimentalnu fiziku.<ref>{{cite web |title=2025 Nobel Laureate in physics once served as mentor to grad students at CU Boulder |url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/10/09/2025-nobel-laureate-physics-once-served-mentor-grad-students-cu-boulder |publisher=University of Colorado Boulder |date=9. 10. 2025 |access-date=19. 2. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2014. pridružio se kompaniji [[Google]] kako bi osnovao i vodio njihov odjel za kvantno računarstvo ([[Google Quantum AI]]). Tu je vodio razvoj 53-[[kubit]]nog procesora ''Sycamore'', koji je 2019. izvršio zadatak koji bi klasičnom superračunaru trebao hiljade godina. Iz Googlea je otišao 2020. godine zbog neslaganja oko vodstva tima te je kasnije suosnovao kompaniju ''Qolab''.<ref>{{cite web |title=Google’s Top Quantum Scientist Explains In Detail Why He Resigned |url=https://www.forbes.com/sites/moorinsights/2020/04/30/googles-top-quantum-scientist-explains-in-detail-why-he-resigned/ |publisher=Forbes |date=30. 4. 2020 |access-date=19. 2. 2026 |language=en}}</ref> == Istraživački rad == Martinisov rad fokusira se na superprovodljive [[kubit]]e (kvantne bitove). Njegova grupa na UCSB-u i u Googleu značajno je poboljšala vjernost (fidelity) i stabilnost supravodljivih krugova, što je omogućilo izgradnju većih i pouzdanijih kvantnih procesora.<ref>{{cite web |title=And the Fritz London Memorial Prize Goes To… |url=https://news.ucsb.edu/2014/014064/and-fritz-london-memorial-prize-goes |publisher=UC Santa Barbara |date=7. 4. 2014 |access-date=19. 2. 2026 |language=en}}</ref> Njegov rani rad s Clarkeom i Devoretom na Berkeleyju bio je ključan za razumijevanje [[Tunelski efekt|kvantnog tuneliranja]] u makroskopskim sistemima, što je 2025. nagrađeno Nobelovom nagradom.<ref>{{cite web |title=Nobel Prize in Physics 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach AB |access-date=19. 2. 2026 |language=en}}</ref> == Nagrade i priznanja == * [[Fritz London Memorial Prize]] (2014) – za rad na supravodljivim kbitima.<ref>{{cite web |title=Fritz London Memorial Prize Recipients |url=https://physics.duke.edu/fritz-london-memorial-prize |publisher=Duke University |access-date=19. 2. 2026 |language=en}}</ref> * [[Nagrada John Stewart Bell]] (2021) – za fundamentalna istraživanja u kvantnoj mehanici.<ref>{{cite web |title=John Martinis awarded the seventh Bell Prize |url=https://cqiqc.physics.utoronto.ca/bell-prize/bell-prize-winners/john-martinis-awarded-the-seventh-bell-prize/ |publisher=University of Toronto |date=6. 5. 2021 |access-date=19. 2. 2026 |language=en}}</ref> * [[Nobelova nagrada za fiziku]] (2025) – za otkriće makroskopskog kvantnog tuneliranja. == Također pogledajte == * [[Kvantni računar]] * [[Superprovodljivost|Suprerprovodljivost]] * [[Google Quantum AI]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|John M. Martinis}} * [https://web.physics.ucsb.edu/~martinisgroup/ Službena stranica Martinis grupe na UCSB] {{Nobelova nagrada za fiziku}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Martinis, John}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Američki fizičari]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] raun5u1fwj9h4blmng9a7jddflenn3p 0 531456 3914768 3903473 2026-07-26T17:05:36Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914768 wikitext text/x-wiki {{infokutija protein | Ime = [[MMP1|Matriksna metalopeptidaza 1 (intersticijska kolagenaza)]] | caption = |image = PBB GE MMP14 160020 at tn.png | width = 250 | HGNCid = 7155 | Symbol = [[MMP1]] | AltSymbols = | EntrezGene = 4312 | OMIM = 120353 | RefSeq = NM_002421 | UniProt = P03956 | PDB = | ECnumber = 3.4.24.7 | Chromosome = 11 | Arm = q | Band = 21 | LocusSupplementaryData = -q22 }} {{infokutija protein | Name = [[MMP8|Matriksna metalopeptidaza 8 (neutrofilna kolagenaza)]] | caption = | image = PBB GE MMP14 217279 x at tn.png | width = 250 | HGNCid = 7175 | Symbol = [[MMP8]] | AltSymbols = | EntrezGene = 4317 | OMIM = 120355 | RefSeq = NM_002424 | UniProt = P22894 | PDB = | ECnumber = 3.4.24.3 Chromosome = 11 | Arm = q | Band = 21 | LocusSupplementaryData = -q22 }} {{Infokutija protein | Name = Peptidaza M9 | Symbol = Peptidaza M9 | image = PDB 2ifr EBI.jpg | width = 250 | caption = | Pfam = PF01752 | Pfam_clan = CL0126 | InterPro = IPR013510 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = M9 | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} '''Kolagenaze''' su [[enzimi]] koji razgrađuju [[peptidna veza|peptidne veze]] u [[kolagen]]u. Pomažu u uništavanju izvanćelijskih ih struktura u [[patogeneza|patogenezi]] bakterija poput roda ''[[Clostridium]]''. Smatraju se [[faktor virulencije|faktorom virulencije]], što olakšava širenje [[plinska gangrena|plinske gangrene]]. Obično ciljaju [[vezivno tkivo]] u [[miofibrila|mišićnim ćelijama]] i drugim tjelesnim [[organ]]ima.<ref>{{cite book |author=Gerard J. Tortora |author2=Berdell R. Funke |author3=Cristine L. Case |title=Microbiology: an introduction |url=https://archive.org/details/microbiologyintr0000gera_o7l5 |publisher=Pearson Benjamin Cummings |year=2007 |isbn=978-0-321-39603-7}}</ref> [[Kolagen]], ključna komponenta [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]] životinja, stvara se [[cijepanje veza|cijepanjem]] pro-kolagena, pomoću kolagenaze nakon što se izluči iz ćelije. To sprječava stvaranje velikih struktura unutar same ćelije. Osim što je proizvode neke [[bakterije]], kolagenazu može proizvesti tijelo kao dio svog normalnog [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Ovu proizvodnju induciraju [[citokin]]i, koji stimuliraju stanice poput [[fibroblast]]a i [[osteoblast]]a, te mogu uzrokovati neizravno oštećenje tkiva. ==Terapijska upotreba== Kolagenaze su odobrene za medicinsku upotrebu za: * liječenje [[Dupuytrenova kontraktura|Dupuytrenove kontrakture]] i [[Peyroniejeva bolest|Peyroniejeve bolesti]] ([[Xiaflex]]). * [[zacjeljivanje rana]]<ref>{{cite journal | pmc = 1501117 | pmid=16921413 | volume=4 | title=Collagenase promotes the cellular responses to injury and wound healing in vivo | year=2005 | journal=J Burns Wounds | pages=e8 | vauthors=Riley KN, Herman IM}}</ref> (Santyl) * [[celulit]] (Qwo) == Porodica MEROPS M9== Ova grupa metalopeptidaza čini [[MEROPS]] porodicu peptidaza M9, potpordica M9A i M9B (mikrobna kolagenaza, klan MA(E)). [[savijanje proteina|proteinski nabor]] peptidaze [[Domen (biologija)|domena]] za članove ove porodice podsjeća na termolizin, primjer tipa za klan MA i predviđene [[aktivno mjesto]] [[ostatak (hemija)|ostatak]] za članove ove porodice i termolizin se javljaju u motivu HEXXH.<ref name="pmid7674922">{{cite book | vauthors = Rawlings ND, Barrett AJ | chapter = Evolutionary families of metallopeptidases | title = Proteolytic Enzymes: Aspartic and Metallo Peptidases | series = Methods in Enzymology | volume = 248 | pages = 183–228 | year = 1995 | pmid = 7674922 | doi = 10.1016/0076-6879(95)48015-3| isbn = 9780121821494 }}</ref> [[Mikrob]]ne kolagenaze su identificirane iz bakterija ovisne o fosfolipazi-C, oba roda ''Vibrio'' i ''Clostridium''. Kolagenaza se koristi tokom bakterijskog napada, kako bi se razgradila kolagenska barijera domaćina tokom invazije. Bakterije ''[[Vibrio]]'' se ponekad koriste u bolnicama za uklanjanje mrtvog tkiva iz [[opekotina]] i peptičkog ulkusa. ''Clostridium histolyticum'' je [[pathogen]] koji uzrokuje plinsku gangrenu; ipak, izolirana kolagenaza se koristi za liječenje [[decubitus]]a. Kolagensko [[cijepanje veze|cijepanje]] se javlja na {{bez omota|Xaa+Got}} vezama kod ''Vibrio'' bakterija i na {{bez omota|Yaa+Gly}} vezama kod ''Clostridium'' kolagenaza. Analiza [[primarna struktura|primarne strukture]] [[produkt (hemija)|produkt]] [[gen]]a ''Clostridium perfringens'' otkrila je da se [[enzim]] proizvodi sa nizom od 86 [[Ostatak (hemija)|ostataka]] koji sadrže pretpostavljenu [[Signalni peptid|signalnu sekvencu]].<ref name="pmid8282691">{{cite journal | vauthors = Matsushita O, Yoshihara K, Katayama S, Minami J, Okabe A | title = Purification and characterization of Clostridium perfringens 120-kilodalton collagenase and nucleotide sequence of the corresponding gene | journal = J. Bacteriol. | volume = 176 | issue = 1 | pages = 149–56 |date=januar 1994 | pmid = 8282691 | pmc = 205026 | doi = 10.1128/jb.176.1.149-156.1994}}</ref> Unutar ovog pojasa nalazi se PLGP, [[aminokiselinska sekvenca]] tipična za kolagenazu [[supstrat (biohemija)|supstrate]]. Ova [[sekvenca (biologija)|sekvenca]] stoga može biti implicirana u samoprocesiranju kolagenaze.<ref name="pmid8282691"/> [[Metaloproteinaza|Metaloproteaze]] su najraznovrsnije od sedam glavnih tipova [[proteaza]], sa više od 50 porodica identifikovanih do danas. U ovim enzimima, [[valencija|dvovalentni]] kation, obično [[cink]], aktivira molekulu vode. Metalni [[ion]] se drži na mjestu pomoću [[Aminokiselina|aminokiseline]] [[ligand]]a, obično tri. Poznati [[metal]]ni [[ligand]]i su His, Glu, Asp ili Lys, a za katalizu je potreban barem još jedan [[Ostatak (hemija)|ostatak]], koji može imati elektrofilnu ulogu. Od poznatih metaloproteinaza, oko polovina sadrži HEXXH motiv, za koji je u kristalografskim studijama pokazano da čini dio [[mjesta vezivanja]] metala.<ref name="pmid7674922"/> HEXXH [[proteinski motiv|motiv]] je relativno čest, ali se za metaloproteinaze može strože definirati kao 'abXHEbbHbc', gdje je 'a' najčešće [[valin]] ili [[treonin]] i čini dio S1' podmjesta u termolizinu i neprilizinu, 'b' je nenabijeni ostatak, a 'c' je [[hidrofob]]ni [[Ostatak (hemija)|ostatak]]. [[Prolin]] se nikada ne nalazi na ovom mjestu, moguće zato što bi prekinuo spiralnu [[sekundarna struktura|strukturu]] koju usvaja ovaj [[motiv sekvence|motiv]] u metaloproteinazama.<ref name="pmid7674922"/> == Ostale upotrebe == Kolagenaze se mogu koristiti za omekšavanje mesa na način sličan široko korištenim omekšivačima [[papain]], [[bromelain]] i [[ficain]].<ref>{{Cite journal|last1=Zhao|first1=Guo-Yan|last2=Zhou|first2=Ming-Yang|last3=Zhao|first3=Hui-Lin|last4=Chen|first4=Xiu-Lan|last5=Xie|first5=Bin-Bin|last6=Zhang|first6=Xi-Ying|last7=He|first7=Hai-Lun|last8=Zhou|first8=Bai-Cheng|last9=Zhang|first9=Yu-Zhong|date=15. 10. 2012|title=Tenderization effect of cold-adapted collagenolytic protease MCP-01 on beef meat at low temperature and its mechanism|journal=Food Chemistry|volume=134|issue=4|pages=1738–1744|doi=10.1016/j.foodchem.2012.03.118|issn=0308-8146|pmid=23442615}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Matriksna metaloproteinaza]] * [[Plinska gangrena]] ==Reference== {{InterPro content|IPR013510}} {{refspisak|2}} ==External links== * {{MeshName|Collagenases}} {{Metaloendopeptidaze}} {{Enzimi}} {{commons|Collagenases}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:EC 3.4.24]] [[Kategorija:Proteinske porodice]] g1o2yrlwfcyg9aid9w94nhyylwmu898 0 531457 3914529 3904912 2026-07-26T12:19:10Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914529 wikitext text/x-wiki '''Alfa sekretaze''' su porodica [[proteoliza|proteolitskih]] [[enzim]]a koji cijepaju [[proteinski prekursor amiloida]] (APP) u njegovom [[transmembranski protein|transmembranskom području]]. Konkretno, alfa sekretaze cijepaju unutar fragmenta koji dovodi do [[peptid]]a [[amiloid beta]] povezanog s [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovom bolešću]] kada APP umjesto toga obrađuju [[beta sekretaza]] i [[gama sekretaza]]. Put alfa-sekretaze je predominantni put obrade APP-a. Stoga, cijepanje alfa-sekretaze sprječava stvaranje amiloida beta i smatra se dijelom neamiloidogenog puta u obradi APP-a. Alfa sekretaze su članovi porodice [[ADAM protein|ADAM]] ('[[dezintegrin]]ski i [[metaloproteinaza|metaloproteinazni]] domen'), koje se eksprimiraju na površinama [[ćelija (biologija)|ćelija]] i usidrene su u [[ćelijska membrana|ćelijskoj membrani]]. Nekoliko takvih proteina, posebno [[ADAM10]], identificirani su kao proteini koji posjeduju alfa-sekretaznu aktivnost. Nakon cijepanja alfa-sekretazama, APP oslobađa svoj vanćelijski domen - fragment poznat kao APPsα - u [[vanćelijski matiks|vanćelijsko okruženje]] u procesu poznatom kao ''otpuštanje ektodomena''.<ref name="Lammich">{{cite journal | last1 = Lammich | first1 = S | last2 = Kojro | first2 = E | last3 = Postina | first3 = R | last4 = Gilbert | first4 = S | last5 = Pfeiffer | first5 = R | last6 = Jasionowski | first6 = M | last7 = Haass | first7 = C | last8 = Fahrenholz | first8 = F | year = 1999 | title = Constitutive and regulated alpha-secretase cleavage of Alzheimer's amyloid precursor protein by a disintegrin metalloprotease | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 96 | issue = 7| pages = 3922–7 | pmid = 10097139 | pmc=22396 | doi=10.1073/pnas.96.7.3922| bibcode = 1999PNAS...96.3922L | doi-access = free }}</ref> [[Slika:APP cleavage.png|centre|450px|thumb|Cijepanje APP-a putem alfa, beta i gama sekretaze; definirane funkcije na APP-u su obojene]] ADAM10 se sastoji od dva [[proteinski domen|proteinska domena]], dezintegrinskog domena i prodomene; međutim, za obradu APP-a potreban je samo prodomen.<ref name="Fahrenholz">{{cite journal | last1 = Fahrenholz | first1 = F | last2 = Gilbert | first2 = S | last3 = Kojro | first3 = E | last4 = Lammich | first4 = S | last5 = Postina | first5 = R | year = 2000 | title = Alpha-secretase activity of the disintegrin metalloprotease ADAM 10. Influences of domain structure | journal = Ann NY Acad Sci | volume = 920 | issue = 1 | pages = 215–22 | pmid = 11193153 | doi=10.1111/j.1749-6632.2000.tb06925.x| bibcode = 2000NYASA.920..215F | s2cid = 33281087 }}</ref> Drugi ADAM proteini, [[ADAM17]] (također zvani TACE, ''enzim za konverziju faktora tumorske nekroze-α''),<ref name=ganten>Detlev Ganten, Aloys Greither : ''Molekularmedizinische Grundlagen von altersspezifischen Erkrankungen'', 2004, [[Springer-Verlag]], {{ISBN|3-540-00858-6}}</ref> [[ADAM9]],<ref name="Asai">{{cite journal | last1 = Asai | first1 = M | last2 = Hattori | first2 = C | last3 = Szabo | first3 = B | last4 = Sasagawa | first4 = N | last5 = Maruyama | first5 = K | last6 = Tanuma | first6 = S | last7 = Ishiura | first7 = S | year = 2003 | title = Putative function of ADAM9, ADAM10, and ADAM17 as APP alpha-secretase | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2003-01-31_301_1/page/231 | journal = Biochem Biophys Res Commun | volume = 301 | issue = 1| pages = 231–5 | doi = 10.1016/S0006-291X(02)02999-6 | pmid = 12535668 | bibcode = 2003BBRC..301..231A }}</ref> I [[ADAM19]]<ref name="Tanabe">{{cite journal | last1 = Tanabe | first1 = C | last2 = Hotoda | first2 = N | last3 = Sasagawa | first3 = N | last4 = Sehara-Fujisawa | first4 = A | last5 = Maruyama | first5 = K | last6 = Ishiura | first6 = S | year = 2006 | title = ADAM19 is tightly associated with constitutive Alzheimer's disease APP alpha-secretase in A172 cells | journal = Biochem Biophys Res Commun | volume = 352 | issue = 1| pages = 111–7 | doi = 10.1016/j.bbrc.2006.10.181 | pmid = 17112471 }}</ref> također su identificirane kao alfa sekretaze; vanćelijska ekspresija [[mutant]]nog ADAM9 (također poznatog kao MDC9 ili meltrin gama) kojem nedostaje membranski sidreni domen predložena je kao jedno od mnogih mogućih sredstava za prevenciju i liječenje Alzheimerove bolesti korištenjem puta alfa sekretaze.<ref name="Hotoda">{{cite journal | last1 = Hotoda | first1 = N | last2 = Koike | first2 = H | last3 = Sasagawa | first3 = N | last4 = Ishiura | first4 = S | year = 2002 | title = A secreted form of human ADAM9 has an alpha-secretase activity for APP | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2002-05-03_293_2/page/800 | journal = Biochem Biophys Res Commun | volume = 293 | issue = 2| pages = 800–5 | doi = 10.1016/S0006-291X(02)00302-9 | pmid = 12054541 | bibcode = 2002BBRC..293..800H }}</ref> U ćelijama su uočena dva različita modaliteta aktivnosti alfa-sekretaze; konstitutivna aktivnost se javlja uglavnom na površini ćelije i nezavisna je od regulatornih mehanizama unutar ćelije, dok se regulisana aktivnost javlja uglavnom u [[Golgijev apartat|Golgijevom aparatu]] i zavisi od aktivnosti protein kinaze C. Smatra se da aktivnost alfa-sekretaze u Golgijevom aparatu direktno konkuriše beta-sekretaznom putu za APP supstrate tokom sazrijevanja [[membranski protein|membranskih proteina]].<ref name="Skovronsky">{{cite journal | last1 = Skovronsky | first1 = DM | last2 = Moore | first2 = DB | last3 = Milla | first3 = ME | last4 = Doms | first4 = RW | last5 = Lee | first5 = VM | year = 2000 | title = Protein kinase C-dependent alpha-secretase competes with beta-secretase for cleavage of amyloid-beta precursor protein in the trans-golgi network | journal = J Biol Chem | volume = 275 | issue = 4| pages = 2568–75 | pmid = 10644715 | doi=10.1074/jbc.275.4.2568| doi-access = free }}</ref> Cijepanje ćelijske površine alfa sekretazom je vrlo brzo nakon što APP dostigne površinu ćelije.<ref name="de Strooper">{{cite journal | last1 = De Strooper | first1 = B | last2 = Annaert | first2 = W | year = 2000 | title = Proteolytic processing and cell biological functions of the amyloid precursor protein | journal = J Cell Sci | volume = 113 | issue = 11| pages = 1857–70 | doi = 10.1242/jcs.113.11.1857 | pmid = 10806097 }}</ref> Aktivnost alfa sekretaza je implicirana u regulaciji učenja i formiranja [[pamćenje|pamćenja]]. Oslobađanje APPsα ektodomena ima [[neurotrof]]ne efekte koji djeluju protiv [[apoptoza|apoptotske]] signalizacije i podstiču formiranje [[sinapsa|sinapsi]], procese koji su pojačano regulirani kada je ADAM10 prekomjerno eksprimiran.<ref name="Bell">{{cite journal | last1 = Bell | first1 = KF | last2 = Zheng | first2 = L | last3 = Fahrenholz | first3 = F | last4 = Cuello | first4 = AC | year = 2006 | title = ADAM-10 over-expression increases cortical synaptogenesis | journal = Neurobiol Aging | volume = 29| issue = 4| pages = 554–65| doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2006.11.004 | pmid = 17187903 | s2cid = 20807044 }}</ref> Također je uočeno da je aktivnost alfa sekretaze pojačana kao odgovor na signalizaciju [[peptid]]a [[PACAP]].<ref name="Kojro">{{cite journal | last1 = Kojro | first1 = E | last2 = Postina | first2 = R | last3 = Buro | first3 = C | last4 = Meiringer | first4 = C | last5 = Gehrig-Burger | first5 = K | last6 = Fahrenholz | first6 = F | year = 2006 | title = The neuropeptide PACAP promotes the alpha-secretase pathway for processing the Alzheimer amyloid precursor protein | journal = FASEB J | volume = 20 | issue = 3| pages = 512–4 | doi = 10.1096/fj.05-4812fje | doi-access = free | pmid = 16401644 | s2cid = 21395371 }}</ref> Srodne alfa-sekretaze, uključujući ADAM10, također su uključene u slične događaje sazrijevanja za druge [[transmembranske proteine]] kao što su proteini [[MHC klasa I]] . Nedavni dokazi ukazuju na to da se neki takvi proteini prvo obrađuju u ektodomene pomoću alfa sekretaza, a potom ih cijepa druga proteaza povezana s Alzheimerovom bolešću [[proteinski kompleks|kompleks]], [[gama sekretaza]] u svom [[presenilin]]-kompleksiranom obliku.<ref name="Carey">{{cite journal | last1 = Carey | first1 = BW | last2 = Kim | first2 = DY | last3 = Kovacs | first3 = DM | year = 2007 | title = Presenilin/gamma-secretase and alpha-secretase-like peptidases cleave human MHC Class I proteins | journal = Biochem J | volume = 401 | issue = 1| pages = 121–7 | pmid = 17150042 | pmc=1698663 | doi=10.1042/bj20060847}}</ref> Notch signalni put ima mnogo sličnosti s APP obradom i djelomično ga regulira ADAM10.<ref name="Hartmann">{{cite journal | last1 = Hartmann | first1 = D | last2 = de Strooper | first2 = B | last3 = Serneels | first3 = L | last4 = Craessaerts | first4 = K | last5 = Herreman | first5 = A | last6 = Annaert | first6 = W | last7 = Umans | first7 = L | last8 = Lubke | first8 = T | last9 = Lena Illert | first9 = A | last10 = von Figura | first10 = K | last11 = Saftig | first11 = P | year = 2002 | title = The disintegrin/metalloprotease ADAM 10 is essential for Notch signalling but not for alpha-secretase activity in fibroblasts | journal = Hum Mol Genet | volume = 11 | issue = 21| pages = 2615–24 | pmid = 12354787 | doi=10.1093/hmg/11.21.2615| doi-access = free }}</ref> ==Reference== {{refspisak|2}} {{Metaloendopeptidaze}} {{Enzimi}} {{Porta|Biologija|border=no}} {{Proteaze}} [[Kategorija:Alzheimerova bolest]] [[Kategorija:Membranski proteini]] [[Kategorija:EC 3.4.24]] [[Kategorija:Enzimi]] 1ksddwib9em1527vpuzo9jyg1ommw18 0 532550 3914517 3905007 2026-07-26T12:14:40Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914517 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Tamara Oleksijivna Hrinčenko | izvorno_ime = Тамара Олексіївна Грінченко | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1938|2|23}} | mjesto_rođenja = Kocubijiv, [[Ukrajinska SSR]], [[SSSR]] | državljanstvo = [[Ukrajina|ukrajinsko]] | zanimanje = naučnica, stručnjakinja za [[informacijska tehnologija|informacijske tehnologije]] | područje = [[kibernetika]], informacijske tehnologije }} '''Tamara Oleksijivna Hrinčenko''' ({{Jez-uk|Тамара Олексіївна Грінченко}}; rođena 23. februara 1938. u [[Kocubijiv]]u) [[Ukrajina|ukrajinska]] je naučnica i stručnjakinja za [[informacijska tehnologija|informacijske tehnologije]]. Poznata je po radu u oblasti [[kibernetika|kibernetike]], razvoju [[računar]]a serije MIR i razvoju [[Hypertext|hipertekstnih]] sistema u Ukrajini.<ref name="ESU">{{cite web |last1=Morozov |first1=A. O. |last2=Bohemska |first2=Z. V. |title=Грінченко Тамара Олексіївна |url=https://esu.com.ua/article-31909 |website=Enciklopedija savremene Ukrajine |publisher=Institut enciklopedijskih istraživanja Nacionalne akademije nauka Ukrajine |language=uk |access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref name="NASstatus">{{cite web |title=Грінченко Тамара Олексіївна |url=https://old.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Statuses/Pages/default.aspx?PersonID=0000003143 |website=Національна akademija nauka Ukrajine |publisher=Nacionalna akademija nauka Ukrajine |language=uk |access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Diplomirala je 1959. na [[Univerzitet u Kijevu|Kijevskom univerzitetu]].<ref name="ESU" /> Od tada je radila u Institutu za kibernetiku Akademije nauka Ukrajinske SSR u [[Kijev]]u, gdje je od 1969. do 1971. bila vodeća konstruktorka, a od 1971. do 1986. glavna konstruktorka projekta razvoja prvih personalnih računara serije MIR.<ref name="ESU" /> Od 1986. djelovala je u Institutu za primijenjene sisteme, a od 1992. vodila je odjel za hipertekstne sisteme.<ref name="ESU" /> Prema podacima Nacionalne akademije nauka Ukrajine, kandidatkinja fizičko-matematičkih nauka postala je 1968, doktorica fizičko-matematičkih nauka 1994, a zvanje starije naučne saradnice stekla je 2008.<ref name="NASstatus" /> Od 2003. do 2019. bila je vodeća naučna saradnica Odjela za primijenjenu [[Informatika|informatiku]] Instituta za telekomunikacije i globalni informacioni prostor Nacionalne akademije nauka Ukrajine.<ref name="NASstatus" /> == Naučni rad == Hrinčenko se bavila teorijskim osnovama informatike, inteligentnim računarskim sistemima, simboličkom obradom informacija i hipertekstom.<ref name="ESU" /><ref name="NASaward">{{cite web |title=Премія імені В.М. Глушкова, 1998 |url=https://www.old.nas.gov.ua/UA/competition/Pages/Persons.aspx?CompetitionID=032&Year=1998 |website=Національна akademija nauka Ukrajine |publisher=Predsjedništvo Nacionalne akademije nauka Ukrajine |language=uk |access-date=26. 3. 2026}}</ref> U njenom radu posebno se izdvajaju doprinosi razvoju računara serije MIR i metodama povećanja "mašinske inteligencije" tih sistema.<ref>{{cite journal |last1=Stognii |first1=A. A. |last2=Grinchenko |first2=T. A. |title=MIR Series Computers and Ways of Increasing the Level of Machine Intelligence |url=https://archive.org/details/cybernetics-and-systems-analysis_november-december-1987_23_6/page/807 |journal=Cybernetics and Systems Analysis |volume=23 |issue=6 |year=1987 |pages=807–818 |doi=10.1007/BF01070243}}</ref> Početkom 1990-ih objavila je radove o hipertekstnim tehnologijama i njihovoj primjeni u simboličkim i analitičkim transformacijama, uključujući prikaze principa prvog ukrajinskog hipertekstnog sistema.<ref>{{cite journal |last=Grinchenko |first=T. A. |title=Hypertext: A New Information Technology |journal=Cybernetics and Systems Analysis |volume=28 |issue=5 |year=1992 |pages=751–765 |doi=10.1007/BF01131855}}</ref><ref>{{cite journal |last=Grinchenko |first=T. A. |title=Using Hypertext for Symbolic and Analytical Transformations |journal=Cybernetics and Systems Analysis |volume=28 |issue=1 |year=1992 |pages=134–139 |doi=10.1007/BF01125136}}</ref> Za ciklus radova o [[Softver|programskim]] i [[hardver]]skim sredstvima za inteligentizaciju računarskih sistema dobila je 1998. nagradu Nacionalne akademije nauka Ukrajine.<ref name="ESU" /><ref name="NASaward" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hrinčenko, Tamara Oleksijivna}} [[Kategorija:Ukrajinski naučnici]] [[Kategorija:Rođeni 1938.]] nj6wt56fmtc32xwup2a4vv88yy8bwls 0 533414 3914527 3904950 2026-07-26T12:17:09Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914527 wikitext text/x-wiki {{LGBTQ}} '''Heteroseksizam''' je sistem [[Stav (psihologija)|stavova]], [[pristranost]]i i [[diskriminacija|diskriminacije]] u korist [[heteroseksualnost]]i i heteroseksualnih veza.<ref name="JungSmith">{{cite book|last=Jung|first=Patricia Beattie|author2=Smith, Ralph F.|title=Heterosexism: An Ethical Challenge|publisher=State University of New York Press|year=1993|isbn=0-7914-1696-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/heterosexismethi0000jung}}</ref> Prema Elizabeth Cramer, on može uključivati uvjerenje da svi ljudi jesu ili bi trebali biti [[Heteroseksualnost|heteroseksualni]] i da su heteroseksualne veze jedina [[Norma (sociologija)|norma]]<ref name="Cramer2014">{{cite book|author=Elizabeth Cramer|title=Addressing Homophobia and Heterosexism on College Campuses|url=https://books.google.com/books?id=dqAAAwAAQBAJ&pg=PA1|date=5. 3. 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-82328-5|page=2|quote=The definition for heterosexism that I used for authors in the collection is: The expectation that all persons should be or are heterosexual. The belief that heterosexual relations are normal and the norm. These expectations and beliefs occur on individual, institutional, and cultural levels. ...|access-date=22. 6. 2018|archive-date=12. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312170743/https://books.google.com/books?id=dqAAAwAAQBAJ&pg=PA1|url-status=live}}</ref> i stoga superiorne. Iako je heteroseksizam definiran u internetskim izdanjima rječnika ''[[American Heritage Dictionary of the English Language]]'' i ''[[Merriam-Webster|Merriam-Webster Collegiate Dictionary]]'' kao antigej [[diskriminacija]] ili predrasuda koju provode heteroseksualne osobe<ref>{{cite web|url=http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/heterosexism|title=Yahoo|access-date=4. 7. 2016|archive-date=29. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201517/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/heterosexism|url-status=dead}}</ref> odnosno heteroseksualci,<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/heterosexism|title=Definicija heteroseksizma|access-date=4. 7. 2016|archive-date=21. 4. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421182730/http://www.merriam-webster.com/dictionary/heterosexism|url-status=live}}</ref> osobe bilo koje [[seksualna orijentacija|seksualne orijentacije]] mogu imati takve stavove i pristranosti, i to može činiti dio [[internalizirana homofobija|internalizirane mržnje]] prema vlastitoj seksualnoj orijentaciji.<ref>{{cite web |url=http://ego.thechicagoschool.edu/s/843/images/editor_documents/heterosexism.doc |title=Heterosexism and Internalized Heterosexism |author=Kira Weidner |access-date=3. 9. 2014 |archive-date=4. 9. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904120027/http://ego.thechicagoschool.edu/s/843/images/editor_documents/heterosexism.doc |url-status=live }}</ref> Heteroseksizam kao diskriminacija svrstava [[gej]]eve, [[lezbijka|lezbijke]], [[biseksualnost|biseksualce]] i druge seksualne manjine kao [[građanin drugog reda|građane drugog reda]] u pogledu različitih zakonskih i [[građanska prava|građanskih prava]], ekonomskih prilika i [[društvena jednakost|društvene jednakosti]] u mnogim jurisdikcijama i društvima širom svijeta. Često se povezuje sa [[homofobija|homofobijom]]. == Pozadina == Iako rječnik ''[[Merriam-Webster|Merriam-Webster Collegiate Dictionary]]'' bilježi prvu upotrebu termina heteroseksizam godine 1972, termin je prvi objavio [[borac za prava gej osoba]] [[Craig Rodwell]] godine 1971.<ref>Rodwell, Craig. ' 'The Tarnished Golden Rule' ' pg. 5, QQ Magazine, Queen's Quarterly Publishing, New York. (January/February 1971 issue, Vol. 3, No. 1).</ref> === Etimologija i upotreba === Slični termini uključuju "heterocentrizam" i "heteroseksualizam".<ref>Corsini, Raymond J. (1992). ''The Dictionary of Psychology''. {{ISBN|1-58391-328-9}}.</ref> Iako se dobro uspostavljeni termin ''heteroseksizam'' često objašnjava kao [[neologizam]] oblikovan po uzoru na ''[[seksizam]]'', izvođenje njegovog značenja više ukazuje na (1) ''heteroseks(ualnost)'' + ''-izam'' nego na (2) ''hetero-'' + ''seksizam''. S obzirom na ovaj nedostatak [[semantika|semantičke transparentnosti]], istraživači, terenski radnici, [[kritička teorija|kritički teoretičari]] i [[LGBTQ]] aktivisti predložili su i koriste termine kao što su ''institucionalizirana homofobija'', ''državna homofobija'',<ref>International Lesbian and Gay Association. [http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1058&FileCategory=10&ZoneID=7 "State-sponsored Homophobia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091023063034/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1058&FileCategory=10&ZoneID=7 |date=23. 10. 2009 }}</ref> ''seksualne predrasude'', ''antigej [[fanatizam]]'', ''[[strejt privilegija]]'', ''[[The straight mind|The Straight Mind]]'' (zbirka eseja francuske književnice [[Monique Wittig]]), ''heteroseksualna pristranost'', ''[[obavezna heteroseksualnost]]''<ref>LGBTQ on-line encyclopedia of gay, lesbian, bisexual, transgender, and queer culture</ref> ili znatno manje poznate termine ''heterocentrizam'', ''[[homonegativnost]]'', a iz [[teorija roda|teorije roda]] i [[queer teorija|queer teorije]], ''[[heteronormativnost]]''. Međutim, nisu svi ovi deskriptori sinonimi za ''heteroseksizam''. === Usporedba s homofobijom === ''[[Homofobija]]'', oblik heteroseksizma, odnosi se na "nerazuman strah ili [[antipatija|antipatiju]] prema homoseksualcima i homoseksualnosti"<ref name=dictionary.com>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/homophobia|title=Dictionary.com|access-date=29. 1. 2008|year=2008|publisher=Dictionary.com|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210844/http://dictionary.reference.com/browse/homophobia|url-status=live}}</ref> te na "ponašanje zasnovano na takvom osjećaju".<ref>{{cite web|url=http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/homophobia |title=homophobia – Definition and pronunciation |publisher=Education.yahoo.com |access-date=12. 1. 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204061410/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/homophobia |archive-date=4. 12. 2013 }}</ref> ''Heteroseksizam'', međutim, šire označava "sistem ideološke misli koji heteroseksualnost čini jedinom normom koju treba slijediti u seksualnim praksama".<ref name="granddictionnaire.com">{{cite web |url=http://www.granddictionnaire.com/ficheOqlf.aspx?Id_Fiche=8373795#eng |title=Accueil |publisher=Granddictionnaire.com |date=13. 5. 2013 |access-date=12. 1. 2014 |archive-date=19. 8. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819102847/http://www.granddictionnaire.com/ficheOqlf.aspx?Id_Fiche=8373795#eng |url-status=live }}</ref> Kao pristranost koja favorizira heteroseksualce i heteroseksualnost, heteroseksizam je opisan kao "kodiran u glavnim društvenim, kulturnim i ekonomskim institucijama našeg društva i karakterističan za njih"<ref>Dines, Gail (2002). ''Gender, Race, and Class in Media: A Text-Reader''. {{ISBN|0-7619-2261-X}}.</ref> i proizlazi iz [[esencijalizam|esencijalističkog]] kulturnog shvatanja da se muškost i ženskost međusobno nadopunjuju. Profesor psihologije Gregory M. Herek navodi da "[heteroseksizam] djeluje kroz dvostruki proces nevidljivosti i napada. Homoseksualnost obično ostaje kulturološki nevidljiva; kada osobe koje se upuštaju u homoseksualno ponašanje ili koje su identificirane kao homoseksualci postanu vidljive, društvo ih napada."<ref name="psychology.ucdavis.edu">{{cite web |url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/HTML/prej_defn.html |author= Gregory M. Herek |title=Definitions: Sexual Prejudice, Homophobia, and Heterosexism |publisher=Psychology.ucdavis.edu |access-date=12. 1. 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131229154227/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/prej_defn.html |archive-date=29. 12. 2013 }}</ref> Nadalje, u intervjuima sa počiniocima [[nasilje protiv gejeva|antigej nasilja]], [[forenzička psihologija|forenzička psihologinja]] Karen Franklin smatra da "heteroseksizam nije samo lični [[sistem vrijednosti]], [već] je alat za održavanje [[rod]]ne dihotomije."<ref name="Franklin">{{ cite book | chapter= Unassuming Motivations: Contextualizing the Narratives of Antigay Assailants | editor = Gregory M. Herek | title=Stigma and Sexual Orientation: Understanding Prejudice Against Lesbians, Gay Men, and Bisexuals | place = Thousand Oaks, CA | publisher= Sage Publications | date = 1998 | pages = 1–20 }} Cited in {{Citation |title=Inside The Mind Of People Who Hate Gays |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/assault/roots/franklin.html | publisher= PBS | series= Assault on Gay America | first = Karen | last = Franklin | date = 1998 | access-date = 29. 5. 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111012171702/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/assault/roots/franklin.html |archive-date=12. 10. 2011 }}</ref> Ona nastavlja govoreći da se "napadi na homoseksualce i druge pojedince koji odstupaju od normi [[rodna uloga|spolnih uloga]] posmatraju kao naučeni oblik [[društvena kontrola|društvene kontrole]] devijantnosti, a ne kao odbrambeni odgovor na ličnu prijetnju."<ref name="Franklin"/> === Paralele i intersekcije === {{Citat|Upotreba termina heteroseksizam naglašava paralele između antigej sentimenta i drugih oblika predrasuda, kao što su [[rasizam]], [[antisemitizam]] i [[seksizam]].|[[Gregory M. Herek]], istraživač, autor i profesor psihologije na Univerzitetu u Kaliforniji (UC Davis).<ref name="psychology.ucdavis.edu"/>}} Tvrdi se da je koncept heteroseksizma sličan konceptu [[rasizam|rasizma]] po tome što obje ideje promovišu privilegije za dominantne grupe unutar datog društva.<ref name="tompkins" /> Na primjer, posuđujući iz rasnog koncepta [[privilegija bijelaca|privilegije bijelaca]], koncept [[heteroseksualna privilegija|heteroseksualne privilegije]]<ref name="genderknot149">{{cite book|last=Johnson|first=Allan J.|title=The Gender Knot|url=https://archive.org/details/genderknotunrave0000john|publisher=Temple University Press|location=Philadelphia|year=1997|page=[https://archive.org/details/genderknotunrave0000john/page/148 149]|isbn=1-56639-519-4}}</ref> primijenjen je na prednosti (pretpostavljene) heteroseksualnosti u društvu koje heteroseksualci uzimaju zdravo za gotovo. Analogija je da, baš kao što rasizam prema nebijelcima postavlja bijelce kao superiorne nad [[osoba obojene kože|osobama obojene kože]], heteroseksizam postavlja heteroseksualne osobe ili veze kao superiorne nad [[neheteroseksualnost|neheteroseksualnim]]. U pokušaju da opovrgnu ovu premisu, neki komentatori ukazuju na razlike<ref>{{cite web|url=http://blogs.bet.com/news/youthvote/4-reasons-why-gay-is-not-the-new-black/4|title=Celebrities|access-date=4. 7. 2016|archive-date=9. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309212643/https://www.bet.com/vertical/jo1ilh/celebrity|url-status=dead}}</ref> između kategorija rase i seksualne orijentacije, tvrdeći da su one previše kompleksne da bi podržale bilo kakve generalizacije. Na primjer, "trener za pitanja raznolikosti" i konsultant Jamie Washington prokomentirao je da, iako su heteroseksizam i rasizam "istkani od istog platna", oni "nisu ista stvar".<ref>{{Cite web |url=http://susquehanna.edu/crusader/article.cfm?IssueID=59&SectionID=1&ArticleID=2573 |title=Issues of race and sexuality discussed, Susquehanna Crusader Online, accessed Aug 29, 2009 |access-date=29. 8. 2009 |archive-date=8. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008182457/http://susquehanna.edu/crusader/article.cfm?IssueID=59&SectionID=1&ArticleID=2573 |url-status=dead }}</ref> Neki američki konzervativni lideri, kao što je velečasna [[Irene Monroe]], komentiraju da oni koji sugeriraju ili tvrde da je "gej novi crnac", kao u naslovnoj priči časopisa ''[[The Advocate]]'',<ref>{{Cite web |url=http://www.advocate.com/exclusive_detail_ektid65744.asp |title=Gay is the New Black, accessed Aug 30, 2009 |access-date=30. 8. 2009 |archive-date=30. 1. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130085819/http://advocate.com/exclusive_detail_ektid65744.asp |url-status=live }}</ref> iskorištavaju patnju i iskustva [[crnci|crnaca]] kako bi legitimizirali svoja vlastita.<ref>{{Cite web |url=http://www.irenemonroe.com/2008/12/16/gay-is-not-the-new-black/ |title=Gay is NOT the new Black, accessed Aug 29, 2009 |access-date=29. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302232756/http://www.irenemonroe.com/2008/12/16/gay-is-not-the-new-black/ |archive-date=2. 3. 2009 |url-status=dead }}</ref> Ipak, studija predstavljena na konferenciji Odjela za radnu psihologiju [[Britansko psihološko društvo|Britanskog psihološkog društva]] godine 2009. pokazuje da su heteroseksističke predrasude rasprostranjenije od rasizma.<ref>{{Cite web |url=http://www.bps.org.uk/media-centre/press-releases/releases$/division-of-occupational-psychology/prejudice-study-finds-gay-is-the-new-black.cfm |title=Prejudice study finds gay is the new black, accessed Sept 3, 2009 |access-date=3. 9. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123035152/http://www.bps.org.uk/media-centre/press-releases/releases$/division-of-occupational-psychology/prejudice-study-finds-gay-is-the-new-black.cfm |archive-date=23. 1. 2009 |url-status=dead }}</ref> Heteroseksizam se također može [[intersekcionalnost|ukrštati]] s rasizmom dodatnim naglašavanjem razlika među proizvoljnim grupama ljudi.<ref name="tatum22">{{cite book|last=Tatum|first=Beverly|title=Why are all the Black kids sitting together in the cafeteria?|publisher=Basic Books|year=1997|pages=21–22}}</ref> Na primjer, heteroseksizam može pogoršati efekte rasizma tako što: * promoviše nepravde prema osobi koja se već suočava s nepravdama zbog svoje rase * uspostavlja [[društvena hijerarhija|društvene hijerarhije]] koje omogućavaju jednoj grupi više privilegija nego drugim grupama. Slično tome, rasizam može dovesti LGBT osobe u situaciju da budu izložene dodatnoj diskriminaciji ili nasilju ako pripadaju društveno obezvrijeđenoj rasnoj kategoriji ili se smatraju njenim dijelom.<ref>(2008) Heterosexism and Homophobia. Encyclopedia of Race and Racism, 2, 1–4. Retrieved 31 March 2008 from Gale Virtual Reference Library: http://find.galegroup.com/ips/start.do?prodId=IPS {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107141711/http://find.galegroup.com/ips/start.do?prodId=IPS |date=7. 1. 2010 }}.</ref> Neke od privilegija koje se daju ljudima koji spadaju u kategorije bijelaca i (percipiranih) heteroseksualaca uključuju, ali nisu ograničene na, društveno prihvatanje, prestiž, slobodu od negativnih [[stereotip]]a i udobnost bivanja unutar [[društvena norma|društvene norme]], čime nisu [[marginalizacija|marginalizirani]] niti viđeni kao drugačiji.<ref>{{cite journal |last1=Simoni |first1=Jane M. |last2=Walters |first2=Karina L. |title=Heterosexual Identity and Heterosexism: Recognizing Privilege to Reduce Prejudice |url=https://archive.org/details/journal-of-homosexuality_2001_41_1/page/157 |journal=Journal of Homosexuality |date=2001 |volume=41 |issue=1 |pages=157–172 |doi=10.1300/J082v41n01_06|pmid=11453516 |s2cid=142972795 }}</ref> == Kao skup uvjerenja i stavova == === Individualni i grupni nivo === [[Datoteka:Save Our Children From Homosexuality Brochure.jpg|mini|uspravno|desno|Brošura koju je koristila organizacija [[Save Our Children]] godine 1977.]] Heteroseksizam kao skup uvjerenja i stavova oslanja se na osnovno načelo prema kojem [[heteronormativnost|homoseksualnost i biseksualnost normalno ne postoje]] te, kao takve, predstavljaju [[mentalni poremećaj|mentalne bolesti]] ili [[devijantnost (sociologija)|devijantna ponašanja]].<ref name="genderknot17">{{cite book|last=Johnson|first=Allan J.|title=The Gender Knot|url=https://archive.org/details/genderknotunrave0000john|publisher=Temple University Press|location=Philadelphia|year=1997|page=[https://archive.org/details/genderknotunrave0000john/page/16 17]|isbn=1-56639-519-4}}</ref> Unutar heteroseksističke ideologije ili načina razmišljanja, koncept [[seksualna orijentacija|seksualne orijentacije]] se odbacuje ili smatra nebitnim. Skup nijansiranijih heteroseksističkih pogleda, koje neki mogu smatrati vjerom, [[dogma|dogmom]], [[moralni apsolutizam|univerzalnim istinama]], prirodnim pravom, [[pozivanje na autoritet|pozivanjem na autoritet]] ili popularnim uvjerenjima, ali koje drugi smatraju [[konvencionalna mudrost|konvencionalnom mudrošću]] ili [[sociobiologija|sociobiološkim]] znanjem, može uključivati, između ostalog, sljedeće: * Neheteroseksualne osobe trebale bi svoju seksualnu orijentaciju držati u tajnosti (tj. trebali bi ostati "[[u ormaru]]").<ref name="JungSmith" />^p.&nbsp;15 * Stav da gejevi nisu [[mačizam|"pravi" muškarci]] ili da lezbijke nisu "prave" žene zbog društveno raširenog pogleda da su heteroseksualne privlačnosti ili aktivnosti "norma", a time i superiorne.<ref name="genderknot149" /> * "Bog je stvorio [[Adam i Eva|Adama i Evu]], a ne Adama i Stevu (ili Madam i Evu)" i slična esencijalistička kulturna shvaćanja da se muškost i ženskost nadopunjuju. * Da je samo heteroseksualnost prirodna, dobra i ispravna.<ref name="JungSmith" />^p.&nbsp;18 * Ideja da (riječima [[Anita Bryant]] tokom njene kampanje [[Save Our Children]]): "homoseksualci ne mogu biološki rađati djecu; stoga moraju [[homoseksualno regrutiranje|regrutirati]] našu djecu." * Zbog njihovog načina života, homoseksualci nemaju porodice s djecom, pa podrivaju opstanak ljudske rase ([[natalizam]]). * Homoseksualnost je afektivni ili [[mentalni poremećaj]] ili jednostavno društvena bolest, te se stoga može izliječiti ili iskorijeniti. Ako se ne iskorijeni, dovest će do [[društvena solidarnost|društvene dezintegracije]] i [[kolaps društva|kolapsa društva]]. * Homoseksualci se mogu [[terapija preobraćenja|preobratiti]] u heteroseksualce.<ref name="JungSmith" />^p.&nbsp;109 U pokušaju da podigne svijest kod ljudi koji pokazuju heteroseksističke stavove, ali toga možda nisu svjesni, Mark Rochlin je godine 1977. konstruirao niz pitanja kojima su neheteroseksualne osobe često izložene, za razliku od heteroseksualaca, kao što je "''Šta mislite, šta je uzrokovalo vašu seksualnost?''" Ovaj upitnik o heteroseksualnosti često se distribuira po univerzitetskim kampusima kako bi se podigla svijest o heteroseksističkim seksualnim predrasudama prema LGBT osobama.<ref>{{cite web|url=http://www.pinkpractice.co.uk/quaire.htm|title=The Pink Practice – Heterosexuality Questionnaire|access-date=4. 7. 2016|archive-date=2. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502215246/http://www.pinkpractice.co.uk/quaire.htm|url-status=live}}</ref> === Institucionalni nivo === Osim što obuhvata stavove koje zastupa pojedinac ili društvena grupa, heteroseksizam može postojati i kao izraz stavova unutar neke institucije. Kao rezultat toga, škole, bolnice i popravne ustanove mogu na razne načine djelovati kao izlog za heteroseksističke stavove. Prvo, škole mogu provoditi ove stavove i ideje kroz nejednake i nedosljedne disciplinske mjere. Jedan od takvih primjera je izricanje strožije kazne istospolnom paru koji prekrši pravila na školskom dvorištu, dok se heteroseksualnom paru za jednak ili identičan prekršaj progleda kroz prste uz blažu disciplinsku mjeru. Također, bolnice mogu ograničiti posjete pacijentima samo na užu porodicu, tj. rodbinu, isključujući istospolne partnere.<ref>Heterosexism and Homophobia. Encyclopedia of Race and Racism, 2, 1–4. Retrieved 31 March 2008 from Gale Virtual Reference Library: http://find.galegroup.com/ips/start.do?prodId=IPS {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107141711/http://find.galegroup.com/ips/start.do?prodId=IPS |date=7. 1. 2010 }}.</ref> Heteroseksizam utječe na porodicu na nekoliko načina. Na primjer, u mnogim državama širom svijeta [[istospolni brak]] nije dozvoljen, pa neheteroseksualne osobe moraju ostati neoženjene/neudate ili ući u heteroseksualni brak.<ref name="TFDASJ" /> Mnoge države također uskraćuju prava i beneficije istospolnim parovima, uključujući prava na skrbništvo i usvajanje djece, beneficije iz socijalnog osiguranja, [[trajna punomoć|automatsku trajnu punomoć]] i prava bračnog druga u bolnici.<ref name="TFDASJ">{{cite book|last=Adams|first=Maurianne |author2=Bell, Lee Anne |author3=Griffin, Pat|title=Teaching for Diversity and Social Justice|publisher=Routledge|year=2007|edition=2|chapter=Appendix 9H|isbn=978-0-415-95200-2 }}</ref> == Istraživanja i mjerenja == === Mjerenja === Psiholozi su nastojali izmjeriti heteroseksizam koristeći različite metode. Jedna specifična metoda uključuje upotrebu [[Likertova skala|Likertove skale]]. Međutim, s obzirom na to da se heteroseksizam percipira kao nešto što je nevidljivo, teško je utvrditi da li je neko heteroseksistički nastrojen na osnovu [[samoprocjena|metode samoprocjene]]. Istraživači su stoga konstruirali implicitna mjerenja heteroseksizma. Primjer bi bio [[test implicitnih asocijacija]]. Popularni test implicitnih asocijacija koji mjeri heteroseksizam i otvoren je za javnost jeste virtuelna laboratorija pod nazivom [https://implicit.harvard.edu/implicit/ Projekt Implicit] (Project Implicit). Jedno ograničenje prisutno u istraživanjima o heteroseksizmu je to što često ne postoji razlika između homofobije i heteroseksizma. Pojedinci će vjerovatnije biti svjesni homofobnih tendencija nego heteroseksističkih stavova; stoga istraživači često mjere homofobiju umjesto heteroseksizma.<ref>{{cite journal |last1=Herek |first1=Gregory M. |title=The Psychology of Sexual Prejudice |journal=Current Directions in Psychological Science |date=2000 |volume=9 |issue=1 |pages=19–22 |doi=10.1111/1467-8721.00051|s2cid=36963920 }}</ref> === Istraživanja === Istraživanja o heteroseksizmu fokusirala su se na varijable koje mogu utjecati na poglede na heteroseksizam. Na primjer, u studiji psihologa [[Gregory M. Herek|Gregoryja M. Hereka]] otkriveno je da postoji rodna razlika između stavova heteroseksualaca prema lezbijkama i gejevima.<ref name="Herek, G. M. 1988">{{cite journal |last1=Herek |first1=Gregory M. |title=Heterosexuals' attitudes toward lesbians and gay men: Correlates and gender differences |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_1988-11_25_4/page/450 |journal=Journal of Sex Research |date=1988 |volume=25 |issue=4 |pages=451–477 |doi=10.1080/00224498809551476}}</ref> Konkretno, studija otkriva da izgleda kako svi heteroseksualni pojedinci imaju određenu heteroseksističku tendenciju, ali heteroseksualni muškarci imaju veću sklonost od heteroseksualnih žena da pokazuju negativne stavove prema neheteroseksualnim pojedincima (ovo uključuje gejeve, lezbijke i biseksualce). Još jedno značajno otkriće Herekove studije bilo je da su heteroseksualni muškarci pokazali veću sklonost ispoljavanju neprijateljstva prema gejevima nego prema lezbijkama.<ref name="Herek, G. M. 1988"/> Ostali faktori za koje Herek priznaje da doprinose heteroseksizmu uključuju individualne razlike, religioznost, usklađivanje s društvenim normama, [[desničarska autoritarnost]], običaje i uvjerenja u vezi s kulturnom tradicijom, te lično iskustvo s neheteroseksualnim pojedincima.<ref name="Herek, G. M. 1988"/> Istraživanja su također prepoznala efekte nivoa obrazovanja na poglede na heteroseksizam.<ref name="Wright L. W. 1999">{{cite journal |last1=Wright |first1=Lester W. Jr. |last2=Adams |first2=Henry E. |last3=Bernat |first3=Jeffery |title=Development and Validation of the Homophobia Scale |url=https://archive.org/details/journal-of-psychopathology-and-behavioral-assessment_1999-12_21_4/page/337 |journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment |date=1999 |volume=21 |issue=4 |pages=337–347 |doi=10.1023/A:1022172816258|s2cid=142657023 }}</ref> Wright i saradnici su otkrili da je viši nivo obrazovanja, ili posjedovanje više godina obrazovanja, povezan s manjim homofobnim tendencijama.<ref name="Wright L. W. 1999"/> == Kao diskriminacija == === Eksplicitna ili otvorena === Ova vrsta heteroseksizma uključuje [[Protivljenje LGBT pravima|antigej]] zakone, politike i institucionalne prakse, uznemiravanje na osnovu seksualne orijentacije ili percipirane seksualne orijentacije; [[stereotip]]iziranje, diskriminatorni jezik i diskurs te druge oblike [[diskriminacija LGBT osoba|diskriminacije protiv LGBT osoba]] kao što su: * [[Govor mržnje]], [[pogrdni izrazi]], [[pisma mržnje]], [[prijetnje smrću]], [[muzika mržnje|"muzika mržnje" (stop murder music)]]. * [[Žrtveno janje|Traženje žrtvenog jarca]], [[mobing]], [[lov na vještice]], [[moralna panika]]; korištenje gejeva i homoseksualnosti kao [[narodni đavo|narodnog đavola]] za [[pandemija side|pandemiju side]]. * Negativni prikazi ili stereotipi o gejevima, lezbijkama i biseksualcima isključivo kao negativcima te žrtvama samoubistva ili ubistva.<ref>{{cite book|title= Psychological perspectives on lesbian and gay male experiences|last= Garnets|first= Linda|author2= Kimmel, Douglas C.|year= 1993|publisher= [[Columbia University Press]]|isbn= 0-231-07884-6|url-access= registration|url= https://archive.org/details/psychologicalper0000unse}}</ref> * Korištenje [[odbrana gej panikom|odbrane "gej panikom"]] u slučajevima napada ili ubistva. * [[Zakon o sodomiji|Zakoni o sodomiji]] kada se primjenjuju gotovo isključivo na punoljetne istospolne partnere uz obostrani pristanak. ''Također pogledajte: [[Bowers v. Hardwick]] i [[Lawrence v. Texas]]'' * U nekim državama u kojima je [[zakoni o homoseksualnosti u svijetu|homoseksualnost kriminalizirana]], kao što su Mauritanija, Saudijska Arabija i Islamska Republika Iran, prijestupnici mogu dobiti maksimalnu kaznu – [[smrtna kazna|smrtnu kaznu]]. ''Također pogledajte: [[Paragraf 175]]'' * Nepodudarnosti u zakonima o [[Dob pristanka#Homoseksualne i heteroseksualne razlike u godinama u zakonu|dobi pristanka]] u kojima je legalna seksualna aktivnost između pripadnika istog spola postavljena na višu starosnu granicu nego za partnere u odnosima između žena i muškaraca. Većina ovakvih zakona eksplicitno se odnosi (ili se historijski odnosila) samo na muške homoseksualne aktivnosti. ''Također pogledajte: [[Chris Morris (aktivist)|Morris v. The United Kingdom]], [[State v. Limon]]'' * Zabrana omladini da dovedu istospolnu pratnju na srednjoškolsku [[matura|maturalnu zabavu]].<ref>[[American Civil Liberties Union]]: [http://gbge.aclu.org/schools/free-speech-free-expression-and-prom Free Speech, Free Expression and Prom] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224142614/http://gbge.aclu.org/schools/free-speech-free-expression-and-prom |date=24. 12. 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aclu.org/lgbt-rights_hiv-aids/who-are-you-taking-prom-year |quote=Aaron Fricke decided he wanted to go to his senior prom with Paul Guilbert. His principal wouldn't let him. |title=Who are you taking to the prom this year? |work=American Civil Liberties Union |date=31. 12. 2000 |publisher=[[American Civil Liberties Union]] |access-date=18. 9. 2013 |archive-date=11. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130811015615/http://www.aclu.org/lgbt-rights_hiv-aids/who-are-you-taking-prom-year |url-status=live }}</ref> ''Također pogledajte: [[Fricke v. Lynch]], [[Marc Hall v. Durham Catholic School Board]]'' * Zabrane usvajanja usmjerene protiv istospolnih parova ili pojedinaca koji su gej, lezbijke ili biseksualci. ''Također pogledajte: [[LGBT usvajanje]], [[In re: Gill]]''<ref>{{cite web|url=http://www.gordonmoyes.com/2009/02/26/parliamentary-inquiries-same-sex-adoption/|title=GordonMoyes.com » Parliamentary Inquiries – Same Sex Adoption|access-date=4. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007120222/http://www.gordonmoyes.com/2009/02/26/parliamentary-inquiries-same-sex-adoption/|archive-date=7. 10. 2017|url-status=usurped}}</ref> * Zakonodavstvo koje sprečava zakonsku i [[društvena jednakost|društvenu jednakost]], tj. zakoni koji zabranjuju zaštitu od diskriminacije na osnovu seksualne orijentacije ili percipirane seksualne orijentacije, naročito u pogledu zdravstvene zaštite, stanovanja i zapošljavanja. * Institucija braka između žene i muškarca i rezervisanje prava na brak strogo za parove žena-muškarac putem eksplicitnih definicija ili kroz zabrane [[istospolni brak|istospolnih brakova]] kao što su "zakoni o zaštiti braka" (npr. [[Zakon o odbrani braka|DOMA]] u Sjedinjenim Američkim Državama).<ref name="JungSmith" />^{pp.&nbsp;145–151} * Također, gore navedeno ograničenje čak i kada istospolni parovi imaju pristup [[građanska zajednica|građanskim zajednicama]] koje su ili analogne ili nisu na istom nivou kao brak. * Zabrana gejevima, lezbijkama i biseksualcima da služe u oružanim snagama ili rade u obrazovnom sektoru; to može uključivati politike poput politike američke vojske "[[Ne pitaj, ne govori]]" ili stav [[Lech Kaczyński|Lecha Kaczyńskog]] i drugih konzervativnih poljskih političara da se gejevima i lezbijkama zabrani ulazak u nastavničku profesiju. ''Također pogledajte: [[LGBT prava u Poljskoj]]'' * Organizirano protivljenje [[gej prava|gej pravima]]; [[Teorija etiketiranja|etiketiranje]] takvih prava i privilegija kao "[[posebna prava]]" ili "[[Homoseksualna agenda|gej agenda]]". * Spominjanje homoseksualnosti ili biseksualnosti osumnjičenog za zločin dok se u analognim situacijama heteroseksualnost osumnjičenog ne spominje. === Implicitna ili skrivena === Ovaj oblik heteroseksizma djeluje kroz nevidljivost, nedovoljnu zastupljenost i [[brisanje (sociologija)|brisanje]]. To uključuje: * Nedostatak ili nedovoljnu zastupljenost homoseksualnih ili biseksualnih osoba u reklamama namijenjenim široj javnosti. * Cenzuru homoseksualnih ili biseksualnih likova, tema i problema u umjetničkim, književnim i zabavnim djelima; ''također pogledajte epizodu "Sugar Time" u seriji [[Postcards from Buster]]''. * Isključivanje homoseksualnosti ili biseksualnosti historijskih i političkih ličnosti te slavnih osoba; njihovo prikazivanje kao heteroseksualaca. * Potpuno izbjegavanje spominjanja ovih osoba i njihovih pozitivnih doprinosa, naročito u novinskim medijima. * U kontekstu seksualnog odgoja ili stručnih savjeta, pozivanje isključivo na odnose između žena i muškaraca kada se raspravlja o ženskoj ili muškoj [[seksualna privlačnost|seksualnoj privlačnosti]] i aktivnosti. * Šutnju o problemima koji pogađaju homoseksualne i biseksualne osobe u školi ili na poslu, ili izostanak rasprave o njima u pozitivnom svjetlu. * Implementaciju i korištenje [[softver za kontrolu sadržaja|softvera za kontrolu sadržaja]] (cenzorski softver) radi filtriranja informacija i web-stranica koje su fokusirane na homoseksualnost ili biseksualnost. * [[Poštanska cenzura|Poštansku cenzuru]] i graničnu kontrolu ili carinsku zapljenu publikacija koje se smatraju nepristojnim isključivo na osnovu toga što sadrže materijal u vezi s homoseksualnošću, čak i kada ne sadrže erotski ili pornografski materijal; ''također pogledajte [[Little Sister's Book and Art Emporium]]''. * Radna okruženja koja prešutno zahtijevaju od gejeva, lezbijki i biseksualaca da ne otkrivaju svoju seksualnu orijentaciju putem rasprave o svom statusu veze, dok heteroseksualci mogu slobodno raspravljati o svojim vezama i [[bračni status|bračnom statusu]]. * U javnim bibliotekama ili knjižarama: odbacivanje, uklanjanje ili uništavanje [[Homoseksualnost u dječjoj književnosti|knjiga]] (npr. ''[[Jenny živi s Ericom i Martinom]]''), filmova i postera sa homoseksualnim temama. * Odbijanje uključivanja porodica koje vode [[istospolno roditeljstvo|istospolni roditelji]] u školske događaje ili predstavljanja takve porodične raznolikosti u školskim programima; ''također pogledajte [[kurikulum protiv predrasuda]]''. * Prisilnu operaciju [[operacija promjene spola|promjene spola]] nad gejevima, lezbijkama i biseksualcima – problem obrađen u dokumentarcu [[Tanaz Eshaghian]] iz 2008. godine, ''[[Be Like Others]]''. ''Također pogledajte: [[LGBT prava u Iranu]]'' * [[Prisilni nestanak]], ''[[damnatio memoriae]]'', [[ostrakizam]], [[izbjegavanje]] i druge oblike [[društveno odbacivanje|društvenog odbacivanja]] usmjerene ka tome da se homoseksualne ili biseksualne osobe učine [[persona non grata|personama non grata]]. == Efekti == Heteroseksizam izaziva niz efekata na ljude bilo koje seksualne orijentacije. Međutim, glavni efekti heteroseksizma su marginalizacija te nasilje i zlostavljanje usmjereno protiv LGBT osoba.<ref name="tompkins">{{cite web |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/lgbtq-affirmative-psychology/202212/how-heterosexism-can-be-traumatic |title=How heterosexism can be traumatic |last=Tompkins |first=Chris |date=8. 12. 2022 |publisher=Psychology Today |access-date=11. 2. 2026}}</ref> === Marginalizacija === Glavni efekat heteroseksizma je [[marginalizacija]] gejeva, lezbijki i biseksualaca u društvu. Heteroseksizam je doveo do [[društvena stigma|stigmatizacije]] i progona ne samo ovih osoba već i osoba druge [[seksualna raznolikost|seksualne raznolikosti]] kao što su transrodne i [[transeksualnost|transeksualne]] osobe. Zajedno sa [[homofobija|homofobijom]], [[lezbofobija|lezbofobijom]] i [[internalizirana homofobija|internaliziranom homofobijom]], heteroseksizam nastavlja biti značajna društvena stvarnost koja primorava ljude da kriju svoju homoseksualnu ili biseksualnu orijentaciju, ili metaforično, da ostanu [[u ormaru]] u pokušaju da "[[prolaženje (sociologija)|prođu]]" kao heteroseksualci. Marginalizacija se također javlja kada su bračna prava heteroseksistička. Tačnije, kada su bračna prava isključiva za parove žena-muškarac, svim istospolnim parovima, bilo da su gej, lezbijke, strejt ili mješoviti, onemogućeno je uživanje odgovarajućih zakonskih privilegija braka, naročito onih koji se tiču imovinskih prava, zdravstvenih beneficija i starateljstva nad djetetom. Štaviše, takvo ograničenje sprečava istospolne parove da dobiju inherentno društveno poštovanje braka i njegovu kulturnu simboliku.<ref>{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07399332.2020.1764563 |title=Marginalization and heterosexism: a lens for understanding the lesbian stepfamily experience and informing nursing practice |last1=Rickards |first1=Tracey |last2=Leaman |first2=Emily |date=30. 4. 2020 |journal=Health Care for Women International |volume=41 |issue=8 |doi=10.1080/07399332.2020.1764563 |access-date=11. 2. 2026|url-access=subscription }}</ref> === Nasilje i zlostavljanje usmjereno protiv LGBT osoba === Yolanda Dreyer, profesorica praktične teologije na Univerzitetu u Pretoriji ([[Univerzitet u Pretoriji]]), izjavila je da "heteroseksizam vodi do predrasuda, diskriminacije, uznemiravanja i [[Nasilje protiv LGBT osoba|nasilja]]. Pokreću ga strah i mržnja."<ref>Dreyer, Yolanda. "Hegemony and the Internalisation of Homophobia Caused by Heteronormativity." Department of Practical Theology. 2007. University of Pretoria.5 May 2008 [www.up.ac.za/dspace/bitstream/2263/2741/1/Dreyer_Hegemony(2007).pdf.]</ref> U istom tonu, forenzička psihologinja Karen Franklin objašnjava nasilje uzrokovano heteroseksizmom usmjereno i prema muškarcima i prema ženama, bez obzira na njihovu seksualnu orijentaciju:<ref name="Franklin" /> <blockquote>[K]roz heteroseksizam, svaki muškarac koji odbije prihvatiti ponašanje koje dominantna kultura dodjeljuje kao odgovarajuće muško ponašanje, rano biva označen kao "[[Mekušac (sleng)|mekušac]]" ili "[[peder]]", a zatim biva izložen [[vršnjačko nasilje|maltretiranju]]. Slično tome, svaka žena koja se protivi muškoj dominaciji i kontroli može biti označena kao lezbijka i napadnuta. Potencijal da neko bude odbačen kao homoseksualac, bez obzira na stvarne seksualne privlačnosti i ponašanja, vrši pritisak na sve ljude da se povinuju uskom standardu odgovarajućeg rodnog ponašanja, čime se održava i jača hijerarhijska rodna struktura našeg društva.</blockquote> Još jedan oblik heteroseksističkog nasilja kao vida društvene kontrole koji najčešće cilja lezbijke jeste [[korektivno silovanje]]: [[grupno silovanje]] lezbijke s ciljem da se ona "izliječi" od istospolnih privlačnosti. Zloglasan primjer iz Južnoafričke Republike jeste korektivno silovanje i ubistvo [[Eudy Simelane]], aktivistice za [[društveni pokreti LGBT osoba|LGBT prava]] i članice ženske nogometne reprezentacije Južnoafričke Republike ([[Ženska nogometna reprezentacija Južnoafričke Republike]]).<ref name="guardian120309">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/mar/12/eudy-simelane-corrective-rape-south-africa|title=Raped and killed for being a lesbian: South Africa ignores 'corrective' attacks|last=Kelly|first=Annie|date=12. 3. 2009|work=The Guardian|access-date=14. 3. 2009|archive-date=21. 6. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140621232447/http://www.theguardian.com/world/2009/mar/12/eudy-simelane-corrective-rape-south-africa|url-status=live}}</ref> Prema članku iz Frontlinea pod naslovom "Umovi ljudi koji mrze gejeve" ("Inside the Mind of People Who Hate Gays"), vjeruje se da je nasilje nad homoseksualcima zasnovano na predrasudama široko rasprostranjeno u Sjedinjenim Američkim Državama, pri čemu žrtve počinioce obično opisuju kao mlade muškarce u grupama koji napadaju žrtve iz prilike. Svjedočenja žrtava sugerišu da napadači posjeduju ogroman bijes i mržnju; zapravo, dokumentacija o užasnim nivoima brutalnosti navela je gej aktiviste da to nasilje okarakteriziraju kao politički terorizam usmjeren na sve gejeve i lezbijke. Ostali motivi za antigej nasilje koji se sugerišu u literaturi uključuju muško povezivanje, dokazivanje heteroseksualnosti i pročišćavanje tajnih homoseksualnih želja.<ref>{{Cite web|title = The Roots Of Homophobia – Inside The Mind Of People Who Hate Gays {{!}} Assault On Gay America |url = https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/assault/roots/franklin.html|website = FRONTLINE |publisher= PBS |first1=Karen |last1=Franklin |access-date = 26. 10. 2015|archive-date = 12. 10. 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20111012171702/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/assault/roots/franklin.html|url-status = live}}</ref> == Reakcije == Prema članku u časopisu ''Howard Journal of Communications'', određeni broj LGBT pojedinaca odgovorio je na heteroseksizam putem direktne konfrontacije i komunikacije, ili putem ličnog povlačenja iz neprijateljskog okruženja.<ref>{{cite journal |last1=Camara |first1=Sakile K. |last2=Katznelson |first2=Amy |last3=Hildebrandt-Sterling |first3=Jenny |last4=Parker |first4=Todd |title=Heterosexism in Context: Qualitative Interaction Effects of Co-Cultural Responses |journal=Howard Journal of Communications |date=2012 |volume=23 |issue=4 |pages=312–331 |doi=10.1080/10646175.2012.722836|s2cid=143268150 }}</ref> == Također pogledajte == {{div col|colwidth=22em}} * [[Retorika protiv LGBT osoba]] * [[Kulturni rat]] * [[Diskriminacija protiv nebinarnih osoba]] * [[Diskriminacija protiv osoba s HIV/AIDS-om]] * [[Uznemiravanje#Kategorije|Uznemiravanje (kategorije i vrste)]] * [[Heteronacionalizam]] * [[Heteropatrijarhat]] * [[Politika identiteta]] * [[Tolerancija|Netolerancija]] * [[LGBT stereotipi]] * [[Liberalna homofobija]] * [[Manjinska prava]] * [[Transfobija]] * [[Zataškavanje homoseksualnosti|Straightwashing]] * [[Strejt ponos]] {{div col end}} == Reference == {{refspisak}} {{Diskriminacija|state=uncollapsed}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Osjećaji protiv LGBTQ osoba]] [[Kategorija:Heteroseksualnost]] [[Kategorija:LGBTQ i društvo]] [[Kategorija:Seksizam]] [[Kategorija:Queer teorija]] [[Kategorija:Homofobija]] 609bs1zuzg8dv27s2t4yxhv9zx33xxs 0 533418 3914752 3903663 2026-07-26T16:58:58Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914752 wikitext text/x-wiki {{Islam |related |width=21.5em}} '''Islamizam''' je raspon [[Religija|religijskih]] i [[Politika|političkih]] ideoloških pokreta koji smatraju da bi [[islam]] trebao utjecati na političke sisteme.<ref>{{Cite web |title=Islamizam |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/islamism |website=Cambridge dictionary}}</ref> Njegovi zagovornici vjeruju da je islam po svojoj prirodi politički te da je islam kao politički sistem superioran u odnosu na [[komunizam]], [[Liberalna demokratija|liberalnu demokratiju]], [[kapitalizam]] i druge alternative u postizanju pravednog, uspješnog društva.<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Caroline |date=juni 2003 |title=The 'West', Islam and Islamism |url=https://civitas.org.uk/pdf/cs29.pdf |access-date=28. 11. 2024 |website=Civitas: Institute for the Study of Civil Society}}</ref> Zagovornici islamizma, također poznati kao ''el-Islamijun'', obično su povezani s islamskim institucijama ili pokretima za društvenu mobilizaciju,<ref>{{Cite web |title=Islamism |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100012444 |access-date=25. 8. 2023 |website=Oxford Reference|archive-date=25. 8. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825061146/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100012444 |url-status=live }}</ref> naglašavajući provođenje ''[[šerijat]]a'',<ref name="eikmeier-2007">{{cite journal |last1=Eikmeier |first1=Dale |title=Kutbism: An Ideology of Islamic-Fascism |journal=The US Army War College Quarterly: Parameters |date=2007 |volume=37 |issue=1 |pages=85–97 |doi=10.55540/0031-1723.2340|doi-access=free }}</ref> [[Panislamizam|panislamsko]] političko jedinstvo<ref name="eikmeier-2007" /> i stvaranje [[Islamska država|islamskih država]].<ref>Soage, Ana Belén. "Introduction to Political Islam." Religion Compass 3.5 (2009): 887–96.</ref> U svojoj originalnoj formulaciji, islamizam je opisivao ideologiju koja nastoji oživjeti islam do njegove nekadašnje asertivnosti i slave,<ref name="Burgat-IMiNA-1997" /> pročišćavajući ga od stranih elemenata, iznova potvrđujući njegovu ulogu u "društvenom i političkom, kao i ličnom životu";<ref name="Berman, S 2003, p. 258" /> i posebno "preuređujući vladu i društvo u skladu sa zakonima koje propisuje islam" (tj. šerijatom).<ref name="BYERS-2013" /><ref name="shepard-1996-40" /><ref>{{Cite journal|last=Tibi|first=Bassam|date=1. 3. 2007|title=The Totalitarianism of Jihadist Islamism and its Challenge to Europe and to Islam|journal=Totalitarian Movements and Political Religions|volume=8|issue=1|pages=35–54|doi=10.1080/14690760601121630|issn=1469-0764|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bale|first=Jeffrey M.|date=1. 6. 2009|title=Islamism and Totalitarianism|url=https://doi.org/10.1080/14690760903371313|journal=Totalitarian Movements and Political Religions|volume=10|issue=2|pages=73–96|doi=10.1080/14690760903371313|s2cid=14540501|issn=1469-0764|access-date=10. 9. 2021|archive-date=6. 8. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230806233015/https://doi.org/10.1080/14690760903371313|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> Prema najmanje jednom posmatraču (autorica [[Robin Wright (author)|Robin Wright]]), islamistički pokreti su "vjerovatno izmijenili Bliski istok više od bilo kojeg trenda otkako su moderne države stekle nezavisnost", redefinirajući "politiku, pa čak i granice".<ref name="WRIGHT-SHI-10-1015">{{cite journal|date=10. 1. 2015|title=A Short History of Islamism|url=http://www.newsweek.com/short-history-islamism-298235|journal=Newsweek|last1=Wright|first1=Robin|access-date=23. 12. 2015|archive-date=23. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223165123/http://www.newsweek.com/short-history-islamism-298235|url-status=live}}</ref> Drugi autor ([[Graham E. Fuller]]) zagovarao je širi pojam islamizma kao oblika [[politika identiteta|politike identiteta]], koja uključuje "podršku [muslimanskom] identitetu, autentičnosti, širem regionalizmu, preporodu [i] revitalizaciji zajednice."<ref name=Fuller-Future-21>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p. 21</ref> Centralne i istaknute ličnosti u islamizmu dvadesetog vijeka su [[Rašid Rida]],<ref name="Zhongmin 2013 23–28">{{Cite journal|last=Zhongmin|first=Liu|year=2013|title=Commentary on "Islamic State": Thoughts of Islamism|journal=Journal of Middle Eastern and Islamic Studies (In Asia)|publisher=Routledge: Taylor & Francis group|volume=7|issue=3|pages=23–28|doi=10.1080/19370679.2013.12023226|doi-access=free}}</ref> [[Hasan el-Bana]] (osnivač [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]]), [[Sejid Kutb]], [[Ebu-l-Ala el-Mevdudi]],<ref name=Fuller-Future-120>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p. 120 </ref> [[Ruholah Homeini]] (osnivač Islamske Republike Iran) i [[Hasan et-Turabi]].<ref>{{Cite journal|last=Zhongmin|first=Liu|year=2013|title=Commentary on "Islamic State": Thoughts of Islamism|journal=Journal of Middle Eastern and Islamic Studies (In Asia)|publisher=Routledge: Taylor & Francis group|volume=7|issue=3|pages=38–40|doi=10.1080/19370679.2013.12023226|doi-access=free}}</ref> [[Sirija|Sirijski]] [[suniti|sunitski]] [[Ulema|klerik]] Muhamed Rašid Rida, vatreni protivnik [[vesternizacija|vesternizacije]], [[cionizam|cionizma]] i [[nacionalizam|nacionalizma]], zagovarao je sunitski internacionalizam kroz revolucionarnu obnovu [[Panislamizam|panislamskog]] [[hilafet]]a radi političkog ujedinjenja [[Muslimanski svijet|muslimanskog svijeta]].<ref>{{Cite book |last=Matthiesen |first=Toby |title=The Caliph and the Imam |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=978-0-19-068946-9 |location=New York, NY |pages=270–271, 276–278, 280, 283–285, 295, 310–311 |doi=10.1093/oso/9780190689469.001.0001}}</ref><ref>{{Cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |publisher=Routledge: Taylor and Francis Group |year=2005 |isbn=0-415-30173-4 |location=New York |page=141 }}</ref> Rida je bio snažan eksponent islamskog avangardizma, vjerovanja da bi [[muslimanska zajednica]] trebala biti vođena klerikalnim elitama (''[[ulema]]''), koje su usmjeravale napore za vjersko obrazovanje i [[islamski preporod]].<ref>{{Cite book |last=B. Hass |first=Ernst |title=Nationalism, Liberalism, and Progress: Volume 2 The Dismal Fate of New Nations |url=https://archive.org/details/nationalismliber02haas |publisher=Cornell University Press |year=2000 |isbn=0-8014-3108-5 |location=Ithaca, New York |pages=[https://archive.org/details/nationalismliber02haas/page/91 91] }}</ref> Riḍina sinteza [[selefizam|selefizma]] i [[arabizam|arabizma]] te islamistički ideali snažno su utjecali na njegove učenike poput Hasana el-Banne,<ref>{{Cite book |last=B. Hass |first=Ernst |title=Nationalism, Liberalism, and Progress: Volume 2 The Dismal Fate of New Nations |url=https://archive.org/details/nationalismliber02haas |publisher=Cornell University Press |year=2000 |isbn=0-8014-3108-5 |location=Ithaca, New York |pages=[https://archive.org/details/nationalismliber02haas/page/91 91] |chapter=2: Iran and Egypt}}</ref><ref>{{Cite book |last=Matthiesen |first=Toby |title=The Caliph and the Imam |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=978-0-19-068946-9 |location=New York, NY |pages=280, 284–285, 295 |chapter=10: The Muslim Response |doi=10.1093/oso/9780190689469.001.0001}}</ref> [[egipat]]skog učitelja koji je osnovao pokret [[Muslimansko bratstvo]], kao i na [[Muhamed Amin el-Husejni|Hadž Amina el-Husejnija]], [[anticionizam|anticionističkog]] [[veliki muftija Jerusalima|velikog muftiju Jerusalima]].<ref>{{Cite book |last=Pappe |first=Ilan |title=The Rise and Fall of a Palestinian Dynasty: The Husejnis 1700–1948 |url=https://archive.org/details/risefallofpalest0000papp |publisher=University of California Press |year=2010 |isbn=978-0-520-26839-5 |location=Berkeley and Los Angeles, California, United States |pages=[https://archive.org/details/risefallofpalest0000papp/page/146 147]–148 |translator-last=Lotan |translator-first=Yaer}}</ref> El-Banna i Mevdudi pozivali su na "[[Reformizam|reformističku]]" strategiju reislamizacije društva kroz društveni i politički aktivizam s [[Grassroots|osnovnog nivoa]].<ref name=ORFPI1994:24>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: str. 24</ref><ref name="Ham">{{cite web |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2015/10/01/what-most-people-get-wrong-about-political-islam/ |title=What most people get wrong about political Islam |author=Hamid, Shadi |date=1. 10. 2015 |access-date=2. 12. 2017 |archive-date=29. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929132235/https://www.brookings.edu/blog/markaz/2015/10/01/what-most-people-get-wrong-about-political-islam/ |url-status=live }}</ref> Drugi islamisti (El-Turabi) zagovornici su "[[revolucija|revolucionarne]]" strategije [[islamizacija|islamizacije]] društva kroz vršenje državne vlasti,<ref name=ORFPI1994:24/> ili (Sejid Kutb) za kombiniranje islamizacije s osnovnog nivoa s oružanom revolucijom. Izraz se primjenjuje na nevladine reformske pokrete, političke stranke, milicije i revolucionarne grupe.<ref name=Nugent-Wapo-23-6-2014>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2014/06/23/what-do-we-mean-by-islamist/ |title=What do we mean by Islamist? |last1=Nugent |first1=Elizabeth |date=23. 6. 2014 |newspaper=The Washington Post|access-date=17. 1. 2023 |archive-date=26. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326012347/https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2014/06/23/what-do-we-mean-by-islamist/ |url-status=live }}</ref> Sami islamisti preferiraju termine poput "islamski pokret"<ref>{{cite news|url=https://www.middleeastmonitor.com/articles/africa/8087-how-credible-is-the-claim-of-the-failure-of-political-islam|title=How credible is the claim of the failure of political Islam?|date=31. 10. 2013|author=Rashid Ghannouchi|newspaper=MEMO|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104630/https://www.middleeastmonitor.com/articles/africa/8087-how-credible-is-the-claim-of-the-failure-of-political-islam|archive-date=4. 3. 2016}}</ref> ili "islamski aktivizam" umjesto "islamizam", protiveći se insinuaciji da je islamizam išta drugo do obnovljen i oživljen islam.<ref name="ICG">{{cite web|title=Understanding Islamism |work=International Crisis Group |url=http://merln.ndu.edu/archive/icg/Islamism2Mar05.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307123849/http://merln.ndu.edu/archive/icg/Islamism2Mar05.pdf |archive-date=7. 3. 2013 |page=5}}</ref> Zbog njegovih konotacija u medijima, kritičari smatraju da taj termin može dovesti do islamofobije i stereotipizacije.<ref name="Poljarevic-def">{{cite encyclopedia|year=2015|title=Islamism|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|publisher=Oxford University Press|url=https://www.academia.edu/6916999|access-date=1. 2. 2017|author=Emin Poljarevic|editor=Emad El-Din Shahin|quote=Islamism is one of many sociopolitical concepts continuously contested in scholarly literature. It is a neologism debated in both Muslim and non-Muslim public and academic contexts. The term "Islamism" represents a form of social and political activism grounded in the idea that public and political life should be guided by Islamic principles. In other words, Islamists are those who believe that Islam has an important role to play in a Muslim-majority society and seek to implement this belief.|archive-date=25. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325062108/https://www.academia.edu/6916999|url-status=live}}</ref><ref name=Shepard>{{cite encyclopedia |author=William E. Shepard |author2=FranÇois Burgat |author3=James Piscatori |author4=Armando Salvatore |title=Islamism |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2009 |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0888 |url-access=subscription |quote=The term "Islamism/Islamist" has come into increasing use in recent years to denote the views of those Muslims who claim that Islam, or more specifically, the Islamic sharīʿah, provides guidance for all areas of human life, individual and social, and who therefore call for an "Islamic State" or an "Islamic Order." [...] Today it is one of the recognized alternatives to "fundamentalist", along with "political Islam" in particular. [...] Current terminology usually distinguishes between "Islam," [...] and "Islamism", referring to the ideology of those who tend to signal openly, in politics, their Muslim religion. [...] the term has often acquired a quasi-criminal connotation close to that of political extremism, religious sectarianism, or bigotry. In Western mainstream media, "Islamists" are those who want to establish, preferably through violent means, an "Islamic state" or impose sharīʿah (Islamic religious law)—goals that are often perceived merely as a series of violations of human rights or the rights of women. In the Muslim world, insiders use the term as a positive reference. In the academic sphere, although it is still debated, the term designates a more complex phenomenon. |isbn=9780195305135 |access-date=3. 2. 2017 |archive-date=4. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204102032/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195305135.001.0001/acref-9780195305135-e-0888 |url-status=live }}</ref> Istaknute islamističke grupe i stranke širom svijeta uključuju [[Muslimansko bratstvo]], tursku [[Stranka pravde i razvoja (Turska)|Stranku pravde i razvoja]], [[Hamas]], alžirski [[Islamski front spasa]], malezijsku [[Stranka nacionalnog povjerenja (Malezija)|Stranku nacionalnog povjerenja]], [[Džemat-e-islami]] u [[Džemat-e-islami Bangladeša|Bangladešu]] i [[Džemat-e-islami (Pakistan)|Pakistanu]], te bosanskohercegovačku [[Stranka demokratske akcije|Stranku demokratske akcije]].<ref>{{Cite book |last1=Abbas |first1=Tahir |url=https://books.google.com/books?id=r3N0DwAAQBAJ |title=Political Muslims: Understanding Youth Resistance in a Global Context |last2=Hamid |first2=Sadek |date=11. 2. 2019 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-5430-8 |language=en}}</ref> Nakon [[Arapsko proljeće|Arapskog proljeća]], mnoge [[postislamizam|postislamističke]] struje postale su snažno uključene u demokratsku politiku,<ref name=WRIGHT-SHI-10-1015/><ref name="foreignpolicy1">{{cite web |url= https://foreignpolicy.com/articles/2012/04/16/the_new_islamists |title= The New Islamists |first= Olivier |last= Roy |publisher= foreignpolicy.com |date= 16. 4. 2012 |access-date= 7. 3. 2017 |archive-date= 9. 10. 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20141009193849/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/04/16/the_new_islamists |url-status= dead }}</ref> dok su druge iznjedrile "najagresivniju i najambiciozniju islamističku [[Milicija|miliciju]]" do sada, poput [[Islamska država|Islamske države]] Iraka i Levanta (ISIL).<ref name=WRIGHT-SHI-10-1015/> Većina islamista odbacila je ISIL kao bogohulan.<ref>{{Cite web |title=Suspected ISIL chief killed in Syria, says Turkish president |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/1/erdogan-says-turkey-has-killed-suspected-isil-leader |access-date=28. 11. 2024 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> == Terminologija == Izvorno se termin ''islamizam'' koristio jednostavno u značenju religije islama, a ne kao ideologija ili pokret. Prvi put se pojavio u engleskom jeziku kao ''Islamismus'' godine 1696., a kao ''Islamism'' godine 1712.<ref name=OED>{{cite web|title= Islamism, n.|url= http://www.oed.com/view/Entry/99982|work= Oxford English Dictionary|publisher= Oxford University Press|access-date= 27. 12. 2012|archive-date= 29. 11. 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20141129015810/http://www.oed.com/view/Entry/99982|url-status= live}}</ref> Termin se pojavljuje u odluci [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovnog suda SAD-a]] u slučaju ''In Re Ross'' (1891). Do prijelaza u dvadeseti vijek počeo ga je potiskivati kraći i isključivo arapski termin "islam", a do 1938. godine, kada su orijentalisti završili djelo ''[[Enciklopedija islama]]'', čini se da je ''islamizam'' gotovo nestao iz engleske upotrebe.<ref>{{cite web|title= Islamism, n. Frequency|url= https://www.oed.com/dictionary/islamism_n?tab=frequency|work= Oxford English Dictionary|publisher= Oxford University Press|access-date= 24. 11. 2024}}</ref> Termin je ostao "praktično odsutan iz rječnika" naučnika, pisaca ili novinara sve do [[Iranska revolucija|Iranske islamske revolucije]] iz 1978. i 1979. godine, koja je u Iran donijela koncept "islamske vlade" [[Ruholah Homeini|ajatolaha Homeinija]].<ref>{{cite journal |title=What is Islamism? The History and Definition of a Concept |journal=Totalitarian Movements and Political Religions |volume=8 |issue=1 |date=mart 2007 |access-date=17. 1. 2023 |author=Mehdi Mozaffari |url=https://pure.au.dk/ws/files/22326292/What_is_Islamism_Totalitarian_Movements_article.pdf |archive-date=1. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101050824/https://pure.au.dk/ws/files/22326292/What_is_Islamism_Totalitarian_Movements_article.pdf |url-status=live }}</ref> Ova nova upotreba pojavila se bez uzimanja u obzir načina na koji se termin ''islamista'' već koristio u tradicionalnoj arapskoj nauci u teološkom smislu, odnoseći se na religiju islama, a ne na političku ideologiju. U hereziografskim, teološkim i historijskim djelima, poput poznate enciklopedije [[Ebu-l-Hasan el-Eš'ari|el-Eš'arija]] ''[[Mekalatu-l-islamijjin]]'' (''Mišljenja islamista''), islamista se odnosi na svaku osobu koja sebe pripisuje islamu, a da tu pripadnost ni ne potvrđuje ni ne negira. Ako se koristi dosljedno, koristi se radi nepristrasnosti, ali ako se koristi u odnosu na određenu osobu ili grupu posebno bez drugih, to implicira da je autor nesiguran treba li potvrditi ili negirati njihovu pripadnost islamu, ili pokušava insinuirati svoje neodobravanje te pripadnosti bez kontroverze.<ref>{{Cite web |title=تأملات في معنى مصطلح إسلامي |url=https://thenewkhalij.news/article/16712/%D8%AA%D8%A3%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%89-%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%AD-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A |access-date=4. 5. 2023 |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504085440/https://thenewkhalij.news/article/16712/%D8%AA%D8%A3%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D9%86%D9%89-%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%AD-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=AYARI |first=Badreddine |date=19. 7. 2012 |title=بين المسلم والاسلامى:مصطلح ( اسلامى) بين الاجتهاد والبدعة |url=https://drsabrikhalil.wordpress.com/2012/07/19/%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b3%d9%84%d9%85-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%89%d9%85%d8%b5%d8%b7%d9%84%d8%ad-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%89-%d8%a8%d9%8a%d9%86/ |access-date=4. 5. 2023 |website=الموقع الرسمي للدكتور صبري محمد خليل خيري |language=ar |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504085440/https://drsabrikhalil.wordpress.com/2012/07/19/%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%AD-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A8%D9%8A%D9%86/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=31. 3. 2021 |title=الفرق بين "المسلمين" و"الإسلاميين" |url=http://alharakalseyasi.com/4921/ |access-date=4. 5. 2023 |website=صحيفة الحراك السياسي |language=ar |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504085441/http://alharakalseyasi.com/4921/ |url-status=usurped }}</ref><ref>{{Cite web |last=Nawal.Alali |title=إسلامي أو إسلاموي: نقلات فوق رقعة من المصطلحات |url=https://www.alaraby.co.uk/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%A3%D9%88-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%8A-%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%88%D9%82-%D8%B1%D9%82%D8%B9%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%AA |access-date=4. 5. 2023 |website=alaraby.co.uk/ |language=ar |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504090936/https://www.alaraby.co.uk/%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%A3%D9%88-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%8A-%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%88%D9%82-%D8%B1%D9%82%D8%B9%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%AA |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=" مسلم " أم " إسلامي " أم "إسلاموي " .. أين الصواب ..؟ |url=https://montada.echoroukonline.com/showthread.php?t=178006 |website=الشروق |access-date=4. 5. 2023 |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504085433/https://montada.echoroukonline.com/showthread.php?t=178006 |url-status=live }}</ref> Nasuprot tome, nazivanje osobe [[musliman]]om ili [[kafir]]om implicira eksplicitnu potvrdu ili negaciju pripadnosti te osobe islamu. Kako bi izbjegli problem koji proizlazi iz konfuzije između zapadne i arapske upotrebe termina islamista, arapski novinari izmislili su termin ''islamawi'' (''islamijanski'') umjesto ''islami'' (''islamistički'') za označavanje političkog pokreta, iako se taj termin ponekad kritizira kao [[Gramatika|gramatički]] neispravan.<ref>{{Cite web |last=Ali el-Juzu |first=Mustafa |title=زيادة الألف والواو في النسبة |url=https://alarabi.nccal.gov.kw/Home/Article/19698 |access-date=4. 5. 2023 |archive-date=4. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504085441/https://alarabi.nccal.gov.kw/Home/Article/19698 |url-status=live }}</ref> === Definicije === Islamizam je definisan kao: * "uvjerenje da bi islam trebao voditi društveni i politički, kao i lični život" ([[Sheri Berman]]);<ref name="Berman, S 2003, p. 258">{{cite journal |last=Berman |first=Sheri |title=Islamism, Revolution, and Civil Society |journal=Perspectives on Politics |volume=1 |issue=2 |year=2003 |page=258 |doi=10.1017/S1537592703000197|s2cid=145201910 }}</ref> * uvjerenje da bi islam trebao utjecati na političke sisteme ([[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge rječnik engleskog jezika]]);<ref>{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/islamism|title=Islamism |work=Cambridge English Dictionary}}</ref> * "[islamska] ideologija koja vodi društvo u cjelini i koja [poučava] da zakon mora biti u skladu sa [[Šerijat|islamskim šerijatom]]", (W. E. Shepard);<ref name=shepard-1996-40>Shepard, W. E. ''Sejid Kutb and Islamic Activism: A Translation and Critical Analysis of Social Justice in Islam''. Leiden, New York: E.J. Brill. (1996). p. 40</ref> * kombinacija dva ranije postojeća trenda: ** pokreta za oživljavanje vjere, oslabljene "stranim utjecajem, političkim oportunizmom, moralnom labavošću i zaboravljanjem svetih tekstova";<ref name=ORFPI1994:4>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: str. 4</ref> ** novijeg pokreta protiv imperijalizma/kolonijalizma, koji se pretvorio u jednostavniji antivesternizam; koji su ranije prihvatali ljevičari i nacionalisti, ali čije su se pristalice okrenule islamu;<ref name=ORFPI1994:4/> * oblik "religizirane politike" i primjer [[vjerski fundamentalizam|vjerskog fundamentalizma]] koji zamišlja islamsku zajednicu koja traži globalnu hegemoniju za svoje vrijednosti ([[Bassam Tibi]]);<ref>{{cite book|author=Bassam Tibi|author-link=Bassam Tibi|title=Islamism and Islam|url=https://books.google.com/books?id=HyEyLXcIXgUC&pg=PA22|publisher=Yale University Press|year=2012|page=22|isbn=978-0300160147}}</ref> * "politički pokret koji favorizira preuređenje vlade i društva u skladu sa zakonima koje propisuje islam" (stilski priručnik [[Associated Press]]a);<ref name="BYERS-2013">{{cite news |last1=Byers |first1=Dylan |title=AP Stylebook revises 'Islamist' use |url=https://www.politico.com/blogs/media/2013/04/ap-stylebook-revises-islamist-use-160943 |access-date=6. 2. 2023 |agency=Politico |date=5. 4. 2013 |archive-date=3. 6. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603060733/https://www.politico.com/blogs/media/2013/04/ap-stylebook-revises-islamist-use-160943 |url-status=live }}</ref><ref name=cair-5-4-2013/> * politička ideologija koja nastoji primijeniti islamska načela i norme kao općeprimjenjiva pravila za ponašanje ljudi; i čiji pristalice teže državi zasnovanoj na islamskim vrijednostima i zakonima (šerijat) te odbacuju zapadne vodeće principe, poput slobode mišljenja, slobode štampe, umjetničke slobode i slobode vjeroispovijesti (Thomas Volk);<ref name="Volk-KAS-2015-1">{{cite journal |last1=Volk |first1=Thomas |title=Islam – Islamism Clarification for turbulent times |journal=Konrad Adenauer Stiftung FACTS & FINDINGS |date=februar 2015 |issue=164 |page=1 |url=http://www.jstor.com/stable/resrep10078 |access-date=6. 2. 2023}}</ref> * širok skup političkih ideologija koje koriste islamske simbole i tradicije i crpe inspiraciju iz njih u potrazi za društvenopolitičkim ciljem – poznat i kao "politički islam" ([[Encyclopædia Britannica|Britannica]]);<ref name="Zeidan-EB">{{cite web |last1=Zeidan |first1=Adam |title=Islamism |url=https://www.britannica.com/topic/Islamism |website=Encyclopædia Britannica |access-date=15. 1. 2023 |archive-date=5. 6. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605040447/https://www.britannica.com/topic/Islamism |url-status=live }}</ref> * "[...] [postalo je skraćenica za] 'muslimane koji nam se ne sviđaju.'" ([[Vijeće za američko-islamske odnose]] – u žalbi na raniju definiciju AP-a o islamistima);<ref name=cair-5-4-2013>{{cite web|title=You are here: Home Press Center Press Releases CAIR Condemns Series of Terror Attacks in France, Tunisia and Kuwait CAIR Welcomes AP Stylebook Revision of 'Islamist'|url=https://www.cair.com/press-center/press-releases/11808-cair-welcomes-ap-stylebook-revision-of-islamist.html|website=Council on American-Islamic Relations (CAIR)|access-date=29. 6. 2015|date=5. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907184257/https://www.cair.com/press-center/press-releases/11808-cair-welcomes-ap-stylebook-revision-of-islamist.html|archive-date=7. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> ** "zapadni popularni diskurs općenito koristi 'islamizam' kada se raspravlja o negativnom ili 'onome što je loše' u muslimanskim zajednicama. S druge strane, označitelj 'islam' rezerviran je za pozitivno ili neutralno." (David Belt).<ref name="Belt-2009">{{cite journal |last1=Belt |first1=David |title=Islamism in Popular Western Discourse |journal=Policy Perspectives |date=July–December 2009 |volume=6 |issue=2 |pages=1–20 |jstor=42909235 |url=https://www.jstor.org/stable/42909235 |access-date=6. 2. 2023 |archive-date=6. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206182535/https://www.jstor.org/stable/42909235 |url-status=live }}</ref> * pokret toliko širok i fleksibilan da dopire do "svega za svakoga" u islamu, čineći ga "neodrživim" (Tarek Osman);<ref name=Osman.p111/> ** alternativni pružatelj socijalne skrbi siromašnim masama; ** ljuta platforma za razočarane mlade; ** glasan poziv koji najavljuje "povratak čistoj religiji" onima koji traže identitet; ** "progresivna, umjerena vjerska platforma" za bogate i liberalne; ** "[...] i u ekstremima, nasilno sredstvo za odbijače i radikale;<ref name=Osman.p111>Osman, Tarek, ''Egypt on the brink'', 2010, p. 111</ref> * islamski "pokret koji traži kulturnu diferencijaciju od Zapada i ponovno povezivanje s pretkolonijalnim simboličkim univerzumom" ([[François Burgat]]);<ref name=Burgat-IMiNA-1997>Burgat, François, "The Islamic Movement in North Africa", U of Texas Press, 1997, pp. 39–41, 67–71, 309</ref> * "aktivno isticanje i promicanje uvjerenja, propisa, zakona ili politika za koje se smatra da su islamskog karaktera" ([[Međunarodna krizna grupa]]);<ref name="ICG"/> * pokret "muslimana koji se oslanjaju na vjerovanje, simbole i jezik islama kako bi inspirirali, oblikovali i oživjeli političku aktivnost"; koji može sadržavati umjerene, tolerantne, miroljubive aktiviste ili one koji "propovijedaju netoleranciju i podržavaju nasilje" ([[Robert Pelletreau]]);<ref>{{cite web |url=http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/bureaus/nea/960508PelletreauMuslim.html |author=Robert H. Pelletreau, Jr. |title=Dealing with the Muslim Politics of the Middle East:Algeria, Hamas, Iran |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010091754/http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/bureaus/nea/960508PelletreauMuslim.html |archive-date=10. 10. 2017 |work=Council on Foreign Relations |date=8. 5. 1996}}</ref> * "svi oni koji nastoje islamizirati svoju okolinu, bilo u odnosu na svoje živote u društvu, svoje porodične okolnosti, ili radno mjesto..." ([[Olivier Roy]]).<ref name=cwdi-viii>{{cite book|last1=Roy|first1=Olivier|last2=Sfeir|first2=Antoine|title=The Columbia World Dictionary of Islamism|date=2007|publisher=Columbia University Press.|page=viii|url=https://books.google.com/books?id=rNrMilgHKKEC&q=principles%20of%20%20islamism&pg=PR8|access-date=15. 12. 2015|isbn=978-0231146401}}</ref> === Odnos islama i islamizma === {{further|Politički aspekti islama}} [[Datoteka:A public demonstration demanding Sharia in Britain.jpg|mini|upright=1.3|Javne demonstracije islamista u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] za [[šerijat]], oktobar 2009.]] Islamisti jednostavno vjeruju da je njihov pokret ili ispravljena verzija ili oživljavanje [[islam]]a, ali drugi smatraju da je islamizam moderna devijacija od islama koju bi trebalo ili osuditi ili odbaciti. Pisac za [[Međunarodna krizna grupa|Međunarodnu kriznu grupu]] tvrdi da je "koncept 'političkog islama'" američka tvorevina stvorena da objasni [[Iranska revolucija|Iransku islamsku revoluciju]], ignorirajući činjenicu da je (prema piscu) islam po definiciji politički. Zapravo je [[Politički kvijetizam|kvijetistički]]/nepolitički islam, a ne islamizam, onaj koji zahtijeva objašnjenje, a koje autor daje nazivajući ga historijskom slučajnošću "kratkotrajne ere vrhunca sekularnog arapskog nacionalizma između 1945. i 1970. godine".<ref name="ICGUnderstandingIslam">{{cite web|title=Understanding Islamism|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/Understanding%20Islamism.pdf|publisher=[[International Crisis Group]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100808200810/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/Understanding%20Islamism.ashx|archive-date=8. 8. 2010|date=2. 3. 2005|url-status=dead}}</ref> Hayri Abaza tvrdi da neuspjeh u razlikovanju islama od islamizma navodi mnoge na Zapadu da to dvoje izjednačavaju; oni misle da podržavanjem neliberalnih islamskih (islamističkih) režima poštuju islam, na štetu onih koji traže [[sekularizam|odvajanje religije od politike]].<ref>{{cite news|url=http://www.newsweek.com/it-islamic-or-islamist-73961|title=Is It Islamic or Islamist?|date=22. 10. 2010|newspaper=Newsweek|author=Hayri Abaza|access-date=12. 3. 2014|archive-date=4. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004035508/https://www.newsweek.com/it-islamic-or-islamist-73961|url-status=live}}</ref> Drugi izvor razlikuje islamiste od islama naglašavajući činjenicu da se islam "odnosi na religiju i [[islamska kultura|kulturu]] koja postoji [[Historija islama|više od milenija]]", dok je islamizam "političko-religijski fenomen povezan sa velikim događajima u dvadesetom vijeku". Islamisti su se, barem povremeno, definirali kao "islamiyyoun/islamisti" kako bi se razlikovali od "muslimun/muslimana".<ref>''Final Report of the National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States, The 9/11 Commission Report'', W.W. Norton & Company, New York, (2004), str. 562</ref> [[Daniel Pipes]] opisuje islamizam kao modernu ideologiju koja duguje više evropskim utopijskim političkim ideologijama i "izmima" nego tradicionalnoj islamskoj religiji.<ref>{{cite journal|url=http://nationalinterest.org/article/islam-and-islamism-faith-and-ideology-748|title=Islam and Islamism: Faith and Ideology|date=1. 3. 2000|journal=The National Interest|issue=Spring 2000|author=Daniel Pipes|access-date=12. 3. 2014|author-link=Daniel Pipes|archive-date=12. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512141047/http://nationalinterest.org/article/islam-and-islamism-faith-and-ideology-748|url-status=live}}</ref> Prema Salmanu Sejidu, "islamizam nije zamjena za islam na način na koji bi se moglo tvrditi da su [[komunizam]] i [[fašizam]] sekularizirane zamjene za kršćanstvo". Umjesto toga, to je "sazviježđe političkih projekata koji nastoje pozicionirati islam u središte bilo kojeg [[društveni poredak|društvenog poretka]]".<ref>{{Cite book |last=Sejid |first=Salman |title=Recalling the Caliphate: Decolonisation and World Order |publisher=Hurst |year=2014 |location=London |pages=9}}</ref> == Ideologija == === Islamski preporod === {{further|Islamski preporod}} [[Datoteka:A public demonstration calling for Sharia Islamic Law in Maldives 2014.jpg|mini|upright=1.3|Demonstranti islamisti nose natpise na kojima piše "Islam će dominirati svijetom" i "Dovraga s demokratijom" na [[Maldivi]]ma, septembar 2014.]] Moderno oživljavanje islamske pobožnosti i privlačnost islamskih stvari može se pratiti do nekoliko događaja. Do kraja Prvog svjetskog rata, smatralo se da većinom država sa muslimanskom većinom dominiraju zapadne države sa kršćanskim sklonostima. Ponuđena objašnjenja bila su: da su tvrdnje islama lažne i da je kršćanski ili postkršćanski Zapad konačno smislio drugi sistem koji je superioran; ili da je islam propao zato što nije bio vjeran sebi. Budući da su muslimani preferirali drugo objašnjenje, od vjernika se tražilo udvostručenje vjere i pobožnosti kako bi se taj trend preokrenuo.<ref>Edward Mortimer in ''Faith and Power: The Politics of Islam'', in Wright, ''Sacred Rage'', Simon & Schuster, (1985), str. 64–66</ref> Tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]] nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Sjedinjene Američke Države i Ujedinjeno Kraljevstvo pokrenule su tajne i javne kampanje za ohrabrivanje i jačanje islamskih fundamentalista na Bliskom istoku, u Sjevernoj Africi i južnoj Aziji. Ti islamski fundamentalisti smatrani su zaštitom od potencijalne ekspanzije [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] i protutežom [[nacionalizam|nacionalističkim]] i [[socijalizam|socijalističkim]] pokretima koji su smatrani prijetnjom interesima zapadnih nacija.<ref>{{Cite book |last=Dreyfuss |first=Robert |title=Devil's game: how the United States helped unleash fundamentalist Islam |date=2005 |publisher=A Holt Paperback |isbn=978-0-8050-7652-3 |series=The American empire project |location=New York|pages=1–4}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davidson |first=Christopher M. |title=Shadow Wars: The Secret Struggle for the Middle East |url=https://archive.org/details/shadowwarssecret0000davi |date=2016 |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1-78607-002-9 |location=La Vergne|pages=[https://archive.org/details/shadowwarssecret0000davi/page/42 43]–45}}</ref><ref>{{Cite book |last=Curtis |first=Mark |title=Secret affairs: Britain's collusion with radical Islam |date=2012 |publisher=Serpent's Tail |isbn=978-1-84668-764-8 |edition=New updated version |location=London|pages=65–68}}</ref> Prema nekim procjenama, između šezdesetih godina dvadesetog vijeka i 2016. godine, Saudijci su usmjerili više od 100 milijardi američkih dolara za širenje [[vehabizam|vehabijskog islama]].<ref>{{Cite news |date=30. 1. 2016 |title='Tsunami of money' from Saudi Arabia funding 24,000 Pakistan madrassas |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/tsunami-of-money-from-saudi-arabia-funding-24000-pakistan-madrassas/articleshow/50781972.cms?from=mdr |access-date=26. 1. 2026 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref> Prema [[Politikologija|politikologu]] Alexu Alexievu, poticaj za [[međunarodno širenje selefizma i vehabizma]] od strane Saudijske Arabije bio je "najveća svjetska [[propaganda|propagandna kampanja]] ikada organizirana"<ref name="auto-3f61fa">{{Cite web |last=Jr |first=Frank Gaffney |date=8. 12. 2003 |title=Waging the 'War of Ideas' |url=https://centerforsecuritypolicy.org/waging-the-war-of-ideas-2/ |access-date=26. 1. 2026 |website=Center for Security Policy |language=en-US}}</ref>. [[David A. Kaplan]] to je opisao kao "bacanje u sjenu [[Aktivne mjere|sovjetskih propagandnih napora]] na vrhuncu Hladnog rata".<ref name="auto-3f61fa" /> U intervjuu za The Washington Post godine 2018., [[Mohammed bin Salman]], de facto vladar Saudijske Arabije, rekao je da je saudijsko [[međunarodno širenje selefizma i vehabizma]] "ukorijenjeno u Hladnom ratu, kada su saveznici tražili od Saudijske Arabije da iskoristi svoje resurse kako bi spriječila prodor [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] u muslimanske zemlje."<ref>{{Cite news |date=23. 3. 2018 |title=Saudi prince denies Kushner is ‘in his pocket’ |url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/saudi-prince-denies-kushner-is-in-his-pocket/2018/03/22/701a9c9e-2e22-11e8-8688-e053ba58f1e4_story.html |access-date=26. 1. 2026 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Godine 2013., [[Evropski parlament]] identificirao je [[vehabizam]] kao glavni izvor globalnog terorizma.<ref>{{Cite news |last=Reporters |first=Telegraph |date=29. 3. 2016 |title=What is Wahhabism? The reactionary branch of Islam from Saudi Arabia said to be 'the main source of global terrorism' |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/03/29/what-is-wahhabism-the-reactionary-branch-of-islam-said-to-be-the/ |access-date=26. 1. 2026 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> Veza između nedostatka islamskog duha i nedostatka pobjede naglašena je katastrofalnim porazom armija koje su predvodili arapski nacionalisti u borbi protiv Izraela pod sloganom "Zemlja, more i zrak" u [[Šestodnevni rat|Šestodnevnom ratu]] iz 1967. godine, u usporedbi s (percipiranom) zamalo pobjedom u [[Jomkipurski rat|Jomkipurskom ratu]] šest godina kasnije. U tom ratu vojni slogan bio je "Bog je najveći".<ref>Wright, ''Sacred Rage'', str. 64–66</ref> Uporedo s Jomkipurskim ratom dogodio se i [[Naftna kriza 1973.|arapski naftni embargo]], gdje je dramatična odluka (muslimanskih) zemalja proizvođača nafte u Perzijskom zaljevu da smanje proizvodnju i učetverostruče cijenu nafte učinila termine nafta, Arapi i islam sinonimima za moć širom svijeta, a posebno u javnoj mašti muslimanskog svijeta.<ref>Wright, ''Sacred Rage'', str. 66 from Pipes, Daniel, ''In the Path of God'', Basic Books, (1983), str. 285</ref> Mnogi muslimani vjeruju, baš kao što je vjerovao saudijski princ Saud el-Faisal, da stotine milijardi dolara bogatstva dobijenih iz ogromnih naftnih nalazišta Perzijskog zaljeva nisu bile ništa manje od Božijeg dara vjernicima u islamu.<ref>from interview by Robin Wright of UK Foreign Secretary (at the time) Lord Carrington in November 1981, ''Sacred Rage: The Wrath of Militant Islam'', by Robin Wright, Simon & Schuster, (1985), str. 67</ref> Kako je [[islamski preporod]] dobivao na zamahu, vlade poput one u Egiptu, koje su prethodno gušile (i još uvijek su nastavile gušiti) islamiste, pridružile su se tom trendu. Zabranile su alkohol i preplavile radiotelevizijski eter vjerskim programima,<ref name="Mu">Murphy, ''Passion for Islam'', (2002), str. 36</ref> dajući tom pokretu još veću izloženost. === Obnova hilafeta === {{See also|Pokret za hilafet|}} [[Datoteka:Cover_of_the_second_issue_of_al-Manar_magazine,_1899.jpg|mini|Časopis ''[[Al-Manar (časopis)|Al-Manar]]'', najpopularniji islamski časopis u dvadesetom vijeku koji je pozivao na obnovu hilafeta]] [[Ukidanje Osmanskog sultanata]] od strane [[Velika narodna skupština Turske|Velike narodne skupštine Turske]] dana 1. 11. 1922. okončalo je [[Osmansko Carstvo]], koje je trajalo od 1299. godine. Dana 11. 11. 1922., na [[Konferencija u Lozani 1922–1923.|Konferenciji u Lozani]], priznat je suverenitet Velike narodne skupštine koji je [[Vlada u Ankari|Vlada u Angori]] (sada [[Ankara]]) vršila nad Turskom. Posljednji sultan, [[Mehmed VI]], napustio je osmansku prijestolnicu, [[Konstantinopolj]] (sada [[Istanbul]]), dana 17. 11. 1922. Pravni položaj učvršćen je potpisivanjem [[Sporazum iz Lozane|Sporazuma iz Lozane]] dana 24. 7. 1923. U martu 1924. godine, Turska nacionalna skupština je pravno [[Ukidanje hilafeta|uklonila hilafet]], označivši kraj osmanskog utjecaja. To je šokiralo sunitski klerikalni svijet, a mnogi su osjetili potrebu da islam predstave ne kao tradicionalnu religiju, već kao [[Novotarija|inovativnu]] društveno-političku ideologiju moderne nacionalne države.{{sfn|Rahnema|2005|p=101}} Reakcija na nove realnosti modernog svijeta iznjedrila je islamističke ideologe poput [[Rašid Rida|Rashida Ride]] i [[Ebu-l-Ala el-Mevdudi]]ja, kao i organizacije poput [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] u Egiptu i [[Medžlis ahrar islama|Majlis-e-Ahrar-ul-Islam]] u Indiji. Rašid Rida, istaknuti selefijski teolog rođen u Siriji i sa sjedištem u [[Egipat|Egiptu]], bio je poznat kao preporoditelj [[hadis|proučavanja hadisa]] u sunitskim sjemeništima i pionirski teoretičar [[islamska država|islamizma]] u modernom dobu.<ref>{{Cite book |last=Olidort |first=Jacob |title=In Defense of Tradition: Muḥammad Nāșir AL-Dīn El-Albānī and the Salafī Method |publisher=Princeton University |year=2015 |location=Princeton, NJ, U.S.A |pages=52–62 |chapter=A New Curriculum: Rashīd Rida and Traditionalist Salafism |quote="Rashīd Rida presented these core ideas of Traditionalist Salafism, especially the purported interest in ḥadīth of the early generations of Muslims, as a remedy for correcting Islamic practice and belief during his time."}}</ref> Tokom 1922. i 1923. godine, Rida je objavio seriju članaka u utjecajnom časopisu ''[[El-Manar (časopis)|El-Manar]]'' pod naslovom "''[[Hilafet ili vrhovni imamat (knjiga)|Hilafet ili vrhovni imamat]]''". U ovoj visoko utjecajnoj raspravi, Rida se zalaže za obnovu hilafeta pod vodstvom [[Fakih|islamskih pravnika]] i predlaže gradualističke mjere obrazovanja, reformacije i pročišćavanja kroz napore ''[[selefizam|selefijskih]]'' reformskih pokreta širom svijeta.<ref name="Willis 2010 711–732">{{Cite journal |last=Willis |first=John |date=2010 |title=Debating the Caliphate: Islam and Nation in the Work of Rašid Rida and Ebu-l-Kelam Azad |url=https://www.jstor.org/stable/25762122 |journal=The International History Review |volume=32 |issue=4 |pages=711–732 |doi=10.1080/07075332.2010.534609 |jstor=25762122 |s2cid=153982399 |issn=0707-5332 |access-date=7. 5. 2023 |archive-date=27. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327015041/https://www.jstor.org/stable/25762122 |url-status=live }}</ref> Sejid Rašid Rida posjetio je Indiju 1912. godine te je bio impresioniran sjemeništima [[Darul ulum Deoband]] i [[Darul ulum nedvetul-ulema|Nadwatul Ulama]].<ref>{{Cite web |last=Allāh |first='Abd |date=29. 2. 2012 |title=Shaykh Rašid Rida on Dar al-'Ulum Deoband |url=https://friendsofdeoband.wordpress.com/2012/02/29/rashid-rida-and-dar-el-ulum-deoband/ |access-date=7. 5. 2022 |website=Friends of Deoband|archive-date=27. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327015044/https://friendsofdeoband.wordpress.com/2012/02/29/rashid-rida-and-dar-el-ulum-deoband/ |url-status=live }}</ref> Ta su sjemeništa nosila naslijeđe [[Sejid Ahmed Barelvi|Sejida Ahmada Shahida]] i njegovog predmodernog islamskog emirata.<ref>B. Metcalf, "Islamic Revival in British India: Deoband, 1860–1900", str. 50–60, Princeton University Press (1982).</ref> U [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]], [[Pokret za hilafet]] (1919–24) nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], pod vodstvom [[Ševket Ali (političar)|Shaukata Alija]], Maulane [[Muhamed Ali Džauhar|Mohammada Alija Jauhara]], [[Hakim Adžmal Kan|Hakima Ajmala Khana]] i [[Ebu-l-Kelam Azad|Maulane Azada]], počeo je biti primjer težnji južnoazijskih muslimana za [[hilafet]]om. === Antivesternizacija === {{Further|Antizapadnjačko raspoloženje}} Otuđenje muslimana od zapadnih načina, uključujući i zapadne političke načine.<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2500?_hi=19&_pos=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528231208/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2500?_hi=19&_pos=1 |url-status=dead |archive-date=28. 5. 2012 |title=From the article on westernization in Oxford Islamic Studies Online |publisher=Oxfordislamicstudies.com |access-date=21. 4. 2012}}</ref> * Sjećanje u muslimanskim društvima na mnoge vijekove "kulturnog i institucionalnog uspjeha" islamske civilizacije koje je stvorilo "intenzivan otpor prema alternativnom 'civilizacijskom poretku'", kao što je zapadna civilizacija.<ref>Fuller, E., ''The Future of Political Islam'', (2003), str. 15</ref> * Blizina jezgre muslimanskog svijeta Evropi i kršćanstvu gdje je on prvo osvajao, a zatim bio osvojen. [[El-Endeluz|Iberija]] u osmom vijeku, [[Krstaški ratovi]] koji su započeli u jedanaestom vijeku, zatim stoljećima [[Osmansko Carstvo]], svi su bili polja rata između Evrope i islama.<ref>''Islam and the Myth of Confrontation'', Fred Halliday; (2003) str. 108</ref> :Prema riječima [[Bernard Lewis|Bernarda Lewisa]]: :<blockquote>Gotovo hiljadu godina, od prvog iskrcavanja Maura u Španiji do druge turske opsade Beča, Evropa je bila pod stalnom prijetnjom islama. U ranim stoljećima bila je to dvostruka prijetnja – ne samo invazije i osvajanja, već i preobraćenja i asimilacije. Gotovo sve osim najistočnijih pokrajina islamskog carstva oduzeto je kršćanskim vladarima, a velika većina prvih muslimana zapadno od Irana i Arabije bili su obraćenici iz kršćanstva... Njihov gubitak je bio teško pogođen i pojačao je strah da slična sudbina čeka i Evropu.<ref>Lewis, Bernard, ''Islam and the West'' Oxford University Press, str. 13, (1993)</ref></blockquote> Za islamiste je primarna prijetnja Zapada više kulturna nego politička ili ekonomska. Kulturna zavisnost lišava čovjeka vjere i identiteta te tako uništava islam i islamsku zajednicu (''[[ummet]]'') daleko efikasnije nego politička vladavina.<ref name="Haddad/Esposito1">Haddad/Esposito str. xvi</ref> === Snaga politike identiteta === Islamizam opisuje Graham E. Fuller kao dio [[politika identiteta|politike identiteta]], tačnije vjerski orijentiranog nacionalizma koji je nastao u Trećem svijetu u sedamdesetim godinama dvadesetog vijeka: "[[hinduistički nacionalizam|hinduizam u preporodu]] u Indiji, [[vjerski cionizam]] u Izraelu, [[Uzroci građanskog rata u Šri Lanki|militantni budizam u Šri Lanki]], oživljeni [[nacionalizam Sika|sikhski nacionalizam]] u regiji [[Pandžab (regija)|Pandžab]], '[[teologija oslobođenja]]' [[katoličanstvo|katoličanstva]] u Latinskoj Americi i islamizam u muslimanskom svijetu."<ref>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), str. 70–71</ref> === Antikomunistički stavovi === {{Further|Antikomunizam}} Do kasnih šezdesetih godina dvadesetog vijeka, nesovjetske zemlje sa muslimanskom većinom izborile su svoju nezavisnost te su imale tendenciju da potpadnu pod jedan od dva hladnoratovska bloka – s "Naserovim Egiptom, baasističkom Sirijom i Irakom, Libijom Moamera Gadafija, Alžirom pod Ahmedom Ben Bellom i Houarijem Boumedienneom, [[Južni Jemen|Južnim Jemenom]] i Sukarnovom Indonezijom" usklađenim sa Moskvom.<ref>Kepel, ''Jihad'', 2002, str. 46</ref> Svjesni bliske povezanosti stanovništva sa islamom, "školski udžbenici šezdesetih godina u ovim zemljama trudili su se da uvjere djecu da je socijalizam jednostavno pravilno shvaćen islam."<ref>Kepel, ''Jihad'', 2002, str. 47</ref> [[Olivier Roy]] piše da je "neuspjeh 'arapskog socijalističkog' modela ... ostavio prostor za pojavu novih protestnih ideologija u dekonstruisanim društvima ..."<ref name=ORFPI1994:52>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: str. 52</ref> Gilles Kepel primjećuje da, kada je kolaps cijena nafte doveo do široko rasprostranjenih nasilnih i destruktivnih nereda od strane urbane sirotinje u Alžiru 1988. godine, ono što se moglo činiti kao prirodno otvaranje za ljevicu, umjesto toga bio je početak velikih pobjeda za islamističku stranku [[Islamski front spasa]] (FIS). Razlog za to je što su korupcija i ekonomska disfunkcija politika vladajuće stranke [[socijalizam Trećeg svijeta|socijalizma Trećeg svijeta]] (FNL) "u velikoj mjeri diskreditirali" rječnik socijalizma.<ref>Kepel, ''Jihad'', 2002, str. 160–1</ref> U [[postkolonijalizam|postkolonijalnoj]] eri mnogim državama s muslimanskom većinom, poput Indonezije, Egipta, Sirije i Iraka, vladali su autoritarni režimi u kojima su decenijama često kontinuirano dominirali isti pojedinci ili njihovi kadrovi. Istovremeno, vojska je igrala značajnu ulogu u odlukama vlasti u mnogim od tih država ([[Duboka država u Turskoj|prevelika uloga vojske]] mogla se vidjeti i u demokratskoj Turskoj).<ref name="Wi">''The History of the Modern Middle East'' by William L. Cleveland and Martin Bunton, 2008, str. 371.</ref> Autoritarni režimi, podržani vojskom, poduzeli su dodatne mjere kako bi ućutkali ljevičarske opozicijske snage, često uz pomoć stranih sila. Ućutkivanje ljevičarske opozicije lišilo je mase kanala za izražavanje svojih ekonomskih pritužbi i frustracija zbog nedostatka demokratskih procesa.<ref name="Wi"/> Zbog toga su u [[Posthladnoratovska era|posthladnoratovskoj eri]] islamistički pokreti zasnovani na civilnom društvu, poput Muslimanskog bratstva, bili jedine organizacije sposobne da pruže puteve za protest.<ref name="Wi"/> Ta dinamika ponovila se nakon što su države prošle kroz [[demokratizacija|demokratsku tranziciju]]. U Indoneziji su određene sekularne političke stranke doprinijele donošenju vjerskih podzakonskih akata kako bi se suprotstavile popularnosti islamističke opozicije.<ref>{{cite web |url=https://www.thejakartapost.com/news/2018/11/19/politicel-parties-clash-over-šerijat-based-bylaws.html |title=Political parties clash over šerijat-based bylaws |work=The Jakarta Post |access-date=6. 3. 2021 |archive-date=11. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411130737/https://www.thejakartapost.com/news/2018/11/19/politicel-parties-clash-over-šerijat-based-bylaws.html |url-status=live }}</ref> U Egiptu, tokom kratkog perioda [[Predsjednički izbori u Egiptu 2012.|demokratskog eksperimenta]], Muslimansko bratstvo je preuzelo zamah tako što je bilo najkohezivniji politički pokret među opozicijom.<ref>The Unbreakable Muslim Brotherhood: Grim Prospects for a Liberal Egypt, by [[Eric Trager]], ''Foreign Affairs'', 2011.</ref> == Utjecaj == [[Datoteka:Tahar Djaout 1980.jpg|mini|Alžirskog [[sekularizam|sekularističkog]] novinara [[Tahar Djaout|Tahara Djaouta]] ubila je [[Oružana islamska grupa Alžira]] 1993. godine.]] Malo posmatrača osporava ogroman utjecaj islamizma unutar [[Muslimanski svijet|muslimanskog svijeta]].<ref name="murphy-160">Murphy, Caryle, ''Passion for Islam'', (c. 2002), p. 160</ref><ref name="cook">Cook, Michael, ''The Koran: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, (2000)</ref><ref name="murphy-161">Murphy, Caryle, ''Passion for Islam: Shaping the Modern Middle East: the Egyptian Experience'', Scribner, (c. 2002), p. 161</ref> Nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]], politički pokreti zasnovani na liberalnoj ideologiji slobodnog izražavanja i demokratske vladavine predvodili su opoziciju u drugim dijelovima svijeta, poput Latinske Amerike, istočne Evrope i mnogih dijelova Azije. Međutim, "jednostavna je činjenica da politički islam trenutno vlada [približno 2002–2003] kao najmoćnija ideološka sila širom današnjeg muslimanskog svijeta".<ref>Fuller, ''The Future of Political Islam'', (2003), p. 67</ref><ref>Referring to the success of radical transnational Islamism and specifically the party [[Hizb ut-Tahrir]], [[Zeyno Baran]] writes that "all religions have radicals, but in contemporary Islam the radicals have become the mainstream, and the moderates are pushed to the sides of the debate." (source: {{cite web |last1=Baran |first1=Zeyno |url=http://www.bits.de/public/documents/US_Terrorist_Attacks/Hizbut-ahrirIslam'sPoliticalInsurgency.pdf |title=Hizb ut-Tahrir: Islam's Political Insurgency |publisher=Nixon Center |date=decembar 2004 |access-date=30. 3. 2016 |page=13 |ref=ZBHTIPI2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210214407/http://www.bits.de/public/documents/US_Terrorist_Attacks/Hizbut-ahrirIslam%27sPoliticalInsurgency.pdf |archive-date=10. 12. 2015 |url-status=dead }})</ref> Snaga islamizma također proizlazi iz snage [[religioznost]]i općenito u muslimanskom svijetu. U poređenju s drugim društvima širom svijeta, "ono što je zapanjujuće u islamskom svijetu jeste da [...] se čini da je u njega najmanje prodrla [[ireligioznost]]".<ref name="cook-43"/> Tamo gdje drugi narodi mogu tražiti odgovore od fizičkih ili društvenih nauka u oblastima za koje su njihovi preci smatrali da ih je najbolje prepustiti svetim spisima, u muslimanskom svijetu religija je postala sveobuhvatnija, a ne manje obuhvatna, jer su "u posljednjih nekoliko decenija upravo fundamentalisti sve više predstavljali vrhunac" muslimanske kulture.<ref name="cook-43">Cook, Michael, ''The Koran: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, (2000), p.42-3</ref> Godine 2009., njemačka novinarka Sonja Zekri opisala je islamiste u Egiptu i drugim muslimanskim zemljama kao "izuzetno utjecajne. [...] Oni određuju kako će se neko oblačiti, šta će jesti. U tim oblastima, oni su nevjerovatno uspješni. [...] Čak i ako islamisti nikada ne dođu na vlast, oni su transformirali svoje zemlje."<ref name="qantara">{{cite web |url=http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-476/_nr-924/i.html |title=The Islamism Debate: God's Counterculture |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403133042/http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-476/_nr-924/i.html |archive-date=3. 4. 2008 |author=Sonja Zekri |author-link=Sonja Zekri |work=Süddeutsche Zeitung |date=2008 |translator=Phyllis Anderson}}</ref> Politički islamisti opisani su kao oni koji se "takmiče na demokratskom javnom trgu u mjestima poput [[Turska|Turske]], [[Tunis]]a, [[Malezija|Malezije]] i [[Indonezija|Indonezije]]".<ref>Farr, Thomas F. "Islam's Way to Freedom", ''First Things'', November 2008, pp. 24–28 [26]</ref> == Vrste == Islamizam nije jedinstven pokret i poprima različite oblike te obuhvata širok raspon strategija i taktika prema vlastima koje su na pozicijama – "uništenje, opozicija, kolaboracija, ravnodušnost"<ref name=ORFPI1994:24/> – ne zato (ili ne samo zato) zbog razlika u mišljenjima, već zato što varira kako se okolnosti mijenjaju.<ref name=ORFPI1994:109>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 109</ref><ref name="Valbjørn-POMEPS"/>^p.&nbsp;54 Umjereni i reformistički islamisti koji prihvataju demokratski proces i djeluju unutar njega uključuju stranke poput tuniskog [[Pokret Ennahda|Pokreta Ennahda]]. Neki islamisti mogu biti vjerski [[populizam|populisti]] ili krajnja desnica.<ref name="k356">{{cite journal | last1=Barton | first1=Greg | last2=Yilmaz | first2=Ihsan | last3=Morieson | first3=Nicholas | title=Religious and Pro-Violence Populism in Indonesia: The Rise and Fall of a Far-Right Islamist Civilisationist Movement | journal=Religions | volume=12 | issue=6 | date=29. 5. 2021 | issn=2077-1444 | doi=10.3390/rel12060397 | doi-access=free | page=397}}</ref> Pakistanski [[Džemat-e-islami (Pakistan)|Džemat-e-islami]] u osnovi je društveno-politička i "[[avangardna stranka]]" koja djeluje unutar pakistanskog demokratskog političkog procesa, ali je također stjecao politički utjecaj putem vojnih državnih udara u prošlosti.<ref name=ORFPI1994:24/> Druge islamističke grupe, poput [[Hezbollah]]a u [[Liban]]u i [[Hamas]]a u [[Palestina|Palestini]], tvrde da učestvuju u demokratskom i političkom procesu, kao i u oružanim napadima putem svojih moćnih paravojnih krila. [[Džihadizam|Džihadističke]] organizacije poput [[El-Kaida|el-Kaide]] i [[Egipatski islamski džihad|Egipatskog islamskog džihada]], kao i grupe poput [[talibani|talibana]], u potpunosti odbacuju demokratiju, smatrajući je oblikom ''[[kufur|kufra]]'' (nevjerstva), i pozivaju na [[ofanzivni džihad]] na vjerskoj osnovi. Još jedna velika podjela unutar islamizma postoji između onoga što je [[Graham E. Fuller]] opisao kao ''konzervativne'' "čuvare tradicije" ([[selefizam|selefije]], poput onih u [[vehabizam|vehabijskom]] pokretu) i ''revolucionarnu'' "avangardu promjene i islamske reforme", čije je središte [[Muslimansko bratstvo]].<ref name="Fuller, 2003 pp. 194">Fuller, ''The Future of Political Islam'', (2003), pp. 194–95</ref> [[Olivier Roy (profesor)|Olivier Roy]] tvrdi da je "[[suniti|sunitski]] [[panislamizam]] doživio značajan pomak u drugoj polovini dvadesetog vijeka" kada je pokret Muslimansko bratstvo, sa svojim fokusom na islamizaciju [[panarabizam|panarabizma]], zasjenjen [[selefizam|selefijskim]] pokretom, s njegovim naglaskom na "šerijatu, a ne na izgradnji islamskih institucija".<ref>Roy, Olivier, ''The Politics of Chaos in the Middle East'', Columbia University Press, (2008), pp. 92–93</ref> Nakon [[Arapsko proljeće|Arapskog proljeća]] (počevši od 2011. godine), Roy je opisao islamizam kao "sve više međuzavisan" s demokratijom u većem dijelu [[Arapski svijet|arapskog muslimanskog svijeta]], tako da "nijedno sada ne može preživjeti bez drugog." Iako sama islamistička politička kultura možda nije demokratska, islamistima su potrebni demokratski izbori kako bi održali svoj legitimitet. Istovremeno, njihova popularnost je tolika da se nijedna vlada koja isključuje glavne islamističke grupe ne može nazvati demokratskom.<ref name="foreignpolicy1"/> Tvrdeći da su razlike između "radikalnog i umjerenog" ili "nasilnog i miroljubivog" islamizma bile "previše pojednostavljene", približno 2017. godine, naučnik Morten Valbjørn predložio je ove "znatno sofisticiranije tipologije" islamizma:<ref name="Valbjørn-POMEPS">{{cite web |last1=Valbjørn |first1=Morten |title=Bringing the 'Other Islamists' back in: Sunni and Shia Islamism(s) in a sectarianized new Middle East |url=https://pomeps.org/bringing-the-other-islamists-back-in-sunni-and-shia-islamisms-in-a-sectarianized-new-middle-east |website=POMEPS, Project on Middle East Political Science |publisher=Elliott School of International Affairs |access-date=27. 1. 2023 |date=c. 2017}}</ref> {{blockquote| * otporni / revolucionarni / reformistički islamizam,<ref name="Robinson, 2007">Robinson, Glenn E. (2007). "The battle for Iraq: Islamic insurgencies in comparative perspective". Third World Quarterly, vol. 28, no. 2, pp. 261–273.</ref> * islah-ihvanistički / džihadsko-ihvanistički / islah-selefijski / džihadsko-selefijski islamizam,<ref name="Utvik, 2011">Utvik, Bjørn Olav (2011). Islamismen, Oslo: Unipub.</ref> * reformistički / revolucionarni / društveni / duhovni islamizam,<ref name="Yavuz, 2003">Yavuz, M. Hakan (2003). Islamic Political Identity in Turkey, Oxford: Oxford University Press.</ref> * islamizam Trećeg svijeta / neo-islamizam Trećeg svijeta,<ref name="Strindberg and Wärn, 2005">Strindberg, Anders & Mats Wärn (2005). "Realities of Resistance: Hizballah, the Palestinian rejectionists, and el-Qa'ida compared". Journal of Palestine Studies, vol. 34, no. 3, pp. 23–41.</ref> * statistički / nestatistički islamizam,<ref name="Volpi-and-Stein-2015">Volpi, Frédéric & Ewan Stein (2015). "Islamism and the state after the Arab uprisings: Between people power and state power". Democratization, vol. 22, no. 2, pp. 276–293.</ref> * selefijsko-džihadistički / ihvanistički islamizam,<ref name="Lynch, 2010">Lynch, Marc (2010). "Islam Divided Between 'Salafi-jihad' and the 'Ikhwan'". Studies in Conflict & Terrorism, vol. 33, no. 6, pp. 467–487.</ref> ili * mejnstrim / iredentistički džihadistički / doktrinarni džihadistički islamizam.<ref name="Gerges, 2005">Gerges, Fawaz (2005). The Far Enemy : why jihad went global, Cambridge: Cambridge University Press.</ref>}} === Umjereni i reformistički islamizam === {{See also|Islamska demokratija}} Tokom osamdesetih i devedesetih godina dvadesetog vijeka, glavni umjereni islamistički pokreti poput [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] i Ennahde bili su isključeni iz demokratskog političkog učešća. Barem djelimično iz tog razloga, islamisti su pokušali svrgnuti vladu u [[Alžirski građanski rat|Alžirskom građanskom ratu]] (1991–2002) i vodili su [[terorizam u Egiptu|terorističku kampanju u Egiptu]] tokom devedesetih. Ti pokušaji su slomljeni i u dvadeset prvom vijeku islamisti su se sve više okretali nenasilnim metodama,<ref name="Is">{{cite journal |url=http://carnegieendowment.org/files/pb40.hamzawy.FINAL.pdf |title=The Key to Arab Reform: Moderate Islamists |journal=Carnegie Endowment for Peace |pages=2 |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004005113/https://carnegieendowment.org/files/pb40.hamzawy.FINAL.pdf |url-status=live }}</ref> a "umjereni islamisti" sada čine većinu savremenih islamističkih pokreta.<ref name="Ham"/><ref name="Fuller, 2003 pp. 194"/><ref name="Om">Moussalli, Ahmad S. ''Islamic democracy and pluralism''. from Safi, Omid. ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism''. Oneworld Publications, 1 April 2003.</ref> Među nekim islamistima, demokratija je usklađena s islamom pomoću ''[[šura|šure]]'' (konsultacije). Tradicija po kojoj se vladar konsultuje smatra se [[sunet]]om islamskog poslanika [[Muhammed]]a,<ref name="Om"/><ref>{{cite web|url=http://www.alhewar.com/SadekShura.htm|title=The Shura Principle in Islam – by Sadek Sulaiman|website=alhewar.com|access-date=4. 12. 2017|archive-date=24. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724034351/http://www.alhewar.com/SadekShura.htm|url-status=live}}</ref><ref>Esposito, J. & Voll, J., 2001, Islam and Democracy, ''Humanities'', Volume 22, Issue 6</ref> (''Medžlis aš-šura'' je uobičajen naziv za zakonodavna tijela u islamskim zemljama). Među različitim ciljevima, strategijama i ishodima "umjerenih islamističkih pokreta" jeste formalno napuštanje njihove prvobitne vizije provođenja ''[[šerijat]]a'' (također nazvano [[postislamizam]]) – što je učinio [[Pokret Ennahda]] u Tunisu<ref>{{Cite news|url=https://www.wilsoncenter.org/article/ennahda-gives-political-islam|title=Ennahda is "Leaving" Political Islam|date=20. 5. 2016|work=Wilson Center|access-date=23. 8. 2017|archive-date=24. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824012939/https://www.wilsoncenter.org/article/ennahda-gives-political-islam|url-status=live}}</ref> i [[Stranka prosperitetne pravde]] (PKS) u Indoneziji.<ref name="Al">El-Hamdi, Ridho. (2017). ''Moving towards a Normalised Path: Political Islam in Contemporary Indonesia''. JURNAL STUDI PEMERINTAHAN (JOURNAL OF GOVERNMENT & POLITICS). Vol. 8 No. 1, February 2017. p. 53, 56–57, 62.</ref> Drugi, poput Nacionalnog kongresa Sudana, uveli su šerijat uz podršku bogatih, konzervativnih država (prvenstveno Saudijske Arabije).<ref name="Human Rights Watch Report">{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports/1994/sudan/ |work=Human Rights Watch Report |date=novembar 1994 |volume=6 |issue=9 |title=SUDAN: "IN THE NAME OF GOD", Repression Continues in Northern Sudan |access-date=2. 12. 2016 |archive-date=5. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005172932/https://www.hrw.org/reports/1994/sudan/ |url-status=live }}</ref><ref name="Fuller, Graham E. 2003 p. 108">Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p. 108</ref> Prema jednoj teoriji – "uključivanje-umjerenost" – međuzavisnost političkog ishoda sa strategijom znači da što islamisti postaju umjereniji, to je vjerovatnije da će biti politički uključeni (ili nesputani); i što je vlada susretljivija, to islamisti postaju manje "ekstremni".<ref>Pahwa, Sumita (2016). ''Pathways of Islamist adaptation: the Egyptian Muslim Brothers' lessons for inclusion moderation theory''. Democratization, Volume 24, 2017 – Issue 6. pp. 1066–1084.</ref> Prototip usklađivanja islamističkih načela u okvirima moderne države bio je "[[Turski model (politika)|turski model]]", zasnovan na očiglednom uspjehu vladavine turske [[Stranka pravde i razvoja (Turska)|Stranke pravde i razvoja]] (AKP) predvođene [[Recep Tayyip Erdoğan|Recepom Tayyipom Erdoğanom]].<ref>{{cite web |url=http://carnegieendowment.org/2011/12/19/can-turkish-model-gain-traction-in-new-middle-east |title=Can the Turkish Model Gain Traction in the New Middle East? |author1=Sinan Ülgen |author2=Marwan Muasher |author3=Thomas de Waal |author4=Thomas Carothers |work=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |date=19. 12. 2011 |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=30. 11. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130043236/http://carnegieendowment.org/2011/12/19/can-turkish-model-gain-traction-in-new-middle-east |url-status=dead }}</ref> Turski model se, međutim, "urušio" nakon [[Protesti u Turskoj 2013.|čistke i kršenja demokratskih načela od strane Erdoğanovog režima]].<ref name=surreal>{{cite journal|last=de Bellaigue|first=Christopher|title=Turkey: 'Surreal, Menacing…Pompous'|journal=New York Review of Books|date=19. 12. 2013|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/dec/19/turkey-surreel-menacing-pompous/?pagination=false|access-date=12. 12. 2013|archive-date=17. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717145313/http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/dec/19/turkey-surreel-menacing-pompous/?pagination=false|url-status=live}}</ref><ref name="NYT-23-7-16">{{cite news|last1=Akyol|first1=Mustafa|title=Who Was Behind the Coup Attempt in Turkey?|url=https://www.nytimes.com/2016/07/22/opinion/who-was-behind-the-coup-attempt-in-turkey.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2016/07/22/opinion/who-was-behind-the-coup-attempt-in-turkey.html |archive-date=3. 1. 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=23. 7. 2016|work=The New York Times|date=22. 7. 2016}}{{cbignore}}</ref> Kritičari tog koncepta – koji uključuju i islamiste koji odbacuju demokratiju i antiislamiste – smatraju da su islamističke težnje u osnovi nekompatibilne s demokratskim načelima. === Selefijski pokret === {{Main|Selefizam}} [[Datoteka:Ansar Dine Rebels - VOA.jpg|mini|Grupa [[Ansar Dine]], selefijska islamistička grupa koja je djelovala između 2012. i 2017. godine, nastojala je nametnuti apsolutni [[šerijat]] širom [[Mali]]ja.]] Savremeni [[selefizam|selefijski pokret]] ponekad se opisuje kao vrsta islamizma, a ponekad kao drugačija škola islama,<ref name=ORFPI1994:35>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 35</ref> na primjer kao "faza između fundamentalizma i islamizma".<ref name=ORFPI1994:31>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 31</ref> Prvobitno reformistički pokret Džemaluddina el-Afganija, Muhameda Abduhua i Rašida Rize (Rašid Rida), koji je odbacio [[marabutizam]] (sufizam), uspostavljene škole [[fikh]]a i zahtijevao individualno tumačenje (''[[idžtihad]]'') Kur'ana i [[sunet]]a;<ref name=ORFPI1994:32-33>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 32-33</ref> evoluirao je u pokret koji je prigrlio konzervativne doktrine srednjovjekovnog [[hanbelijski mezheb|hanbelijskog]] teologa [[Ibn Tejmije|Ibn Tejmijje]]. Iako sve selefije vjeruju da islam pokriva svaki aspekt života, da se šerijatski zakon mora temeljito provoditi i da se hilafet mora ponovo stvoriti kako bi vladao muslimanskim svijetom, oni se razlikuju po strategijama i prioritetima, koji uglavnom spadaju u tri grupe: * "[[Politički kvijetizam u islamu|Kvijetistička]]" škola zagovara islamizaciju kroz propovijedanje, obrazovanje masa o [[šerijat]]u i "pročišćavanje" vjerskih praksi, ignorišući pritom vladu. * Aktivistički (ili ''haraki'') [[selefijski islamizam|selefijski aktivizam]] podstiče političko učešće – suprotstavljanje vladinim kreditima s kamatama ili normalizaciji odnosa s Izraelom itd. Od 2013. godine, ova škola čini većinu selefizma.<ref name=jof>George Joffé, ''Islamist Radicalisation in Europe and the Middle East: Reassessing the Causes of Terrorism'', p. 317. London: [[I.B. Tauris]], 2013.</ref> Selefijske političke stranke u [[Muslimanski svijet|muslimanskom svijetu]] uključuju egipatsku [[Stranka El-Nour|Stranku El-Nour]], jemensku [[Stranka El-Islah (Jemen)|Stranku El-Islah]] i bahreinsko [[El-Asalah|Društvo El-Asalah]]. * [[Selefijski džihadizam]] (pogledajte ispod) inspirisan je ideologijom [[Sejid Kutb|Sejida Kutba]] ([[kutbizam]], pogledajte ispod) i smatra sekularne institucije neprijateljem islama, zagovarajući revoluciju kako bi se utro put za uspostavljanje novog [[hilafet]]a.<ref name="Mo">Mohie-Eldin, Fatima. ''The Evolution of Salafism: A History of Salafi Doctrine''. El-Noor, Fall 2015. pp. 44–47.</ref> {{anchor|Militant Islamism}} === Militantni islamizam i džihadizam === {{main|Džihadizam}} {{see also|Islamski terorizam|Islamski ekstremizam}} ==== Kutbizam ==== {{main|Kutbizam}} [[Kutbizam]] se odnosi na [[džihadizam|džihadističku]] ideologiju koju je formulirao [[Sejid Kutb]] (utjecajna ličnost [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] u [[Egipat|Egiptu]] tokom pedesetih i šezdesetih godina dvadesetog vijeka). Kutbizam je tvrdio ne samo da je šerijat suštinski za islam, već da, s obzirom na to da nije na snazi, islam zapravo nije ni postojao u muslimanskom svijetu, koji se nalazio u ''džahilijetu'' (stanju predislamskog neznanja). Kako bi se ispravila ta situacija, on je poticao na dvostruki napad: 1) propovijedanje radi preobraćenja i 2) džihad radi prisilnog eliminisanja "struktura" ''džahilijeta''.<ref>''Muslim extremism in Egypt: the prophet and pharaoh'' by Gilles Kepel, pp. 55–6</ref> Odbrambeni džihad protiv ''džahilijetskih'' muslimanskih vlada ne bi bio dovoljan. "Istina i laž ne mogu koegzistirati na ovoj Zemlji", pa je bio potreban ofanzivni džihad da bi se ''džahilijet'' eliminisao ne samo iz islamske domovine već i s lica Zemlje.<ref name="SOAGE-2009-192">{{cite journal |last1=SOAGE |first1=ANA BELÉN |title=Islamism and Modernity: The Political Thought of Sejid Kutb |journal=Totalitarian Movements and Political Religions |date=juni 2009 |volume=10 |issue=2 |page=192 |doi=10.1080/14690760903119092 |s2cid=144071957 |url=https://www.researchgate.net/publication/232945375 |access-date=9. 3. 2021}}</ref> Uz to, bila bi potrebna i budnost protiv zapadnih i jevrejskih zavjera protiv islama.<ref name="carlisle.army.mil">{{cite journal |url=http://strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/parameters/Articles/07spring/eikmeier.pdf |title=Kutbism: An Ideology of Islamic-Fascism | archive-url=https://web.archive.org/web/20170211205245/http://strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/parameters/Articles/07spring/eikmeier.pdf |archive-date=11. 2. 2017 |author=Dale C. Eikmeier |journal=[[Parameters (journal)|Parameters]] |date=Spring 2007 |pages=85–98}}</ref><ref name="Ha">{{cite web |author=Hassan, Hassan |date=13. 6. 2016 |url=https://carnegieendowment.org/research/2016/12/the-sectarianism-of-the-islamic-state-ideologicel-roots-and-political-context?lang=en |title=The Sectarianism of the Islamic State: Ideological Roots and Political Context |work=Carnegie Endowment for Peace |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=29. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029150445/https://carnegieendowment.org/2016/06/13/sectarianism-of-islamic-state-ideologicel-roots-and-political-context-pub-63746 |url-status=live }}</ref> Iako je Kutb pogubljen prije nego što je uspio u potpunosti artikulisati svoju ideologiju,<ref name="Ke">Kepel, ''Jihad'', 2002, p. 31</ref> njegove ideje su se širile i nadograđivale od strane kasnijih generacija, među kojima su bili [[Abdulah Jusuf Azam]] i [[Ayman el-Zawahiri]], koji je bio učenik Kutbovog brata [[Muhamed Kutb|Muhameda Kutba]], a kasnije je postao mentor [[Osama bin Laden|Osami bin Ladenu]].<ref>Sageman, Marc, ''Understanding Terror Networks'', University of Pennsylvania Press, 2004, p. 63</ref><ref>{{cite web|url=http://gemsofislamism.tripod.com/qutb_milest_influence_obl.html|title=How Did Sejid Kutb Influence Osama bin Laden?|access-date=26. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017060150/http://gemsofislamism.tripod.com/qutb_milest_influence_obl.html|archive-date=17. 10. 2010|url-status=dead}}</ref> El-Zawahiri je pomogao u prenošenju priča o "čistoći Kutbovog karaktera" i progonu koji je pretrpio, te je odigrao veliku ulogu u normalizaciji ofanzivnog džihada među Kutbovim sljedbenicima.<ref>Wright, ''Looming Tower'', 2006, p. 32-59</ref> ==== Selefijski džihadizam ==== {{Main|Selefijski džihadizam}} [[Selefijski džihadizam]] ili revolucionarni selefizam<ref>{{Cite journal |last1=Amghar |last2=Cavatorta |first1=Samir |first2=Francesco |date=17. 3. 2023 |title=Salafism in the contemporary age: Wiktorowicz revisited |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11562-023-00524-x |journal=Contemporary Islam |volume=17 |issue=2 |doi=10.1007/s11562-023-00524-x |via=Springer |page=3 |access-date=7. 5. 2023 |archive-date=8. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508090448/https://link.springer.com/article/10.1007/s11562-023-00524-x |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> postao je istaknut tokom osamdesetih godina dvadesetog vijeka kada su [[Osama bin Laden]] i hiljade drugih militantnih muslimana došli iz cijelog muslimanskog svijeta kako bi se ujedinili protiv [[Sovjetsko-afganistanski rat|Sovjetskog Saveza nakon što je on izvršio invaziju na Afganistan]].<ref name="By"/><ref name="deneoux">Deneoux, Guilain (June 2002). "The Forgotten Swamp: Navigating Political Islam". ''Middle East Policy''. pp. 69–71."</ref><ref name="BLivesey">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |title=The Salafist movement by Bruce Livesey |publisher=PBS Frontline |date=2005 |access-date=24. 10. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628202818/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/special/sala.html |archive-date=28. 6. 2011 |url-status=live}}</ref><ref name=Kramer2003>{{cite journal |url=http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists |title=Coming to Terms: Fundamentalists or Islamists? |author=Kramer, Martin |journal=[[Middle East Quarterly]] |date=Spring 2003 |volume=X |issue=2 |pages=65–77 |quote=French academics have put the term into academic circulation as 'jihadist-Salafism.' The qualifier of Salafism—an historical reference to the precursor of these movements—will inevitably be stripped away in popular usage. |access-date=15. 4. 2014 |archive-date=1. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101195913/http://www.meforum.org/541/coming-to-terms-fundamentalists-or-islamists |url-status=live }}</ref> Lokalni afganistanski muslimani ([[mudžahedin]]i) proglasili su džihad protiv Sovjeta i pomognuti su [[Operacija Ciklon|finansijskom, logističkom i vojnom podrškom]] od strane [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i Sjedinjenih Američkih Država, ali nakon što su sovjetske snage napustile Afganistan, to finansiranje i interes Amerike i Saudijske Arabije su prestali. Međunarodni dobrovoljci (koje je prvobitno organizovao [[Abdullah Azzam]]), trijumfovali su u pobjedi, daleko od umjerenog utjecaja doma i porodice, usred radikaliziranog utjecaja drugih militanata.<ref name=kepel-orig /> Želeći iskoristiti finansijsku, logističku i vojnu mrežu koja je bila razvijena<ref name="By">{{cite web |author=Byman, Daniel L |author2=Williams, Jennifer R. |date=24. 2. 2015 |url=https://www.brookings.edu/articles/isis-vs-el-qaeda-jihadisms-globel-civil-war/ |title=ISIS vs. Al Qaeda: Jihadism's global civil war |work=Brookings |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=21. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921200819/https://www.brookings.edu/articles/isis-vs-el-qaeda-jihadisms-globel-civil-war/ |url-status=live }}</ref> nastojali su nastaviti s vođenjem džihada i na drugim mjestima.<ref>Kepel, ''Jihad'', 2002, p.219-220</ref> Njihove nove mete, međutim, uključivale su Sjedinjene Američke Države – finansijera mudžahedina, ali "percipiranog kao najvećeg neprijatelja vjere", te vlade većinski muslimanskih država – percipirane kao otpadnike od islama.<ref name="kepel-orig">"Jihadist-Salafism" is introduced by Gilles Kepel, ''Jihad: The Trail of Political Islam'' (Harvard: Harvard University Press, 2002) pp. 219–222</ref><ref name=jihad-220>Kepel, ''Jihad'', 2002, p.220</ref> Selefijsko-džihadistička ideologija kombinovala je doslovna i tradicionalna tumačenja svetih spisa selefija, s promicanjem i vođenjem džihada protiv vojnih i [[terorizam|civilnih ciljeva]] u težnji za uspostavljanjem [[islamska država|islamske države]] i konačno novog [[hilafet]]a.<ref name="Ha"/><ref name="deneoux"/><ref name=kepel-orig/><ref>{{cite web |url=http://www.alarab.co.uk/?id=30798 |title=القطبية الإخوانية والسرورية قاعدة مناهج السلفية التكفيرية | archive-url=https://web.archive.org/web/20171205043603/http://www.alarab.co.uk/?id=30798 |archive-date=5. 12. 2017 |work=el-Arab Online}}</ref>{{NoteTag|Kao takav, selefijski džihadizam zamišlja islamističke ciljeve sličnima onima selefizma, umjesto tradicionalnog islamizma čiji je primjer Muslimansko bratstvo iz sredine 20. vijeka, a koje selefijski džihadisti smatraju pretjerano umjerenim i kojem nedostaje doslovno tumačenje svetih spisa.<ref name="KepelJihad">{{cite book |url = https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC |title = Jihad |access-date=24. 10. 2014 |isbn=978-1845112578 |last1=Kepel |first1= Gilles |last2 = Roberts |first2 = Anthony F. |year=2006 |publisher = Bloomsbury Publishing PLC }}</ref>}} Ostale karakteristike tog pokreta uključuju formalni proces polaganja ''[[Bej'a|bej'e]]'' (zakletve na vjernost) vođi (''emiru''), što je inspirisano [[hadis]]ima i ranom muslimanskom praksom i uključeno u vehabijsko učenje;<ref name="wright-12-12-16">{{cite magazine |last=Wright |first=Robin |title=AFTER THE ISLAMIC STATE |magazine=The New Yorker |date=12. 12. 2016 |url=http://www.newyorker.com/magazine/2016/12/12/after-the-islamic-state |access-date=9. 12. 2016 |archive-date=7. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161207140827/http://www.newyorker.com/magazine/2016/12/12/after-the-islamic-state |url-status=live }}</ref> kao i koncepte "bliskog neprijatelja" (vlade većinski muslimanskih država) i "dalekog neprijatelja" (Sjedinjene Američke Države i druge zapadne države). (Termin "bliski neprijatelj" skovao je [[Muhamed Abdul-Selam Feredž]], koji je vodio atentat na [[Anvar el-Sadat|Envera es-Sadata]] s [[Egipatski islamski džihad|Egipatskim islamskim džihadom]] (EIJ) 1981. godine.)<ref name="No">{{cite web |author=Noah, Timothy |date=26. 2. 2009 |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/chatterbox/2009/02/the_nearenemy_theory.html |title=The Near-Enemy Theory |work=Slate |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=26. 7. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726041454/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/chatterbox/2009/02/the_nearenemy_theory.html |url-status=live }}</ref> Termin "daleki neprijatelj" uvela je [[el-Kaida]] i formalno ga proglasila metom napada 1996. godine.<ref name="No"/><ref>{{cite web |url=https://www.thenationalnews.com/el-qaeda-grows-as-its-leaders-focus-on-the-near-enemy-1.342166 |title=Al Qaeda grows as its leaders focus on the 'near enemy' |work=The National |date=30. 8. 2013 |access-date=4. 12. 2017 |archive-date=29. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929145114/https://www.thenational.ae/el-qaeda-grows-as-its-leaders-focus-on-the-near-enemy-1.342166 |url-status=live }}</ref> Ideologija je doživjela svoj uspon tokom devedesetih godina dvadesetog vijeka kada je muslimanski svijet doživio brojne geopolitičke krize,<ref name="By" /> posebno [[Alžirski građanski rat]] (1991–2002), [[Rat u Bosni i Hercegovini]] (1992–1995) i [[Prvi čečenski rat]] (1994–1996). Unutar tih sukoba, politički islam često je djelovao kao mobilišući faktor za lokalne zaraćene strane, koje su zahtijevale finansijsku, logističku i vojnu podršku od el-Kaide, u zamjenu za aktivno širenje te ideologije.<ref name="By" /> Nakon [[Bombardovanja američkih ambasada 1998.|bombardovanja američkih ambasada 1998. godine]], [[Napadi 11. septembra 2001.|napada 11. septembra]] (2001.), [[Rat u Afganistanu (2001–2021)|invazije na Afganistan pod vodstvom SAD-a]] (2001.) i invazije na [[Rat u Iraku|Irak]] (2003.), selefijski džihadizam izgubio je svoj zamah, bivši razoren američkim antiterorističkim operacijama, što je kulminiralo [[Smrt Osame bin Ladena|bin Ladenovom smrću]] 2011. godine.<ref name="By" /> Nakon Arapskog proljeća (2011.) i kasnijeg [[Građanski rat u Siriji|Građanskog rata u Siriji]] (od 2011. do danas), ostaci franšize el-Kaide u Iraku obnovili su svoj kapacitet, brzo se razvivši u [[Islamska država|Islamsku državu]] Iraka i Levanta, šireći svoj utjecaj kroz zone sukoba u [[Regija MENA|regiji MENA]] i širom planete. Selefijski džihadizam čini manjinu savremenih islamističkih pokreta.<ref name="Economist27Jun15">{{cite news |title=Salafism: Politics and the puritanical |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21656189-islams-most-conservative-adherents-are-finding-politics-hard-it-beats |access-date=29. 6. 2015 |newspaper=[[The Economist]] |date=27. 6. 2015 |archive-date=28. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150628193924/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21656189-islams-most-conservative-adherents-are-finding-politics-hard-it-beats |url-status=live }}</ref> === Šiitski islamizam === {{Main|Islamistički šiizam}} Iako je većina istraživanja i izvještavanja o islamizmu ili političkom islamu bila usmjerena na sunitske islamističke pokrete,{{NoteTag|"Proučavanje islamističkih pokreta često je implicitno značilo proučavanje ''sunitskih'' islamističkih pokreta. ... većina studija [o islamizmu] bavi se različitim oblicima sunitskog islamizma, dok su 'ostali islamisti' – različite vrste šiitskih islamističkih grupa – dobili znatno manje pažnje..."<ref name="Valbjørn-POMEPS"/>}} islamizam postoji i u [[Dvanaestoimamci|dvanaestoimamskom]] [[šiizam|šiitskom islamu]] (drugoj po veličini grani islama koja čini približno 10% svih muslimana.{{NoteTag|85% šiitskih muslimana, koji čine 10–15% svih muslimana}}). Islamistički šiizam, poznat i kao šiitski islamizam, prvenstveno je, ali ne isključivo, {{NoteTag| Šiitske islamističke grupe postoje izvan ideologije Islamske Republike – na primjer, Muhamed Bakir el-Sadr i Islamska stranka Dawa u Iraku).<ref name="Valbjørn-POMEPS"/>}} povezan s mišlju ajatolaha [[Ruholah Homeini|Ruholaha Homeinija]], s [[Iranska revolucija|Islamističkom revolucijom]] koju je predvodio, [[Historija Islamske Republike Iran|Islamskom Republikom Iran]] koju je osnovao, te s vjersko-političkim aktivnostima i resursima te republike. U poređenju sa gore navedenim "Vrste" islamizma, [[homeinizam]] se razlikuje od [[vehabizam|vehabizma]] (koji ne smatra šiizam istinski islamskim), [[selefizam|selefizma]] (kako ortodoksnog tako i džihadističkog – šiiti ne smatraju neke od najistaknutijih [[selef (islam)|selefa]] dostojnim oponašanja) i reformističkog islamizma (Islamska Republika pogubila je više od 3.400 političkih neistomišljenika između juna 1981. i marta 1982. godine u procesu konsolidacije vlasti).<ref name=":1">{{Cite web |last=Rastyad Collective |title=Rastyad: online database concerning the 1981 Massacre in Iran |url=https://rastyad.com/en/home_en/ |access-date=25. 8. 2022 |website=Rastyad.com|archive-date=12. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812190357/https://rastyad.com/en/home_en/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Amsterdam |first=Universiteit van |date=21. 6. 2022 |title=Onderzoekers lanceren online database over de grootste massamoord uit de Iraanse geschiedenis |url=https://www.uva.nl/shared-content/faculteiten/nl/faculteit-der-geesteswetenschappen/nieuws/2022/06/onderzoekers-lanceren-online-database-over-de-grootste-massamoord-uit-de-iraanse-geschiedenis.html |access-date=25. 8. 2022 |website=Universiteit van Amsterdam |language=nl |archive-date=25. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925121545/https://www.uva.nl/shared-content/faculteiten/nl/faculteit-der-geesteswetenschappen/nieuws/2022/06/onderzoekers-lanceren-online-database-over-de-grootste-massamoord-uit-de-iraanse-geschiedenis.html |url-status=live }}</ref> Homeini i njegovi sljedbenici pomogli su u prevođenju djela Mevdudija i Kutba na perzijski jezik i bili su pod njihovim utjecajem, ali su se njihovi stavovi razlikovali od njihovih i stavova drugih sunitskih islamista po tome što su bili "više ljevičarski i više klerikalni":<ref name=ORFPI1994:2/> * više ljevičarski u propagandnoj kampanji koja je prethodila revoluciji, naglašavajući eksploataciju siromašnih od strane bogatih i muslimana od strane imperijalizma;<ref name=KEA1993:30>[[#KEA1993|Abrahamian, ''Khomeinism'', 1993]]: p.30</ref>{{NoteTag|Pored toga što je Iranu pružio direktan kanal za uključivanje u politiku arapsko-izraelskog sukoba, vojni i politički utjecaj Hezbollaha dobijao je na sve većoj važnosti, posebno kada je pozicija organizacije postala nesigurnija nakon smrti ajatolaha Homeinija u junu 1989.<ref>Ranstorp, ''Hizb'allah in Lebanon'', (1997) pp. 103, 126</ref> Radikalizam je također proizašao iz Homeinijevih pokušaja da se suprotstavi privlačnosti socijalizma/marksizma omladini islamskom verzijom radikalne populističke retorike i slikovitosti klasne borbe.<ref name=KEA1993:31>[[#KEA1993|Abrahamian, ''Khomeinism'', 1993]]: p.31</ref><ref name=KEA1993:47>[[#KEA1993|Abrahamian, ''Khomeinism'', 1993]]: p.47</ref> Rane radikalne vladine politike kasnije je napustila Islamska Republika.}} * više klerikalni u novoj postrevolucionarnoj državi, gdje su klerici imali kontrolu nad polugama vlasti ([[Vrhovni vođa Irana|vrhovni vođa]], [[Vijeće čuvara (Iran)|Vijeće čuvara]] itd., pod konceptom ''[[Vilajeti-fakih|Velajet-i fakih]]''.{{NoteTag|Zvanične historije i propaganda slavile su klerike (i nikada sekularne ličnosti poput Mohammada Mosaddegha) kao zaštitnike islama i Irana od imperijalizma i kraljevskog despotizma.<ref name=KEA1993:25-26>[[#KEA1993|Abrahamian, ''Khomeinism'', 1993]]: p.25-26</ref>}}). Homeini je bio "radikalni" islamista,<ref name=ORFPI1994:36>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p.36</ref> poput Kutba, a za razliku od Mevdudija. Vjerovao je da stranci, Jevreji i njihovi agenti kuju zavjeru "da nas drže nazadnima, da nas drže u našem sadašnjem jadnom stanju".<ref name=IaR1981:34>[[#IaR1981|Khomeini, ''Islamic Government'', 1981]]: p.34</ref> Oni koji su sebe nazivali muslimanima, ali su bili sekularni i naklonjeni vesternizaciji, nisu bili samo korumpirani ili zavedeni, već "agenti" zapadnih vlada, koji su pomagali u "pljačkanju" muslimanskih zemalja kao dio dugoročne zavjere protiv islama.<ref name="Khomeini (1981), p. 54">Khomeini (1981), p. 54</ref> Samo je vladavina islamskog pravnika, koji provodi šerijatsko pravo, stajala između te gnusote i pravde, i nije mogla čekati mirnu, postepenu tranziciju. Dužnost muslimana je da "unište" "sve tragove" bilo koje druge vrste vladavine osim istinske islamske uprave jer su to "sistemi [[kufur|nevjerstva]]".<ref name=IaR1981:48>[[#IaR1981|Khomeini, ''Islamic Government'', 1981]]: p.48</ref> "Problematične" grupe koje uzrokuju "korupciju u muslimanskom društvu" i štete "islamu i islamskoj državi" treba eliminisati baš kao što je [[Muhammed]] eliminisao Jevreje plemena [[Benu Kurejza|Benu Kurejze]].<ref name=IaR1981:89>[[#IaR1981|Khomeini, ''Islamic Government'', 1981]]: p.89</ref> Islamska revolucija za uspostavljanje "oblika vladavine koji želi islam" neće se završiti sa jednom islamskom državom u Iranu. Kada ta vlada "nastane, nijedna od vlada koje sada postoje u svijetu" neće joj se "moći oduprijeti"; one će "sve kapitulirati".<ref name=IaR1981:122>[[#IaR1981|Khomeini, ''Islamic Government'', 1981]]: p. 122</ref> ==== Vladajući islamski pravnik ==== [[Homeinizam|Homeinijev oblik islamizma]] bio je posebno jedinstven u svijetu jer je u potpunosti pomeo stari režim, stvorio novi režim s novim ustavom, novim institucijama i novim konceptom upravljanja (''[[Vilajeti-fakih|Velajet-i fakih]]''). Kao historijski događaj, promijenio je militantni islam od teme ograničenog utjecaja i interesa u temu s kojom su rijetki, bilo unutar ili izvan [[Muslimanski svijet|muslimanskog svijeta]], bili neupoznati.<ref name="Kepel, Jihad, 2002, p. 106">Kepel, ''Jihad'', 2002, p. 106</ref> Kako ga je prvobitno opisao u predavanjima svojim studentima, sistem "[[Islamska vlada (knjiga)|islamske vlade]]" bio je takav da će vodeći islamski pravnik provoditi šerijatski zakon – zakon koji "ima apsolutni autoritet nad svim pojedincima i islamskom vladom".<ref>Khomeini, ''Islamic Government'', 1981: p.56</ref> Pravnik se ne bi birao, a zakonodavno tijelo ne bi bilo potrebno jer je božanski zakon zahtijevao vladavinu pravnika, a "ne postoji nijedna tema u ljudskom životu za koju islam nije pružio uputstvo i uspostavio normu".<ref>Khomeini, Islamic Government, 1981: p.29-30, also p.44</ref> Bez tog sistema vladali bi nepravda, korupcija, rasipanje, eksploatacija i grijeh, a islam bi propadao. Taj plan otkriven je njegovim studentima i vjerskoj zajednici, ali nije bio široko publiciran.<ref>Abrahamian, ''Iran between two revolutions'', 1982: p.478-9</ref> Ustav Islamske Republike, napisan nakon revolucije, uključivao je zakonodavno tijelo i predsjednika, ali je cijelu vladu nadgledao "[[Vrhovni vođa Irana|vrhovni vođa]]" (pravnik čuvar). Islamistički šiizam bio je presudan za razvoj islamizma širom svijeta jer je iranski režim pokušao izvesti svoju revoluciju.<ref name="halliday">{{cite book |chapter=Revolution and World Politics |author=Fred Halliday |author-link=Fred Halliday |date=1999 |isbn=0-8223-2464-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3jCkXQRhHMgC&dq=%22export+of+revolution%22&pg=PA94 |title=Internationalism in Practice: Export of Revolution |pages=94–132 |publisher=Duke University Press |access-date=22. 3. 2023 |archive-date=2. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502221543/https://books.google.com/books?id=3jCkXQRhHMgC&dq=%22export+of+revolution%22&pg=PA94 |url-status=live }}</ref> Iako je islamistička ideologija prvobitno uvezena iz Muslimanskog bratstva, odnosi između Muslimanskog bratstva i Islamske Republike Iran pogoršali su se zbog iranskog učešća u Građanskom ratu u Siriji.<ref>{{Cite web|last=Persia|first=Track|date=15. 6. 2019|title=The historical relationship between the Iranian theocracy and Muslim Brothers in Egypt|url=https://www.trackpersia.com/historicel-relationship-iranian-theocracy-muslim-brothers-egypt/|access-date=17. 6. 2021|website=Track Persia|quote="Syrian war has been a turning point in the relations between the Iranian regime and the Muslim Brotherhood organisation, excluding its branches in Turkey and Hamas. Some of the Muslim Brothers have shown support to Syrian opposition groups against the dictatorship of the Syrian President Bashar el-Asad, Iran's close ally."|archive-date=30. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210530235155/https://www.trackpersia.com/historicel-relationship-iranian-theocracy-muslim-brothers-egypt/|url-status=dead}}</ref> Međutim, većinski [[Usulije|usulijski šiizam]] odbacuje ideju o islamističkoj državi u periodu [[Okultacija (islam)|okultacije Skrivenog Imama]].<ref name="Ghobadzadeh 1005–1027">{{Cite journal|last=Ghobadzadeh|first=Naser|date=decembar 2013|title=Religious secularity: A vision for revisionist political Islam|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0191453713507014|journal=Philosophy & Social Criticism|volume=39|issue=10|pages=1005–1027|doi=10.1177/0191453713507014|s2cid=145583418|issn=0191-4537|access-date=4. 5. 2022|archive-date=25. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225200500/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0191453713507014|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ==== Šiizam i Iran ==== Dvanaestoimamski šiitski muslimani žive uglavnom u otprilike pola tuceta zemalja raštrkanih po Bliskom istoku i južnoj Aziji.{{NoteTag| čineći većinu u zemljama kao što su Iran, Irak, Bahrein, Azerbejdžan,<ref name="Samadov-EAN-2022">{{cite news |last1=Samadov |first1=Bahruz |title=Will new Azerbaijani Islamist movement share the fate of its predecessors? |url=https://eurasianet.org/perspectives-will-new-azerbaijani-islamist-movement-share-the-fate-of-its-predecessors |access-date=27. 1. 2023 |agency=Eurasia Net |date=18. 7. 2022 |archive-date=6. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106203650/https://eurasianet.org/perspectives-will-new-azerbaijani-islamist-movement-share-the-fate-of-its-predecessors |url-status=live }}</ref> i značajne manjine u Afganistanu, Indiji, Kuvajtu, Libanu, Pakistanu, Kataru, Siriji, Saudijskoj Arabiji i Ujedinjenim Arapskim Emiratima.<ref name="BBC">{{cite web |title=Sunnis and Shia: Islam's ancient schism |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-16047709 |publisher=BBC News |access-date=27. 1. 2023 |date=4. 1. 2016 |archive-date=11. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011083116/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-16047709 |url-status=live }}</ref>}} Islamska Republika Iran postala je "de facto lider"<ref name="Bokhari-2013">{{cite book |last1=Bokhari |first1=Kamran |last2=Senzai |first2=Farid |title=Political Islam in the Age of Democratization |date=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |page=abstract |doi=10.1057/9781137313492_9 |isbn=9781137313492 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9781137313492_9 |access-date=27. 1. 2023 |archive-date=27. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127220152/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9781137313492_9 |url-status=live }}</ref> šiitskog svijeta zahvaljujući tome što je najveća država sa šiitskom većinom, što ima dugu historiju nacionalne kohezije i šiitske vladavine, što je mjesto prve i "jedine istinske"<ref name=ORFPI1994:168>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 168</ref> [[Iranska revolucija|islamističke revolucije]] (pogledajte odjeljak o historiji ispod) te što ima finansijske resurse velikog izvoznika nafte. Utjecaj Irana proširio se na kulturno-geografsko područje "iranoarapskog šiizma", uspostavljajući iransku regionalnu moć,{{NoteTag|"... revolucionarni šiitski pokret jedini je koji je preuzeo vlast putem istinske islamske revolucije; stoga se poistovjetio s iranskom državom, koja ga je koristila kao instrument u svojoj strategiji za stjecanje regionalne moći, iako mnoštvo šiitskih grupa odražava lokalne specifičnosti (u Libanu, Afganistanu ili Iraku) jednako koliko i frakcijske borbe Teherana."<ref name=ORFPI1994:2>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 2</ref>}} podržavajući "šiitske milicije i stranke izvan svojih granica",<ref name="BBC"/>{{NoteTag|Prema riječima knjige Jona Armajanija koja podržava Islamsku Republiku: "Iranska vlada je pokušala da se svrsta uz šiitske muslimane u raznim zemljama, poput Iraka i Libana, [ona] ... je iz principa pokušala religijski njegovati i politički mobilizirati te šiite, ne samo zbog želje iranske vlade da zaštiti Iran od vanjskih prijetnji."<ref name="ARMAJANI-2020">{{cite book |last1=ARMAJANI |first1=Jon |title=Shia Islam and Politics Iran, Iraq, and Lebanon |date=2020 |publisher=Lexington Books |page=abstract |url=https://rowman.com/ISBN/9781793621375/Shia-Islam-and-Politics-Iran-Iraq-and-Lebanon |access-date=27. 1. 2023 |archive-date=31. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131072639/https://rowman.com/ISBN/9781793621375/Shia-Islam-and-Politics-Iran-Iraq-and-Lebanon |url-status=live }}</ref>}} te ispreplićući pomoć svojim šiitima s njihovom "iranizacijom".<ref name=ORFPI1994:168/> Šiitski islamizam u Iranu bio je pod utjecajem sunitskih islamista i njihovih organizacija,<ref>{{Cite journal |last=Farhosh-van Loon |first=Diede |date=2016 |title=The Fusion of Mysticism and Politics in Khomeini's Quatrains |url=https://www.jstor.org/stable/10.5325/intejperslite.1.1.0059 |journal=International Journal of Persian Literature |volume=1 |issue=1 |pages=59–88 |doi=10.5325/intejperslite.1.1.0059 |jstor=10.5325/intejperslite.1.1.0059 |issn=2376-5739 |access-date=5. 6. 2022 |archive-date=28. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528095630/https://www.jstor.org/stable/10.5325/intejperslite.1.1.0059 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Khalaji|2009}} posebno [[Rašid Rida|Sejida Rashida Ride]],<ref name="Zhongmin 2013 23–28"/> [[Hasan el-Bana|Hassana el-Banne]] (osnivača organizacije [[Muslimansko bratstvo]]),{{sfn|Khalaji|2009}} [[Sejid Kutb|Sejida Kutba]],<ref>{{Citation|title=Shaykh al Fawzān Warns Against The Books of Sejid Quṭb {{!}} Shaykh Ṣāliḥ al Fawzān| date=2. 5. 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dOvKL2-BNIw|access-date=22. 4. 2021|archive-date=22. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422085022/https://www.youtube.com/watch?v=dOvKL2-BNIw|url-status=live}}</ref> [[Ebu-l-Ala el-Mevdudi|Abula A'la Mevdudija]],<ref name="Fuller-Future-120"/> ali je također opisan kao "različit" od islamizma sunitskog Muslimanskog bratstva, te je "više ljevičarski i više klerikalni",<ref name=ORFPI1994:2/> sa vlastitim historijskim utjecajima: ==== Historijske ličnosti ==== * [[Šejh]] [[Fazlulah Nuri]], klerik na dvoru dinastije Kadžar i vođa antikonstitucionalista tokom [[Perzijska ustavna revolucija|Perzijske ustavne revolucije od 1905. do 1911. godine]],<ref name="HERMANN-2013-430">{{cite journal |last1=HERMANN |first1=DENIS |title=Akhund Khurasani and the Iranian Constitutional Movement |journal=Middle Eastern Studies |date=maj 2013 |volume=49 |issue=3 |pages=430–453 |doi=10.1080/00263206.2013.783828 |jstor=23471080 |s2cid=143672216 |url=https://www.jstor.org/stable/23471080 |access-date=20. 4. 2023 |archive-date=5. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305220832/https://www.jstor.org/stable/23471080 |url-status=live }}</ref> koji je proglasio novi ustav suprotnim šerijatskom zakonu.<ref>Donzel, Emeri "van" (1994). ''Islamic Desk Reference''. ISBN 90-04-09738-4. pp. 285–286</ref> * [[Nevab Safavi]], student teologije koji je osnovao ''[[Fadajani islama|Fadajan-e islam]]'', nastojeći pročistiti islam u Iranu ubijanjem 'korumpiranih pojedinaca', tj. određenih vodećih intelektualnih i političkih ličnosti (uključujući bivšeg i tadašnjeg premijera).<ref name="Taheri, 1985 p.98">Taheri, ''The Spirit of Allah'', (1985), p. 98</ref> Nakon što je vlada slomila grupu, preživjeli članovi navodno su izabrali ajatolaha Homeinija za novog duhovnog vođu.<ref name=Moin-224>Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 224</ref><ref name=Taheri-187>Taheri, Amir, ''Spirit of Allah : Khomeini and the Islamic Revolution '', Adler and Adler c1985, p. 187</ref> * [[Ali Šarijati|Ali šerijatti]], neklerikalni "socijalistički šiit" koji je usvojio marksističke ideje u Francuskoj i imao znatan utjecaj na mlade Irance putem svog propovijedanja da [[Husejn ibn Ali|imam Husein]] nije bio samo sveta ličnost već originalni potlačeni (''mazlum''), a njegov ubica, sunitski Emevijski hilafet, "analog" tome kako je šah ugnjetavao moderni iranski narod.<ref>Kepel, ''Jihad'', 2002, pp. 107–8</ref> * [[Muhamed Bakir el-Sadr]], šiitski islamski učenjak u Iraku koji je kritikovao marksizam, socijalizam i kapitalizam te je pomogao u vođenju šiitske opozicije Baasističkom režimu Sadama Huseina prije nego što su ga oni pogubili. * [[Mahmud Talegani]], ajatolah i Homeinijev savremenik, bio je više ljevičarski nastrojen, tolerantniji i naklonjeniji demokratiji, ali manje utjecajan, iako je još uvijek imao znatan broj sljedbenika. Zbačen je s revolucionarnog rukovodećeg položaja<ref>Mackay, ''Iranians'', (1998), p. 291</ref> nakon što je upozorio da će se revolucionarno vodstvo "vratiti despotizmu".<ref>Keddie, ''Modern Iran'', (2006), p. 245</ref> == Objašnjenja za rast i popularnost islamizma == === Sociološka, ekonomska i politička === Neki zapadni politolozi smatraju nepromjenjivo društveno-ekonomsko stanje u muslimanskom svijetu glavnim faktorom. Olivier Roy smatra da "su društveno-ekonomske stvarnosti koje su održavale islamistički val još uvijek tu i da se neće promijeniti: siromaštvo, iskorijenjenost, krize vrijednosti i identiteta, propadanje obrazovnih sistema, opozicija Sjever-Jug i problem integracije imigranata u društva domaćina".<ref name=ORFPI1994:27>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 27</ref> ==== Humanitarni rad ==== Islamistički pokreti, poput [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]], "dobro su poznati po pružanju skloništa, obrazovne pomoći, besplatnih ili jeftinih medicinskih klinika, stambene pomoći studentima izvan grada, studentskih savjetodavnih grupa, olakšavanju jeftinih masovnih ceremonija vjenčanja kako bi se izbjegli izuzetno skupi zahtjevi za mirazom, po pružanju pravne pomoći, sportskih objekata i ženskih grupa." Sve se to vrlo povoljno može usporediti s nekompetentnim, neefikasnim ili nemarnim vladama čija je posvećenost socijalnoj pravdi ograničena na retoriku.<ref name=Fuller-Future-28>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p. 28</ref> ==== Ekonomska stagnacija ==== [[Arapski svijet]] – izvorno srce muslimanskog svijeta – pogođen je [[ekonomska stagnacija|ekonomskom stagnacijom]]. Naprimjer, procijenjeno je da je sredinom devedesetih godina dvadesetog vijeka izvoz [[Finska|Finske]], zemlje s pet miliona stanovnika, premašio izvoz cijelog arapskog svijeta od 260 miliona, isključujući prihode od nafte.<ref>''Commentary'', "Defeating the Oil Weapon", September 2002</ref> ==== Sociologija ruralne migracije ==== [[Demografska tranzicija]] (uzrokovana vremenskim jazom između smanjenja stope smrtnosti zbog medicinskog napretka i smanjenja stope fertiliteta) dovodi do rasta stanovništva koji premašuje mogućnosti obezbjeđivanja stanovanja, zapošljavanja, javnog prijevoza, kanalizacije i vode. U kombinaciji s ekonomskom stagnacijom, stvorene su [[urbana aglomeracija|urbane aglomeracije]] u Kairu, Istanbulu, Teheranu, [[Karači]]ju, [[Daka|Daki]] i [[Džakarta|Džakarti]], svaka s više od dvanaest miliona stanovnika, od kojih su milioni mladi i nezaposleni ili nedovoljno zaposleni.<ref name=Fuller-Future-68>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p. 68</ref> Takva demografija, otuđena od [[vesternizacija|vesterniziranih]] načina urbane elite, ali iskorijenjena iz udobnosti i pasivnijih tradicija sela iz kojih je potekla, razumljivo je povoljno naklonjena islamskom sistemu koji obećava bolji svijet<ref>Kepel, Gilles, ''Muslim extremism in Egypt: the prophet and Pharaoh'', Berkeley: University of California Press, (c2003), p. 218</ref> – ideologiji koja pruža "emocionalno poznatu osnovu za grupni identitet, solidarnost i isključenje; prihvatljivu osnovu za legitimitet i autoritet; odmah razumljivu formulaciju principa i za kritiku sadašnjosti i za program za budućnost."<ref>Lewis, Bernard, ''The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror'', (2003), p. 22</ref> Jedan američki antropolog u Iranu početkom sedamdesetih godina dvadesetog vijeka (prije revolucije), upoređujući "stabilno selo s novim urbanim sirotinjskim kvartom", otkrio je da su tamo gdje su "seljani uzimali religiju sa zadrškom, pa čak i ismijavali gostujuće propovjednike", stanovnici sirotinjskih kvartova – svi odreda nedavno razvlašteni seljaci – "koristili religiju kao zamjenu za svoje izgubljene zajednice, orijentisali društveni život oko džamije i sa žarom prihvatali učenja lokalnog mullahe."<ref>Goodell, 'The Elementary Structures of Political Life' (PhD dissertation, Columbia University, 1977); quoted in ''Iran Between Two Revolutions'' by Ervand Abrahamian, Princeton University Press, 1982 (p.426-84)</ref> [[Gilles Kepel]] također primjećuje da su se islamistički ustanci u Iranu i Alžiru, iako u razmaku od deset godina, poklopili s velikim brojem mladih koji su bili "prva generacija masovno naučena čitati i pisati, te su bili odvojeni od svojih ruralnih, nepismenih predaka kulturnim jazom koji je radikalna islamistička ideologija mogla iskoristiti". Njihovi "ruralni, nepismeni" roditelji bili su previše ukorijenjeni u tradiciji da bi se zanimali za islamizam, a njihova djeca su imala "veću vjerovatnoću da će dovesti u pitanje utopijske snove generacije iz sedamdesetih godina dvadesetog vijeka", ali su prigrlili revolucionarni politički islam.<ref name=Kepel-jihad-365>Kepel, ''Jihad'', p.365</ref> Olivier Roy također tvrdi da "nije slučajno što se Iranska revolucija dogodila upravo one godine kada je udio gradskog stanovništva u Iranu prešao granicu od 50%".<ref name=ORFPI1994:53>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p. 53</ref> i nudi statistiku kao podršku za druge zemlje (u Alžiru je 1990. godine stambeni prostor bio toliko pretrpan da je u prosjeku osam stanovnika živjelo u jednoj sobi, a 80% mladih od šesnaest do dvadeset devet godina i dalje je živjelo s roditeljima). "Stare klanske ili etničke solidarnosti, utjecaj starješina i porodična kontrola malo po malo blijede pred promjenama u društvenoj strukturi..."<ref name=ORFPI1994:54-5>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p.54-5</ref> Ova teorija implicira da će pad nepismenosti i ruralne emigracije značiti i pad islamizma. == Geopolitika == === Državno sponzorstvo === ==== Saudijska Arabija ==== {{See also|Međunarodno širenje konzervativnog sunitskog islama}} Počevši od sredine sedamdesetih godina dvadesetog vijeka, islamski preporod bio je finansiran izobiljem novca od saudijskog izvoza nafte.<ref>Kepel, Gilles, ''Jihad: on the Trail of Political Islam'', Belknap Press of Harvard University Press, (2002), pp. 69–75</ref> Desetine milijardi dolara "[[petroislam]]ske" darežljivosti dobijene od nedavno povećane cijene nafte finansirale su procijenjenih "90% troškova cijele vjere."<ref>Dawood el-Shirian, 'What Is Saudi Arabia Going to Do?' ''El-Hayat'', 19 May 2003</ref> Širom muslimanskog svijeta, vjerske institucije za ljude, kako mlade tako i stare, od dječijih [[medresa]] do visokih stipendija, primale su saudijska sredstva,<ref>Abou al Fadl, Khaled, ''The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists'', HarperSanFrancisco, 2005, pp. 48–64</ref> "knjige, studentske stipendije, istraživačke stipendije i džamije" (naprimjer, "više od hiljadu i pet stotina džamija izgrađeno je i plaćeno novcem dobijenim iz javnih saudijskih fondova u posljednjih pedeset godina"),<ref>Kepel, Gilles, ''Jihad: on the Trail of Political Islam'', Belknap Press of Harvard University Press, (2002), p. 72</ref> uz obuku u Kraljevini za propovjednike i učitelje koji su kasnije poučavali i radili na tim univerzitetima, u školama, džamijama itd.<ref>Nasr, Vali, ''The Shia Revival'', Norton, (2006), p. 155</ref> Finansiranje se također koristilo za nagrađivanje novinara i akademika koji su slijedili saudijsko strogo tumačenje islama; a izgrađeni su i satelitski kampusi širom Egipta za [[Univerzitet El-Azhar]], najstariji i najutjecajniji islamski univerzitet na svijetu.<ref>Murphy, Caryle, ''Passion for Islam'', (2002) p. 32</ref> Tumačenje islama koje je promovirano tim finansiranjem bio je strogi, konzervativni [[vehabizam]] zasnovan u Saudijskoj Arabiji ili [[selefizam]]. U svom najgrubljem obliku propovijedalo je da se muslimani ne bi trebali samo "uvijek suprotstavljati" nevjernicima "na svaki način", već bi ih trebali "mrziti zbog njihove religije... u ime Allaha", da je demokratija "odgovorna za sve užasne ratove dvadesetog vijeka", da su [[Šiizam|šiiti]] i drugi nevehabijski muslimani [[Otpadništvo u islamu|nevjernici]], itd.<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/report/speciel-reports/saudi-publications-hate-ideology-invade-american-mosques |title=Saudi Publications on Hate Ideology |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505190440/https://freedomhouse.org/report/speciel-reports/saudi-publications-hate-ideology-invade-american-mosques |archive-date=5. 5. 2019 |date=januar 2006}}</ref> Iako taj napor nikako nije preobratio sve, pa čak ni većinu muslimana na vehabijsko tumačenje islama, učinio je mnogo na potiskivanju umjerenijih lokalnih tumačenja, te je uspostavio saudijsko tumačenje islama kao "zlatni standard" religije u umovima nekih ili mnogih muslimana.<ref>{{cite web|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-25472708_ITM |title=An interview with Minister Mentor of Singapore, Lee Kuan Yew |publisher=Accessmylibrary.com |date=24. 9. 2004 |access-date=21. 4. 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090713151408/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-25472708_ITM |archive-date=13. 7. 2009 }}</ref> ==== Katar ==== {{Further|Muslimansko bratstvo}} Iako znatno manji Katar nije mogao obezbijediti isti nivo finansiranja kao Saudijska Arabija, on je također bio izvoznik nafte i sponzorisao je islamističke grupe. Katar je podržavao Muslimansko bratstvo u Egiptu čak i nakon [[Državni udar u Egiptu 2013.|svrgavanja režima Muslimanskog bratstva pod vodstvom Mohameda Morsija 2013. godine]], a katarski vladar šejh [[Tamim bin Hamad Al Thani]] osudio je državni udar.<ref name="Islam Hassan">{{cite journal|url=https://www.academia.edu/12696782|title=GCC's 2014 Crisis: Causes, Issues and Solutions|journal=Gulf Cooperation Council's Challenges and Prospects|author=Islam Hassan|date=31. 3. 2015|publisher=Al Jazeera Research Center|access-date=4. 6. 2015|archive-date=4. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904020157/http://www.academia.edu/12696782/GCCs_2014_Crisis_Causes_Issues_and_Solutions|url-status=live}}</ref> U junu 2016. godine, [[Muhamed Morsi]] osuđen je na doživotni zatvor zbog odavanja državnih tajni Kataru.<ref>{{cite news|title=Mohammed Morsi: Egypt's former president given life in spying case|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36567761|access-date=19. 6. 2016|publisher=BBC News|date=18. 6. 2016|archive-date=30. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830041331/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36567761|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Hendawi|first1=Hamza|title=Egyptian court sentences 2 El-Jazeera employees to death|url=https://apnews.com/74b1debcd2b24a9db4d16868a8116d32|access-date=30. 9. 2017|work=Associated Press News|date=18. 6. 2016|archive-date=30. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930181320/http://www.apnewsarchive.com/2016/Egyptian_court_sentences_2_El-Jazeera_employees_to_death/id-74b1debcd2b24a9db4d16868a8116d32|url-status=live}}</ref> Katar je također podržao islamističke frakcije u Libiji, Siriji i Jemenu. U Libiji je Katar podržao islamiste s desetinama miliona dolara pomoći, vojnom obukom i "više od dvadeset hiljada tona oružja", kako prije tako i nakon pada Muamera Gadafija 2011. godine.<ref>{{Cite web|url=http://intpolicydigest.org/2015/12/13/uae-qatar-wage-proxy-war-libya/|title=The UAE and Qatar Wage a Proxy War in Libya|date=13. 12. 2015|website=International Policy Digest|access-date=9. 6. 2016|archive-date=1. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701165508/http://intpolicydigest.org/2015/12/13/uae-qatar-wage-proxy-war-libya/|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204002304576627000922764650|title=Tiny Kingdom's Huge Role in Libya Draws Concern|last1=Dagher|first1=Sam|date=17. 10. 2011|last2=Tripoli|first2=Charles Levinson in|newspaper=The Wall Street Journal|issn=0099-9660|last3=Doha|first3=Margaret Coker in|access-date=9. 6. 2016|archive-date=18. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818023842/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204002304576627000922764650|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/qatar/11110931/How-Qatar-is-funding-the-rise-of-Islamist-extremists.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/qatar/11110931/How-Qatar-is-funding-the-rise-of-Islamist-extremists.html |archive-date=11. 1. 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=How Qatar is funding the rise of Islamist extremists|last=Spencer|first=David Blair and Richard|website=Telegraph|date=20. 9. 2014 |access-date=9. 6. 2016}}{{cbignore}}</ref> Hamas, u Palestini, primio je znatnu finansijsku podršku, kao i diplomatsku pomoć.<ref name=":3"/><ref>{{Cite magazine|url=https://newrepublic.com/article/119705/why-does-qatar-support-known-terrorists|title=Qatar Is a U.S. Ally. They Also Knowingly Abet Terrorism. What's Going On?|last=Boghardt|first=Lori Plotkin|date=6. 10. 2014|magazine=New Republic|access-date=9. 6. 2016|archive-date=14. 9. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914045206/https://newrepublic.com/article/119705/why-does-qatar-support-known-terrorists|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/15/israel-lied-about-isil-soldiers-entering-gaza-to-justify-its-sie/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/15/israel-lied-about-isil-soldiers-entering-gaza-to-justify-its-sie/ |archive-date=11. 1. 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Israel lied about Isil soldiers entering Gaza to justify its siege, Hamas claims|newspaper=The Telegraph|date=15. 5. 2016|access-date=9. 6. 2016|last1=Lazareva|first1=Inna}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.daralhayat.com/Spec/12-2003/Article-20031205-4343f65c-c0a8-01ed-0012-e4cdc62232f8/story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210145051/http://english.daralhayat.com/Spec/12-2003/Article-20031205-4343f65c-c0a8-01ed-0012-e4cdc62232f8/story.html |url-status=usurped |archive-date=10. 12. 2005 |title=Dar Al Hayat |date=10. 12. 2005 }}</ref> ==== Pakistan ==== Pakistanska podrška islamizmu je složena, dugotrajna i višestruka politika ukorijenjena u naporima državno sponzorisane islamizacije. Iako zvanično osuđuje terorizam, Pakistan je optužen da koristi ekstremističke islamističke grupe za geopolitičku polugu u Afganistanu i Džamu i Kašmiru, što je dovelo do domaćih sigurnosnih izazova i globalne zabrinutosti.<ref>{{cite web |last=Haqqani |first=Husain |title=Islamism and the Pakistani State |url=https://www.hudson.org/national-security-defense/islamism-and-the-pakistani-state |website=Hudson Institute |date=9. 8. 2013 |access-date=31. 3. 2026}}</ref> ==== Zapadna podrška islamizmu tokom i nakon Hladnog rata ==== {{further|Teorija zelenog pojasa|Aktivnosti CIA-e u Afganistanu|Operacija Ciklon|Afganistanski mudžahedini}} [[Datoteka:Reagan sitting with people from the Afghanistan-Pakistan region in February 1983.jpg|mini|Predstavnici afganistanskih mudžahedina s [[Spisak predsjednika Sjedinjenih Američkih Država|predsjednikom]] [[Ronald Reagan|Ronaldom Reaganom]] u [[Bijela kuća|Bijeloj kući]] 1983. godine.]] Tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]], posebno tokom pedesetih, šezdesetih i većeg dijela sedamdesetih godina dvadesetog vijeka, Sjedinjene Američke Države i druge zemlje u [[Zapadni blok|Zapadnom bloku]] povremeno su pokušavale iskoristiti uspon islamske religioznosti usmjeravajući ga protiv sekularnih [[Ljevica (politika)|ljevičarskih]]/[[komunizam|komunističkih]]/[[nacionalizam|nacionalističkih]] pobunjenika i protivnika, a posebno protiv [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] i država [[Istočni blok|Istočnog bloka]], čija ideologija nije bila samo sekularna već i antireligijska. Godine 1957., američki predsjednik [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] i visoki zvaničnici američke vanjske politike složili su se oko politike korištenja komunističkog nedostatka religije protiv njih samih: "Trebali bismo učiniti sve što je moguće kako bismo naglasili aspekt '[[Džihad|svetog rata]]'" koji ima vrijednost na Bliskom istoku.<ref>Annie Jacobsen, "Surprise, Kill, Vanish: The Secret History of CIA Paramilitary Armies, Operators, and Assassins", (New York: Little, Brown and Company, 2019), p. 88</ref> Tokom sedamdesetih godina dvadesetog vijeka i ponekad kasnije, ta je pomoć povremeno išla novonastalim islamistima i islamističkim grupama koje su se kasnije počele smatrati opasnim neprijateljima.<ref name=Berman/> Sjedinjene Američke Države potrošile su milijarde dolara na pomoć muslimanskim afganistanskim [[Sovjetsko-afganistanski rat|mudžahedinima]], neprijateljima Sovjetskog Saveza, a neafganistanski [[Afganistanski Arapi|veterani]] rata (poput [[Osama bin Laden|Osame bin Ladena]]) vratili su se kući sa svojim prestižem, "iskustvom, ideologijom i oružjem", te su imali znatan utjecaj.<ref name=ForeignAffairsNovember2005>{{cite news|url=http://www.foreignaffairs.org/20051101facomment84601/peter-bergen-alec-reynolds/blowback-revisited.html |title=Blowback Revisited |magazine=[[Foreign Affairs]] |author=[[Peter Bergen]], Alec Reynolds |date=November–December 2005 |access-date=9. 11. 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129203155/http://www.foreignaffairs.org/20051101facomment84601/peter-bergen-alec-reynolds/blowback-revisited.html |archive-date=29. 11. 2007 }}</ref> Iako je snažan protivnik postojanja Izraela, [[Hamas]], zvanično osnovan 1987. godine, vuče svoje korijene iz institucija i klerika koje je Izrael podržavao tokom sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka. Izrael je tolerisao i podržavao islamističke pokrete u Gazi, s ličnostima poput [[Ahmed Jasin|Ahmeda Jasina]], jer ih je smatrao poželjnijim od sekularnog i tada moćnijeg [[Fatah]]a unutar [[Palestinska oslobodilačka organizacija|PLO]]-a.<ref name=wsj-24-1-09>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/SB123275572295011847 |title=How Israel Helped to Spawn Hamas |first=Andrew |last=Higgins |date=24. 1. 2009 |work=The Wall Street Journal |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115044159/http://online.wsj.com/article/SB123275572295011847.html|archive-date=15. 1. 2013|access-date=15. 1. 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.democracynow.org/2006/1/26/how_israel_and_the_united_states |title=How Israel and the United States Helped to Bolster Hamas |date=26. 1. 2006 |publisher=Democracynow.org |access-date=18. 8. 2011 |archive-date=17. 8. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110817150529/http://www.democracynow.org/2006/1/26/how_israel_and_the_united_states |url-status=live }}</ref> Egipatski predsjednik [[Anvar el-Sadat|Anwar Sadat]] – čije su politike uključivale otvaranje Egipta za zapadne investicije (''[[infitah]]''), prebacivanje savezništva Egipta sa Sovjetskog Saveza na Sjedinjene Američke Države i [[Egipatsko-izraelski mirovni sporazum|sklapanje mira s Izraelom]] – oslobodio je islamiste iz zatvora i poželio dobrodošlicu prognanima u prešutnoj razmjeni za političku podršku u njegovoj borbi protiv ljevičara. Njegovo "podsticanje pojave islamističkog pokreta" navodno su "imitirali mnogi drugi muslimanski lideri u godinama koje su uslijedile".<ref>{{cite book |title=Jihad: the trail of political Islam |first=Gilles |last=Kepel |page=83}}</ref><ref>Kepel, Gilles, ''Muslim Extremism in Egypt'', chapter 5, "Vanguard of the Umma"</ref> Taj "džentlmenski sporazum" između Sadata i islamista propao je 1975. godine, ali ne prije nego što su islamisti u potpunosti počeli dominirati univerzitetskim studentskim unijama. Sadat je kasnije ubijen u atentatu, a tokom devedesetih godina dvadesetog vijeka u Egiptu je formirana [[Terorizam u Egiptu|zastrašujuća pobuna]]. Francuska vlada je također navodno promovisala islamističke propovjednike "u nadi da će usmjeriti muslimanske energije u zone pobožnosti i milosrđa."<ref name=Berman>''Terror and Liberalism'' by Paul Berman, W.W. Norton and Company, 2003, p. 101.</ref> Zapadna podrška islamističkim grupama tokom [[Rat protiv terorizma|Rata protiv terorizma]] često je proizilazila iz geopolitičke svrsishodnosti, pri čemu je podrška specifičnim, naizgled usklađenim islamističkim militantima protiv zajedničkih neprijatelja (kao u Iraku, Libiji i Siriji) ponekad rezultirala nenamjernim, dugoročnim jačanjem ekstremističkih prijetnji. Ta je strategija ponekad bila vođena savezima s arapskim državama u Zaljevu koje su podržavale vehabijske ideologije. [[Operacija Timber Sycamore]] bila je povjerljivi program pod vodstvom CIA-e za naoružavanje i obuku [[Sirijska opozicija|sirijskih pobunjenika]] s ciljem svrgavanja predsjednika [[Bašar el-Asad|Bašara el-Asada]]. Iako je cilj bio podrška "umjerenoj" opoziciji, program je patio od lošeg nadzora, što je rezultiralo protokom oružja i obuke ekstremističkim grupama, uključujući podružnice El-Kaide i ISIL-a.<ref>{{cite news |last=Mazzetti |first=Mark |last2=Apuzzo |first2=Matt |title=U.S. Relies Heavily on Saudi Money to Support Syrian Rebels |url=https://www.nytimes.com/2016/01/24/world/middleeast/us-relies-heavily-on-saudi-money-to-support-syrian-rebels.html |work=The New York Times |date=23. 1. 2016 |access-date=31. 3. 2026}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija islamizma}} Olivier Roy datira početak islamističkog pokreta "manje-više u 1940. godinu",<ref name=ORFPI1994:3>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: str. 3</ref> a njegov razvoj se odvija "tokom pola vijeka".<ref name=ORFPI1994:3/> === Prethodni pokreti === Neki islamski revivalistički pokreti i vođe koji su prethodili islamizmu, ali s njim dijele određene karakteristike, uključuju: * [[Ahmed Sirhindi]] (~1564–1624) bio je u velikoj mjeri odgovoran za pročišćenje, ponovno potvrđivanje i obnovu konzervativnog ortodoksnog sunitskog islama u Indiji tokom drugog milenija islama.<ref>Massington, L., Radtke, B. Chittick, W.C., Jong, F. de., Lewisohn, L., Zarcone, Th., Ernst, C, Aubin, Françoise and J.O. Hunwick, "Taṣawwuf", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs</ref><ref>Qamar-ul Huda (2003), Striving for Divine Union: Spiritual Exercises for Suhraward Sufis, RoutledgeCurzon, pp. 1–4.</ref><ref>Mortimer, ''Faith and Power'', (1982) p. 58. Quoting Aziz Ahmad, ''Studies in Islamic Culture in the Indian Environment'', Oxford University Press, (1964), p. 189</ref> * [[Ibn Taymiyyah]], sirijski islamski pravnik tokom 13. i 14. vijeka, argumentirao je protiv praksi kao što su proslava Muhammedovog rođendana i traženje pomoći na grobu Muhammeda.<ref>Haque 1982, pp. 78–81.</ref> * [[Muhamed ibn Abd-el-Wahhab]], osnivač [[Vehabizam|vehabizma]], zagovarao je uklanjanje kasnijih religijskih dodataka poput obožavanja na grobovima. * [[Šah Valijulah]] iz Indije bio je preteča reformističkih islamista poput [[Muhamed Abdu|Muhameda Abduha]], [[Muhamed Iqbal|Muhameda Iqbala]] i [[Muhamed Asad|Muhameda Asada]] u svom uvjerenju da postoji "stalna potreba za novim [[idžtihad]]om kako muslimanska zajednica napreduje.<ref>Mortimer, ''Faith and Power'', (1982) pp. 67–68.</ref> * [[Sejid Ahmed Barelvi]] bio je učenik i nasljednik sina Šaha Valijulaha koji je predvodio [[Džihadizam|džihadistički]] pokret i pokušao stvoriti islamsku državu zasnovanu na provođenju [[Šerijat|islamskog zakona]].<ref>Mortimer, ''Faith and Power'', (1982), p. 69</ref><ref name="Islamic Revival in British India">{{cite book|last=Metcalf|first=Barbara Daly|title=Islamic revival in British India : Deoband, 1860–1900|date=2002|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=0195660498|edition=3rd impression.|location=New Delhi}}</ref> * [[Deobandi|Deobandski pokret]], osnovan nakon poraza [[Indijska pobuna 1857.|Indijske pobune]], oko 1867. godine, doveo je do uspostavljanja hiljada konzervativnih islamskih škola ili [[medresa]] širom današnje Indije, Pakistana i Bangladeša.<ref>''Islam and the Muslim World'', (2004) p. 374</ref> === Rana historija === Krajem 19. vijeka došlo je do raspada većeg dijela muslimanskog [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog Carstva]] od nemuslimanskih evropskih kolonijalnih sila,<ref>Mortimer, Edward, ''Faith and Power'', (1982), p. 85</ref> uprkos tome što je carstvo trošilo ogromne sume na zapadnu civilnu i vojnu tehnologiju kako bi se pokušalo modernizirati i takmičiti s nadirućim evropskim silama. U tom procesu Osmanlije su duboko utonule u dugove prema tim silama. Propovijedali su islamske alternative ovom ponižavajućem padu Jamal ed-din [[el-Afghani]] (1837–1897), [[Muhamed Abdu]] (1849–1905) i [[Rašid Rida]] (1865–1935).<ref>Mortimer, Edward, ''Faith and Power'', (1982), pp. 93, 237–40, 249</ref><ref>''Encyclopedia of Islam and the Muslim World'', Macmillan Reference, 2004, v.2, p. 609</ref><ref>''The New Encyclopedia of Islam'' by Cyril Glasse, Rowman and Littlefield, 2001, p. 19</ref><ref>''The Oxford Dictionary of Islam'' by John L. Esposito, OUP, 2003, p. 275 </ref><ref>''Historical Dictionary of Islam'' by Ludwig W. Wadamed, Scarecrow Press, 2001, p. 233</ref> Abduhov učenik Rida široko se smatra jednim od "ideoloških praočeva" savremenog islamističkog pokreta,<ref>{{Cite book|last=Meleagrou-Hitchens|first=Alexander|url=https://extremism.gwu.edu/sites/g/files/zaxdzs2191/f/Salafism%2520in%2520America.pdf&ved=2ahUKEwj7wbq0oIjzAhWo4nMBHQUfAXMQFnoECA8QAQ&usg=AOvVaw1QqUsie74bpzia9SWtxRXB|title=Salafism in America|publisher=The George Washington University|year=2018|page=65}}{{Dead link|date=decembar 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> te je uz ranu selefiju [[Hassan el-Banna|Hasana el-Bannu]] i [[Mustafa el-Siba'i|Mustafu el-Siba'ija]] propovijedao da bi istinski islamsko društvo slijedilo šerijatski zakon, odbacilo [[taklid]] (slijepo oponašanje ranijih autoriteta),<ref>''Passion for Islam: Shaping the Modern Middle East: the Egyptian Experience'' by Caryle Murphy, p. 46</ref> i obnovilo [[Hilafet]].<ref name=ORFPI1994:33>[[#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: str. 33</ref> ==== Sejid Rašid Rida ==== {{Također pogledajte|Rašid Rida#Islamic Political Theory|The Caliphate or the Supreme Imamate (book)|label 1=Islamske političke doktrine Rashida Ride}} [[Datoteka:RashidRida2 (cropped).jpg|mini|[[Rashid Rida|Sayyid Muhammad Rashid Rida]] ({{lang|ar|سيد رشيد رضا}}; 23. septembar 1865 – 22. august 1935).]] Sirijsko-egipatski islamski klerik Muhamed Rašid Rida bio je jedan od najranijih sunitskih učenjaka 20. vijeka koji je artikulirao moderni koncept [[Islamska država|islamske države]], utječući na [[Muslimansko bratstvo]] i druge sunitske islamističke pokrete. U svojoj utjecajnoj knjizi ''el-Khilafa aw el-Imama al-'Uzma'' ("''Hilafet ili vrhovni imamat''"), Rida je objasnio da bi društva koja se pravilno pokoravaju ''[[šerijat]]u'' bila uspješne alternative neredu i nepravdi i [[Kapitalizam|kapitalizma]] i [[Socijalizam|socijalizma]].<ref name="auto">{{Cite book|last=McHugo|first=John|title=A Concise History of the Arabs|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000mchu|publisher=The New Press|year=2013|isbn=978-1-59558-950-7|location=New York, N.Y. |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000mchu/page/286 287]}}</ref> Ovim društvom vladao bi hilafet; vladajući [[halifa]] (''khalifa'') upravljao bi putem ''[[Šura|šure]]'' (savjetovanja) i primjenjivao [[Šerijat]] (islamske zakone) u partnerstvu s islamskim pravnim klerom, koji bi koristio idžtihad za ažuriranje ''[[fikh]]a'' procjenom svetih tekstova.<ref>{{Cite book|last=Enayat|first=Hamid|title=Modern Islamic Political Thought: The Response of the Shi'i and SunnI Muslims to the Twentieth Century|publisher=The Macmillan Press Ltd|year=1982|isbn=978-0-333-27969-4|location=London|pages=69, 77}}</ref> S [[hilafet]]om koji pruža istinsku islamsku upravu, islamska civilizacija bi se revitalizirala, politička i pravna nezavisnost muslimanskog ''ummeta'' (zajednice muslimanskih vjernika) bila bi vraćena, a heretički utjecaji sufizma bili bi očišćeni iz islama.<ref>{{Cite book|last=C. Martin|first=Richard|title=Encyclopedia of Islam and the Muslim World, Second Edition|publisher=Gale Publishers|year=2016|isbn=978-0-02-866269-5|location=Farmington Hills, Michigan|page=1088|chapter=State and Government}}</ref> Ova doktrina postat će nacrt budućih islamističkih pokreta.<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Ruiheng|year=2016|title=A Preliminary Study on the "Islamic State" Thought in Modern Islamism|journal=Journal of Middle Eastern and Islamic Studies (In Asia)|publisher=Routledge: Taylor & Francis group|volume=10|issue=4|page=27|doi=10.1080/19370679.2016.12023291|doi-access=free}}</ref> ==== Muhamed Iqbal ==== {{Glavni|Muhamed Iqbal}} {{Također pogledajte|Teorija o dvije nacije}} [[Muhamed Iqbal]] bio je filozof, pjesnik i političar<ref name="aml.org.pk"/> u [[Britanska Indija|Britanskoj Indiji]],<ref name="aml.org.pk"/><ref name="Iqbal Academy Pakistan">{{cite web|url=http://www.allamaiqbal.com/|title=Iqbal Academy Pakistan|access-date=25. 10. 2014|archive-date=21. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221223540/http://www.allamaiqbal.com/|url-status=dead}}</ref> široko smatran osobom koja je inspirisala [[Teorija o dvije nacije|islamski nacionalizam]] i [[Pakistanski pokret]] u Britanskoj Indiji.<ref name="aml.org.pk">{{cite web|url=http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html|title=Allama Muhamed Iqbal Philosopher, Poet, and Political leader|publisher=Aml.Org.pk|access-date=2. 3. 2012|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305000639/http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html|archive-date=5. 3. 2012}}</ref><ref name="goethezeitportal">{{cite web|author=Anil Bhatti |work=Yearbook of the Goethe Society of India |url=http://www.goethezeitportal.de/fileadmin/PDF/db/wiss/goethe/bhatti_iqbal.pdf |title=Iqbal and Goethe |access-date=7. 1. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030083304/http://www.goethezeitportal.de/fileadmin/PDF/db/wiss/goethe/bhatti_iqbal.pdf |archive-date=30. 10. 2008 }}</ref><ref name="rahnemaa01">{{cite journal |last=Rahnemaa |first=Saeed |title=Radical Islamism and Failed Developmentalism |journal=Third World Quarterly |volume=29 |issue=3 |pages=483–96 |doi=10.1080/01436590801931462 |year=2008 |s2cid=144880260 |url=https://zenodo.org/record/995659 |access-date=24. 9. 2017 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004075512/https://zenodo.org/record/995659 |url-status=live }}</ref> Iqbal je izrazio strah da bi [[sekularizam]] i sekularni [[nacionalizam]] mogli oslabiti duhovne temelje islama i muslimanskog društva, te da bi indijsko stanovništvo s [[Hinduizam|hinduističkom]] većinom moglo istisnuti muslimansko naslijeđe, kulturu i politički utjecaj. Godine 1930. Iqbal je iznio viziju nezavisne države za provincije s muslimanskom većinom u sjeverozapadnoj Indiji, što je inspirisalo Pakistanski pokret. Također je promovirao [[Panislamizam|panislamsko jedinstvo]] tokom svojih putovanja u Egipat, Afganistan, [[Mandatna Palestina|Palestinu]] i Siriju. Njegove ideje su kasnije utjecale na mnoge [[Reformizam|reformističke]] islamiste, npr. [[Muhamed Asad|Muhameda Asada]], [[Abul Ala Mevdudi|Sejida Abula Alu Mevdudija]] i [[Ali šerijatti|Alija šerijattija]]. ==== Sejid Abul Ala Mevdudi ==== {{Glavni|Abul Ala Mevdudi}} {{Također pogledajte|Jamaat-e-Islami}} [[Abul Ala Mevdudi|Sejid Abul Ala Mevdudi]]<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Articles/politics/mawdudi2.html|title=Maulana Mevdudi's Two-Nation Theory|publisher=Witness-pioneer.org|date=27. 1. 2012|access-date=21. 4. 2012|archive-date=10. 11. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011110145907/http://www.witness-pioneer.org/vil/Articles/politics/mawdudi2.html|url-status=live}}</ref><ref name="bonney1">{{cite book | quote=Mawdudi trained with two Deobandi ulama at the Fatihpuri mosque's seminary in Delhi and received his certificates to teach religious sciences (ijazahs) in 1926. |last=Bonney | first=R |title=Jihad: From Qur'an to Bin Laden | url=https://archive.org/details/jihadfromquranto0000bonn | publisher=Palgrave Macmillan | location=Hampshire |year=2004 | page=[https://archive.org/details/jihadfromquranto0000bonn/page/200 201]}}</ref> bio je važna figura s početka dvadesetog vijeka u islamskom preporodu u Indiji, a potom, nakon nezavisnosti od Britanije, u Pakistanu. Mevdudi je bio islamistički ideolog i hanefijski sunitski učenjak aktivan u [[Hyderabad (država)|državi Hyderabad]] Deccan, a kasnije u [[Pakistan]]u. Mevdudi je rođen u klerikalnoj porodici i rano obrazovanje stekao je kod kuće. U dobi od jedanaest godina primljen je u javnu školu u [[Aurangabad (Maharashtra)|Aurangabadu]]. Godine 1919. pridružio se [[Khilafat pokret|pokretu Khilafat]] i približio se učenjacima iz deobandskog pokreta.{{sfn|Rahnema|2005|p=100}} Započeo je obrazovanje po sistemu ''[[Dars-i Nizami]]'' pod nadzorom deobandske škole u džamiji Fatihpuri u Delhiju.{{sfn|Rahnema|2005|p=101}} Školovan kao pravnik, radio je kao novinar i stekao brojnu publiku svojim knjigama (prevedenim na mnoge jezike) koje su islam postavile u moderan kontekst. Njegovi spisi imali su dubok utjecaj na [[Sejid Kutb|Sejida Kutba]]. Mevdudi je također osnovao stranku [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] 1941. godine i ostao njen vođa do 1972. godine.{{sfn|Rahnema|2005|pp=104–110}} Godine 1925. napisao je knjigu o džihadu, [[Al Jihad fil Islam|''el-Jihad fil-Islam'']] ({{lang|ar|الجهاد في الاسلام}}), koja se može smatrati njegovim prvim doprinosom islamizmu.{{sfn|Rahnema|2005|p=102}} Mevdudi je vjerovao da muslimansko društvo ne može biti islamsko bez šerijata (utječući na Kutba i Homeinija) i uspostavljanja islamske države koja bi ga provodila.<ref>Abu el-A'la el-Mawdudi, "Political Theory of Islam", in Khurshid Ahmad, ed., ''Islam: Its Meaning and Message'' (London: Islamic Council of Europe, 1976), pp. 159–61.</ref> Država bi se zasnivala na principima: ''[[tevhid]]'' (jednost Boga), ''[[Risalah|risala]]'' (poslanstvo) i ''[[Hilafet|khilafa]]'' (hilafet).<ref>Abu el-A'la el-Mawdudi, ''Islamic Way of Life'' (Delhi: Markazi Maktaba Islami, 1967), p. 40</ref><ref>Esposito and Piscatori, "Democratization and Islam", pp. 436–37, 440</ref><ref>Esposito, ''The Islamic Threat'', pp. 125–26; Voll and Esposito, ''Islam and Democracy'', pp. 23–26.</ref><ref>{{cite web |author= Ebu-l-Ala el-Mevdudi |url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/M_PIR/Default.htm |title=The Process of Islamic Revolution |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908034259/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/M_PIR/Default.htm |archive-date=8. 9. 2015 |date=1980}}</ref> Mevdudi nije bio zainteresiran za nasilnu revoluciju ili populističku politiku poput one u [[Iranska revolucija|Iranskoj revoluciji]], već je tražio postepenu promjenu u srcima i umovima pojedinaca od vrha društva prema dolje kroz obrazovni proces ili ''[[da'wa]]h''.<ref>{{cite book|last1=Nasr|first1=Seyyed Vali Reza|title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism|date=1996|publisher=Oxford University Press|location=Oxford and New York |url=https://books.google.com/books?id=I07ykFUoKTUC&q=islam%20was%20a%20revolutionary%20ideology%20and%20a%20dynamic%20movement&pg=PA50 |ref=SVRN1996|page=77|isbn=978-0195357110}} </ref><ref>Mevdudi on social justice: "a man who owns a car can drive it; and those who do not own one should walk; and those who are crippled cannot walk but can hop along." (''Nizam el-Hayat fi el-Islam'', 1st ed., n.d. (Bayrut: Musassast el-Risalah, 1983), p. 54) See also ''Radical Islamic Fundamentalism: the Ideological and Political Discourse of Sejid Kutb'' by Ahmad S. Moussalli American University of Beirut, (1992)</ref> Mevdudi je vjerovao da je islam sveobuhvatan: "Sve u univerzumu je 'muslimansko' jer se pokorava Bogu podvrgavanjem Njegovim zakonima."<ref>{{cite book|url=https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf|chapter=The Meaning of Islam|page=7|title=A. Mevdudi's 'Towards Understanding Islam'|date=juni 2008|access-date=23. 1. 2023|archive-date=23. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123174239/https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf|url-status=live}}</ref> "Čovjek koji poriče Boga naziva se [[Kafir]] (onaj koji prikriva) jer on svojim nevjerovanjem prikriva ono što je inherentno njegovoj prirodi i pohranjeno u njegovoj vlastitoj duši."<ref>{{cite book|url=https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf|chapter=The Meaning of Islam|page=8|title=A. Mevdudi's 'Towards Understanding Islam'|date=juni 2008|access-date=23. 1. 2023|archive-date=23. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123174239/https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="towards-ICNA-1986">{{cite book |last1=Abul ʻAla Maudoodi |first1=Syed |title=Towards Understanding Islam |date=1986 |publisher=Islamic Circle of North America |url=https://books.google.com/books?id=FzgNAQAAMAAJ&q=Everything+in+the+universe+is+%27Muslim%27+for+it+obeys+God+by+submission+to+His+laws...+The+man+who+denies+God+is+called+%5B%5BKafir%5D%5D+(concealer)+because+he+conceals+by+his+disbelief+what+is+inherent+in+his+nature+and+embalmed+in+his+own+soul. |access-date=23. 1. 2023 |archive-date=2. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002215436/https://books.google.com/books?id=FzgNAQAAMAAJ&q=Everything%20in%20the%20universe%20is%20%27Muslim%27%20for%20it%20obeys%20God%20by%20submission%20to%20His%20laws...%20The%20man%20who%20denies%20God%20is%20called%20%5B%5BKafir%5D%5D%20%28concealer%29%20because%20he%20conceals%20by%20his%20disbelief%20what%20is%20inherent%20in%20his%20nature%20and%20embalmed%20in%20his%20own%20soul. |url-status=live }}</ref> ==== Muslimansko bratstvo ==== {{Glavni|Muslimansko bratstvo}} [[Datoteka:Hassan al-Banna - Al-Alam, V2, P 233.jpg|mini|[[Hasan al-Banna]]]] Gotovo istovremeno s Mevdudijem bilo je osnivanje Muslimanskog bratstva u Ismailiji u Egiptu 1928. godine od [[Hassan el-Banna|Hasana el-Banne]]. Njegova organizacija bila je vjerovatno prva, najveća i najutjecajnija moderna islamska politička/religijska organizacija. Pod motom "Kur'an je naš ustav",<ref>{{Cite book |url=https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf |chapter=The Meaning of Islam |page=7 |title=The Message of the Teachings – Hasan el-Banna |access-date=23. 1. 2023 |archive-date=23. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123174239/https://zulkiflihasan.files.wordpress.com/2008/06/towardsunderstanding.pdf |url-status=live }}</ref> tražila je islamski preporod kroz propovijedanje, ali i pružanjem osnovnih društvenih usluga uključujući škole, džamije i radionice. Poput Mevdudija, El-Banna je vjerovao u neophodnost vladavine zasnovane na šerijatskom zakonu koja bi se provodila postepeno i ubjeđivanjem, te u eliminaciju svakog zapadnog imperijalističkog utjecaja u muslimanskom svijetu.<ref>*{{cite journal |last=Mura |first=Andrea |year=2012 |title=A genealogical inquiry into early Islamism: the discourse of Hasan el-Banna |journal=Journal of Political Ideologies |volume=17 |issue=1 |pages=61–85 |doi=10.1080/13569317.2012.644986 |s2cid=144873457 |url=https://philpapers.org/rec/MURAGI |access-date=28. 6. 2019 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004093428/https://philpapers.org/rec/MURAGI |url-status=live }}</ref> Neki elementi Bratstva jesu učestvovali u nasilju, izvršivši atentat na egipatskog premijera [[Mahmoud El Nokrashy Pasha|Mahmouda Fahmyja El Nokrashyja]] 1948. godine. Osnivač MB-a [[Hassan el-Banna|El-Banna]] ubijen je iz odmazde tri mjeseca kasnije.<ref>{{cite web|url=http://gemsofislamism.tripod.com/timeline_egypt.html|title=Egypt, A Timeline of Recent Events|publisher=Gemsofislamism.tripod.com|access-date=21. 4. 2012|archive-date=17. 12. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061217104055/http://gemsofislamism.tripod.com/timeline_egypt.html|url-status=live}}</ref> Bratstvo je trpilo periodičnu represiju u Egiptu i zabranjivano je nekoliko puta, 1948. i nekoliko godina kasnije nakon sukoba s egipatskim predsjednikom [[Gamal Abdel Nasser|Gamalom Abdelom Nasserom]], koji je zatvorio hiljade članova na više godina. Bratstvo se proširilo na mnoge druge zemlje, posebno u [[Arapski svijet]]. U Egiptu je, uprkos periodičnoj represiji — godinama je opisivano kao "polulegalno"<ref>{{cite web|url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1159193396891&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Free Republic. The day before, and after – It's been 25 years since the Islamist genie first went on the rampage |publisher=Fr.jpost.com |access-date=21. 4. 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223182128/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1159193396891&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=23. 12. 2011 }}</ref> — bilo jedina opoziciona grupa u Egiptu sposobna da istakne kandidate tokom izbora.<ref name="multiref1">{{cite web|url=http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-476/_nr-924/i.html |title=The Islamism Debate: God's Counterculture |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403133042/http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-476/_nr-924/i.html |archive-date=3. 4. 2008 |author=Sonja Zekri |work=Süddeutsche Zeitung |date=2008 |translator=Phyllis Anderson}}</ref> Na [[Egipatski parlamentarni izbori 2011–2012.|egipatskim parlamentarnim izborima 2011–2012.]], političke stranke identificirane kao "islamističke" (stranka Bratstva [[Stranka slobode i pravde (Egipat)|Stranka slobode i pravde]], selefijska [[Stranka El-Nour]] i liberalna islamistička [[Stranka El-Wasat]]) osvojile su 75% ukupnih mjesta.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/01/22/world/middleeast/muslim-brotherhood-wins-47-of-egypt-assembly-seats.html |title=Islamists Win 70% of Seats in the Egyptian Parliament |work=The New York Times |date=21. 1. 2012 |last1=Kirkpatrick |first1=David D. |access-date=27. 2. 2017 |archive-date=4. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004105215/https://www.nytimes.com/2012/01/22/world/middleeast/muslim-brotherhood-wins-47-of-egypt-assembly-seats.html |url-status=live }}</ref> [[Muhamed Morsi]], kandidat stranke Muslimanskog bratstva, bio je prvi demokratski izabran predsjednik Egipta. Međutim, smijenjen je tokom [[Vojni udar u Egiptu 2013.|egipatskog državnog udara 2013. godine]], nakon masovnih protesta protiv onoga što je viđeno kao njegovi nedemokratski potezi. Danas je Muslimansko bratstvo označeno kao [[Spisak označenih terorističkih grupa|teroristička organizacija]] od [[Bahrein]]a, Rusije, [[Sirija|Sirije]], [[Egipat|Egipta]], [[Saudijska Arabija|Saudijske Arabije]] i [[Ujedinjeni Arapski Emirati|Ujedinjenih Arapskih Emirata]]. ==== Sejid Kutb (1906–1966) ==== {{Glavni|Milestones (knjiga)}} {{Također pogledajte|Sejid Kutb|Kutbizam}} [[Datoteka:Sayyid Qutb.jpg|mini|[[Sayyid Qutb]]|lijevo]] Kutb, vodeći član pokreta Muslimanskog bratstva, smatra se od nekih (Fawaz A. Gerges) "ocem osnivačem i vodećim teoretičarom" modernih džihadista, kao što je [[Osama bin Laden]].<ref>Fawaz A. Gerges, ''The Far Enemy: Why Jihad Went Global'' (Bronxville, N.Y.: Sarah Lawrence College) {{ISBN|978-0521791403}} prologue</ref><ref>{{cite web|url=http://gemsofislamism.tripod.com/qutb_milest_influence_obl.html|title=How Did Sejid Kutb Influence Osama bin Laden?|publisher=Gemsofislamism.tripod.com|access-date=21. 4. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017060150/http://gemsofislamism.tripod.com/qutb_milest_influence_obl.html|archive-date=17. 10. 2010|url-status=dead}}</ref><ref>*{{cite journal |last=Mura |first=Andrea |year=2014 |title=The Inclusive Dynamics of Islamic Universalism: From the Vantage Point of Sejid Kutb's Critical Philosophy |journal=Comparative Philosophy |volume=5 |issue=1 |pages=29–54 |doi=10.31979/2151-6014(2014).050106 |doi-access=free }}</ref> Pogubljen je zbog navodnog sudjelovanja u zavjeri za atentat na predsjednika 1966. godine. Mevdudijeve političke ideje utjecale su na Sejida Kutba. Poput Mevdudija, vjerovao je da je šerijat ključan za islam, pa je obnova njegovog punog provođenja bila od vitalnog značaja za svijet. Budući da šerijat nije bio u potpunosti provođen vijekovima, islam je "bio izumro već nekoliko vijekova".<ref>Kutb, Sejid, ''Milestones'', The Mother Mosque Foundation, (1981), p. 11, 19</ref> Kutb je propovijedao da se muslimani moraju angažirati u dvostranom napadu: pridobijanju pojedinaca kroz miroljubivo [[Da'wa|propovijedanje islama]], ali i korištenjem "fizičke moći i džihada".<ref>Kutb, Sejid, ''Milestones'', p.55</ref> Sila je bila neophodna jer "oni koji su uzurpirali Božiji autoritet" ne bi predali svoju moć prijateljskim ubjeđivanjem.<ref>Kutb, Sejid, ''Milestones'', p.59</ref> Poput Homeinija, na kojeg je utjecao, vjerovao je da Zapad vodi opaki višestoljetni rat protiv islama.<ref>Kutb, Sejid, ''Milestones'', pp.124, 116, 160</ref> === Šestodnevni rat (1967) === {{Glavni|Šestodnevni rat}} Poraz armija nekoliko arapskih država od [[Izrael]]a tokom [[Šestodnevni rat|Šestodnevnog rata]] označio je značajan trenutak u arapskom svijetu. Gubitak, zajedno s ekonomskom stagnacijom u tim zemljama, neki su pripisali sekularnom [[Arapski nacionalizam|arapskom nacionalizmu]] vladajućih režima. Ovaj period doživio je pad popularnosti i kredibiliteta sekularnih, socijalističkih i nacionalističkih ideologija, kao što su [[Baatizam]], [[Arapski socijalizam]] i arapski nacionalizam. Nasuprot tome, razni islamistički pokreti, i demokratski i antidemokratski, inspirisani ličnostima poput [[Abul Ala Mevdudi|Mevdudija]] i [[Sejid Kutb|Sejida Kutba]], počeli su dobijati utjecaj.<ref name="Mayer1">Mayer, p. 110</ref> === Iranska revolucija (1978–1979) === {{Glavni|Iranska revolucija}} {{Također pogledajte|Konsolidacija Iranske revolucije|Velayat-e Faqih}} Prva moderna "islamistička država" (s mogućim izuzetkom Zijinog Pakistana)<ref>"The Islamic Resurgence: Prospects and Implications" by Kemal A. Faruki, from ''Voices of Resurgent Islam'', ed. by John L. Esposito, OUP, (1983), p. 283</ref> uspostavljena je među [[Šiizam|šiitima]] u Iranu. U velikom šoku za ostatak svijeta, muslimanski i nemuslimanski, revolucija predvođena [[ajatolah]]om [[Ruholah Homeini|Ruholahom Homeinijem]] srušila je sekularnu, naftom bogatu, dobro naoružanu i proameričku monarhiju šaha [[Muhameda Reze Pahlavija]]. Revolucija je bila "neosporna korjenita promjena";<ref name="Parvaz-shook-2014">{{cite news |last1=Parvaz |first1=D. |title=Iran 1979: the Islamic revolution that shook the world |url=https://www.aljazeera.com/features/2014/2/11/iran-1979-the-islamic-revolution-that-shook-the-world |access-date=22. 5. 2023 |publisher=Al Jazeera|date=11. 2. 2014 |archive-date=22. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522174248/https://www.aljazeera.com/features/2014/2/11/iran-1979-the-islamic-revolution-that-shook-the-world |url-status=live }}</ref> islamizam je bio tema ograničenog utjecaja i interesa prije 1979. godine, ali nakon revolucije, "niko unutar muslimanskog svijeta ili izvan njega" nije ostao nesvjestan militantnog islama.<ref name="Kepel, Jihad, 2002, p. 106"/> Entuzijazam za iransku revoluciju u muslimanskom svijetu mogao je biti intenzivan;{{NoteTag|Čak i nakon što je neprijateljstvo između sunita i šiita eskaliralo, iranske vođe su često "išle direktno na stvari koje ih čine vrlo nepopularnim na Zapadu, a vrlo popularnim na arapskim ulicama. Tako je iranski predsjednik [Mahmoud] Ahmadinejad počeo napadati Izrael i dovoditi u pitanje holokaust."<ref>[http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=35720 'Removing Saddam strengthened Iran'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605124425/http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=35720 |date=5. 6. 2011 }}</ref>}} a bilo je mnogo razloga za optimizam među islamistima izvan Irana. Homeini je provodio islamski zakon.<ref name="Ataie-LSE-2021">{{cite web |last1=Ataie |first1=Mohammad |last2=Lefèvre |first2=Raphaël |last3=Matthiesen |first3=Toby |title=How Iran's 1979 Revolution Affected Sunni Islamists in the Middle East |url=https://blogs.lse.ac.uk/mec/2021/04/26/how-irans-1979-revolution-affected-sunni-islamists-in-the-middle-east/ |website=London School of Economics Blog |access-date=22. 5. 2023 |date=26. 4. 2021 |archive-date=22. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522174249/https://blogs.lse.ac.uk/mec/2021/04/26/how-irans-1979-revolution-affected-sunni-islamists-in-the-middle-east/ |url-status=live }}</ref> Bio je zainteresiran za panislamsko (i panislamističko) jedinstvo i uložio je napore da "premosti jaz" između šiita i sunita, proglasivši "dopuštenim šiitima da klanjaju iza sunitskih imama",<ref>{{cite web |url-status=deviated |url=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1175008835987&pagename=Zone-English-Muslim_Affairs%2FMAELayout#9 |website=IslamOnline |title=Frequently Asked Questions on Iran |archive-url= https://web.archive.org/web/20091107074118/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1175008835987&pagename=Zone-English-Muslim_Affairs%2FMAELayout |archive-date=7. 11. 2009 }}</ref> i zabranivši šiitima da "kritiziraju halife koji su prethodili [[Alija ibn Ebu-Talib|Aliji]]" (koje suniti poštuju, ali ne i šiiti).<ref>Ansari, Hamid, ''The Narrative of Awakening'', The Institute for the Compilation and Publication of the works of the Imam Khomeini, (no date), p.253</ref> Islamska Republika je također umanjila značaj šiitskih rituala (kao što je [[Dan Ašure]]) i svetišta {{NoteTag| Homeini nikada nije predsjedavao niti posjećivao šiitska svetišta,<ref name="Nasr, Shia Revival, 135">Nasr, Vali, ''The Shia Revival'', Norton, (2006), p. 135</ref> (smatra se jer je vjerovao da islam treba biti o [[Šerijat|islamskom zakonu]],<ref name="Nasr, Shia Revival, 135"/> a njegova revolucija (u koju je vjerovao) bila je od "jednakog značaja" kao [[Bitka kod Kerbele]] u kojoj je [[Husejn ibn Ali|imam Husejn]] postao šehid).<ref name="Nasr, Shia Revival, 136">Nasr, Vali, ''The Shia Revival'', Norton, (2006), p. 136</ref>}} Prije revolucije, Homeinijevi sljedbenici (kao što je današnji [[Vrhovni vođa Irana]], [[Ali Khamenei]]), prevodili su i zastupali djela džihadističkog teoretičara Muslimanskog bratstva, [[Sejid Kutb|Sejida Kutba]],{{sfn|Khalaji|2009}} i drugih sunitskih islamista/revivalista.{{sfn|Khalaji|2009}} Međutim, ova kampanja nije nadživjela njegovu smrt. Kako su prethodno pokorni šiiti (obično manjine) postajali odlučniji, suniti su vidjeli uglavnom "šiitske spletke" i izazov sunitskoj dominaciji.<ref>Nasr, Vali, ''The Shia Revival'' (Norton), 2006), p. 143-4</ref> "Ono što je uslijedilo bila je borba sunita protiv šiita za dominaciju, i postala je intenzivna."<ref name="Nasr, revival, 148-9">Nasr, Vali, ''The Shia Revival'' (Norton), 2006), p. 148-9</ref> Netrpeljivost između dvije sekte u Iranu i njegovim susjedima je sistemska od 2014. godine,<ref>{{cite news|author=Paul Vallely|date=19. 2. 2014|title=The vicious schism between Sunni and Shia has been poisoning Islam for 1,400 years – and it's getting worse|work=The Independent|location=London|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-vicious-schism-between-sunni-and-shia-has-been-poisoning-islam-for-1400-years--and-its-getting-worse-9139525.html|access-date=2. 3. 2014|archive-date=24. 5. 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220524/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-vicious-schism-between-sunni-and-shia-has-been-poisoning-islam-for-1400-years--and-its-getting-worse-9139525.html|url-status=live}}</ref> s hiljadama ubijenih u sektraškim borbama u Iraku i Pakistanu.<ref name="CFR-Tensions-1979-2021">{{cite news |title=1979 – 2021 Modern Sunni-Shia Tensions |url=https://www.cfr.org/timeline/modern-sunni-shia-tensions |access-date=22. 5. 2023 |agency=Council on Foreign Relations |archive-date=25. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025054157/https://www.cfr.org/timeline/modern-sunni-shia-tensions |url-status=live }}</ref> Sliku revolucije su također ukaljali "čistke, pogubljenja i zvjerstva",<ref>Kepel, Gilles, ''Jihad'', Harvard University Press, (2002), p. 118</ref> te periodični i sve rašireniji [[Protesti povodom smrti Mahse Amini|domaći nemiri i protesti]] mladih Iranaca. Među "najvažnijim nusproizvodima iranske revolucije" (prema Mehrzadu Boroujerdiju od 2014.) ubrajaju se "pojava [[Hezbollah]]a u Libanu, moralni poticaj pružen šiitskim snagama u Iraku, regionalni hladni rat protiv Saudijske Arabije i Izraela, davanje islamskog prizvuka antiimperijalističkom i antiameričkom osjećaju na Bliskom istoku, te nenamjerno produbljivanje jaza između sunita i šiita".<ref name="Parvaz-shook-2014"/> Islamska Republika je također zadržala vlast u Iranu uprkos [[Odnosi Sjedinjenih Američkih Država i Irana|ekonomskim sankcijama SAD-a]], te je stvorila ili pomogla istomišljeničke šiitske terorističke grupe u Iraku ([[SCIRI]])<ref>Bakhash, Shaul, ''The Reign of the Ayatollahs'', Basic Books, (1984), p. 233</ref> i Libanu ([[Hezbollah]])<ref>"Hezbollah Shia group is coy about revealing the sums it has received from Iran. ... Reports have spoken of figures ranging from 10 to 15 million dollars per month, but it is possible that Hezbollah has received larger sums. It is only in recent years (after 1989) that Iran has decreased its aid." from: Jaber, Hala, ''Hezbollah: Born with a vengeance'', New York: Columbia University Press, (1997), p. 150</ref> (dvije muslimanske zemlje koje također imaju veliki procenat šiita). Kampanja za svrgavanje šaha predvođena Homeinijem imala je snažan klasni karakter (Homeini je propovijedao da šah produbljuje jaz između bogatih i siromašnih; osuđujući radničku klasu na život u siromaštvu, bijedi i teškom radu, itd.);<ref name=KEA1993:30/> a pristup "za selo i za siromašne"<ref name="Isfahani-economy-2019">{{cite web |last1=Isfahani |first1=Djavad Salehi |title=Iran's economy 40 years after the Islamic Revolution |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2019/03/14/irans-economy-40-years-after-the-islamic-revolution/ |website=Brookings |access-date=22. 5. 2023 |date=14. 3. 2019 |archive-date=22. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622130650/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2019/03/14/irans-economy-40-years-after-the-islamic-revolution/ |url-status=live }}</ref> doveo je do gotovo univerzalnog pristupa električnoj energiji i čistoj vodi,<ref name="Isfahani-40-Brookings">{{cite web |last1=Isfahani |first1=Djavad Salehi |title=The Islamic Revolution at 40 |url=https://www.brookings.edu/opinions/the-islamic-revolution-at-40/ |website=Brookings |access-date=22. 5. 2023 |date=12. 2. 2019 |archive-date=22. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522174247/https://www.brookings.edu/opinions/the-islamic-revolution-at-40/ |url-status=live }}</ref> ali kritičari režima se žale na data, a neispunjena obećanja: "sinovi vođa revolucije i poslovne klase koja odlučuje raditi unutar pravila režima ... razmeću se svojim bogatstvom, vozeći luksuzne sportske automobile po Teheranu, objavljujući slike na Instagramu sa svojih skijanja i plaža širom svijeta, dok se siromašni i srednja klasa bore da prežive ili održe privid dostojanstvenog života" (prema Shadi Mokhtari).<ref name="Priborkin-40years-2019">{{cite web |last1=Priborkin |first1=Emily |title=40 Years Later: Iran after the Islamic Revolution |url=https://www.american.edu/sis/news/20190408-40-years-later-iran-after-the-islamic-revolution.cfm |website=American University |access-date=22. 5. 2023 |date=8. 4. 2019 |archive-date=10. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310094340/https://www.american.edu/sis/news/20190408-40-years-later-iran-after-the-islamic-revolution.cfm |url-status=live }}</ref> Jedna obaveza (prema njegovim sljedbenicima, ako ne i iranskoj javnosti) koja je ispunjena jeste starateljstvo islamskog pravnika (''Velayat-e Faqih''). Ali umjesto jačanja islama i eliminacije sekularnih vrijednosti i praksi, "režim je uništio vjeru iranskog naroda u religiju" ("anonimni ekspert").<ref name="Priborkin-40years-2019"/> === Zauzimanje Velike džamije (1979) === {{Further|Opsada Velike džamije}} Snaga islamističkog pokreta očitovala se u događaju koji se mogao činiti sigurnim da okrene muslimansko javno mnijenje protiv [[Fundamentalizam|fundamentalizma]], ali se desilo upravo suprotno. Godine 1979. [[Mesdžidul-haram|Veliku džamiju]] u [[Meka|Meki]] u Saudijskoj Arabiji zauzela je naoružana fundamentalistička grupa i držala je duže od sedam dana. Deseci su ubijeni, uključujući mnoge hodočasnike prolaznike<ref>Wright, ''Sacred Rage'', (2001), p. 148</ref> u grubom kršenju jednog od najsvetijih mjesta u islamu (i onog gdje su oružje i nasilje strogo zabranjeni).<ref>{{cite web|url=http://www.ourdialogue.com/m22.htm |title=Masjid-ul-Haram: Sacred and forbidden |publisher=Ourdialogue.com |access-date=21. 4. 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420195838/http://www.ourdialogue.com/m22.htm |archive-date=20. 4. 2012 }}</ref><ref>Wright, Lawrence, ''The Looming Tower: Al Qaeda and the Road to 9/11''. New York: Knopf, (2006), pp. 103–04</ref> Umjesto da potakne reakciju protiv pokreta koji je inspirisao napadače, Saudijska Arabija, koja je već bila vrlo konzervativna, odgovorila je jačanjem svojih fundamentalističkih vjerodajnica s još više islamskih ograničenja. Uslijedile su oštre mjere protiv svega, od trgovaca koji se nisu zatvarali radi molitve i novina koje su objavljivale slike žena, do prodaje lutaka, plišanih medvjedića (slike živih bića smatraju se [[haram]]om) i hrane za pse (psi se smatraju nečistim).<ref>Wright, Robin, ''Sacred Rage: The Wrath of Militant Islam'', p. 155</ref> U drugim muslimanskim zemljama krivica i gnjev zbog zauzimanja nisu bili usmjereni protiv fundamentalista, već protiv najvećeg geopolitičkog neprijatelja islamskog fundamentalizma — Sjedinjenih Američkih Država. Ajatolah [[Ruholah Homeini|Homeini]] je potaknuo napade na američke ambasade kada je objavio: "Nije izvan nagađanja da je ovo djelo kriminalnog [[Američki imperijalizam|američkog imperijalizma]] i međunarodnog cionizma", uprkos činjenici da je predmet fundamentalističke pobune bila Kraljevina Saudijska Arabija, glavni saveznik Amerike u regionu. Antiameričke demonstracije uslijedile su na Filipinima, u Turskoj, Bangladešu, Indiji, [[Ujedinjeni Arapski Emirati|UAE]], Pakistanu i Kuvajtu. Američku ambasadu u Libiji spalili su demonstranti skandirajući pro-homeinijevske slogane, a ambasada u [[Islamabad]]u u Pakistanu spaljena je do temelja.<ref>Wright, Robin, ''Sacred Rage: The Wrath of Militant Islam'', p. 149</ref> === Islamizacija Pakistana (1979) === Godine 1979, nakon puča Zijaul-Haka, vođa je uveo Hudud uredbe (''Hudood Ordinances''). Neki od ovih zakona i danas postoje u Pakistanu. === Sovjetska invazija na Afganistan (1979–1989) === [[Datoteka:October_87_-_Khalis-loyal_Muja.jpg|mini|Afganistanski mudžahedini iz [[Hezb-i Islami Khalis|Hezb-i Islamija]], 1986.]] Godine 1979. [[Sovjetsko-afganistanski rat|Sovjetski Savez je rasporedio svoju 40. armiju u Afganistan]], pokušavajući ugušiti islamsku pobunu protiv savezničkog marksističkog režima u [[Rat u Afganistanu (1978–danas)|Afganistanskom građanskom ratu]]. Sukob, u kojem su se osiromašeni muslimani starosjedioci ([[mudžahedini]]) borili protiv antireligijske supersile, podstakao je hiljade muslimana širom svijeta da pošalju pomoć, a ponekad i da sami odu da se bore za svoju vjeru. Predvodnik ovog panislamskog napora bio je palestinski učenjak [[Abdulah Jusuf Azam]]. Iako je vojna efikasnost ovih "[[Afganistanski Arapi|afganistanskih Arapa]]" bila marginalna, procjenjuje se da je između 16.000<ref name=Atkins>{{cite book|last1=Atkins |first1=Stephen E.|author-link=Stephen E. Atkins|title=Encyclopedia of Modern Worldwide Extremists and Extremist Groups|date=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atki/page/35 35] |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atki|url-access=registration |quote=abdullah azzam afghanistan. |access-date=5. 10. 2014|isbn=978-0-313-32485-7}}</ref> i 35.000 dobrovoljaca muslimana<ref name=Commins-174 /> došlo iz cijelog svijeta da se bori u Afganistanu.<ref name=Commins-174>{{cite book|last1=Commins|first1=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia|date=2006|publisher=I.B.Tauris & Co Ltd|location=London|page=174|quote=In all, perhaps 35,000 Muslim fighters went to Afghanistan between 1982 and 1992, while untold thousands more attended frontier schools teeming with former and future fighters.}}</ref><ref name=rashid-129>Rashid, Ahmed, ''Taliban: Militant Islam, Oil and Fundamentalism in Central Asia'' (New Haven, 2000), p. 129.</ref> Kada je Sovjetski Savez napustio marksistički Nedžibulahov režim i povukao se iz Afganistana 1989. godine (režim je konačno pao 1992.), pobjeda je kod mnogih muslimana viđena kao trijumf islamske vjere nad nadmoćnom vojnom silom i tehnologijom koji se može ponoviti drugdje. <blockquote>Džihadisti su stekli legitimitet i prestiž svojim trijumfom kako unutar militantne zajednice tako i među običnim muslimanima, kao i samopouzdanje da prenesu svoj džihad u druge zemlje u kojima su vjerovali da je muslimanima potrebna pomoć.<ref name=for-aff-bergen>{{cite magazine |url=http://www.foreignaffairs.org/20051101facomment84601/peter-bergen-alec-reynolds/blowback-revisited.html |title=blowback revisited |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129203155/http://www.foreignaffairs.org/20051101facomment84601/peter-bergen-alec-reynolds/blowback-revisited.html |archive-date=29. 11. 2007 |magazine=Foreign Affairs |date=2005 |author=Peter Bergen}}</ref></blockquote> Sam raspad Sovjetskog Saveza 1991. godine mnogi islamisti, uključujući Bin Ladena, vidjeli su kao poraz supersile od ruku islama. Povodom pomoći od šest milijardi dolara koju su dali SAD i pakistanske vojne obuke i obavještajne podrške mudžahedinima,<ref>{{cite news |title=How the CIA created Osama bin Laden |url=https://www.greenleft.org.au/node/24198 |date=19. 9. 2001 |newspaper=[[Green Left Weekly]] |access-date=9. 1. 2007 |archive-date=12. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912101441/https://www.greenleft.org.au/node/24198 |url-status=live }}</ref> bin Laden je napisao: "[S]AD nema spomena vrijednu ulogu" u "[[Raspad Sovjetskog Saveza|raspadu Sovjetskog Saveza]]... nego zasluga ide [[Allah|Bogu]] i mudžahedinima" Afganistana.<ref>{{cite web |url=http://www.anusha.com/osamaint.htm |title=bin Laden interview with Peter Arnett, March 1997 |publisher=Anusha.com |access-date=8. 6. 2012 |archive-date=18. 8. 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818075220/http://www.anusha.com/osamaint.htm |url-status=live }}</ref> === Zaljevski rat (1990–1991) === {{Također pogledajte|Zaljevski rat}} Drugi faktor s početka 1990-ih koji je utjecao na radikalizaciju islamističkog pokreta bio je [[Zaljevski rat]], koji je doveo nekoliko stotina hiljada američkih i savezničkih nemuslimanskih vojnih lica na tlo Saudijske Arabije kako bi se stalo u kraj [[Saddam Hussein|Sadamovoj]] [[Okupacija Kuvajta|okupaciji Kuvajta]]. Prije 1990. Saudijska Arabija je igrala važnu ulogu u obuzdavanju mnogih islamističkih grupa koje su primale njenu pomoć. Ali kada je Sadam, sekularistički i [[Baatizam|baatistički]] diktator susjednog Iraka, napao Kuvajt (svog neprijatelja u ratu), zapadne trupe su došle da zaštite saudijsku monarhiju. Islamisti su optužili saudijski režim da je marioneta Zapada. Ovi napadi su odjeknuli kod konzervativnih muslimana, a problem nije nestao ni sa Sadamovim porazom, budući da su američke trupe ostale stacionirane u kraljevstvu, a razvila se i de facto saradnja s palestinsko-izraelskim mirovnim procesom. Saudijska Arabija je pokušala kompenzirati gubitak prestiža među ovim grupama represijom nad onim domaćim islamistima koji su je napadali (bin Laden je primarni primjer), te povećanjem pomoći islamskim grupama (islamističkim medresama širom svijeta, pa čak i pomaganjem nekim nasilnim islamističkim grupama) koje to nisu činile, ali je njen predratni utjecaj u korist umjerenosti uveliko smanjen.<ref>''Jihad: The Trail of Political Islam'' [[Gilles Kepel]] pp. 205–17</ref> Jedan od rezultata toga bila je kampanja napada na vladine zvaničnike i turiste u [[el-Gama'a el-Islamiyya|Egiptu]], krvavi građanski rat u [[Spisak masakara tokom Alžirskog građanskog rata|Alžiru]] i teroristički napadi [[Osama bin Laden|Osame bin Ladena]] koji su kulminirali [[Napadi 11. septembra 2001.|napadima 11. septembra]].<ref>''Jihad: The Trail of Political Islam'' [[Gilles Kepel]] p. 207</ref> === Društveni i kulturni trijumf u 2000-im i 2010-im === Do početka dvadeset prvog vijeka, "riječ sekularno, oznaka koja se ponosno nosila" 1960-ih i 1970-ih, bila je "izbjegavana" i "korištena za ocrnjivanje" političkih neprijatelja u Egiptu i ostatku muslimanskog svijeta.<ref name="murphy-161"/> Islamisti su nadmašili malu sekularnu opoziciju u smislu "upornosti, hrabrosti", "preuzimanja rizika" ili "organizacionih vještina".<ref name="murphy-160"/> Godine 2002: <blockquote>Na Bliskom istoku i u Pakistanu religijski diskurs dominira društvima, medijima i razmišljanjem o svijetu. Radikalne džamije su se namnožile širom Egipta. Knjižarama dominiraju djela s religijskim temama... Zahtjev za šerijatom, uvjerenje da su njihove vlade [[Takfir|nevjerne islamu]] i da je islam odgovor na sve probleme, te sigurnost da je Zapad objavio [[Kontroverza o ratu protiv islama|rat islamu]]; to su teme koje dominiraju javnom raspravom. Islamisti možda ne kontroliraju parlamente ili vladine palače, ali su zaposjeli narodnu maštu.<ref>''The Age of Sacred Terror'' by Daniel Benjamin and Steven Simon, Random House, 2002, pp. 172–73</ref></blockquote> Istraživanja javnog mnijenja u raznim islamskim zemljama pokazala su da se značajna većina protivi grupama poput [[Islamska država Iraka i Levanta|ISIL-a]], ali također želi da religija igra veću ulogu u javnom životu.<ref>{{Cite news|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/12/07/muslims-and-islam-key-findings-in-the-u-s-and-around-the-world/|title=Muslims and Islam: Key findings in the U.S. and around the world|date=22. 7. 2016|newspaper=Pew Research Center|access-date=11. 11. 2016|archive-date=18. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160718103140/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/12/07/muslims-and-islam-key-findings-in-the-u-s-and-around-the-world/|url-status=live}}</ref> === "Postislamizam" === {{Također pogledajte|Postislamizam}} Do 2020. godine, otprilike 40 godina nakon islamskog svrgavanja iranskog šaha i zauzimanja Velike džamije od ekstremista, brojni posmatrači ([[Olivier Roy (profesor)|Olivier Roy]], Mustafa Akyol, Nader Hashemi) primijetili su pad vitalnosti i popularnosti islamizma. Islamizam je bio idealiziran/utopijski koncept za poređenje s mračnom realnošću statusa quo, ali tokom više od četiri decenije nije uspio uspostaviti "konkretan i održiv nacrt za društvo" uprkos ponovljenim naporima (Olivier Roy);<ref name=Roy-2004>{{cite journal |last1=Sinanovic |first1=Ermin |title=[Book review] Post-Islamism: The Failure of Islamic Activism? |journal=International Studies Review |date=2005 |volume=7 |pages=433–436 |doi=10.1111/j.1468-2486.2005.00508.x |jstor=3699758 |url=https://www.jstor.org/stable/3699758 |access-date=30. 12. 2020 |archive-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103844/https://www.jstor.org/stable/3699758 |url-status=live }}</ref> i umjesto toga je ostavio nimalo inspirativne rezultate svog utjecaja na svijet (Nader Hashemi).<ref name="Hashemi-40-2021"/> Shodno tome, pored trenda ka umjerenosti islamističkih ili bivših islamističkih stranaka (kao što su [[Stranka prosperitetne pravde|PKS u Indoneziji]], [[Stranka pravde i razvoja (Turska)|AKP u Turskoj]] i [[Svemalezijska islamska stranka|PAS u Maleziji]]) spomenutih gore, došlo je do društvene/religijske, a ponekad i političke reakcije protiv islamističke vladavine u zemljama poput Turske, Irana i Sudana (Mustafa Akyol).<ref name="Akyol-ruining">{{cite web |last1=Akyol |first1=Mustafa |title=How Islamists are Ruining Islam |url=https://www.hudson.org/research/16131-how-islamists-are-ruining-islam |website=Hudson Institute |access-date=30. 12. 2020 |date=12. 6. 2020 |archive-date=15. 6. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615160745/https://www.hudson.org/research/16131-how-islamists-are-ruining-islam |url-status=live }}</ref> Pišući 2020. godine, Mustafa Akyol tvrdi da postoji snažna reakcija mnogih muslimana protiv političkog islama, uključujući slabljenje religijske vjere — upravo onoga što je islamizam trebao ojačati. Sugerira da je ova reakcija protiv islamizma među muslimanskom omladinom proizašla iz svih "strašnih stvari" koje su se dogodile u arapskom svijetu u dvadeset prvom vijeku "u ime islama" — poput "sektraških građanskih ratova u [[Građanski rat u Siriji|Siriji]], [[Rat u Iraku (2013–2017)|Iraku]] i [[Građanski rat u Jemenu (2014–danas)|Jemenu]]".<ref name="Akyol-ruining"/> Ankete koje je proveo [[Arab Barometer]] u šest arapskih zemalja – Alžiru, Egiptu, Tunisu, Jordanu, Iraku i Libiji – otkrile su da "Arapi gube vjeru u religijske stranke i vođe". U periodu 2018–2019, u svih šest zemalja, manje od 20% upitanih da li vjeruju islamističkim strankama odgovorilo je potvrdno. Taj procenat je pao (u svih šest zemalja) u odnosu na period 2012–2014, kada je postavljeno isto pitanje. Posjećenost džamijama je također opala za više od 10 poena u prosjeku, a udio onih Arapa koji sebe opisuju kao "nereligiozne" skočio je sa 8% u 2013. na 13% u 2018–2019.<ref name="Akyol-ruining"/><ref>{{cite news |title=Arabs are Losing Faith in Religious Parties and Leaders |newspaper=The Economist |date=5. 12. 2019 |url=https://www.arabbarometer.org/2019/12/arabs-are-losing-faith-in-religious-parties-and-leaders/ |access-date=4. 5. 2021 |archive-date=5. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005093023/https://www.arabbarometer.org/2019/12/arabs-are-losing-faith-in-religious-parties-and-leaders/ |url-status=live }}</ref> U Siriji Sham el-Ali izvještava o "rastućem otpadništvu od vjere među sirijskom omladinom".<ref name="Akyol-ruining"/><ref>{{cite web |author=Sham el-Ali |title=On Rising Apostasy Among Syrian Youths |work=El-Jumhuriya |date=22. 8. 2017 |url=https://www.aljumhuriya.net/en/el-jumhuriya-fellowship/on-rising-apostasy |access-date=4. 5. 2021 |archive-date=22. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122153843/https://www.aljumhuriya.net/en/el-jumhuriya-fellowship/on-rising-apostasy |url-status=live }}</ref> Pišući 2021. godine, Nader Hashemi napominje da u Iraku, Sudanu, Tunisu, Egiptu, Gazi, Jordanu i drugim mjestima gdje su islamističke stranke došle na vlast ili vodile kampanju, "stoji jedna opšta tema. Narodni prestiž političkog islama ukaljan je njegovim iskustvom s državnom moći."<ref name="Hashemi-40-2021">{{cite journal |last1=Hashemi |first1=Nader |title=Political Islam: A 40 Year Retrospective |journal=Religions |date=2021 |volume=12 |issue=2 |page=130 |doi=10.3390/rel12020130 |doi-access=free }}</ref><ref name="Zakaria-10-years-29-4-21">{{cite news |last1=Zakaria |first1=Fareed |title=Opinion: Ten years later, Islamist terrorism isn't the threat it used to be |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/globel-opinions/ten-years-later-islamist-terrorism-isnt-the-threat-it-used-to-be/2021/04/29/deb88256-a91c-11eb-bca5-048b2759a489_story.html |access-date=4. 5. 2021 |newspaper=The Washington Post|date=29. 4. 2021 |archive-date=16. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116153800/https://www.washingtonpost.com/opinions/globel-opinions/ten-years-later-islamist-terrorism-isnt-the-threat-it-used-to-be/2021/04/29/deb88256-a91c-11eb-bca5-048b2759a489_story.html |url-status=live }}</ref> U Iranu se tvrdolinijaški ajatolah Mohammad-Taqi Mesbah Yazdi žalio: "Iranci izbjegavaju religijska učenja i okreću se sekularizmu."<ref>David Brooks, "This Is How Theocracy Shrivels", ''The New York Times'', 27 August 2021 </ref> Čak je i islamistički terorizam bio u opadanju i težio je da bude "lokalan" umjesto panislamski. Od 2021. godine El-Kaida se sastojala od "gomile milicija" bez efikasne centralne komande (Fareed Zakaria).<ref name="Zakaria-10-years-29-4-21"/></pre> == Kritike == {{Glavni|Kritika islamizma}} {{Također pogledajte|Kritika islama|Spisak kritičara islama}} [[Datoteka:"Freedom go to hell".jpg|mini|Dana 6. februara 2006. islamistički demonstrant u [[London]]u nosi natpis na kojem piše "Sloboda, idi u pakao"]] Islamizam, ili elementi islamizma, kritikovani su po brojnim osnovama, uključujući potiskivanje slobode izražavanja i individualnih prava, rigidnost, licemjerje, [[Antisemitizam u islamu|antisemitizam]],<ref>{{cite web |author=Wistrich, Robert S. |url=https://www.jpost.com/Opinion/Anti-Semitism-and-Jewish-destiny-403703 |title=Anti-Semitism and Jewish destiny |work=The Jerusalem Post |date=20. 5. 2015 |access-date=26. 5. 2015 |archive-date=27. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527082212/http://www.jpost.com/Opinion/Anti-Semitism-and-Jewish-destiny-403703 |url-status=live }}</ref> pogrešno tumačenje [[Kur'an]]a i [[Sunnet]]a, nedostatak istinskog razumijevanja islama i uvođenje novotarija ([[bid'at]]) – uprkos tome što islamisti proklamuju protivljenje svakoj takvoj inovaciji. == Stranke i organizacije == {{Main|Islamističke grupe}} {{Main|Spisak islamskih političkih stranaka|Islamski ekstremizam#Aktivne islamske ekstremističke grupe}} == Literatura == {{refbegin|30em}} === Knjige === * {{cite book |author-link=John Esposito |first=John |last=Esposito |title=Islam and Politics |url=https://archive.org/details/islampolitics04edunse |edition=Četvrto |publisher=Syracuse University Press |year=1998 |place=Syracuse NY}} * {{cite book |first=Andrea |last=Mura |title=The Symbolic Scenarios of Islamism: A Study in Islamic Political Thought |url=https://www.routledge.com/products/9781472443892 |publisher=Routledge |year=2015 |place=London |access-date=11. 2. 2016 |archive-date=11. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311084048/https://www.routledge.com/products/9781472443892 |url-status=live }} * {{cite book |editor-first1=Yvonne |editor-last1=Yazbeck Haddad |editor-first2=John |editor-last2=Esposito |title=Islam, Gender, and Social Change |publisher=Oxford University Press |place=New York |year=1998}} * {{cite book |author-link=Fred Halliday |first=Fred |last=Halliday |title=Islam and the Myth of Confrontation |url=https://archive.org/details/islammythofconfr00hall_0 |url-access=registration |edition=2. izdanje |place=London, New York |publisher=I.B. Tauris |year=2003 |isbn=9781850439592 }} * {{cite book|author-link=Riaz Hassan |last=Hassan |first=Riaz |title=Faithlines: Muslim Conceptions of Islam and Society |url=http://www.us.oup.com/us/catalog/general/subject/ReligionTheology/Islam/?view=usa&ci=9780195799309 |publisher=Oxford University Press |year=2002 }}{{dead link|date=februar 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite book |last=Hassan |first=Riaz |title=Inside Muslim Minds |url=https://archive.org/details/insidemuslimmind0000hass |publisher=Melbourne University Press |year=2008}} * {{cite book|last1=Kepel|first1=Gilles|title=Jihad: The Trail of Political Islam|url=https://archive.org/details/jihad00gill_0|url-access=registration|quote=Jihad: The Trail of Political Islam.|date=2002|publisher=Harvard University Press.|ref=GKJTPI2002|isbn=978-0674010901}} * {{cite book |author-link=Peter Mandaville |last=Mandaville |first=Peter |title=Transnational Muslim Politics |year=2007 |place=Abingdon (Oxon), New York |publisher=Routledge}} * {{cite book |editor-first1=Richard C. |editor-last1=Martin |editor-first2=Abbas |editor-last2=Barzegar |title=Islamism: Contested Perspectives on Political Islam |publisher=Stanford University Press |year=2010}} * {{cite book |author-link=Nazih Ayubi |first=Nazih |last=Ayubi |title=Political Islam |url=https://archive.org/details/politicalislamre0000ayub |place=London |publisher=Routledge |year=1991}} * {{cite book |editor-last=Rashwan |editor-first=Diaa |title=The spectrum of Islamist movements |publisher=Schiler |year=2007}} * {{Cite book |last=Roy |first=Olivier |title=The Failure of Political Islam |url=https://archive.org/details/failureofpolitic0000oliv |date=1994 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge Massachusetts |translator-last=Volk |translator-first=Carol |trans-title=Echec de l'Islam Politique |ref=ORFPI1994 |isbn=978-0674291416}} * {{cite book |first=S. |last=Sejid |title=A Fundamental Fear: Eurocentrism and Emergence of Islamism |edition=2. izdanje |place=London, New York |publisher=Zed Press |year=2003}} * {{cite book |first1=Anders |last1=Strindberg |first2=Mats |last2=Wärn |title=Islamism |url=https://archive.org/details/islamismreligion0000stri |publisher=Polity Press |place=Cambridge, Malden MA |year=2011}} *Valentine, Simon Ross, Force and Fanaticism: Wahhabism in Saudi Arabia and Beyond, (2015), London/New York, Hurst & Co. * {{cite book |last1=Teti |first1=Andrea |last2=Mura |first2=Andrea |chapter=Sunni Islam and politics |title=Routledge Handbook of Religion and Politics |editor=Jeff Haynes |place=Abingdon (Oxon), New York |publisher=Routledge |year=2009}} * {{cite book |first=Frédéric |last=Volpi |title=Political Islam Observed |publisher=Hurst |year=2010}} * {{cite book |editor-first=Frédéric |editor-last=Volpi |title=Political Islam: A Critical Reader |publisher=Routledge |year=2011}} * {{cite book |last1=Sayej |first1=Caroleen Marji |title=Patriotic Ayatollahs: Nationalism in Post-Saddam Iraq |date=2018 |publisher=[[Cornell University Press]] |page=67 |location=Ithaca, NY |isbn=9781501714856 |doi=10.7591/cornell/9781501715211.001.0001 |url=https://cornell.universitypressscholarship.com/view/10.7591/cornell/9781501715211.001.0001/upso-9781501715211 |access-date=4. 5. 2022 |archive-date=20. 9. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920053737/https://cornell.universitypressscholarship.com/view/10.7591/cornell/9781501715211.001.0001/upso-9781501715211 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Farzaneh |first1=Mateo Mohammad |title=Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani |date=Mart 2015 |publisher=[[Syracuse University Press]] |location=Syracuse, NY |isbn=9780815633884 |oclc=931494838 |url=https://press.syr.edu/supressbooks/467 }} * {{Cite book |last=Rosefsky Wickham |first=Carrie |title=[[The Muslim Brotherhood: Evolution of an Islamist Movement]] |year=2013 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691163642}} === Časopisi === * {{Cite journal|last=Hermann|first=Denis|date=1. 5. 2013|title=Akhund Khurasani and the Iranian Constitutional Movement|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00263206.2013.783828|jstor=23471080|journal=Middle Eastern Studies|volume=49|issue=3|pages=430–453|doi=10.1080/00263206.2013.783828|s2cid=143672216|issn=0026-3206|access-date=4. 5. 2022|archive-date=5. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005080847/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00263206.2013.783828|url-status=live|url-access=subscription}} * {{cite book | last=Bayat | first=Mangol | title=Iran's First Revolution | url=https://archive.org/details/iransfirstrevolu0000baya | publisher=Oxford University Press | date=1991 | isbn=978-0-19-506822-1}} * {{Cite journal|last=Nouraie|first=Fereshte M.|date=1975|title=The Constitutional Ideas of a Shi'ite Mujtahid: Muhamed Husayn Na'ini|url=https://www.jstor.org/stable/4310208|jstor=4310208|journal=Iranian Studies|volume=8|issue=4|pages=234–247|doi=10.1080/00210867508701501|issn=0021-0862|access-date=5. 6. 2022|archive-date=2. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002121724/https://www.jstor.org/stable/4310208|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Martin|first=V. A.|date=april 1986|title=The Anti-Constitutionalist Arguments of Shaikh Fazlallah Nuri|url=https://www.jstor.org/stable/4283111|jstor=4283111|journal=Middle Eastern Studies|volume=22|issue=2|pages=181–196|doi=10.1080/00263208608700658|access-date=5. 6. 2022|archive-date=2. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002121727/https://www.jstor.org/stable/4283111|url-status=live|url-access=subscription}} * {{Cite journal|last=Khalaji|first=Mehdi|date=27. 11. 2009|title=The Dilemmas of Pan-Islamic Unity|url=https://www.hudson.org/research/9859-the-dilemmas-of-pan-islamic-unity-|journal=Current Trends in Islamist Ideology|volume=9|pages=64–79|access-date=5. 6. 2022|archive-date=7. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007064236/https://www.hudson.org/research/9859-the-dilemmas-of-pan-islamic-unity-|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Fuchs|first=Simon Wolfgang|date=24. 5. 2021|title=A Direct Flight to Revolution: Mevdudi, Divine Sovereignty, and the 1979-Moment in Iran|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=32|issue=2|pages=333–354|doi=10.1017/S135618632100033X|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Aziz|first=T. M.|date=maj 1993|title=The Role of Muhamed Baqir el-Sadr in Shi'i Political Activism in Iraq from 1958 to 1980|url=https://www.jstor.org/stable/164663|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=25|issue=2|pages=207–222|doi=10.1017/S0020743800058499|jstor=164663|s2cid=162623601|access-date=5. 6. 2022|archive-date=2. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002121730/https://www.jstor.org/stable/164663|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Fuchs|first=Simon Wolfgang|date=juli 2014|title=Third Wave Shi'ism: Sejid Arif Husain el-Husaini and the Islamic Revolution in Pakistan|url=https://www.jstor.org/stable/43307315|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=24|issue=3|pages=493–510|doi=10.1017/S1356186314000200|jstor=43307315|s2cid=161577379|access-date=5. 6. 2022|archive-date=2. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002121722/https://www.jstor.org/stable/43307315|url-status=live}} * {{cite book |last1=Rahnema |first1=Ali |title=Pioneers of Islamic Revival |date=1. 11. 2005 |publisher=[[Zed Books]] |location=London, UK |isbn=9781842776155 |url=https://www.bloomsbury.com/us/pioneers-of-islamic-revival-9781842776155/ |access-date=5. 6. 2022 |archive-date=7. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007001215/https://www.bloomsbury.com/us/pioneers-of-islamic-revival-9781842776155/ |url-status=live }} * {{cite book |last1=Rahnema |first1=Ali |title=An Islamic Utopian – A Political Biography of Ali Shari'ati |date=2000 |publisher=[[I.B. Tauris]] |location=London, NY |isbn=1860645526 |url=https://www.bloomsbury.com/us/islamic-utopian-9781780768021/ |access-date=5. 6. 2022 |archive-date=4. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204114749/https://www.bloomsbury.com/us/islamic-utopian-9781780768021/ |url-status=live }} * {{Cite journal|last=Bohdan|first=Siarhei|date=Summer 2020|title="They Were Going Together with the Ikhwan": The Influence of Muslim Brotherhood Thinkers on Shi'i Islamists during the Cold War|url=https://www.ingentaconnect.com/content/mei/mei/2020/00000074/00000002/art00005;jsessionid=3669aj37j07cl.x-ic-live-03|journal=The Middle East Journal|volume=74|issue=2|pages=243–262|doi=10.3751/74.2.14|s2cid=225510058|issn=1940-3461|access-date=5. 6. 2022|archive-date=26. 3. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326035121/https://www.ingentaconnect.com/content/mei/mei/2020/00000074/00000002/art00005;jsessionid=3669aj37j07cl.x-ic-live-03|url-status=live|url-access=subscription}} {{refend}} == Također pogledajte == {{columns-list|colwidth=20em|* [[Islam i sekularizam]] * [[Antizapadno raspoloženje]] * [[Anticionizam]] * [[Islamistički šiizam]] * ''[[Sukob civilizacija]]'' * [[Klerofašizam]] * [[Hindutva]] * [[Kršćanska desnica]] * [[Dominionizam]] * [[Islamizam (čvor)]] * [[Islamizam po državama]] }} {{clear}} === Napomene === {{NoteFoot}} == Reference == {{refspisak}} {{Islamizam}} {{Islamske teme}} {{Političke ideologije}} {{Authority control}} [[Kategorija:Islamizam| ]] [[Kategorija:Kontroverze u vezi s islamom]] [[Kategorija:Političke ideologije]] [[Kategorija:Antiizraelsko raspoloženje]] [[Kategorija:Anticionizam]] [[Kategorija:Antiimperijalizam]] baw668ex2ef5jj4rdjrogsho7wr8i56 0 533457 3914661 3903066 2026-07-26T15:46:21Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914661 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:001-fahrradsattel-by-RalfR.jpg|mini|desno|Različite vrste sjedala za bicikl]] '''Biciklističko sjedalo''', koje se ponekad naziva i sjedište za bicikl, jedna je od pet tačaka kontakta na [[Uspravni bicikl|uspravnom biciklu]], a ostale su dvije [[Pedala bicikla|pedale]] i dva rukohvata na [[Upravljač bicikla|upravljaču]]. (Biciklističko sjedište u užem smislu također pruža podršku za leđa).<ref>{{cite web |url = http://www.sheldonbrown.com/gloss_sa-o.html#saddle |title = Glossary: Saddle |last = Brown |first = Sheldon |access-date = 28. 5. 2009}}</ref> Biciklističko sjedalo kao takvo poznato je otkako se [[bicikl]] razvio iz [[Drezina|drezine]], preteče bicikla.<ref>{{cite book |title = Bicycle design: An illustrated history |url = https://archive.org/details/bicycledesignill0000hadl |author = Tony Dadland |author2 = Hans-Erhard Lessing |name-list-style = amp |publisher = [[MIT Press]] |date = 2014 |page = [https://archive.org/details/bicycledesignill0000hadl/page/17 17] |quote = Before starting, one has to screw the saddle just to such a height that the feet still stand on the ground...}}</ref><ref>{{cite book |title = [[Oxford English Dictionary]] |quote = 4. A fixed seat for the rider of a bicycle, motorcycle, etc. 1819 Belles-lettres Repository May 31/2 The Velocipede, or Swift-walker... consists of two wheels, one behind the other, connected by a perch, on which a saddle is placed for the seat of the traveller... The saddle may be raised or lowered..at pleasure, and thus suited to the height of various persons.}}</ref> Ono obavlja sličnu ulogu kao konjsko [[sjedalo]], pri čemu ne nosi svu težinu vozača, s obzirom na to da i druge tačke kontakta preuzimaju dio opterećenja. Obično se biciklističko sjedalo pričvršćuje za [[cijev sjedala]], a njegova visina najčešće se može podešavati uvlačenjem i izvlačenjem cijevi iz [[Okvir bicikla|okvira bicikla]]. == Komponente == Tipična sjedala sastoje se od nekoliko prepoznatljivih komponenti. === Školjka === Školjka oblikuje sjedalo. Nos sjedala najistureniji je prednji dio. On je obično zaobljen. Školjka se može izraditi od različitih materijala. Većina modernih sjedala ima tvrdu školjku napravljenu od izlivenog komada plastike, poput [[najlon]]a. Također se mogu koristiti [[karbonska vlakna]].<ref name="Sella">{{cite web |url = http://www.sellesanmarco.com/ |title = Selle San Marco handmade in Italy since 1935 |access-date = 29. 3. 2007|archive-url= https://web.archive.org/web/20070327164134/http://www.sellesanmarco.com/|archive-date= 27. 3. 2007 |url-status= live}}</ref> [[Koža|Kožna]] sjedala nemaju tvrdu školjku. Umjesto toga, oblikovani komad debele kože zategnut je, poput napete [[Mreža za ležanje|mreže za ležanje]], između prednjeg i stražnjeg kraja šina. Tradicionalna kožna sjedala, poput onih koje proizvodi kompanija [[Brooks England|Brooks]], koriste se već dugi niz godina. Takvo sjedalo općenito je udobnije nakon perioda razrađivanja tokom kojeg se prilagođava obliku vozača, pod uslovom da je osnovni oblik u startu odgovarajući.<ref name="Brooks">{{cite web|url= http://www.brookssaddles.com/|title= Brooks England since, 1866 saddles, bags, etc.|access-date= 29. 3. 2007|archive-url= https://web.archive.org/web/20070323145418/http://www.brookssaddles.com/|archive-date= 23. 3. 2007|url-status= usurped}}</ref> === Presvlaka === Većina sjedala koristi neki oblik podstave na vrhu tvrde školjke (često pjena zatvorenih ćelija, gel ili gel-pjena), preko koje ide vanjska presvlaka od [[spandeks]]a, [[Polivinil hlorid|vinila]], [[Umjetna koža|umjetne kože]] ili [[Koža|kože]]. Sjedala dizajnirana za zahtjevnu upotrebu, npr. za [[Brdski bicikl|brdski]] ili [[BMX]] biciklizam, mogu imati dodatna ojačanja presvlake poput [[kevlar]]a prišivenog na mjesta koja su najviše izložena habanju. === Šine === Šine sjedala tačka su povezivanja s ostatkom bicikla. One prolaze duž donje strane sjedala od nosa do stražnjeg dijela. Većina sjedala ima dvije paralelne šine za koje se učvršćuje [[cijev sjedala]], ali dizajn varira od jedne do četiri šine. Šine omogućavaju podešavanje sjedala naprijed-nazad, obično za približno dva do tri centimetra. Mogu biti izrađene od punog ili šupljeg [[čelik]]a, [[titanij]]a, [[aluminij]]a, [[mangan]]a ili [[Karbonska vlakna|karbonskih vlakana]], pri čemu se obično traži kompromis između cijene, težine, čvrstoće i fleksibilnosti. Novija inovacija, koja se koristi kod karbonskih školjki i šina, predviđa integraciju šina u školjku cijelom njihovom dužinom. Konfiguracije šina uključuju: * Dvije standardne okrugle šine prečnika 7&nbsp;mm * Dvije uvećane šine (tipično za brdske i BMX bicikle)<ref>{{cite web |url=http://www.bike-manual.com/brands/trek/om/cross/saddle.htm |title = Trek bike owners manuals and Bontrager product manuals {{!}} Trek Bikes}}</ref><ref name="chainreaction">{{cite web| url=http://www.chainreactioncycles.com/us/en/thomson-oversize-rail-clamp/rp-prod124357 |access-date=12. 8. 2016 |title=Thomson oversize rail clamp}}</ref> ** Okrugle prečnika 8&nbsp;mm ** Okrugle prečnika 9&nbsp;mm (često) * Dvije šine od karbonskih vlakana<ref name="chainreaction" /> (novije) ** Okrugle 7&nbsp;mm ** Ovalne 7&nbsp;mm × 9&nbsp;mm ** Ovalne 7&nbsp;mm × 10&nbsp;mm ** Okrugle 8,5&nbsp;mm ** Okrugle 9,6&nbsp;mm * Jedna I-šipka (novije) * Četiri šine (npr. šira kožna sjedala Brooks)<ref>{{cite web| url=http://www.sheldonbrown.com/gloss_sa-o.html#seatsandwich| access-date=12. 8. 2016 |title= Sheldon Brown's bicycle glossary Sa - So}}</ref> * Vlasnički sistemi === Stezaljka sjedala === Dio koji povezuje šine s cijevi sjedala naziva se stezaljka sjedala. Može biti ugrađena u vrh cijevi sjedala, ili sama cijev može biti obična cijev s cilindrom na vrhu za koji se pričvršćuje odvojena stezaljka. Gornja tačka pričvršćivanja mora biti kompatibilna s konfiguracijom šina (iako je konfiguracija s dvije okrugle šine od 7&nbsp;mm veoma česta), a donja tačka mora odgovarati prečniku cijevi sjedala ukoliko nije fabrički ugrađena. Zbog svog neobičnog oblika, neka sjedala fizički su nekompatibilna s određenim cijevima, stezaljkama ili okvirima, jer udaraju u druge dijelove ili blokiraju vijke za podešavanje i pričvršćivanje. Najčešći tip odvojeno prodavane stezaljke ima jedan horizontalni vijak s maticom koji prolazi iza vrha cijevi sjedala. Zatezanjem ovog vijka spajaju se četiri dijela metala (po dva sa svake strane) koji imaju okrugle utore za hvatanje standardnih šina. Unutrašnji dijelovi koji hvataju šine imaju isprepletene utore s druge strane koji ulaze u diskaste oblike na vanjskim stranama centralnog dijela koji hvata cijev. Daljnje zatezanje vijka uzrokuje da se centralni dio blago zatvori oko vrha cijevi. Da bi se podesio položaj sjedala, otpuštanje vijka omogućava šinama klizanje naprijed-nazad te naginjanje gore-dolje oko ose vijka.<ref name="Brown Saddles" /> [[Datoteka:Bicycle saddle clamp components.jpg|mini|desno|Dijelovi stezaljke sjedala s jednim vijkom. Grebeni na donjem dijelu su istrošeni. Ova stezaljka neće držati sjedište na mjestu.]] Postoje dva uobičajena tipa ugrađenih stezaljki za standardne šine, a oba su povezana s [[Generički zaštitni znak|generičkim zaštitnim znakovima]]:<ref name="Brown Saddles" /> * Cijevi sjedala "Campagnolo" (starije) koriste dva vertikalna vijka za spajanje dvaju dijelova koji hvataju šine. Otpuštanje jednog vijka omogućava podešavanje sjedala naprijed-nazad; otpuštanje jednog i zatezanje drugog podešava nagib gore-dolje. U nekim slučajevima postoji poseban vijak koji kontrolira nagib preko namjenskog okretišta. S obzirom na to da ovi sistemi ne zavise od utora, podešavanje nagiba je kontinuirano umjesto stepenasto, pa su ove cijevi poznate kao cijevi za '''mikropodešavanje'''. * Cijevi sjedala "Laprade" (novije) koriste jedan vertikalni vijak (tipično [[inbus vijak]]) koji zatezanjem spaja dva dijela za hvatanje šina. Donja površina donjeg dijela je konveksna i užljebljena, te se poklapa s konkavnim utorom na vrhu cijevi sjedala. Zakrivljenost omogućava podešavanje ugla sjedala kada se vijak otpusti, a otpuštanje također omogućava klizanje šina naprijed-nazad. Zavisno o uglu sjedala, vertikalni vijak nije okomit na ugao šina, ali utori sprečavaju klizanje i zauzimanje potpuno horizontalnog ugla. Ovaj mehanizam za ugaono podešavanje naziva se '''okretni''' i čest je na [[BMX]] biciklima. Budući da su utori finiji nego kod diskova u odvojenim stezaljkama, ponekad se i Laprade cijevi prodaju kao "mikropodesive", iako podešavanje nije potpuno kontinuirano kao kod Campagnolo stila. Šine oblika I-šipke su duge i omogućavaju širok opseg podešavanja naprijed-nazad. Stezaljke za I-šipke koriste dva stezna vijka za dijelove koji hvataju tu jednu šinu. Ostale historijske varijacije stezaljki uključivale su kombinaciju sjedala Ideale i cijevi Zeus, koja je koristila posebnu cijev dizajniranu tako da izbjegne potrebu za stezaljkom radi maksimalne uštede na težini.<ref name="Ebykr">{{cite web |url = http://www.ebykr.com/ideale-saddles-behind-leather-curtain/ |title = Idéale saddles: Behind the leather curtain |access-date = 12. 2. 2018}}</ref> === Amortizacija === [[Datoteka:Gefederte-sattelstuetze.jpg|mini|desno|Kožno sjedalo s amortizerima marke [[Brooks England|Brooks]] montirano na [[Cijev sjedala#Amortizeri|cijev sjedala s amortizerom]].]] [[Datoteka:Sella di Achille & Pier Giacomo Castiglioni.jpg|mini|desno|Stolica ''Sella'', koju su dizajnirali [[Achille Castiglioni]] i [[Pier Giacomo Castiglioni]] za kompaniju [[Zanotta (kompanija)|Zanotta]] (1957).]] Sjedalo može sadržavati jednu ili više komponenti za amortizaciju kako bi se poboljšala udobnost vozača apsorpcijom ili prigušivanjem vibracija i udara koje prenose okvir i cijev sjedala. Sjedala mogu inkorporirati gel, gel-pjenu i/ili pjenu različitih gustoća za ublažavanje udara s ceste, dok integrisane šine mogu biti dizajnirane s dodatnom dužinom kako bi se vertikalno savijale, pružajući ograničenu apsorpciju udara i neravnina. Drugi metod, koji se susreće kod rekreativnih, komfornih ili 'cruiser' sjedala, obuhvata pričvršćivanje para čeličnih spiralnih opruga na stražnji kraj šina sjedala, koje su na drugom kraju spojene za stražnji dio sjedala. Neki noviji dizajni amortizacije zamjenjuju dvostruke opruge s četiri ili više [[elastomer]]nih opruga u obliku krofne. Korištenjem zamjenjivih elastomera različitih gustoća, sjedalo s amortizacijom može se prilagoditi težini i stilu vožnje vozača.<ref name="koobi">{{cite web |url = http://www.koobi.com/ |title = Koobi saddles handmade in Italy |access-date = 24. 7. 2007|archive-url= https://web.archive.org/web/20070712083604/http://www.koobi.com/|archive-date= 12. 7. 2007 |url-status= live}}</ref> Još jedan metod amortizacije koristi mrežastu opružnu platformu sačinjenu od osam ili više spiralnih opruga postavljenih horizontalno ispod školjke sjedala. Ove opruge međusobno su povezane u približnom centru sjedala, s krajevima radijalno spojenim na rub okvira sjedala, tvoreći paukovu mrežu. Udar koji se prenosi na sjedalo djelomično apsorbira ova mrežasta platforma. U nastojanju da se smanje troškovi i težina, neka sjedala s amortizacijom koriste skeletni, fleksibilni najlonski okvir umjesto čelične opružne mreže. Proizvođači mogu ugraditi dva ili više ovih dizajna amortizacije u sjedalo u nastojanju da pruže dodatnu udobnost i apsorpciju udara, kao što se radi još otkako je biciklizam prvi put postao popularan osamdesetih godina 19. vijeka.<ref name="brooks">{{cite web |url = http://www.ebykr.com/brooks-england-eternal-one/ |title = Brooks England: The eternal one |date = 12. 2. 2018 |access-date = 12. 2. 2018}}</ref> == Podešavanje == Položaj sjedala treba se podešavati u odnosu na [[Osovina pogona|osovinu pogona]], a ne u odnosu na tlo ili upravljač. Naprimjer, ako je udaljenost do upravljača prevelika, bolje je nabaviti kraću [[Lula upravljača|lulu]] nego pomicati sjedalo naprijed od njegove idealne pozicije.<ref name="Brown Saddles">{{cite web |url = http://www.sheldonbrown.com/saddles.html |title = A comfortable saddle by Sheldon "Comfort" Brown |access-date = 12. 8. 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160413135031/http://sheldonbrown.com/saddles.html|archive-date= 13. 4. 2016 |url-status= live}}</ref> Tačnije, visina sjedala treba se podesiti u odnosu na položaj pedala, jer bi postavljanje različitih pedala ili pogonskih poluga druge dužine zahtijevalo ponovno podešavanje sjedala. U praksi se udaljenost od vrha sjedala do centra osovine pogona koristi kao mjera visine sjedala (npr. prilikom podešavanja novog bicikla koristeći mjere s drugog), jer je to lakše izmjeriti. Postoje i druge metode i kalkulacije za određivanje visine sjedala, poput [[LeMondova formula|LeMondove formule]]. Neka sjedala sada pružaju još viši nivo podešavanja tako što omogućavaju promjenu prednje i stražnje širine radi pravilnog prilagođavanja anatomiji bicikliste. === Visina === Visina sjedala trebala bi se podesiti tako da noge pri pedaliranju ostanu blago savijene čak i kada su pedale najudaljenije.<ref>{{cite web |url = http://www.sheldonbrown.com/saddles.html#height |title = A comfortable saddle |last=Brown |first=Sheldon |publisher=Sheldon Brown |access-date = 17. 6. 2010}}</ref> To znači da, ako je visina sjedala pravilno podešena, na biciklima s tradicionalnom geometrijom vozač ne može staviti obje noge ravno na tlo dok sjedi na sjedalu. Ako to može, sjedalo mu je prenisko, osim u slučaju da je bicikl [[Ležeći bicikl|ležeći]], dizajniran s pomjerenim pogonom prema naprijed, [[BMX]] ili neka druga vrsta posebnog bicikla. === Nagib === Sjedalo bi trebalo biti gotovo ravno, iako će visina upravljača i stil vožnje utjecati na varijacije. U profesionalnom biciklizmu, pravila [[Svjetska biciklistička unija|UCI-ja]] nalažu da sjedalo mora biti pod uglom od najviše 3° u odnosu na horizontalu.<ref>{{cite web |url = http://www.bicycleretailer.com/news/newsDetail/6305.html |title = On the level: UCI clarifies saddle rule |publisher = Bicycle Retailer & Industry News |date = 22. 12. 2011 |author = Steve Frothingham |quote = The saddle rule — requiring seats to be no more than three degrees off horizontal. |access-date = 23. 12. 2011}}</ref> === Naprijed i nazad === Konvencionalna mudrost nalaže da se sjedalo treba pozicionirati tako da, kada su [[Pogon bicikla|pogonske poluge]] horizontalne, a stopala na pedalama, vrh lisne kosti prednje noge bude približno iznad osovine [[Pedala bicikla|pedale]] u vertikalnoj liniji.<ref>{{cite web |url = http://www.jimlangley.net/crank/bicycleseats.html |title = Bicycle seats explained |author = Jim Langley |quote = Hold a plumb line (a thread with a nut on the end works fine) against the indentation just beneath the bone that’s below your kneecap. Adjust the seat fore and aft on the rails until the plumb line bisects the pedal axle. |year = 2010 |access-date = 8. 3. 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100211113017/http://www.jimlangley.net/crank/bicycleseats.html|archive-date= 11. 2. 2010 |url-status= live}}</ref> Međutim, brojni autori tvrde da za to ne postoji anatomska osnova.<ref name="KOPS">{{cite web |url = http://www.sheldonbrown.com/kops.html |title = The myth of KOPS — An alternative method of bike fit |publisher = Sheldon Brown |author = Keith Bontrager |year = 1998 |quote = The ... rule of thumb has no biomechanical basis at all. |access-date = 27. 6. 2007|archive-url= https://web.archive.org/web/20070629160925/http://www.sheldonbrown.com/kops.html|archive-date= 29. 6. 2007 |url-status= live}}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.peterwhitecycles.com/fitting.htm |title = How to fit a bicycle |author = Peter Jon White |year = 2007 |quote = Most fitting "systems" specify that some part of your knee be directly over the pedal axle at some alignment of the crank, usually with the pedal forward and the crank horizontal. This is pure nonsense. |access-date = 8. 3. 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100103181545/http://peterwhitecycles.com/fitting.htm |archive-date = 3. 1. 2010 |url-status = dead }}</ref> Nadalje, relativni položaj sjedala i osovine pogona varira između [[Trkaći bicikl|cestovnih]], [[Bicikl za velodrom|velodromskih]] i [[Triatlon|triatlonskih bicikala]]. Opseg podešavanja razlikuje se za svako sjedalo, a poređenje sjedala u pogledu povećanih raspona podešavanja može biti zbunjujuće zbog njihovih različitih oblika. Prilikom poređenja, treba uzeti u obzir opseg podešavanja njihovih ''tačaka udobnosti'', a pošto je to pitanje pretežno subjektivno, teško mu je posvetiti odgovarajuću pažnju. Opseg podešavanja naprijed-nazad kod sjedala s dvostrukim šinama rijetko prelazi dva do tri centimetra, ali oglašivači tvrde da sjedala s I-šipkom mogu pružiti i do 200% veći raspon podešavanja od nekih navedenih modela. Kada je potrebno dodatno proširiti opseg podešavanja naprijed-nazad u odnosu na ono što stezaljka dozvoljava, moguće je dodati ''korektor sjedala''. Jedan takav korektor montira se na postojeću stezaljku sjedala i omogućava do 40&nbsp;mm pomicanja naprijed ili nazad. Drugi metod za povećanje podešavanja naprijed-nazad jeste unazad zakrivljena cijev sjedala, kod koje cijev ima krivinu približno 15 centimetara prije sjedala. Zbog blagog nagiba cijevi, njen gornji dio ne može ući u donji dio okvira, pa je ovo rješenje korisno samo kod visoko postavljenih sjedala. == Veličine == [[Datoteka:Sattel-turbo4.jpg|mini|desno|Klasično cestovno sjedalo ''Turbo'' marke [[Selle Italia]].]] Iako su za dječije bicikle dostupna mala sjedala, primarni parametar veličine kod sjedala za odrasle predstavlja širina. Sjedala za performanse, poput onih za [[Biciklističke trke|utrke]], obično su uska. Komforna sjedala, koja se često nalaze na [[Hibridni bicikl|hibridnim biciklima]], obično su široka. == Varijacije == [[Datoteka:Duplex bicycle saddle.jpg|mini|desno|Reklama iz 1890-ih za sjedalo koje pruža podršku ishijadičnim kostima, s centralnom šupljinom. "Anatomska sjedala" tada su bila popularna.]] [[Datoteka:Bicycle saddle variation 2.JPG|mini|desno|"Banana sjedalo".]] Stručnjaci su razvili nekoliko varijacija, bilo iz estetskih razloga ili s ciljem rješavanja problema navedenih u narednoj sekciji. '''Sjedala s prorezom''' imaju šupljinu po srednjoj liniji. '''Sjedala bez nosa''' nemaju prednji istureni dio (nos ili rog). Svrha ovoga je eliminacija prignječenja koja vozači mogu iskusiti. Kod standardnih sjedala, težina vozača često se oslanja na tačku kontakta između karlične kosti i nosa sjedala. Visok pritisak uzrokovan malom kontaktnom površinom dovodi do povreda od prignječenja u perinealnom području preko centra nosa, kao i mišića i tetiva koji se spajaju na unutrašnju stranu ishijadičnih kostiju na stražnjoj strani unutrašnjih bedara. Sjedala bez nosa eliminiraju ovaj dio i pružaju podršku tijelu na donjem dijelu ishijadičnih kostiju, raspoređujući težinu na veću kontaktnu površinu. To stvara zone s nižim vršnim pritiskom kako bi se izbjegle navedene povrede. Sjedala bez nosa zahtijevaju drugačije sile oslanjanja kako vozač ne bi skliznuo prema naprijed. To se često postiže održavanjem nogu ili ruku pod umjerenom konstantnom tenzijom, što može zahtijevati dodatni napor vozača. Iako profesionalni biciklisti nisu usvojili sjedala bez nosa, ona su pokazala poboljšanje erektilne funkcije kod biciklista koji pate od erektilne disfunkcije.<ref name=breda/> Studija iz 2008. godine mjerila je nivo erektilne disfunkcije i utrnulosti genitalija među policajcima na biciklima koji su koristili tradicionalna sjedala u poređenju sa istim policajcima nakon šestomjesečnog korištenja sjedala bez nosa. Broj policajaca koji su osjećali utrnulost pao je sa 73% na 12%. Slučajevi erektilne disfunkcije također su se značajno smanjili.<ref>Wiley-Blackwell (2008, August 8). [https://www.sciencedaily.com/releases/2008/08/080807175444.htm "No-nose bicycle saddles improve penile sensation and erectile function in bicycling police officers."] ''ScienceDaily''. Retrieved August 22, 2008.</ref> Ovo istraživanje osvojilo je nagradu Bullard Sherwood koju dodjeljuje Nacionalni institut za sigurnost i zdravlje na radu (NIOSH) za interventna istraživanja. '''Specifična sjedala za žene''' predstavljena su i široko plasirana u ranim danima biciklizma. Naprimjer, anatomsko sjedalo Christy iz 1898. godine, koje je razvila kompanija [[Spalding (kompanija)|Spalding]], bilo je dizajnirano sa šupljim sjedištem kako bi se izbjeglo trenje genitalija.<ref name=ms>{{cite web |last1=Nipper |first1=Sarah |title=Wheels of change: The bicycle and women's rights |url=https://msmagazine.com/2014/05/07/wheels-of-change-the-bicycle-and-womens-rights/ |website=Ms. Magazine |date=7. 5. 2014}}</ref><ref name="1898_saddles">{{cite web |title=» 1898 CYCLE SADDLES: The anatomical saddle The online bicycle museum |work=The online bicycle museum |url=http://www.oldbike.eu/museum/history/1890s-cycling/1898-cycle-saddles-the-anatomical-saddle/ |date=21. 7. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140721010225/http://www.oldbike.eu/museum/history/1890s-cycling/1898-cycle-saddles-the-anatomical-saddle/ |archive-date=21. 7. 2014 }}</ref> Također su se proizvodila sjedala za sjedenje sa strane, poput "The Lady Ariel Side-Saddle Ordinary".<ref>{{cite web |last1=Hanlon |first1=Sheila |title=The lady Ariel side-saddle ordinary, 1874 |url=https://www.sheilahanlon.com/?p=1923 |website=Sheila Hanlon {{!}} Historian {{!}} Women's cycling |date=15. 7. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313034928/https://www.sheilahanlon.com/?p=1923 |archive-date=13. 3. 2023 |url-status=usurped}}</ref> Dizajnerica ženske opreme [[Georgena Terry]] osmislila je i plasirala jedan tip takvog sjedala 1992. godine. Druge proizvode brojne različite kompanije. Razlike mogu uključivati širu zonu sjedenja, kraći nos i rasterećenje u sredini.<ref name="WCRA">{{cite web |url = http://www.wcra.org.uk/faq.htm |title = Women's cycle racing association, FAQ, What's so special about these "women specific" saddles? |access-date = 29. 3. 2007 |url-status = usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20061221070646/http://www.wcra.org.uk/faq.htm |archive-date = 21. 12. 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=How female cyclists can combat saddle soreness |date=14. 8. 2014 |website=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603111113/https://www.theguardian.com/environment/bike-blog/2014/aug/14/how-female-cyclists-can-combat-saddle-soreness |archive-date=3. 6. 2023 |url-status=live |url=https://www.theguardian.com/environment/bike-blog/2014/aug/14/how-female-cyclists-can-combat-saddle-soreness}}</ref> '''Banana sjedalo''' predstavlja dugačko sjedalo, obično oslonjeno na oba kraja, koje je postalo popularno na [[Bicikl za podizanje na zadnji točak|biciklima specijaliziranim za vožnju na stražnjem točku]].<ref>{{cite web |url = http://www.sheldonbrown.com/gloss_ba-n.html#banana |title = Banana seat |last=Brown |first=Sheldon |publisher=Sheldon Brown |access-date = 27. 6. 2010}}</ref> Vozač može birati gdje će sjediti na njemu. Ponekad se koristi i za prijevoz putnika. <gallery> Datoteka:San marco selle1.jpg|Sjedalo Selle San Marco za žene (s prorezom) Datoteka:Kontact Bicycle Seat Top.png|Anatomsko sjedalo za trkaći bicikl Datoteka:EasySeat II Fahrradsattel.jpg|Ergonomsko sjedalo EasySeat II (Hobson) Datoteka:NIOSH No Nose Saddle Explained.webm|Videozapis o zdravstvenim prednostima sjedala bez nosa </gallery> == Problemi == Stručnjaci su identificirali nekoliko problema povezanih sa sjedenjem na tradicionalnim biciklističkim sjedalima. Ovi problemi izraženi su u zanimanjima s čestom upotrebom bicikla, uključujući rad u [[Policija|policiji]].<ref name=NIOSH>{{cite web |url = https://www.cdc.gov/niosh/topics/bike/ |title = Bicycle saddles and reproductive health |date = 22. 5. 2012 |access-date = 22. 1. 2015 |publisher = National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH)}}</ref> Utvrđeno je da pritisak sjedala na perinealno područje nakon dužeg bicikliranja može izazvati perinealni [[folikulitis]], [[čir]]eve, [[limfedem]] i [[habanje kože]].<ref name=Partin>{{cite journal |vauthors=Partin SN, Connell KA, Schrader S, LaCombe J, Lowe B, Sweeney A, Reutman S, Wang A, Toennis C, Melman A, Mikhail M, Guess MK |title=The bar sinister: Does handlebar level damage the pelvic floor in female cyclists? |journal=The journal of sexual medicine |volume=9 |issue=5 |pages=1367–73 |year=2012 |pmid=22390173 |pmc=3780597 |doi=10.1111/j.1743-6109.2012.02680.x }}</ref> Neke žene prijavile su poteškoće s mokrenjem ili održavanjem [[Seksualni odnos|seksualnih odnosa]] nakon dugih perioda provedenih na biciklističkom sjedalu.<ref>{{cite book|last1=Gregor|first1=Robert|title=Handbook of sports medicine and science, Road cycling|date=2008|page=100}}</ref> === Pritisak na prepone === Iako vožnja [[Uspravni bicikl|uspravnog bicikla]] poboljšava [[kardiovaskularni sistem]] i stoga može unaprijediti erektilnu funkciju kod muškaraca, dugotrajna vožnja bicikla uz nepravilnu tehniku i dalje može uzrokovati probleme za oba spola usljed smanjenog [[Krvotok|protoka krvi]] u području [[Prepone|prepona]]. Anketni podaci objavljeni 2005. godine ukazuju na to da se približno pet posto muških vozača može suočiti s problemom [[Erektilna disfunkcija|erektilne disfunkcije]] ukoliko koriste lošu tehniku uz produženi pritisak na [[perineum]].<ref name="SciencsDaily">{{cite web |url = https://www.sciencedaily.com/releases/2005/08/050824080847.htm |title = Research on bicycle saddles and sexual health comes of age |access-date = 29. 3. 2007}}</ref> I muškarci i žene mogu doživjeti smanjenu osjetljivost u preponama. Znak ovih problema ponekad može biti osjećaj peckanja u tom području prilikom silaska s bicikla, jer krv ponovo struji nazad. Ovaj problem više je povezan s tehnikom vožnje nego s tipom sjedala, iako postoje specijalni, anatomski ispravniji dizajni namijenjeni ublažavanju pritiska na prepone. Primjeri takvih dizajna uključuju sjedala s prorezom i sjedala bez nosa. Sjedala s prorezom nalikuju klasičnim sjedalima po dizajnu, ali im je središnji dio izrezan kako bi se smanjio pritisak na perineum kod muškaraca. Sjedala bez nosa sastoje se od dva odvojena jastučića smještena jedan pored drugog, po jedan za svaku polovinu [[Stražnjica|stražnjice]]. Takva sjedala postižu slično rasterećenje korištenjem drugačijeg dizajna. Neke korisne tehnike za smanjenje pritiska na prepone tokom vožnje uključuju: * Osiguravanje da sjedalo bude približno horizontalno poravnato, ili samo blago podignuto u prednjem dijelu. Prekomjerno podizanje nosa direktno će povećati pritisak na perineum, dok će naginjanje prema dolje smanjiti podršku karlici, što opet rezultira povećanim pritiskom. * Povremeno ustajanje, poput onog na uzbrdicama i prilikom ubrzavanja. * Povremeno prilagođavanje pozicije sjedenja. Naprimjer, sjedenje bliže stražnjem dijelu pri vožnji uzbrdo i oslanjanje na nos samo tokom kratkih intervala. * Povremeno uspravljanje bez pretjeranog naginjanja naprijed. === Gubitak erekcije i utrnulost genitalija === Godine 2014. najveća studija ikada provedena među biciklistima nije pronašla korelaciju između biciklizma i erektilne disfunkcije ili neplodnosti.<ref>{{cite journal|title=An observational study of erectile dysfunction, infertility, and prostate cancer in regular cyclists: Cycling for health UK study|url=http://online.liebertpub.com/doi/full/10.1089/jomh.2014.0012|journal=Journal of men's health|year=2014|doi=10.1089/jomh.2014.0012|access-date=26. 12. 2015|last1=Hollingworth|first1=Milo|last2=Harper|first2=Alice|last3=Hamer|first3=Mark|volume=11|issue=2|pages=75–79|url-access=subscription}}</ref> U prethodnim istraživanjima vožnja bicikla povezivana je s utrnulošću genitalija, erektilnom disfunkcijom (ED) i [[Perianalni hematom|perianalnim hematomom]],<ref name=gemery>Gemery, J., Nangia, A., Mamourian, A., and Reid, S. (2007, January). "Digital three-dimensional modelling of the male pelvis and bicycle seats: Impact of rider position and seat design on potential penile hypoxia and erectile dysfunction". ''BJU international'', 99(1), 135–140.</ref> a nekoliko studija pokazalo je da dugoprugaški biciklisti bilježe povećanu učestalost erektilne disfunkcije u poređenju s općom populacijom.<ref name=breda>Breda, G., Piazza, N., Bernardi, V., Lunardon, E., and Caruso, A. (September 2005). "Development of a new geometric bicycle saddle for the maintenance of genital–perineal vascular perfusion". ''Journal of sexual medicine'', 2(5), 605–611.</ref><ref name=Partin/><ref>Schrader, S. M., Breitenstein, M., & Lowe, B. (2000). City of Long Beach police department. [https://www.cdc.gov/niosh/hhe/reports/pdfs/2000-0305-2848-pd.html Health hazard evaluation report 2000-0305-2848]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090129115153/http://www.cdc.gov/niosh/hhe/reports/pdfs/2000-0305-2848-pd.html |date=29. 1. 2009 }}. National Institute for Occupational Safety and Health.</ref><ref>Tolme, P. (2005, October 31). "Don't be a softy". ''Newsweek'', 146(18), 66–66.</ref><ref>"Standard bicycle seat can lead to erectile dysfunction". (2007, June). ''Mayo Clinic Health Letter''.</ref> Smatralo se da erektilna disfunkcija i utrnulost proizlaze iz kompresije perinealne regije dok biciklista sjedi na sjedalu.<ref name=breda/><ref name=gemery/> Između 50 i 91 posto biciklista iskusi utrnulost genitalija.<ref name=Partin/> Kako bi ublažili ovaj problem, proizvođači su razvili niz sjedala za koja tvrde da omogućavaju bolji protok krvi kroz stidnu arteriju.<ref name=gemery/> Ova sjedala variraju prema obliku, širini i podstavi, te su se proučavala kako bi se utvrdio njihov stvarni utjecaj na zdravlje biciklista. (Međutim, većina trenutnih istraživanja isključuje diskusiju o ženskoj seksualnoj disfunkciji i utrnulosti genitalija).<ref name=dettori>Dettori, N., and Norvell, D. (2006, January). "Non-traumatic bicycle injuries: A review of the literature". ''Sports medicine'', 36(1), 7–18.</ref> Istraživanja pokazuju da šira sjedala obično povećavaju protok krvi u penis tokom vožnje, iako šira sjedišta također izazivaju habanje kože i ometaju puni raspon pokreta nogu.<ref name=breda/><ref name=huang>Huang, V., Munarriz, R., and Goldstein, I. (2005, September). "Bicycle riding and erectile dysfunction: An increase in interest (and concern)". ''Journal of sexual medicine'', 2(5), 596–604.</ref> Sjedalo nagnuto prema dolje ublažava pritisak na perineum i ishijadične kosti, čime poboljšava perinealni protok krvi.<ref name=huang/> Većina sjedala uključuje podstavu, najčešće od [[Pjena|pjene]] ili gela. Podstava od gela uglavnom bolje raspoređuje pritisak u perineumu i pruža viši nivo oksigenacije penisa nego pjena. Ipak, pokazalo se da su širina i dizajn važniji faktori od same količine podstave prilikom određivanja intenziteta nelagode koju biciklista trpi.<ref name=huang/> Neki istraživači čak su sugerisali da dodatna pjena ili gel mogu uzrokovati povećanu učestalost bolova u ishijadičnim kostima.<ref name=dettori/> == Također pogledajte == * [[Sjedalo za bicikl]] * [[Obris biciklizma]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.cdc.gov/niosh/topics/repro/bike/ Biciklistička sjedala i reproduktivno zdravlje] * [http://www.cptips.com/saddle.htm Savjeti za biciklističke performanse: Odabir i podešavanje sjedala] {{Oprema za bicikl}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Dijelovi bicikla|Sjedalo]] ngz3h4trne4bnbkvbj509ekoyrcu1ub 0 533462 3914525 3904967 2026-07-26T12:16:16Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914525 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Geohemijski ciklus}}{{biogeohemijski ciklus |state=expamded}} '''Biogeohemijski ciklus''', ili općije '''ciklus materije''',<ref>{{Cite web |title=CK12-Foundation |url=https://flexbooks.ck12.org/cbook/ck-12-college-human-biology-flexbook-2.0/section/24.7/primary/lesson/cycles-of-matter-chumbio/ |access-date=21. 3. 2022 |website=flexbooks.ck12.org}}</ref> je kretanje i transformacija [[hemijski element|hemijskih elemenata]] i [[hemijski spoj|spojeva]] između živih [[organizam]]a, [[Zemljina atmosfera|atmosfere]] i [[Zemljina kora|Zemljine kore]]. Glavni biogeohemijski ciklusi uključuju [[ciklus ugljika]], [[ciklus dušika|dušika]] i [[ciklus vode|vode]]. U svakom ciklusu, [[hemijski element]] ili molekula transformiše se i kruže među živim organizmima i kroz različite geološke oblike i rezervoare, uključujući atmosferu, [[tlo]] i [[okean]]e. Može se smatrati putem kojim se [[hemijska supstanca]] [[Wiktionary:cycle|ciklira]] (okreće ili kreće kroz) [[Biotske komponente|biotski odjeljak]] i [[Abiotska komponenta|abiotski odjeljci]] [[Zemlja|Zemlje]]. Biotski odjeljak je [[biosfera]], a abiotski odjeljci su [[atmosfera]], [[litosfera]] i [[hidrosfera]]. Naprimjer, u [[ciklus ugljika|ciklusu ugljika]], atmosferski [[ugljik-dioksid]] apsorbiraju [[biljke]] putem [[fotosinteza|fotosinteze]], što ga pretvara u [[organski spoj|organske spojeve]] koji organizmi koriste za energiju i rast. [[Ugljik]] se zatim oslobađa natrag u atmosferu, putem [[respiracija|disanja]] i [[razgradnja|razgradnje]]. Osim toga, ugljik se skladišti u [[fosilnon gorivo|fosilnim gorivima]] i oslobađa se u atmosferu ljudskim aktivnostima, kao što je sagorijevanje [[fosil]]nih [[gorivo|goriva]]. U ciklusu dušika, atmosferski [[dušikov plin]] biljke pretvaraju u upotrebljive oblike kao što su [[amonijak]] i [[nitrati]] kroz proces [[fiksacija dušika|fiksacije dušika]]. Ove spojeve mogu koristiti drugi organizmi, a dušik se vraća u atmosferu putem [[denitrifikacija|denitrifikacije]] i drugih procesa. U ciklusu vode u prirodi, voda, kao [[univerzalni rastvarač]] isparava sa kopna i okeana formirajući oblake u atmosferi, a zatim se [[Padavine|istaloženi]] vraćaju u različite dijelove [[Zemlja|Planete]]. Padavine mogu [[curenje|procuriti]] u [[zemljište]] i postati dio sistema podzemnih voda koje koriste [[biljke]] i drugi organizmi, ili mogu [[Površinsko oticanje|oticanje s površine]] formirati [[jezera]] i [[rijeke]]. Podzemna voda zatim može procuriti u okean zajedno sa [[riječno ispuštanje|riječnim ispuštanjima]], bogatim [[rastvorena organska materija|rastvorenom]] i [[čestica organske materije|česticama organske materije]] i drugim [[nutrijent|hranjivim tvarima]]. Postoje biogeohemijski ciklusi za mnoge druge elemente, kao što su [[ciklus kisika|kisik]], [[ciklus vodika|vodik]], [[ciklus fosfora|fosfor]], [[ciklus kalcija|kalcij]], [[ciklus željeza|gvožđe]], [[ciklus sumpora|sumpor]], [[ciklus žive|živa]] i [[ciklus selena|selen]]. Postoje i ciklusi za molekule, kao što su [[ciklus vode|voda]] i [[ciklus silicija|silika]]. Pored toga, postoje makroskopski ciklusi kao što je [[ciklus stijena]], i ciklusi izazvani čovjekom za sintetske spojeve kao što su [[polihlorirani bifenil]]i (PCB). U nekim ciklusima postoje geološki rezervoari gdje supstance mogu ostati ili biti [[:Wiktionary:sekvestacija|sekvestrirane]] duži vremenski period. Biogeohemijski ciklusi uključuju interakciju bioloških, geoloških i hemijskih procesa. Biološki procesi uključuju utjecaj [[mikroorganizam]]a, koji su ključni pokretači biogeohemijskog ciklusa. Mikroorganizmi imaju sposobnost provođenja širokog spektra metaboličkih procesa bitnih za ciklus hranjivih tvari (makronutrijenata i mikronutrijenata) i hemikalija u globalnim [[ekosistem]]ima. Bez mikroorganizama mnogi od ovih procesa se ne bi odvijali, sa značajnim uticajem na funkcioniranje kopnenih i okeanskih ekosistema i biogeohemijskih ciklusa [[planeta|Planete]] u cjelini. Promjene ciklusa mogu uticati na ljudsko zdravlje. Ciklusi su međusobno povezani i imaju važnu ulogu u regulaciji klime, podržavanju rasta biljaka, [[fitoplankton]]a i ostalih organizama, te održavanju zdravlja ekosistema općenito. Ljudske aktivnosti poput sagorijevanja fosilnih goriva i korištenja velikih količina gnojiva mogu poremetiti cikluse, doprinoseći [[klimatske pomjene|klimatskim promjenama]], zagađenju i drugim ekološkim problemima.. {{TOC limit|2}} ==Pregled== [[Datoteka:Generalized biogeochemical cycle.jpg|thumb|Generalizirani biogeohemijski ciklus<ref name=Moses2012 />|278x278piksel]] [[Slika:The Nitrogen Cycle (1).png|thumb| Pojednostavljena verzija ciklusa dušika|238x238piksel]] [[Energija]] teče usmjereno kroz ekosisteme, ulazeći kao [[sunčeva svjetlost]] (ili neorganske molekule za [[hemoautotrof]]e) i izlazeći kao toplota tokom mnogih transfera između [[trofički nivo|trofičkih nivoa]]. Međutim, materija koja čini žive organizme se čuva i reciklira. Šest najčešćih elemenata povezanih s organskim molekulama – [[ugljik]], [[dušik]], [[vodik]], [[kisik]], [[fosfor]] i [[sumpor]] – uzimaju različite hemijske oblike i mogu postojati duži period u atmosferi, na kopnu, u vodi ili ispod Zemljine površine. Geološki procesi, kao što su [[trošenje]], [[erozija]], [[odvodnjavanje vode]] i [[subdukcija]] [[kontinentalna ploča|kontinentalnih ploča]], svi imaju ulogu u ovom recikliranju materijala. Budući da [[geologija]] i [[hemija]] imaju glavne uloge u proučavanju ovog procesa, recikliranje neorganske materije između živih organizama i njihove okoline naziva se biogeohemijski ciklus.<ref name=OpenStax>[https://cnx.org/contents/ZdFkREJc@7/Biogeochemical-Cycles Biogeochemical Cycles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927040316/https://cnx.org/contents/ZdFkREJc@7/Biogeochemical-Cycles |date=27. 9. 2021 }}, ''OpenStax'', 9 May 2019. [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.</ref> Šest gore navedenih elemenata ([[biogeni elementi]]) organizmi koriste na različite načine. Vodik i kisik nalaze se u vodi i organskim molekulama, a oba su neophodna za život. Ugljik se nalazi u svim organskim molekulama, dok je dušik važna komponenta [[nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]] i [[protein]]a. [[Fosfor]] se koristi za stvaranje nukleinskih kiselina i [[fosfolipid]]a koji čine biološke membrane. [[Sumpor]] je ključan za [[dimenzija|trodimenzijski]] oblik proteina. Kruženje ovih elemenata je međusobno povezano. Naprimjer, kretanje vode je ključno za ispiranje sumpora i fosfora u rijeke koje zatim mogu teći u okeane. [[Minerali]] kruže kroz biosferu između biotskih i abiotskih komponenti i od jednog organizma do drugog, u [[lanac ishrane|lancima|| i [[mreža ishrane|mrežama ishrane]].<ref name=Fisher2019>Fisher M. R. (Ed.) (2019) ''Environmental Biology'', [https://openoregon.pressbooks.pub/envirobiology/chapter/3-2-biogeochemical-cycles/ 3.2 Biogeochemical Cycles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927040314/https://openoregon.pressbooks.pub/envirobiology/chapter/3-2-biogeochemical-cycles/ |date=27. 9. 2021 }}, OpenStax. [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.</ref> Ekološki sistemi ([[ekosistemi]]) imaju mnogo biogeohemijskih ciklusa koji djeluju kao dio sistema, na primjer, ciklus vode, ciklus ugljika, ciklus dušika itd. Svi hemijski elementi koji se javljaju u organizmima dio su biogeohemijskih ciklusa. Osim što su dio živih organizama, ovi hemijski elementi također kruže kroz abiotičke faktore ekosistema kao što su voda ([[hidrosfera]]), [[zemljište]]/[[stijene]] i [[kamen]]je ([[litosfera]]) i/ili zrak ([[Zemljina atmosfera|atmosfera]]).<ref name="enviroliteracy.org">{{cite web|title=Biogeochemical Cycles|url=http://www.enviroliteracy.org/subcategory.php/198.html|publisher=The Environmental Literacy Council|access-date=20. 11. 2017|archive-date=30. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430133927/http://enviroliteracy.org/subcategory.php/198.html|url-status=live}}</ref> Živi faktori Planete mogu se zajednički nazvati [[biosfera]]. Svi nutrijenti - kao što su [[ugljik]], [[azot]], [[kiseik]], [[fosfor]] i [[sumpor]] – koje živi organizmi koriste u ekosistemima dio su „zatvorenog sistema“; stoga se ove hemikalije recikliraju umjesto da se gube i stalno se obnavljaju kao u otvorenom sistemu.<ref name="enviroliteracy.org"/> Glavni dijelovi biosfere povezani su u biogeohemijskim ciklusima, tokom hemijskih elemenata i spojeva. U mnogim od ovih ciklusa, [[biota (ekologija)|biota]] ima važnu ulogu. [[Materija]] i [[energija]] iz Zemljine unutrašnjosti se oslobađa [[vulkan]]ima. Atmosfera brzo razmjenjuje neke spojeve i elemente sa biotom i okeanima. Razmjena materijala između stijena, tla i okeana je uglavnom sporija u rom poređenju.<ref name=Moses2012>Moses, M. (2012) [http://editors.eol.org/eoearth/wiki/biogeochemical_cycles Biogeochemical cycles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122221017/https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Biogeochemical_cycles |date=22. 11. 2021 }}. ''Encyclopedia of Earth''.</ref> U ekodistemu, materija kruži, a energija teče/protiče. Protok energije u ekosistemu je „otvoreni sistem“; Sunce konstantno daje Planeti energiju u obliku svjetlosti dok se ona na kraju koristi i gubi u obliku toplote kroz trofičke nivoe [[lanac ishrane|lanca ishrane]]. Ugljik se koristi za proizvodnju [[ugljikohidrat]]a, [[masti]] i [[protein]]a, glavnih izvora energije hrane. Ovi spojevi se oksidiraju, kako bi se oslobodio [[ugljik-dioksid]], koji [[biljke]] mogu asunilirati za stvaranje organskih spojeva. [[hemokska reakcija|Hemijsku reakciju]] pokreće [[svjetlosna energija]] sunčeve svjetlosti. Sunčeva svjetlost je potrebna za spajanje ugljika s vodikom i kisikom u izvor energije, ali ekosistemi u dubokom moru, gdje sunčeva svjetlost ne može prodrijeti, dobijaju energiju iz sumpora. Vodik.sulfid u blizini [[hidrotermalnu izvor|hidrotermalnih izvora]] mogu koristiti organizmi poput divovskog cjevastog crva. U ciklusu sumpora, sumpor se može zauvijek reciklirati kao izvor energije. Energija se može osloboditi putem [[oksidacija]] i [[redoks|redukcije]] sumpornih spojeva (npr. oksidacijom elementarnog sumpora do [[sulfit]]a, a zatim do [[sulfat]]a). <gallery mode="packed" heights="180px"> File:BIOGEOCHEMICAL CYCLING OF ELEMENTS.svg| | Primjeri glavnih biogeohemijskih procesa File:WhalePump.jpg| Okeanska [[kitova pumpa]] koja prikazuje kako [[kitovi]] kruže u hranjivim tvarima kroz okeanski [[vodeni stupac]] Datoteka:Global carbon cycle.webp| Implikacije promjena u globalnom ciklusu ugljika uzrokovanih ljudskom aktivnošću zabrinjavaju naučnike i svjetsku javnpst uopće.<ref>Avelar, S., van der Voort, T.S. and Eglinton, T.I. (2017) "Relevance of carbon stocks of marine sediments for national greenhouse gas inventories of maritime nations". ''Carbon balance and management'', '''12'''(1): 10.{{doi|10.1186/s13021-017-0077-x|doi-access=free}}. [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.</ref> </gallery> Iako Zemlja stalno prima energiju od Sunca, njen hemijski sastav je u suštini fiksan, jer se dodatna materija samo povremeno dodaje [[meteorit]]ima. Budući da se ovaj hemijski sastav ne obnavlja kao [[energija]], svi procesi koji zavise od ovih hemikalija moraju se reciklirati. Ovi ciklusi uključuju i živu biosferu i neživu [[litosfera|litosferu]], [[Zemljina armisfera|atmosferu]] i [[hidrosfera|hidrosferu]]. Biogeohemijski ciklusi se mogu uporediti sa [[geohemijski ciklus|geohemijskim ciklusima]]. Potonji se bavi samo [[Zemljina kora|korom]] i subkornim rezervoarima, iako se neki procesi iz oba preklapaju. ==Odjeljci== Biogeohemijski ciklusi funkcionišu kretanjem supstanci, koje također mogu proći kroz hemijska preuređenja, kroz puteve u [[Biotička komponenta|biotskom odjeljku]] i [[Abiotska komponenta|abiotskim odjeljcima]] Zemlje. Biotski odjeljak je [[biosfera]], a abiotički odjeljci su [[atmosfera]], [[litosfera]] i [[hidrosfera]]. ===Biotski odjeljak=== ====Biosfera==== {{glavni|Biosfera}} Mikroorganizmi pokreću veliki dio biogeohemijskih ciklusa u Zemljinom sistemu.<ref>{{cite journal |title = The Microbial Engines That Drive Earth's Biogeochemical Cycles|url = https://archive.org/details/sim_science_2008-05-23_320_5879/page/1034|year = 2008|doi = 10.1126/science.1153213|last1 = Falkowski|first1 = P. G.|last2 = Fenchel|first2 = T.|last3 = Delong|first3 = E. F.|journal = Science|volume = 320|issue = 5879|pages = 1034–1039|pmid = 18497287|bibcode = 2008Sci...320.1034F|s2cid = 2844984}}</ref><ref name=Zakem2020>{{cite journal |title = Redox-informed models of global biogeochemical cycles|year = 2020|doi = 10.1038/s41467-020-19454-w|last1 = Zakem|first1 = Emily J.|last2 = Polz|first2 = Martin F.|last3 = Follows|first3 = Michael J.|journal = Nature Communications|volume = 11|issue = 1|page = 5680|pmid = 33173062|pmc = 7656242|bibcode = 2020NatCo..11.5680Z}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.</ref> ===Abiotski odjeljci=== [[Datoteka:90 mile beach.jpg|thumb|upright=1.7| [[Plaža]], scena koja istovremeno prikazuje tri abiotska odjeljka: atmosferu (zrak), hidrosferu (okean) i litosferu (tlo/stijene)]] ====Atmosfera==== {{glavni|Atmosfera}} ====Hidrosfera==== {{glavni|Hidrosfera}} {{glavni|Morski biogeokemijski ciklusi}} [[Datoteka:Role of marine organisms in biogeochemical cycling.jpg|thumb|upright=1.7| Neke uloge morskih organizama u biogeohemijskim ciklusima u [[Južni okean|Južnom okeanu]] <ref name=Henley2020>{{cite journal |title = Changing Biogeochemistry of the Southern Ocean and Its Ecosystem Implications|year = 2020|doi = 10.3389/fmars.2020.00581|doi-access = free|last1 = Henley|first1 = Sian F.|last2 = Cavan|first2 = Emma L.|last3 = Fawcett|first3 = Sarah E.|last4 = Kerr|first4 = Rodrigo|last5 = Monteiro|first5 = Thiago|last6 = Sherrell|first6 = Robert M.|last7 = Bowie|first7 = Andrew R.|last8 = Boyd|first8 = Philip W.|last9 = Barnes|first9 = David K. A.|last10 = Schloss|first10 = Irene R.|last11 = Marshall|first11 = Tanya|last12 = Flynn|first12 = Raquel|last13 = Smith|first13 = Shantelle|journal = Frontiers in Marine Science|volume = 7| page=581 | bibcode=2020FrMaS...7..581H |hdl = 11336/128446|hdl-access = free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.</ref>]] Globalni [[okean]] pokriva više od 70% Zemljine površine i izuzetno je heterogen. Produktivna morska područja i obalni [[ekosistemi]] čine manji dio okeana u smislu površine, ali imaju ogroman uticaj na globalne biogeohemijske cikluse,koje provode [[mikrob]]ne zajednice, a koje predstavljaju 90% okeanske [[biomasa|biomase]].<ref>{{cite journal |doi = 10.1007/s12526-011-0084-1|title = The Census of Marine Life—evolution of worldwide marine biodiversity research|year = 2011|last1 = Alexander|first1 = Vera|last2 = Miloslavich|first2 = Patricia|last3 = Yarincik|first3 = Kristen|journal = Marine Biodiversity|volume = 41|issue = 4|pages = 545–554|s2cid = 25888475|doi-access = free| bibcode=2011MarBd..41..545A }}</ref> Rad posljednjih godina uglavnom se fokusirao na kruženje ugljika i makronutrijenata poput dušika, fosfora i silikata: drugi važni elementi poput sumpora ili elemenata u tragovima manje su proučavani, što odražava povezana tehnička i logistička pitanja.<ref name=Murillo2019 /> Sve više su ova morska područja i pripadnici [[takson]]a koji formiraju njihove ekosisteme izloženi značajnom antropogenom pritisku, što utiče na morski život i recikliranje energije i hranjivih tvari.<ref>Galton, D. (1884) [https://www.proquest.com/openview/792c496cb0a1bdf11778db87c126ff44/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1816417 10th Meeting: report of the royal commission on metropolitan sewage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924063154/https://www.proquest.com/openview/792c496cb0a1bdf11778db87c126ff44/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1816417 |date=24. 9. 2021 }}. ''J. Soc. Arts'', '''33''': 290.</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.2307/1294478|jstor = 1294478|last1 = Hasler|first1 = Arthur D.|title = Cultural Eutrophication is Reversible|url = https://archive.org/details/sim_bioscience_1969-05_19_5/page/424|journal = BioScience|year = 1969|volume = 19|issue = 5|pages = 425–431}}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1002/2016GB005586|title = A reevaluation of the magnitude and impacts of anthropogenic atmospheric nitrogen inputs on the ocean|year = 2017|last1 = Jickells|first1 = T. D.|last2 = Buitenhuis|first2 = E.|last3 = Altieri|first3 = K.|last4 = Baker|first4 = A. R.|last5 = Capone|first5 = D.|last6 = Duce|first6 = R. A.|last7 = Dentener|first7 = F.|last8 = Fennel|first8 = K.|last9 = Kanakidou|first9 = M.|last10 = Laroche|first10 = J.|last11 = Lee|first11 = K.|last12 = Liss|first12 = P.|last13 = Middelburg|first13 = J. J.|last14 = Moore|first14 = J. K.|last15 = Okin|first15 = G.|last16 = Oschlies|first16 = A.|last17 = Sarin|first17 = M.|last18 = Seitzinger|first18 = S.|last19 = Sharples|first19 = J.|last20 = Singh|first20 = A.|last21 = Suntharalingam|first21 = P.|last22 = Uematsu|first22 = M.|last23 = Zamora|first23 = L. M.|journal = Global Biogeochemical Cycles|volume = 31|issue = 2|page = 289|bibcode = 2017GBioC..31..289J|hdl = 1874/348077| s2cid=5158406 |hdl-access = free}}</ref> Ključni primjer je [[kulturna eutrofikacija]], gdje [[poljoprivredno oticanje]] dovodi do obogaćivanja obalnih ekosistema dušikom i fosforom, što znatno povećava produktivnost u rezultira [[cvjetanje algi|cvjetanjem algi]], [[deoksigenacija okeana|deoksigenacijom]] vodenog stuba i morskog dna, te povećanom emisijom stakleničkih plinova,<ref name=Bouwman2005>{{cite journal |doi = 10.1029/2004GB002314|title = Exploring changes in river nitrogen export to the world's oceans|year = 2005|last1 = Bouwman|first1 = A. F.|last2 = Van Drecht|first2 = G.|last3 = Knoop|first3 = J. M.|last4 = Beusen|first4 = A. H. W.|last5 = Meinardi|first5 = C. R.|journal = Global Biogeochemical Cycles|volume = 19|issue = 1|bibcode = 2005GBioC..19.1002B| s2cid=131163837 |doi-access = free}}</ref> sa direktnim lokalnim i globalnim uticajima na [[azotni ciklus|azot]] i [[ugljikov ciklus]]. Međutim, oticanje [[organske materije]] sa kopna u [[obalne ekosisteme]] je samo jedna od niza hitnih prijetnji koje opterećuju mikrobne zajednice zbog globalnih promjena. Klimatske promjene su također rezultirale promjenama u [[kriosferi]], jer se glečeri i permafrost tope, što rezultira intenzivnijom [[stratifikacijom okeana|morskom stratifikacijom]], dok promjene [[redoks|redoks-stanja]] u različitim biomima brzo mijenjaju [[mikrobna zajednica|mikrobne zajednice]] neviđenom brzinom.<ref>{{cite journal |doi = 10.1111/gcb.12754|title = Climate change and dead zones|year = 2015|last1 = Altieri|first1 = Andrew H.|last2 = Gedan|first2 = Keryn B.|journal = Global Change Biology|volume = 21|issue = 4|pages = 1395–1406|pmid = 25385668|bibcode = 2015GCBio..21.1395A| s2cid=24002134 }}</ref><ref name=Breitburg2018>{{cite journal |doi = 10.1126/science.aam7240|title = Declining oxygen in the global ocean and coastal waters|year = 2018|last1 = Breitburg|first1 = Denise|last2 = Levin|first2 = Lisa A.|last3 = Oschlies|first3 = Andreas|last4 = Grégoire|first4 = Marilaure|last5 = Chavez|first5 = Francisco P.|last6 = Conley|first6 = Daniel J.|last7 = Garçon|first7 = Véronique|last8 = Gilbert|first8 = Denis|last9 = Gutiérrez|first9 = Dimitri|last10 = Isensee|first10 = Kirsten|last11 = Jacinto|first11 = Gil S.|last12 = Limburg|first12 = Karin E.|last13 = Montes|first13 = Ivonne|last14 = Naqvi|first14 = S. W. A.|last15 = Pitcher|first15 = Grant C.|last16 = Rabalais|first16 = Nancy N.|last17 = Roman|first17 = Michael R.|last18 = Rose|first18 = Kenneth A.|last19 = Seibel|first19 = Brad A.|last20 = Telszewski|first20 = Maciej|last21 = Yasuhara|first21 = Moriaki|last22 = Zhang|first22 = Jing|journal = Science|volume = 359|issue = 6371|pmid = 29301986|bibcode = 2018Sci...359M7240B|s2cid = 206657115|doi-access = free}}</ref><ref name=Cavicchioli2019>{{cite journal |doi = 10.1038/s41579-019-0222-5|title = Scientists' warning to humanity: Microorganisms and climate change|year = 2019|last1 = Cavicchioli|first1 = Ricardo|last2 = Ripple|first2 = William J.|last3 = Timmis|first3 = Kenneth N.|last4 = Azam|first4 = Farooq|last5 = Bakken|first5 = Lars R.|last6 = Baylis|first6 = Matthew|last7 = Behrenfeld|first7 = Michael J.|last8 = Boetius|first8 = Antje|last9 = Boyd|first9 = Philip W.|last10 = Classen|first10 = Aimée T.|last11 = Crowther|first11 = Thomas W.|last12 = Danovaro|first12 = Roberto|last13 = Foreman|first13 = Christine M.|last14 = Huisman|first14 = Jef|last15 = Hutchins|first15 = David A.|last16 = Jansson|first16 = Janet K.|last17 = Karl|first17 = David M.|last18 = Koskella|first18 = Britt|last19 = Mark Welch|first19 = David B.|last20 = Martiny|first20 = Jennifer B. H.|last21 = Moran|first21 = Mary Ann|last22 = Orphan|first22 = Victoria J.|last23 = Reay|first23 = David S.|last24 = Remais|first24 = Justin V.|last25 = Rich|first25 = Virginia I.|last26 = Singh|first26 = Brajesh K.|last27 = Stein|first27 = Lisa Y.|last28 = Stewart|first28 = Frank J.|last29 = Sullivan|first29 = Matthew B.|last30 = Van Oppen|first30 = Madeleine J. H.|journal = Nature Reviews Microbiology|volume = 17|issue = 9|pages = 569–586|pmid = 31213707|pmc = 7136171|display-authors = 1}}</ref><ref name=Murillo2019>{{cite journal |doi = 10.3389/fmars.2019.00657|doi-access = free|title = Editorial: Marine Microbiome and Biogeochemical Cycles in Marine Productive Areas|year = 2019|last1 = Murillo|first1 = Alejandro A.|last2 = Molina|first2 = Verónica|last3 = Salcedo-Castro|first3 = Julio|last4 = Harrod|first4 = Chris|journal = Frontiers in Marine Science|volume = 6| page=657 | bibcode=2019FrMaS...6..657M }} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.</ref><ref name=Hutchins2019>{{cite journal |doi = 10.1038/s41579-019-0178-5|title = Climate change microbiology — problems and perspectives|year = 2019|last1 = Hutchins|first1 = David A.|last2 = Jansson|first2 = Janet K.|last3 = Remais|first3 = Justin V.|last4 = Rich|first4 = Virginia I.|last5 = Singh|first5 = Brajesh K.|last6 = Trivedi|first6 = Pankaj|journal = Nature Reviews Microbiology|volume = 17|issue = 6|pages = 391–396|pmid = 31092905|s2cid = 155102440}}</ref> Globalne promjene, stoga, utiču na ključne procese, uključujući [[morska primarna proizvodnja mora|primarnu produktivnost]], fiksaciju CO₂ i N₂, [[disanje]]/[[remineralizacija|remineralizaciju]] organske materije, te tonjenje i zatrpavanje fiksiranog CO₂.<ref name=Hutchins2019 /> Pored ovoga, okeani doživljavaju [[zakiseljavanje okeana|proces zakiseljavanja]], sa promjenom od ~0,1 [[pH]] jedinica između predindustrijskog perioda i danas, što utiče na [[karbonat]]nu/[[bikarbonat]]nu [[pufersko sredstvo|pufer]] hemiju. Zauzvrat, utvrđeno je da zakiseljavanje utiče na [[plankton]]ske zajednice, prvenstveno kroz efekte na kalcificirajuće [[takson]]e.<ref>{{cite journal |doi = 10.1242/jeb.115584|title = Biochemical adaptation to ocean acidification|year = 2015|last1 = Stillman|first1 = Jonathon H.|last2 = Paganini|first2 = Adam W.|journal = Journal of Experimental Biology|volume = 218|issue = 12|pages = 1946–1955|pmid = 26085671|s2cid = 13071345|doi-access = free| bibcode=2015JExpB.218.1946S }}</ref> Također postoje dokazi o promjenama u proizvodnji ključnih međuprodukata hlapljivih spojeva, od kojih neki imaju izražene efekte staklene bašte (npr. N₂O i CH₄, koje je Breitburg pregledao 2018. godine,<ref name=Breitburg2018 /> zbog porasta globalne temperature, stratifikacije okeana i deoksigenacije, što dovodi do gubitka čak 25 do 50% dušika iz okeana u atmosferu u takozvanim [[zona minimuma kisika]]<ref>{{cite journal |doi = 10.1038/s41579-018-0087-z|title = Microbial niches in marine oxygen minimum zones|year = 2018|last1 = Bertagnolli|first1 = Anthony D.|last2 = Stewart|first2 = Frank J.|journal = Nature Reviews Microbiology|volume = 16|issue = 12|pages = 723–729|pmid = 30250271|s2cid = 52811177}}</ref> or [[Anoxic waters|anoxic]] marine zones,<ref>{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.1205009109|title = Microbial oceanography of anoxic oxygen minimum zones|year = 2012|last1 = Ulloa|first1 = O.|last2 = Canfield|first2 = D. E.|last3 = Delong|first3 = E. F.|last4 = Letelier|first4 = R. M.|last5 = Stewart|first5 = F. J.|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 109|issue = 40|pages = 15996–16003|pmid = 22967509|pmc = 3479542|bibcode = 2012PNAS..10915996U|s2cid = 6630698|doi-access = free}}</ref> vođeno mikrobnim procesima. Drugi proizvodi, koji su obično toksični za morski [[nekton]], uključujući reducirane vrste sumpora kao što je H₂S, imaju negativan uticaj na morske resurse, poput ribarstva i obalne akvakulture. Dok su se globalne promjene ubrzale, došlo je do paralelnog porasta svijesti o složenosti morskih ekosistema, a posebno o fundamentalnoj ulozi mikroba kao pokretača funkcioniranja [[ekosistem]]a.<ref name=Murillo2019 /><ref name=Cavicchioli2019 /> ====Litosfera==== {{glavni|Litosfera}} == Rezervoari == [[hemija|Hemikalije]] se ponekad zadržavaju duži vremenski period na jednom mjestu. Ovo mjesto se naziva ''rezervoar'', koji, naprimjer, uključuje objekte poput naslaga [[ugalj|uglja]] koje skladište [[ugljik]] duži vremenski period.<ref name="carbon">{{cite web|last1=Baedke|first1=Steve J.|last2=Fichter|first2=Lynn S.|title=Biogeochemical Cycles: Carbon Cycle|url=http://csmgeo.csm.jmu.edu/geollab/idls/carboncycle.htm|website=Supplemental Lecture Notes for Geol 398|publisher=James Madison University|access-date=20. 11. 2017|archive-date=1. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043948/http://csmgeo.csm.jmu.edu/geollab/idls/carboncycle.htm|url-status=live}}</ref> When chemicals are held for only short periods of time, they are being held in ''exchange pools''. Examples of exchange pools include plants and animals.<ref name="carbon" /> [[Biljke]] i [[životinje]] koriste se ugljikom za proizvodnju [[ugljikohidrat]]a, [[masti]] i [[protein]]a, koji se zatim mogu koristiti za izgradnju njihovih unutrašnjih struktura ili za dobijanje energije. Biljke i životinje privremeno koriste ugljik u svojim sistemima, a zatim ga ispuštaju nazad u zrak ili okolni medij. Općenito, rezervoari su abiotski, dok su bazeni za razmjenu biotaki fakori. Ugljik se zadržava relativno kratko vrijeme u biljkama i životinjama u poređenju sa naslagama uglja. Količina vremena koju hemikalija zadržava na jednom mjestu naziva se njeno [[vrijeme zadržavanja]] ili [[vrijeme prometa]] (također se naziva vrijeme obnove ili doba izlaska).<ref name="carbon" /> ==Modeli kutija== {{glavni|Modeli klimatskih kutija}} [[Datoteka:Simple box model.png|thumb|upright=1.6|right| Osnovni model s jednom kutijom]] Modeli kutija se široko koriste za modeliranje biogeohemijskih sistema.<ref name=Sarmiento1984>{{cite journal| author = Sarmiento, J.L.|author2=Toggweiler, J.R.| year = 1984| title = A new model for the role of the oceans in determining atmospheric P CO 2| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1984-04-12_308_5960/page/620| journal = Nature| volume = 308| pages = 621–24| doi = 10.1038/308621a0| issue=5960 |bibcode = 1984Natur.308..621S |s2cid=4312683}}</ref><ref name="Bianchi2007">[[Thomas S. Bianchi|Bianchi, Thomas]] (2007) [https://books.google.com/books?id=3no8DwAAQBAJ&q=%22Biogeochemistry+of+Estuaries%22 ''Biogeochemistry of Estuaries''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925012739/https://books.google.com/books?id=3no8DwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=%22Biogeochemistry+of+Estuaries%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwixq4PYm_brAhXYILcAHUVzBf0QuwUwAHoECAIQBw#v=onepage&q=%22Biogeochemistry%20of%20Estuaries%22&f=false |date=25. 9. 2021 }} page 9, Oxford University Press. {{ISBN|9780195160826}}.</ref> Kutijasti modeli su pojednostavljene verzije složenih sistema, svodeći ih na kutije (ili rezervoare za skladištenje [[Termodinamika|rezervoare]]) za hemijske materijale, povezane tokovima materijala [[fluks]]ovima. Jednostavni kutijasti modeli imaju mali broj kutija sa svojstvima, kao što je volumen, koja se ne mijenjaju s vremenom. Pretpostavlja se da se kutije ponašaju kao da su homogeno pomiješane.<ref name=Bianchi2007 /> Ovi modeli se često koriste za izvođenje analitičkih formula koje opisuju dinamiku i stacionarno stanje zastupljenosti uključenih hemijskih vrsta. Dijagram desno prikazuje osnovni model s jednom kutijom. Rezervoar sadrži količinu materijala ''M'' koja se razmatra, kako je definirano hemijskim, fizičkim ili biološkim svojstvima. Izvor ''Q'' je tok materijala u rezervoar, a ponor ''S'' je tok materijala iz rezervoara. Budžet je kontrola i ravnoteža izvora i ponora koji utiču na promet materijala u rezervoaru. Rezervoar je u [[stacionarno stanje|stacionarnom stanju]] ako je ''Q'' = ''S'', odnosno ako izvori uravnotežuju ponore i nema promjena tokom vremena.<ref name=Bianchi2007 /> Vrijeme zadržavanja ili prometa je prosječno vrijeme koje materijal provodi u rezervoaru. Ako je rezervoar u stacionarnom stanju, to je isto kao i vrijeme potrebno za punjenje ili pražnjenje rezervoara. Dakle, ako je τ vrijeme prometa, onda je τ = ''M''/''S''.<ref name=Bianchi2007 /> Jednačina koja opisuje brzinu promjene sadržaja u rezervoaru je: :<math>\frac{dM}{dt} = Q - S = Q - \frac{M}{\tau}.</math> Kada su dva ili više rezervoara povezana, može se smatrati da materijal kruži između rezervoara i mogu postojati predvidljivi obrasci cikličnog toka.<ref name=Bianchi2007 /> Složeniji [[model s više odjeljaka|modeli s više kutija]] se obično rješavaju numeričkim tehnikama. [[Datoteka:Simplified budget of carbon flows in the ocean.png|thumb|upright=1.0|left| Jednostavan model s tri kutije. Pojednostavljeni budžet tokova ugljika u okeanu.<ref name=Middelburg2019>Middelburg, J.J.(2019) ''Marine carbon biogeochemistry: a primer for earth system scientists'', page 5, Springer Nature. {{ISBN|9783030108229}}. {{doi|10.1007/978-3-030-10822-9}}. [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.</ref>]] {{Quote box |title = Mjerne jedinice |quote = Globalni biogeohemijski modeli kutija obično mjere: * ''mase rezervoara'' u [[petagram]]ima (Pg) * ''fluksevi protoka'' u petagramima godišnje {{nobr|(Pg god⁻¹)}} |izvor = |align = right |width = 30em }} Dijagram s lijeve strane prikazuje pojednostavljeni budžet tokova ugljika u okeanu. Sastoji se od tri jednostavna međusobno povezana modela kutije, jednog za eufotsku zonu, jednog za [[afotska zona|unutrašnjost okeana]] ili tamni okean, i jednog za okeanske sedimente. U eufotskoj zoni, neto proizvodnja fitoplanktona iznosi oko 50 Pg C svake godine. Oko 10 Pg se izvozi u unutrašnjost okeana, dok se preostalih 40 Pg udiše. Razgradnja organskog ugljika nastaje dok se [[ugljik|ugljikove čestice]] (morski snijeg) talože kroz unutrašnjost okeana. Samo 2 Pg na kraju stigne na morsko dno, dok se preostalih 8 Pg udiše u tamnom okeanu. U sedimentima, vremenska skala dostupna za degradaciju se povećava za redove veličine, što rezultira time da se 90% isporučenog organskog ugljika degradira i samo 0,2 Pg C god⁻¹ se na kraju zakopa i prenese iz [[biosfra|biosfere]] u [[geosfera|geosferu]].<ref name=Middelburg2019 /> [[Datoteka:Simplified diagram of the global carbon cycle.jpg|thumb|upright=2.3|right| Složeniji model s mnogo međusobno djelujućih okvira. Brzine izvoza i ukopavanja kopnenog organskog ugljika u okeanu<ref name=Kandasamy2016 />]] Dijagram s desne strane prikazuje složeniji model s mnogo međusobno djelujućih okvira. Mase rezervoara ovdje predstavljaju ''zalihe ugljika'', mjerene u Pg C. Tokovi izmjene ugljika, mjereni u Pg C god⁻¹, javljaju se između atmosfere i njena dva glavna ponora, kopna i okeana. Crni brojevi i strelice označavaju masu rezervoara i tok izmjene procijenjene za 1750. godinu, neposredno prije [[Industrijska revolucija|Industrijske revolucije]]. Crvene strelice (i pridruženi brojevi) označavaju godišnje promjene [[fluks]]a zbog antropogenih aktivnosti, u prosjeku za period 2000–2009. One predstavljaju kako se [[ciklus ugljika]] promijenio od 1750. Crveni brojevi u rezervoarima predstavljaju kumulativne promjene antropogenog ugljika od početka industrijskog perioda,1750–2011.<ref name=Kandasamy2016>{{cite journal |doi = 10.3389/fmars.2016.00259|title = Perspectives on the Terrestrial Organic Matter Transport and Burial along the Land-Deep Sea Continuum: Caveats in Our Understanding of Biogeochemical Processes and Future Needs|year = 2016|last1 = Kandasamy|first1 = Selvaraj|last2 = Nagender Nath|first2 = Bejugam|journal = Frontiers in Marine Science|volume = 3| page=259 |s2cid = 30408500|doi-access = free| bibcode=2016FrMaS...3..259K }} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1063/1.1510279|title = Sinks for Anthropogenic Carbon|year = 2002|last1 = Sarmiento|first1 = Jorge L.|last2 = Gruber|first2 = Nicolas|journal = Physics Today|volume = 55|issue = 8|pages = 30–36|bibcode = 2002PhT....55h..30S| s2cid=128553441 |doi-access = free}}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.13140/2.1.1081.8883|year = 2013|last1 = Chhabra|first1 = Abha|title = Carbon and Other Biogeochemical Cycles |journal=Intergovernmental Panel on Climate Change}}</ref> {{clear}} ==Brzi i spori ciklusi== [[Datoteka:Carbon cycle.jpg|thumb|upright=1.5| The fast cycle operates through the biosphere, including exchanges between land, atmosphere, and oceans. The yellow numbers are natural fluxes of carbon in billions of tons (gigatons) per year. Red are human contributions and white are stored carbon.<ref name="nasacc">{{cite web|last1=Riebeek|first1=Holli|title=The Carbon Cycle|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/?src=eoa-features|website=Earth Observatory|publisher=NASA|access-date=5. 4. 2018|date=16. 6. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010126/http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/?src=eoa-features|archive-date=5. 3. 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{Prijevod pasusa}}]] [[Slika:Rock cycle nps.PNG|thumb|upright=1.6|right| Spori ciklus se odvija u litosferi kroz stijene, uključujući vulkansku i tektonsku aktivnost.]] Postoje brzi i spori biogeohemijski ciklusi. Brzi ciklusi se odvijaju u [[biosfera|biosferi]], a spori u [[litosfera|litosferi]] u [[stijena (geologija)|stijenama]]. Brzi ili biološki ciklusi mogu se završiti u roku od nekoliko godina, premještajući supstance iz atmosfere u biosferu, a zatim nazad u atmosferu. Spori ili geološki ciklusi mogu trajati milionima godina da se završe, premještajući supstance kroz Zemljinu [[Zemljina kora|koru]] između stijena, tla, okeana i atmosfere.<ref name=Libes2015>Libes, Susan M. (2015). [https://books.google.com/books?id=5tC9CgAAQBAJ&dq=%22blue+planet%22+libes&pg=PA89 Blue planet: The role of the oceans in nutrient cycling, maintain the atmosphere system, and modulating climate change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070507/https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=5tC9CgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA89&dq=%22blue+planet%22+libes&ots=oesDSXq1NZ&sig=B7HrLG0Y6iE9p_AqfDfSVktQGN4#v=onepage&q=%22blue%20planet%22%20libes&f=false |date=20. 1. 2021 }} In: ''Routledge Handbook of Ocean Resources and Management'', Routledge, pages 89–107. {{isbn|9781136294822}}.</ref> Kao primjer, brzi ciklus ugljika ilustrovan je na dijagramu s desne strane. Ovaj ciklus uključuje relativno kratkotrajne [[geohemija|biogeohemijske]] procese između okoline i živih organizama u biosferi. Uključuje [[kretanje]] ugljika između atmosfere i kopnenih i morskih ekosistema, kao i tla i [[sediment morskog dna|sedimenata morskog dna]]. Brzi ciklus uključuje godišnje cikluse sa [[fotosinteza|fotosintezom]] i dekadne cikluse koji uključuju vegetativni rast i razgradnju. Reakcije brzog ciklusa ugljika na ljudske aktivnosti odredit će mnoge od neposrednijih uticaja klimatskih promjena.<ref name=Bush2020 /><ref>{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.022055499|title = Atmospheric carbon dioxide levels for the last 500 million years|year = 2002|last1 = Rothman|first1 = D. H.|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 99|issue = 7|pages = 4167–4171|pmid = 11904360|pmc = 123620|bibcode = 2002PNAS...99.4167R|doi-access = free}}</ref><ref name=Carpinteri2019>{{cite journal |doi = 10.3390/sci1010017|title = Correlation between the Fluctuations in Worldwide Seismicity and Atmospheric Carbon Pollution|year = 2019|last1 = Carpinteri|first1 = Alberto|last2 = Niccolini|first2 = Gianni|journal = Sci|volume = 1|page = 17|doi-access = free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.</ref><ref>{{Cite journal|last=Rothman|first=Daniel|date=januar 2015|title=Earth's carbon cycle: A mathematical perspective|url=https://www.ams.org/bull/2015-52-01/S0273-0979-2014-01471-5/|journal=Bulletin of the American Mathematical Society|language=en|volume=52|issue=1|pages=47–64|doi=10.1090/S0273-0979-2014-01471-5|issn=0273-0979|hdl=1721.1/97900|hdl-access=free|access-date=27. 9. 2021|archive-date=22. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122221018/https://www.ams.org/journals/bull/2015-52-01/S0273-0979-2014-01471-5/|url-status=live}}</ref> Spori ciklus je ilustrovan na drugom dijagramu. On uključuje srednjoročne do dugoročne geohemijske procese koji pripadaju ciklusu stijena. Razmjena između okeana i atmosfere može trajati stoljećima, a trošenje stijena može trajati milionima godina. Ugljik u okeanu se taloži na dnu, gdje može formirati [[sediment]]ne stijene i biti subduciran u Zemljin plašt. Procesi izgradnje [[planina]] rezultiraju povratkom ovog geološkog ugljika na Zemljinu površinu. Tamo se stijene troše, a ugljik se vraća u atmosferu degazacijom, a u okean – [[rijeka]]ma. Ostali geološki ugljik se vraća u okean putem hidrotermalne cirkulacije iona kalcija. U datoj godini između 10 i 100 miliona tona ugljika kreće se kroz ovaj spori ciklus. To uključuje [[vulkan]]e koji vraćaju geološki ugljik direktno u atmosferu u obliku [[ugljik-dioksid]]a. Međutim, to je manje od jednog posto ugljik-dioksida koji se unosi u atmosferu sagorijevanjem fosilnih goriva.<ref name=Libes2015 /><ref name=Bush2020>{{cite book|doi = 10.1007/978-3-030-15424-0_3|url = https://books.google.com/books?id=h_60DwAAQBAJ&q=%22Climate+Change+and+Renewable+Energy%22+%22The+Carbon+Cycle%22chapter+%3D+The+Carbon+Cycle&pg=PA109|title = Climate Change and Renewable Energy|year = 2020|last1 = Bush|first1 = Martin J.|pages = 109–141|isbn = 978-3-030-15423-3|s2cid = 210305910|access-date = 27. 9. 2021|archive-date = 27. 9. 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210927001642/https://books.google.com/books?id=h_60DwAAQBAJ&q=%22Climate+Change+and+Renewable+Energy%22+%22The+Carbon+Cycle%22chapter+%3D+The+Carbon+Cycle&pg=PA109|url-status = live}}</ref> ==Duboki ciklusi== {{glavni|Duboki ciklus ugljika}} Podzemlje je najveći rezervoar ugljika na [[Zemlja|Zemlji]], koji sadrži 14–135 [[Red veličine (masa)|Pg]] ugljika <ref>{{cite journal |doi = 10.1111/1574-6941.12196|title = Weighing the deep continental biosphere|year = 2014|last1 = McMahon|first1 = Sean|last2 = Parnell|first2 = John|journal = FEMS Microbiology Ecology|volume = 87|issue = 1|pages = 113–120|pmid = 23991863| s2cid=9491320 |doi-access = free| bibcode=2014FEMME..87..113M }}</ref> and 2–19% of all biomass.<ref>{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.1203849109|title = Global distribution of microbial abundance and biomass in subseafloor sediment|year = 2012|last1 = Kallmeyer|first1 = J.|last2 = Pockalny|first2 = R.|last3 = Adhikari|first3 = R. R.|last4 = Smith|first4 = D. C.|last5 = d'Hondt|first5 = S.|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 109|issue = 40|pages = 16213–16216|pmid = 22927371|pmc = 3479597|doi-access = free}}</ref> [[Mikroorganizmi]] pokreću transformacije organskih i neorganskih spojeva u ovom okruženju i time kontroliraju biogeohemijske cikluse. Sadašnje znanje o mikrobnoj ekologiji podzemlja prvenstveno se zasniva na genskim sekvencama [[16S ribosomska RNK]] ([[rRNK]]). Nedavne procjene pokazuju da <8% sekvenci 16S rRNK u javnim bazama podataka potiče od organizama iz podzemlja.<ref>{{cite journal |doi = 10.1128/mBio.00201-16 |doi-access = free|title = Status of the Archaeal and Bacterial Census: An Update|year = 2016|last1 = Schloss|first1 = Patrick D.|last2 = Girard|first2 = Rene A.|last3 = Martin|first3 = Thomas|last4 = Edwards|first4 = Joshua|last5 = Thrash|first5 = J. Cameron|journal = mBio|volume = 7|issue = 3|pmid = 27190214|pmc = 4895100}}</ref> i samo mali dio njih predstavljen je [[genom]]ima ili izolatima. Stoga postoji izuzetno malo pouzdanih informacija o mikrobnom metabolizmu u podzemlju. Nadalje, malo se zna o tome kako su organizmi u podzemnim ekosistemima metabolički međusobno povezani. Neke studije zasnovane na kultivaciji [[sintrofija|sintrofijskih]] [[mikrobni konzorcij|konzorcija]]<ref>{{cite journal |doi = 10.1093/femsre/fuw019|title = Decoding molecular interactions in microbial communities|year = 2016|last1 = Abreu|first1 = Nicole A.|last2 = Taga|first2 = Michiko E.|journal = FEMS Microbiology Reviews|volume = 40|issue = 5|pages = 648–663|pmid = 27417261|pmc = 5007284}}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1186/s13040-015-0054-4|title = Interaction networks for identifying coupled molecular processes in microbial communities|year = 2015|last1 = Bosse|first1 = Magnus|last2 = Heuwieser|first2 = Alexander|last3 = Heinzel|first3 = Andreas|last4 = Nancucheo|first4 = Ivan|last5 = Melo Barbosa Dall'Agnol|first5 = Hivana|last6 = Lukas|first6 = Arno|last7 = Tzotzos|first7 = George|last8 = Mayer|first8 = Bernd|journal = BioData Mining|volume = 8|page = 21|pmid = 26180552|pmc = 4502522 | doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1111/j.1574-6941.2011.01237.x|title = Genetic characterization of denitrifier communities with contrasting intrinsic functional traits|year = 2012|last1 = Braker|first1 = Gesche|last2 = Dörsch|first2 = Peter|last3 = Bakken|first3 = Lars R.|journal = FEMS Microbiology Ecology|volume = 79|issue = 2|pages = 542–554|pmid = 22092293|doi-access = free| bibcode=2012FEMME..79..542B }}</ref> i metagenomske analize prirodnih zajednica malog obima <ref name=Hug2015>{{cite journal|doi = 10.1111/1462-2920.12930|title = Critical biogeochemical functions in the subsurface are associated with bacteria from new phyla and little studied lineages|year = 2016|last1 = Hug|first1 = Laura A.|last2 = Thomas|first2 = Brian C.|last3 = Sharon|first3 = Itai|last4 = Brown|first4 = Christopher T.|last5 = Sharma|first5 = Ritin|last6 = Hettich|first6 = Robert L.|last7 = Wilkins|first7 = Michael J.|last8 = Williams|first8 = Kenneth H.|last9 = Singh|first9 = Andrea|last10 = Banfield|first10 = Jillian F.|journal = Environmental Microbiology|volume = 18|issue = 1|pages = 159–173|pmid = 26033198| bibcode=2016EnvMi..18..159H | s2cid=43160538 |url = https://escholarship.org/uc/item/2f1480x2|access-date = 27. 9. 2021|archive-date = 27. 9. 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210927050621/https://escholarship.org/uc/item/2f1480x2|url-status = live}}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.1010732107|title = Microbial community transcriptomes reveal microbes and metabolic pathways associated with dissolved organic matter turnover in the sea|year = 2010|last1 = McCarren|first1 = J.|last2 = Becker|first2 = J. W.|last3 = Repeta|first3 = D. J.|last4 = Shi|first4 = Y.|last5 = Young|first5 = C. R.|last6 = Malmstrom|first6 = R. R.|last7 = Chisholm|first7 = S. W.|last8 = Delong|first8 = E. F.|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 107|issue = 38|pages = 16420–16427|pmid = 20807744|pmc = 2944720|doi-access = free}}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.1506034112|title = Networks of energetic and metabolic interactions define dynamics in microbial communities|year = 2015|last1 = Embree|first1 = Mallory|last2 = Liu|first2 = Joanne K.|last3 = Al-Bassam|first3 = Mahmoud M.|last4 = Zengler|first4 = Karsten|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 112|issue = 50|pages = 15450–15455|pmid = 26621749|pmc = 4687543|bibcode = 2015PNAS..11215450E|doi-access = free}}</ref> sugeriraju da su organizmi povezani putem metaboličkih primopredaja: prijenosa produkata [[redoks]] – reakcija jednog organizma na drugi. Međutim, nijedno složeno okruženje nije dovoljno u potpunosti raščlanjeno da bi se razriješile mreže metaboličkih interakcija koje ih podupiru. To ograničava sposobnost biogeohemijskih modela da uhvate ključne aspekte ciklusa ugljika i ostalih [[nutrijent|hranjivih tvari]]<ref>{{cite journal |doi = 10.1016/j.tim.2016.04.006|title = Microbial Metagenomics Reveals Climate-Relevant Subsurface Biogeochemical Processes|year = 2016|last1 = Long|first1 = Philip E.|last2 = Williams|first2 = Kenneth H.|last3 = Hubbard|first3 = Susan S.|last4 = Banfield|first4 = Jillian F.|journal = Trends in Microbiology|volume = 24|issue = 8|pages = 600–610|pmid = 27156744| s2cid=3983278 |doi-access = free}}</ref> Novi pristupi poput metagenomike razlučene na genomu, pristupa koji može dati sveobuhvatan skup nacrta, pa čak i kompletnih genoma za organizme bez potrebe za laboratorijskom izolacijom.<ref name=Hug2015 /><ref>{{cite journal |doi = 10.7717/peerj.1319|title = Anvi'o: An advanced analysis and visualization platform for 'omics data|year = 2015|last1 = Eren|first1 = A. Murat|last2 = Esen|first2 = Özcan C.|last3 = Quince|first3 = Christopher|last4 = Vineis|first4 = Joseph H.|last5 = Morrison|first5 = Hilary G.|last6 = Sogin|first6 = Mitchell L.|last7 = Delmont|first7 = Tom O.|journal = PeerJ|volume = 3|pmid = 26500826|pmc = 4614810 | doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1038/nmeth.3103|title = Binning metagenomic contigs by coverage and composition|url = https://archive.org/details/nature-methods_2014_11_11/page/1144|year = 2014|last1 = Alneberg|first1 = Johannes|last2 = Bjarnason|first2 = Brynjar Smári|last3 = De Bruijn|first3 = Ino|last4 = Schirmer|first4 = Melanie|last5 = Quick|first5 = Joshua|last6 = Ijaz|first6 = Umer Z.|last7 = Lahti|first7 = Leo|last8 = Loman|first8 = Nicholas J.|last9 = Andersson|first9 = Anders F.|last10 = Quince|first10 = Christopher|journal = Nature Methods|volume = 11|issue = 11|pages = 1144–1146|pmid = 25218180|s2cid = 24696869}}</ref> imaju potencijal da pruže ovaj kritični nivo razumijevanja biogeohemijskih procesa.<ref name=Anantharaman2016>{{cite journal |doi = 10.1038/ncomms13219|title = Thousands of microbial genomes shed light on interconnected biogeochemical processes in an aquifer system|year = 2016|last1 = Anantharaman|first1 = Karthik|last2 = Brown|first2 = Christopher T.|last3 = Hug|first3 = Laura A.|last4 = Sharon|first4 = Itai|last5 = Castelle|first5 = Cindy J.|last6 = Probst|first6 = Alexander J.|last7 = Thomas|first7 = Brian C.|last8 = Singh|first8 = Andrea|last9 = Wilkins|first9 = Michael J.|last10 = Karaoz|first10 = Ulas|last11 = Brodie|first11 = Eoin L.|last12 = Williams|first12 = Kenneth H.|last13 = Hubbard|first13 = Susan S.|last14 = Banfield|first14 = Jillian F.|journal = Nature Communications|volume = 7|pmid = 27774985|pmc = 5079060|bibcode = 2016NatCo...713219A}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.</ref> ==Neki primjeri== Neki od poznatijih biogeohemijskih ciklusa prikazani su ispod: <gallery mode="packed" style="float:left;" heights="150px"> File:Carbon cycle-cute diagram.svg| Dijagram ciklusa ugljika: [[Ciklus ugljika]] File:Oxygen Cycle.jpg| [[Ciklus kisika]] File:Nitrogen_Cycle.jpg|alt= Dijagram ciklusa dušika: [[Ciklus dušika]] File:WhalePump.jpg|alt= Dijagram ciklusa hranjivih tvari: [[Ciklus hranjivih tvari]] File:Phosphorus cycle.png| Dijagram ciklusa fosfora: [[Ciklus fosfora]] File:Sulfur Cycle (Ciclo do Enxofre).png| Dijagram ciklusa sumpora: [[Ciklus sumpora]] File:Cycle of rocks 1.png| Dijagram ciklusa stijena: [[Ciklus stijena]] File:Water cycle.png| Dijagram ciklusa vode u prirodi: [[Ciklus vode u prirodi]] </gallery> {{clear}} Mnogi biogeohemijski ciklusi se trenutno prvi put proučavaju. [[Klimatske promjene]] i ljudski uticaji drastično mijenjaju brzinu, intenzitet i ravnotežu ovih relativno nepoznatih ciklusa, koji uključuju: * [[ciklus žive]],<ref>{{cite web|title=Mercury Cycling in the Environment|url=https://wi.water.usgs.gov/mercury/mercury-cycling.html|website=Wisconsin Water Science Center|publisher=United States Geological Survey|date=10. 1. 2013|access-date=20. 11. 2017|archive-date=11. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411155926/https://wi.water.usgs.gov/mercury/mercury-cycling.html|url-status=live}}</ref> and *Ciklus PCB-a uzrokovan ljudskim djelovanjem.<ref>{{cite book |title=Organic contaminants that leave traces: sources, transport and fate |year=2006 |publisher=Ifremer |isbn=978-2-7592-0013-9 |pages=22–23}}</ref> <gallery mode="packed" style="float:left;" heights="160px"> File:Plagiomnium affine laminazellen.jpeg|[[Hloroplasti]] provode [[fotosinteza|fotosintezu]] u [[biljna ćelija|biljnim ćelijama]] i drugim [[eukarioti|eukariotskim]] [[organizmi]]ma. File:Organic carbon cycle including the flow of kerogen.png|[[Kerogen]]i ciklus <ref>{{cite journal |doi = 10.1038/nature14400|title = Global carbon export from the terrestrial biosphere controlled by erosion|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-14_521_7551/page/204|year = 2015|last1 = Galy|first1 = Valier|last2 = Peucker-Ehrenbrink|first2 = Bernhard|last3 = Eglinton|first3 = Timothy|journal = Nature|volume = 521|issue = 7551|pages = 204–207|pmid = 25971513|bibcode = 2015Natur.521..204G|s2cid = 205243485}}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1016/S0146-6380(97)00056-9|title = Comparative organic geochemistries of soils and marine sediments|year = 1997|last1 = Hedges|first1 = J.I|last2 = Oades|first2 = J.M|journal = Organic Geochemistry|volume = 27|issue = 7–8|pages = 319–361| bibcode=1997OrGeo..27..319H }}</ref> File:Coal anthracite.jpg| [[Ugalj]] je rezervoar [[ugljik]]a. </gallery> {{clear}} Biogeohemijski ciklusi uvijek uključuju aktivna ravnotežna stanja: ravnotežu u kruženju elementa između odjeljaka. Međutim, ukupna ravnoteža može uključivati odjeljke raspoređene na globalnoj skali. Budući da biogeohemijski ciklusi opisuju kretanje supstanci na cijelom globusu, proučavanje ovih ciklusa je inherentno multidisciplinarno. Ciklus ugljika može biti povezan s istraživanjima u [[ekologija|ekologiji]] i [[Zemljina atmosfra|atmosferskim naukama]].<ref>{{cite book|last1=McGuire|first1=1A. D.|last2=Lukina|first2=N. V.|chapter=Biogeochemical cycles|editor-last1=Groisman|editor-first1=P.|editor-last2=Bartalev|editor-first2=S. A.|editor-last3=NEESPI Science Plan Development Team|title=Northern Eurasia earth science partnership initiative (NEESPI), Science plan overview|date=2007|pages=215&ndash;234|series=Global Planetary Change|volume=56|chapter-url=http://neespi.org/science/NEESPI_SP_chapters/SP_Chapter_3.2.pdf|access-date=20. 11. 2017|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025005/http://neespi.org/science/NEESPI_SP_chapters/SP_Chapter_3.2.pdf|url-status=live}}</ref> Biokemijska dinamika bi također bila povezana s područjima geologije i pedologije.<ref>{{cite web|title=Distributed Active Archive Center for Biogeochemical Dynamics|url=http://daac.ornl.gov/|website=daac.ornl.gov|publisher=Oak Ridge National Laboratory|access-date=20. 11. 2017|archive-date=11. 2. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211040758/http://daac.ornl.gov/|url-status=live}}</ref> {{clear}} == Također pogledajte == {{Portal|Biologija|Ekologija}} {{div col}} * [[Karbonatno-silikatni ciklus]] * [[Ekološka reciklaža]] * [[Veliko ubrzanje]] * [[Vodikov ciklus]] * [[Redoks gradijent]] {{div col end}} == Reference == {{refspisak}} ==Dodatni izvori== {{Wikiquote}} {{refbegin}} *Schink, Bernhard; "Microbes: Masters of the Global Element Cycles" pp 33–58. "Metals, Microbes and Minerals: The Biogeochemical Side of Life", pp xiv + 341. Walter de Gruyter, Berlin. [https://doi.org/10.1515/9783110589771-002 DOI 10.1515/9783110589771-002] *{{cite book|editor-last1=Butcher|editor-first1=Samuel S.|title=Global biogeochemical cycles|url=https://archive.org/details/globalbiogeochem0000unse|date=1993|publisher=Academic Press|location=London|isbn=978-0-08-095470-7}} *{{cite journal|last1=Exley|first1=C|title=A biogeochemical cycle for aluminium?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-inorganic-biochemistry_2003-09-15_97_1/page/n9|journal=Journal of Inorganic Biochemistry|date=15. 9. 2003|volume=97|issue=1|pages=1–7|doi=10.1016/S0162-0134(03)00274-5|pmid=14507454}} *{{cite book|last1=Jacobson|first1=Michael C.|last2=Charlson|first2=Robert J.|last3=Rodhe|first3=Henning|last4=Orians|first4=Gordon H.|title=Earth system science from biogeochemical cycles to global change|date=2000|publisher=Academic Press|location=San Diego, Calif.|isbn=978-0-08-053064-2|edition=2nd}} *{{cite book|chapter=12. Biogeochemical cycles|last1=Palmeri|first1=Luca|last2=Barausse|first2=Alberto|last3=Jorgensen|first3=Sven Erik|title=Ecological processes handbook|url=https://archive.org/details/ecologicalproces0000palm|date=2013|publisher=Taylor & Francis|location=Boca Raton|isbn=978-1-4665-5848-9}} {{refend}}{{modeliranje ekosistema}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Biogeochemical Cycle}} [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Biogeografija]] [[Kategorija:Biologija]] [[Kategorija:Geohemija]] ienewl20kz8erqxs45plwjxkrgobg33 0 533484 3914557 3904731 2026-07-26T12:27:42Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914557 wikitext text/x-wiki {{Biogeohemijski ciklus}}[[Slika:Phosphorus cycle.png|thumb| {{center| Ciklus fosfora}}|250x250piksel]] [[Datoteka:Climate-science-phosphorus-cycle-phosphorus-reservoirs-earth-system.png|thumb|Rezervoari ciklusa fosfora]] '''Ciklus fosfora''' je [[biogeohemijski ciklus]] koji uključuje kretanje [[fosfor]]a kroz [[litosfera|litosferu]], [[hidrosfera|hidrosferu]] i [[biosfera|biosferu]]. Za razliku od mnogih drugih biogeohemijskih ciklusa, [[Zemljina atmosfera|atmosfera]] nema značajnu ulogu u kretanju fosfora, jer fosfor i materijali na bazi fosfora ne ulaze lako u plinovitu fazu,<ref>{{Cite book |last1=Schlesinger |first1=William H. |title=Biogeochemistry: An Analysis of Global Change |last2=Bernhardt |first2=Emily S. |date=7. 8. 2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-12-814608-8 |edition=4th |pages=501–504}}</ref> Kao glavni izvor plinovitog fosfora, [[fosfin]] proizvodi se samo u izolovanim i specifičnim uslovima.<ref>{{Cite web |title=Phosphine |url=https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/p/phosphine.html |access-date=14. 4. 2024 |website=American Chemical Society |language=en}}</ref> Stoga se ciklus fosfora prvenstveno ispituje proučavanjem kretanja ortofosfata ({{chem2|PO4(3-)}}), oblika fosfora koji se najčešće viđa u okolišu, kroz kopnene i [[riječni ekosostem|vodene ekosisteme]].<ref>{{Cite web |title=5.6 Phosphorus {{!}} Monitoring & Assessment {{!}} US EPA |url=https://archive.epa.gov/water/archive/web/html/vms56.html |access-date=14. 4. 2024 |website=archive.epa.gov}}</ref> Živim [[organizmi]]ma je za pravilno funkcionisanje potreban fosfor, vitalna komponenta [[DNK]], [[RNK]], [[Adenozin-trifosfat|ATP-a]] itd.<ref>{{Cite web |last=US EPA |first=OW |date=9. 6. 2023 |title=Indicators: Phosphorus |url=https://www.epa.gov/national-aquatic-resource-surveys/indicators-phosphorus |access-date=12. 3. 2024}}</ref> Fosfor također ulazi u sastav [[fosfolipid]]a, prisutnih u [[ćelijska membrana|ćelijskim membranama]]. [[Biljke]] asimiliraju fosfor kao [[fosfat]] i ugrađuju ga u [[organski spoj|organske spojeve]]. Kod [[životinja]], neorganski fosfor u obliku [[apatit]]a ({{Chem2|Ca5(PO4)3(OH,F)}}) je također ključna komponenta [[kosti]]ju, [[zub]]a ([[zubna caklina|zubne cakline]]), i sl.<ref>{{cite journal |last1=Foster |first1=B. L. |last2=Tompkins |first2=K. A. |last3=Rutherford |first3=R. B. |last4=Zhang |first4=H. |last5=Chu |first5=E. Y. |last6=Fong |first6=H. |last7=Somerman |first7=M. J. |title=Phosphate: Known and potential roles during development and regeneration of teeth and supporting structures |journal=Birth Defects Res C |date=decembar 2008 |volume=84 |issue=4 |pages=281–314 |doi=10.1002/bdrc.20136 |pmid=19067423 |pmc=4526155 }}</ref> Na kopnu, fosfor postepeno postaje manje dostupan biljkama tokom hiljada godina, jer se polhako gubi u površinskom oticanju. Niska koncentracija fosfora u tlu smanjuje rast biljaka i usporava rast mikroba u tlu, kao što je pokazano u studijama [[mikrob]]ne biomase tla. [[Mikroorganizmi]] u tlu djeluju i kao ponori i kao izvori dostupnog fosfora u [[biogeohemijski ciklus|biogeohemijskom ciklusu]]. Kratkoročna transformacija fosfora je hemijska, biološka ili mikrobiološka. Međutim, u dugoročnom globalnom ciklusu, glavni prenos vođen je [[kretanje]]m tektonskih ploča tokom geološkog vremena i trošenjem stijena koje sadrže fosfate, kao što je [[apatit]].<ref name="Schlesinger 2020">{{Cite book |last=Schlesinger |first=William H. |title=Biogeochemistry: an analysis of global change |date=2020 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-12-814608-8 |edition=4 |location=SanDiego}}</ref> Furthermore, phosphorus tends to be a limiting nutrient in [[aquatic ecosystem]]s.<ref>{{Cite journal |last=Rabalais |first=Nancy N. |date=1. 3. 2002 |title=Nitrogen in Aquatic Ecosystems |url=https://archive.org/details/ambio_2002-03_31_2/page/102 |journal=Journal of the Human Environment |volume=31 |issue=2 |pages=102–112 |doi=10.1579/0044-7447-31.2.102|pmid=12077998 |bibcode=2002Ambio..31..102R }}</ref> Međutim, kako [[fosfor]] ulazi u vodene ekosisteme, postoji mogućnost da dovede do prekomjerne proizvodnje u obliku [[eutrofikacija]], što se može dogoditi i u slatkovodnim i u slanovodnim okruženjima..<ref>{{Cite journal |last1=Schindler |first1=David W. |last2=Carpenter |first2=Stephen R. |last3=Chapra |first3=Steven C. |last4=Hecky |first4=Robert E. |last5=Orihel |first5=Diane M. |date=5. 8. 2016 |title=Reducing Phosphorus to Curb Lake Eutrophication is a Success |journal=Environmental Science & Technology |volume=50 |issue=17 |pages=8923–8929 |doi=10.1021/acs.est.6b02204 |pmid=27494041 |bibcode=2016EnST...50.8923S |via=ACS Publications}}</ref><ref name=":32">{{Cite journal |last1=Rabalais |first1=Nancy N. |last2=Turner |first2=R. Eugene |last3=Wiseman |first3=William J. |title=Gulf of Mexico Hypoxia, A.K.A. "The Dead Zone" |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.ecolsys.33.010802.150513 |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |date=2002 |volume=33 |issue=1 |pages=235–263 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.33.010802.150513 |bibcode=2002AnRES..33..235R |issn=0066-4162|url-access=subscription }}</ref><ref name=":42">{{Cite web |title=Eutrophication |url=https://www.bsag.fi/en/the-baltic-sea/eutrophication/ |access-date=14. 4. 2024 |website=Baltic Sea Action Group |language=en-GB}}</ref> Ljudske aktivnosti su uzrokovale velike promjene u globalnom ciklusu fosfora, prvenstveno kroz rudarstvo i naknadnu transformaciju minerala fosfora za upotrebu u gnojivima i industrijskim proizvodima. Dio fosfora se također gubi kao otpadna voda kroz rudarske i industrijske procese. == Fosfor u okolišu == [[Datoteka:Phosphorus Cycle copy.jpg|thumb|upright=1.7| {{center| Ciklus fosfora na kopnu}}]] ===Ekološka funkcija=== Fosfor je esencijalni nutrijent za biljke i životinje. Fosfor je [[Ograničavajući faktor|ograničavajući nutrijent]] za vodene organizme. Fosfor čini dijelove važnih molekula koje održavaju život i koje su vrlo česte u biosferi. Fosfor ulazi u atmosferu u vrlo malim količinama kada se prašina koja sadrži fosfor rastvara u kišnici i morskoj vodi, ali element uglavnom ostaje na kopnu i u mineralima stijena i tla. Fosfati koji se nalaze u gnojivima, kanalizaciji i deterdžentima mogu uzrokovati zagađenje jezera i potoka. Prekomjerno obogaćivanje fosfatom u slatkim i priobalnim morskim vodama može dovesti do masovnog [[cvjetanja algi]]. U slatkoj vodi, smrt i propadanje ovih cvjetanja dovodi do [[eutrofikacije]]. Primjer za to je Kanadsko eksperimentalno područje jezera. [[cvjetanje algi|Cvjetanje slatkovodnih algi]] uglavnom je uzrokovano viškom fosfora, dok se ono koje se odvija u slanoj vodi obično javlja kada se doda višak [[dušik]]a.<ref name=":0">{{cite web |title=Eutrophication |website=www.soils.org |publisher=Soil Science Society of America |url=https://www.soils.org/discover-soils/soils-in-the-city/green-infrastructure/important-terms/eutrophication |access-date=14. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416123353/https://www.soils.org/discover-soils/soils-in-the-city/green-infrastructure/important-terms/eutrophication |archive-date=16. 4. 2014}}</ref> Međutim, moguće je da je [[eutrofikacija]] posljedica porasta sadržaja fosfora i u slatkovodnim i u slanovodnim okruženjima.<ref name=":42"/><ref name=":0" /><ref>{{Cite journal |last1=Rabalais |first1=Nancy N. |last2=Turner |first2=R. Eugene |last3=Wiseman |first3=William J. |date=novembar 2002 |title=Gulf of Mexico Hypoxia, A.K.A. "The Dead Zone" |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.ecolsys.33.010802.150513 |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |language=en |volume=33 |issue=1 |pages=235–263 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.33.010802.150513 |bibcode=2002AnRES..33..235R |issn=0066-4162|url-access=subscription }}</ref> [[Fosfor]] se u prirodi najčešće javlja kao dio [[ortofosfat]]nog iona (PO₄)³⁻, koji se sastoji od atoma P i 4 atoma kisika. Na kopnu se većina fosfora nalazi u stijenama i [[minerali]]ma. Naslage bogate fosforom uglavnom su se formirale u okeanu ili iz gvana, a vremenom geološki procesi donose okeanske sedimente na kopno. [[Trošenje]] stijena i minerala oslobađa fosfor u rastvorljivom obliku, gdje ga apsorbuju biljke, a on se transformira u [[organsi spoj|organske spojeve]]. [[Biljojedi]] zatim mogu konzumirati biljke, a fosfor se ili ugrađuje u njihova tkiva ili izlučuje. Nakon smrti, životinja ili biljka se raspada, a fosfor se vraća u tlo gdje ga se veliki dio transformiše u nerastvorljive spokeve. [[Oticanje (voda)|Oticanje]] može odnijeti mali dio fosfora nazad u [[okean]]. Općenito, s vremenom (hiljadama godina) tla postaju siromašna fosforom, što dovodi do nazadovanja [[ekosistem]]a.<ref>{{cite journal |author1=Peltzer, D.A. |author2=Wardle, D.A. |author3=Allison, V.J. |author4=Baisden, W.T. |author5=Bardgett, R.D. |author6=Chadwick, O.A. |author7=Condron, L.M. |author8=Parfitt, R.L. |author9=Porder, S. |author10=Richardson, S.J. |author11=Turner, B.L. |title=Understanding ecosystem retrogression |url=https://archive.org/details/ecological-monographs_2010-11_80_4/page/509 |journal=Ecological Monographs |date=novembar 2010 |volume=80 |issue=4 |pages=509–529 |doi=10.1890/09-1552.1|bibcode=2010EcoM...80..509P }}</ref> ====Glavni izvori u vodenim sistemima==== Postoje četiri glavna izvora fosfora u [[slatkovodnim]] ekosistemima: rastvoreni neorganski fosfor (DIP), rastvoreni organski fosfor (DOP), čestični neorganski fosfor (PIP) i čestični organski fosfor (POP). [[Solvatacija|Rastvoreni]] materijal se definiše kao supstance koje prolaze kroz [[Filter papir|filter]] od 0,45 μm.<ref name=Wetzel-2001>{{cite book |last=Wetzel |first=R.G. |year=2001 |title=Limnology: Lake and river ecosystems |url=https://archive.org/details/limnologylakeriv0003wetz |place=San Diego, CA |publisher=Academic Press}}</ref> DIP se uglavnom sastoji od [[Fosfornr kiseline i fosfati|ortofosfata]] ({{chem2|PO4(3-)}}) i polifosfata, dok se DOP sastoji od [[DNK]] i [[fosfoprotein]]a. Čestice su supstance koje se zadržavaju na filteru od 0,45 μm i ne prolaze kroz njega. POP se sastoji i od živih i mrtvih organizama, dok se PIP uglavnom sastoji od [[hidroksiapatit]]a, Ca₅(PO₄)₃OH&nbsp;.<ref name=Wetzel-2001/> Neorganski [[fosfor]] dolazi u obliku lako rastvorljivog [[Fosforne kiseline i fosfatu|ortofosfata]]. Čestice organskog fosfora se javljaju u [[Suspenzija (hemija)|suspenzijama]] u živim i mrtvim [[protoplazma]]ma i nisu rastvorljive. Rastvoreni organski fosfor se dobija iz čestičnog organskog fosfora, [[izlučivanje]]m i razgradnjom i rastvorljiv je. ===Biološka funkcija=== Primarni biološki značaj fosfata je kao komponenta [[nukleotid]]a, koji služe kao skladište energije unutar ćelija ([[Adenozin-trifosfat|ATP]]) ili kada se povežu, formiraju [[nukleinske kiseline]]: [[DNK]] i [[RNK]]. Dvostruka spirala svake DNK moguća je samo zbog fosfatnog [[esterska veza|esterskog mosta]] koji veže spirala. Osim što stvara biomolekule, fosfor se nalazi i u [[sisar]]skim [[kosti]]ma i zubnpj caklini, čija čvrstoća potiče od [[kalcij-fosfat]]a, u obliku [[hidroksilapatit|hidroksiapatita]]. Također se nalazi u [[egzoskelet]]u insekata i [[fosfolipid]]ima (nalaze se u svim [[biološka membrana|biološkim membranama]]).<ref>{{cite web |title=Phosphorus Cycle |publisher=The Environmental Literacy Council |website=enviroliteracy.org |url=http://www.enviroliteracy.org/article.php/480.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061108121612/http://www.enviroliteracy.org/article.php/480.html |archive-date=8. 11. 2006}}</ref> Također djeluje kao [[pufer]]ski agens u održavanju ravnotežne kiselo-bazne [[homeostaza|homeostaze]] u ljudskom tijelu.<ref>{{cite book |last1=Voet |first1=D. |last2=Voet |first2=J.G. |year=2003 |title=Biochemistry |pages=607–608}}</ref> ===Kruženje fosfora=== {{bočni stuba biogeohemijski ciklus|Nutrijent}} Fosfati se brzo kreću kroz [[biljke]] i [[životinje]]; međutim, procesi koji ih prenose kroz tlo ili okean su vrlo spori, što ciklus fosfora čini jednim od najsporijih biogeohemijskih ciklusa.<ref name="Schlesinger_1991">{{cite book |last=Schlesinger |first=W.H. |title=Biogeochemistry: An analysis of global change |url=https://archive.org/details/biogeochemistrya0000schl |year=1991}}</ref><ref name="Oelkers_2008">{{cite journal |author1=Oelkers, E.H. |author2=Valsami-Jones, E. |author3=Roncal-Herrero, T. |title=Phosphate mineral reactivity: From global cycles to sustainable development |journal=Mineralogical Magazine |date=februar 2008 |volume=72 |issue=1 |pages=337–40 |doi=10.1180/minmag.2008.072.1.337 |bibcode=2008MinM...72..337O |s2cid=97795738 }}</ref> Globalni ciklus fosfora uključuje četiri glavna procesa: :(1) tektonsko izdizanje i izlaganje stijena koje sadrže fosfor, kao što je apatit, površinskom trošenju;<ref>{{cite journal |last1=Buendía |first1=C. |last2=Kleidon |first2=A. |last3=Porporato |first3=A. |date=25. 6. 2010 |title=The role of tectonic uplift, climate, and vegetation in the long-term terrestrial phosphorous cycle |journal=Biogeosciences |volume=7 |issue=6 |pages=2025–2038 |doi=10.5194/bg-7-2025-2010 |bibcode=2010BGeo....7.2025B |doi-access=free |issn=1726-4170 |language=English |url=https://bg.copernicus.org/articles/7/2025/2010/|hdl=11858/00-001M-0000-000E-D96B-A |hdl-access=free }}</ref> :(2) fizička erozija i hemijsko i biološko trošenje stijena koje sadrže fosfor kako bi se tlu obezbijedio rastvoreni i čestični fosfor,<ref>{{cite journal |last1=Adediran |first1=Gbotemi A. |last2=Tuyishime |first2=J.R. Marius |last3=Vantelon |first3=Delphine |last4=Klysubun |first4=Wantana |last5=Gustafsson |first5=Jon Petter |date=oktobar 2020 |title=Phosphorus in 2D: Spatially resolved P speciation in two Swedish forest soils as influenced by apatite weathering and podzolization |journal=Geoderma |volume=376 |doi=10.1016/j.geoderma.2020.114550 |bibcode=2020Geode.37614550A |doi-access=free |language=en |issn=0016-7061}}</ref>[[jezera]] i [[rijeke]]; :(3) riječni i podzemni transport fosfora do raznih jezera i oticanje u okean; :(4) sedimentacija čestica fosfora (npr. fosfora povezanog s organskom tvari i [[oksid]]nim/[[karbonat]]nim [[minerali]]ma) i na kraju zatrpavanje u morskim sedimentima (ovaj proces se može dogoditi i u jezerima i rijekama).<ref name="Ruttenberg_2014">{{cite book |author=Ruttenberg, K.C. |chapter=The global phosphorus cycle |title=Treatise on Geochemistry |date=2014 |pages=499–558 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-08-095975-7.00813-5 |isbn=978-0-08-098300-4}}</ref> U kopnenim sistemima, [[bioraspoloživost|bioraspoloživi]] fosfor ('reaktivni fosfor') uglavnom potiče od trošenja stijena koje sadrže [[fosfor]]. Najzastupljeniji primarni mineral fosfora u kori je [[apatit]], koji se može rastvoriti prirodnim [[kiselina]]ma koje stvaraju [[mikrobi]] i [[gljive]] u [[tlo|tlu]] ili drugim hemijskim reakcijama trošenja i fizičkom erozijom.<ref>{{cite book |author=Slomp, C.P. |chapter=Phosphorus cycling in the estuarine and coastal zones |title=Treatise on Estuarine and Coastal Science |volume=5 |date=2011 |pages=201–229 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/b978-0-12-374711-2.00506-4 |isbn=978-0-08-087885-0}}</ref> [[Rastvor]]eni fosfor je [[Bioraspoloživost|bioraspoloživ]] za kopnene organizme i biljke i vraća se u tlo nakon njihovog raspadanja. Zadržavanje fosfora od strane minerala u tlu (npr. [[adsorpcija]] na [[gvožđe|željezne]] i [[aluminij]]eve oksihidrokside u kiselim tlima i taloženje na [[kalcit]] u neutralnim do krečnjačkim tlima) obično se smatra najvažnijim procesom u kontroli kopnene bioraspoloživosti fosfora u [[mineral]]nom tlu.<ref>{{cite journal |author1=Arai, Y. |author2=Sparks, D.L. |title=Phosphate reaction dynamics in soils and soil components: A multiscale approach |date=2007 |journal=Advances in Agronomy |volume=94 |pages=135–179 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/s0065-2113(06)94003-6 |isbn=978-0-12-374107-3}}</ref> Ovaj proces može dovesti do niske koncentracije rastvorenog fosfora u zemljišnom rastvoru. Biljke i [[mikroorganizmi]] koriste različite fiziološke strategije za dobijanje fosfora iz ove niske koncentracije fosfora.<ref>{{cite journal |author1=Shen, J. |author2=Yuan, L. |author3=Zhang, J. |author4=Li, H. |author5=Bai, Z. |author6=Chen, X. |author7=Zhang, W. |author8=Zhang, F |date=juli 2011 |title=Phosphorus dynamics: From soil to plant |journal=Plant Physiology |volume=156 |issue=3 |pages=997–1005 |pmid=21571668 |pmc=3135930 |doi=10.1104/pp.111.175232}}</ref> Fosfor iz tla se obično transportuje do rijeka i jezera, a zatim se može zakopati u jezerskim sedimentima ili transportovati u okean putem riječnog oticanja. Atmosfersko taloženje fosfora je još jedan važan izvor morskog fosfora za okean.<ref name= "Paytan_2007">{{cite journal |author1=Paytan, A. |author2=McLaughlin, K. |title=The oceanic phosphorus cycle |journal=Chemical Reviews |volume=107 |issue=2 |pages=563–576 |date=februar 2007 |pmid=17256993 |doi=10.1021/cr0503613|s2cid=1872341 }}</ref> U površinskoj morskoj vodi, rastvoreni neorganski fosfor, uglavnom [[Fosforne kiseline i fosfati|ortofosfat]] ({{chem2|PO4(3-)}}), asimilira [[fitoplankton]] i transformira ga u [[urganski spoj|organske fosforne spojeve]].<ref name=Ruttenberg_2014/><ref name=Paytan_2007/> [[ligaza|Liza]] ćelija fitoplanktona oslobađa ćelijski rastvoreni neorganski i organski fosfor u okolnu sredinu. Neku od organskih fosfornih spojeva mogu se [[hidroliza|hidrolizovati]] [[enzimi]]ma koje sintetiziraju bakterije i fitoplankton, a potom asimilovati.<ref name=Paytan_2007/> Velika većina fosfora se remineralizira unutar vodenog stuba, a približno 1% povezanog fosfora koji se nosi u duboko more padajućim česticama, uklanja se iz okeanskog rezervoara, zakopavanjem u [[sediment]]ima.<ref name=Paytan_2007/> Niz dijagenetskih procesa djeluje na obogaćivanje koncentracija fosfora u poramima sedimenta, što rezultira značajnim bentoskim povratnim tokom fosfora u površinske pridnene vode. Ovi procesi uključuju: :*(1) mikrobno disanje organske materije u sedimentima, :*(2) mikrobnu redukciju i rastvaranje željeznih i manganovih (oksihidroksi)oksida s naknadnim oslobađanjem povezanog fosfora, koji povezuje ciklus fosfora sa [[ciklus gvožđa|ciklusom željeza]],<ref>{{cite journal |last1=Burgin |first1=Amy J. |last2=Yang |first2=Wendy H. |last3=Hamilton |first3=Stephen K. |last4=Silver |first4=Whendee L. |date=2011 |title=Beyond carbon and nitrogen: how the microbial energy economy couples elemental cycles in diverse ecosystems |url=https://archive.org/details/frontiers-in-ecology-and-the-environment_2011-02_9_1/page/44 |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.1890/090227 |bibcode=2011FrEE....9...44B |issn=1540-9309 |hdl=1808/21008 |hdl-access=free}}</ref> and :* (3) Abiotska redukcija željeznih (oksihidroksi)oksida pomoću [[vodik-sulfid]]a i oslobađanje fosfora povezanog sa željezom.<ref name=Ruttenberg_2014/> Dodatno, :* (4) [[fosfat]] povezan sa [[kalcij-karbonat]]om i : *(5) transformacija fosfora vezanog za željezo-oksid u [[vivianit]] imaju ključnu ulogu u zatrpavanju fosfora u morskim sedimentima.<ref>{{cite journal |author1=Kraal, P. |author2=Dijkstra, N. |author3=Behrends, T. |author4=Slomp, C.P. |date=maj 2017 |title=Phosphorus burial in sediments of the sulfidic deep Black Sea: Key roles for adsorption by calcium carbonate and apatite authigenesis |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=204 |pages=140–158 |doi=10.1016/j.gca.2017.01.042 |bibcode=2017GeCoA.204..140K|hdl=1874/347524 |hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author1=Defforey, D. |author2=Paytan, A. |date=2018 |title=Phosphorus cycling in marine sediments: Advances and challenges |journal=Chemical Geology |volume=477 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.chemgeo.2017.12.002 |bibcode=2018ChGeo.477....1D}}</ref> Ovi procesi su slični kruženju fosfora u jezerima i rijekama. Iako je ortofosfat ({{chem2|PO4(3-)}}), dominantna neorganska vrsta fosfora u prirodi, u oksidacijskom stanju +5, određeni mikroorganizmi mogu koristiti [[fosfonat]] i [[fosfit]] (oksidacijsko stanje +3) kao izvor fosfora oksidirajući ga u ortofosfat.<ref>{{cite journal |author1=Figueroa, I.A. |author2=Coates, J.D. |title=Microbial phosphite oxidation and its potential role in the global phosphorus and carbon cycles |journal=Advances in Applied Microbiology |volume=98 |pages=93–117 |date=2017 |pmid=28189156 |doi=10.1016/bs.aambs.2016.09.004 |isbn=978-0-12-812052-1}}</ref> Nedavno je brza proizvodnja i oslobađanje reduciranih spojeva fosfora pružila nove tragove o ulozi reduciranog fosfora kao nedostajuće karike u okeanskom fosforu..<ref>{{cite journal |last1=Van Mooy |first1=B. A. S. |author-link1=Benjamin Van Mooy|last2=Krupke |first2=A. |last3=Dyhrman |first3=S. T. |author-link3=Sonya Dyhrman|last4=Fredricks |first4=H. F. |last5=Frischkorn |first5=K. R. |last6=Ossolinski |first6=J. E. |last7=Repeta |first7=D. J. |last8=Rouco |first8=M. |last9=Seewald |first9=J. D. |last10=Sylva |first10=S. P. |title=Major role of planktonic phosphate reduction in the marine phosphorus redox cycle |journal=Science |date=15. 5. 2015 |volume=348 |issue=6236 |pages=783–785 |doi=10.1126/science.aaa8181|pmid=25977548 |bibcode=2015Sci...348..783V |doi-access=free }}</ref> ===Fosfatni minerali=== Raspoloživost fosfora u ekosistemu ograničena je brzinom njegovog oslobađanja tokom trošenja. Oslobađanje fosfora iz rastvaranja [[apatit]]a ključna je kontrola produktivnosti ekosistema.<ref name="Schlesinger 2020"/> Primarni mineral sa značajnim sadržajem fosfora, apatit [Ca₅(PO₄)₃OH] podliježe [[karbonacija|karbonaciji]].<ref name="Schlesinger_1991" /><ref>{{cite journal | vauthors = Filippelli GM | date = 2002 | title = The Global Phosphorus Cycle. | journal = Reviews in Mineralogy and Geochemistry | volume = 48 | issue = 1 | pages = 391–425 | doi = 10.2138/rmg.2002.48.10 | bibcode = 2002RvMG...48..391F }}</ref> Malo ovog oslobođenog fosfora apsorbira biota, jer uglavnom reagira s drugim mineralima tla. To dovodi do toga da fosfor postaje nedostupan organizmima u kasnijoj fazi trošenja i razvoja tla jer će se taložiti u stijene. Dostupan fosfor se nalazi u biogeohemijskom ciklusu u gornjem profilu tla, dok je fosfor koji se nalazi na nižim dubinama prvenstveno uključen u geohemijske reakcije sa sekundarnim mineralima. Rast biljaka ovisi o brzom usvajanju fosfora oslobođenog iz mrtve organske tvari od strane korijena u biohemijskom ciklusu. Fosfor je ograničen u zalihama za rast biljaka. Fosfati se brzo kreću kroz biljke i životinje; međutim, procesi koji ih prenose kroz tlo ili okean su vrlo spori, što ciklus fosfora čini jednim od najsporijih biogeohemijskih ciklusa.<ref name="Schlesinger_1991" /><ref name="Oelkers_2008"/> Organske kiseline niske molekularne težine (LMW) nalaze se u tlu. One potiču od aktivnosti različitih [[mikroorganizam]]a u tlu ili se mogu izlučivati iz korijena živih biljaka. Nekoliko ovih organskih kiselina sposobno je formirati stabilne organometalne komplekse s različitim [[metal]]nim ionima, koji se nalaze u rastvorima tla. Kao rezultat toga, ovi procesi mogu dovesti do oslobađanja neorganskog fosfora povezanog s [[aluminij]]em, [[željezo]]m i [[kalcij]]em u [[minerali]]ma tla. Proizvodnja i oslobađanje [[oksalna kiselina|oksalne kiseline]] od strane [[mikoriza|mikoriznih]] [[gljiva]] objašnjava njihovu važnost u održavanju i opskrbi biljaka fosforom.<ref name="Schlesinger_1991" /><ref>{{cite journal | vauthors = Harrold SA, Tabatabai MA | title = Release of inorganic phosphorus from soils by low-molecular-weight organic acids. | url = https://archive.org/details/communications-soil-science-and-plant-analysis_2006_37_9-10/page/1233 | journal = Communications in Soil Science and Plant Analysis | date = juni 2006 | volume = 37 | issue = 9–10 | pages = 1233–45 | doi = 10.1080/00103620600623558 | bibcode = 2006CSSPA..37.1233H | s2cid = 84368363 }}</ref> Dostupnost organskog fosfora za podršku rastu [[mikrob]]a, [[bilje|biljaka]] i [[životinja]] zavisi od brzine njihove razgradnje kako bi se stvorio slobodni fosfat. Postoje različiti enzimi kao što su [[fosfataze]], [[nukleaze]] i [[fitaza]] koji su uključeni u razgradnju. Neki od [[anabolizam|anabolićkih]] puteva u proučavanom okruženju su [[hidroliza|hidrolitske]] i fotolitske reakcije. [[Enzim]]ska [[hidroliza]] organskog fosfora je bitan korak u biogeohemijskom ciklusu fosfora, uključujući ishranu biljaka i mikroorganizama fosforom i prenos organskog fosfora iz tla u vodene površine.<ref name="Turner_2005">{{cite book |last1=Turner |first1=B.L. |title=Organic phosphorus in the environment |url=https://archive.org/details/organicphosphoru0000orga |last2=Frossard |first2=E. |last3=Baldwin |first3=D.S. |publisher=CABI Publishing |year=2005 |isbn=978-0-85199-822-0}}</ref> Mnogi organizmi se oslanjaju na fosfor iz tla za svoju ishranu [[fosfor]]om.<ref>{{cite web |last1=Sawyer |first1=John |last2=Creswell |first2=John |last3=Tidman |first3=Michael |title=Phosphorus Basics |url=https://crops.extension.iastate.edu/encyclopedia/phosphorus-basics#:~:text=Humans%20and%20other%20animals%20obtain,it%20available%20to%20all%20animals. |website=Iowa State University |access-date=20. 4. 2024}}</ref> === Pješčane oluje === Taloženje fosfora je prilično važno za funkcionisanje [[ekosistem]]a i neravnomjerno je raspoređeno po Planeti.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Okin |first1=Gregory S. |last2=Mahowald |first2=Natalie |last3=Chadwick |first3=Oliver A. |last4=Artaxo |first4=Paulo |date=2004 |title=Impact of desert dust on the biogeochemistry of phosphorus in terrestrial ecosystems |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2003GB002145 |journal=Global Biogeochemical Cycles |language=en |volume=18 |issue=2 |doi=10.1029/2003GB002145 |bibcode=2004GBioC..18.2005O |issn=1944-9224}}</ref> Iako fosfor nema glavnu atmosfersku komponentu, njegovi sedimenti mogu se pomicati tokom pješčanih oluja. Veliki događaji prašine mogu neutralizirati prirodne neravnoteže, tamo gdje se fosfor javlja i omogućiti proizvodnju u područjima koja bi inače bila ograničena fosforom.<ref>{{Cite journal |last1=Herut |first1=Barak |last2=Collier |first2=Robert |last3=Krom |first3=Michael D. |date=2002 |title=The role of dust in supplying nitrogen and phosphorus to the Southeast Mediterranean |url=https://aslopubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.4319/lo.2002.47.3.0870 |journal=Limnology and Oceanography |language=en |volume=47 |issue=3 |pages=870–878 |doi=10.4319/lo.2002.47.3.0870 |doi-access=free|bibcode=2002LimOc..47..870H |issn=1939-5590|url-access=subscription }}</ref> Istraživači su uglavnom previdjeli ovu komponentu ciklusa fosfora, ali njen značaj tek počinje da se shvata.<ref name=":03" /> Većina Zemljinog fosfora nalazi se u [[stijena]]ma, a [[prašina]] sadrži istrošene čestice stijena iz ovog matičnog materijala.<ref>{{Cite journal |last1=Dey |first1=Rupak |last2=Sharma |first2=Seema B. |last3=Thakkar |first3=Mahesh G. |last4=Sarangi |first4=Ranjit Kumar |last5=Chowdhury |first5=Abhiroop |last6=Naz |first6=Aliya |date=5. 2. 2025 |title=Phosphorus transitions driven by cyclone biparjoy linked middle east North Africa (MENA) and Indian Thar Desert dust storm pathways in Asia's largest grassland |journal=Scientific Reports |language=en |volume=15 |issue=1 |page=4321 |doi=10.1038/s41598-024-84634-3 |pmid=39910172 |pmc=11799440 |bibcode=2025NatSR..15.4321D |issn=2045-2322}}</ref> Prašina također nosi i druge hranjive tvari poput [[kalij]]a, [[kalcij]]a i [[magnezij]]a, što ove oluje čini od velikog značaja za [[biogeohemijski ciklus]] fosfora.<ref>{{Cite journal |last1=Aciego |first1=S. M. |last2=Riebe |first2=C. S. |last3=Hart |first3=S. C. |last4=Blakowski |first4=M. A. |last5=Carey |first5=C. J. |last6=Aarons |first6=S. M. |last7=Dove |first7=N. C. |last8=Botthoff |first8=J. K. |last9=Sims |first9=K. W. W. |last10=Aronson |first10=E. L. |date=28. 3. 2017 |title=Dust outpaces bedrock in nutrient supply to montane forest ecosystems |journal=Nature Communications |language=en |volume=8 |issue=1|doi=10.1038/ncomms14800 |pmid=28348371 |bibcode=2017NatCo...814800A |issn=2041-1723|pmc=5379052 }}</ref> Izvor većine velikih pješčanih oluja su sušne klime, uključujući pustinju [[Sahara]].<ref name=":03"/> Smatra se da fosfor koji [[vjetar]] donosi iz sjeverne [[Afrika|Afrike]] u bazen [[Amazon]]ije ima značajnu ulogu u podržavanju bogate [[bioraznolikost]]i amazonske prašume.<ref name=":03"/> Ovi događaji se nazivaju taloženje prašine.<ref name=":12">{{Cite journal |last1=Graham |first1=William F. |last2=Duce |first2=Robert A. |date=1. 8. 1979 |title=Atmospheric pathways of the phosphorus cycle |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0016703779901121 |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |volume=43 |issue=8 |pages=1195–1208 |doi=10.1016/0016-7037(79)90112-1 |bibcode=1979GeCoA..43.1195G |issn=0016-7037|url-access=subscription }}</ref> Utvrđeno je da se manji događaji opterećenja prašinom javljaju na srednjem zapadu [[SAD]]-a, gdje erozija poljoprivrednog zemljišta pruža idealne uslove za pješčane oluje.<ref name=":12"/> Kako se učestalost ovih pješčanih oluja povećava, količina fosfora koja preostaje na stvarnim poljoprivrednim parcelama se smanjuje, što dovodi do povećanja primjene fosfornih gnojiva. Zadržavanje fosfora dostupnog biljkama postaje teže kako se erozija povećava.<ref>{{Cite journal |last1=Katra |first1=Itzhak |last2=Gross |first2=Avner |last3=Swet |first3=Nitzan |last4=Tanner |first4=Smadar |last5=Krasnov |first5=Helena |last6=Angert |first6=Alon |date=20. 4. 2016 |title=Substantial dust loss of bioavailable phosphorus from agricultural soils |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/srep24736 |pmid=27095629 |pmc=4837371 |bibcode=2016NatSR...624736K |issn=2045-2322}}</ref> === Eutrofikacija === [[Slika::A simplified illustration of the nitrogen and phosphorus cycles in a wetland.jpg|thumb|upright=1.6|Ciklusi dušika i fosfora u močvari]] {{Glavni|Eutrofikacija}} [[Eutrofikacija]] nastaje kada se vode obogaćuju hranjivim tvarima koje dovode do strukturnih promjena u vodenom ekosistemu, kao što su [[cvjetanje algi]], deoksigenacija, smanjenje [[populacija]] ribljih vrsta. To se događa prirodno, jer kada jezera stare, ona postaju produktivnija zbog povećanja glavnih ograničavajućih reagensa kao što su dušik i fosfor.<ref>{{Cite journal |last1=Yang |first1=Xiao-e |last2=Wu |first2=Xiang |last3=Hao |first3=Hu-lin |last4=He |first4=Zhen-li |date=mart 2008 |title=Mechanisms and assessment of water eutrophication |journal=Journal of Zhejiang University. Science. B |volume=9 |issue=3 |pages=197–209 |doi=10.1631/jzus.B0710626 |issn=1673-1581 |pmc=2266883 |pmid=18357622}}</ref> Naprimjer, fosfor može ući u jezera gdje će se akumulirati u sedimentima i biosferi. Također se može reciklirati iz sedimenata i vodenog sistema, što mu omogućava da ostane u okolišu.<ref name="Carpenter_2005">{{cite journal | vauthors = Carpenter SR | title = Eutrophication of aquatic ecosystems: bistability and soil phosphorus | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 29 | pages = 10002–5 | date = juli 2005 | pmid = 15972805 | pmc = 1177388 | doi = 10.1073/pnas.0503959102 | url = https://www.pnas.org/content/pnas/102/29/10002.full.pdf | bibcode = 2005PNAS..10210002C | doi-access = free }}</ref> Antropogeni uticaji takođe mogu uzrokovati dotok fosfora u vodene ekosisteme, što se vidi u drenažnoj vodi i oticanju sa gnojenog tla na poljoprivrednom zemljištu.<ref name="UNEP">{{cite journal | url = http://www.unep.or.jp/ietc/publications/short_series/lakereservoirs-3/3.asp | title = Where Nutrients Come From and How They Cause Entrophication | journal = Lakes and Reservoirs | volume = 3 | publisher = United Nations Environment Programme | archive-date = 30. 7. 2019 | access-date = 6. 4. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190730060731/http://www.unep.or.jp/ietc/publications/short_series/lakereservoirs-3/3.asp }}</ref> Osim toga, erodirano tlo, koje može biti uzrokovano krčenjem šuma i urbanizacijom, može dovesti do dodavanja veće količine fosfora i dušika u ove vodene ekosisteme.<ref name="Conley_2009">{{cite journal |vauthors=Conley DJ, Paerl HW, Howarth RW, Boesch DF, Seitzinger SP, Havens KE, Lancelot C, Likens GE |date=februar 2009 |title=Ecology. Controlling eutrophication: nitrogen and phosphorus |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-02-20_323_5917/page/1014 |journal=Science |volume=323 |issue=5917 |pages=1014–5 |doi=10.1126/science.1167755 |pmid=19229022 |s2cid=28502866}}</ref> Sve ovo povećava količinu fosfora koji ulazi u ciklus, što je dovelo do prekomjernog unosa hranjivih tvari u slatkovodnim sistemima uzrokujući dramatičan rast populacija algi. Kada ove alge uginu, njihovo truljenje iscrpljuje vodu kisikom i može je zatrovati. Oba ova efekta uzrokuju povećanje stope uginuća biljaka i životinja jer biljke unose, a [[životinje]] piju otrovnu vodu.<ref>{{cite web |title=The Effects: Dead Zones and Harmful Algal Blooms |url=https://www.epa.gov/nutrientpollution/effects-dead-zones-and-harmful-algal-blooms |website=Nutrient Pollution |date=12. 3. 2013 |publisher=United States Environmental Protection Agency |access-date=20. 4. 2024}}</ref> ==== Eutrofikacija fosfora u slanoj vodi ==== [[Datoteka:Turquoise Swirls in the Black Sea.jpg|thumb| [[Cvjetanje algi]] (tirkizni vrtlozi) u [[Crno more|Crnom moru]].]] [[Morski ekosistem|Okeanski ekosistemi]] sakuplja fosfor iz mnogih izvora, ali on uglavnom potiče od trošenja stijena koje sadrže fosfor, a koje se zatim riječnim oticanjem transportuju u okeane u [[rastvor]]enom obliku.<ref>{{Cite journal |last1=Paytan |first1=Adina |last2=McLaughlin |first2=Karen |title=The Oceanic Phosphorus Cycle |journal=Chemical Reviews |date=2007 |volume=107 |issue=2 |pages=563–576 |doi=10.1021/cr0503613 |pmid=17256993 |issn=0009-2665}}</ref> Due to a dramatic rise in mining for phosphorus, it is estimated that humans have increased the net storage of phosphorus in soil and ocean systems by 75%.<ref>{{Cite journal |last1=Bennett |first1=Elena M. |last2=Carpenter |first2=Stephen R. |last3=Caraco |first3=Nina F. |title=Human Impact on Erodable Phosphorus and Eutrophication: A Global Perspective: Increasing accumulation of phosphorus in soil threatens rivers, lakes, and coastal oceans with eutrophication |url=https://archive.org/details/sim_bioscience_2001-03_51_3/page/226 |journal=BioScience |date=2001 |volume=51 |issue=3 |pages=227–234 |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0227:HIOEPA]2.0.CO;2 |via=Elsevier Science Direct}}</ref> Ovo povećanje fosfora dovelo je do veće eutrofikacije u okeanskim vodama, jer je cvjetanje fitoplanktona uzrokovalo drastičnu promjenu anoksičnih uslova uočenih i u [[Meksički zaliv|Meksičkom zalivu]]<ref name=":32"/> i u [[hipoksija|hipoksiji]] [[Baltičko more|Baltičkog mora]].<ref name=":42"/> Neka istraživanja ukazuju na to da kada anoksični uslovi nastanu zbog eutrofikacije uzrokovane viškom fosfora, to stvara pozitivnu [[povratna sprega|povratnu spregu]] koja oslobađa više fosfora iz okeanskih rezervi, pogoršavajući problem.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Watson |first1=Andrew J. |last2=Lenton |first2=Timothy M. |last3=Mills |first3=Benjamin J. W. |date=13. 9. 2017 |title=Ocean deoxygenation, the global phosphorus cycle and the possibility of human-caused large-scale ocean anoxia |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |language=en |volume=375 |issue=2102 |doi=10.1098/rsta.2016.0318 |issn=1364-503X |pmc=5559414 |pmid=28784709|bibcode=2017RSPTA.37560318W }}</ref> Ovo bi moglo stvoriti samoodrživi ciklus okeanske anoksije gdje stalni oporavak fosfora stabilizuje eutrofni rast.<ref name=":02"/> Istražuju se pokušaji ublažavanja ovog problema, korištenjem bioloških pristupa. Jedan takav pristup uključuje korištenje [[organizam]]a koji akumuliraju fosfor, kao što su ''[[Candidatus accumulibacter phosphatis]]'', koji su sposobni efikasno skladištiti fosfor u obliku [[fosfat]]a u morskim [[ekosistem]]ima.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Cakmak |first1=Ece Kendir |last2=Hartl |first2=Marco |last3=Kisser |first3=Johannes |last4=Cetecioglu |first4=Zeynep |title=Phosphorus mining from eutrophic marine environment towards a blue economy: The role of bio-based applications |journal=Water Research |date=2022 |volume=219 |doi=10.1016/j.watres.2022.118505 |bibcode=2022WatRe.21918505C |via=Elsevier Science Direct|doi-access=free |pmid=35561625 }}</ref> U suštini, ovo bi promijenilo način na koji ciklus fosfora trenutno postoji u morskim ekosistemima. Trenutno je došlo do velikog priliva fosfora zbog povećane poljoprivredne upotrebe i drugih industrijskih primjena,<ref name=":02" /> stoga bi ovi organizmi teoretski mogli skladištiti fosfor i zadržati ga dok se ne bi reciklirao u kopnenim ekosistemima koji bi izgubili ovaj višak fosfora zbog oticanja.<ref name=":1" /> ==== Močvarno područje ==== Močvarno područje se često koristi za rješavanje problema eutrofikacije. Nitrat se u močvarama transformiše u slobodni azot i ispušta u vazduh. Fosfor se adsorbuje u močvarna tla koja apsorbuju biljke. Stoga bi močvarna područja mogla pomoći u smanjenju koncentracije azota i fosfora kako bi se ublažila eutrofikacija. Međutim, močvarna tla mogu zadržati samo ograničenu količinu fosfora. Da bi se fosfor kontinuirano uklanjao, potrebno je dodavati više novog tla unutar močvare od ostataka biljnih stabljika, lišća, korijenskih ostataka i nerazgradivih dijelova mrtvih algi, bakterija, gljivica i beskičmenjaka.<ref name="UNEP" /> === Interakcija s dušikom === I [[sušik|N]] i [[fosfor|P]] široko se koriste u poljoprivrednim gnojivima, jer su esencijalni [[nutrijent]]i za biljke. Ljudska aktivnost rezultirala je neravnotežom normalnih odnosa N:P, što utieče na brzinu kojom organizmi sintetiziraju [[protein]]e i [[DNK]]. U posljednjih 40 godina, odnos [[sušik|N]] : [[fosfor|P]] se povećao sa 19:1 na 30:1, što znači da je P manje dostupan ekosistemima.<ref>{{Cite journal |last1=Peñuelas |first1=Josep |last2=Sardans |first2=Jordi |date=21. 1. 2022 |title=The global nitrogen-phosphorus imbalance |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abl4827 |journal=Science |language=en |volume=375 |issue=6578 |pages=266–267 |doi=10.1126/science.abl4827 |pmid=35050668 |bibcode=2022Sci...375..266P |issn=0036-8075|url-access=subscription }}</ref> Ovaj disbalans nije uzrokovan samo većim zagađenjem dušikom, već i time što je veća vjerovatnoća da će se fosfor zarobiti nakon što se voda prečisti, sprječavajući njegovo oslobađanje u ekosisteme. U okruženju gdje nijedan [[nutrijent]] nije ograničen, gdje je prisutno više fosfora po dušiku, organizmi doživljavaju bržu stopu rasta. Kako se ovaj omjer povećava, organizmima je teže rasti. Jedan primjer odgovora organizma na ovaj rastući disbalans su rizobije u kvržicama korijena [[Fabaceae|mahunarki]]. Istraživanja su pokazala da pri niskim nivoima fosfora, sposobnost bakterija koje fiksiraju dušik da biljci obezbijede hranjive tvari opada, što negativno utiče i na biljku domaćina i na njene [[simbioza|simbionte]].<ref>{{Cite journal |last1=Zhong |first1=Yongjia |last2=Tian |first2=Jiang |last3=Li |first3=Xinxin |last4=Liao |first4=Hong |date=2023 |title=Cooperative interactions between nitrogen fixation and phosphorus nutrition in legumes |url=https://nph.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/nph.18593 |journal=New Phytologist |language=en |volume=237 |issue=3 |pages=734–745 |doi=10.1111/nph.18593 |pmid=36324147 |bibcode=2023NewPh.237..734Z |issn=1469-8137|url-access=subscription }}</ref> Osim toga, biljke koje rastu u okruženjima s ograničenim sadržajem fosfora imat će veći sadržaj dušika u svojim listovima.<ref>{{Cite journal |title=Interaction of nitrogen and phosphorus nutrition in determining growth |url=https://login.ezp3.lib.umn.edu/login?qurl=https://doi.org%2f10.1023%2fA%3a1022323215010 |access-date=18. 4. 2025 |journal=Plant and Soil |doi=10.1023/a:1022323215010 | date=2003 | volume=248 | pages=257–268 | bibcode=2003PlSoi.248..257D | issue=1–2 | vauthors = De Groot CC, Marcelis LF, Van Den Boogaard R, Kaiser WM, Lambers H | url-access=subscription }}</ref> P i N su također neravnomjerno raspoređeni širom svijeta, što određena geografska područja čini povoljnijim za rast usjeva od drugih. Poremećaj ovih glavnih [[biogeohemijski ciklus|biogeohemijskih ciklusa]] može pogoršati ove nejednakosti.<ref>{{Cite journal |last1=Du |first1=Enzai |last2=Terrer |first2=César |last3=Pellegrini |first3=Adam F. A. |last4=Ahlström |first4=Anders |last5=van Lissa |first5=Caspar J. |last6=Zhao |first6=Xia |last7=Xia |first7=Nan |last8=Wu |first8=Xinhui |last9=Jackson |first9=Robert B. |date=mart 2020 |title=Global patterns of terrestrial nitrogen and phosphorus limitation |url=https://www.nature.com/articles/s41561-019-0530-4 |journal=Nature Geoscience |language=en |volume=13 |issue=3 |pages=221–226 |doi=10.1038/s41561-019-0530-4 |bibcode=2020NatGe..13..221D |hdl=1874/411553 |osti=1615892 |issn=1752-0908|hdl-access=free }}</ref> ==Ljudski uticaji== [[Datoteka:Global - Global Fertilizer and Manure, Version 1 Phosphorus Fertilizer Application (6073486893).jpg|thumb|upright=1.6| {{center| Primjena fosfornog gnojiva}}]] [[Datoteka:Global Global Fertilizer and Manure, Version 1 Phosphorus in Manure Production (6073493827).jpg|thumb|upright=1.6| {{center| Fosfor u proizvodnji stajskog gnojiva}}]] Hranljive materije su važne za rast i opstanak živih organizama i stoga su neophodne za razvoj i održavanje zdravih ekosistema. Ljudi su uveliko uticali na ciklus fosfora putem [[rudarstvo|rudarstva]] [[fosfat]]nih stijena. Milenijima je fosfor prvenstveno unošen u okolinu, trošenjem stijena koje sadrže fosfate, što bi nadoknadilo fosfor koji se normalno gubi u okolinu kroz procese poput oticanja, iako na vrlo sporoj i postepenoj vremenskoj skali.<ref>{{Cite journal |last1=Bouwman |first1=A. F. |last2=Beusen |first2=A. H. W. |last3=Billen |first3=G. |title=Human alteration of the global nitrogen and phosphorus soil balances for the period 1970-2050 |journal=Global Biogeochemical Cycles |date=2009 |volume=23 |issue=4 |doi=10.1029/2009GB003576 |bibcode=2009GBioC..23.0A04B |via=AGU Journals}}</ref> Od 1840-ih, kada je tehnologija za rudarenje i vađenje fosfora postala rasprostranjenija, u okoliš je dodano otprilike 110 teragrama fosfora.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Zengwei |last2=Jiang |first2=Songyan |last3=Sheng |first3=Hu |last4=Liu |first4=Xin |last5=Hua |first5=Hui |last6=Liu |first6=Xuewei |last7=Zhang |first7=You |title=Human Perturbation of the Global Phosphorus Cycle: Changes and Consequences |journal=Environmental Science & Technology |date=2018 |volume=52 |issue=5 |pages=2438–2450 |doi=10.1021/acs.est.7b03910 |pmid=29402084 |bibcode=2018EnST...52.2438Y |via=ACS Publications}}</ref> Izgleda da će se ovaj trend nastaviti i u budućnosti, budući da se od 1900. do 2022. godine količina fosfora iskopanog širom svijeta povećala 72 puta,<ref>{{Cite web |title=Phosphate Rock - Historical Statistics (Data Series 140) {{!}} U.S. Geological Survey |url=https://www.usgs.gov/media/files/phosphate-rock-historical-statistics-data-series-140 |access-date=14. 4. 2024 |website=www.usgs.gov|date=22. 2. 2024 }}</ref> sa očekivanim godišnjim porastom od 4%.<ref name=":2"/> Većina ovog rudarstva se vrši za proizvodnju gnojiva koja se mogu koristiti na globalnoj razini. Međutim, brzinom kojom ljudi rudare, geološki sistem ne može brzo obnoviti ono što je izgubljeno.<ref>{{Cite journal |last=Vaccari |first=David A. |date=2009 |title=Phosphorus: A Looming Crisis |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2009-06_300_6/page/54 |journal=Scientific American |volume=300 |issue=6 |pages=54–59 |doi=10.1038/scientificamerican0609-54 |doi-broken-date=1. 7. 2025 |pmid=19485089 |bibcode=2009SciAm.300f..54V |issn=0036-8733}}</ref> Stoga istraživači ispituju načine za bolje recikliranje fosfora u okolišu, a jedna obećavajuća primjena uključuje upotrebu mikroorganizama.<ref name=":1"/><ref>{{Cite journal |last1=Slocombe |first1=Stephen P. |last2=Zúñiga-Burgos |first2=Tatiana |last3=Chu |first3=Lili |last4=Wood |first4=Nicola J. |last5=Camargo-Valero |first5=Miller Alonso |last6=Baker |first6=Alison |date=2020 |title=Fixing the Broken Phosphorus Cycle: Wastewater Remediation by Microalgal Polyphosphates |journal=Frontiers in Plant Science |volume=11 |doi=10.3389/fpls.2020.00982 |doi-access=free |pmid=32695134 |pmc=7339613 |bibcode=2020FrPS...11..982S |issn=1664-462X}}</ref> Bez obzira na to, ljudi su imali dubok utjecaj na ciklus fosfora sa dalekosežnim implikacijama na [[sigurnost hrane]], [[eutrofikacija|eutrofikaciju]] i ukupnu dostupnost hranjivih tvari.<ref>{{Cite web |date=4. 1. 2021 |title=Meeting the global phosphorus challenge will deliver food security and reduce pollution |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/meeting-global-phosphorus-challenge-will-deliver-food-security-and-reduce |access-date=14. 4. 2024 |website=UNEP |language=en}}</ref> Drugi ljudski procesi mogu imati štetne učinke na ciklus fosfora, kao što je ponovljena primjena prekomjerne količine tekućeg svinjskog gnojiva na usjeve. Primjena [[biopčvrsta tvar|biočvrstih tvari]] također može povećati raspoloživi fosfor u tlu.<ref>{{cite journal | vauthors = Hosseinpur A, Pashamokhtari H | title=The effects of incubation on phosphorus desorption properties, phosphorus availability, and salinity of biosolids-amended soils | journal=Environmental Earth Sciences | date = juni 2013 | volume=69 | issue=3 | pages=899–908 | doi=10.1007/s12665-012-1975-6 | bibcode=2013EES....69..899H | s2cid=140537340 }}</ref> U slabo dreniranim tlima ili u područjima gdje topljenje snijega može uzrokovati periodično preplavljivanje, redoks-redukcijski uslovi mogu se postići za 7–10 dana. To uzrokuje nagli porast koncentracije fosfora u rastvoru, a fosfor se može ispirati. Osim toga, redukcija tla uzrokuje prelazak fosfora iz otpornijih u labilnije oblike. To bi na kraju moglo povećati potencijal za gubitak fosfora. Ovo je od posebnog značaja za ekološki prihvatljivo upravljanje takvim područjima, gdje je odlaganje poljoprivrednog otpada već postalo problem. Predlaže se da se režimi vode u tlu koji se koriste za odlaganje organskog otpada uzmu u obzir prilikom pripreme propisa o upravljanju otpadom.<ref>{{cite journal | vauthors = Ajmone-Marsan F, Côté D, Simard RR | title = Phosphorus transformations under reduction in long-term manured soils. | url = https://archive.org/details/sim_plant-and-soil_2006-04_282_1-2/page/239 | journal = Plant and Soil | date = april 2006 | volume = 282 | issue = 1–2 | pages = 239–50 | doi =10.1007/s11104-005-5929-6 | bibcode = 2006PlSoi.282..239A | s2cid = 23704883 }}</ref> {{clear}} ==Također pogledjte== * [[Planetarne granice]] * [[Okeanski ciklus ugljika]] == Reference == {{refspisak|25em}} == Vanjski linkovi == * {{cite web |url=http://www.lenntech.com/phosphorus-cycle.htm |title=Matter Cycles |volume=Part III: The phosphorus cycle |website=Lenntech |series=Water treatment & air purification |last=Holding |first=B.V. |year=2006}} * {{cite web |url=http://www.enviroliteracy.org/article.php/480.html |website=Environmental Literacy Council |title=Phosphorus Cycle|date=10. 7. 2023 }} * {{cite web |url=http://www.epa.gov/volunteer/stream/vms56.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010129040900/http://www.epa.gov/volunteer/stream/vms56.html |archive-date=29. 1. 2001 |series=Monitoring and assessing water quality |title=section 5.6 Phosphorus |publisher=U.S. [[United States Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]]}} * {{cite book |url=http://www.phschool.com/atschool/biology/Dragonfly/Student_Area/PHB_S_BK_index.html |archive-date=12. 8. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080812211636/http://www.phschool.com/atschool/biology/Dragonfly/Student_Area/PHB_S_BK_index.html |publisher=Prentice Hall |title=Biology |first1=Kenneth R. |last1=Miller |first2=Joseph |last2=Levine |year=2001}} * {{cite web |url=http://filebox.vt.edu/users/chagedor/biol_4684/Cycles/Pcycle.html |archive-date=14. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914101357/http://filebox.vt.edu/users/chagedor/biol_4684/Cycles/Pcycle.html |first=Katie |last=Corbin |title=The Phosphorus Cycle |series=Biogeochemical Cycles – Soil Microbiology |publisher=Virginia Polytechnic Institute and State University}} {{ljudski uticaj na okolinu}} {{Authority control}} [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Geohemija]] [[Kategorija:Biogeohemijski ciklusi]] [[Kategorija:Biologija]] [[Kategorija:Hemija tla]] [[Kategorija:Fosfor]] smzcbgqz1kigu70s7xqt20xk5o5tez1 0 533540 3914809 3903654 2026-07-26T17:15:52Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914809 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Nasreddin.jpg|mini|Minijatura Nasrudina iz 17. vijeka, iz kolekcije muzeja u [[Topkapi Saraj|Topkapi-saraju]].|205x205px]] '''Nasrudin [[Hodža]]''' ({{lang|tr|Nasreddin Hoca}}, {{lang|ota|نصر الدين خواجه}}, ili '''Nasrudin''' (varijante uključuju [[mula]] Nasrudin-hodža, Mula Nasrudin, Hodža Nasrudin) (1208–1285) lik je koji se često nalazi u [[folklor]]u [[Muslimanski svijet|muslimanskog svijeta]] i junak je humorističnih [[Kratka priča|kratkih priča]] i satiričnih [[anegdota]].<ref>{{cite book |last1=Hunziker |first1=Sara |editor1-last=Ramona |editor1-first=Mihaila |title=Myth, Symbol, and Ritual: Elucidatory Paths to the Fantastic Unreality |date=2019 |publisher=University of Bucharest |isbn=978-6-061-61037-2 |pages=357–361}}</ref> Postoje česte tvrdnje o njegovom postojanju u stvarnom životu, pa čak i arheološki dokazi na određenim mjestima, na primjer, nadgrobni spomenik u gradu [[Akşehir]]u, [[Turska]]. Trenutno nema potvrđenih informacija niti ozbiljnih osnova za razgovor o tačnom datumu ili mjestu Nasrudinovog rođenja, a njegova historičnost ostaje otvoreno pitanje.<ref>{{cite book |editor1-last=Attardo |editor1-first=Salvatore |title=Encyclopedia of Humor Studies |date=2014 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-483-34617-5 |pages=108–111}}</ref> Nasrudin se pojavljuje u hiljadama priča, ponekad duhovit, ponekad mudar, ali u mnogima je predstavljen kao (sveta) budala ili kao predmet šale. Priča o Nasrudinu obično ima suptilan humor i [[Pedagogija|pedagošku]] prirodu.<ref name="iranica2">{{Cite encyclopedia |title=MOLLA NASREDDIN i. THE PERSON |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://iranicaonline.org/articles/molla-nasreddin-i-the-person |access-date=7. 12. 2015 |last=Javadi |first=Hasan |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117054414/https://www.iranicaonline.org/articles/molla-nasreddin-i-the-person |archive-date=17. 11. 2015}}</ref> Međunarodni festival Nasrudin-hodže slavi se između 5. i 10. jula svake godine u Akşehiru.<ref>{{Cite web |title=Akşehir Belediyesi - Nasreddin Hoca Şenliği |url=https://www.aksehir.bel.tr/portal/index.php/nasreddin-hoca/nasreddin-hoca-senligi |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110817042611/https://www.aksehir.bel.tr/portal/index.php/nasreddin-hoca/nasreddin-hoca-senligi |archive-date=17. 8. 2011 |website=aksehir.bel.tr}}</ref> Godine 2020, vlade [[Azerbejdžan]]a, [[Kazahstan]]a, [[Kirgistan]]a, [[Uzbekistan]]a, [[Tadžikistan]]a, [[Turska|Turske]] i [[Turkmenistan]]a zajednički su podnijele aplikaciju za uvrštavanje "Tradicije pričanja komičnih priča o Nasrudin-hodži" na [[Spisak nematerijalne kulturne baštine UNESCO-a|UNESCO-ov spisak nematerijalne kulturne baštine]].<ref>{{cite web |title=Turkey submits four cultural values to UNESCO |url=https://www.trt.net.tr/espanol/cultura-y-arte/2020/04/27/lista-del-patrimonio-cultural-inmaterial-ya-se-puede-visitar-virtualmente-1406255 |website=Turkish Radio and Television Corporation |access-date=3. 4. 2020}}</ref> == Porijeklo i naslijeđe == Mnoge etničke grupe tvrde da potječe od njih.<ref>{{cite book |last1=Başgöz |first1=İlhan |title=Studies in Turkish Folklore in Honor of Pertev N. Boratav |date=1978 |publisher=Indiana University |url=https://books.google.com/books?id=40faAAAAMAAJ |quote=Quelle est la nationalité de Nasreddin Hodja – est-il turc, avar, tatar, tadjik, persan ou ousbek? Plusieurs peuples d'Orient se disputent sa nationalité, parce qu'ils considerent qu'il leur appartient.|lang=fr}}</ref><ref name="Perry">{{cite book |last1=Perry |first1=John R. |editor1-last=Mitchell |editor1-first=Colin P. |title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society |date=2011 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-136-99194-3 |page=92|chapter=Cultural currents in the Turco-Persian world |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&q=%22Legend+says%22&pg=PA92}}</ref> Mnogi izvori kao mjesto Nasrudinovog rođenja navode selo Hortu u [[Sivrihisar]]u, provincija [[Eskişehir (provincija)|Eskişehir]], u današnjoj [[Turska|Turskoj]], u 13. vijeku, nakon čega se preselio u [[Akşehir]],<ref name="Perry" /> a kasnije u [[Konya|Konyu]] pod vlašću [[Seldžučko Carstvo|Seldžuka]], gdje je umro 1275/6. ili 1285/6. godine.<ref name="Nasreddin Hoca" /><ref name="psiche" /> Tvrdi se da se Nasrudinov grob nalazi u [[Akşehir]]u, a Međunarodni festival Nasrudin-hodže održava se svake godine u tom gradu, od 5. do 10. jula.<ref>{{Cite web |title=Aksehir's International Nasreddin Hodja Festival and Aviation Festival – Turkish Daily News 27 Jun 2005 |url=https://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=16409 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165158/https://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=16409 |archive-date=30. 9. 2007 |access-date=31. 8. 2007}}</ref> Postoje i suprotstavljeni stavovi prema kojima Nasrudinovo porijeklo leži u [[Srednja Azija|Srednjoj Aziji]].<ref>{{cite book |editor1-last=Attardo |editor1-first=Salvatore |title=Encyclopedia of Humor Studies |date=2014 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-483-34617-5 |page=108}}</ref> Arapska verzija lika, poznata kao ''Juḥa'' ({{lang|ar|جحا}}), najstarija je potvrđena verzija lika. Najrazličitija verzija spominje se u knjizi [[El-Džahiz]]a "O mulama" ({{lang|ar|القول في البغال}}). Prema knjizi [[El-Zehebi]]ja "Mjerilo umjerenosti u kritici ljudi" ({{lang|ar|ميزان الاعتدال في نقد الرجال}}), njegovo puno ime bilo je Ebu el-Gusn Dudžejn el-Fizari, živio je pod [[Emevije|Emevijskim halifatom]] u [[Kufa|Kufi]], a govorilo se da je njegova majka bila sluškinja [[Enes ibn Malik|Enesa ibn Malika]]. Bio je jedan od [[Tabeini|tabeina]] u [[Suniti|sunitskoj tradiciji]].<ref>الذهبي ميزان الاعتدال (المجلد 1)، ص 326</ref> {{Blockquote|[A] od njih (Juha), a nadimak mu je ''eba gusn'', i ono što je o njemu rečeno sugeriše oštroumnost i inteligenciju, iako je u velikoj mjeri prikazan kao budala, i rečeno je da su neki, koji bi ga htjeli ocrniti, namjerno izmišljali priče s ciljem da ga diskredituju.|sign=[[Ibnul-Dževzi]]<ref>"ابن شاكر الكتبي "عيون التواريخ" ص 373 وما بعدها</ref>}} Najstariji rukopis o Nasrudinu datira iz 1571. Neke od priča, međutim, nalaze se u zbirci ''[[Filogelos]]'' i Ezopovim basnama.<ref>''[https://www.gutenberg.org/files/54690/54690-h/54690-h.htm Der Hodscha Nasreddin]'', Albert Wesselski, sidenote to story 201</ref> Danas se priče o Nasrudinu pričaju u mnogim zemljama – posebno onima u [[Muslimanski svijet|muslimanskom svijetu]] – i prevedene su na mnoge jezike. Određene regije nezavisno su razvile lik 'mudre budale' sličan Nasrudinu, a priče su postale dio veće cjeline. U mnogim regijama, Nasrudin predstavlja veliki dio kulture te se često citira ili spominje u svakodnevnom životu. Budući da postoje hiljade različitih priča o Nasrudinu, može se pronaći jedna koja odgovara gotovo svakoj prilici.<ref>Ohebsion, Rodney (2004) ''A Collection of Wisdom'', Immediex Publishing, {{ISBN|1-932968-19-9}}.</ref> Nasrudin se često pojavljuje kao hirovit lik u opsežnoj [[Folklor|narodnoj]] tradiciji [[Vinjeta (književnost)|vinjeta]] u [[Persijanizirano društvo|perzijaniziranoj kulturi]]. {{blockquote| Neki ljudi kažu da je, izgovarajući ono što je izgledalo kao ludilo, on u stvarnosti bio božanski nadahnut, te da nije izgovarao ludost, već mudrost.|sign=''Turski šaljivdžija ili šale hodže Nasrudin-efendije''<ref>{{Cite book |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/16244 |title=The Turkish Jester or The Pleasantries of Cogia Nasr Eddin Effendi |others=Translated from the Turkish by [[George Borrow]] |year=1884 |first=Nasreddin |last=Hoca }}</ref> }} Azerbejdžanski naučnici {{Ill|Məmmədhüseyn Təhmasib|lt=Məmmədhüsejn Tehmasib|az|Məmmədhüseyn Təhmasib}} i {{Ill|Məmmədağa Sultanov|lt=Memedaga Sultanov|az|Məmmədağa Sultanov}} tvrdili su da je folklorni junak Mula Nasrudin bio ministar iz perioda [[Ilhanat]]a, [[Nasirudin Tusi]]. Razlozi za to su činjenica da su živjeli u istom periodu, da je Tusi uključio anegdote u jedno od svojih djela te ismijavao astrologe kao naučnik, da je Mula Nasrudin išao kod [[Timur|emira Timura]] kao predstavnik zemlje, kao i paralela između toga što je vladar [[Alamut (tvrđava)|Alamuta]] poslao Nasirudina Tusija [[Hulagu-kan]]u te činjenice da su obojica imali isto ime – Hasan. Međutim, Məmmədhüsejn Tehmasib izjavio je da ove informacije nisu konačan dokaz. == Ime == [[Datoteka:The Childrens Museum of Indianapolis - Goha story cloth.jpg|mini|Gohina platnena priča čiji je autor Ahmed Yossery (2007), koja prikazuje verziju priče o [[Mlinar, njegov sin i magarac|mlinaru, njegovom sinu i magarcu]], [[Dječiji muzej Indianapolisa]]]] Mnogi narodi [[Bliski istok|Bliskog]] i Srednjeg istoka, Južne i Srednje Azije prisvajaju Nasrudina kao svog (npr. Turci,<ref name="Nasreddin Hoca">{{Cite web |title=Nasreddin Hoca |url=https://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D3138DF7C92FCA5B4D0584F186FD0FCCD518 |publisher=Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929091512/https://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D3138DF7C92FCA5B4D0584F186FD0FCCD518 |archive-date=29. 9. 2007 |access-date=28. 12. 2006}}</ref><ref name="nasruddin">The outrageous Wisdom of Nasruddin, ''[https://www.nasruddin.org/ Mullah Nasruddin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070529214313/https://www.nasruddin.org/ |date=29. 5. 2007 }}''. Retrieved 19 February 2007.</ref><ref name="sysinia">[https://www.sysindia.com/emagazine/mulla/mulla.html Sysindia.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218094252/https://www.sysindia.com/emagazine/mulla/mulla.html |date=18. 2. 2007 }}, Mulla Nasreddin Stories. Retrieved 20 February 2007.</ref><ref>[https://www.silk-road.com/folklore/nasreddin.html Silk-road.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512095849/https://www.silk-road.com/folklore/nasreddin.html |date=12. 5. 2008 }}, Nasreddin Hoca</ref> Afganistanci,<ref name=sysinia /> Iranci,<ref name=nasruddin /><ref>{{Cite web |title=First Iranian Mullah who Was a Master in Anecdotes |url=https://www.iranian.ws/iran_news/publish/printer_28786.shtml |work=Persian Journal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061136/https://www.iranian.ws/iran_news/publish/printer_28786.shtml |archive-date=4. 3. 2016 |access-date=26. 7. 2009}}</ref> i Uzbeci).<ref name="psiche">{{Cite book |last=Fiorentini |first=Gianpaolo |title=Storie di Nasreddin |publisher=Libreria Editrice Psiche |year=2004 |isbn=978-88-85142-71-8 |location=Toronto |chapter=Nasreddin, una biografia possibile |access-date=28. 12. 2006 |chapter-url=https://www.psiche.info/estratti/psiche/StorieDiNasreddin.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040407123310/https://www.psiche.info/estratti/psiche/StorieDiNasreddin.htm |archive-date=7. 4. 2004 |url-status=dead}}</ref> Njegovo ime piše se na mnogo različitih načina: ''Nastradin'', ''Nasrudeen'', ''Nasrudin'', ''Nasruddin'', ''Nasriddin'', ''Nasr ud-Din'', ''Nasredin'', ''Nasiruddin'', ''Naseeruddin'', ''Nasr Eddin'', ''Nastradhin'', ''Nasreddine'', ''Nastratin'', ''Nusrettin'', ''Nasrettin'', ''Nostradin'', ''Nastradin'' (dosl.: Pobjeda vjere) i ''Nazaruddin''. Ponekad mu prethodi ili ga slijedi titula ili počasni naziv koji se koristi u dotičnim kulturama: "Hoxha", "Khwaje", "Koja", "[[Hodža]]", "Hoja", "Hojja", "Hodscha", "Hodža", "Hoca", "Hocca", "Hooka", "Hogea", "[[Mula]]", "Mulla", "Mula", "Molla", "[[Efendija]]", "Afandi", "Ependi" ({{lang|ar|أفندي}} '''afandī''), "[[Hadžija]]". U nekoliko kultura poznat je samo po tituli. U zemljama arapskog govornog područja ovaj lik poznat je kao "Juha", "Jiha", "Djoha", "Djuha", "Dschuha", "Chotzas", "Goha" ({{lang|ar|جحا}} ''juḥā''). Juha je prvobitno bio zaseban folklorni lik koji se u arapskoj književnosti našao već u 9. vijeku, a postao je široko popularan do 11. vijeka.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=MypbfKdMePIC&pg=PA426 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |year=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |editor-last=Josef W. Meri |volume=1: A–K |page=426|publisher=Taylor & Francis }}</ref> Predaja o ova dva lika spojila se u 19. vijeku, kada su zbirke prevedene s arapskog na turski i perzijski jezik.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=-sj5cJz0_OsC&pg=PA661 |title=The Greenwood Encyclopedia of Folktales and Fairy Tales |year=2008 |isbn=978-0-313-33443-6 |editor-last=Donald Haase |volume=2: G–P |page=661|publisher=Greenwood Press }}</ref> Na Siciliji i u južnoj Italiji poznat je kao "[[Giufà]]", ime izvedeno od arapskog lika Juhe. Na malteškom jeziku njegovo ime glasi 'Ġaħan'. U kulturi [[Svahili (narod)|svahilija]] i kulturi [[Indonezija|Indonezije]] mnoge njegove priče pričaju se pod imenom "Abunuwasi" ili "Abunawas", iako se time Nasrudin miješa s potpuno drugom osobom – pjesnikom [[Ebu-Nuvas]]om, poznatim po [[Homoerotska poezija|homoerotskoj poeziji]]. [[Datoteka:驴背上的阿凡提.jpg|mini|Kip Afantija u Xinjiangu, Kina]] U Kini, gdje su priče o njemu dobro poznate, poznat je po raznim [[transliteracija]]ma svog [[Ujgurski jezik|ujgurskog]] imena, [[:wikt:阿凡提|阿凡提]] (Āfántí) i 阿方提 (Āfāngtí). Ujguri vjeruju da je on bio iz [[Xinjiang]]a, dok [[Uzbeci]] vjeruju da je bio iz [[Buhara|Buhare]].<ref name=fedai /> [[Shanghai Animation Film Studio]] producirao je 1979. godine animiranu seriju od 13 epizoda povezanu s Nasrudinom, pod nazivom 'Priča o Afantiju' / 阿凡提, koja je postala jedna od najutjecajnijih animacija u kineskoj historiji. Mjuzikl ''Nasirdin Apandim'' prikazuje legendu o Nasrudin-[[Efendija|efendiji]] ("gospodinu"), a većim dijelom potječe iz ujgurskog folklora. U [[Srednja Azija|Srednjoj Aziji]] obično je poznat kao "Afandi" ili "Afanti". Srednjoazijski narodi također tvrde da ima lokalno porijeklo, baš kao i Ujguri. Afandi ili Afanti potječe od turskog "Efendi" ([[Efendija]]), što je titula koja se u Turskoj još uvijek koristi kao znak poštovanja. Kombinacija "Hodža Efendi" također se u Turskoj vrlo često koristi za islamske učenjake u modernom vremenu. Riječ "Efendi" na kraju je izvedena iz grčkog "Authentes" (αὐθέντης) u turski. "Nasreddin Hodža Efendi" vremenom je skraćen na "Efendi". Naknadno je "Efendi" u Srednjoj Aziji postalo vlastito ime "Affandi" za Nasrudin-hodžu. == Priče == Priče o Nasrudinu poznate su širom [[Bliski istok|Bliskog istoka]] i dotakle su kulture širom svijeta. Površno gledano, većina priča o Nasrudinu može se ispričati kao šala ili humoristična anegdota. Pričaju se u čajdžinicama i [[karavan-saraj]]ima Azije, u domovima i na radiju. Međutim, inherentno je priči o Nasrudinu to da se može razumjeti na više nivoa. Prisutna je šala, praćena poukom i obično malim dodatkom koji svijest potencijalnog mistika vodi korak dalje na putu do spoznaje.<ref>Idris Shah (1964), ''The Sufis'', London: W. H. Allen {{ISBN|0-385-07966-4}}.</ref><ref>Ron J. Suresha (2010), ''The Uncommon Sense of the Immortal Nasruddin'', New Milford, Conn.: Bear Bones Books {{ISBN|978-1-98116-277-2}}.</ref> === Primjeri === ==== Propovijed ==== :Nasrudin je jednom bio pozvan da održi [[Hutba|propovijed]]. Kada se popeo na [[minber]]u, upitao je: ''Znate li šta ću reći?'' Publika je odgovorila: ''"ne"'', pa je on najavio: ''Nemam želju da govorim ljudima koji čak i ne znaju o čemu ću pričati!'' i otišao. :Ljudi su se postidjeli te su ga pozvali nazad sljedećeg dana. Ovaj put, kada je postavio isto pitanje, ljudi su odgovorili ''da''. Tada je Nasrudin rekao: ''Pa, pošto već znate šta ću reći, neću vam više trošiti vrijeme!'' i otišao. :Sada su ljudi bili zaista zbunjeni. Odlučili su pokušati još jednom i ponovo pozvali mulu da govori sljedeće sedmice. Ponovo je postavio isto pitanje – ''Znate li šta ću reći?'' Ljudi su sada bili pripremljeni, pa je polovina njih odgovorila "da", dok je druga polovina odgovorila "ne". Tada je Nasrudin rekao: ''Neka polovina koja zna šta ću reći to ispriča polovini koja ne zna,'' i otišao.<ref>Many written versions of this tale exist, for example in {{Cite book |last=Kelsey |first=Alice |url=https://archive.org/details/oncehodja00kels |title=Once the Hodja |publisher=David McKay Company Inc |year=1943 |url-access=registration}}</ref> ==== Kome vjeruješ? ==== [[Datoteka:Nasr Eddin Hodja statue in Bukhara Liab -i-Haouz complex.JPG|mini|Nasrudin-hodža u [[Buhara|Buhari]]]] [[Datoteka:Harikalar Diyari Nasrettin Hoca 05981 nevit.jpg|mini|Nasrudin-hodža u [[Ankara|Ankari]]]] :Komšija je došao do kapije dvorišta Nasrudin-hodže. Hodža mu je izašao u susret. :"Hodža, da li bi ti smetalo", upita komšija, "možeš li mi danas posuditi svog magarca? Imam neku robu za prevesti do sljedećeg grada." :Hodža nije bio voljan da posudi životinju tom čovjeku, ali, ne želeći izgledati nepristojno jednostavnim odbijanjem, odgovorio je: :"Žao mi je, ali već sam ga nekome posudio." :Odjednom je magarac glasno njištao iza zida dvorišta. :"Ali Hodža", uzviknu komšija, "čujem ga iza tog zida!" :"Kome vjeruješ", ogorčeno je odgovorio hodža, "magarcu ili svom hodži?"<ref>Widely retold, for instance in {{Cite book |last=Shah |first=Idries |title=The Sufis |title-link=The Sufis |publisher=Jonathan Cape |year=1964 |isbn=978-0-86304-074-0 |pages=[https://archive.org/details/sufis00shah_0/page/80 78]–79 |author-link=Idries Shah}}</ref> ==== Istog su ukusa ==== :Neka djeca vidjela su Nasrudina kako dolazi iz vinograda s dvije korpe pune grožđa natovarene na njegovog magarca. Okupili su se oko njega i zamolili ga da im da da probaju. :Nasrudin je uzeo grozd i dao svakom djetetu po jedno zrno grožđa. :"Imaš tako mnogo, a dao si nam tako malo", žalila su se djeca. :"Nema razlike da li imate punu korpu ili mali komad. Svi su istog ukusa", odgovorio je Nasrudin i nastavio svojim putem.<ref>A similar story is presented in {{Cite book |last=Shah |first=Idries |url=https://archive.org/details/isbn_9780863040405/page/60 |title=The subtleties of the inimitable Mulla Nasrudin |publisher=Octagon Press |year=1985 |isbn=978-0-86304-040-5 |edition=Reprinted. |location=London |page=[https://archive.org/details/isbn_9780863040405/page/60 60] |url-access=registration}}</ref> ==== Nasrudinov prsten ==== :Mula je izgubio prsten u dnevnoj sobi. Neko vrijeme ga je tražio, ali pošto ga nije mogao naći, izašao je u dvorište i počeo tamo tražiti. Njegova žena, vidjevši šta radi, upitala ga je: "Mula, izgubio si prsten u sobi, zašto ga tražiš u dvorištu?" Mula je pogladio bradu i rekao: "Soba je previše mračna i ne vidim baš najbolje. Izašao sam u dvorište da potražim svoj prsten jer ovdje ima mnogo više svjetlosti."<ref>{{Cite web |title="Did You Lose the Keys Here?" "No, But the Light Is Much Better Here" {{!}} Quote Investigator |url=https://quoteinvestigator.com/2013/04/11/better-light/ |last=garson |date=11. 4. 2013 |access-date=2. 3. 2017}}</ref> == U književnosti i narodnoj tradiciji Srednje Azije i Kavkaza == [[Uzbeci]] smatraju Nasrudina Uzbekom koji je rođen i koji je živio u [[Buhara|Buhari]],<ref name="fedai">{{Cite web |title=Mulla or Hodja Nasreddin as seen by Cypriot Turks and Greeks |url=https://www.folklore.ee/folklore/vol16/mulla.pdf |last=Hixarid Fedai |website=folklore.ee}}</ref> a priče o njemu nazivaju se ''latifa'' ili ''afandi''. Postoje najmanje dvije zbirke uzbečkih priča vezanih za Nasrudin-afandiju: * "Afandining qirq bir passhasi" – (Četrdeset i jedna muha Afandija) – Zohir A'lam, [[Taškent]] * "Afandining besh xotini" – (Pet žena Afandija) [[Datoteka:Molla Nasreddin, 1906, No. 02, p. 01.jpg|mini|Naslovnica časopisa ''Molla Nasraddin'' (1906, br. 2)|306x306px]] Nasrudin je bio glavni lik u časopisu, nazvanom jednostavno ''[[Molla Nasraddin (časopis)|Molla Nasraddin]]'', koji je objavljivan u [[Azerbejdžan]]u i koji se "čitao širom muslimanskog svijeta, od Maroka do Irana". Osmastranica [[Azerbejdžanci|azerbejdžanskog]] [[Satira|satiričnog]] časopisa objavljivana je u [[Tbilisi|Tiflisu]] (od 1906. do 1917), [[Tabriz]]u (1921. godine) i [[Baku]]u (od 1922. do 1931. godine) na [[Azerbejdžanski jezik|azerskom]], a povremeno i na ruskom jeziku. Časopis je osnovao [[Jalil Mammadguluzadeh]], a prikazivao je [[Društvena nejednakost|nejednakost]], [[Kulturna asimilacija|kulturnu asimilaciju]] i [[Korupcija|korupciju]], te je ismijavao zaostale načine života i vrijednosti sveštenstva i vjerskih fanatika.<ref>[https://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/43_folder/43_articles/43_mollamag.html Molla Nasraddin – The Magazine: Laughter that Pricked the Conscience of a Nation] by Jala Garibova. ''Azerbaijan International''. Vol. 4:3 (Autumn 1996), pp. 22-23</ref> Časopis je često zabranjivan,<ref>[https://www.baku.ru/enc-show.php?cmm_id=0&id=410&c=930 ''Molla Nasraddin''], an entry from the [[Great Soviet Encyclopaedia]] by A.Sharif. ''Baku.ru''</ref> ali je imao trajan utjecaj na azerbejdžansku i iransku književnost.<ref>[https://www.bbc.co.uk/persian/worldnews/story/2006/07/060721_mv-constitution-en-satire-poem.shtml Molla Nasraddin and Jalil Mammadguluzadeh] by [[Ebrahim Nabavi]]. BBC Persian. 6. 7. 2006</ref> == U Indiji == Poznat je kao ''Mullah Nasruddin'' u južnoazijskim dječijim knjigama.<ref name="Naqvi 2016">{{Cite web |last=Naqvi |first=Hassan |date=6. 2. 2016 |title=Problems with privatisation |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2016/02/06/features/problems-with-privatisation/ |access-date=14. 2. 2016 |website=Pakistan Today}}</ref><ref name="SENSEX 1977">{{Cite news |last=SENSEX |date=15. 2. 1977 |title=Ranga Shankara to provide professional help to amateur theatre companies in Karnataka |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/ranga-shankara-to-provide-professional-help-to-amateur-theatre-companies-in-karnataka/articleshow/50636879.cms |access-date=14. 2. 2016 |work=The Economic Times}}</ref> U Indiji je emitovana TV-serija o njemu pod nazivom ''[[Mulla Nasiruddin]]''. == U evropskoj i zapadnoj narodnoj tradiciji i književnosti == Neke Nasrudinove priče također se pojavljuju u zbirkama [[Ezopove basne|Ezopovih basni]]. Priča ''[[Mlinar, njegov sin i magarac]]'' jedan je od primjera.<ref>{{Cite web |title=The Man, the Boy, and the Donkey |url=https://www.pitt.edu/~dash/type1215.html |website=pitt.edu}}</ref> Ostale uključuju priče "Magarac s teretom soli" ([[Perryjev indeks]] 180) i "[[Satir i putnik]]". U [[Albanska mitologija|albanskim narodnim pričama]] iz [[Albanija|Albanije]] i s [[Kosovo|Kosova]], ime se pojavljuje kao "''Nastradini''". Dio Nasrudinovih priča također spominje protagonistu samo kao "''nekoga''".<ref>{{Cite book |last=Çetta |first=Anton |title=Kërkime folklorike |publisher=Rilindja |year=1981 |pages=80 |language=Sq}}</ref> U nekim [[Bugarska|bugarskim]] narodnim pričama nastalim tokom perioda [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog Carstva]], ime se pojavljuje kao [[antagonist]] lokalnom mudracu po imenu ''[[Lukavi Petar]]''. Na [[Sicilija|Siciliji]] iste priče govore o čovjeku po imenu ''[[Giufà]]''.<ref>{{Cite book |last=Migliore |first=Sam |url=https://archive.org/details/maluocchiuambigu0053migl |title=Mal'uocchiu |publisher=University of Toronto Press |year=1997 |isbn=9780802079220 |page=[https://archive.org/details/maluocchiuambigu0053migl/page/100 100] |quote=giufa. |url-access=registration}}</ref> U kulturi [[Sefardi|Sefarda]], raširenoj širom Osmanlijskog Carstva, lik koji se pojavljuje u mnogim narodnim pričama zove se ''[[Djohá]]''.<ref>Ottoman Legends, Ankara Folklore Convention, Austin Legrasse, Book of Abstracts, p.23</ref><ref>[https://ladinokomunita.tripod.com/articles/djoha.html Tripod.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608163120/https://ladinokomunita.tripod.com/articles/djoha.html |date=8. 6. 2023 }}, "Djoha – Personaje – Ponte en la Area del Mediterraneo" by [[Matilda Koen-Sarano]]</ref><ref>[https://www.sefarad.org/judeoespagnol/matilda/matilda.php/id/46/ Sefarad.org], European Sephardic Institute</ref> Na [[Rumunski jezik|rumunskom jeziku]], postojeće priče potječu iz kompilacije stihova iz 1853. koju je uredio [[Anton Pann]], filolog i pjesnik poznat kao autor trenutne [[Himna Rumunije|himne Rumunije]].<ref name="test">{{Cite web |title=Năzdrăvăniile lui Nastratin Hogea |url=https://ro.wikisource.org/wiki/N%C4%83zdr%C4%83v%C4%83niile_lui_Nastratin_Hogea |website=wikisource.org}}</ref> Nasrudin je uglavnom poznat kao lik iz kratkih priča; međutim, prikazan je i u dužim formatima, poput romana i filmova. U Rusiji je Nasrudin poznat uglavnom zbog ruskog djela ''Возмутитель спокойствия'' čiji je autor [[Leonid Solovjev]] (engleski prijevodi: "Prosjak u haremu: Drske avanture u staroj Buhari", 1956, i "Priča o hodži Nasrudinu: Narušilac mira", 2009<ref name="translit">{{Cite book |last=Solovyov |first=Leonid |url=https://translit.ca/books.html#disturber |title=The Tale of Hodja Nasreddin: Disturber of the Peace |publisher=Translit Publishing |year=2009 |isbn=978-0-9812695-0-4 |location=Toronto, Canada |archive-date=1. 8. 2020 |access-date=28. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801115405/https://translit.ca/books.html#disturber |url-status=dead }}</ref>). Kompozitor [[Dmitrij Šostakovič|Šostakovič]] slavio je Nasrudina, između ostalih ličnosti, u drugom stavu (''Yumor'', "Humor") svoje Simfonije br. 13. Tekst, koji je napisao [[Jevgenij Jevtušenko]], prikazuje humor kao oružje protiv diktature i tiranije. Šostakovičeva muzika dijeli mnoge od "budalastih, ali dubokih" kvaliteta Nasrudinovih izreka navedenih iznad. Grčko-armenski mistik [[George Gurdjieff|G. I. Gurdjieff]] često je spominjao "našeg dragog mulu Nasrudina", nazivajući ga i "neuporedivim učiteljem", posebno u svojoj knjizi ''[[Belzebubove priče]]''.<ref>{{Cite web |title=The 86 Sayings of Mullah Nassr Eddin |url=https://www.endlesssearch.co.uk/gurdjieff_eddin.htm |website=endlesssearch.co.uk |access-date=28. 5. 2020}}</ref> Sufijski filozof [[Idries Shah]] objavio je nekoliko zbirki priča o Nasrudinu na engleskom jeziku i naglasio njihovu pedagošku vrijednost. == Film == Godine 1943. sovjetski film ''[[Nasrudin u Buhari]]'' režirao je [[Jakov Protazanov]] prema Solovjevljevoj knjizi, a 1947. uslijedio je film pod nazivom ''Avanture Nasrudina'', koji je režirao Nabi Ganijev, a čija je radnja također smještena u [[Uzbečka Sovjetska Socijalistička Republika|Uzbečkoj SSR]].<ref>{{Cite web |title=Cinema of Uzbekistan list on mubi.com |url=https://mubi.com/lists/treasures-from-the-deep-cinema-of-uzbekistan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726033413/https://mubi.com/lists/treasures-from-the-deep-cinema-of-uzbekistan |archive-date=26. 7. 2011 |access-date=28. 5. 2020}}</ref><ref>«Большой Словарь: Крылатые фразы отечественного кино», Олма Медиа Групп. 2001г., {{ISBN|978-5-7654-1735-5}}, [https://books.google.com/books?id=S4ymeA9V2dYC&q=%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD&pg=PA401 p. 401.]</ref> Godine 1964, kanadsko-britanski animator [[Richard Williams (animator)|Richard Williams]] počeo je rad na animiranom filmu ''Nasrudin'', baziranom na liku. Film je produciran uz pomoć [[Idries Shah|Idriesa Shaha]], za kojeg je Williams ilustrirao knjige o liku; međutim, napetosti između Williamsove ekipe i porodice Shah dovele su do kraja Williamsovog odnosa s njima i okončale njegovo pravo na korištenje Nasrudina kao lika. Nedovršeni film kasnije je prerađen u ''[[Lopov i obućar]]'', koji je imao slično problematičnu historiju produkcije.<ref name="Dobbs">{{Cite news|last=Dobbs|first=Mike|title=An Arabian Knight-mare|periodical=Animato!|issue=35|year=1996|url=http://groups.google.com/group/rec.arts.animation/msg/e7fd132fc8aa689f}}</ref><ref>Dobbs, Mike (1996), [https://groups.google.com/group/rec.arts.animation/msg/e7fd132fc8aa689f "An Arabian Knight-mare"], Animato! (35)</ref><ref>{{cite video|people=Schreck, Kevin (Director)|title=''[[Persistence of Vision (film)|Persistence of Vision]]''|medium=film documentary (and DVD bonus features)|location=USA/UK|year=2012}}</ref> == Zbirke == {{colbegin}} * [https://amazon.com/author/mohamedbacha Bacha, Mohamed] [https://www.amazon.com/funny-stories-Joha-beloved-folk/dp/1790829143/ ''30 Funny Stories of Joha, The Beloved Folk Hero of The East'' (30 smiješnih priča o Juhi, voljenom narodnom heroju Istoka) (dvojezično engleski – arapski)] * {{Gutenberg|no=16244|name=The Turkish Jester or, The Pleasantries of Cogia Nasr Eddin Effendi|author=[[George Borrow]], trans.|origyear=1884|language=English}} * ''600 Mulla Nasreddin Tales'' (600 priča o Muli Nasrudinu), sakupio Mohammad Ramazani (Popularna serija perzijskih tekstova: 1) (na [[Perzijski jezik|perzijskom]]). * ''Tales of the Hodja'' (Priče o hodži), prepričao Charles Downing, ilustrirao [[William Papas]]. Oxford University Press: London, 1964. * ''[[The Exploits of the Incomparable Mulla Nasrudin]]'' (Podvizi neuporedivog Mula Nasrudina), napisao [[Idries Shah]], ilustrirao [[Richard Williams (animator)|Richard Williams]] * ''The Subtleties of the Inimitable Mulla Nasrudin'' (Suptilnosti neponovljivog Mula Nasrudina), napisao Idries Shah, ilustrirao Richard Williams. * ''[[The Pleasantries of the Incredible Mulla Nasrudin]]'' (Šale nevjerovatnog Mula Nasrudina), napisao Idries Shah, ilustrirao Richard Williams i [[Errol Le Cain]]. * ''The World of Nasrudin'' (Svijet Nasrudina), napisao [[Idries Shah]]. * ''Travels with Nasrudin'', ''The Misadventures of the Mystifying Nasrudin'', ''The Peregrinations of the Perplexing Nasrudin'', ''The Voyages and Vicissitudes of Nasrudin'' i ''Nasrudin in the Land of Fools'', pet tomova čiji je autor [[Tahir Shah]], Secretum Mundi, London, 2019–2022. * ''Mullah Nasiruddiner Galpo'' (Priče o Muli Nasrudinu) sakupio i prepričao [[Satyajit Ray]], (na [[Bengalski jezik|bengalskom]] jeziku). * ''The Wisdom of Mulla Nasruddin'' (Mudrost Mula Nasrudina), napisao [[Shahrukh Husain]]. * ''Watermelons, Walnuts, and the Wisdom of Allah and Other Tales of the Hoca'' (Lubenice, orasi i Allahova mudrost te ostale priče o hodži), napisala Barbara K. Walker, ilustrirao Harold Berson {{ISBN|9780896722545}}. * ''The Uncommon Sense of the Immortal Mullah Nasruddin: Stories, jests, and donkey tales of the beloved Persian folk hero'' (Neobični smisao besmrtnog Mula Nasrudina: Priče, šale i priče o magarcima voljenog perzijskog narodnog heroja), sakupio i prepričao [[Ron Suresha]]. * {{Cite book |last=Kuang Jinbi |title=The magic ox and other tales of the Effendi. |trans-title=Magični vo i ostale priče efendije |year=2004 |publisher=Fredonia Books |isbn=978-1-4101-0692-6}} * ''The Wise Old Man: Turkish Tales of Nasreddin Hodja'' (Mudri starac: Turske priče o Nasrudin-hodži), ispričao Lyon Bajar Juda, ilustrirala Tessa Theobald. Thomas Nelson and Sons Ltd: Edinburgh, 1963. * ''Extraordinary Adventures of Mullah Nasruddin: Naughty, unexpurgated tales of the beloved wise fool from the Middle and Far East'' (Izvanredne avanture Mula Nasrudina: Nevaljale, necenzurirane priče o voljenoj mudroj budali sa Srednjeg i Dalekog istoka), sakupio i prepričao [[Ron Suresha]]. * ''Melayê Meşhûr'' (Poznati mula) autora [[Mehmed Emîn Bozarslan|Mehmeda Emîna Bozarslana]], Uppsala: Deng Publishers, 85 str., {{ISBN|91-7382-620-0}}, 1986. (na [[Kurdski jezik|kurdskom]] jeziku). * ''Once There Was, Twice There Wasn't: Fifty Turkish Folktales of Nasreddin Hodja'' (Jednom je bilo, dvaput nije bilo: Pedeset turskih narodnih priča o Nasrudin-hodži), adaptirao Michael Shelton. Boston: Hey Nonny Nonny Press, 2014. * ''Dvadeset četiri Nasrudina'' (1986), kolektivno djelo (na [[Ruski jezik|ruskom]] jeziku). {{colend}} == Reference == {{refspisak}} == Dodatna literatura == * {{Cite book |last=Boratav |first=Pertev Naili |title=Nasreddin Hoca |publisher=Islık Yayınları |year=2014 |isbn=9786056469909 |location=Istanbul}} == Vanjski linkovi == * [https://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-6/cae19.html Elementi humora u Srednjoj Aziji: Primjer časopisa Mola Nasrudin u Azerbejdžanu]{{Mrtav link}} * [https://maviboncuk.blogspot.com/2004/06/benjamin-franklin-and-nasreddin-of.html Benjamin Franklin i Nasrudin iz Male Azije] * [https://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-8/ Uvod u Keloglan, o Nasrudinu]{{Mrtav link}} * [https://u.cs.biu.ac.il/~schiff/Net/front.html Nekoliko ilustriranih priča o hodži] * [https://www.kaziev.ru/index/o_spektakljakh/0-58 Zlatni magarac Nasrudin-hodže. Pozorišne predstave komada Š. Kazijeva] * [https://www.dkagencies.com/MSB/Mulla-Nasruddin_1.aspx Knjige o Nasrudinu iz Indije] * [https://www.academia.edu/9703509/George_Grigore._2014._The_wise_Fool_Djuha_a_Quick_Sketch_._%C3%AEn_International_Journal_of_English_Language_and_Translation_Studies_IJ-ELTS_Journal_2_4_99-103._Retrieved_from_http_www.eltsjournal.org._ISSN_2308-5460/ George Grigore] – Mudra budala Djuha – Brza skica * [https://www.researchgate.net/publication/348497451_Master%27s_Thesis_Wisdom_Lessons_From_Turkish_Literature_to_Managers_and_Leaders_University_of_Pennsylvania_Philadelphia_2012 ''Wisdom Lessons From Turkish Literature to Managers and Leaders'' (''Türk Edebiyatından Yöneticilere ve Liderlere Bilgelik Dersleri'')] – magistarski rad Gokmena Durmusa na Univerzitetu u Pennsylvaniji o turskoj mudrosti i pričama o Nasrudin-hodži ([https://archive.today/20131113183037/https://www.academia.edu/2917779/Wisdom_Lessons_From_Turkish_Literature_to_Managers_and_Leaders_Turk_Edebiyatindan_Yoneticilere_ve_Liderlere_Bilgelik_Dersleri/ arhiva]) * [https://sites.pitt.edu/~dash/hodja.html Priče o Nasrudin-hodži], autor [[D. L. Ashliman]] * [https://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/43_folder/43_articles/43_molla.html "Molla Nasreddin: Comic Sage of the Ages", ''Azerbaijan International'', sv. 4:3 (jesen 1996), str. 18–19, 72 (Anegdote pripisane mudracu)] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nasrudin| ]] [[Kategorija:Arapska kultura]] [[Kategorija:Arapska književnost]] [[Kategorija:Islamska komedija i humor]] [[Kategorija:Legendarni muslimani]] 7bpd3zcumjasmg5dt6zycqw30pro8gy 0 533561 3914635 3901550 2026-07-26T15:42:12Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914635 wikitext text/x-wiki [[Slika:2019-03-16 01 Aquaculture in Chile.jpg|thumb|320px| Uzgoj ribe u akvakulturi u [[fjord]]ovima južno od Castra, [[Čile]].]] {{Poljoprivreda}} '''Akvakultura''', rjeđe '''akvikultura''',<ref name="Garner_2016">{{Citation |last=Garner |first=Bryan A. |title=Garner's Modern English Usage |year=2016 |url=http://www.lawprose.org/bryan-garner/books-by-bryan-garner/garners-modern-english-usage-4th-edition-2016 |edition=4th |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-049148-2 |author-link=Bryan A. Garner}}</ref> također poznato kao '''akvafarmerstvo''', jeste kontrolirani "uzgoj" vodenih organizama kao što su [[ribe]], [[rakovi]], [[mehkušci]], [[alge]] i drugi vrijedni organizmi kao što su vodene [[biljke[[ (npr. [[Nelumbo nucifera|lotus]]. Akvakultura uključuje uzgoj slatkovodnih, bočatovodnih i slanovodnih [[populacija]] u kontroliranim ili poluprirodnim uvjetima i može se uporediti s komercijalnim [[ribolov]]om, koji predstavlja izlov divlje ribe.<ref name="AmericanHeritageDef">{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/aquaculture|archive-url=https://web.archive.org/web/20060719044903/http://www.answers.com/topic/aquaculture|title=aquaculture|archive-date=19. 7. 2006|work=Answers.com}}</ref> Akvakultura je također praksa koja se koristi za obnovu i rehabilitaciju morskih i slatkovodnih [[ekosistem]]a.<ref>{{Cite web |date=22. 2. 2023 |title=Study: Aquaculture can be 'part of the solution' to marine ecosystem restoration - Responsible Seafood Advocate |url=https://www.globalseafood.org/advocate/study-aquaculture-can-be-part-of-the-solution-to-marine-ecosystem-restoration/ |access-date=17. 2. 2024 |website=Global Seafood Alliance |language=en-US}}</ref> [[Marikultura]], obično poznata kao morski uzgoj, je akvakultura u [[nore|morskim]] staništima i [[laguna]]ma, za razliku od slatkovodne akvakulture. [[Piscikultura]] je vrsta akvakulture koja se sastoji od uzgoja [[ribe]], radi dobijanja [[Riba kao hrana|ribljih proizvoda kao hrane]]. Akvakultura se također može definirati kao uzgoj, uzgoj i sakupljanje ribe i drugih vodenih biljaka, također poznata kao uzgoj u vodi. To je ekološki izvor hrane i komercijalnih proizvoda koji pomažu u poboljšanju zdravijih [[staništa]] i koriste se za rekonstrukciju [[populacija]] ugroženih vodenih vrsta. Tehnologija je povećala rast ribe u priobalnim morskim vodama i otvorenim okeanima zbog povećane potražnje za morskim plodovima.<ref>{{Cite web |title=What is aquaculture? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/aquaculture.html#:~:text=Aquaculture%20is%20breeding,%20raising,%20and,of%20threatened%20or%20endangered%20species. |access-date=7. 12. 2022 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration, US Department of Commerce |language=EN-US}}</ref> Akvakultura se može provoditi u potpuno vještačkim objektima izgrađenim na kopnu (kopnena akvakultura), kao u slučaju [[akvarij]]a, [[ribnjak]]a, akvaponike ili vodenih staza, gdje životni uslovi zavise od ljudske kontrole, kao što su kvalitet vode (kisik), hrana ili temperatura. Alternativno, mogu se provoditi u dobro zaštićenim plitkim vodama vode ([[litoral]], blizu obale) (priobalna akvakultura), gdje su uzgajane vrste izložene relativno prirodnijim okruženjima; ili na ograđenim/zatvorenim dijelovima otvorenog okeana daleko od obale ([[marikultura]], akvakultura na moru), gdje se vrste uzgajaju u [[kafez]]ima, stalcima ili vrećama i izložene su raznolikijim prirodnim uslovima kao što su vodene struje (kao što su okeanske struje), dnevne vertikalne migracije i ciklusi hranjivih tvari. Prema [[FAO|Organizaciji za hranu i poljoprivredu]] (FAO), akvakultura "se podrazumijeva kao uzgoj vodenih [[organizam]]a, uključujući ribe, mehkušce, rakove i vodene biljke. Uzgoj podrazumijeva neki oblik intervencije u [[proces uzgoja ribe|mrijestilišta]] radi povećanja proizvodnje, kao što je redovno [[poribljavanje]], [[hranjenje|hranjenje riba]], zaštita od [[predator]]a itd. Uzgoj također podrazumijeva individualno ili korporativno vlasništvo nad stokom koji se uzgaja."<ref>[http://www.fao.org/fishery/statistics/global-aquaculture-production/en Global Aquaculture Production] Fishery Statistical Collections, FAO, Rome. Retrieved 2 October 2011.</ref> Prijavljena proizvodnja iz globalnih operacija akvakulture u 2019. godini iznosila je preko 120 miliona tona u vrijednosti od 274 milijarde američkih dolara, a do 2022. godine porasla je na 130,9 miliona tona, u vrijednosti od 312,8 milijardi američkih dolara.<ref name="TabLandArea">FAO FIGIS Database (2022) [https://www.fao.org/figis/servlet/TabLandArea?tb_ds=Aquaculture&tb_mode=TABLE&tb_act=SELECT&tb_grp=COUNTRY Global Aquaculture Production 1950–2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119053553/https://www.fao.org/figis/servlet/TabLandArea?tb_ds=Aquaculture&tb_mode=TABLE&tb_act=SELECT&tb_grp=COUNTRY |date=19. 1. 2022 }}. Retrieved 2 February 2022</ref><ref name="cd0683en">{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd0683en |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 |date=7. 6. 2024 |publisher=FAO |isbn=978-92-5-138763-4 |language=en |doi=10.4060/cd0683en}}</ref> Međutim, postoje problemi s pouzdanošću prijavljenih podataka.<ref name="overreporting"/> Nadalje, u dsadašnjoj praksi akvakulture, proizvodi od nekoliko kilograma divlje ribe koriste se za proizvodnju jednog kilograma [[piacivor]]ne ribe poput [[akvakultur lososa|lososa]].<ref name=Alliance /> Hrana na bazi biljaka i insekata također se razvija kako bi se smanjila upotreba divlje ribe za hranu u akvakulturi. Posebne vrste akvakulture uključuju [[uzgoj ribe]], [[uzgoj škampa]], [[uzgoj ostriga]], marikulturu, [[piscikultura|piscikulturu]], [[algakultura|algakulturu]] (kao što je [[uzgoj morskih algi]]) i uzgoj [[ukrasne ribe]]. Posebne metode uključuju akvaponiku i [[integrirana multitrofička akvakultura|integriranu multitrofičku akvakulturu]], od kojih obje integriraju uzgoj ribe i uzgoj vodenih biljaka. FAO opisuje akvakulturu kao jednu od industrija koje su najdirektnije pogođene klimatskim promjenama i njihovim uticajima.<ref>{{Cite book|url=http://www.fao.org/3/ca7166en/ca7166en.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.fao.org/3/ca7166en/ca7166en.pdf |archive-date=9. 10. 2022 |url-status=live|title=FAO's work on climate change Fisheries & aquaculture 2019|publisher=Food and Agriculture Organization|year=2019}}</ref> Neki oblici akvakulture imaju negativan utjecaj na okoliš, kao što je [[zagađenje n utrijentima]] ili prijenos bolesti na divlje populacije. {{toclimit|3}} ==Pregled== [[Datoteka:Global capture fisheries and aquaculture production, 1990-2030.svg|thumb|right|300px| Globalni ulov ribe i akvakulture prema izvještaju FAO-a, 1990–2030]] [[Datoteka:World aquaculture production of food fish and aquatic plants, 1990-2016.svg|thumb|right|300px|Svjetska proizvodnja ribe i vodenih biljaka u akvakulturi, 1990–2016]] Stagnacija ulova u [[divlje ribolovno područje|divljim ribolovnim područjima]] i [[prekomjerna eksploatacija]] popularnih morskih [[vrsta]], u kombinaciji s rastućom potražnjom za visokokvalitetnim proteinima, potaknuli su akvakulturiste da pripitome druge morske vrste..<ref>"'FAO: 'Fish farming is the way forward.'(Big Picture)(Food and Agriculture Administration's 'State of Fisheries and Aquaculture' report)." The Ecologist 39.4 (2009): 8–9. Gale Expanded Academic ASAP. Web. 1 October 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref><ref name="uscnews.usc.edu">"[http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html The Case for Fish and Oyster Farming] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512061109/http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html |date=12. 5. 2009 }}," Carl Marziali, University of Southern California Trojan Family Magazine, May 17, 2009.</ref> Na početku moderne akvakulture, mnogi su bili optimistični da bi se "[[Plava revolucija]]" mogla dogoditi u akvakulturi, baš kao što je [[Zelena revolucija]] 20. stoljeća revolucionirala poljoprivredu.<ref>"The Economist: 'The promise of a blue revolution', Aug. 7, 2003. <https://www.economist.com/special-report/2003/08/07/the-promise-of-a-blue-revolution></ref> Iako su kopnene životinje odavno bile pripitomljene, većina vrsta morskih plodova i dalje se lovila u divljini. Zabrinut zbog uticaja rastuće potražnje za morskim plodovima na svjetske okeane, istaknuti istraživač okeana [[Jacques Cousteau]] napisao je 1973. godine: "S obzirom na to da moramo prehraniti rastuću ljudsku populaciju na Zemlji, moramo se okrenuti moru s novim razumijevanjem i novom tehnologijom."<ref>"Jacques Cousteau, ''The Ocean World of Jacques Cousteau: The Act of life'', World Pub: 1973."</ref> Oko 430 (97%) kultiviranih vrsta od 2007. pripitomljeno je tokom 20. i 21. stoljeća, od čega se procjenjuje da je 106 nastalo u deceniji do 2007. godine. S obzirom na dugoročni značaj poljoprivrede, do danas je pripitomljeno samo 0,08% poznatih kopnenih biljnih i 0,0002% poznatih kopnenih životinjskih vrsta, u poređenju sa 0,17% poznatih morskih biljnih vrsta i 0,13% poznatih morskih životinjskih vrsta. Pripitomljavanje obično uključuje oko deceniju naučnog istraživanja.<ref name="DuarteMarbaHolmer">{{cite journal|title=Rapid Domestication of Marine Species|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/382| doi=10.1126/science.1138042|pmid=17446380|volume=316|issue=5823|pages=382–383|journal=Science|year=2007|last1=Duarte|first1=C. M|last2=Marba|first2=N|last3=Holmer|first3=M|hdl=10261/89727| s2cid=84063035}}</ref> Pripitomljavanje vodenih vrsta nosi manje rizika za ljude nego kopnene životinje, koje su uzele veliki danak u ljudskim životima. Većina glavnih ljudskih bolesti potiče od pripitomljenih životinja,<ref>{{cite book |title=Guns, Germs, and Steel |year=2005 |publisher=[[W.W. Norton & Company, Inc.]] |location=New York, New York |isbn=978-0-393-06131-4 |title-link=Guns, Germs, and Steel }}</ref> uključujući bolesti poput [[male boginje|malih boginja]] i [[difterija|difterije]], koje se, kao i većina zaraznih bolesti, prenose na ljude sa životinja. Još uvijek se nisu pojavili ljudski [[patogen]]i slične virulencije iz morskih vrsta.<ref>{{Cite journal |last1=Lasa |first1=Aide |last2=Auguste |first2=Manon |last3=Lema |first3=Alberto |last4=Oliveri |first4=Caterina |last5=Borello |first5=Alessio |last6=Taviani |first6=Elisa |last7=Bonello |first7=Guido |last8=Doni |first8=Lapo |last9=Millard |first9=Andrew D. |last10=Bruto |first10=Maxime |last11=Romalde |first11=Jesus L. |last12=Yakimov |first12=Michail |last13=Balbi |first13=Teresa |last14=Pruzzo |first14=Carla |last15=Canesi |first15=Laura |date=septembar 2021 |title=A deep-sea bacterium related to coastal marine pathogens |journal=Environmental Microbiology |volume=23 |issue=9 |pages=5349–5363 |doi=10.1111/1462-2920.15629 |issn=1462-2912 |pmc=8519021 |pmid=34097814|bibcode=2021EnvMi..23.5349L }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/pests-diseases/animal-health/fish-diseases-and-human-health|title=Aquatic animal disease and human health|date=26. 4. 2016|website=Department of Primary Industries|access-date=15. 10. 2019|archive-date=13. 11. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113044257/https://www.dpi.nsw.gov.au/fishing/pests-diseases/animal-health/fish-diseases-and-human-health}}</ref> Biološke metode kontrole za upravljanje [[parazit]]ima se već koriste, kao što su [[ribe]] čistači (npr. [[grgeč]]i i morski [[losos]]i) za kontrolu populacija morskih ušiju u uzgoju lososa.<ref>{{Cite journal|title = The use of lumpfish (Cyclopterus lumpus L.) to control sea lice (Lepeophtheirus salmonis Krøyer) infestations in intensively farmed Atlantic salmon (Salmo salar L.)|journal = Aquaculture|date = 20. 3. 2014|pages = 18–23|volume = 424–425|doi = 10.1016/j.aquaculture.2013.12.033|first1 = Albert K.|last1 = Imsland|first2 = Patrick|last2 = Reynolds|first3 = Gerhard|last3 = Eliassen|first4 = Thor Arne|last4 = Hangstad|first5 = Atle|last5 = Foss|first6 = Erik|last6 = Vikingstad|first7 = Tor Anders|last7 = Elvegård| bibcode=2014Aquac.424...18I }}</ref> Modeli se koriste kao pomoć pri prostornom planiranju i lociranju ribogojilišta kako bi se utjecaj sveo na minimum.<ref>{{Cite web|title = DEPOMOD and AutoDEPOMOD — Ecasa Toolbox|url = http://www.ecasatoolbox.org.uk/the-toolbox/eia-species/models|website = www.ecasatoolbox.org.uk|access-date = 24. 9. 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925121623/http://www.ecasatoolbox.org.uk/the-toolbox/eia-species/models|archive-date = 25. 9. 2015}}</ref> [[Slika:Aquaculture production (2023).svg|thumb|300x300px|Akvakulturna proizvodnja (2023)<ref>{{Cite book |url=https://doi.org/10.4060/cd4313en |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 |publisher=Food and Agriculture Organization |year=2025 |isbn=978-92-5-140174-3 |language=en |doi=10.4060/cd4313en |access-date= |via=fao.org |s2cid=}}</ref>]] Smanjenje zaliha divlje. povećalo je potražnju za uzgojenom ribom.<ref>{{Cite journal|title = Effect of aquaculture on world fish supplies|journal = Nature|date = 29. 6. 2000|issn = 0028-0836|pages = 1017–1024|volume = 405|issue = 6790|doi = 10.1038/35016500|first1 = Rosamond L.|last1 = Naylor|first2 = Rebecca J.|last2 = Goldburg|first3 = Jurgenne H.|last3 = Primavera|first4 = Nils|last4 = Kautsky|first5 = Malcolm C. M.|last5 = Beveridge|first6 = Jason|last6 = Clay|first7 = Carl|last7 = Folke|first8 = Jane|last8 = Lubchenco|first9 = Harold|last9 = Mooney|pmid=10890435|bibcode = 2000Natur.405.1017N|hdl = 10862/1737|s2cid = 4411053|hdl-access = free}}</ref> Međutim, pronalaženje alternativnih izvora proteina i ulja za hranu za ribe je neophodno kako bi industrija akvakulture mogla održivo rasti; u suprotnom, predstavlja veliki rizik za prekomjerno iskorištavanje ribe za ispašu.<ref>{{Cite web|url = http://www.fcrn.org.uk/sites/default/files/Turning_the_tide_%20Report.pdf|title = Turning the tide|access-date = 24. 9. 2015|archive-date = 22. 2. 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160222005116/http://www.fcrn.org.uk/sites/default/files/Turning_the_tide_%20Report.pdf}}</ref> Proizvodnja akvakulture sada premašuje proizvodnju ulova ribe<ref name="ca0191en" /> i zajedno relativni doprinos BDP-u kretao se od 0,01 do 10%.<ref name="Cai2019">{{Cite book |last=Cai |first=Junning |title=Understanding and measuring the contribution of aquaculture and fisheries to gross domestic product (GDP) |date=2019 |others=Hui Huang, PingSun Leung |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=978-92-5-131280-3 |location=Rome |oclc=1104067293}}</ref> Međutim, nije lako izdvojiti relativni doprinos akvakulture [[BDP]]-u, zbog nedostatka podataka.<ref>{{Cite book|last=Food and Agriculture Organization of the United Nations|title=The state of world fisheries and aquaculture 2020: sustainability in action|date=2020|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|isbn=978-92-5-132692-3|location=Rome|oclc=1159532489}}</ref> Još jedno nedavno pitanje nakon zabrane organotina od strane Međunarodne pomorske organizacije 2008. godine je potreba za pronalaženjem ekološki prihvatljivih, ali i dalje efikasnih spojeva s antivegetativnim efektima. Svake godine se otkriva mnogo novih prirodnih spojeva, ali njihova proizvodnja u dovoljno velikom obimu za komercijalne svrhe gotovo je nemoguća. Vrlo je vjerovatno da će budući razvoj u ovoj oblasti zavisiti od [[mikroorganizam]]a, ali su potrebna veća sredstva i daljnja istraživanja kako bi se prevazišao nedostatak znanja u ovoj oblasti.<ref>{{Cite journal|title = Qian, P. Y., Xu, Y. & Fusetani, N. Natural products as antifouling compounds: recent progress and future perspectives|url = https://www.researchgate.net/publication/40447383|journal = Biofouling|volume = 26|issue = 2|pages = 223–234|access-date = 24. 9. 2015|doi = 10.1080/08927010903470815|pmid = 19960389|year = 2009|last1 = Qian|first1 = Pei-Yuan|last2 = Xu|first2 = Ying|last3 = Fusetani|first3 = Nobushino|s2cid = 35932563}}</ref> == Grupe vrsta == {{multiple image | align = right | caption_align = center | direction = vertical | width = 300 | header = Globalna proizvodnja akvakulture u milionima tona, 1950–2010, prema izvještaju [[FAO]]-a <ref name="faostat">Based on data sourced from the [http://faostat.fao.org/site/629/default.aspx FishStat database] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121107001620/http://faostat.fao.org/site/629/default.aspx |date=7. 11. 2012 }}</ref> | header_align = center | header_background = | footer = | footer_align = | footer_background = | background color = | image1 = Global aquaculture production.png | alt1 = | caption1 = Glavne grupe vrsta | image2 = Global other aquaculture production.png | alt2 = | caption2 = Manje grupe vrsta }} [[Slika:World capture fisheries and aquaculture production by main producers (2018).svg|thumb|300px| Svjetska proizvodnja ribe i akvakulture po glavnim proizvođačima (2018.), iz Statističkog godišnjaka [[Organizacije za hranu i poljoprivredu|FAO]], 2020.<ref>{{Cite book|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2020|publisher=FAO|year=2020|isbn=978-92-5-133394-5|location=Rome|doi=10.4060/cb1329en|s2cid=242794287}}</ref>]] ===Vodene biljke=== [[Datoteka:Yangzhuanghe - CIMG3404.JPG|thumb|300px| Uzgoj emergentnih vodenih biljaka u plutajućim kontejnerima|alt=Vodene biljke u plutajućim kontejnerima]] {{glavni|Algakultura|Uzgoj morskih algi}} [[Mikroalge]], također poznate kao [[fitoplankton]], [[mikrofiti]] ili [[planktonske alge]], čine većinu kultiviranih [[alge|algi]]. Makroalge, obično poznate kao [[morske alge]], također imaju mnogo komercijalne i industrijske namjene, ali zbog svoje veličine i specifičnih zahtjeva, ne uzgajaju se lahko u velikim razmjerima i najčešće se uzimaju u divljini. U 2016. godini, akvakultura je bila izvor 96,5 % po volumenu od ukupno 31,2 miliona tona divlje sakupljenih i kultiviranih vodenih biljaka zajedno. Globalna proizvodnja uzgojenih vodenih biljaka, u kojoj pretežno dominiraju morske [[alge]], porasla je u obimu proizvodnje sa 13,5 miliona tona u 1995. godini na nešto više od 30 miliona tona u 2016.<ref name="ca0191en">{{Cite book|url=http://www.fao.org/3/ca0191en/ca0191en.pdf|title=In brief, The State of World Fisheries and Aquaculture, 2018|publisher=FAO|year=2018}}</ref> ====Uzgoj morskih algi==== {{glavni|Uzgoj morskih algi}} ===Ribe=== {{Glavni|Uzgoj ribe}} Uzgoj ribe je najčešći oblik akvakulture. Uključuje komercijalni uzgoj ribe u rezervoarima, ribnjacima ili okeanskim ograđenim prostorima, obično za hranu. Postrojenje koje pušta mlađ ribe u divljinu za rekreativni [[ribolov]] ili za dopunjavanje prirodnog broja vrste obično se naziva [[mrjestilište]]. Širom svijeta, najvažnije vrste riba koje se koriste u uzgoju ribe su, redom, [[šaran]], [[losos]], [[tilapija]] i [[som]].<ref name="faostat"/> U [[Mediteran]]u, mlade [[atlantska plavoperajna tuna|plavoperajne tune]] hvataju se mrežama na moru i polako vuku prema obali. Zatim se interniraju u [[Offshore akvakultura|offshore]] ograđene prostore (ponekad napravljene od plutajućih HDPE cijevi))<ref>{{Cite web|url=https://www.acu-tech.com.au/hdpe-pipe-products/|title=HDPE Pipe used for Aquaculture pens.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111409/https://www.acu-tech.com.au/hdpe-pipe-products/|archive-date=9. 1. 2019}}</ref> where they are further grown for the market.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1641/0006-3568(2005)055[0301:DWSTBF]2.0.CO;2 | author = Volpe, J. | year = 2005 | title = Dollars without sense: The bait for big-money tuna ranching around the world | journal = [[BioScience]] | volume = 55 | issue = 4| pages = 301–302 | issn = 0006-3568 | doi-access = free }}</ref> Istraživači u Australiji su 2009. prvi put uspjeli prilagoditi južnu plavoperajnu tunu da se razmnožava u bazenima bez izlaza na more. Južna plavorepa tuna se također lovi u divljini i tovi u [[kafez]]ima za uzgoj u južnom dijelu Spencerovog zaliva, [[Južna Australija]]. Sličan proces se koristi u dijelu ove industrije koji se bavi uzgojem lososa; mlađ se uzima iz mrijestilišta i koristi se niz metoda kako bi se pomoglo njihovom sazrijevanju. Naprimjer, kao što je gore navedeno, neke od najvažnijih vrsta riba u industriji, losos, mogu se uzgajati korištenjem sistema kafeza. To se postiže mrežastim kafezima, po mogućnosti u otvorenoj vodi s jakim protokom, i hranjenjem lososa posebnom mješavinom hrane koja pomaže njihovom rastu. Ovaj proces omogućava rast ribe tokom cijele godine, a time i veći ulov tokom pravih sezona.<ref>{{cite journal |title=Farming the Sea|first=Frank|last=Asche|journal=Marine Resource Economics|volume=23|issue=4|year=2008|pages=527–547 |jstor=42629678|doi=10.1086/mre.23.4.42629678|bibcode=2008MREco..23..527A |s2cid=129264961}}</ref><ref>{{cite journal |title=Future Seascapes, Fishing, and Fish Farming|first1=Rebecca |last1=Goldburg |first2=Rosamond |last2=Naylor|journal=Frontiers in Ecology and the Environment|volume=3|issue=1|date=februar 2005|pages=21–28|doi=10.2307/3868441|jstor=3868441|doi-access=free}}</ref> Dodatna metoda, ponekad poznata kao marikultura, također se koristi u industriji. Morski uzgoj uključuje uzgoj ribe u mrijestilištu kratko vrijeme, a zatim njihovo puštanje u morske vode radi daljnjeg razvoja, nakon čega se ribe ponovo hvataju kada sazriju.<ref>{{cite book |last1=Brown |first1=E. Evan |title=World Fish Farming: Cultivation and Economics |url=https://archive.org/details/unset0002unse_w0s7 |date=1983 |publisher=AVI Publishing |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-87055-427-8 |page=[https://archive.org/details/unset0002unse_w0s7/page/2 2] |edition=Second }}</ref> ===Rakovi=== {{glavni|Uzgoj škampa|Uzgoj slatkovodnih škampa|Astacikultura}} Komercijalni uzgoj škampa započeo je 1970-ih, a proizvodnja je nakon toga naglo rasla. Globalna proizvodnja dostigla je više od 1,6 miliona tona u 2003. godini, u vrijednosti od oko 9 milijardi američkih dolara. Oko 75% uzgojenih škampa proizvodi se u Aziji, posebno u [[Kina|Kini]] i [[Tajland]]u. Ostalih 25% proizvodi se uglavnom u Latinskoj Americi, gdje je [[Brazil]] najveći proizvođač. Tajland je najveći izvoznik. Uzgoj škampa promijenio se od svog tradicionalnog, malog oblika u jugoistočnoj Aziji u globalnu industriju. Tehnološki napredak doveo je do sve veće gustoće po jedinici površine, a uzgoj škampa se prevozi širom svijeta. Gotovo svi uzgojeni škampi su [[penaeid]] (tj. škampi iz [[porodica (biologija)|porodice]] ''[[Penaeidae]]''), a samo dvije vrste škampa, [[bijelonoga škampa|pacifička bijela škampa]] i [[divovska tigrasta škampa]], čine oko 80% svih uzgojenih škampi. Ove industrijske [[monokultura|monokulture]] su vrlo osjetljive na bolesti, koje su desetkovale populacije škampa u cijelim regijama. Rastući [[ekologija|ekološki]] problemi, ponovljene epidemije bolesti, te pritisak i kritike i od [[nevladina organizacija|nevladinih organizacija]] i zemalja potrošača doveli su do promjena u industriji krajem 1990-ih i općenito strožih propisa. Godine 1999. vlade, predstavnici industrije i ekološke organizacije pokrenuli su program usmjeren na razvoj i promociju više [[održivih poljoprivrednih|održivih]] praksi kroz program [[Seafood Watch]].<ref>{{cite web|title=About Seafood Watch|url=http://www.montereybayaquarium.org/cr/cr_seafoodwatch/sfw_aboutsfw.aspx?c=ln|publisher=Monterey Bay Aquarium|access-date=30. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511232001/http://www.montereybayaquarium.org/cr/cr_seafoodwatch/sfw_aboutsfw.aspx?c=ln|archive-date=11. 5. 2013}}</ref> [[Uzgoj slatkovodnih kozica]] dijeli mnoge karakteristike, uključujući i mnoge probleme s uzgojem morskih kozica. Jedinstveni problemi nastaju zbog razvojnog [[životni ciklus|životnog ciklusa]] glavne vrste, [[divovska riječna kozica|divovske rječne kozice]].<ref name="freshwater">New, M. B.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/FAO_Macrobrachium_manual_2003.pdf Farming Freshwater Prawns]''; FAO Fisheries Technical Paper 428, 2002. {{ISSN|0429-9345}}.</ref> Globalna godišnja proizvodnja slatkovodnih kozica (isključujući [[rakovi|rakove]] i [[kraba|krabe]]) u 2007. godini iznosila je oko 460.000 tona, što je premašilo 1,86 milijardi dolara.<ref>{{cite web |title = Freshwater Prawn Book |url = http://www.shrimpnews.com/FreeReportsFolder/FreshwaterPrawnFolder/FreshwaterPrawnsBiologyFarming.html |publisher = Wiley Blackwell |date = 2010 |access-date = 25. 11. 2018 |archive-date = 1. 12. 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181201172035/http://www.shrimpnews.com/FreeReportsFolder/FreshwaterPrawnFolder/FreshwaterPrawnsBiologyFarming.html }}</ref> Osim toga, [[Kina]] je proizvela oko 370.000 tona [[kineska riječna kraba|kineske riječna krabe]].<ref name="figis_fresh">Data extracted from the [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml FAO Fisheries Global Aquaculture Production Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=27. 9. 2005 }} for freshwater crustaceans. The most recent data are from 2003 and sometimes contain estimates. Retrieved June 28, 2005.</ref> Osim toga, [[astacikultura]] je uzgoj rakova u slatkovodnim vodama (uglavnom u SAD-u, Australiji i Evropi).<ref>{{cite journal|doi=10.1051/alr:1993032|title=A review of astaciculture: freshwater crayfish farming|journal=Aquatic Living Resources|volume=6|issue=4|pages=307–317|year=1993|last1=Holdich|first1=David M.|bibcode=1993AqLR....6..307H |doi-access=free}}</ref> ===[[Mehkušci]]=== [[Slika:Abalone-farm1web.jpg|thumb|300px| Farma morskih ušiju]] [[Datoteka:Aquatir 0502013 11.JPG|thumb|300px| Farma [[jesetra|jesetre]].]] {{glavni|Uzgoj kamenica|Akvakultura pataka}} Akvakultura školjkaša uključuje razne vrste [[kamenica]], [[dagnja|dagnji]] i ostalih [[školjke|školjki]]. Ove školjke se hrane filtriranjem i/ili talogom, te se oslanjaju na primarnu proizvodnju iz okoline, a ne na unos [[ribe]] ili druge hrane. Kao takva, akvakultura školjkaša se općenito doživljava kao ekološki benigna ili čak korisna.<ref>{{cite book|doi=10.1002/9780470960967.ch7|chapter=Bivalve Shellfish Aquaculture and Eutrophication|title=Shellfish Aquaculture and the Environment|url=https://archive.org/details/shellfishaquacul0000unse|pages=[https://archive.org/details/shellfishaquacul0000unse/page/155 155]–215|year=2011|last1=Burkholder|first1=Joann M.|last2=Shumway|first2=Sandra E.|isbn=978-0-470-96096-7}}</ref> U zavisnosti od vrste i lokalnih uslova, školjke se uzgajaju na plaži, na parangalima ili se love obješene sa splava i love ručno ili jaružanjem. U maju 2017. godine, belgijski konzorcij je instalirao prvu od dvije probne farme dagnji na vjetroelektrani u [[Sjeverno more|Sjevernom moru]].<ref name="offshorewind.biz2017-06-02belgians">{{cite web|url=http://www.offshorewind.biz/2017/06/02/belgians-start-growing-mussels-on-offshore-wind-farms/ | title =Belgians Start Growing Mussels on Offshore Wind Farms | date =2. 6. 2017 | website =offshoreWIND.biz | publisher =Navingo BV | access-date =3. 6. 2017 }}</ref> Uzgoj [[morsko uho|morskog uha]] započeo je krajem 1950-ih i početkom 1960-ih u [[Japan]]u i Kini.<ref>{{cite web|url=http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| title=Abalone Farming Information| access-date=8. 11. 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20071113063321/http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| archive-date= 13. 11. 2007 |url-status= live}}</ref> Od sredine 1990-ih, ova industrija je postala sve uspješnija.<ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/news/technology/0,1282,49847,00.html |title=Abalone Farming on a Boat |access-date=27. 1. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104192421/http://www.wired.com/news/technology/0%2C1282%2C49847%2C00.html |archive-date=4. 1. 2007 |url-status=live |magazine=Wired |date=25. 1. 2002 }}</ref> [[Prekomjerni ribolov]] i [[krivolov]] smanjili su populacije divljih morskih ušiju do te mjere da uzgojene morske uši sada osiguravaju većinu mesa morskih ušiju. Održivo uzgojene mehkušce mogu certificirati Seafood Watch i druge organizacije, uključujući [[Svjetski fond za divlje životinje]] (WWF). WWF je 2004. godine pokrenuo "Dijaloge o akvakulturi", kako bi razvio mjerljive i na učinku zasnovane standarde za odgovorno uzgojenu morsku hranu. 2009. godine, WWF je suosnovao [[Vijeće za upravljanje akvakulturom]] s holandskom inicijativom za održivu trgovinu, kako bi upravljao globalnim standardima i programima certifikacije.<ref>{{cite web|last=World Wildlife Fund|title=Sustainable Seafood, Farmed Seafood|url=http://worldwildlife.org/industries/farmed-seafood|access-date=30. 5. 2013}}</ref> Nakon suđenja u 2012.,<ref name="oceangrown.com.au-2013"> {{cite web |url = http://www.oceangrown.com.au/wp-content/uploads/2013/10/Ocean-Grown-Information-Memorandum-Approved-Screen.pdf |title = Information Memorandum, 2013 Ranching of Greenlip Abalone, Flinders Bay – Western Australia |website = Ocean Grown Abalone |access-date = 23. 4. 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161010215256/http://www.oceangrown.com.au/wp-content/uploads/2013/10/Ocean-Grown-Information-Memorandum-Approved-Screen.pdf |archive-date = 10. 10. 2016 }}</ref> komercijalni "morski ranč" osnovan je u [[Flinders Bay]]u, [[Zapadna Australija]], za uzgoj morskih ušiju. Ranč se zasniva na vještačkom grebenu sastavljenom od 5000 (od aprila 2016.) odvojenih betonskih jedinica zvanih ''abitati'' (staništa morskih ušiju). Abitati od 900&nbsp;kg mogu primiti 400 morskih ušiju svaki. Greben se zasipa mladim morskim ušima iz kopnenog uzgoja. Morske uši se hrane morskim [[alga]]ma koje su prirodno rasle na staništima, a obogaćivanje [[ekosistem]]a zaliva također rezultira rastućim brojem [[riba|duriba]], ružičaste [[škarpina|škrpime]], ribica i Samson ribe, između ostalih vrsta. Brad Adams, iz kompanije, naglasio je sličnost s divljim morskim ušima i razliku od akvakulture na obali. "Mi nismo akvakultura, mi smo ranč, jer kada su jednom u vodi, brinu se o sebi."<ref name="abc.net.au-2014-08-15">{{cite news | url=http://www.abc.net.au/news/2014-08-15/nrn-abalone-wild-farm/5673010 | title =First wild abalone farm in Australia built on artificial reef | last =Fitzgerald | first =Bridget | date =28. 8. 2014 | newspaper =ABC News | publisher =Australian Broadcasting Corporation | access-date =23. 4. 2016 | quote =It's the same as the wild core product except we've got the aquaculture advantage which is consistency of supply.}}</ref><ref name="abc.net.au-2016-04-23">{{cite news | url=http://www.abc.net.au/news/2016-04-23/world-first-abalone-sea-ranch-creating-opportunity/7345448 | title =Abalone grown in world-first sea ranch in WA 'as good as wild catch' | last =Murphy | first =Sean | date =23. 4. 2016 | newspaper =ABC News | publisher =Australian Broadcasting Corporation | access-date =23. 4. 2016 | quote =So to drive future growth I really believe sea ranching is a great opportunity going forward for some of these coastal communities. }}</ref> ===Ostale grupe=== Ostale grupe uključuju vodene gmizavce, vodozemce i razne beskičmenjake, kao što su bodljokožci i meduze. Oni su odvojeno prikazani u gornjem desnom uglu ovog odjeljka, jer ne doprinose dovoljnom volumenu da bi se jasno prikazali na glavnom grafikonu. Komercijalno ulovljeni [[bodljokošci]] uključuju [[morski krastavac|morske krastavce]] i [[morski ježevi|morske ježeve]]. U Kini se morski krastavci uzgajaju u umjetnim ribnjacima veličine {{convert|1000|acre|ha|order=flip|abbr=off}}.<ref name="NF">{{cite web |url=http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |author=Ess, Charlie |title=Wild product's versatility could push price beyond $2 for Alaska dive fleet |publisher=National Fisherman |access-date=1. 8. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074025/http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |archive-date=22. 1. 2009 }}</ref> {{clear}} ==Globalna proizvodnja ribe== {{Multiple image | direction = vertical | image1 = World capture fisheries and aquaculture production by species group-.svg | caption1 = Po grupi vrsta | image2 = World capture fisheries and aquaculture production by main producers (2023).svg | caption2 = By main producers (2023) | header = Svjetski ulov ribarstva i proizvodnja akvakulture<ref>{{Cite book|title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025|publisher=FAO|year=2025|isbn=978-92-5-140174-3|location=Rome}}</ref> | total_width = 300 }} Globalna proizvodnja ribe dostigla je vrhunac od oko 171 milion tona u 2016. godini, pri čemu je akvakultura predstavljala 47 posto ukupne proizvodnje, a 53 posto ako se izuzmu neprehrambene upotrebe (uključujući smanjenje na riblje brašno i riblje ulje). S obzirom na to da je proizvodnja ribe relativno statična od kasnih 1980-ih, akvakultura je bila odgovorna za kontinuirani rast ponude ribe za ljudsku ishranu.<ref name="ca0191en"/> Globalna proizvodnja akvakulture (uključujući vodene [[biljke]]) u 2016. godini iznosila je 110,2 miliona tona, a vrijednost prve prodaje procijenjena je na 244 milijarde američkih dolara. Tri godine kasnije, 2019. godine, prijavljena proizvodnja iz globalnih operacija akvakulture iznosila je preko 120 miliona tona u vrijednosti od 274 milijarde američkih dolara, a do 2022. dostigla je 130,9 miliona tona, u vrijednosti od 312,8 milijardi američkih dolara.<ref name="TabLandArea"/><ref name="cd0683en"/> Po prvi put, akvakultura je premašila ribolov u proizvodnji vodenih životinja sa 94,4 miliona tona, što predstavlja 51 posto svjetske ukupne proizvodnje i rekordnih 57 posto proizvodnje namijenjene ljudskoj ishrani.<ref name="cd0683en"/> U 2022., većina radnika u akvakulturi bila je u Aziji (95%), zatim u Africi (3%) i Latinskoj Americi i [[Karibi]]ma (2%).<ref name="cd0683en" /> Doprinos akvakulture globalnoj [[ribolov]]noj i akvakulturnoh proizvodnji zajedno kontinuirano je rastao, dostigavši 46,8 posto u 2016. godini, u odnosu na 25,7 posto u 2000. Sa godišnjom stopom rasta od 5,8 posto u periodu 2001–2016, akvakultura nastavlja rasti brže od drugih glavnih sektora proizvodnje hrane, ali više nema visoke godišnje stope rasta koje su zabilježene 1980-ih i 1990-ih.<ref name="ca0191en"/> U 2012. godini, ukupna svjetska proizvodnja ribe iznosila je 158 miliona [[tona]], od čega je akvakultura doprinijela sa 66,6 miliona tona, oko 42%.<ref name="SOFIA 2014"> [[FAO]] (2014) [http://www.fao.org/3/d1eaa9a1-5a71-4e42-86c0-f2111f07de16/i3720e.pdf The State of World Fisheries and Aquaculture 2014 (SOFIA)]</ref> Stopa rasta svjetske akvakulture je bila održiva i brza, u prosjeku oko 8% godišnje tokom više od 30 godina, dok je ulov iz divljih riba u suštini bio nepromijenjen u posljednjoj deceniji. Tržište akvakulture dostiglo je 86 milijardi dolara 86.000 miliona dolara u 2009.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/01/AR2010080103305.html |newspaper=Washington Post |title=Company says FDA is nearing decision on genetically engineered Atlantic salmon |first=Les |last=Blumenthal |date=2. 8. 2010 |access-date=26. 11. 2017}}</ref> Akvakultura je posebno važna ekonomska aktivnost u [[Kina|Kini]]. Između 1980. i 1997. godine, prema izvještaju Kineskog zavoda za ribarstvo, ulov u akvakulturi rastao je godišnjom stopom od 16,7%, skočivši sa 1,9 miliona tona na skoro 23 miliona tona. Kina je 2005. godine činila 70% svjetske proizvodnje..<ref>{{cite magazine|url=https://www.wired.com/wired/archive/12.05/fish.html|title=Wired 12.05: The Bluewater Revolution|magazine=wired.com|date=maj 2004}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23 | newspaper=The Washington Post | title=Fish Farming's Bounty Isn't Without Barbs | first=Juliet | last=Eilperin | date=24. 1. 2005 | access-date=24. 8. 2017 | archive-date=28. 11. 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181128184635/https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23/ }}</ref> Akvakultura je trenutno i jedno od najbrže rastućih područja proizvodnje hrane u [[SAD]]-u.<ref name="providence1">{{Cite web|url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html|title=Environmental Impact of Aquaculture|date=20. 8. 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html|archive-date=20. 8. 2004}}</ref> Oko 90% ukupne potrošnje škampa u SAD-u se uzgaja i uvozi.<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/007/y5600e/y5600e00.HTM|title=The State of World Fisheries and Aquaculture|work=fao.org}}</ref> Posljednjih godina, uzgoj lososa postao je glavni izvozni proizvod u južnom Čileu, posebno u [[Puerto Monttu]], najbrže rastućem gradu [[Čile]]a. Izvještaj [[Organizacija za hranu i poljoprivredu|Ujedinjenih nacija]] pod nazivom „Stanje svjetskog ribarstva i akvakulture“ objavljen u maju 2014. navodi da ribarstvo i akvakultura podržavaju egzistenciju oko 60 miliona ljudi u [[Azija|Aziji]] i [[Afrika|Africi]].<ref name="Aquaculture2014">{{cite news|title=Fisheries and aquaculture have good future|url=http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/222314317/scat/9d7afd9766a94f28/ht/Fisheries-and-aquaculture-have-good-future|access-date=27. 5. 2014|publisher=Herald Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528013244/http://www.heraldglobe.com/index.php/sid/222314317/scat/9d7afd9766a94f28/ht/Fisheries-and-aquaculture-have-good-future|archive-date=28. 5. 2014}}</ref> FAO procjenjuje da su 2016. godine žene činile gotovo 14 % svih ljudi direktno angažovanih u primarnom sektoru ribarstva i akvakulture.<ref name="ca0191en"/> U 2021., globalna proizvodnja ribe dostigla je 182 miliona tona, s približno jednakim količinama iz ulova (91,2 miliona tona) i akvakulture (90,9 miliona tona). Akvakultura je doživjela brz rast u posljednjim decenijama, povećavši se gotovo sedam puta od 1990. do 2021.<ref>{{Cite web |title=Life below water {{!}} SDG 14: Life below water |url=https://datatopics.worldbank.org/sdgatlas/goals/goal14 |access-date=8. 6. 2024 |website=Atlas of Sustainable Development Goals 2023 |language=en }}{{Dead link|date=juni 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Kategorija"}" |'''Kategorija''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2011}" |'''2011''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2012}" |'''2012''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2013}" |'''2013''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2014}" |'''2014''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2015}" |'''2015''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":2016}" |'''2016''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Proizvodnja"}" |'''Proizvodnja''' | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Snimanje"}" |Snimanje | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Unutrašnje"}" |Unutrašnje | data-sheets-value="{"1":3,"3":10.7}" |10.7 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.2}" |11.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.2}" |11.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.3}" |11.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.4}" |11.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":11.6}" |11.6 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Pomorski"}" |Pomorski | data-sheets-value="{"1":3,"3":81.5}" |81.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":78.4}" |78.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.4}" |79.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.9}" |79.9 | data-sheets-value="{"1":3,"3":81.2}" |81.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":79.3}" |79.3 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupno snimanje "}" |'''Ukupno snimanje''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":92.2}" |'''92.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":89.5}" |'''89.5''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":90.6}" |'''90.6''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":91.2}" |'''91.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":92.7}" |'''92.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":90.9}" |'''90.9''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Akvakultura"}" |Akvakultura | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Unutrašnji"}" |Unutrašnji | data-sheets-value="{"1":3,"3":38.6}" |38.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":42}" |42 | data-sheets-value="{"1":3,"3":44.8}" |44.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":46.9}" |46.9 | data-sheets-value="{"1":3,"3":48.6}" |48.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":51.4}" |51.4 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Pomorski"}" |Pomorski | data-sheets-value="{"1":3,"3":23.2}" |23.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":24.4}" |24.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":25.4}" |25.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":26.8}" |26.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":27.5}" |27.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":28.7}" |28.7 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupna akvakultura"}" |'''Ukupna akvakultura''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":61.8}" |'''61.8''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":66.4}" |'''66.4''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":70.2}" |'''70.2''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":73.7}" |'''73.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":76.1}" |'''76.1''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":80}" |'''80''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ukupno svjetsko ribarstvo i akvakultura"}" |'''Ukupno svjetsko ribarstvo i akvakultura''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":154}" |'''154''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":156}" |'''156''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":160.7}" |'''160.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":164.9}" |'''164.9''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":168.7}" |'''168.7''' | data-sheets-value="{"1":3,"3":170.9}" |'''170.9''' |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Iskorišćenje"}" |'''Iskorišćenje''' | | | | | | |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Ljudska potrošnja"}" |Ljudska potrošnja | data-sheets-value="{"1":3,"3":130}" |130 | data-sheets-value="{"1":3,"3":136.4}" |136.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":140.1}" |140.1 | data-sheets-value="{"1":3,"3":144.8}" |144.8 | data-sheets-value="{"1":3,"3":148.4}" |148.4 | data-sheets-value="{"1":3,"3":151.2}" |151.2 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Upotreba koja nije za hranu"}" |Upotreba koja nije za hranu | data-sheets-value="{"1":3,"3":24}" |24 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.6}" |19.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20.6}" |20.6 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20}" |20 | data-sheets-value="{"1":3,"3":20.3}" |20.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.7}" |19.7 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Broj stanovnika (milijarde)"}" |Broj stanovnika (milijarde) | data-sheets-value="{"1":3,"3":7}" |7 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.1}" |7.1 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.2}" |7.2 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.3}" |7.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.3}" |7.3 | data-sheets-value="{"1":3,"3":7.4}" |7.4 |- | data-sheets-value="{"1":2,"2":"Prividna potrošnja po glavi stanovnika (kg)"}" |Prividna potrošnja po glavi stanovnika (kg) | data-sheets-value="{"1":3,"3":18.5}" |18.5 | data-sheets-value="{"1":3,"3":19.2}" |19.2 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":19.5}" |19.5 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":19.9}" |19.9 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":20.2}" |20.2 | vrijednost-data-sheets="{"1":3,"3":20.3}" |20.3<ref name="ca0191en"/> |} [[Slika:Aquaculture production, OWID.svg|thumb|300px| Proizvodnja akvakulture po regijama <ref>{{cite web |title=Aquaculture production |url=https://ourworldindata.org/grapher/aquaculture-farmed-fish-production |publisher=Our World in Data |access-date=18. 4. 2026}}</ref>]] ===Preuveličavanja u kineskom izvještavanju=== Kina ubjedljivo dominira svijetom po prijavljenoj proizvodnji akvakulture,<ref name="ChinaStats">{{cite web |url=http://www.allcountries.org/china_statistics/13_22_output_of_aquatic_products.html |title=Output of Aquatic Products |work=China Statistics |access-date=23. 4. 2011 }}</ref> prijavljujući ukupnu proizvodnju koja je dvostruko veća od proizvodnje ostatka svijeta zajedno. Međutim, postoje neki historijski problemi s tačnošću kineskih podataka. Godine 2001., naučnici Reg Watson i [[Daniel Pauly]] izrazili su zabrinutost da je Kina pretjerala u prijavljivanju svog ulova iz divljih ribolovnih područja 1990-ih.<ref name="overreporting">{{Cite journal|author1=Watson, Reg |author2=Pauly, Daniel |year=2001 |url=http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |title=Systematic distortions in world Fisheries catch trends |journal=[[Nature]] |volume=414 |issue=6863 |pages=534–6 |doi=10.1038/35107050 |pmid=11734851 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531152626/http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |archive-date=31. 5. 2010 |bibcode=2001Natur.414..534W |s2cid=205023890 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Pearson | first1 = Helen | year = 2001 | title = China caught out as model shows net fall in fish | journal = Nature | volume = 414 | issue = 6863| page = 477 | doi = 10.1038/35107216 | pmid=11734811| bibcode = 2001Natur.414..477P | doi-access = free}}</ref> Rekli su da to stvara utisak da se globalni ulov od 1988. godine godišnje povećava za 300.000 tona, dok se zapravo godišnje smanjuje za 350.000 tona. Watson i Pauly sugerišu da bi to moglo biti povezano s kineskom politikom gdje su državni subjekti koji su pratili ekonomiju također bili zaduženi za povećanje proizvodnje. Također, do nedavno, unapređenje kineskih zvaničnika zasnivalo se na povećanju proizvodnje iz njihovih vlastitih područja.<ref>{{cite web|last=Heilprin |first=John |url=http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/CaliforniaFish_29Nov01.pdf |title=Chinese Misreporting Masks Dramatic Decline In Ocean Fish Catches|publisher=Associated Press|date=29. 11. 2001}}</ref><ref>{{cite news|last=Reville |first=William |url=http://www.seaaroundus.org/newspapers/2002/IrishTimes_14Mar02.pdf |title=Something fishy about the figures|publisher=The Irish Times |date=14 Mar 2002}}</ref> [[Kina]] je osporila ovu tvrdnju. Zvanična [[novinska agencija Xinhua]] citirala je Yang Jiana, generalnog direktora Biroa za ribarstvo Ministarstva poljoprivrede, koji je rekao da su kineski podaci "u osnovi tačni".<ref>[http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/WorldCatch_17Dec01.pdf China disputes claim it over reports fish catch] ''Associated Press'', 17 December 2002.</ref> However, the FAO accepted there were issues with the reliability of China's statistical returns, and for a period treated data from China, including the aquaculture data, apart from the rest of the world.<ref>{{Cite FTP |year=2006 |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf |title=The State of World Fisheries and Aquaculture (SOPHIA) |access-date=18. 5. 2013 |server=FTP server|url-status=dead|page=5}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/3/Y3354M/Y3354M00.htm|title=FAO Fisheries Department – FISHERY STATISTICS: RELIABILITY AND POLICY IMPLICATIONS|website=www.fao.org}}</ref> {{clear}} ==Metode akvakulture== ===Marikultura=== {{multiple image | align = right | caption_align = left | direction = vertical | width = 220 | background color = | header_background = | header_align = | header = | image1 = Fish farming in High Island, Hong Kong.jpg | alt1 = | caption1 = Marikultura riba perajara kod [[High Island, Hong Kong|High Island]], [[Hong Kong]] | image2 = Common carp.jpg | alt2 = | caption2 = [[Šaran]] je jedna od dominantnih riba u slatkovodnoj akvakulturi.<ref>{{cite web|url=ftp://ftp.fao.org/FI/STAT/summary/a-6.pdf|title=FAO summary|date=april 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518134921/ftp://ftp.fao.org/FI/STAT/summary/a-6.pdf|archive-date=18. 5. 2017|access-date=18. 10. 2017}}</ref> | image3 = Fresh tilapia.jpg | alt3 = | caption3 = Prilagodljiva [[tilapija]] je još jedna često uzgajana slatkovodna riba. | footer_background = | footer_align = | footer = }} {{Glavni|Marikultura}} [[Marikultura]] je uzgoj morskih organizama u [[slana voda|morskoj vodi]], različito u zaštićenim priobalnim vodama ("priobalno"), otvorenom okeanu ("na moru") i na kopnu ("kopneno"). Uzgojene vrste uključuju [[alge]] (od [[mikroalge|mikroalgi]] (kao što su [[fitoplankton]]ske) do [[makroalge|makroalgi]] (kao što su [[morske alge]]); [[školjke]] (kao što su [[škampi]]), [[jastog]], [[kamenice]]) i [[školjke]], te [[Morski život|morske]] [[ribe perajare]]. Kanalski som (''[[Ictalurus punctatus]]''), tvrde školjke (''[[Mercenaria mercenaria]]'') i atlantski losos (''[[Salmo salar]]'') istaknuti su u marikulturi [[SAD]]-a.<ref>{{Cite web|url=https://www.iatp.org/files/Marine_Aquaculture_in_the_United_States_Enviro.htm|title=Marine Aquaculture in the United States: Environmental Impacts and Policy Options|website=www.iatp.org|access-date=15. 7. 2019}}</ref> Marikultura se može sastojati od uzgoja organizama na ili u vještačkim ograđenim prostorima, kao što su plutajući mrežasti ograđeni prostori za lososa, te na stalcima ili u plutajućim [[kafez]]ima za ostrige. U slučaju zatvorenih lososa, hrane ih operateri; ostrige na stalcima hrane se filtriranjem prirodno dostupne hrane. Morski uši uzgajaju se na vjeotačkom grebenu, konzumirajući morske [[alge]] koje prirodno rastu na jedinicama grebena.<ref name="abc.net.au-2016-04-23"/> ===Integrirana=== {{Glavni|Integrirana multitrofma akvakultura}} [[Integrirana multitrofna akvakultura]] (IMTA) je praksa u kojoj se nusproizvodi (otpad) jedne vrste recikliraju kako bi postali inputi ([[đubrivo]], [[hrana]]) za drugu. Hranjena akvakultura (naprimjer, [[riba]], [[škampi]]) se kombinuje sa akvakulturom koja koristi neorganske i organske ekstrakte (na primjer, [[školjke]]) kako bi se stvorili uravnoteženi sistemi za [[održivost okoliša]] (biomitigacija), ekonomsku stabilnost (diverzifikacija proizvoda i smanjenje rizika) i društvenu prihvatljivost (bolje prakse upravljanja)).<ref name="Chopin et al. 2001">{{cite journal | last1 = Chopin | first1 = T | last2 = Buschmann | first2 = AH | last3 = Halling | first3 = C | last4 = Troell | first4 = M | last5 = Kautsky | first5 = N | last6 = Neori | first6 = A | last7 = Kraemer | first7 = GP | last8 = Zertuche-Gonzalez | first8 = JA | last9 = Yarish | first9 = C | last10 = Neefus | first10 = C | year = 2001 | title = Integrating seaweeds into marine aquaculture systems: a key toward sustainability | journal = Journal of Phycology | volume = 37 | issue = 6| pages = 975–986 | doi=10.1046/j.1529-8817.2001.01137.x| bibcode = 2001JPcgy..37..975C | s2cid = 85161308}}</ref> "Multitrofni" odnosi se na uključivanje vrsta sa različitih trofičkih ili nutritivnih nivoa u isti sistem.<ref name="Chopin 2006">Chopin T. 2006. Integrated multi-trophic aquaculture. What it is, and why you should care&nbsp;... and don't confuse it with polyculture. Northern Aquaculture, Vol. 12, No. 4, July/August 2006, pg. 4.</ref> Ovo je jedna potencijalna razlika u odnosu na drevnu praksu vodene polikulture, koja bi jednostavno mogla biti kokultura različitih vrsta riba s istog trofičkog nivoa. U ovom slučaju, svi ovi organizmi mogu dijeliti iste biološke i hemijske procese, s malo sinergije, što bi potencijalno moglo dovesti do značajnih promjena u [[ekosistem]]u. Neki tradicionalni polikulturni sistemi mogu, u stvari, uključivati veću raznolikost vrsta, zauzimajući nekoliko ekoloških niša, kao ekstenzivne kulture (nizak intenzitet, nisko upravljanje) unutar istog ribnjaka. Funkcionalni IMTA sistem može rezultirati većom ukupnom proizvodnjom na osnovu obostranih koristi za kokultivirane vrste i poboljšanog zdravlja ekosistema, čak i ako je proizvodnja pojedinačnih vrsta niža nego u monokulturi u kratkom roku..<ref name="Neori et al. 2004">{{cite journal | last1 = Neori | first1 = A | last2 = Chopin | first2 = T | last3 = Troell | first3 = M | last4 = Buschmann | first4 = AH | last5 = Kraemer | first5 = GP | last6 = Halling | first6 = C | last7 = Shpigel | first7 = M | last8 = Yarish | first8 = C | year = 2004 | title = Integrated aquaculture: rationale, evolution and state of the art emphasizing seaweed biofiltration in modern mariculture | journal = Aquaculture | volume = 231 | issue = 1–4| pages = 361–391 | doi=10.1016/j.aquaculture.2003.11.015| bibcode = 2004Aquac.231..361N }}</ref> Ponekad se termin "integrirana akvakultura" koristi za opis integracije monokultura putem transfera vode.<ref name="Neori et al. 2004" /> U svim namjerama i svrhama, termini "IMTA" i "integrirana akvakultura" razlikuju se samo po stepenu deskriptivnosti. [[Akvaponika]], frakcionirana akvakultura, integrirani poljoprivredno-akvakulturni sistemi, integrirani periurbano-akvakulturni sistemi i integrirani ribarsko-akvakulturni sistemi su druge varijacije koncepta IMTA. === Urbana akvakultura === {{glavni|Urbana akvakultura}} ==Materijali za mreže== Različiti materijali, uključujući [[najlon]], [[poliester]], [[polipropilen]], [[polietilen]], plastično obloženu zavarenu [[žica|žicu]], [[guma|gumu]], patentirane proizvode od [[uže|užadi]] (Spectra, Thorn-D, Dyneema), [[pocinčani čelik]] i [[bakar]] koriste se za mreže u terarijama za akvakulturu širom svijeta.<ref>Offshore Aquaculture in the United States: Economic considerations, implications, and opportunities, U.S. Department of Commerce, National Oceanic & Atmospheric Administration, July 2008, p. 53</ref><ref name="Braithwaite">{{cite book|pmid=15596168|year=2005|last1=Braithwaite|first1=RA|last2=McEvoy|first2=LA|title=Marine biofouling on fish farms and its remediation|volume=47|pages=215–52|doi=10.1016/S0065-2881(04)47003-5|series=Advances in Marine Biology|isbn=978-0-12-026148-2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sterlingnets.com/fishfarm.html |title=Commercial and research fish farming and aquaculture netting and supplies |publisher=Sterlingnets.com |access-date=16. 6. 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100726100545/http://www.sterlingnets.com/fishfarm.html| archive-date= 26. 7. 2010 |url-status= live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.industrialnetting.com/aquaculture.htm |title=Aquaculture Netting by Industrial Netting |publisher=Industrialnetting.com |access-date=16. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529033431/http://www.industrialnetting.com/aquaculture.htm |archive-date=29. 5. 2010 }}</ref><ref>Southern Regional Aquaculture Center at {{cite web |url=http://aquanic.org/publicat/usda_rac/efs/srac/162fs.pdf |title=Caged Culture |access-date=15. 8. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119190913/http://aquanic.org/publicat/usda_rac/efs/srac/162fs.pdf |archive-date=19. 11. 2010 }}</re>Svi ovi materijali su odabrani iz različitih razloga, uključujući izvodljivost [[dizajn]]a, [[čvrstoća materijala|čvrstoću materijala]], cijenu i [[otpornost na koroziju]]. {{Glavni|Legure bakra u akvakulturi}} Nedavno su [[Legure bakra u akvakulturi|legure bakra]] postale važni materijali za mreže u akvakulturi jer su antimikrobne (tj. uništavaju [[bakterije]], [[virus]]e, [[gljive]], [[alge]] i druge [[mikrob]]e) i stoga sprječavaju [[bioobraštanje]] (tj. neželjeno nakupljanje, prianjanje i rast mikroorganizama, biljaka, algi, cjevastih crva, školjaka, mehkušaca i drugih organizama). Inhibicijom rasta mikroba, kafezi za akvakulturu od legura bakra izbjegavaju skupe promjene mreža koje su potrebne kod drugih materijala. Otpornost na rast organizama na mrežama od legura bakra također pruža čistije i zdravije okruženje za rast i napredak uzgojene ribe. == Tehnologija == Bez posade, poput [[daljinski upravljana podvodna vozilica|ROV]] i [[autonomna podvodna vozilica|AUV]], sada se koriste u akvakulturi na različite načine, kao što su planiranje lokacije, inspekcija kaveza ili mreža, praćenje okoliša, procjena katastrofa i smanjenje rizika. Upotreba besposadnih plovila ima za cilj povećanje sigurnosti, efikasnosti i tačnosti akvakulturnih operacija.<ref>{{Cite web |title=The Use of Uncrewed Vehicles in Coastal Aquaculture |url=https://content.ces.ncsu.edu/the-use-of-uncrewed-vehicles-in-coastal-aquaculture |access-date=11. 1. 2024 |website=NC State Extension Publications |language=en-US}}</ref> Akvakultura je višemilionski posao koji se oslanja na održavanje mreža i kafeza. Inspekcije su ranije provodili ronioci ručno pregledavajući mreže, ali sada se koriste plovila bez posade za brže i efikasnije inspekcije.<ref>{{Cite web |date=1. 6. 2021 |title=Contributing to Faster, More Efficient Aquaculture Cage Net Inspection with Autonomous ROV Navigation |url=https://www.ecomagazine.com/news/fisheries-aquaculture/contributing-to-faster-more-efficient-aquaculture-cage-net-inspection-with-autonomous-rov-navigation |access-date=11. 1. 2024 |website=ECO |language=en-gb}}</ref> Nedavni napredak u kompjuterskom vidu dodatno je poboljšao automatizirano praćenje, s modelima vizualnog jezika sposobnim za identifikaciju i klasifikaciju više vrsta riba u podvodnim okruženjima koristeći vremenski agregirane karakteristike.<ref>{{cite journal |last1=da Silva Martins |first1=João Rodrigo |last2=Bárðarson |first2=Hlynur |last3=Guðbrandsson |first3=Jóhannes |last4=Einarsson |first4=Hafsteinn |year=2025 |title=Temporal aggregation of vision–language features for high-performance fish detection |journal=Ecological Informatics |volume=83 |doi=10.1016/j.ecoinf.2025.102534 |doi-broken-date=26. 12. 2025 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1574954125004716}}</ref> [[Biofloc tehnologija|Bioflokna tehnologija]] se također koristi za istovremeno poboljšanje kvaliteta vode i stvaranje bakterijske biomase kao hrane za uzgojene [[životinje]].<ref>{{cite journal |last1=Bentzon-Tilia |first1=Mikkel |last2=Sonnenschein |first2=Eva C. |last3=Gram |first3=Lone |title=Monitoring and managing microbes in aquaculture – Towards a sustainable industry |journal=Microbial Biotechnology |date=septembar 2016 |volume=9 |issue=5 |pages=576–584 |doi=10.1111/1751-7915.12392 |pmid=27452663 |language=en |issn=1751-7915|pmc=4993175 }}</ref> ==Problemi== {{glavni|Akvakultura lososa|Problemi s akvakulturom lososa}} [[Datoteka:Artboard 1@3x.png|thumb]] Ako se provodi bez razmatranja potencijalnih lokalnih utjecaja na okoliš, akvakultura u unutrašnjim vodama može rezultirati većom štetom po okoliš nego [[divlji ribolov svijeta|divlji ribolov]], iako s manje proizvedenog otpada po kg na globalnoj razini.<ref>Diamond, Jared, ''Collapse: How societies choose to fail or succeed,'' Viking Press, 2005, pp.&nbsp;479–485</ref> Lokalni problemi u vezi s akvakulturom u unutrašnjim vodama mogu uključivati rukovanje otpadom, nuspojave antibiotika, konkurenciju između uzgojenih i divljih životinja te potencijalno uvođenje invazivnih biljnih i životinjskih vrsta ili stranih patogena, posebno ako se neprerađena riba koristi za ishranu tržišno traženijih [[mesožder]]skih riba. Ako se koristi živa hrana koja nije lokalna, akvakultura može uvesti egzotične biljke ili životinje s katastrofalnim posljedicama. Poboljšanja metoda koja su rezultat napretka u istraživanju i dostupnosti komercijalne hrane smanjila su neke od ovih zabrinutosti od njihove veće rasprostranjenosti 1990-ih i 2000-ih.<ref>Costa-Pierce, B.A., 2002, ''Ecological Aquaculture,'' Blackwell Science, Oxford, UK.</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newscientist.com/article/2112298-food-made-from-natural-gas-will-soon-feed-farm-animals-and-us/|title=Food made from natural gas will soon feed farm animals – and us|last=le Page|first=Michael|date=10. 11. 2016|newspaper=New Scientist|language=en-US|access-date=12. 12. 2016}}</ref> Riblji otpad je organski i sastoji se od hranjivih tvari neophodnih za sve komponente vodenih hranidbenih mreža. Uzgoj ribe u okeanu često proizvodi mnogo veće koncentracije ribljeg otpada od uobičajenih. Otpad se nakuplja na dnu okeana, oštećujući ili eliminirajući život koji nastanjuje [[bentos]].<ref>{{Cite news|url=http://blogs.ei.columbia.edu/2016/04/13/making-fish-farming-more-sustainable/|title=Making Fish Farming More Sustainable – State of the Planet|date=13. 4. 2016|work=State of the Planet|access-date=4. 12. 2017|language=en-US}}</ref> Otpad također može smanjiti nivo rastvorenog kisika u vodenom stubu, što dodatno opterećuje divlje životinje.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/es0626988|pmid=16786674|title=Fish farms harm local food supply|journal=Environmental Science & Technology|volume=40|issue=11|pages=3445–6|year=2006|last1=Thacker|first1=Paul D.|bibcode=2006EnST...40.3444T|doi-access=free}}</ref> Alternativni model dodavanju hrane u ekosistem je postavljanje vještačkih grebenskih struktura kako bi se povećale dostupne niše staništa, bez potrebe za dodavanjem više od ambijentalne hrane i hranjivih tvari. Ovo je korišteno u "stočarstvu" morskih ušiju u Zapadnoj Australiji.<ref name="abc.net.au-2016-04-23"/> ===Utjecaji na divlje ribe=== Neke uzgojene vrste [[mesožder]]ki i [[omnivor]]ki hrane se divljim [[riba za ishranu|ribama za ishranu]]. Iako su uzgojene ribe mesožderke predstavljale samo 13 % proizvodnje akvakulture po težini u 2000. godini, one su predstavljale 34 % proizvodnje akvakulture po vrijednosti.<ref>{{cite web|author=FAO|author-link=FAO|url=http://www.fao.org/3/a-y4490e/y4490E01.pdf |title=Aquaculture Production Trends Analysis |year=2000}}</ref> Uzgoj mesoždernih vrsta poput [[losos]]a i [[škampa]] dovodi do velike potražnje za ribom za ishranu kako bi se uskladila s [[nutrijent]]ima koje dobivaju u divljini. Ribe zapravo ne proizvode omega-3 [[masne kiseline]], već ih akumuliraju konzumiranjem mikroalgi, koje ih proizvode, kao što je slučaj s ribom za ishranu poput [[haringe]] i [[sardina]], ili, kao što je slučaj s masnim grabežljivim ribama, poput lososa, jedenjem riba plijena koje su akumulirale omega-3 masne kiseline iz mikroalgi. Da bi se zadovoljila ova potreba, više od 50 % svjetske proizvodnje ribljeg ulja se koristi za uzgoj lososa.<ref>{{Cite FTP |author=FAO|authorlink=FAO |title=World Review of Fisheries and Aquaculture Highlights of Special Studies |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/011/i0250e/i0250e03.pdf |server=FTP server|url-status=dead|date=august 2018 }}</ref> Uzgojeni losos konzumira više [[divlje ribe]] nego što je proizvede kao finalni proizvod, iako se efikasnost proizvodnje poboljšava. Da bi se proizveo jedan kilogram uzgojenog lososa, daju im se proizvodi od nekoliko kilograma divlje ribe – to se može opisati kao omjer "riba unutra-riba vani" (FIFO). Godine 1995. losos je imao FIFO omjer od 7,5 (što znači da je za proizvodnju jednog kilograma lososa bilo potrebno 7,5 kilograma hrane za divlju ribu); do 2006. omjer je pao na 4,9.<ref>{{cite journal | last1 = Tacon | last2 = Metian | year = 2008 | title = Global overview on the use of fish meal and fish oil in industrially compounded aquafeeds: Trends and future prospects |url=http://www.nmfs.noaa.gov/aquaculture/docs/feeds/tacon_etal_global_fishmealoil_overview_2008.pdf | journal = Aquaculture | volume = 285 | issue = 1–4| pages = 146–158 | doi=10.1016/j.aquaculture.2008.08.015| bibcode = 2008Aquac.285..146T }}</ref> Osim toga, sve veći udio [[riblje ulje|ribljeg ulja]] i [[riblje brašno|ribljeg brašna]] dolazi od ostataka (nusproizvoda prerade ribe), a ne od cijele [[ribe]].<ref>{{Cite web|last=Urbina|first=Ian|title=The Bane of Unsustainable Fishing.|url=https://www.safinacenter.org/blog/the-bane-of-unsustainable-fishing|website=The Safina Center|date=19. 6. 2020 }}</ref> In 2012, 34 percent of fish oil and 28 percent of fishmeal came from residues.<ref>{{cite web |url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/agriculture-and-food/oecd-fao-agricultural-outlook-2014_agr_outlook-2014-en#page191 |title=OECD-FAO Agricultural Outlook |year=2014 |publisher=OECD |access-date=24. 9. 2015 |archive-date=25. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925122543/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/agriculture-and-food/oecd-fao-agricultural-outlook-2014_agr_outlook-2014-en#page191 }}</ref> Riblje brašno i ulje iz ostataka umjesto cijele ribe imaju drugačiji sastav s više pepela i manje proteina, što može ograničiti njihovu potencijalnu upotrebu za akvakulturu. Kako se industrija uzgoja lososa širi, potrebno joj je više divlje ribe za ishranu, u vrijeme kada je sedamdeset pet posto svjetskih nadziranih ribolovnih područja već blizu ili je premašilo svoj [[maksimalni održivi prinos]].<ref name=Alliance>[[Seafood Choices Alliance]] (2005) {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150924095748/http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf It's all about salmon]}}</ref> Industrijska ekstrakcija divlje ribe za uzgoj lososa zatim utiče na preživljavanje divljih [[predator]]skih riba koje se oslanjaju na njih za hranu. Važan korak u smanjenju uticaja akvakulture na divlje ribe je prelazak mesoždernih vrsta na hranu na biljnoj bazi. Hrana za lososa, naprimjer, prešla je s toga što sadrži samo riblje brašno i ulje na 40 % biljnih proteina.<ref>{{cite journal | last1 = Torrissen |display-authors=et al | year = 2011 | title = Atlantic Salmon (Salmo salar): The "Super-Chicken" of the Sea? | journal = Reviews in Fisheries Science | volume = 19 | issue = 3| page = 3 | doi=10.1080/10641262.2011.597890|bibcode=2011RvFS...19..257T |s2cid=58944349 }}</ref> Ministarstvo poljoprivrede SAD-a je također eksperimentiralo s korištenjem hrane na bazi žitarica za uzgojenu [[Salmonidae|pastrmku]].<ref>{{cite web|url=https://www.ars.usda.gov/pacific-west-area/aberdeen-id/small-grains-and-potato-germplasm-research/docs/fish-new/|title=USDA Grains Project|publisher=USDA ARS}}</ref> Kada se pravilno formuliše (i često pomiješa sa ribljim brašnom ili uljem), hrana na biljnoj bazi može obezbijediti pravilnu ishranu i slične stope rasta kod riba mesožderki koje se uzgajaju.<ref>NOAA/USDA: [http://www.nmfs.noaa.gov/aquaculture/docs/feeds/the_future_of_aquafeeds_final.pdf The Future of Aquafeeds] (2011)</ref> Još jedan utjecaj koji akvakulturna proizvodnja može imati na divlje ribe je rizik od bijega riba iz obalnih ograđenih prostora, gdje se mogu križati sa svojim divljim kolegama, razrjeđujući [[divlji tip|divlje genetičke zalihe]].<ref>{{cite web|url=http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515132005/http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/|archive-date=15. 5. 2016|title=Oceans|work=davidsuzuki.org}}</ref> Pobjegle ribe mogu postati [[invazivne vrste|invazivne]], nadmašujući domaće vrste.<ref>"[http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM Aquaculture's growth continuing: improved management techniques can reduce environmental effects of the practice. (UPDATE).]" Resource: Engineering & Technology for a Sustainable World 16.5 (2009): 20–22. Gale Expanded Academic ASAP. Web. 1 October 2009.</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1590/S1679-62252011000400024 | title = Growing, losing or introducing? Cage aquaculture as a vector for the introduction of non-native fish in Furnas Reservoir, Minas Gerais, Brazil | journal = Neotropical Ichthyology | volume = 9 | issue = 4 | page = 915 | year = 2011 | last1 = Azevedo-Santos | first1 = V. M. D. | last2 = Rigolin-Sá | first2 = O. | last3 = Pelicice | first3 = F. M. | doi-access = free }}</ref><ref name="Natureza">{{cite journal|doi=10.1016/j.ncon.2015.06.002|title=How to avoid fish introductions in Brazil: education and information as alternatives|journal=Natureza & Conservação|volume=13|issue=2|pages=123–132|year=2015|last1=Azevedo-Santos|first1=Valter M.|last2=Pelicice|first2=Fernando Mayer|last3=Lima-Junior|first3=Dilermando Pereira|last4=Magalhães|first4=André Lincoln Barroso|last5=Orsi|first5=Mario Luis|last6=Vitule|first6=Jean Ricardo Simões|last7=Agostinho|first7=Angelo Antonio|doi-access=free}}</ref> ===Dobrobit životinja=== {{hlavni|Bol kod riba|Bol kod beskičmenjaka}} Kao i kod uzgoja kopnenih životinja, društveni stavovi utiču na potrebu za humanim praksama i propisima kod uzgojenih morskih životinja. Prema smjernicama koje preporučuje [[Vijeće za dobrobit farmskih životinja]], dobra dobrobit životinja znači i fizičku spremnost i osjećaj blagostanja u fizičkom i mentalnom stanju životinje. To se može definirati pomoću [[Pet sloboda]]: * Sloboda od gladi i žeđi * Sloboda od nel0agode * Sloboda od bola, bolesti ili povreda * Sloboda izražavanja normalnog ponašanja * Sloboda od straha i nevolje Kontroverzno pitanje u akvakulturi je da li su ribe i uzgojeni morski [[beskičmenjaci]] zapravo [[Osjećaj|osjetljivi]] ili imaju percepciju i svijest da iskuse patnju. Iako za to nisu pronađeni dokazi kod morskih beskičmenjaka,<ref name="Hastein">{{cite journal|last1=Håstein|first1=T.|last2=Scarfe|first2=A. D.|last3=Lund|first3=V. L.|year=2005|title=Science-based assessment of welfare: Aquatic animals|journal=Revue Scientifique et Technique (International Office of Epizootics)|volume=24|issue=2|pages=529–47|doi=10.20506/rst.24.2.1590|pmid=16358506|doi-access=free}}</ref> Nedavne studije zaključuju da ribe imaju potrebne receptore (nociceptore) za osjećaj štetnih podražaja te da su stoga sklone iskusiti stanja boli, [[strah]]a i [[stres]]a.<ref name="Hastein" /><ref>{{cite journal|last1=Chandroo|first1=K.P|last2=Duncan|first2=I.J.H|last3=Moccia|first3=R.D|year=2004|title=Can fish suffer?: Perspectives on sentience, pain, fear and stress|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=86|issue=3–4|pages=225–250|doi=10.1016/j.applanim.2004.02.004}}</ref> Posljedično, dobrobit u akvakulturi usmjerena je na [[kičmenjak]]e, a posebno na ribe perajare.<ref name="Conte">{{cite journal|last1=Conte|first1=F.S.|year=2004|title=Stress and the welfare of cultured fish|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=86|issue=3–4|pages=205–223|doi=10.1016/j.applanim.2004.02.003}}</ref> ====Uobičajena briga o dobrobiti==== Na dobrobit u akvakulturi može utjecati niz problema kao što su gustoća naseljenosti, interakcije u ponašanju, [[bolest]] i [[parazitizam]]. Glavni problem u određivanju uzroka narušene dobrobiti je taj što su ovi problemi često međusobno povezani i utiču jedno na drugo u različitim vremenima.<ref name="Huntingford">{{Cite journal|last1=Huntingford|first1=F. A.|last2=Adams|first2=C.|last3=Braithwaite|first3=V. A.|last4=Kadri|first4=S.|last5=Pottinger|first5=T. G.|last6=Sandoe|first6=P.|last7=Turnbull|first7=J. F.|year=2006|title=Current issues in fish welfare|url=http://cognition.icapb.ed.ac.uk/resources/pdf/jfbwelfare06.pdf|journal=Journal of Fish Biology|volume=68|issue=2|pages=332–372|doi=10.1111/j.0022-1112.2006.001046.x|bibcode=2006JFBio..68..332H |s2cid=84511123 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426045124/http://cognition.icapb.ed.ac.uk/resources/pdf/jfbwelfare06.pdf|archive-date=26. 4. 2012|access-date=12. 12. 2011}}<!-- also here: http://www.senasa.gov.ar/Archivos/File/File3393-huntingford2006.pdf --></ref> Optimalna gustoća naseljenosti često se definira [[nosivi kapacitet|nosivim kapacitetom]] poribljenog okruženja i količinom individualnog prostora potrebnog ribi, što je vrlo specifično za vrstu. Iako interakcije ponašanja poput [[združivanja u jatima i grupiranja|združivanja u jatima]] mogu značiti da su visoke gustoće naseljenosti korisne za neke vrste,<ref name="Hastein" /><ref name=Ashley>{{cite journal|last1=Ashley|first1=Paul J.|year=2007|title=Fish welfare: Current issues in aquaculture|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=104|issue=3–4|pages=199–235|doi=10.1016/j.applanim.2006.09.001}}</ref> kod mnogih uzgajanih vrsta visoka gustoća naseljenosti može biti zabrinjavajuća. Gužva može ograničiti normalno ponašanje pri plivanju, kao i povećati agresivno i kompetitivno ponašanje poput [[kanibalizam|kanibalizma]],<ref>{{cite journal|vauthors=Baras E, Jobling M|year=2002|title=Dynamics of intracohort cannibalism in cultured fish|journal=Aquaculture Research|volume=33|issue=7|pages=461–479|doi=10.1046/j.1365-2109.2002.00732.x|doi-access=free}}</ref> feed competition,<ref>{{cite journal|author1=Greaves K.|author2=Tuene S.|year=2001|title=The form and context of aggressive behaviour in farmed Atlantic halibut (Hippoglossus hippoglossus L.) |journal=Aquaculture|volume=193|issue=1–2|pages=139–147|doi=10.1016/S0044-8486(00)00476-2|bibcode=2001Aquac.193..139G }}</ref> [[teritorijalnost]]i i hijerarhije dominacije/podređenosti.<ref name="Ellis">{{cite journal|author1=Ellis T.|author2=North B.|author3=Scott A.P.|author4=Bromage N.R.|author5=Porter M.|author6=Gadd D.|year=2002|title=The relationships between stocking density and welfare in farmed rainbow trout|journal=Journal of Fish Biology|volume=61|issue=3|pages=493–531|doi=10.1111/j.1095-8649.2002.tb00893.x|bibcode=2002JFBio..61..493E }}</ref> Ovo potencijalno povećava rizik od oštećenja tkiva usljed abrazije od kontakta ribe s ribom ili kontakta ribe s [[kafez]]om.<ref name="Hastein"/> Ribe mogu patiti od smanjenja unosa hrane i [[omjer konverzije hrane|efikasnosti konverzije hrane]].<ref name="Ellis"/> Osim toga, visoka gustoća naseljenosti može rezultirati nedovoljnim protokom vode, što stvara neadekvatnu opskrbu kisikom i uklanjanje otpadnih proizvoda.<ref name=Ashley /> [[Otopljeni kisik]] je neophodan za disanje riba, a koncentracije ispod kritičnih nivoa mogu izazvati stres, pa čak i dovesti do [[gušenje|gušenja]].<ref name="Ellis"/> [[Amonijak]], produkt izlučivanja dušika, vrlo je toksičan za ribe u akumuliranim nivoima, posebno kada su koncentracije kisika niske.<ref>{{cite journal|author1=Remen M.|author2=Imsland A.K.|author3=Steffansson S.O.|author4=Jonassen T.M.|author5=Foss A.|year=2008|title=Interactive effects of ammonia and oxygen on growth and physiological status of juvenile Atlantic cod (''Gadus morhua'')|journal=Aquaculture|volume=274|issue=2–4|pages=292–299|doi=10.1016/j.aquaculture.2007.11.032|bibcode=2008Aquac.274..292R }}</ref> Mnoge od ovih interakcija i efekata uzrokuju stres kod riba, što može biti glavni faktor u olakšavanju bolesti riba.<ref name="Conte"/> Za mnoge parazite, [[infestacija]] zavisi od stepena pokretljivosti domaćina, gustine populacije domaćina i ranjivosti odbrambenog sistema domaćina.<ref>{{cite journal|author=Paperna I|year=1991|title=Diseases caused by parasites in the aquaculture of warm water fish|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-fish-diseases_1991_1_1/page/154|journal=Annual Review of Fish Diseases|volume=1|pages=155–194|doi=10.1016/0959-8030(91)90028-I |bibcode=1991AnFD....1..155P }}</ref> Morske uši su primarni [[parazit]]ski problem za ribe u akvakulturi, a veliki broj uzrokuje široko rasprostranjenu eroziju kože i [[krvarenje]], začepljenje škrga i povećanu proizvodnju sluzi.<ref>{{cite journal|author1=Johnson S.C.|author2=Treasurer J.W.|author3=Bravo S.|author4=Nagasawa K.|author5=Kabata Z.|year=2004|title=A review of the impact of parasitic copepods on marine aquaculture|journal=Zoological Studies|volume=43|issue=2|pages=229–243}}</ref> Također postoji niz istaknutih virusnih i bakterijskih patogena koji mogu imati ozbiljne posljedice na unutrašnje organe i [[nervni sistem]].<ref>{{cite journal|author1=Johansen L.H.|author2=Jensen I.|author3=Mikkelsen H.|author4=Bjorn P.A.|author5=Jansen P.A.|author6=Bergh O.|year=2011|title=Disease interaction and pathogens exchange between wild and farmed fish populations with special reference to Norway|url=https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/11250/108947/1/Aquacult_315_3-4_2011_167-186.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/11250/108947/1/Aquacult_315_3-4_2011_167-186.pdf |archive-date=9. 10. 2022 |url-status=live|journal=Aquaculture|volume=315|issue=3–4|pages=167–186|doi=10.1016/j.aquaculture.2011.02.014|bibcode=2011Aquac.315..167J |hdl=11250/117164|hdl-access=free}}</ref> ====Poboljšanje dobrobiti==== Ključ za poboljšanje dobrobiti morskih organizama u uzgoju je smanjenje stresa na minimum, jer produženi ili ponovljeni [[stres]] može uzrokovati niz negativnih efekata. Pokušaji minimiziranja stresa mogu se odvijati tokom cijelog procesa uzgoja. Razumijevanje i obezbjeđivanje potrebnog obogaćivanja okoline može biti od vitalnog značaja za smanjenje stresa i koristi objektima akvakulture, kao što su poboljšano stanje tijela u rastu i smanjenje štete od agresije.<ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=N.A.R.|last2=Webster|first2=M.|last3=Salvanes|first3=A.G.V.|year=2021|title=Physical enrichment research for captive fish: Time to focus on the DETAILS |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jfb.14773|journal=Journal of Fish Biology|volume=99|issue=3|pages=704–725|doi=10.1111/jfb.14773|pmid=33942889|bibcode=2021JFBio..99..704J |hdl=10023/23362|s2cid=233719781|hdl-access=free}}</ref> Tokom uzgoja važno je održavati gustoću naseljenosti na odgovarajućim nivoima specifičnim za svaku vrstu, kao i odvajanje veličinskih klasa i gradiranje kako bi se smanjile agresivne interakcije u ponašanju. Održavanje čistoće mreža i kaveza može pomoći pozitivnom protoku vode kako bi se smanjio rizik od degradacije vode. Nije iznenađujuće da bolesti i parazitizam mogu imati veliki utjecaj na dobrobit riba i važno je da uzgajivači ne samo upravljaju zaraženim ribljim fondom, već i da primjenjuju mjere prevencije bolesti. Metode prevencije, poput vakcinacije, također mogu izazvati stres zbog dodatnog rukovanja i injekcija.<ref name=Ashley /> Druge metode uključuju dodavanje antibiotika u hranu, dodavanje hemikalija u vodu za kupke za tretman i biološku kontrolu, kao što je korištenje [[riba čistač|gustan čistač]] za uklanjanje ušiju iz uzgojenog lososa.<ref name=Ashley /> Mnogi koraci su uključeni u transport, uključujući hvatanje, uskraćivanje hrane kako bi se smanjila fekalna kontaminacija vode za transport, transfer do transportnog vozila putem mreža ili pumpi, plus transport i transfer do mjesta isporuke. Tokom transporta, voda mora biti visokog kvaliteta, sa regulisanom temperaturom, dovoljnom količinom kiseonika i minimalnim otpadnim proizvodima.<ref name="Conte" /><ref name=Ashley /> U nekim slučajevima, [[anestetici]] se mogu koristiti u malim dozama za smirenje ribe prije transporta.<ref name=Ashley /> Akvakultura je ponekad dio programa rehabilitacije okoliša ili kao pomoć u očuvanju [[ugrožena vrsta|ugroženih vrsta]].<ref>{{cite book|author=Food and Agriculture Organization of the United Nations|url=https://books.google.com/books?id=mZ0eOg8ld5QC&q=aquaculture%20and%20rehabilitation%20and%20ex-situ&pg=PA25|title=Aquaculture Development|via=google.be|year=1997|publisher=Food & Agriculture Org. |isbn=978-92-5-103971-7}}</ref> ===Obalni ekosistemi=== Akvakultura postaje značajna prijetnja [[Vodeni ekosistem|obalnim ekosistemima]]. Oko 20 % mangrovskih šuma uništeno je od 1980. godine, dijelom zbog [[uzgoj škampi|uzgoja škampi]].<ref name="autogenerated1">{{Cite journal | doi = 10.1016/S0921-8009(98)00044-5 | last1 = Nickerson | first1 = DJ | year = 1999 | title = Trade-offs of mangrove area development in the Philippines | url = https://archive.org/details/sim_ecological-economics_1999-02_28_2/page/278 | journal = Ecol. Econ. | volume = 28 | issue = 2| pages = 279–298 }}</ref> Proširena analiza troškova i koristi ukupne ekonomske vrijednosti akvakulture škampa izgrađene na ekosistemima mangrova otkrila je da su eksterni troškovi bili mnogo veći od eksternih koristi.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1007/s00267-003-0286-9 | pmid = 16151655 | last1 = Gunawardena | first1 = M | last2 = Rowan | first2 = JS | year = 2005 | title = Economic Valuation of a Mangrove Ecosystem Threatened by Shrimp Aquaculture in Sri Lanka | journal = Journal of Environmental Management | volume = 36 | issue = 4| pages = 535–550| bibcode = 2005EnMan..36..535G | s2cid = 27718582}}</ref> Tokom četiri decenije, 269.000 hektara indonezijskih [[mangrova]] pretvoreno je u farme za uzgoj škampa. Većina ovih farmi je napuštena u roku od jedne decenije zbog nakupljanja [[toksin]]a i gubitka [[nutrijent|hranjivih tvari]].<ref>{{cite book|first=Don |last=Hinrichsen|title=Coastal Waters of the World: Trends, Threats, and Strategies|url={{google books |plainurl=y |id=fQy8BwAAQBAJ}}|date=1. 2. 1999|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-383-3}}</ref><ref>[http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish Meat and Fish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624030256/http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish |date=24. 6. 2011}} [[American Association for the Advancement of Science]] Atlas of Population and Environment. Retrieved 4 January 2010.</ref> ====Zagađenje iz akvakulture u morskim kafezima==== [[Datoteka:Salmon aquaculture in Norway.jpg|thumb|Akvakultura lososa, [[Norveška]].]] [[Akvakultura lososa|Farme lososa]] se obično nalaze u netaknutim obalnim [[ekosistem]]ima koje zatim zagađuju. Farma sa 200.000 lososa ispušta više [[feces]]nog otpada nego grad od 60.000 stanovnika. Ovaj otpad se ispušta direktno u okolni vodeni okoliš, netretiran, često sadrži [[antibiotik]]e i [[pesticid]]e."<ref name=Alliance /> Također postoji nakupljanje teških metala na [[bentos]]u (morskom dnu) u blizini farmi lososa, posebno [[bakar|bakra]] i [[cink]]a.<ref name="FAO coho">{{cite web|author=FAO |url=http://www.fao.org/fishery/culturedspecies/Oncorhynchus_kisutch/en |title=Cultured Aquatic Species Information Programme ''Oncorhynchus kisutch'' (Walbaum, 1792)|access-date= 8. 5. 2009}}</ref> U 2016., masovni pomori ribe uticali su na uzgajivače lososa duž obale [[Čile]]a i na širu ekologiju.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2016/mar/10/chiles-salmon-farms-lose-800m-as-algal-bloom-kills-millions-of-fish|title=Chile's salmon farms lose $800m as algal bloom kills millions of fish|agency=Reuters|date=10. 3. 2016|newspaper=The Guardian|access-date=7. 5. 2016}}</ref> Povećanje proizvodnje u akvakulturi i s njom povezanih otpadnih voda smatrani su mogućim faktorima koji doprinose smrtnosti riba i [[mehkušac]]a.<ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2016-05-04/wave-of-dead-sea-creatures-hits-chile-beaches/7384576|title=Wave of dead sea creatures hits Chile's beaches|date=4. 5. 2016|website=ABC News|language=en-AU|access-date=7. 5. 2016}}</ref> Kafezni uzgoj u moru odgovoran je za obogaćivanje voda hranjivim tvarima u kojima se uzgaja. To je rezultat ribljeg otpada i nepojedene hrane. Najvažniji elementi su [[dušik]] i [[fosfor]], koji mogu podstaknuti rast algi, uključujući štetno [[cvjetanje algi]] koje može biti toksično za ribe. Vrijeme ispiranja, brzina struja, udaljenost od obale i dubina vode važni su faktori koje treba uzeti u obzir prilikom lociranja morskih kafeza, kako bi se minimizirali uticaji obogaćivanja hranjivim tvarima na obalne ekosisteme. Opseg učinaka zagađenja iz kafeznog uzgoja varira ovisno o tome gdje se [[kafez]]i nalaze, koje se vrste drže, koliko su gusto naseljeni i čime se ribe hrane. Važne varijable specifične za vrstu uključuju omjer konverzije hrane (FCR) vrste i zadržavanje dušika. ===Slatkovodni ekosistemi=== Eksperimenti na cijelom jezeru provedeni u [[Područje eksperimentalnih jezera|području eksperimentalnih jezera]] u [[Ontario|Ontariju]], [[Kanada]], pokazali su potencijal kafeznog uzgoja da izazove brojne promjene u slatkovodnim ekosistemima. Nakon pokretanja eksperimentalnog uzgoja [[Oncorhynchus mykiss|kalifornijske pastrmke]] u kafezima u malom borealnom jezeru, uočena su dramatična smanjenja koncentracija mize povezane sa smanjenjem rastvorenog kisika.<ref>{{Cite journal|last1=Paterson|first1=Michael J.|last2=Podemski|first2=Cheryl L.|last3=Findlay|first3=Wilhelmina J.|last4=Findlay|first4=David L.|last5=Salki|first5=Alex G.|date=3. 11. 2010|editor-last=Sprules|editor-first=Gary|title=The response of zooplankton in a whole-lake experiment on the effects of a cage aquaculture operation for rainbow trout (Oncorhynchus mykiss)|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-fisheries-and-aquatic-sciences_2010-11_67_11/page/1852|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|language=en|volume=67|issue=11|pages=1852–1861|doi=10.1139/F10-106|bibcode=2010CJFAS..67.1852P |issn=0706-652X}}</ref> Značajno povećanje amonijaka i ukupnog fosfora, što je pokretač eutrofikacije u slatkovodnim sistemima,<ref>{{Cite journal|last=Schindler|first=D. W.|date=24. 5. 1974|title=Eutrophication and Recovery in Experimental Lakes: Implications for Lake Management |journal=Science|volume=184|issue=4139|pages=897–899|doi=10.1126/science.184.4139.897 |pmid=17782381|bibcode=1974Sci...184..897S|s2cid=25620329|issn=0036-8075}}</ref> izmjereni su u [[hipolimnion]]u jezera. Godišnji unos fosfora iz otpada iz akvakulture premašio je prirodni unos iz atmosferskog taloženja i dotoka,<ref>{{Cite journal|last1=Bristow|first1=Corben E.|last2=Morin|first2=Antoine|last3=Hesslein|first3=Ray H.|last4=Podemski|first4=Cheryl L.|date=4. 11. 2008|title=Phosphorus budget and productivity of an experimental lake during the initial three years of cage aquaculture|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-fisheries-and-aquatic-sciences_2008-11_65_11/page/2484|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=65|issue=11|pages=2485–2495|doi=10.1139/f08-155|bibcode=2008CJFAS..65.2485B |issn=0706-652X}}</ref> a [[biomasa]] [[fitoplankton]]a se godišnje četverostruko povećala nakon početka eksperimentalne farme.<ref>{{Cite journal|last1=Findlay|first1=David L.|last2=Podemski|first2=Cheryl L.|last3=Kasian|first3=Susan E.M.|date=21. 10. 2009|editor-last=Smith|editor-first=Ralph|title=Aquaculture impacts on the algal and bacterial communities in a small boreal forest lakeThis paper is part of the series "Forty Years of Aquatic Research at the Experimental Lakes Area".|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|language=en|volume=66|issue=11|pages=1936–1948|doi=10.1139/F09-121|bibcode=2009CJFAS..66.1936F |issn=0706-652X}}</ref> ===Genetička modifikacija=== Vrsta lososa nazvana AquAdvantage losos je [[Genetički modificirani organizam|genetički modificiran]] radi bržeg rasta, iako nije odobrena za komercijalnu upotrebu zbog kontroverzi.<ref>Mcleod C, J Grice, H Campbell and T Herleth (2006) [http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pdf Super Salmon: The Industrialisation of Fish Farming and the Drive Towards GM Technologies in Salmon Production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505015144/http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pdf |date=5. 5. 2013 }} CSaFe, Discussion paper 5, [[University of Otago]].</ref> Izmijenjeni losos sadrži [[hormon rasta]] iz lososa Chinook koji mu omogućava da dostigne punu veličinu za 16–28 mjeseci, umjesto uobičajenih 36 mjeseci za atlantskog lososa, a uz to konzumira 25 % manje hrane.<ref>Robynne Boyd, [http://blogs.scientificamerican.com/plugged-in/would-you-eat-aquadvantage-salmon-if-approved/ Would you eat AquAdvantage salmon if approved?] ''Scientific American'' online, 26 April 2013.</ref> Američka Uprava za hranu i lijekove (FDA) pregledala je lososa AquAdvantage u nacrtu procjene uticaja na okoliš i utvrdila da on "neće imati značajan utjecaj (FONSI) na okoliš [[SAD]]-a".<ref>FDA: [https://web.archive.org/web/20121231004929/http://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm280853.htm AquAdvantage Salmon]</ref><ref>{{Cite book|last1=Black|first1=K. D.|title=Encyclopedia of Ocean Sciences|publisher=Academic Press|year=2001|isbn=978-0-12-227430-5|editor=Steele, John H.|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578 1578–84]|chapter=Mariculture, Environmental, Economic and Social Impacts of|doi=10.1006/rwos.2001.0487|editor2=Thorpe, Steve A.|editor3=Turekian, Karl K.|chapter-url=https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578}}</ref> ===Bolesti riba, paraziti i vakcine=== Velika poteškoća za akvakulturu je tendencija ka monokulturi i povezani rizik od široko rasprostranjenih [[Bolesti riba i paraziti|bolesti]]. Akvakultura je također povezana s rizicima za okoliš; naprimjer, [[uzgoj škampi]] uzrokovao je uništavanje važnih [[šuma mangrova]] širom [[jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]].<ref>{{Cite book| editor = Steele, John H.| editor2 = Thorpe, Steve A.| editor3 = Turekian, Karl K.| publisher = Academic Press| doi = 10.1006/rwos.2001.0487| chapter = Mariculture, Environmental, Economic and Social Impacts of| title = Encyclopedia of Ocean Sciences| pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578 1578–84]| year = 2001| last1 = Black| first1 = K. D.| isbn = 978-0-12-227430-5| chapter-url = https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse/page/1578}}</ref> Devedesetih godina prošlog stoljeća, bolesti su uništile uzgojene [[Farrerova kapica|Farrerove kapice]] i [[kineska bijela kozica|bijele kozice]] u Kini te su zahtijevale njihovu zamjenu drugim vrstama.<ref>"[http://china.nlambassade.org/binaries/content/assets/postenweb/c/china/zaken-doen-in-china/import/kansen_en_sectoren/agrofood/rapporten_over_agro_food/an-overview-of-chinas-aquaculture An Overview of China's Aquaculture]", page 6. Netherlands Business Support Office (Dalian), 2010.</ref> ====Potrebe sektora akvakulture za vakcinama==== Akvakultura ima prosječnu godišnju stopu rasta od 9,2%; međutim, uspjeh i kontinuirano širenje sektora uzgoja [[ribe]] uveliko ovisi o kontroli ribljih [[patogen]]a, uključujući širok spektar virusa, [[bakterija]], [[gljiva]] i [[parazit]]a. U 2014. godini procijenjeno je da ovi paraziti koštaju globalnu industriju uzgoja lososa do 400 miliona eura. To predstavlja 6–10% vrijednosti proizvodnje pogođenih zemalja, ali može ići i do 20% (Fisheries and Oceans Canada, 2014). Budući da se patogeni brzo šire unutar populacije uzgojene ribe, njihova kontrola je od vitalnog značaja za sektor. Historijski gledano, upotreba antibiotika bila je protiv bakterijskih epizootija, ali proizvodnja životinjskih proteina mora biti održiva, što znači da se preventivne mjere koje su prihvatljive sa biološkog i ekološkog stanovišta trebaju koristiti kako bi se problemi s bolestima u akvakulturi održali na prihvatljivom nivou. Dakle, ovo je doprinijelo efikasnosti vakcina što je rezultiralo trenutnim i trajnim smanjenjem upotrebe antibiotika u 90-im godinama. U početku su postojale vakcine za imerziju riba koje su bile efikasne protiv vibrioze, ali su se pokazale neefikasnim protiv furunkuloze, otuda i pojava injekcijskih vakcina: prvo na bazi vode, a zatim na bazi ulja, mnogo efikasnijih (Sommerset, 2005). ====Razvoj novih vakcina==== Upravo je važan mortalitet u kavezima među uzgajanim ribama, debate o vakcinama za DNK injekciju, iako su efikasne, njihova sigurnost i nuspojave, ali i društvena očekivanja za čistije ribe i sigurnost, doveli su do istraživanja novih vektora vakcina. Evropska unija finansira nekoliko inicijativa za razvoj brzog i isplativog pristupa korištenju bakterija u hrani za proizvodnju vakcina, posebno zahvaljujući mliječnim bakterijama čija je [[rekombinantna DNK|DNK modificirana]] (Boudinot, 2006). U stvari, vakcinacija uzgajanih riba injekcijom je dugotrajna i skupa, tako da se vakcine mogu davati oralno ili uranjanjem dodavanjem u hranu ili direktno u vodu. To omogućava vakcinaciju mnogih jedinki istovremeno, uz ograničavanje povezanog rukovanja i stresa. Zaista, mnogi testovi su neophodni jer antigeni vakcina moraju biti prilagođeni svakoj vrsti ili ne smiju pokazivati određeni nivo varijabilnosti ili neće imati nikakvog efekta. Naprimjer, testovi su provedeni sa dvije vrste: ''Lepeophtheirus salmonis'' (od koje su prikupljeni antigeni) i ''Caligus rogercresseyi'' (koja je vakcinisana antigenima), iako je homologija između dvije vrste važna, nivo varijabilnosti učinio je zaštitu neefikasnom (Fisheries and Oceans Canada, 2014).). ====Nedavni razvoj vakcina u akvakulturi==== Dostupne su 24 vakcine, a jedna za jastoge. Prva vakcina je korištena u SAD-u protiv crvene enterične lajšmanije 1976. godine. Međutim, danas postoji 19 kompanija i neki mali dionici koji proizvode vakcine za akvakulturu. Novi pristupi su put naprijed za sprječavanje gubitka 10% akvakulture zbog bolesti. [[GMO|Genetički modificirane]] [[vakcine]] se ne koriste u EU zbog društvenih zabrinutosti i propisa. U međuvremenu, DNK vakcine su sada odobrene u EU. Postoje izazovi u razvoju vakcina za ribe, imunološki odgovor zbog nedostatka snažnih adjuvanata. Naučnici razmatraju primjenu mikrodoza u budućnosti. Ali postoje i mogućnosti u vakcinologiji akvakulture zbog niske cijene tehnologije, promjena propisa i novih sistema ekspresije i isporuke antigena.<ref name=adams2019/> U Norveškoj se koristi podjedinična vakcina (VP2 peptid) protiv infektivne pankreasne nekroze. U Kanadi je licencirana DNK vakcina protiv infektivne hematopoetske nekroze lansirana za industrijsku upotrebu. Ribe imaju velike površine sluznice, tako da je preferirani put primjene uranjanje, intraperitonealno i oralno, respektivno. [[Nanočestice]] su u razvoju za potrebe isporuke. Uobičajena antitijela koja se proizvode su IgM i IgT. Obično ribama nije potreban buster jer se kao odgovor na buster proizvodi više memorijskih ćelija, a ne povećan nivo antitijela. Tako su [[iRNK]] vakcine alternativa [[DNK]]-[[vakcina]]ma jer su sigurnije, stabilnije, lakše se proizvode u velikim razmjerima i imaju potencijal za masovnu imunizaciju. Nedavno se koriste u prevenciji i terapiji raka. Studije o [[bjesnilo|bjesnilu]] pokazale su da efikasnost zavisi od doze i načina primjene. Ove vakcine su još uvijek u ranoj fazi.<ref name=adams2019>{{cite journal |last1=Adams |first1=Alexandra |title=Progress, challenges and opportunities in fish vaccine development |journal=Fish & Shellfish Immunology |date=juli 2019 |volume=90 |pages=210–214 |doi=10.1016/j.fsi.2019.04.066|pmid=31039441|bibcode=2019FSI....90..210A |hdl=1893/29828 |s2cid=141624380 |hdl-access=free }}</ref> ====Ekonomski dobici==== U 2014. godini, količina ribe proizvedene u akvakulturi premašila je količinu ribe ulovljene u divljini u ponudi za ljudsku hranu. To znači da postoji ogromna potražnja za vakcinama u prevenciji bolesti. Prijavljeni godišnji gubitak ribe procjenjuje se na >10 milijardi američkih dolara. To je zbog otprilike 10% svih riba koje uginu od zaraznih bolesti.<ref name=adams2019/> Visoki godišnji gubici povećavaju potražnju za vakcinama. Iako postoji oko 24 tradicionalno korištene vakcine, i dalje postoji potražnja za više vakcina. Proboj [[DNK]]-vakcina smanjio je troškove vakcina.<ref name=adams2019/> Alternativa vakcinama bili bi antibiotici i [[hemoterapija]], koji su skuplji i imaju veće nedostatke. DNK-vakcine su postale najisplativija metoda prevencije zaraznih bolesti. Ovo je dobar znak da će DNK-vakcine postati novi standard i u vakcinama protiv riba i u vakcinama općenito.<ref>{{cite journal |last1=Thorarinsson |first1=R |last2=Wolf |first2=JC |last3=Inami |first3=M |last4=Phillips |first4=L |last5=Jones |first5=G |last6=Macdonald |first6=AM |last7=Rodriguez |first7=JF |last8=Sindre |first8=H |last9=Skjerve |first9=E |last10=Rimstad |first10=E |last11=Evensen |first11=Ø |title=Effect of a novel DNA vaccine against pancreas disease caused by salmonid alphavirus subtype 3 in Atlantic salmon (Salmo salar). |journal=Fish & Shellfish Immunology |date=januar 2021 |volume=108 |pages=116–126 |doi=10.1016/j.fsi.2020.12.002 |pmid=33285168|s2cid=227949940 |doi-access=free |bibcode=2021FSI...108..116T |hdl=11250/2830510 |hdl-access=free }}</ref> ===Salinizacija/zakiseljavanje tla=== Sediment iz napuštenih akvakulturnih farmi može ostati hiperslan, kiseo i erodiran. Ovaj materijal može ostati neupotrebljiv za akvakulturu duži period nakon toga. Različiti hemijski tretmani, poput dodavanja kreča, mogu pogoršati problem mijenjanjem fizičko-hemijskih karakteristika sedimenta.<ref>{{Cite journal|last1=Martinez-Porchas|first1=Marcel|last2=Martinez-Cordova|first2=Luis R.|date=29. 4. 2012|title=World Aquaculture: Environmental Impacts and Troubleshooting Alternatives|journal=The Scientific World Journal|volume=2012|doi=10.1100/2012/389623|issn=2356-6140|pmc=3353277|pmid=22649291 |doi-access=free }}</ref> ===Zagađenje plastikom=== Akvakultura proizvodi niz morskog otpada, ovisno o proizvodu i lokaciji. Najčešće dokumentirana vrsta plastike je ekspandirani [[polistiren]] (EPS), koji se intenzivno koristi u plovcima i ogrlicama za morske kaveze (MEPC 2020). Ostali uobičajeni otpadni predmeti uključuju mreže za [[kafez]]e i plastične kante za ulov. Pregledom akvakulture kao izvora morskog otpada u [[Sjeverno more|Sjevernom]], [[Baltik|Baltičkom]] i [[mediteran|Sredozemnom moru]] identificirano je 64 različita predmeta, od kojih je 19 jedinstveno za akvakulturu. Procjene količine otpada iz akvakulture koji ulazi u okeane uveliko variraju, ovisno o korištenim metodologijama. Naprimjer, u Evropskom ekonomskom prostoru procjene gubitaka variraju od niskih 3.000 tona do 41.000 tona godišnje.<ref>{{Cite web |last=Environment |first=U. N. |date=21. 10. 2021 |title=Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics |url=http://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics |access-date=23. 3. 2022 |website=UNEP – UN Environment Programme |language=en}}</ref> ==Ekološke koristi== {{glavni|Zona osjetljiva na nitrate}} Dok neki oblici akvakulture mogu biti pogubni za [[ekosistem]]e, poput uzgoja škampa u mangrovama, drugi oblici mogu biti korisni. Uzgoj školjkaša dodaje značajan kapacitet filtriranja okoliša, što može značajno poboljšati kvalitet vode. Jedna ostriga može filtrirati 15 galona vode dnevno, uklanjajući mikroskopske ćelije [[alge]]. Uklanjanjem ovih ćelija, školjke uklanjaju dušik i druge hranjive tvari iz sistema i ili ga zadržavaju ili ispuštaju kao otpad koji tone na dno. Izlovom ovih školjkaša, [[dušik]] koji su zadržali potpuno se uklanja iz sistem.<ref>{{cite journal|doi=10.2134/jeq2010.0203|pmid=21488516|title=Nutrient Bioassimilation Capacity of Aquacultured Oysters: Quantification of an Ecosystem Service|journal=Journal of Environmental Quality|volume=40|issue=1|pages=271–7|year=2011|last1=Higgins|first1=Colleen B.|last2=Stephenson|first2=Kurt|last3=Brown|first3=Bonnie L.|bibcode=2011JEnvQ..40..271H }}</ref> Uzgoj i jbiranje kelpa i drugih makroalgi direktno uklanjaju hranjive tvari poput dušika i [[fosfor]]a. Prepakiranje ovih hranjivih tvari može ublažiti eutrofne ili hranjive uvjete, poznate po niskoj zasićenosti kisikom, što može uništiti raznolikost i brojnost vrsta. Uklanjanje algi iz vode također povećava prodiranje [[svjetlost]]i, omogućavajući biljkama poput morske trave da se ponovo uspostave i dodatno povećaju nivo kisika.<ref>{{cite journal |last1=Newell |first1=Roger |title=Top-down control of phytoplankton by oysters in Chesapeake Bay, USA |journal=Marine Ecology Progress Series |date=2007 |pages=293–298|doi=10.3354/meps341293 |doi-access=free}}</ref> Akvakultura u nekom području može osigurati ključne ekološke funkcije za stanovnike. Ležišta ili kafezi za školjke mogu pružiti strukturu [[staništa]]. Ova struktura može poslužiti kao sklonište za beskičmenjake, male ribe ili rakove kako bi se potencijalno povećala njihova brojnost i održala [[bioraznolikost]]. Povećano sklonište povećava zalihe riba [[plijen]]a i malih rakova povećavajući mogućnosti regrutacije, što zauzvrat osigurava više plijena za više trofičke nivoe. Jedna studija je procijenila da 10 kvadratnih metara grebena kamenica može povećati biomasu ekosistema za 2,57&nbsp;kg<ref>{{cite journal|doi=10.3354/meps264249|title=Estimated enhancement of fish production resulting from restoring oyster reef habitat: quantitative valuation|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=264|pages=249–264|year=2003|last1=Peterson|first1=CH|last2=Grabowski|first2=JH|last3=Powers|first3=SP|bibcode=2003MEPS..264..249P|doi-access=free}}</ref> [[Biljojedi]] školjkaši će također biti plijen. Ovo prebacuje energiju direktno od [[primarni proizvođač|primarnih proizvođača]] do viših [[trofički nivo|trofičkih nivoa]], potencijalno preskačući više energetski skupih trofičkih skokova koji bi povećali biomasu u ekosistemu. [[Uzgoj morskih algi]] je [[uklanjanje ugljil-dioksida|ugljil-negativna]] kultura, s visokim potencijalom za [[ublažavanje klimatskih promjena]].<ref>{{Cite journal|last1=Duarte|first1=Carlos M.|last2=Wu|first2=Jiaping|last3=Xiao|first3=Xi|last4=Bruhn|first4=Annette|last5=Krause-Jensen|first5=Dorte|date=2017|title=Can Seaweed Farming Play a Role in Climate Change Mitigation and Adaptation?|journal=Frontiers in Marine Science|language=en|volume=4|page=100 |doi=10.3389/fmars.2017.00100|issn=2296-7745|doi-access=free|bibcode=2017FrMaS...4..100D |hdl=10754/623247|hdl-access=free}}</ref> IPCC [[Specijalni izvještaj o okeanu i kriosferi u klimatskim promjenama]] preporučuje "daljnju istraživačku pažnju" kao taktiku ublažavanja.<ref>{{Cite book|last1=Bindoff|first1=N. L.|title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate|last2=Cheung|first2=W. W. L.|last3=Kairo|first3=J. G.|last4=Arístegui|first4=J.|last5=Guinder|first5=V. A.|last6=Hallberg|first6=R.|last7=Hilmi|first7=N. J. M.|last8=Jiao|first8=N.|last9=Karim|first9=Md S.|year=2019|pages=447–587|chapter=Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities|ref={{harvid|IPCC SROCC Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200202 -->|display-authors=4|chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/09_SROCC_Ch05_FINAL.pdf|first10=L.|last16=Williamson|first16=P.|last15=Tagliabue|first15=A.|last14=Suga|last12=Purca Cuicapusa|last13=Rinkevich|first13=B.|first12=S. R.|last11=O'Donoghue|first11=S.|last10=Levin|first14=T.}}</ref> Regenerativna okeanska [[poljoprivreda]] je polikulturni sistem uzgoja koji uzgaja mješavinu morskih algi i školjki, a istovremeno veže ugljik, smanjuje dušik u vodi i povećava kisik, pomažući u regeneraciji i obnavljanju lokalnih staništa, poput grebenskih ekosistema.<ref>{{Cite web|last=Carr|first=Gabriela|date=15. 3. 2021|title=Regenerative Ocean Farming: How Can Polycultures Help Our Coasts?|url=https://smea.uw.edu/currents/regenerative-ocean-farming-how-can-polycultures-help-our-coasts/|url-status=live|access-date=29. 10. 2021|website=School of Marine and Environmental Affairs|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316015237/https://smea.uw.edu/currents/regenerative-ocean-farming-how-can-polycultures-help-our-coasts/ |archive-date=16. 3. 2021}}</ref> ==Izgledi== Globalni [[divlji ribolov]] je u opadanju, a vrijedna staništa poput [[estuarija]] su u kritičnom stanju.<ref>[[Tietenberg, Tom]] (2006) ''Environmental and Natural Resource Economics: A Contemporary Approach''. Page 28. Pearson/Addison Wesley. {{ISBN|978-0-321-30504-6}}</ref> Uzgoj [[ribe]] koja se hrani ribom, poput [[losos]]a, ne rješava problem jer ribe moraju jesti proizvode od drugih riba, kao što su [[riblje brašno]] i [[riblje ulje]]. Studije su pokazale da akvakultura lososa ima velike negativne utjecaje na divljeg lososa, kao i na ribu koja se koristi za ishranu lososa.<ref name="Salmon Run">Knapp G, Roheim CA and Anderson JL (2007) [http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 ''The Great Salmon Run: Competition Between Wild And Farmed Salmon''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805065108/http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http://www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 |date=5. 8. 2013 }} World Wildlife Fund. {{ISBN|978-0-89164-175-9}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/13/AR2007121301190.html | newspaper=The Washington Post | title=Salmon Farming May Doom Wild Populations, Study Says | first1=Juliet | last1=Eilperin | first2=Marc | last2=Kaufman | date=14. 12. 2007}}</ref> Ribe koje se nalaze više na [[lanac ishrane|lancu ishrane]] su manje efikasni izvori energije hrane.<ref name="Slobodkin1960">{{Cite journal |last=Slobodkin |first=L.B. |title=Ecological Energy Relationships at the Population Level |journal=The American Naturalist |volume=94 |issue=879 |pages=261–267 |year=1960 |doi=10.1086/282124 |bibcode=1960ANat...94..213S |quote=The overall transfer efficiency of energy between trophic levels is a function of three separate processes... the overall between-level transfer efficiency ranges from 2 to 24%. }}</ref> Osim ribe i škampa, neki akvakulturni poduhvati, poput morskih algi i školjkaša koji se hrane filtriranjem, poput [[ostriga]], [[školjke|školjki]], dagnji i kapica, relativno su bezopasni, pa čak i ekološki prihvatljivi.<ref name="uscnews.usc.edu"/> Filterima se hrane i filtriranjem zagađivači, kao i hranjive tvari iz vode, poboljšavajući kvalitet vode.<ref>{{cite journal |title=Some aspects of water filtering activity of filter-feeders |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17195907 |access-date=26. 9. 2009 |author=OSTROUMOV S. A. |journal=Hydrobiologia |year=2005 |volume=542 | issue=1 |page=400 |doi=10.1007/s10750-004-1875-1 | bibcode=2005HyBio.542..275O |citeseerx=10.1.1.457.7375 |s2cid = 25050083}}</ref> [[Morske alge]] izvlače hranjive tvari poput neorganskog [[dušik]]a i [[fosfor]]a direktno iz vode,<ref name="Chopin et al. 2001"/> a [[mehkušci]] koji se hrane filtriranjem mogu izvlačiti hranjive tvari dok se hrane [[čestica]]ma, poput [[fitoplankton]]a i [[detritus]]a.<ref name="Rice 2008">{{cite web |url=http://mdsg.md.cgclientx.com/sites/default/files/files/105-Environmental%20Effects.pdf |author=Rice, M.A. |title=Environmental impacts of shellfish aquaculture |year=2008 |access-date=8. 10. 2009 |author-link=Michael A. Rice |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005103506/http://mdsg.md.cgclientx.com/sites/default/files/files/105-Environmental%20Effects.pdf |archive-date=5. 10. 2015 }}</ref> Neke profitabilne akvakulturne zadruge promoviraju održive prakse.<ref>{{cite web |url=http://ictsd.net/i/environment/11849/ |title=Aquaculture: Issues and Opportunities for Sustainable Production and Trade |publisher=ITCSD |date=juli 2006 |access-date=1. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120073308/http://ictsd.net/i/environment/11849/ |archive-date=20. 11. 2008 }}</ref> Nove metode smanjuju rizik od biološkog i hemijskog zagađenja minimiziranjem stresa kod riba, održavanjem gnijezda ribljih mreža i primjenom integriranog upravljanja štetočinama. Vakcine se sve više koriste kako bi se smanjila upotreba [[antibiotik]]a za kontrolu bolesti.<ref>{{Cite web|last=Pew Oceans Commission|date=6. 1. 2005|title=Marine Aquaculture in the United States|url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20050106122419/http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf|archive-date=6. 1. 2005}}</ref> Sistemi akvakulture s recirkulacijom na kopnu, objekti koji koriste tehnike [[polikultura|polikulture]] i pravilno locirani objekti (naprimjer, područja na moru s jakim strujama) primjeri su načina upravljanja negativnim utjecajima na okoliš.<ref name="SustainableMarineAquaculture">''The Sustainable Marine Aquaculture'', AENSI Web, 2012. https://www.aensiweb.com/old/aeb/2012/18-23.pdf</ref> [[Recirkulacijski akvakulturni sistemi]] (RAS) recikliraju vodu cirkulirajući kroz filtere kako bi se uklonio riblji otpad i hrana, a zatim je recirkuliraju natrag u rezervoare. Ovo štedi vodu, a prikupljeni otpad može se koristiti u [[kompost]] uili, u nekim slučajevima, čak se može tretirati i koristiti na kopnu. Iako je RAS razvijen imajući na umu slatkovodne ribe, naučnici povezani sa [[Služba za poljoprivredna istraživanja|Službom za poljoprivredna istraživanja]] pronašli su način za uzgoj slanovodnih riba pomoću RAS-a u vodama niskog salinitet]]a.<ref name="Growing Premium Seafood-Inland!">{{cite web |url= https://agresearchmag.ars.usda.gov/2009/feb/seafood |title=Growing Premium Seafood-Inland! |publisher=USDA Agricultural Research Service |date=februar 2009}}</ref> Iako se slanovodne ribe uzgajaju u kavezima na otvorenom moru ili love mrežama u vodi koja obično ima [[salinitet]] od 35 [[dijelovi na hiljadu|dijelova na hiljadu]] (ppt), uspješno je proizvedwna zdrava pompano, slanovodna riba, u [[akvarij]]ima sa salinitetom od samo 5 ppt. Predviđa se da će komercijalizacija RAS-a niske slanosti imati pozitivne ekološke i ekonomske efekte. Neželjeni nutrijenti iz riblje hrane ne bi se dodavali u okean, a rizik od prenošenja bolesti između divljih i riba uzgojenih na farmama bi se znatno smanjio. Cijena skupih slanovodnih riba, poput pompano i kobije korištenih u eksperimentima, bila bi smanjena. Međutim, prije nego što se išta od ovoga može učiniti, istraživači moraju proučiti svaki aspekt [[životni ciklus|životnog ciklusa]] ribe, uključujući količinu [[amonijak]]a i [[nitrat]]a koju će riba tolerirati u vodi, čime hraniti ribu tokom svake faze njenog životnog ciklusa, [[stopa naseljenosti|stopu naseljenosti]] koja će proizvesti najzdraviju ribu itd. Oko 16 zemalja sada koristi geotermalnu energiju za akvakulturu, uključujući Kinu, Izrael i Sjedinjene Američke Države.<ref name="earth-policy">{{Cite book |editor-last=Brown |editor-first=Lester Russell |editor-link=Lester Brown|url={{google books |plainurl=y |id=-oK7QgAACAAJ}}|title=Plan B 2.0: Rescuing a Planet Under Stress and a Civilization in Trouble |date=2006 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-32831-8 |language=en|chapter-url=http://www.earth-policy.org/Books/PB2/pb2ch10.pdf |chapter=Stabilizing Climate|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926235731/http://www.earth-policy.org/Books/PB2/pb2ch10.pdf |archive-date=26. 9. 2007 |page= 199}}</ref> Na primjer, u Kaliforniji, 15 ribogojilišta proizvode tilapiju, brancina i soma koristeći toplu vodu iz podzemlja. Ova toplija voda omogućava ribama da rastu tokom cijele godine i brže sazrijevaju. Zajedno, ove kalifornijske farme proizvode 4,5 miliona kilograma ribe godišnje.<ref name="earth-policy" /> ===Globalni ciljevi=== [[UN]]-ov [[Cilj održivog razvoja 14]] ("život ispod vode"), Cilj 14.7 uključuje akvakulturu: "Do 2030. godine povećati ekonomske koristi za [[Male ostrvske države u razvoju|malih ostrvskih država u razvoju]] i [[najmanje razvijene zemlje]] od održivog korištenja morskih resursa, uključujući i održivo upravljanje ribarstvom, akvakulturom i [[Održivi turizam|turizam]]".<ref>United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])</ref><ref>Ritchie, Roser, Mispy, Ortiz-Ospina. "[https://sdg-tracker.org/oceans SDG 14 – Measuring progress towards the Sustainable Development Goals]." ''SDG-Tracker.org, website'' (2018).</ref> Aquaculture's contribution to GDP is not included in SDG Target 14.7, but methods for quantifying this have been explored by FAO.<ref name="Cai2019" /> == Nacionalni zakoni, propisi i upravljanje == Zakoni koji regulišu praksu akvakulture uveliko se razlikuju od zemlje do zemlje <ref>{{Cite web |title=Fisheries & Aquaculture Fact Sheets |url=http://www.fao.org/fishery/nalo/search/en |access-date=25. 7. 2021 |website=National Aquaculture Legislation Overview |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations; Fisheries Division |location=Rome}}</ref> i često nisu strogo regulirani niti se lahko mogu pratiti. U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], akvakultura na kopnu i priobalju regulirana je na [[Nacionalni zakon o akvakulturi iz 1980.|saveznom]] i državnom nivou;<ref>{{Cite web |title=U.S. Aquaculture Legislation Timeline |url=http://www.oceaneconomics.org/LMR/Aquaculture/fedPolicy.aspx |date=1. 8. 2007 |website=National Ocean Economics Program |publisher=Middlebury Institute of International Studies |location=Monterey, CA |access-date=8. 6. 2015 |archive-date=2. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602071942/http://www.oceaneconomics.org/LMR/Aquaculture/fedPolicy.aspx }}</ref> nijedan nacionalni zakon ne reguliše [[akvakultura na moru|akvakulturu na moru]] u američkim vodama [[ekskluzivna ekonomska zona|ekskluzivnih ekonomskih zona]]. U junu 2011., Ministarstvo trgovine i [[Nacionalna uprava za okeane i atmosferu]] objavili su nacionalne politike akvakulture.<ref>{{Cite web|title=Commerce and NOAA release national aquaculture policies to increase domestic seafood production, create sustainable jobs, and restore marine habitats|url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2011/20110609_aquaculture.html|access-date=8. 6. 2015|website=www.noaanews.noaa.gov}}</ref> kako bi se riješio ovaj problem i "zadovoljila rastuća potražnja za zdravom morskom hranom, stvorila radna mjesta u obalnim zajednicama i obnovili vitalni ekosistemi." Veliki objekti akvakulture (tj. oni koji proizvode 20000&nbsp;kg godišnje) koji ispuštaju industrijske otpadne vode moraju dobiti dozvole u skladu sa [[Zakon o čistoj vodi|Zakonom o čistoj vodi]].<ref name=NPDES>{{cite web |title=Aquaculture NPDES Permitting |url=https://www.epa.gov/npdes/aquaculture-npdes-permitting |date=21. 3. 2023 |website=National Pollutant Discharge Elimination System (NPDES) |publisher=U.S. Environmental Protection Agency (EPA) |location=Washington, D.C.}}</ref> Postrojenja koja proizvode najmanje 100000&nbsp;lb kg ribe, [[mehkušac]]a ili rakova godišnje, podliježu specifičnim nacionalnim standardima ispuštanja.<ref>{{cite web |title=Concentrated Aquatic Animal Production Effluent Guidelines |url=https://www.epa.gov/eg/concentrated-aquatic-animal-production-effluent-guidelines |date=22. 6. 2023 |publisher=EPA}}</ref> Ostali dozvoljeni objekti podliježu ograničenjima efluenta koja se razvijaju od slučaja do slučaja.<ref name=NPDES/> ==Historija== [[Datoteka:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|left| Radnici love soma na farmama Delta Pride u Mississippiju: Fotografija mreže u obliku velike čaše koja kaplje, promjera otprilike 6 m i iste visine, do pola pune ribe, obješene o krak dizalice, s četiri radnika na i oko veće, prstenaste strukture u vodi]] [[Gunditjmara]], lokalni [[Aboridžinski australijski narod]] u jugozapadnoj [[Viktorija (Australija)|Victoriji]], [[Australija]], možda je uzgajao [[kratkorejasta jegulja|kratkorejaste jegulje]] već oko 4.580. [[prije nove ere]].<ref name="bbnhl">{{cite web|title= National Heritage Places – Budj Bim National Heritage Landscape|url= http://www.environment.gov.au/heritage/places/national/budj-bim |access-date=30. 1. 2020|website=Australian Government. Dept of Agriculture, Water and the Environment}} See also attached documents: National Heritage List ''Location and Boundary Map'', and ''Government Gazette'', 20 July 2004.</ref> Dokazi ukazuju na to da su razvili oko 100&nbsp;km² [[vulkan]]skih poplavnih ravnica u blizini jezera Condah u kompleks kanala i brana, te da su koristili pletene ribarske zamke za hvatanje jegulja i njihovo očuvanje za jelo tokom cijele godine.<ref>[http://www.abc.net.au/science/news/stories/s806276.htm Aborigines may have farmed eels, built huts] ABC Science News, 13 March 2003.</ref><ref>[http://www.lakecondah.com/budjbim.html Lake Condah Sustainability Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223212908/http://lakecondah.com/budjbim.html |date=23. 2. 2010 }}. Retrieved 18 February 2010.</ref> The local [[Budj Bim heritage areas|Budj Bim Cultural Landscape]], a [[World Heritage Site]], is one of the oldest known aquaculture sites in the world.<ref>{{cite news|last1= Neal|first1= Matt |title= Ancient Indigenous aquaculture site Budj Bim added to UNESCO World Heritage list|newspaper= ABC News|date= 6. 7. 2019|url= https://www.abc.net.au/news/2019-07-06/indigenous-site-joins-pyramids-stonehenge-world-heritage-list/11271804|access-date= 14. 7. 2019 | quote = Not only does Budj Bim bust the myth that all Indigenous people were nomadic and not agriculturally inclined, it is also considered one of the oldest aquaculture sites in the world.}}</ref><ref name="bbwhl">{{cite web|date= 6. 7. 2019|title=World heritage Places – Budj Bim Cultural Landscape|url= http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/budj-bim|access-date= 11. 3. 2020|website=Australian Government. Dept of the Environment and Energy}}</ref> [[Usmeno predanje]] u [[Kina|Kini]] govori o kulturi običnog šarana, ''[[Cyprinus carpio]]'', još od 2000–2100. godine prije nove ere (oko 4.000 godina [[prije sadašnjosti|PS]]), ali najraniji značajni dokazi nalaze se u literaturi, u najranijoj monografiji o kulturi riba pod nazivom „Klasik kulture riba“, autora [[Fan Li]]ja, napisanoj oko 475. godine prije nove ere ({{oko|2475}} prije nove ere).<ref>{{cite web|title=History of Aquaculture|url= http://www.fao.org/docrep/field/009/ag158e/AG158E02.htm |access-date=23. 8. 2009|publisher=Food and Agriculture Organization, United Nations}}</ref> Još jedan drevni kineski vodič o akvakulturi, koji je napisao Yang Yu Jing oko 460. godine prije nove ere, pokazuje da je uzgoj [[šaran]]a postajao sve sofisticiraniji. Lokalitet Jiahu u Kini ima posredne arheološke dokaze kao moguće najstarije lokacije za akvakulturu, koje datiraju iz 6200. godine prije nove ere (oko 8.200 godina prije nove ere), ali ovo je spekulacija.<ref name="jiahu">{{cite news|last1= Smith|first1= Kiona N. |date= 17. 9. 2019|title= Aquaculture may be the future of seafood, but its past is ancient|work=Ars Technic|url= https://arstechnica.com/science/2019/09/fish-farming-may-be-much-older-than-we-thought/|access-date= 17. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917164315/https://arstechnica.com/science/2019/09/fish-farming-may-be-much-older-than-we-thought/|archive-date= 17. 9. 2019}}</ref> Kada su se vode povukle nakon [[poplava]] rijeka, neke ribe, uglavnom šarani, ostale su zarobljene u jezerima. Rani akvakulturisti su hranili svoje leglo koristeći izmet nimfi i svilene bube, a zatim su ih jeli.<ref name="sr">{{cite journal|last1=Sisma-Ventura|first1= Guy |last2= Tütken|first2= Thomas|last3= Zohar|first3= Irit|last4= Pack|first4= Andreas|last5= Sivan|first5= Dorit|last6= Lernau|first6= Omri|last7= Gilboa|first7= Ayelet|last8= Bar-Oz|first8= Guy|date= 2018|title= Tooth oxygen isotopes reveal Late Bronze Age origin of Mediterranean fish aquaculture and trade|journal=Scientific Reports|volume= 8|issue= 1 |page=14086|bibcode=2018NatSR...814086G|doi=10.1038/s41598-018-32468-1|pmc=6148281|pmid=30237483}}</ref> [[Drevni Egipat|Drevni Egipćani]] su možda uzgajali ribu (posebno oradu) iz jezera Bardawil oko 1.500. godine prije nove ere (oko 3.500 godina prije nove ere) i trgovali njome s Kanaancima.<ref name=sr/> Uzgoj ''[[Gim (hrana)|gima]]'' je najstarija akvakultura u [[oreja|Koreji]].<ref name="Gang">{{Cite web|last=강|first=제원 |title= gim|script-title= ko:김|url= http://encykorea.aks.ac.kr/Contents/Index?contents_id=E0008581|website=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|publisher= Academy of Korean Studies|language=ko}}</ref> Rane metode uzgoja koristile su [[bambus]]ove ili [[hrast]]ove štapove;<ref name="Gang"/> novije metode koje koriste mreže zamijenile su ih u 19. stoljeću.<ref name="Gang" /><ref name="EB">{{Cite web|title=gim|script-title=ko:김|url= http://premium.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b03g1434a|archive-url= https://web.archive.org/web/20210224072904/http://premium.britannica.co.kr/bol/topic.asp?article_id=b03g1434a|archive-date= 24. 2. 2021|access-date=5. 6. 2017|website=[[Encyclopædia Britannica]]|language= ko}}</ref> [[Gim (hrana)|Plutajući splavovi]] se koriste za masovnu proizvodnju od 1920-ih.<ref name="Banda" /> [[Japanci]] su uzgajali [[morske alge]] tako što su im obezbjeđivali bambusove motke, a kasnije i mreže i školjke [[kamenica]] koje su služile kao površine za sidrenje [[spora]].<ref>{{Cite web|last=Anitei|first=Stefan|title=... Make Unusual Aquaculture|url= https://news.softpedia.com/news/Make-Unusual-Aquaculture-45797.shtml|access-date= 17. 2. 2021|website= softpedia|date= 30. 1. 2007|language=english|archive-date=29. 9. 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210929121940/https://news.softpedia.com/news/Make-Unusual-Aquaculture-45797.shtml}}</ref> [[Drevni Rim|Rimljani]] su uzgajali ribu u ribnjacima i kamenice u obalnim lagunama prije 100. godine [[naše ere|n.e.]].<ref>{{cite journal|author1= McCann, Anna Marguerite|year= 1979|title= The Harbor and Fishery Remains at Cosa, Italy, by Anna Marguerite McCann|url= https://archive.org/details/sim_journal-of-field-archaeology_winter-1979_6_4/page/390|journal=Journal of Field Archaeology|volume=6|issue=4|pages=391–411|doi= 10.1179/009346979791489014 |jstor=529424}}</ref> [[Slika:00 Ixelles - Abbaye - La Cambre 1.JPG|thumb|right|280px|[[Ribnjak]] opatije La Cambre u [[gradu Briselu|Briselu]], Belgija]] U [[Srednji vijek|srednjovjekovnoj Evropi]], ranokršćanski [[manastiri]] usvojili su rimske akvakulturne prakse. Akvakultura se proširila jer su ljudi daleko od obala i velikih rijeka inače ovisili o ribi koja je zahtijevala soljenje kako bi se sačuvala.<ref>{{cite book|last= Kurlansky|first= Mark|url= https://archive.org/details/isbn_9780965033503|title= Salt: A World History|year= 2002|url-access= registration}}</ref> Riba je bila važan izvor hrane u srednjovjekovnoj Evropi, kada je u prosjeku 150 dana godišnje bilo dani [[post]]a i apstinencije, a [[meso]] je bilo zabranjeno.<ref name=wilmart>{{cite journal |last= Wilmart|first= Mickaël|date= 2001|title= Les étangs de Marcoussis. Un exemple d'exploitation piscicole dans la région parisienne à la fin du XVe siècle|url= https://shs.hal.science/halshs-00425001/document|journal= Bulletin de la Société historique et archéologique de Corbeil, de l'Essonne et du Hurepoix|issue= 71|pages= 7–18|access-date=8. 5. 2024}}</ref> Poboljšanja u transportu tokom 19. stoljeća učinila su svježu ribu lako dostupnom i jeftinom, čak i u unutrašnjosti, što je akvakulturu učinilo manje popularnom. Ribnjaci iz 15. stoljeća u Třebonskom bazenu u današnjoj [[Češka|Republici Češkoj]] održavaju se kao okvirni [[UNESCO lokalitet svjetske baštine]].<ref>{{cite web|title=Fishpond Network in the Trebon Basin|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1509/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20151003161228/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1509/|archive-date=3. 10. 2015 |access-date=1 Oct 2015|publisher=[[UNESCO]]}}</ref> [[Aquaculture in Samoa|Samoans]] practised "a traditional form of [[giant clam]] ranching".<ref> {{cite book |author = IBP Inc. |year = 2015 |title = Samoa Fishing and Aquaculture Industry Handbook - Strategic Information and Regulations |url = https://books.google.com/books?id=wV-zCwAAQBAJ |publication-place = Washington DC |publisher = International Business Publications, USA |page = 37 |isbn = 978-1-5145-1948-6 |access-date = 21. 4. 2024 |quote = [...] in Samoa [...] a traditional form of giant clam ranching was practiced on village reefs or on lagoon [sic] where a community place giant clams in a fenced off area for special occasion or reserves for seafood supply in bad weather. }} </ref> [[Havaji|Havajci]] su izgradili [[havajska akvakultura|okeanske ribnjake]]. Izvanredan primjer je ribnjak [[Menehune|"Menehune" ribnjak]] koji datira od prije najmanje 1.000 godina, u Alekoku. Legenda bilježi njegovu izgradnju od strane mitskog naroda patuljaka Menehune.<ref>{{cite journal|last1= Costa-Pierce|first1= B.A.|year= 1987|title= Aquaculture in ancient Hawaii|url=http://hawaiiseed.org/wp-content/uploads/2012/11/aquaculture-ancient-hawaii-article.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hawaiiseed.org/wp-content/uploads/2012/11/aquaculture-ancient-hawaii-article.pdf |archive-date=9. 10. 2022 |url-status= live|journal= BioScience|volume=37|issue=5|pages=320–331|doi=10.2307/1310688|jstor=1310688|bibcode= 1987BiSci..37..320C}}</ref> U prvoj polovini 18. stoljeća, njemački [[Stephan Ludwig Jacobi]] je eksperimentisao sa [[vanjska oplodnja|vanjskom oplodnjom]] [[potočna pastrmka|potočne pastrmke]] i [[losos]]a. Napisao je članak " Von der künstlichen Erzeugung der Forellen und Lachse" (''O vještačkoj proizvodnji pastrmke i lososa'') u kojem je sažeo svoja otkrića i stekao reputaciju osnivača vještačkog uzgoja ribe.<ref>{{Cite web|title=Ein Lipper macht sich Gedanken ...|url=https://lippisches-landesmuseum.de/sonderausstellungen/archiv/2011/ein-lipper-macht-sich-gedanken/|access-date=18. 9. 2019|website=Lippisches Landesmuseum Detmold|language=de|quote=Stephan Ludwig Jacobi, vor 300 Jahren in Kalletal-Hohenhausen geboren, veröffentlichte 1768 den Aufsatz "Von der künstlichen Erzeugung der Forellen und Lachse" in den "Lippischen Intelligenzblättern" – und gilt damit zu Recht als Begründer der künstlichen Fischaufzucht.|archive-date=9. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209215057/https://lippisches-landesmuseum.de/sonderausstellungen/archiv/2011/ein-lipper-macht-sich-gedanken/}}</ref> By the latter decades of the 18th century, oyster-farming had begun in estuaries along the Atlantic Coast of North America.<ref>{{cite web|date= 22. 5. 2015|title= A Brief History of Oystering in Narragansett Bay|url=http://web.uri.edu/quadangles/a-brief-history-of-oystering-in-narragansett-bay/|access-date=1. 10. 2015|publisher=URI Alumni Magazine, University of Rhode Island}}</ref> Riječ "akvakultura" pojavila se u novinskom članku iz 1855. godine u vezi sa iskorištavanjem [[led]]a.<ref>{{Cite news |title= The cultivation of ice (1855) - on Newspapers.com|newspaper=The Baltimore Sun|url= https://www.newspapers.com/clip/3797987/the_cultivation_of_ice_1855/|access-date=10. 12. 2015}}</ref> Također se pojavljivao u opisima kopnenih poljoprivrednih praksi [[navodnjavanje|podnavodnjavanja]] krajem 19. stoljeća <ref>{{Cite news|title= Agricultural. New agricultural practises by A. N. Cole. Subirrigation, methods and results (1888) - on Newspapers.com|newspaper=Oakland Tribune|url= https://www.newspapers.com/clip/3798119/agricultural_new_agricultural/|access-date= 10. 12. 2015}}</ref> prije nego što se prvenstveno povezalo s uzgojem vodenih biljnih i životinjskih vrsta;<ref> {{oed | aquaculture}} </ref> and that of "aquiculture" from 1867.<ref> {{oed | aquiculture}} </ref>) U 1859., Stephen Ainsworth iz [[West Bloomfield, New York]], započeo je eksperimente s [[potočna pastrmka|potočnom pastrmkom]]. Do 1864., Seth Green je uspostavio komercijalni uzgoj riba u Caledonia Springsu, blizu Rochestera, [[New York]]. Do 1866. godine, uz učešće W. W. Fletchera iz [[Concord, Massachusetts]], vještački uzgoji riba su djelovali i u Kanadi i u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref>Milner, James W. (1874). "The Progress of Fish-culture in the United States". United States Commission of Fish and Fisheries Report of the Commissioner for 1872 and 1873. 535 – 544 <http://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html></ref> Kada je 1889. godine otvoreno ribogojilište [[Dildo Island]] na [[Newfoundland]]u, bilo je najveće i najnaprednije na svijetu. Riječ "akvakultura" korištena je u opisima eksperimenata uzgoja [[bakalar]]a i [[jastog]]a u 1890.<ref>{{Cite news|title= Food from the sea. Remarkable results of the experiments in cod and lobster,(aquaculture, 1890) - on Newspapers.com|newspaper=Pittsburgh Dispatch|url= https://www.newspapers.com/clip/3798097/food_from_the_sea_remarkable_results/|access-date=10. 12. 2015}}</ref> Do 1920-ih, Američka kompanija za uzgoj ribe iz [[Caroline, Rhode Island]], osnovana 1870-ih, bila je jedan od vodećih proizvođača pastrmke. Tokom 1940-ih usavršili su metodu manipulisanja dnevnim i noćnim ciklusom riba, kako bi se one mogle vještački mrijestiti tokom cijele godine.<ref>[[Michael A. Rice|Rice, M.A.]] 2010. "A brief history of the American Fish Culture Company 1877–1997". [[Rhode Island Historical Society|Rhode Island History]] 68(1):20–35. [http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=michael_rice web version] {{Webarchive|url= https://web.archive.org/web/20131203013521/http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=michael_rice|date=3. 12. 2013}}</ref> [[California|Kalifornijci]] su sakupljali divlje [[alge]] [[kelp]] i pokušavali upravljati zalihama oko 1900. godine, kasnije ih nazivajući resursom iz ratnog perioda.<ref>{{cite journal|last1= Neushul|first1= Peter|year= 1989|title= Seaweed for War: California's World War I Kelp Industry|url= https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1989-07_30_3/page/560|journal=Technology and Culture|volume= 30|issue= 3|pages= 561–583|doi= 10.2307/3105951|jstor= 3105951|s2cid= 111835074 }}</ref> {{clear}} ==Također pogledajte== {{Portal|Voda|Biologija}} * [[Agroekologija]] * [[Farma aligatora]] * [[Certifikacija za stručnjake u akvakulturi]] * [[Nauka o ribarstvu]] * [[Ribarstvo]] * [[Industrijska poljoprivreda (životinje)#Akvakultura|Industrijska akvakultura]] * [[Popis komercijalno važnih vrsta riba]] * [[Uzgoj crva|Crvi koji se koriste kao hrana za ribe]] * [[Uzgoj ostriga]] * [[Recirkulacijski sistem akvakulture]] * [[Razdvajanje resursa]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ===Dodatni izvori=== {{refbegin|30em}} * {{cite journal | last1 = Corpron | first1 = K.E. | last2 = Armstrong | first2 = D.A. | year = 1983 | title = Removal of nitrogen by an aquatic plant, ''Elodea densa'', in recirculating ''Macrobrachium'' culture systems | journal = Aquaculture | volume = 32 | issue = 3–4| pages = 347–360 | doi=10.1016/0044-8486(83)90232-6| bibcode = 1983Aquac..32..347C }} * {{cite journal|doi=10.1126/science.1138042|title=ECOLOGY: Rapid Domestication of Marine Species|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/382|journal=Science|volume=316|issue=5823|pages=382–383|year=2007|last1=Duarte|first1=C. M.|last2=Marba|first2=N.|last3=Holmer|first3=M.|pmid=17446380|s2cid=84063035}} [http://podcasts.aaas.org/science_podcast/SciencePodcast_070420.mp3 podcast] * {{cite journal | last1 = Ferreira | first1 = J. G. | last2 = Hawkins | first2 = A.J.S. | last3 = Bricker | first3 = S.B. | year = 2007 | title = Management of productivity, environmental effects and profitability of shellfish aquaculture – The Farm Aquaculture Resource Management (FARM) model |url=http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf | journal = Aquaculture | volume = 264 | issue = 1–4| pages = 160–174 | doi=10.1016/j.aquaculture.2006.12.017| bibcode = 2007Aquac.264..160F }} * GESAMP (2008) [http://www.fao.org/docrep/010/i0035e/i0035e00.htm ''Assessment and communication of environmental risks in coastal aquaculture''] FAO Reports and Studies No 76. {{ISBN|978-92-5-105947-0}} * Hepburn, J. 2002. ''Taking Aquaculture Seriously''. Organic Farming, Winter 2002 © Soil Association. * {{cite journal|doi=10.1093/envhis/11.3.527|url=https://historycooperative.org/journal/seeding-the-water-as-the-earth-the-epicenter-and-peripheries-of-a-western-aquacultural-revolution/|title='Seeding the Water as the Earth': The Epicenter and Peripheries of a Western Aquacultural Revolution|journal=Environmental History|volume=11|issue=3|pages=527–566|year=2006|last1=Kinsey|first1=D. S.|access-date=29. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144510/https://historycooperative.org/journal/seeding-the-water-as-the-earth-the-epicenter-and-peripheries-of-a-western-aquacultural-revolution/|archive-date=29. 7. 2019|url-access=subscription}} * {{cite journal | last1 = Naylor | first1 = R.L. | last2 = Williams | first2 = S.L. | last3 = Strong | first3 = D.R. | s2cid = 82810702 | year = 2001 | title = Aquaculture – A Gateway For Exotic Species | url = https://archive.org/details/sim_science_2001-11-23_294_5547/page/1654 | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 294 | issue = 5547| pages = 1655–6 | doi=10.1126/science.1064875 | pmid=11721035}} * [https://web.archive.org/web/20070513162537/http://www.scotland.gov.uk/cru/kd01/green/reia-01.asp The Scottish Association for Marine Science and Napier University. 2002. Review and synthesis of the environmental impacts of aquaculture] * Higginbotham James ''Piscinae: Artificial Fishponds in Roman Italy'' University of North Carolina Press (June 1997) * Wyban, Carol Araki (1992) ''Tide and Current: Fishponds of Hawai'I'' [[University of Hawaiʻi]] Press:: {{ISBN|978-0-8248-1396-3}} * Timmons, M.B., Ebeling, J.M., Wheaton, F.W., Summerfelt, S.T., Vinci, B.J., 2002. Recirculating Aquaculture Systems: 2nd edition. Cayuga Aqua Ventures. * {{cite journal | last1 = Piedrahita | first1 = R.H. | year = 2003 | title = Reducing the potential environmental impacts of tank aquaculture effluents through intensification and recirculation | journal = Aquaculture | volume = 226 | issue = 1–4| pages = 35–44 | doi=10.1016/s0044-8486(03)00465-4| bibcode = 2003Aquac.226...35P }} * {{cite journal | last1 = Klas | first1 = S. | last2 = Mozes | first2 = N. | last3 = Lahav | first3 = O. | year = 2006 | title = Development of a single-sludge denitrification method for nitrate removal from RAS effluents: Lab-scale results vs. model prediction | journal = Aquaculture | volume = 259 | issue = 1–4| pages = 342–353 | doi=10.1016/j.aquaculture.2006.05.049| bibcode = 2006Aquac.259..342K }} {{Refend}} === Besplatan sadržaj === {{Free-content attribution | title = The State of World Fisheries and Aquaculture 2024 | publisher = FAO | page numbers = p.10 | documentURL = https://openknowledge.fao.org/items/06690fd0-d133-424c-9673-1849e414543d | license statement URL = | license = [[CC BY 4.0]] }} | title = In brief, The State of World Fisheries and Aquaculture, 2018 | author = FAO | publisher = FAO | page numbers = | source = | documentURL = http://www.fao.org/3/ca0191en/ca0191en.pdf | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:In_brief,_The_State_of_World_Fisheries_and_Aquaculture,_2018.pdf | license = CC BY-SA 3.0 IGO}} | title = Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics | publisher = United Nations Environment Programme | documentURL = https://www.unep.org/resources/report/drowning-plastics-marine-litter-and-plastic-waste-vital-graphics | license statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Nations_Environment_Programme_Drowning_in_Plastics_%E2%80%93_Marine_Litter_and_Plastic_Waste_Vital_Graphics.pdf | license = Cc BY-SA 3.0 IGO}} ==Dodatni izvori== * Holmer, Marianne. ''Aquaculture in the Ecosystem''. Dordrecht, Netherlands: Springer, 2008. * Molyneaux, Paul. ''Swimming in Circles: Aquaculture and the End of Wild Oceans''. New York: Thunder's Mouth Press, 2006. * Stickney, Robert R. ''Aquaculture: An Introductory Text''. Oxford, UK; Cambridge, MA: CABI Publishing, 2005. * World Bank. ''Changing the Face of the Waters: The Promise and Challenge of Sustainable Aquaculture''. Washington, DC: World Bank, 2007. ==Vanjski linkovi== {{Wiktionary}} {{Commons category|Aquaculture}} * [https://www.whoi.edu/know-your-ocean/ocean-topics/ocean-resources/aquaculture/ Aquaculture topic page from Woods Hole Oceanographic Institution] * {{Cite web|title = Aquaculture Factsheet| work=Waitt Institute | date=4. 6. 2015 |url = http://waittinstitute.org/aquaculture/|access-date = 8. 6. 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150617102308/http://waittinstitute.org/aquaculture/|archive-date = 17. 6. 2015}} * [https://web.uri.edu/crc/ The Coastal Resources Center] * [https://web.archive.org/web/20120118205534/http://aquaculture.noaa.gov/ NOAA aquaculture] * [http://www.aquaculturehub.org The University of Hawaiʻi's AquacultureHub] {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Aquaculture}} {{Teme ribarske industrije|prošireno=akvakultura}} {{Ribarstvo i ribolov}} {{Poljopivreda footer}} {{Authority control}} [[Kategorija:Akvakultura| ]] [[Kategorija:Domaće životinje]] [[Kategorija:Zgrade i objekti koji se koriste za zatvaranje životinja]] [[Kategorija:Održivi prehrambeni sistem]] ht78441wlax6dlxdg3nqdxym7pzytcm 0 533574 3914478 3905397 2026-07-26T12:01:13Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914478 wikitext text/x-wiki [[Slika:Carbonate-Silicate Cycle (Carbon Cycle focus).jpg|thumb|340px|Ova slika opisuje geološke aspekte i procese karbonatno-silikatnog ciklusa, unutar dugoročnog ugljikovog ciklusa.]] '''Karbonatno-silikatni [[geohemijski ciklus]]''', također poznat kao '''neorganski ugljikov ciklus''', opisuje dugoročnu transformaciju [[silikat]]nih stijena u [[karbonatne stijene|karbonatne]] stijene [[trošenje]]m i [[sedimentacija|sedimentacijom]], te transformaciju karbonatnih stijena natrag u silikatne stijene [[metamorfizam|metamorfizmom]] i [[vulkanizam|vulkanizmom]].<ref name="Urey_1952">[[Harold Urey|Urey, H. C.]] (1952). The planets: their origin and development. Mrs. Hepsa Ely Silliman Memorial Lectures.</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last1=Berner|first1=Robert |last2=Lasaga|first2=Antonio |last3=Garrels|first3=Robert |date=1983 |title=The carbonate-silicate geochemical cycle and its effect on atmospheric carbon dioxide over the past 100 million years |journal=American Journal of Science|volume=283|issue=7|pages=641–683 |bibcode=1983AmJS..283..641B |doi=10.2475/ajs.283.7.641|doi-access=free}}</ref><ref name=Walker1981>{{Cite journal|last1=Walker|first1=James C. G.|last2=Hays|first2=P. B.|last3=Kasting|first3=J. F. |date=1981 |title=A negative feedback mechanism for the long-term stabilization of Earth's surface temperature|journal=Journal of Geophysical Research: Oceans|language=en|volume=86|issue=C10|pages=9776–9782 |bibcode=1981JGR....86.9776W |doi=10.1029/JC086iC10p09776 |issn=2156-2202}}</ref> [[Ugljik-dioksid]] se uklanja iz atmosfere tokom zatrpavanja istrošenih minerala i vraća se u [[Zemljina atmosfera|atmosferu]] putem vulkanizma. Na milionskim vremenskim skalama, karbonatno-silikatni ciklus je ključni faktor u kontroli Zemljine klime jer reguliše nivoe [[ugljik-dioksid]]a i stoga globalnu temperaturu.<ref name=Walker1981/> Brzina [[trošenje|trošenja]] je osjetljiva na faktore koji mijenjaju koliko je kopna izloženo. Ovi faktori uključuju promjene [[nivo mora|nivoa mora]], [[topografija|topografije]], [[litologija|litologije]] i [[vegetacija]].<ref name="Walker1993">{{cite book |last1=Walker |first1=James C. G. |title=Biogeochemistry of Global Change: Radiatively Active Trace Gases Selected Papers from the Tenth International Symposium on Environmental Biogeochemistry |date=1993 |publisher=Springer |location=Boston, MA |isbn=978-1-4613-6215-9 |pages=3–28 |doi=10.1007/978-1-4615-2812-8_1 |chapter=Biogeochemical Cycles of Carbon on a Hierarchy of Timescales}}</ref> Nadalje, ove geomorfološke i hemijske promjene djelovale su zajedno sa solarnim djelovanjem, bilo zbog orbitalnih promjena ili zvjezdane evolucije, kako bi odredile [[globalna površinska temperatura|globalnu površinsku temperaturu]]. Osim toga, karbonatno-silikatni ciklus smatran je mogućim rješenjem za [[paradoks slabog mladog Sunca]].<ref name=":0" /><ref name="Walker1981" /> == Pregled ciklusa == [[Datoteka:Carbon-Slicate Cycle Feedbacks.jpg|thumb|340px|Ova shema prikazuje odnos između različitih fizičkih i hemijskih procesa koji čine karbonatno-silikatni ciklus.]]{{Biogeohemijski ciklus}} Karbonatno-silikatni ciklus je primarna kontrola nivoa [[ugljik-dioksid]]a, tokom dugih vremenskih skala.<ref name="Walker1981" /> Može se posmatrati kao grana [[ciklus ugljika|ciklusa ugljika]], koji također uključuje [[Zemaljski biološki ciklus ugljika|ciklus organskog ugljika]], u kojem biološki procesi pretvaraju ugljični dioksid i vodu u organsku materiju i kisik putem [[fotosinteza|fotosinteze]].<ref name="SullivanBaross2007">{{cite book |last1=Sullivan |first1=Woodruff T. |last2=Baross |first2=John A. |title=Planets and Life |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |isbn=978-0-521-53102-3 |pages=91–116 |chapter=Planetary Atmospheres and Life}}</ref> === Fizički i hemijski procesi === [[Datoteka:MicroscopicShell_IceAge.jpg|thumb|upright=1.2| Mikroskopske ljušture [[Foraminifera]] pronađene u sedimentnim jezgrima mogu se koristiti za određivanje prošlih klimatskih uslova, uključujući temperature okeana i aspekte atmosferske hemije.]] {{Ciklus ugljika|Biogeohemija}} Neorganski ciklus počinje proizvodnjom [[ugljična kiselina|ugljične kiseline]] (H₂CO₃) iz kišnice i plinovitog ugljik-dioksida.<ref name="Bonan2013">{{cite book |last1=Bonan |first1=Gordon |title=Ecological Climatology: Concepts and Applications |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-69319-6 |pages=105–128 |edition=2nd}}</ref> Zbog ovog procesa, normalna [[kiša]] ima [[pH vrijednost]] od oko 5,6.<ref>{{cite web |url=https://www.epa.gov/acidrain/what-acid-rain |title=What is Acid Rain? |author=Environmental Protection Agency|date=9. 2. 2016 }}</ref> Ugljična kiselina je [[Jačina kiseline|slaba kiselina]], ali tokom dužih vremenskih perioda može rastvarati [[silikat]]ne, kao i [[karbonat]]ne stijene. Većina Zemljine kore (i plašta) sastoji se od silikata.<ref name="ACSClimateToolkit"/> Kao rezultat toga, ove supstance se razgrađuju na rastvorene ione. Naprimjer, [[kalcij-silikat]] (CaSiO₃), ili [[volastonit]], reaguje sa ugljik-dioksidom i vodom dajući kalcijski , Ca²⁺ i [[bikarbonat]]ni ion, HCO<sub>3}⁻ i rastvoreni silicij-dioksid. Ova reakcikska struktura je reprezentativna za opće silikatno [[trošenje]] minerala kalcij-silikata.<ref name="CatlingKasting2017">{{cite book |last1=Catling |first1=David C. |last2=Kasting |first2=James F. |title=Atmospheric Evolution on Inhabited and Lifeless Worlds |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |isbn=978-0-521-84412-3 |pages=299–326}}</ref> Hemijski put je sljedeći: : <chem> 2CO2 + H2O + CaSiO3 -> Ca^2+ + 2HCO3- + SiO2 </chem> Riječni oticaj odnosi ove proizvode u okeanu, gdje morski kalcificirajući organizmi koriste Ca²⁺ i HCO₃⁻ za izgradnju svojih ljuštura i skeleta, proces koji se naziva '''karbonatna precipitacija'': : <chem> Ca^2+ + 2HCO3- -> CaCO3 + CO2 + H2O </chem> Za [[trošenje]] silikatnih stijena potrebne su dvije molekule CO₂; morska kalcifikacija oslobađa jednu molekuluj nazad u atmosferu. Kalcij-karbonat (CaCO₃) sadržan u školjkama i skeletima tone nakon što morski organizam ugine i taloži se na dnu okeana. Završna faza procesa uključuje pomicanje morskog dna. U [[Subdukcija|zonama subdukcije]], karbonatni sedimenti se zakopavaju i vraćaju u [[Plašt (geologija)|plašt]]. Dio karbonata može biti nošen duboko u plašt gdje mu visoki pritisak i temperatura omogućavaju da se metamorfno kombinuje sa SiO₂ i formira CaSiO₃ i CO₂, koji se oslobađa iz unutrašnjosti u atmosferu putem vulkanizma, [[hidrotermalni otbor|termalnih otvora]] u okeanu ili [[Izvor (hidrologija)|bikarbonatni izvori]], koji su prirodni izvori koji sadrže ugljik-dioksid ili [[bikarbonat]]: :<chem> CaCO3 + SiO2 -> CaSiO3 + CO2 </chem> Ovaj posljednji korak vraća drugi molekul CO₂ u atmosferu i zatvara neorganski [[Budžet emisija|ugljični budžet]]. 99,6% ukupnog ugljika na Zemlji (što je ekvivalentno otprilike 10⁸ milijardi tona ugljika) sekvestrira u dugoročnom rezervoaru stijena. I u suštini sav ugljik je proveo vrijeme u obliku [[karbonat]]a. Nasuprot tome, samo 0,002% ugljika postoji u biosferi.<ref name=ACSClimateToolkit/> === Povratne informacije === Promjene na površini Planete, poput odsustva [[vulkan]]a ili višeg nivoa mora, koje bi smanjile količinu kopnene površine izložene vremenskim uticajima, mogu promijeniti brzinu kojom se odvijaju različiti procesi u ovom ciklusu.<ref name="ACSClimateToolkit">{{cite web |title=Geology and Climate: ACS Climate Science Toolkit |url=https://www.acs.org/content/acs/en/climatescience/oceansicerocks/geologyandclimate.html |website=American Chemical Society |access-date=13. 6. 2019 |archive-date=28. 9. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928193848/https://www.acs.org/content/acs/en/climatescience/oceansicerocks/geologyandclimate.html |url-status=dead }}</ref> Tokom desetina do stotina miliona godina, nivoi ugljik-dioksida u atmosferi mogu varirati zbog prirodnih poremećaja u ciklusu.<ref name="Berner1991">{{cite journal |last1=Berner |first1=Robert A. |title=A model for atmospheric CO₂ over Phanerozoic time |journal=American Journal of Science |date=1. 4. 1991 |volume=291 |issue=4 |pages=339–376 |doi=10.2475/ajs.291.4.339|bibcode=1991AmJS..291..339B |doi-access=free }}</ref><ref name="Berner1998">{{cite journal |last1=Berner |first1=Robert A. |title=The carbon cycle and carbon dioxide over Phanerozoic time: the role of land plants |journal= Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences|date=29. 1. 1998 |volume=353 |issue=1365 |pages=75–82 |doi=10.1098/rstb.1998.0192|pmc=1692179 }}</ref><ref name="Berner2003">{{cite journal |last1=Berner |first1=Robert A. |last2=Beerling |first2=David J. |last3=Dudley |first3=Robert |last4=Robinson |first4=Jennifer M. |last5=Wildman, Jr. |first5=Richard A. |title=Phanerozoic Atmospheric Oxygen |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=2003 |volume=31 |issue=31 |pages=105–134|doi=10.1146/annurev.earth.31.100901.141329 |bibcode=2003AREPS..31..105B }}</ref> ali još općenito, služi kao kritična [[negativna povratna sprega]] petlja između nivoa ugljil-dioksida i klimatskih promjena.<ref name=Bonan2013 /><ref name=CatlingKasting2017/> Naprimjer, ako se CO₂ nakuplja u atmosferi, [[efekat staklene bašte]] dovesti će do povećanja temperature površine, što će zauzvrat povećati stopu padavina i silikatnog trošenja, što će ukloniti ugljik iz atmosfere. Na taj način, tokom dugih vremenskih perioda, karbonatno-silikatni ciklus ima stabilizirajući učinak na Zemljinu klimu, zbog čega se naziva Zemljinim termostatom.<ref name=SullivanBaross2007/><ref name="DiVenere">{{cite web |last1=DiVenere |first1=Vic |title=The Carbon Cycle and Earth's Climate |url=http://www.columbia.edu/~vjd1/carbon.htm |publisher=Columbia University}}</ref> == Promjene kroz historiju Zemlje == {{Bočni stubac biogeohemijskog ciklusa|stijena}} Aspekti karbonatno-silikatnog ciklusa su se mijenjali kroz [[historiju Zemlje]] kao rezultat [[evolucija|biološke evolucije]] i [[Tektonika|tektonskih]] promjena.<ref>{{Cite journal |last1=Penman |first1=Donald E. |last2=Caves Rugenstein |first2=Jeremy K. |last3=Ibarra |first3=Daniel E. |last4=Winnick |first4=Matthew J. |date=oktobar 2020 |title=Silicate weathering as a feedback and forcing in Earth's climate and carbon cycle |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=209 |doi=10.1016/j.earscirev.2020.103298 |doi-access=free }}</ref> Općenito, formiranje karbonata je nadmašilo formiranje silikata, efikasno uklanjajući ugljik-dioksid iz atmosfere. Pojava karbonatne [[biomineralizacija|biomineralizacije]] blizu granice [[prekambrij]]a-[[kambrij]]a omogućila bi efikasnije uklanjanje produkata trošenja iz okeana.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Ridgewell|first1=A|last2=Zeebe|first2=R|date=2005|title=The role of the global carbonate cycle in the regulation and evolution of the Earth system |journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=234|issue=3–4|pages=299–315|doi=10.1016/j.epsl.2005.03.006|issn=0012-821X}}</ref> Biological processes in soils can significantly increase weathering rates.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Taylor |first1=Lyla L. |last2=Banwart|first2=Steve A.|last3=Valdes|first3=Paul J.|last4=Leake|first4=Jonathan R.|last5=Beerling|first5=David J.|date=2012|title=Evaluating the effects of terrestrial ecosystems, climate and carbon dioxide on weathering over geological time: a global-scale process-based approach|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=367|issue=1588|pages=565–582|doi=10.1098/rstb.2011.0251|issn=0962-8436 |pmc=3248708|pmid=22232768}}</ref> [[Biljke]] proizvode [[organske kiseline]] koje povećavaju [[trošenje]]. Ove kiseline luče korijen i [[mikoriza|mikorizne gljive]], kao i [[razgradnja|mikrobno truljenje biljaka]]. [[disanje tla|disanje korijena]] i [[oksidacija]] [[organske tvari tla]] također proizvode [[ugljik-dioksid]], koji se pretvara u [[ugljična kiselina|ugljičnu kiselinu]], što povećava [[trošenje]].<ref>{{Cite journal|last=Berner|first=Robert A.|date=1992|title=Weathering, plants, and the long-term carbon cycle |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=56|issue=8|pages=3225–3231 |doi=10.1016/0016-7037(92)90300-8|issn=0016-7037|bibcode=1992GeCoA..56.3225B|doi-access=free}}</ref> Tektonika može izazvati promjene u karbonatno-silikatnom ciklusu. Naprimjer, smatra se da je izdizanje glavnih planinskih lanaca, kao što su [[Himalaji]] i [[Andi]], započelo u [[kasnokenozojsko ledeno doba|kasnokenozojskom ledenom dobu]], zbog povećane stope silikatnog trošenja i povlačenja razine [[ugljik-dioksid]]a.<ref>{{Cite journal|last1=Raymo|first1=Maureen E.|last2=Ruddiman|first2=William F.|last3=Froelich|first3=Philip N.|date=1988|title=Influence of late Cenozoic mountain building on ocean geochemical cycles|url=https://archive.org/details/sim_geology_1988-07_16_7/page/648|journal=Geology|language=en|volume=16|issue=7|page=649|doi=10.1130/0091-7613(1988)016<0649:iolcmb>2.3.co;2|issn=0091-7613|bibcode=1988Geo....16..649R}}</ref> Vrijeme na morskom dnu povezano je i sa solarnom luminoznošću i koncentracijom ugljil- dioksida.<ref name="Brady1997">{{cite journal |last1=Brady |first1=Patrick |last2=Gíslason |first2=Sigurdur R. |title=Seafloor weathering controls on atmospheric CO₂|url=https://archive.org/details/sim_geochimica-et-cosmochimica-acta_1997-03_61_5/page/964 |journal=Geochimica et Cosmochimica Acta |date=mart 1997 |volume=61 |issue=5 |pages=965–973 |doi=10.1016/S0016-7037(96)00385-7 }}</ref> Međutim, to je predstavljalo izazov za modelare koji su pokušali povezati brzinu ispuštanja plinova i subdukcije sa srodnim brzinama promjene morskog dna. Za takva pitanja teško je dobiti odgovarajuće, nekomplicirane zamjenske podatke. Naprimjer, sedimentne jezgre, iz kojih se može zaključiti o prošlim nivoima mora, nisu idealne jer se nivoi mora mijenjaju kao rezultat više od pukog prilagođavanja morskog dna.<ref name="Berner1989">{{cite journal |last1=Berner |first1=Robert A. |last2=Lasaga |first2=Antonio C. |title=Modeling the Geochemical Carbon Cycle |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1989-03_260_3/page/74 |journal=Scientific American |volume=260 |issue=3 |date=mart 1989 |pages=74–81 |doi=10.1038/scientificamerican0389-74|bibcode=1989SciAm.260c..74B }}</ref> Nedavne studije modeliranja istraživale su ulogu trošenja morskog dna na ranu evoluciju života, pokazujući da su relativno brze stope stvaranja morskog dna doprinijele umjerenom smanjenju nivoa ugljik- dioksida.<ref name="Krissansen2018">{{cite journal |last1=Krissansen-Totton |first1=Joshua |last2=Arney |first2=Giada N.|last3=Catling |first3=David C. |title=Constraining the climate and ocean pH of the early Earth with a geological carbon cycle model |journal=PNAS |date=17. 4. 2018 |volume=115 |issue=16 |pages=4105–4110 |doi=10.1073/pnas.1721296115|pmid=29610313 |pmc=5910859 |arxiv=1804.00763 |bibcode=2018PNAS..115.4105K |doi-access=free }}</ref> Opservacije takozvanog [[duboko vrijeme|dubokog vremena]] ukazuju na to da Zemlja ima relativno neosjetljivu [[povratna sprega|povratnu spregu]] trošenja stijena, što omogućava velike temperaturne promjene. S otprilike dvostruko više ugljil-dioksida u atmosferi, paleoklimatski zapisi pokazuju da su globalne temperature dostigle i do 5 do 6&nbsp;°C više od sadašnjih temperatura.<ref name="Krissansen2017">{{cite journal |last1=Krissansen-Totton |first1=Joshua |last2=Catling |first2=David C. |title=Constraining climate sensitivity and continental versus seafloor weathering using an inverse geological carbon cycle model |journal=Nature Communications |date=22. 5. 2017 |volume=8 |doi=10.1038/ncomms15423|pmid=28530231 |pmc=5458154 |bibcode=2017NatCo...815423K }}</ref> Međutim, ostali faktori poput promjena u orbitalnom/solarnom djelovanju doprinose globalnim promjenama temperature u paleo-zapisu. Ljudske emisije CO₂ stalno rastu u vrlo kratkom vremenskom periodu.<ref name="IPCC2014">{{cite book |editor1=Core Writing Team |editor2=R.K. Pachauri |editor3=L.A. Meyer |title=IPCC, 2014: Climate Change 2014: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |date=2014 |publisher=IPCC |location=Geneva, Switzerland| url=https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/}}</ref> Višak ugljika u atmosferi koji je rastvoren u morskoj vodi može promijeniti brzinu karbonatno-silikatnog ciklusa. Rastvoreni CO₂ može reagovati s vodom, formirajući bikarbonatne, HCO₃⁻, i vodikove ione, H⁺. Ovi vodikovi ioni brzo reaguju s karbonatom, CO₃^2-, proizvodeći više bikarbonatnih i smanjujući dostupne karbonatne ione, što predstavlja prepreku procesu taloženja ugljik-karbonata.<ref name="WHOI">{{cite web |title=Ocean Acidification |url=https://www.whoi.edu/OCB-OA/page.do?pid=112136 |website=Ocean Carbon and Biogeochemistry |publisher=Woods Hole Oceanographic Institute (WHOI)}}</ref> Drugim riječima, 30% viška ugljika emitiranog u atmosferu apsorbiraju okeani. Veće koncentracije ugljik-dioksida u okeanima djeluju tako da poguraju proces taloženja karbonata u suprotnom smjeru (lijevo), proizvodeći manje CaCO₃. Ovaj proces, koji šteti organizmima koji grade ljuske, naziva se [[zakiseljavanje okeana]].<ref name="NASA_EO">{{cite web |title=Carbon Cycle |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle |website=Earth Observatory |publisher=NASA|date=16. 6. 2011 }}</ref> == Ciklus na drugim planetama == Ne treba pretpostavljati da će se karbonatno-silikatni ciklus pojaviti na svim [[Azhnčev sistem|zemaljskim planetama]]. Za početak, karbonatno-silikatni ciklus zahtijeva prisustvo vodenog ciklusa. Stoga se on prekida na unutrašnjem rubu [[Cirkumstelarna nastanjiva zona|nastanjive zone]] Sunčevog sistema. Čak i ako planeta počinje s tekućom vodom na površini, ako postane previše topla, proći će kroz [[efekat staklene bašte]], gubeći površinsku vodu. Bez potrebne kišnice, neće doći do trošenja koje bi proizvelo ugljičnu kiselinu iz plinovitog CO₂. Nadalje, na vanjskom rubu, CO₂ može se kondenzirati, što posljedično smanjuje [[efekat staklene bašte]] i smanjuje površinsku temperaturu. Kao rezultat toga, atmosfera bi se urušila u polarne kape.<ref name=SullivanBaross2007 /> [[Mars]] je takva planeta. Smješten na rubu nastanjive zone Sunčevog sistema, njegova površina je previše hladna da bi se formirala tečna voda bez efekta staklene bašte. Sa svojom tankom atmosferom, prosječna površinska temperatura Marsa je 210 K°C. U pokušaju da objasne topografske karakteristike koje podsjećaju na fluvijalne kanale, uprkos naizgled nedovoljnom dolaznom sunčevom zračenju, neki su sugerisali da je mogao postojati ciklus sličan Zemljinom karbonatno-silikatnom ciklusu – slično povlačenju iz perioda [[Zemljina snježne grudva|Zemljine snježne grudve]].<ref>{{cite journal|last1=Batalha|first1=Natasha E.|last2=Kopparapu|first2=Ravi Kumar|last3=Haqq-Misra|first3=Jacob|last4=Kasting|first4=James F. |date=2016|title=Climate cycling on early Mars caused by the carbonate-silicate cycle |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=455 |pages=7–13 |doi=10.1016/j.epsl.2016.08.044 |arxiv=1609.00602|bibcode=2016E&PSL.455....7B|s2cid=119257332}}</ref> Studije modeliranja su pokazale da plinoviti CO₂ i H₂O, koji djeluju kao staklenički plinovi, nisu mogli održavati Mars toplim tokom njegove rane historije kada je Sunce bilo slabije, jer bi se CO₂ kondenzirao u [[oblak]]e.<ref>{{cite journal |last1=Kasting |first1=J. F. |title=CO₂ condensation and the climate of early Mars |url=https://archive.org/details/icarus_1991-11_94_1/page/1 |journal=Icarus |date=1991 |volume=94 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1016/0019-1035(91)90137-I|pmid=11538088 |bibcode=1991Icar...94....1K }}</ref> Iako se oblaci CO₂ ne reflektiraju na isti način kao što se to čine vodeni oblaci na Zemlji,<ref name="Forget1997">{{cite journal |last1=Forget |first1=François |last2=Pierrehumbert |first2=Raymond T. |title=Warming Early Mars with Carbon Dioxide Clouds that Scatter Infrared Radiation |url=https://archive.org/details/sim_science_1997-11-14_278_5341/page/1272 |journal=Science |date=1997 |volume=278|issue=5341 |pages=1273–1276 |bibcode=1997Sci...278.1273F |doi=10.1126/science.278.5341.1273 |pmid=9360920 }}</ref> Nije moglo biti da je u prošlosti imala mnogo karbonatno-silikatni ciklus. Nasuprot tome, [[Venera]] se nalazi na unutrašnjem rubu nastanjive zone i ima prosječnu površinsku temperaturu od 737 K°C. Nakon što je izgubila vodu fotodisocijacijom i bijegom vodonika, Venera je prestala uklanjati ugljik-dioksid iz svoje atmosfere i umjesto toga počela da ga nakuplja, te da doživljava efekat staklene bašte. Na egzoplanetama sa plimnim uslovima, lokacija podzvjezdane tačke će diktirati oslobađanje ugljik-dioksida iz [[litosfera|litosfere]].<ref>{{Cite journal|last1=Edson|first1=Adam R.|last2=Kasting|first2=James F. |last3=Pollard |first3=David |last4=Lee |first4=Sukyoung|last5=Bannon |first5=Peter R. |date=2012 |title=The Carbonate-Silicate Cycle and CO₂/Climate Feedbacks on Tidally Locked Terrestrial Planets |journal=Astrobiology |volume=12 |issue=6 |pages=562–571 |bibcode=2012AsBio..12..562E |doi=10.1089/ast.2011.0762 |issn=1531-1074 |pmid=22775488}}</ref> == Također pogledajte== * [[Biološka pumpa]] * [[Ciklus ugljika]] * [[Dubina kompenzacije karbonata]] * [[Obrnuto trošenje]] * [[Svijet tratinčica]] * [[Gaia hipoteza]] * [[Efekat staklene bašte]] * [[Ledeno doba|Velika ledena doba]] * [[Grudva snijega]] * [[Jezero Nyos]] * [[Zakiseljavanje okeana]] * [[Paradoks slabog mladog Sunca]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://skepticalscience.com/weathering.html Understanding the long-term carbon-cycle: Weathering of rocks – a vitally important carbon-sink] by John Mason, Skeptical Science {{DEFAULTSORT:Carbonate-silicate cycle}} [[Kategorija:Geohemija]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Geofizika]] [[Kategorija:Stijene]] jy5oomq5y5vu7u0herit38h8ifejnay 0 533600 3914834 3903596 2026-07-26T17:20:00Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914834 wikitext text/x-wiki {{Vojska Osmanskog Carstva}} [[Datoteka:Vienna Battle 1683.jpg|mini|270px|''[[Opsada Beča (1683)|Oslobođenje Beča]]'' [[Frans Geffels]]]] Niz vojnih sukoba između [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i raznih evropskih država odvijao se od [[Kasni srednji vijek|kasnog srednjeg vijeka]] do početka 20. stoljeća. Najraniji sukobi počeli su tokom [[Bizantsko-osmanski ratovi|bizantsko-osmanskih ratova]], vođenih u [[Anadolija|Anadoliji]] krajem 13. stoljeća prije nego što su ušli u Evropu sredinom 14. stoljeća s [[Bugarsko-osmanski ratovi|bugarsko-osmanskim ratovima]]. Sredina 15. stoljeća donijela je [[Srpsko-osmanski ratovi|srpsko-osmanske ratove]] i [[Albansko-osmanski ratovi (1432–1479)|albansko-osmanske ratove]]. Velik dio ovog perioda karakteriziralo je [[Rumelija|osmansko širenje na Balkan]]. Osmansko Carstvo dodatno je prodrlo u srednju Evropu u 15. i 16. stoljeću, što je kulminiralo vrhuncem osmanskih teritorijalnih pretenzija u Evropi.{{sfnp|Macfie|1996}}{{sfnp|Stavrianos|1958}} [[Mletačko-osmanski ratovi]] trajali su četiri stoljeća, počevši od 1423. i trajavši do 1718. Ovaj period svjedočio je [[Opsada Negroponta (1470)|padu Negroponta]] 1470, [[Velika opsada Malte|opsadi Malte]] 1565, [[Opsada Famaguste|padu Famaguste]] ([[Kipar]]) 1571, porazu osmanske flote u [[Bitka kod Lepanta|Bici kod Lepanta]] 1571 (u to vrijeme [[Najveće pomorske bitke u historiji|najvećoj pomorskoj bici u historiji]]), [[Kandijski rat#Pad Kandije|padu Kandije]] ([[Kraljevina Kandija|Krit]]) 1669, mletačkom [[Morejski rat|ponovnom osvajanju Moreje]] ([[Peloponez]]) 1680-ih i [[Mletačko-osmanski rat (1714–1718)#Osmansko ponovno osvajanje Moreje|njenom ponovnom gubitku]] 1715. Ostrvo [[Jonska ostrva pod mletačkom vlašću|pod mletačkom vlašću]] [[Krf]] ostalo je jedino grčko ostrvo koje Osmanlije nisu osvojile.{{sfnp|Kakissis|2011|p=224}} Krajem 17. stoljeća evropske sile počele su se udruživati protiv Osmanlija i formirale [[Sveta liga (1684)|Svetu ligu]], poništivši brojne osmanske teritorijalne dobitke tokom [[Veliki turski rat|Velikog turskog rata]] 1683–1699. Ipak, osmanske vojske uspijevale su se nositi sa svojim evropskim rivalima sve do druge polovine 18. stoljeća.{{sfnp|Aksan|2007|pp=130–135}}{{efn|Osmanlije su uglavnom uspijevale održati vojni paritet sve dok ih nije iznenadio rat s Rusijom od 1768. do 1774, kako na kopnu tako i na moru.{{Sfnp|Woodhead|2008|p=983}}}} U 19. stoljeću Osmanlije su se suočile s ustancima svojih [[Srpska revolucija|srpskih]] (1804–1817), [[Grčki rat za nezavisnost|grčkih]] (1821–1832) i [[Rumunski rat za nezavisnost|rumunskih]] (1877–1878) podanika. To se dešavalo uporedo s [[Historija rusko-turskih ratova|rusko-turskim ratovima]], koji su dodatno destabilizirali carstvo. Konačno povlačenje osmanske vlasti počelo je [[Prvi balkanski rat|Prvim balkanskim ratom]] (1912–1913) i kulminiralo potpisivanjem [[Sèvreski mir|Ugovora iz Sèvresa]] nakon Prvog svjetskog rata, što je dovelo do [[Podjela Osmanskog Carstva|podjele Osmanskog Carstva]]. == Historija == === Uspon Osmanlija (1299–1453) === {{See also|Uspon Osmanskog Carstva}} ==== Bizantijsko Carstvo ==== {{main|Bizantsko-osmanski ratovi}}[[Datoteka:Zonaro GatesofConst.jpg|mini|190px|[[Pad Carigrada|Osvajanje Carigrada]] od strane sultana [[Mehmed II|Mehmeda Osvajača]] 1453.]] Nakon što je [[Pad Galipolja|zadao udarac]] oslabljenom [[Bizantijsko Carstvo|Bizantijskom Carstvu]] 1356. (ili 1358. – sporno zbog promjene u bizantijskom kalendaru), (vidi [[Sulejman-paša (Orhanov sin)|Sulejman-paša]]) što mu je omogućilo [[Galipolje]] kao bazu za operacije u Evropi, Osmansko Carstvo je sredinom 14. stoljeća započelo svoje širenje na zapad, na evropski kontinent. [[Carigrad]] je pao 1453. nakon [[Bitka kod Varne|Bitke kod Varne]] (1444) i [[Druga bitka na Kosovu|Druge bitke na Kosovu]] (1448). Preostale [[Bizantski Grci|grčke]] države pale su 1461. ([[Morejska Despotovina]] i [[Trapezuntsko Carstvo]]) (vidi: [[Osmanska Grčka]]). ==== Bugarsko Carstvo ==== {{main|Bugarsko-osmanski ratovi}} U drugoj polovini 14. stoljeća, [[Osmansko Carstvo]] je napredovalo na sjever i zapad Balkana, potpuno potčinivši [[Trakija|Trakiju]] i veći dio [[Makedonija (regija)|Makedonije]] nakon [[Marička bitka|Maričke bitke]] 1371. [[Sofija]] je pala 1382, a zatim i prijestonica [[Drugo Bugarsko Carstvo|Drugog Bugarskog Carstva]] [[Veliko Trnovo|Trnovgrad]] 1393. i sjeverozapadni ostaci države nakon [[Bitka kod Nikopolja|Bitke kod Nikopolja]] 1396. ==== Srpsko Carstvo ==== {{main|Srpsko-osmanski ratovi}} Značajan protivnik Osmanlija, mlado [[Srpsko Carstvo]], iscrpljeno je nizom kampanja, posebno u [[Bitka na Kosovu|Bici na Kosovu]] 1389, u kojoj su poginuli vođe obje vojske i koja je dobila centralno mjesto u srpskom folkloru kao epska bitka i početak kraja za srednjovjekovnu Srbiju. Veći dio [[Srbija|Srbije]] pao je pod osmansku vlast do 1459, Kraljevina Ugarska je djelimično izvršila ponovno osvajanje 1480, ali je ponovo pala do 1499. Teritorije Srpskog Carstva podijeljene su između [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], [[Mletačka Republika|Mletačke Republike]] i [[Kraljevina Ugarska (1301–1526)|Kraljevine Ugarske]], pri čemu su preostale teritorije bile u nekoj vrsti vazalnog statusa prema Ugarskoj, sve do njenog vlastitog osvajanja. ==== Križarski ratovi protiv Osmanskog Carstva ==== [[Datoteka:NikopolisSchlacht.jpg|mini|alt=Slika Bitke kod Nikopolja |1475. minijatura [[Bitka kod Nikopolja|Bitke kod Nikopolja]] [[Jean Colombe]]a pod nazivom ''[[Passages d'outremer|Les Passages d'Outremer]]'', [[Bibliothèque nationale de France#Manuscript collection|BnF]] Fr 5594]]Papinstvo je redovno nudilo povlastice za križarski rat od 1360-ih, ali to nije generiralo značajan vojni odgovor protiv muslimana na Mediteranu. Prvo oživljavanje aktivnosti bio je đenovski plan iz 1390. da se zauzme tuniska luka [[Mahdija]]. I rimski i avinjonski papa dodijelili su indulgencije, a vođa je bio stric francuskog kralja, [[Luj II, vojvoda od Burbona]]. Malo je dokaza o uzimanju križa, a pothvat je bio više viteška promenada malih snaga. Nakon devetosedmične opsade pogođene bolešću, [[Barbarski krstaški rat|tuniski križarski rat]] pristao je na povlačenje.{{sfn|Tyerman|2019|p=402}} Nakon pobjede u [[Bitka na Kosovu|Bici na Kosovu]] 1389, Osmanlije su osvojile veći dio [[Balkan]]a i sveli bizantijski uticaj na područje neposredno oko [[Carigrad]]a, koji su [[Opsada Carigrada#Osmanske opsade|kasnije opsjedali]]. Godine 1393. bugarski car [[Ivan Šišman]] izgubio je Nikopolj od Osmanlija. Godine 1394. [[papa Bonifacije IX]] proglasio je novi križarski rat protiv Turaka, iako je [[Zapadna šizma]] podijelila papinstvo.<ref name="Davies 1997 448">{{Harvnb|Davies|1997|p=448}}</ref> [[Sigismund Luksemburški]], kralj Ugarske, predvodio je ovaj križarski rat u kojem je sudjelovalo nekoliko francuskih plemića, uključujući [[Jovan Neustrašivi|Jovana Neustrašivog]], sina burgundskog vojvode, koji je postao vojni vođa križarskog rata. Sigismund je savjetovao križare da se fokusiraju na odbranu kada stignu do Dunava, ali su oni opsjeli grad [[Nikopolj]]. Osmanlije su ih porazili u [[Bitka kod Nikopolja|Bici kod Nikopolja]] 25. septembra, zarobivši 3.000 zarobljenika.<ref>{{Harvnb|Lock|2006|p=200}}</ref> Kako su Osmanlije napredovale prema zapadu, sultan [[Murat II]] uništio je posljednji [[Varninski krstaški rat|papski finansirani križarski rat]] kod [[Varna, Bugarska|Varne]] na [[Crno more|Crnom moru]] 1444, a četiri godine kasnije slomio je i posljednju ugarsku ekspediciju.<ref name="Davies 1997 448"/> [[Janko Hunjadi]] i [[Ivan Kapistran]] organizirali su 1456. križarski rat da bi ukinuli [[Opsada Beograda (1456)|opsadu Beograda]].<ref>{{Harvnb|Lock|2006|pp=202–203}}</ref> [[Enea Silvio Piccolomini|Enea Silvio]] i [[Ivan Kapistran]] propovijedali su križarski rat, prinčevi Svetog Rimskog Carstva na saborima u Regensburgu i Frankfurtu obećali su pomoć, a formiran je savez između Venecije, Firence i Milana, ali ništa nije proizašlo iz toga. Venecija je bila jedina država koja je nastavila predstavljati značajnu prijetnju Osmanlijama na Mediteranu, ali je vodila "križarski rat" uglavnom zbog svojih trgovačkih interesa, što je dovelo do dugotrajnih [[Mletačko-osmanski ratovi|Mletačko-osmanskih ratova]], koji su se s prekidima nastavili do 1718. Kraj križarskih ratova, barem u nominalnom naporu katoličke Evrope protiv muslimanskog prodora, došao je u 16. stoljeću, kada su francusko-imperijalni ratovi poprimili kontinentalne razmjere. [[Franjo I, kralj Francuske|Franjo I od Francuske]] tražio je saveznike sa svih strana, uključujući njemačke protestantske prinčeve i muslimane. Među njima, sklopio je jednu od [[Kapitulacije Osmanskog Carstva|kapitulacija Osmanskog Carstva]] sa [[Sulejman I|Sulejmanom Veličanstvenim]] dok je istovremeno sarađivao s [[Hajrudin Barbarosa|Hajrudinom Barbarosom]] i brojnim sultanovim sjevernoafričkim vazalima.<ref>{{Harvnb|Davies|1997|pp=544–545}}</ref> ==== Kraljevina Ugarska ==== {{Main|Ugarsko-osmanski ratovi}} [[Datoteka:Ottoman-Hungarian Wars.jpg|alt=Slika Bitke kod Nikopolja|mini|S lijeva na desno, odozgo prema dolje: [[Bitka kod Sibinja]], [[Bitka kod Varne]], [[Bitka na Kosovu (1448)|Bitka na Kosovu]], [[Opsada Beograda (1456)|Opsada Beograda]], [[Bitka na Kruškom polju]], [[Mohačka bitka]]]] [[Datoteka:Anti-Ottoman Campaigns of John Hunyadi.svg|alt=Osmanske kampanje Janka Hunjadija, 1440–1456|lijevo|mini|Osmanske kampanje Janka Hunjadija, 1440–1456]] Od 1360-ih Ugarska se suočavala s Osmanskim Carstvom. Kraljevina Ugarska predvodila je [[Ugarsko-osmanski ratovi|nekoliko križarskih ratova, kampanja]] i izvela nekoliko odbrambenih bitaka i opsada protiv Osmanlija. Ugarska je nosila najveći teret osmanskih ratova u Evropi tokom 15. stoljeća i uspješno zaustavila osmansko napredovanje. Godine 1442. Janko Hunjadi izvojevao je četiri pobjede protiv Osmanlija, od kojih su dvije bile odlučujuće.{{sfn|Jefferson|2012|p=278}} U martu 1442. Hunjadi je porazio Mezid-bega i osmansku pljačkašku vojsku u [[Bitka kod Sibinja|Bici kod Sibinja]] u južnom dijelu [[Kraljevina Ugarska|Kraljevine Ugarske]] u [[Transilvanija|Transilvaniji]].{{sfn|Jefferson|2012|p=278–286}} U septembru 1442. Hunjadi je porazio veliku osmansku vojsku [[Beglerbeg]]a [[Hadim Šehabedin|Šehabedina]], provincijskog namjesnika [[Rumelija|Rumelije]]. Ovo je bio prvi put da je jedna evropska vojska porazila tako velike osmanske snage, sastavljene ne samo od pljačkaša, već i od provincijske konjice predvođene vlastitim [[sandžak-beg]]ovima i praćene strašnim [[janjičari]]ma.{{sfn|Jefferson|2012|p=286–292}} Ove pobjede učinile su Hunjadija istaknutim neprijateljem Osmanlija i poznatom ličnošću širom [[Kršćanstvo|kršćanskog svijeta]] i bile su glavni motivatori za njega da zajedno s kraljem Vladislavom preduzme čuvenu ekspediciju poznatu kao "[[Duga kampanja]]" 1443, s [[Bitka kod Niša (1443)|Bitkom kod Niša]] kao prvim većim okršajem ove ekspedicije. Hunjadija je tokom kampanje pratio [[Giuliano Cesarini]].<ref>{{Citation |last=Babinger |first=Franz |title=Mehmed the Conqueror and His Time |page=25 |year=1992 |url=https://books.google.com/books?id=PPxC6rO7vvsC&q=battle+of+Zlatitsa&pg=PA25 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-01078-6 |quote=John Hunyadi accompanied by the cardinal-legate Giuliano Cesarini.}}</ref>{{sfn|Jefferson|2012|p=292}} Poraz 1456. u [[Opsada Beograda (1456)|opsadi Nándorfehérvára]] (Beograd) zaustavio je osmansko širenje u katoličku Evropu na 70 godina, iako je na jednu godinu (1480–1481) zauzeta italijanska luka [[Osmansko osvajanje Otranta|Otranto]], a 1493. osmanska vojska uspješno je upala u [[Hrvatska u personalnoj uniji s Ugarskom|Hrvatsku]] i [[Štajersko vojvodstvo|Štajersku]].{{sfnp|The End of Europe's Middle Ages – Ottoman Turks}} Tokom vladavine kralja [[Matija Korvin|Matije Korvina]], stalna profesionalna plaćenička vojska zvala se [[Crna armija]]. Matija je prepoznao važnost i ključnu ulogu ranog vatrenog oružja u pješadiji, što je uveliko doprinijelo njegovim pobjedama. Svaki četvrti vojnik u Crnoj armiji imao je [[arkebuz]]u, što je u to vrijeme bio neobičan omjer. Na velikoj bečkoj vojnoj paradi 1485. Crna armija brojala je 20.000 konjanika i 8.000 pješaka. Crna armija bila je veća od vojske kralja [[Luj XI|Luja XI od Francuske]], jedine druge stalne profesionalne evropske vojske u to doba. Ugarska vojska uništila je tri puta brojnije osmanske i vlaške trupe u [[Bitka na Kruškom polju|Bici na Kruškom polju]] u Transilvaniji 1479. Bitka je bila najznačajnija pobjeda za [[Kraljevina Ugarska (1301–1526)|Ugre]] protiv pljačkajućih [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]], i kao rezultat toga, [[Osmansko Carstvo|Osmanlije]] nisu napadale južnu [[Ugarska|Ugarsku]] i [[Transilvanija|Transilvaniju]] mnogo godina nakon toga. Crna armija je [[Opsada Otranta|ponovo zauzela Otranto]] u Italiji od Osmanskog Carstva 1481. === Rast (1453–1683) === {{See also|Klasično doba Osmanskog Carstva|Transformacija Osmanskog Carstva}} ==== Ratovi u Albaniji i Italiji ==== {{further|Osmanska Albanija|Osmanski upadi u Furlaniju}} [[Datoteka:Assault on Turkish encampment.jpg|mini|Albanski napad na turski logor 1457.]] Osmanlije su zauzele velik dio [[Albanija|Albanije]] u [[Bitka na Savri|Bici na Savri]] 1385. [[Lješka liga]] iz 1444. nakratko je obnovila jedan dio Albanije, sve dok Osmanlije nisu zauzele cijelu teritoriju Albanije nakon [[Opsada Skadra|zauzeća Skadra]] 1479. i Drača 1501. Osmanlije su se suočile s otporom [[Albanci|Albanaca]] okupljenih oko svog vođe, [[Skenderbeg|Gjergja Kastriotija Skenderbega]], sina feudalnog albanskog plemića [[Gjon Kastrioti|Gjona Kastriotija]] koji se također borio protiv Osmanlija u [[Albanski ustanak 1432–1436.|Albanskom ustanku 1432–1436.]] pod vodstvom [[Gjergj Arianiti|Gjergja Arianitija]]. Skenderbeg je uspio odbijati osmanske napade više od 25 godina, što je kulminiralo [[Opsada Skadra|opsadom Skadra]] 1478–79. Tokom ovog perioda ostvarene su mnoge albanske pobjede poput [[Bitka kod Torviolla|Bitke kod Torviolla]], [[Bitka kod Otonete|Bitke kod Otonete]], [[Opsada Kroje (1450)|opsade Kroje]], [[Bitka kod Pologa|Bitke kod Pologa]], [[Bitka kod Ohrida|Bitke kod Ohrida]], [[Bitka kod Mokre (1445)|Bitke kod Mokre]], [[Bitka kod Oranika (1456)|Bitke kod Oranika 1456.]] i mnogih drugih bitaka, što je kulminiralo [[Bitka kod Albulene|Bitkom kod Albulene]] 1457. gdje je albanska vojska pod Skenderbegom izvojevala odlučujuću pobjedu nad Osmanlijama. Godine 1465. dogodio se [[Balabanov pohod 1465.|Balabanov pohod]] protiv Skenderbega. Cilj mu je bio da slomi albanski otpor, ali nije bio uspješan i završio je albanskom pobjedom. Smrću [[Skenderbeg]]a 17. januara 1468, [[Skenderbegova pobuna|albanski otpor]] je počeo slabiti. Nakon Skenderbegove smrti, albanski otpor predvodio je [[Lekë Dukagjini]] od 1468. do 1479, ali nije imao isti uspjeh kao prije. Samo dvije godine nakon sloma albanskog otpora 1479, sultan [[Mehmed II]] pokrenuo je [[Osmansko osvajanje Otranta|italijanski pohod]], koji nije uspio zahvaljujući kršćanskom ponovnom zauzeću [[Otranto|Otranta]] i sultanovoj smrti 1481. [[Datoteka:ImperioOtomanoSimplificado-en.svg|mini|Karta [[Spisak osmanskih osvajanja, opsada i iskrcavanja|teritorijalnog širenja Osmanskog Carstva]]]] ==== Osvajanje Bosne ==== {{main|Osmansko osvajanje Bosne}} Osmansko Carstvo prvi put je stiglo do Bosne 1388. gdje su poraženi od bosanskih snaga u [[Bitka kod Bileće|Bici kod Bileće]] i potom su bili prisiljeni povući se.{{sfnp|Finkel|2004|p=20}} Nakon pada Srbije 1389. u [[Bitka na Kosovu|Bici na Kosovu]], u kojoj su Bosanci sudjelovali preko [[Vlatko Vuković|Vlatka Vukovića]], Turci su započeli razne ofanzive protiv [[Bosansko Kraljevstvo|Bosanskog Kraljevstva]]. Bosanci su se branili, ali bez mnogo uspjeha. Bosanci su pružali snažan otpor u bosanskom kraljevskom gradu [[Jajce|Jajcu]] ([[opsada Jajca]]), gdje je posljednji bosanski kralj [[Stjepan Tomašević]] pokušao odbiti Turke. Osmanska vojska osvojila je Jajce nakon nekoliko mjeseci 1463. i pogubila posljednjeg bosanskog kralja, okončavši [[Bosansko Kraljevstvo|srednjovjekovnu Bosnu]].{{sfnp|Gavran|1990|pp=39–44}}{{sfnp|Pinson|1996|p=11}}{{efn| ...u Bosni je Jajce pod ugarskom posadom izdržalo do 1527.{{sfnp|Pinson|1996|p=11}}}} [[Kosače]] su držale [[Hercegovina|Hercegovinu]] do 1482. Trebale su još četiri decenije Osmanlijama da poraze ugarski garnizon u [[Tvrđava Jajce|tvrđavi Jajce]] 1527. Bihać i najzapadnije dijelove Bosne konačno su Osmanlije osvojili 1592.{{sfnp|Gavran|1990|pp=39–44}}{{sfnp|Pinson|1996|p=11}} ==== Hrvatska ==== {{Main|Hrvatsko-osmanski ratovi}} [[Datoteka:Clissa, principal fortezza del Turcho nella Dalmatia - Camocio Giovanni Francesco - 1574.jpg|desno|mini|[[Hrvati|Hrvatski]] kapetan [[Petar Kružić]] predvodio je odbranu [[Tvrđava Klis|tvrđave Klis]] od turske invazije i opsade koja je trajala više od dvije i po decenije. Tokom ove odbrane formirana je elitna hrvatska vojna frakcija [[Uskoci|Uskoka]].]] Nakon pada [[Bosansko Kraljevstvo|Bosanskog Kraljevstva]] u osmanske ruke 1463, južni i središnji dijelovi [[Hrvatska u personalnoj uniji s Ugarskom|Kraljevine Hrvatske]] ostali su nezaštićeni, čiju su odbranu prepustili hrvatskom plemstvu koje je o svom trošku držalo manje trupe u utvrđenim pograničnim područjima. Osmanlije su u međuvremenu stigli do rijeke [[Neretva|Neretve]] i, osvojivši [[Hercegovina|Hercegovinu]] ([[Rama, Bosna i Hercegovina|Rama]]) 1482, upali su u Hrvatsku, vješto izbjegavajući utvrđene pogranične gradove. Odlučujuća osmanska pobjeda u [[Bitka na Krbavskom polju|Bici na Krbavskom polju]] potresla je cijelu Hrvatsku. Međutim, to nije obeshrabrilo Hrvate da nastave sa upornim pokušajima da se brane od napada nadmoćnijih osmanskih snaga.<ref name=zidaric>{{Cite book|last=Zidarić|first=Željko|title=... As Only True Men Can: Nikola Zrinski's Last Stand at Sziget|date=10. 9. 2019|publisher=Željko Zidarić|language=en}}</ref> Nakon gotovo dvije stotine godina hrvatskog otpora Osmanskom Carstvu, pobjeda u [[Bitka kod Siska|Bici kod Siska]] označila je kraj osmanske vladavine i [[Stogodišnji hrvatsko-osmanski rat|Stogodišnjeg hrvatsko-osmanskog rata]]. Vicekraljeva vojska, jureći ostatke koji su bježali kod [[Petrinja|Petrinje]] 1595. godine, zapečatila je odlučujuću hrvatsku pobjedu. ==== Habsburške zemlje ==== Osmanlije su upali u [[Kranjska|Kranjsku]] 1469. i pokretali gotovo godišnje upade u [[Štajerska|Štajersku]] nakon 1471.<ref>{{cite book |last1=H. Wilson |first1=Peter |title=Heart of Europe: A History of the Holy Roman Empire |date=2016 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674915923 |page=399 |url=https://books.google.com/books?id=opmtCwAAQBAJ}}</ref> Godine 1477. osmanske snage predvođene [[Turahanoğlu Ömer-beg|Ömer-begom]] i [[Skender-paša|Skender-pašom]] izvele su velik upad u Kranjsku, Štajersku, Korušku i [[Osmanski upadi u Furlaniju|Furlaniju]]. Napadači, prvenstveno laka konjica poznata kao [[akindžije]], prodrli su duboko u habsburšku i mletačku teritoriju, izazvavši široko rasprostranjeno pustošenje. [[Koruška]] je doživjela pet turskih upada na svoju teritoriju između 1473. i 1483, uz mnogo pljačke i ubijanja od strane osmanske konjice. Ovi upadi doveli su do [[Koruški seljački ustanak|Koruškog seljačkog ustanka]] 1478, jer su seljaci, prepušteni bez zaštite plemstva, pokušali da se brane i formirali su seljački savez kako bi organizirali vlastitu odbranu.<ref>{{cite book |title=Ilustrirana zgodovina Slovencev |url=https://archive.org/details/ilustriranazgodo0000unse |language=sl |trans-title=Ilustrovana historija Slovenaca |chapter=Kmečki upor na slovenskem Koroškem |trans-chapter=Seljački ustanak u slovenačkoj Koruškoj |year=2000 |first=Peter |last=Štih |editor-first=Marko |editor-last=Vidic |publisher=Mladinska knjiga |isbn=86-11-15664-1 |page=[https://archive.org/details/ilustriranazgodo0000unse/page/132 132]}}</ref> Upadi su također potakli izgradnju odbrambenih struktura poput utvrđenih crkava i dvoraca (tabor).<ref>{{cite journal |last1=M. Mastnak |first1=Martin |title=Turks, Trubar, and Tabori: Turkish "Incursions," Peasants, and Built Space in the Nineteenth-Century Slovene National Awakening |journal=Princeton Historical Review |date=5. 7. 2024 |volume=9 |issue=2 |url=https://history.princeton.edu/undergraduate/princeton-historical-review/summer-2024-issue/turks-trubar-and-tabori}}</ref> Godine 1491. osmanski upadi na habsburške teritorije Štajerske i Kranjske okončani su nakon značajnog poraza u [[Bitka kod Vrpila|Bici kod Vrpila]]. ==== Osvajanje Srbije ==== {{Main|Spisak srpsko-osmanskih sukoba}} Kao rezultat teških gubitaka koje su Osmanlije nanijele u [[Marička bitka|Maričkoj bici]] 1371, [[Srpsko Carstvo]] se raspalo na nekoliko kneževina. U [[Bitka na Kosovu|Bici na Kosovu]] 1389. srpske snage su ponovo uništene. Tokom 15. i 16. stoljeća, stalne borbe odvijale su se između raznih srpskih kraljevstava i Osmanskog Carstva. Prekretnica je bio [[pad Carigrada]] pod tursku vlast. Godine 1459, nakon opsade, pala je privremena srpska prijestonica [[Smederevo]]. [[Zeta pod Crnojevićima|Zeta]] je preplavljena do 1499. [[Beograd]] je bio posljednji veliki balkanski grad koji je izdržavao osmanske snage. Srbi, [[Mađari|Ugari]] i evropski [[Križarski ratovi|križari]] porazili su tursku vojsku u [[Opsada Beograda (1456)|opsadi Beograda]] 1456. Nakon odbijanja osmanskih napada više od 70 godina, Beograd je konačno pao 1521, zajedno s većim dijelom Kraljevine Ugarske. Pobuna srpskog vojskovođe [[Jovan Nenad|Jovana Nenada]] između 1526. i 1528. dovela je do proglašenja Drugog Srpskog Carstva u današnjoj srpskoj pokrajini [[Vojvodina|Vojvodini]], koja je bila među posljednjim srpskim teritorijama koje su se opirale Osmanlijama. [[Srpska despotovina]] pala je 1459, čime je obilježeno dvostoljetno osmansko osvajanje srpskih kneževina.<ref name=zidaric/> ==== 1463–1503: Ratovi s Venecijom ==== {{See also|Mletačko-osmanski rat (1463–1479)}} [[Datoteka:360Niklas Stör Entführung in die Sklaverei.jpg|mini|200px|Osmansko napredovanje rezultiralo je odvođenjem nekih od zarobljenih kršćana duboko u tursku teritoriju]] Ratovi s [[Mletačka Republika|Mletačkom Republikom]] počeli su 1463. Povoljan mirovni sporazum potpisan je 1479. nakon dugotrajne [[Opsada Skadra|opsade Skadra]] (1478–79). Godine 1480, sada više neometani mletačkom flotom, Osmanlije su [[Opsada Rodosa (1480)|opsjeli Rodos]] i [[Bitka kod Otranta|zauzeli Otranto]].{{sfnp|Cline|2019}} Rat s Venecijom je [[Mletačko-osmanski rat (1499–1503)|nastavljen od 1499. do 1503]]. Godine 1500. špansko-mletačka vojska pod komandom [[Gonzalo de Córdoba|Gonzala de Córdobe]] [[Opsada Kefalonije|zauzela je Kefaloniju]], privremeno zaustavivši osmansku ofanzivu na istočne mletačke teritorije. Ofanziva je nastavljena nakon osmanske pobjede kod [[Bitka kod Preveze|Preveze]] (1538), koja se vodila između osmanske flote pod komandom [[Hajrudin Barbarosa|Hajrudina Barbarose]] i flote kršćanskog saveza koji je okupio papa Pavao III. ==== 1462–1476: Kampanje u Vlaškoj i Moldaviji ==== {{See also|Noćni napad kod Trgovišta|Moldavsko-osmanski rat (1475–1476)}} Godine 1462. Mehmeda II odbio je [[Vlaška|vlaški]] knez [[Vlad III Cepeš]] u [[Noćni napad kod Trgovišta|Noćnom napadu kod Trgovišta]]. Međutim, potonjeg je zarobio ugarski kralj [[Matija Korvin]]. To je izazvalo negodovanje kod mnogih uticajnih ugarskih ličnosti i zapadnih poštovalaca Vladovog uspjeha u borbi protiv Osmanskog Carstva (i njegovog ranog prepoznavanja prijetnje koju je ono predstavljalo), uključujući visokopozicionirane članove [[Rimska kurija|Vatikana]]. Zbog toga mu je Matija dodijelio status uglednog zarobljenika. Na kraju je Cepeš oslobođen krajem 1475. i poslan s vojskom ugarskih i srpskih vojnika da preotme [[Bosanski sandžak|Bosnu]] od Osmanlija. Tamo je po prvi put porazio osmanske snage. Nakon ove pobjede, osmanske snage ušle su u Vlašku 1476. pod komandom Mehmeda II. Vlad je ubijen i, prema nekim izvorima, njegova glava poslana je u [[Carigrad]] kako bi obeshrabrila druge pobune. (Bosna je u potpunosti dodana osmanskim zemljama 1482.) Tursko napredovanje privremeno je zaustavljeno nakon što je [[Stefan Veliki]] od [[Moldavija|Moldavije]] porazio vojske osmanskog sultana [[Mehmed II|Mehmeda II]] u [[Bitka kod Vasluja|Bici kod Vasluja]] 1475, što je bio jedan od najvećih poraza Osmanskog Carstva do tog vremena. Stefan je poražen sljedeće godine kod [[Războieni, Neamț|Războienija]] ([[Bitka kod Valea Albe]]), ali Osmanlije su se morale povući nakon što nisu uspjeli zauzeti nijedan značajan dvorac (vidi [[opsada tvrđave Neamț]]) jer se kuga počela širiti u osmanskoj vojsci. Stefanova potraga za evropskom pomoći protiv Turaka naišla je na malo uspjeha, iako je "odsjekao desnicu poganima", kako je napisao u pismu. ==== 1526–1566: Osvajanje Kraljevine Ugarske ==== {{See also|Habsburško-osmanski ratovi u Ugarskoj (1526–1568)|Spisak pohoda Sulejmana Veličanstvenog}} [[Datoteka:Portyázó törökök.jpg|mini|200px|Osmanski vojnici na teritoriji današnje Ugarske]] [[Datoteka:Szigetvar 1566.jpg|mini|200px|Osmanska kampanja u Ugarskoj 1566, krimski Tatari kao prethodnica]] Od 1360-ih Ugarska se suočavala s Osmanskim Carstvom. Kraljevina Ugarska predvodila je [[Ugarsko-osmanski ratovi|nekoliko križarskih ratova, kampanja]] i izvela nekoliko odbrambenih bitaka i opsada protiv Osmanlija. Ugarska je nosila najveći teret osmanskih ratova u Evropi tokom 15. stoljeća i uspješno zaustavila osmansko napredovanje. Od 1490, nakon smrti kralja [[Matija Korvin|Matije Korvina]], kraljevska moć je opala. Godine 1521. Ugarsku je napao sultan [[Sulejman I|Sulejman Veličanstveni]], a pograničnu tvrđavu [[Beograd]] smatranu ključem i južnom kapijom Kraljevine Ugarske, nakon dvije prethodne opsade, Osmanlije su zauzele ovu utvrdu [[Opsada Beograda (1521)|Trećom opsadom Beograda]]. Sultan je pokrenuo napad na oslabljeno kraljevstvo, čija je manja vojska poražena 1526. u [[Mohаčka bitka|Mohačkoj bici]], a kralj [[Ludovik II, kralj Ugarske|Ludovik II]] je poginuo.<ref name="Palffy Ottoman Hungary 2001">{{Cite journal |last=Pálffy |first=Géza |date=2001 |title=The Impact of the Ottoman Rule on Hungary |url=https://efolyoirat.oszk.hu/00000/00010/00035/pdf/HSR_2001_1-2_109-132.pdf |journal=Hungarian Studies Review |language=hu |publisher=Hungarian Studies Association of Canada, National Széchényi Library |volume=28 |issue=1–2 |pages=109–132}}</ref> Nakon osmanske pobjede u [[Mohаčka bitka|Mohačkoj bici]] 1526, samo je jugozapadni dio [[Kraljevina Ugarska|Kraljevine Ugarske]] stvarno osvojen.{{sfnp|The Battle of Mohacs, 1526|2004}} Osmanska kampanja nastavila se između 1526. i 1556. s malim pohodima i velikim ljetnim invazijama – trupe bi se vraćale južno od [[Balkansko poluostrvo|Balkanskog poluostrva]] prije zime. Godine 1529. izveli su prvi veliki napad na [[Austrijsko nadvojvodstvo|austrijsku]] [[Habsburška Monarhija|Habsburšku Monarhiju]], pokušavajući osvojiti grad [[Beč]] ([[Opsada Beča (1529)|opsada Beča]]). Godine 1532, još jedan napad na Beč sa 60.000 vojnika u glavnoj vojsci zaustavila je mala tvrđava (800 branilaca) ''Kőszeg'' u zapadnoj Ugarskoj, vodeći samoubilačku bitku.{{sfnp|Castles and History in Northern Transdanubia|2007}} Invazione trupe su zadržane do zime, a Habsburško Carstvo je okupilo snage od 80.000 kod Beča. Osmanske trupe vratile su se kući kroz Štajersku, pustošeći zemlju. U međuvremenu, 1538, Osmansko Carstvo je napalo [[Moldavija|Moldaviju]]. Godine 1541, još jedna kampanja u Ugarskoj zauzela je [[Budim]] i [[Pešta|Peštu]] (koji danas zajedno čine glavni grad Ugarske [[Budimpešta|Budimpeštu]]) uz uglavnom beskrvni trik: nakon zaključivanja mirovnih pregovora sa sporazumom, trupe su jurišale na otvorene kapije Budima u noći. Kao odmazda za neuspjeli austrijski protivnapad 1542, osvajanje zapadne polovine središnje Ugarske završeno je u kampanji 1543. koja je zauzela i najvažniju kraljevsku bivšu prijestonicu [[Stolni Biograd]] i bivše sjedište kardinala [[Ostrogon]]. Međutim, vojska od 35–40.000 ljudi nije bila dovoljna da [[Sulejman I|Sulejman]] krene u još jedan napad na Beč. Privremeno primirje potpisano je između Habsburškog i Osmanskog Carstva 1547, koje su Habsburzi ubrzo zanemarili. U velikoj, ali umjereno uspješnoj [[Habsburško-osmanski ratovi u Ugarskoj (1526–1568)#Osmanska kampanja u Ugarskoj 1552.|osmanskoj kampanji 1552]], dvije vojske zauzele su istočni dio središnje Ugarske, pomjerajući granice Osmanskog Carstva do druge (unutrašnje) linije sjevernih ''végvár''-a (pograničnih dvoraca), koje je Ugarska prvobitno izgradila kao odbranu od očekivane druge [[Mongolska invazija Ugarske|mongolske invazije]]— stoga su se granice na ovom frontu poslije malo mijenjale. Za Ugre, kampanja 1552. bila je niz tragičnih gubitaka i nekoliko herojskih (ali [[Pirova pobjeda|pirovih]]) pobjeda, koje su ušle u folklor— ponajviše pad ''[[Dregelj|Drégelya]]'' (malog utvrđenja koje je do posljednjeg čovjeka branilo samo 146 ljudi,{{sfnp|Drégelypalánk|2021}} i [[Opsada Egera (1552)|opsada Egera]]. Potonji je bio veliki ''végvár'' s više od 2.000 ljudi, bez vanjske pomoći. Suočili su se s dvije osmanske vojske, koje iznenađujuće nisu uspjele zauzeti dvorac u roku od pet sedmica. (Tvrđava je kasnije zauzeta 1596.) Konačno, kampanja 1556. osigurala je osmanski uticaj nad Transilvanijom (koja je neko vrijeme pala pod habsburšku kontrolu), dok nije uspjela postići napredak na zapadnom frontu, budući da je bila vezana u drugoj (nakon 1555) neuspješnoj opsadi jugozapadnog ugarskog pograničnog dvorca [[Sigetvar]]a. Osmansko Carstvo vodilo je još jedan veliki rat protiv Habsburgovaca i njihovih ugarskih teritorija između 1566. i 1568. Godine 1566. [[opsada Sigetvara]], treća opsada u kojoj je tvrđava konačno zauzeta, ali je ostarjeli sultan umro, odvrativši od napredovanja prema Beču te godine. ==== 1522–1573: Rodos, Malta i Sveta liga ==== {{See also|Špansko-osmanski ratovi|Barbarska trgovina robljem}} [[Datoteka:Siege of malta 1.jpg|mini|lijevo|''Opsada Malte – Dolazak turske flote'' [[Matteo Perez d'Aleccio|Mattea Pereza d'Aleccia]]]] Osmanske snage izvršile su invaziju i zauzele ostrvo [[Rodos]] 1522, nakon dva prethodna neuspjela pokušaja (vidi [[Opsada Rodosa (1522)]]).{{sfnp|Smitha, 16th Century Timeline: 1501 to 1600|2005}} [[Vitezovi svetog Ivana|Ivanovci]] su prognani na [[Malta|Maltu]], koja je zauzvrat opsjednuta 1565. Nakon tromjesečne opsade, osmanska vojska nije uspjela ovladati svim malteškim utvrdama. Odgađanje Osmanlija do loših vremenskih uslova i dolaska sicilijanskih pojačanja, natjeralo je osmanskog komandanta Kızılahmedli Mustafa-pašu da prekine opsadu. Oko 22.000 do 48.000 osmanskih vojnika naspram 6.000 do 8.500 malteških, Osmanlije nisu uspjele osvojiti Maltu, pretrpjevši više od 25.000 gubitaka,{{sfnp|Cassola|1999}} uključujući jednog od najvećih muslimanskih gusarskih generala tog vremena, [[Turgut Reis|Turguta Reisa]], i bili su odbijeni. Da je Malta pala, Sicilija i kontinentalna Italija mogle su pasti pod prijetnju osmanske invazije. Pobjeda Malte tokom ovog događaja, koji je danas poznat kao [[Velika opsada Malte]], preokrenula je tok i dala Evropi nadu i motivaciju. Također je označila važnost [[Vitezovi svetog Ivana|Ivanovaca]] i njihovog relevantnog prisustva na Malti u pomaganju kršćanskom svijetu u njegovoj odbrani od muslimanskog osvajanja. Osmanske pomorske pobjede ovog perioda bile su u [[Bitka kod Preveze|Bici kod Preveze]] (1538) i [[Bitka kod Džerbe|Bici kod Džerbe]] (1560). [[Datoteka:Lepanto f1.jpg|mini|190px|Bitka kod Lepanta 7. oktobra 1571.]] [[Mletačko-osmanski rat (1570–1573)|Mediteranska kampanja]], koja je trajala od 1570. do 1573, rezultirala je osmanskim osvajanjem [[Kipar|Kipra]]. [[Sveta liga (1571)|Sveta liga]] Venecije, [[Papinska Država|Papinske Države]], [[Habsburška Španija|Španije]], Ivanovaca sa Malte i u početku [[Kraljevina Portugal|Portugala]] formirana je protiv Osmanskog Carstva tokom ovog perioda. Pobjeda Lige u [[Bitka kod Lepanta (1571)|Bici kod Lepanta (1571)]] nakratko je okončala osmansku prevlast na moru. ==== 1570–1571: Osvajanje Kipra ==== {{Main|Mletačko-osmanski rat (1570–1573)}} U ljeto 1570. godine, Turci su ponovo udarili, ali ovoga puta sa potpunom invazijom, a ne prepadom. Oko 60.000 vojnika, uključujući konjicu i artiljeriju, pod komandom Lala Mustafa-paše iskrcalo se bez otpora blizu [[Limassol]]a 2. jula 1570. i opsjelo [[Nikozija|Nikoziju]]. U оргији pobjede na dan kada je grad pao—9. septembra, svaka javna zgrada i palača bili su opljačkani. Vijest o nadmoćnim osmanskim brojevima proširila se, i nekoliko dana kasnije Mustafa je zauzeo Kireniју bez ispaljenog metka. Famagusta se, međutim, opirala i pružala odbranu koja je trajala od septembra 1570. do augusta 1571. [[Datoteka:Giuseppe-gatteri1571 il- martirio marcantonio bragadin.jpg|mini|[[Marco Antonio Bragadin]], mletački komandant [[Famagusta|Famaguste]] kojeg su Turci živa oderali nakon jednogodišnje [[Opsada Famaguste|odbrane grada]] 1571.]] [[Opsada Famaguste|Pad Famaguste]] označio je početak osmanskog perioda na Kipru. Dva mjeseca kasnije, pomorske snage [[Sveta liga (1684)|Svete lige]], sastavljene uglavnom od mletačkih, španskih i papskih brodova pod komandom [[Don Juan od Austrije|Don Juana od Austrije]], porazile su osmansku flotu u [[Bitka kod Lepanta|Bici kod Lepanta]] u jednoj od odlučujućih bitaka svjetske historije. Pobjeda nad Turcima, međutim, došla je prekasno da bi pomogla Kipru, i ostrvo je ostalo pod osmanskom vlašću sljedeća tri stoljeća. Godine 1570. [[Osmansko Carstvo]] je prvo osvojilo [[Kipar]], a [[Lala Mustafa-paša]] postao je prvi osmanski guverner Kipra, osporavajući mletačke zahtjeve. Istovremeno, [[Papa]] je formirao koaliciju između [[Papinska Država|Papinske Države]], [[Historija Malte pod vlašću Ivanovaca|Malte]], [[Habsburška Španija|Španije]], [[Mletačka Republika|Venecije]] i nekoliko drugih italijanskih država, bez stvarnog rezultata. Godine 1573. Mlečani su otišli, uklonivši uticaj [[Rimokatolička crkva|Rimokatoličke crkve]]. ==== 1593–1669: Austrija, Venecija i Vlaška ==== {{See also|Osmansko-habsburški ratovi}} [[Datoteka:Esztergom-1595-Zimmermann.jpg|mini|Opsada [[Ostrogon]]a 1595.]] * [[Dugi rat (osmanski ratovi)|Dugi rat]] (15-godišnji rat s Austrijom, 1593–1606) završava statusom quo. * Pohod [[Mihael Hrabri|Mihaela Hrabrog]] protiv Osmanskog Carstva (1593–1601) * Rat s Venecijom 1645–1669. i osvajanje [[Kraljevina Kandija|Krita]] (vidi [[Kandijski rat]]). * [[Austrijsko-turski rat (1663–1664)]]: neuspjeli osmanski pokušaj da se porazi i izvrši invaziju na Austriju. ==== 1620–1621: Poljska-Litvanija ==== {{Main|Poljsko-osmanski rat (1620–1621)|Poljsko-osmanski rat (1633–1634)}} [[Datoteka:Józef Brandt, Bitwa pod Chocimiem.jpg|mini|[[Bitka kod Hoćima (1621)|Bitka kod Hoćima]] 1621, tokom koje su udružene [[Registrovani Kozaci|ukrajinske kozačke]] i [[Poljsko-Litvanska Unija|poljske]] snage porazile Osmanlije i njihove saveznike [[Krimski kanat|Tatare]]]] Ratovi vođeni oko Moldavije. Poljska vojska napredovala je u Moldaviju i poražena u [[Bitka kod Cecore (1620)|Bici kod Cecore]]. Sljedeće godine, Poljaci su odbili tursku invaziju u [[Bitka kod Hoćima (1621)|Bici kod Hoćima]]. Još jedan sukob započeo je 1633, ali je ubrzo riješen. ==== 1657–1683: Završetak ratova s Habsburgovcima ==== [[Kneževina Transilvanija (1570–1711)|Transilvanija]], istočni dio bivše Ugarske Kraljevine, stekla je polunezavisnost 1526, plaćajući danak Osmanskom Carstvu. Godine 1657. Transilvanija pod [[Đerđ II Rakoci|Đerđem II Rakocijem]] osjećala se dovoljno snažnom da napadne [[Tatari|Tatare]] na istoku (tada vazale carstva), a kasnije i samo Osmansko Carstvo, koje je priteklo u pomoć Tatarima. Rat je trajao do 1662, završivši porazom Ugra. Zapadni dio Ugarske Kraljevine (''Partium'') je anektiran i stavljen pod direktnu osmansku kontrolu. U isto vrijeme, vodio se još jedan rat protiv Austrije između 1663. i 1664. Iako su poraženi u [[Bitka kod Monoštera (1664)|Bici kod Monoštera]] 1. augusta 1664. od [[Raimondo Montecuccoli|Raimonda Montecuccolija]], Osmanlije su osigurale priznanje svog osvajanja [[Nové Zámky|Novih Zamkija]] [[Vašvarski mir|Vašvarskim mirom]] s Austrijom, označivši najveći teritorijalni opseg osmanske vladavine u bivšoj Ugarskoj Kraljevini.{{sfnp|The Crusader Period}} ==== 1672–1676: Poljska-Litvanija ==== {{Main|Poljsko-osmanski rat (1672–1676)|Krimsko-nogajski upadi roblja u Istočnu Evropu}} [[Poljsko-osmanski rat (1672–1676)]] završio je [[Žuravanski mir|Žuravanskim миром]], kojim je Poljsko-Litvanska Unija ustupila kontrolu nad većinom svojih ukrajinskih teritorija carstvu. Rat je pokazao sve veću slabost i nered u Uniji, koja je do druge polovine 17. stoljeća započela svoj postepeni pad koji će kulminirati stoljeće kasnije [[Podjele Poljske|podjelama Poljske]]. === Stagnacija (1683–1828) === {{See also|Osmanski stari režim|Period lala}} ==== 1683–1699: Veliki turski rat – Gubitak Ugarske i Moreje ==== {{main|Veliki turski rat}} [[Datoteka:Pauwel Casteels - Battle of Vienna - Google Art Project.jpg|mini|[[Bitka kod Beča (1683)|Bitka kod Beča]] 12. septembra 1683. [[Gonzales Franciscus Casteels]]]] [[Datoteka:Siege Ersekujvar.jpg|mini|[[Opsada Novih Zamkija (1685)|Opsada Novih Zamkija]] u današnjem [[Nové Zámky|Novom Zamkiju]], Slovačka, 1685.]] [[Veliki turski rat]] započeo je 1683, s velikom [[invazija|invazivnom]] silom od 140.000 ljudi{{sfnp|1683 Siege of Vienna}} koja je marširala na Beč, uz podršku [[Protestantizam|protestantskih]] ugarskih plemića koji su se pobunili protiv habsburške vlasti. Da bi zaustavila invaziju, formirana je još jedna [[Sveta liga (1684)|Sveta liga]], sastavljena od Austrije i Poljske (posebno u [[Bitka kod Beča|Bici kod Beča]]), Mlečana i [[Rusko Carstvo|Ruskog Carstva]]. Beč je bio pod opsadom [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] dva mjeseca. Bitka je označila prvi put da su [[Poljsko-Litvanska Unija]] i [[Sveto Rimsko Carstvo]] vojno sarađivale protiv Osmanlija, i često se smatra prekretnicom u historiji, nakon koje su "Turci Osmanlije prestali biti prijetnja kršćanskom svijetu".{{sfnp|Leitsch|1983}} {{efn|Poraz osmanske vojske pred vratima Beča prije 300 godina obično se smatra početkom opadanja Osmanskog Carstva. Ali Walter Leitsch pita da li je to bila takva prekretnica u historiji Evrope? ... Međutim, to označava prekretnicu: ne samo da je zaustavljeno daljnje osmansko napredovanje na kršćanske teritorije, već je u sljedećem ratu koji je trajao do 1698. gotovo cijela Ugarska ponovo osvojena od strane vojske cara Leopolda I. Od 1683. Turci Osmanlije prestali su biti prijetnja kršćanskom svijetu. ... Bitka za Beč bila je prekretnica u još jednom pogledu: uspjeh je bio rezultat saradnje između trupa cara, nekih carskih prinčeva i Poljaka. ... Međutim, saradnja između dva ne-pomorska susjeda Osmanskog Carstva u Evropi, cara i Poljske, bila je nešto novo. ... Walter Leitsch je profesor istočnoevropske historije i direktor Instituta za istočnoevropska i jugoistočna evropska istraživanja na Univerzitetu u Beču.{{Sfnp|Leitsch|1983}}}} U ratu koji je uslijedio i trajao do 1699, Osmanlije su izgubile gotovo cijelu Ugarsku u korist cara Svetog Rimskog Carstva [[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Leopolda I]].{{sfnp|Leitsch|1983}} Nakon pobjede u Bici za Beč, Sveta liga je stekla prednost i ponovo osvojila Ugarsku (Budim i Pešta su ponovo zauzeti 1686, prvi pod komandom rođenog Švicarca preobraćenog na islam). U isto vrijeme, Mlečani su pokrenuli [[Morejski rat|ekspediciju u Grčku]], koja je osvojila [[Peloponez]]. Tokom mletačkog napada na grad [[Atina|Atinu]] 1687. (koji su Osmanlije osvojile), Osmanlije su pretvorile drevni [[Partenon]] u skladište municije. Mletački minobacač pogodio je Partenon, detonirajući osmanski barut uskladišten unutra, djelimično ga uništivši.{{sfnp|Tomkinson}}{{sfnp|Mommsen|1941|pp=544–556}} Rat je završen [[Karlovački mir|Karlovačkim mirom]] 1699. [[Eugen Savojski]] prvi put se istakao 1683. i ostao najvažniji austrijski komandant do 1718.{{sfnp|Habsburg-Ottoman War, 1683–1699|2005}}{{sfnp|Smitha, Ottoman Decline}} ==== 18. stoljeće ==== [[Rusko-turski rat (1710–1711)|Četvrti rusko-turski rat]] vodio se 1710–1711. u slivu rijeke [[Prut]], kao dio [[Veliki sjeverni rat|Velikog sjevernog rata]]. Podstakao ga je [[Karl XII, kralj Švedske|Karl XII od Švedske]] nakon poraza u [[Bitka kod Poltave|Bici kod Poltave]], kako bi vezao Rusiju s Osmanskim Carstvom i dobio malo prostora za predah u sve neuspješnijoj kampanji. Rusi su bili teško poraženi, ali ne i uništeni, i nakon što je potpisan [[Mir na Prutu]], Osmansko Carstvo se povuklo, dopuštajući Rusiji da ponovo usmjeri svoje snage na poraz Švedske. [[Datoteka:1720 Huchtenburg Eroberungs Belgrads 1717 anagoria.JPG|mini|Austrijsko osvajanje Beograda: 1717. od strane [[Eugen Savojski|Eugena Savojskog]], tokom [[Austrijsko-turski rat (1716–1718)|Austrijsko-turskog rata 1716–1718.]]]] [[Mletačko-osmanski rat (1714–1718)|Mletačko-osmanski rat]] počeo je 1714. Preklapao se s [[Austrijsko-turski rat (1716–1718)|Austrijsko-turskim ratom 1716–1718]], u kojem je Austrija osvojila preostale dijelove bivše Ugarske Kraljevine, završivši [[Požarevački mir|Požarevačkim mirom]] 1718. Rat je ponovo izbio [[Rusko-turski rat (1735–1739)|s Rusijom 1735. i Austrijom 1737.]] Trajao je do 1739. kada je potpisan [[Beogradski mir]] s Austrijom i [[Niški mir (1739)|Niški mir]] s Rusijom. [[Rusko-turski rat (1768–1774)|Šesti rusko-turski rat]] počeo je 1768. i završio 1774. [[Kučuk-kajnardžijski mir|Kučuk-kajnardžijskim миром]]. Kao rezultat ovog ugovora, [[Krimski kanat]] postao je ruska [[klijent država]]. [[Rusko-turski rat (1787–1792)|Još jedan rat s Rusijom]] počeo je 1787, a [[Austrijsko-turski rat (1788–1791)|istovremeni rat s Austrijom]] uslijedio je 1788; austrijski rat završio je [[Svištovski mir|Svištovskim mirom]] 1791, a ruski [[Jaški mir|Jaškim миром]] 1792. [[Napoleonov pohod na Egipat i Siriju|Invazija Egipta i Sirije]] od strane [[Napoleon Bonaparte|Napoleona I]] iz [[Prva Francuska Republika|Francuske]] dogodila se 1798–99, ali je okončana zbog britanske intervencije. Napoleonovo zauzeće Malte na putu za Egipat rezultiralo je neobičnim savezom Rusije i Osmanlija koji su pokrenuli združenu pomorsku ekspediciju na [[Jonska ostrva]]. Njihovo uspješno zauzeće ovih ostrva dovelo je do uspostavljanja [[Republika Sedam Ostrva|Republike Sedam Ostrva]]. ==== 19. stoljeće ==== [[Datoteka:Marsigli Filippo - The Death of Markos Botsaris - Google Art Project.jpg|mini|[[Grčki rat za nezavisnost]]]] [[Prvi srpski ustanak]] podignut je 1804, a za njim je uslijedio [[Drugi srpski ustanak]] 1815. Rezultat ove uspješne [[Srpska revolucija|Srpske revolucije]] bilo je uspostavljanje polunezavisne [[Kneževina Srbija|Kneževine Srbije]] i njeno priznanje od strane Osmanskog Carstva (iako je ''de jure'' nezavisna u unutrašnjim pitanjima, kneževina je morala plaćati godišnji porez Porti i prihvatiti stalno prisustvo osmanske vojske na svom tlu). [[Rusko-turski rat (1806–1812)|Osmi rusko-turski rat]] počeo je 1806. i završio u maju 1812, samo 13 dana prije [[Napoleonova invazija Rusije|Napoleonove invazije Rusije]]. [[Vlaški ustanak (1821)|Moldavsko-vlaški (rumunski) ustanak]] (započeo istovremeno s [[Grčki rat za nezavisnost|Grčkom revolucijom]]). [[Grčki rat za nezavisnost]] počeo je 1821. Velike sile su intervenirale od 1827. u korist revolucionara, uključujući Rusiju ([[Rusko-turski rat (1828–1829)|Deveti rusko-turski rat]]). [[Jedrenski mir (1829)|Jedrenski mir]] okončao je rat 1829. i prisilio Osmanlije da prihvate grčku nezavisnost (kao novu [[Kraljevina Grčka#Vladavina kralja Otona (1832–1862)|Kraljevinu Grčku]]), veću autonomiju za Srbiju i rusku okupaciju rumunskih kneževina.<ref>{{cite book |last1=Bushkovitch |first1=Paul |title=A concise history of Russia |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000bush |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521543231 |location=New York |page=[https://archive.org/details/concisehistoryof0000bush/page/168 169]}}</ref> === Osmansko opadanje (1828–1908) === {{See also|Opadanje Osmanskog Carstva}} [[Datoteka:Nikopol dmitriev.jpg|mini|desno|Osmanska kapitulacija kod [[Nikopolj]]a, 1877.]] Opadanje Osmanskog Carstva uključivalo je sljedeće sukobe. Albanske pobune 1820–1822, 1830–1839, 1843, 1845, 1847. Bosanske pobune 1831–1836, 1836–1837, 1841. Rat s Crnom Gorom 1852–1853. Deseti rusko-turski rat 1853–56, poznatiji kao [[Krimski rat]], u kojem su se [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske|Ujedinjeno Kraljevstvo]] i [[Drugo Francusko Carstvo|Francuska]] pridružile ratu na strani Osmanskog Carstva. Završen je [[Parški mir (1856)|Parškim mirom]]. Drugi rat s [[Kneževina Crna Gora|Crnom Gorom]] 1858–1859. [[Crnogorsko-osmanski rat (1861–1862)|Rat s Crnom Gorom]], Bosnom i Srbijom 1862. [[Kritski ustanak (1866–1869)|Kritski ustanak]] 1866. {{See also|Velika istočna kriza}} Odluka o povećanju poreza kršćanskim narodima u balkanskim provincijama carstva izazvala je veliko negodovanje koje je dovelo do nekoliko pobuna. Prvi je bio [[Hercegovački ustanak (1875–1877)|Hercegovački ustanak]] 1875, a za njim su bugarski revolucionari [[Aprilski ustanak|započeli ustanak]] u aprilu 1876. koji je brutalno ugušen (vidi [[Batak masakr]]). Kasnije u junu, Srbija i Crna Gora su [[Prvi srpsko-osmanski rat|zajednički objavile rat]] carstvu. Nakon šest mjeseci neodlučnih borbi, međunarodna reakcija na zločine koje su počinile turske trupe prisilila je na intervenciju velikih evropskih sila, koje su zaključile primirje. U decembru je organizirana [[Carigradska konferencija]] da se pozabavi situacijom i riješi kriza. Međutim, Osmansko Carstvo odbilo je predložene reforme i povuklo se s konferencije. Rusija, inspirirana [[Panslavizam|panslavizmom]] i osjećajući podršku u anti-osmanskim simpatijama koje su vladale širom Evrope, vidjela je priliku da objavi rat Osmanskom Carstvu i ispuni ujedinjenje svih pravoslavnih naroda na Balkanu pod svojim plaštom. To je pokrenulo jedanaesti [[Rusko-turski rat (1877–1878)|Rusko-turski rat]] 1877, vođen na Balkanu i Kavkazu, s Rusijom koja je predvodila koaliciju s Bugarskom, Rumunijom, Srbijom i Crnom Gorom. Koalicija je dobila rat, potisnuvši Osmanlije sve do kapija Carigrada. Rusi i Osmanlije potpisali su [[Sanstefanski mir]] početkom 1878. Nakon razmatranja na [[Berlinski kongres|Berlinskom kongresu]], kojem su prisustvovale sve tadašnje Velike sile, [[Berlinski ugovor (1878)]] obezbijedio je nezavisnost ili autonomiju za kršćanske narode u balkanskim teritorijama carstva i drastično restrukturirao mapu regije. Ubrzo nakon rata, Austro-Ugarskoj je dozvoljeno da vojno okupira Bosnu, koja je formalno i dalje ostala dio osmanskih teritorija. [[Istočna Rumelija]] je dobila izvjesnu autonomiju 1878, ali se potom pobunila i pridružila Bugarskoj 1885. [[Tesalija]] je ustupljena [[Kraljevina Grčka (Glücksburg)|Grčkoj]] 1881, ali nakon što je [[Grčko-turski rat (1897)|Grčka napala Osmansko Carstvo]] da pomogne Drugom kritskom ustanku 1897, Grčka je poražena u Tesaliji. Krit će dobiti autonomiju 1898. nakon [[Kritski ustanak (1897–1898)|Kritskog ustanka 1897–1898]]. === Raspad (1908–1922) === {{See also|Poraz i raspad Osmanskog Carstva}} [[Datoteka:Ottoman-Empire-Public-Demo.png|mini|lijevo|200px|Javne demonstracije u četvrti Sultanahmet u Carigradu, 1908.]] ==== Italijansko-turski rat ==== {{main|Italijansko-turski rat}} Godine 1911. Italija je izvršila invaziju na [[Osmanska Tripolitanija|Osmansku Tripolitaniju]] (tokom [[Kolonizacija Afrike|kolonizacije Afrike]], Tripolitanija je postala [[Libija]]), koju je kontroliralo [[Osmansko Carstvo]]. Rat je završen italijanskom aneksijom Tripolitanije. ==== Ilindenski ustanak ==== Bugarsko-makedonski ustanak iz 1903. Vidi [[Ilindenski ustanak]]. ==== 1912–1913: Balkanski ratovi ==== [[Datoteka:Surrender of Ioannina.png|mini|desno|Predaja [[Janjina|Janjine]] od strane [[Mehmet Esat Bülkat|Esat-paše]] grčkom prijestolonasljedniku [[Konstantin I, kralj Grčke|Konstantinu]] tokom [[Prvi balkanski rat|Prvog balkanskog rata]].]] Dva [[Balkanski ratovi|Balkanska rata]], 1912. i 1913, podrazumijevala su daljnje akcije protiv Osmanskog Carstva u Evropi. [[Balkanski savez]] je prvo osvojio Makedoniju i veći dio [[Trakija|Trakije]] od Osmanskog Carstva, a zatim se razišao oko podjele plijena. Albanija je proglasila svoju nezavisnost od Osmanskog Carstva 1912, nakon nekoliko pobuna i ustanaka. To je svelo turske posjede u Evropi ([[Rumelija|Rumeliju]]) na njihove sadašnje granice u [[Istočna Trakija|Istočnoj Trakiji]]. ==== Prvi svjetski rat ==== {{main|Historija Osmanskog Carstva tokom Prvog svjetskog rata}} [[Prvi svjetski rat]] (1914–1918) postao je krajnji uzrok [[Raspad Osmanskog Carstva|kolapsa Osmanskog Carstva]], koje je formalno okončano 1922. Međutim, tokom ratnih operacija Carstvo je spriječilo britansku [[Kraljevska mornarica|Kraljevsku mornaricu]] da stigne do [[Carigrad]]a, zaustavivši invaziju Antante u [[Galipoljska bitka|Galipoljskoj bici]] (1915–1916). Ipak, prema odredbama [[Lozanski mir|Lozanskog mira]] (1923) Carstvo je konačno palo. == Također pogledajte == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Spisak ratova u kojima je sudjelovalo Osmansko Carstvo]] * [[Osmanski ratovi u Africi]] * [[Osmanski ratovi u Aziji]] * [[Vojska Osmanskog Carstva]] }} == Note == {{notelist}} == Reference == {{refspisak|30em}} {{Refbegin|indent=yes}} == Literatura == * {{cite book |last=Aksan |first=Virginia |title=Ottoman Wars, 1700–1860: An Empire Besieged |publisher=Pearson Education Ltd. |date=2007 |isbn=978-0-582-30807-7 }} * {{cite web |title=The Crusader Period |url=http://allcrusades.com/CHRONOLOGICAL/chrono-1300.html |website=All About All Crusades, A Chronological Time-table |access-date=22. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071021084318/http://allcrusades.com/CHRONOLOGICAL/chrono-1300.html |archive-date=21. 10. 2007 |ref={{sfnref|The Crusader Period}} }} * {{cite web |title=The Battle of Mohacs, 1526 |date=17. 11. 2004 |website=World History at KMLA |url=http://www.zum.de/whkmla/military/16cen/mohacs1526.html |publisher=Korean Minjok Leadership Academy |ref={{sfnref|The Battle of Mohacs, 1526|2004}} }} * {{cite book |last1=Cassola |first1=Arnold |title=The 1565 Great Siege of Malta and Hipólito Sans's La Maltea |publisher=Publishers Enterprise Group |location=Malta |date=1999}} * {{cite web |title=Castles and History in Northern Transdanubia |access-date=22. 4. 2021 |archive-date=16. 10. 2007 |url=http://www.gotohungary.com/itineraries/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016152604/http://www.gotohungary.com/itineraries/ |ref={{sfnref|Castles and History in Northern Transdanubia|2007}} }} * {{cite web |last1=Cline |first1=Austin |title=Expansion of the Ottoman Empire From 1300–1600 |url=https://www.learnreligions.com/ottoman-empire-on-the-offensive-4078690 |website=Learn Religions |publisher=Dotdash |access-date=22. 4. 2021 |date=25. 6. 2019 |archive-date=30. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530073220/https://www.learnreligions.com/ottoman-empire-on-the-offensive-4078690 |url-status=dead }} * {{cite book|title=[[Europe: A History]]|last=Davies|first=Norman|author-link=Norman Davies|year=1997|publisher=[[Random House|Pimlico]]|isbn=978-0-7126-6633-6}} * {{cite web |title=Drégelypalánk |url=http://www.1hungary.com/info/dregelypalank/ |website=IranyMagyarorszag! |access-date=22. 4. 2021 |date=2021 |ref={{sfnref|Drégelypalánk|2021}} }} * {{cite web |url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/endmiddle/FRAMES/ottoframe.html |title=The End of Europe's Middle Ages – Ottoman Turks |access-date=7. 9. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903101308/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/endmiddle/FRAMES/ottoframe.html |archive-date=3. 9. 2013 |url-status=dead |ref={{sfnref|The End of Europe's Middle Ages – Ottoman Turks}} }} * {{cite book |last1=Finkel |first1=Caroline |title=Osman's Dream |publisher=Basic Books |date=2004}} * {{cite web |last1=Gavran |first1=Fra Ignacije |title=Od zauzeća Bosne do podjele Provincije (1463–1514) – From the book "Suputnici bosanske povijesti", Svjetlo riječi, Sarajevo 1990 |url=https://www.bosnasrebrena.ba/povijest-provincije/od-zauzeca-bosne-do-podjele-provincije-1463-1514 |website=Bosna Srebrena |publisher=Franciscan Province "Bosna Srebrena" |access-date=2. 2. 2021 |language=sh |date=5. 10. 2017 |ref={{sfnref|Gavran|1990}} }} * {{cite web |title=Habsburg-Ottoman War, 1683–1699 |date=13. 7. 2005 |website=World History at KMLA |url=http://www.zum.de/whkmla/military/17cen/habsbott16831699.html |publisher=Korean Minjok Leadership Academy |ref={{sfnref|Habsburg-Ottoman War, 1683–1699|2005}} }} * {{cite journal |last1=Kakissis |first1=Joanna |title=Athens & the Islands |url=https://archive.org/details/athensislands0000kaki |journal=National Geographic Society |date=2011}} * {{cite journal|author=Leitsch, Walter|title=1683: The Siege of Vienna|access-date=19. 12. 2014|journal=History Today|date=juli 1983|volume=33|issue=7|url=http://www.historytoday.com/walter-leitsch/1683-siege-vienna|ref={{sfnref|Leitsch|1983}}}} * {{cite book |last=Lock|first=Peter |title=Routledge Companion to the Crusades |publisher=[[Routledge]] |year=2006 |isbn=978-0-415-39312-6 }} * {{cite book |last1=Macfie |first1=Alexander Lyon |title=The Eastern Question 1774–1923 |date=1996 |doi=10.4324/9781315841946 |isbn=978-1315841946 |edition=2nd |url=https://content.taylorfrancis.com/books/download?dac=C2013-0-23110-X&isbn=9781317887393&format=googlePreviewPdf }}{{Dead link|date=septembar 2025. |bot=InternetArchiveBot }} * {{cite journal |last1=Mommsen |first1=Theodor E. |title=The Venetians in Athens and the Destruction of the Parthenon in 1687 |journal=American Journal of Archaeology |volume=45, No. 4 |issue=oktobar–decembar 1941 |date=1941}} * {{cite book|last=Pinson|first=Mark|title=The Muslims of Bosnia-Herzegovina, the Historic Development from Middle Ages to the Dissolution of Yugoslavia|url=https://books.google.com/books?id=Yl3TAkJmztYC&pg=PA11|access-date=6. 5. 2012|edition=2nd|orig-year=1993|year=1996|publisher=[[President and Fellows of Harvard College]]|location=United States|isbn=0-932885-12-8}} * {{cite web |title=1683 Siege of Vienna |url=http://www.rateitall.com/i-839965-1683-seige-of-vienna.aspx |website=RateItAll |publisher=RateItAll, Inc |access-date=22. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071022225952/http://www.rateitall.com/i-839965-1683-seige-of-vienna.aspx |archive-date=22. 10. 2007 |ref={{sfnref|1683 Siege of Vienna}} }} * {{cite web |last1=Smitha |first1=Frank E. |title=Ottoman Decline |url=http://www.fsmitha.com/h3/h21-ot.html |website=MacroHistory and World Report |publisher=Frank E. Smitha |access-date=22. 4. 2021 |ref={{sfnref|Smitha, Ottoman Decline}} }} * {{cite web |last1=Smitha |first1=Frank E. |title=16th Century Timeline: 1501 to 1600 |url=http://www.fsmitha.com/time16.htm |website=MacroHistory and World Report |publisher=Frank E. Smitha |access-date=22. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080526053630/http://www.fsmitha.com/time16.htm |archive-date=26. 5. 2008 |date=2005 |ref={{sfnref|Smitha, 16th Century Timeline: 1501 to 1600|2005}} }} * {{cite book |last1=Stavrianos |first1=L.S. |title=The Balkans since 1453 |date=1958 |publisher=NYU Press |isbn=978-0814797662 |url=https://archive.org/details/balkanssince145300lsst }} * {{cite book |last1=Tomkinson |first1=John L. |title=Venetian Athens: Venetian Interlude (1684–1689) |publisher=Anagnosis Books |access-date=14. 8. 2012 |url=http://anagnosis.gr/?la=eng&pageID=217 |archive-date=30. 6. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630231120/http://anagnosis.gr/?la=eng&pageID=217 |url-status=dead }} * {{cite book|last=Tyerman|first=Christopher|title=The World of the Crusades|url=https://books.google.com/books?id=GIOVDwAAQBAJ|year=2019|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-21739-1}} * {{cite book|last=Urban|first=William L.|chapter=Baltic Crusades|pages=184–192|editor-last=Murray|editor-first=Alan V.|volume=I: A–C|title=The Crusades: An Encyclopedia|year=2006|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-862-4}} * {{cite journal |last=Woodhead |first=Christine |title=New Views on Ottoman History, 1453–1839 |journal=The English Historical Review |date=2008 |volume=123 |publisher=Oxford University Press}} {{Refend}} == Dodatna literatura == * Anderson M.S. ''The Eastern Question 1774–1923: A Study in International Relations'' (1966) [https://www.questia.com/library/7391310/the-eastern-question-1774-1923-a-study-in-international online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619025514/https://www.questia.com/library/7391310/the-eastern-question-1774-1923-a-study-in-international |date=19. 6. 2020 }} * Crawley, C.W. ''The Question of Greek Independence, 1821–1833'' (1930). [https://www.questia.com/library/534941/the-question-of-greek-independence-a-study-of-british online] * Gerolymatos, André. ''The Balkan Wars'' (2008). * {{Cite book |last=Jefferson |first=John |title=The Holy Wars of King Wladislas and Sultan Murad: The Ottoman-Christian Conflict from 1438–1444 |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2012 |isbn=978-90-04-21904-5 |location=[[Leiden]]}} == Vanjski linkovi == * [http://www.turkeyswar.com Osmansko Carstvo u Prvom svjetskom ratu] {{normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Osmanski ratovi u Evropi}} [[Kategorija:Sukobi u 13. vijeku]] [[Kategorija:Sukobi u 14. vijeku]] [[Kategorija:Sukobi u 15. vijeku]] [[Kategorija:Sukobi u 16. vijeku]] [[Kategorija:Sukobi u 17. vijeku]] [[Kategorija:Sukobi u 18. vijeku]] [[Kategorija:Sukobi u 19. vijeku]] [[Kategorija:Sukobi u 20. vijeku]] [[Kategorija:Ratovi s učešćem Osmanskog Carstva]] [[Kategorija:Ratovi na Balkanu]] [[Kategorija:Invazije na Evropu]] [[Kategorija:Invazije Osmanskog Carstva u Evropi|*]] [[Kategorija:Vojna historija Mediterana]] 1ueg05ex7xippvihyb4mbpa8gmrkgr2 0 533619 3914701 3903110 2026-07-26T15:53:30Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914701 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Seated Woman of Çatalhöyük on black background.jpg|thumb|270px|right|Dokazi prahistorijske religije: [[Neolitska religija|Neolitska]] [[Potnia Theron|boginja tipa "Potnia Theron"]], koja sjedi na prijestolju okružena s dvije lavice, iz [[Çatalhöyük]]a.]] '''Evolucijsko porijeklo religije''' i [[Evolucijska psihologija religije|religijskog ponašanja]] polje je studija povezano s [[Evolucijska psihologija religije|evolucijskom psihologijom]], [[Porijeklo jezika|porijeklom jezika]] i [[mitologija|mitologije]] te međukulturalnim poređenjem [[Antropologija religije|antropologije religije]]. Neki od predmeta interesovanja uključuju [[Neolitska religija|neolitsku religiju]], dokaze za duhovnost ili kultno ponašanje u [[Paleolitska religija|gornjem paleolitu]] i sličnosti u [[Duhovnost čimpanza|ponašanju velikih čovjekolikih majmuna]]. ==Neljudsko religijsko ponašanje== {{Glavni|Religijsko ponašanje kod životinja}} Najbliži živući srodnici čovječanstva su [[obična čimpanza|obične čimpanze]] i [[bonobo]]i.<ref>{{cite news|url= http://www.sciencemag.org/news/2012/06/bonobos-join-chimps-closest-human-relatives/|title= Bonobos Join Chimps as Closest Human Relatives|first=Ann |last= Gibbons|date= 13. 6. 2012|access-date= 19. 7. 2018|language= en|archive-url= https://web.archive.org/web/20180620222146/http://www.sciencemag.org/news/2012/06/bonobos-join-chimps-closest-human-relatives/|archive-date= 20. 6. 2018|url-status= live}}</ref><ref>{{cite journal|pmid= 18802414|pmc = 2756412|author1=Ajit Varki|author2= Daniel H. Geschwind|author3= Evan E. Eichler|title= Explaining human uniqueness: genome interactions with environment, behaviour and culture|language= en|journal = Nature Reviews Genetics |volume=9|issue = 10|date= 1. 10. 2008|pages= 3, 51–54|doi=10.1038/nrg2428}}</ref> Ovi [[primat]]i dijele [[Hronologija ljudske evolucije|zajedničkog pretka]] s ljudima koji je živio prije između šest i osam miliona godina. Iz tog razloga se čimpanze i bonoboi smatraju najboljim dostupnim surogatom za tog zajedničkog pretka. Barbara King tvrdi da, iako neljudski primati nisu religiozni, oni pokazuju neke osobine koje su bile neophodne za evoluciju religije. Te osobine uključuju visoku inteligenciju, kapacitet za [[Simbolička komunikacija|simboličku komunikaciju]], osjećaj za društvene norme i svijest o kontinuitetu "[[sebstvo|sebstva]]".<ref name="king">King, Barbara (2007). ''Evolving God: A Provocative View on the Origins of Religion''. Doubleday Publishing. {{ISBN|0-385-52155-3}}.</ref><ref>{{citation |url=http://www.randomhouse.com/catalog/display.pperl?isbn=9780385521550&view=excerpt |title=Excerpted from Evolving God |author=Barbara J. King |year=2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118231039/http://www.randomhouse.com/catalog/display.pperl?isbn=9780385521550&view=excerpt |archive-date=18. 1. 2008}}</ref> [[Slon]]ovi izvode rituale za svoje mrtve. Pokazuju duge periode tišine i žalosti u trenutku smrti; kasnije se slonovi vraćaju na grobna mjesta i maze ostatke.<ref>{{Cite journal|last=Bhattacharya |first=Shaoni |url=https://www.newscientist.com/article/dn8209 |title=Elephants may pay homage to dead relatives |journal=Biology Letters |volume=2 |issue=1 |pages=26–28 |doi=10.1098/rsbl.2005.0400 |pmid=17148317 |pmc=1617198 |date=26. 10. 2005 |access-date=11. 3. 2016}}</ref><ref>{{Cite journal|title=African elephants show high levels of interest in the skulls and ivory of their own species &#124; Biology Letters |journal=Biology Letters |volume=2 |issue=1 |pages=26–28 |date=22. 3. 2006 |doi=10.1098/rsbl.2005.0400 |pmid=17148317 |pmc=1617198 |last1=McComb |first1=K. |last2=Baker |first2=L. |last3=Moss |first3=C. }}</ref> Neki dokazi ukazuju na to da mnoge vrste tuguju zbog smrti i gubitka.<ref>[[Marc Bekoff|Bekoff, Marc]] (29. 10. 2009). [http://www.psychologytoday.com/blog/animal-emotions/200910/grief-in-animals-its-arrogant-think-were-the-only-animals-who-mourn "Grief in animals: It's arrogant to think we're the only animals who mourn"]. ''[[Psychology Today]]''.</ref> == Relevantni preduvjeti za ljudsku religiju == ===Povećana veličina mozga=== U ovom skupu teorija, religijski um posljedica je mozga koji je dovoljno velik da formulira religijske i filozofske ideje.<ref>{{cite book|quote=Religious ideas can theoretically be traced to the evolution of brains large enough to make possible the kind of abstract thought necessary to formulate religious and philosophical ideas|author-link=Paul R. Ehrlich|last=Ehrlich|first=Paul|title=Human Natures: Genes, Cultures, and the Human Prospect |isbn=978-1-55963-779-4|page=[https://archive.org/details/humannaturesgene00ehrl/page/214 214]|url=https://archive.org/details/humannaturesgene00ehrl|url-access=registration|year=2000|publisher=Island Press|location=Washington, D.C.}}</ref> Tokom [[ljudska evolucija|ljudske evolucije]], mozak hominida se utrostručio, dostižući vrhunac prije 500.000 godina. Veći dio rasta mozga odvio se u [[neokorteks]]u. Pretpostavlja se da je moždani neokorteks odgovoran za [[neuronsko računanje]] koje leži u osnovi složenih fenomena poput percepcije, misli, jezika, pažnje, [[epizodičko pamćenje|epizodičkog pamćenja]] i voljnog pokreta.<ref>{{cite journal|title=How unique is the human neocortex?|first1=Zoltán|last1=Molnár|first2=Alex|last2=Pollen|date=1. 1. 2014|journal=Development|volume=141|issue=1|pages=11–16|doi=10.1242/dev.101279|pmid=24346696|doi-access=free}}</ref> Prema [[Dunbarov broj|Dunbarovoj teoriji]], relativna veličina [[Neokorteks#Odnos neokorteksa|neokorteksa]] bilo koje vrste korelira s nivoom društvene složenosti te vrste.<ref>{{Cite journal|title = Processing power limits social group size: computational evidence for the cognitive costs of sociality|journal = Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences|date = 22. 8. 2013|issn = 0962-8452|pmc = 3712454|pmid = 23804623|article-number = 20131151|volume = 280|issue = 1765|doi = 10.1098/rspb.2013.1151|first1 = T.|last1 = Dávid-Barrett|first2 = R. I. M.|last2 = Dunbar}}</ref> Veličina neokorteksa korelira s nizom društvenih varijabli koje uključuju veličinu društvene grupe i složenost ponašanja pri parenju.<ref>{{Cite journal|title = Bondedness and sociality|journal = Behaviour|date = 1. 6. 2010|issn = 1568-539X|pages = 775–803|volume = 147|issue = 7|doi = 10.1163/000579510X501151|first1 = Robin I. M.|last1 = Dunbar|first2 = Susanne|last2 = Shultz}}</ref> Kod čimpanza neokorteks zauzima 50% mozga, dok kod savremenih ljudi zauzima 80% mozga.<ref>{{cite web|url=http://mentalfloss.com/article/88783/9-brainy-facts-about-neocortex|title=9 Brainy Facts About the Neocortex|date=17. 11. 2016|website=mentalfloss.com|access-date=20. 3. 2018}}</ref> [[Robin Dunbar]] tvrdi da se ključni događaj u evoluciji neokorteksa odigrao pri [[specijacija|specijaciji]] [[arhaični ljudi|arhaičnog ''Homo sapiensa'']] prije otprilike 500.000 godina. Njegovo istraživanje ukazuje na to da je tek nakon specijacijskog događaja neokorteks dovoljno velik da obradi složene društvene fenomene poput jezika i religije. Istraživanje se zasniva na [[regresijska analiza|regresijskoj analizi]] veličine neokorteksa u odnosu na brojna društvena ponašanja živućih i izumrlih hominida.<ref>{{cite journal | last=Dunbar | first=R.I.M. | author-link=Robin Dunbar | title=The Social Brain: Mind, Language, and Society in Evolutionary Perspective | journal=Annual Review of Anthropology | publisher=Annual Reviews | volume=32 | issue=1 | year=2003 | issn=0084-6570 | doi=10.1146/annurev.anthro.32.061002.093158 | pages=163–181 |url=http://anthropology.tamu.edu/faculty/alvard/ANTH689%20Fall%202005/Week%2011/Dunbar%202003.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911214723/http://anthropology.tamu.edu/faculty/alvard/ANTH689%20Fall%202005/Week%2011/Dunbar%202003.pdf |archive-date=11. 9. 2008 }}</ref> [[Stephen Jay Gould]] sugerira da je religija možda proizašla iz evolucijskih promjena koje su favorizirale veći mozak kao sredstvo za učvršćivanje grupne kohezije među lovcima u savani, nakon čega je taj veći mozak omogućio razmišljanje o neizbježnosti lične smrtnosti.<ref>{{cite book|author1=Stephen Jay Gould|author2=Paul McGarr|author3=Steven Peter Russell Rose|title=The richness of life: the essential Stephen Jay Gould|url=https://archive.org/details/richnessoflifees0000goul_m6d9|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yfXJhKmp1wUC|year=2007|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0-393-06498-8|pages=[https://archive.org/details/richnessoflifees0000goul_m6d9/page/232 232]–233|chapter=Challenges to Neo-Darwinism and Their Meaning for a Revised View of Human Consciousness}}</ref> ===Upotreba alata=== [[Lewis Wolpert]] tvrdi da su uzročna vjerovanja koja su proizašla iz upotrebe alata odigrala glavnu ulogu u evoluciji vjerovanja. Izrada složenih alata zahtijeva stvaranje mentalne slike predmeta koji ne postoji u prirodi prije nego što se artefakt zaista napravi. Nadalje, mora se razumjeti kako će se alat koristiti, što zahtijeva razumijevanje [[uzročnost]]i.<ref name="wolpert">{{cite book| title=Six impossible things before breakfast, The evolutionary origins of belief| author-link=Lewis Wolpert| isbn=978-0-393-06449-0| quote=with regard to hafted tools, One would have to understand that the two pieces serve different purposes, and imagine how the tool could be used,| author=Lewis Wolpert| year=2006| publisher=Norton| location=New York| url=https://archive.org/details/siximpossiblethi00lewi}}</ref> Shodno tome, stepen sofisticiranosti kamenih alata koristan je pokazatelj uzročnih vjerovanja.<ref name="wolpert2">{{cite book| title=Six impossible things before breakfast, The evolutionary origins of belief|author-link=Lewis Wolpert|last=Wolpert|first=Lewis|isbn=978-0-393-06449-0| quote= Belief in cause and effect has had the most enormous effect on human evolution, both physical and cultural. Tool use, with language, has transformed human evolution and let to what we now think of as belief|url=https://archive.org/details/siximpossiblethi00lewi| url-access=registration|page=[https://archive.org/details/siximpossiblethi00lewi/page/82 82]| year=2006| publisher=Norton| location=New York}}</ref> Wolpert tvrdi da upotreba alata sastavljenih od više komponenti, poput ručnih sjekira, predstavlja sposobnost razumijevanja uzroka i posljedice. Međutim, nedavna istraživanja drugih primata ukazuju na to da uzročnost možda nije isključivo ljudska osobina. Na primjer, poznato je da su čimpanze bježale iz ograđenih prostora zatvorenih s više zasuna, za što se ranije mislilo da su mogli shvatiti samo ljudi koji su razumjeli uzročnost. Također je poznato da čimpanze tuguju za mrtvima i primjećuju stvari koje imaju samo estetsku vrijednost, poput zalazaka sunca, a oboje bi se moglo smatrati komponentama religije ili duhovnosti.<ref>{{cite news| url=https://www.independent.co.uk/environment/nature/can-an-ape-learn-to-be-human-2332047.html | location=London | work=The Independent | first=Steve | last=Connor | title=Can an ape learn to be human? | date=5. 8. 2011}}</ref> Razlika između shvatanja uzročnosti kod ljudi i čimpanzi je u stepenu. Stepen shvatanja kod životinje ovisi o veličini prefrontalnog korteksa: što je veća veličina prefrontalnog korteksa, to je dublje shvatanje.<ref>{{cite journal | pmc=3190564 | pmid=22013351 | doi=10.4103/0973-1229.33001 | volume=6 | issue=1 | title=Neurobiology of spirituality | year=2008 | journal=Mens Sana Monogr | pages=63–80 | last1 = Mohandas | first1 = E | doi-access=free }}</ref> ===Razvoj jezika=== {{Further|Porijeklo jezika|Religija i mitologija}} Religija zahtijeva sistem simboličke komunikacije, poput jezika, kako bi se prenosila s jedne jedinke na drugu. [[Philip Lieberman]] navodi da "ljudska religijska misao i moralni osjećaj jasno počivaju na kognitivno-lingvističkoj osnovi".<ref name="lieberman"/> Polazeći od te premise, pisac naučnih djela [[Nicholas Wade]] navodi: :"Kao i većina ponašanja koja se nalaze u društvima širom svijeta, religija je morala biti prisutna u populaciji ljudskih predaka prije raseljavanja iz Afrike prije 50.000 godina. Iako religijski rituali obično uključuju ples i muziku, oni su također veoma verbalni, budući da se svete istine moraju izreći. Ako je tako, religija, barem u svom modernom obliku, ne može prethoditi pojavi jezika. Ranije se tvrdilo da je jezik dostigao svoje moderno stanje neposredno prije egzodusa iz Afrike. Ako je religija morala čekati evoluciju modernog, artikulisanog jezika, onda bi se i ona pojavila neposredno prije 50.000 godina."<ref name="wade">[[Nicholas Wade|Wade, Nicholas]] (2006). ''Before the Dawn, Discovering the Lost History of Our Ancestors''. Penguin Books, London. str. 8, str. 165. {{ISBN|1-59420-079-3}}</ref> Drugo gledište razlikuje individualno religijsko vjerovanje od kolektivnog religijskog vjerovanja. Dok prvo ne zahtijeva prethodni razvoj jezika, drugo ga zahtijeva. Pojedinačni ljudski mozak mora objasniti neki fenomen kako bi ga shvatio i povezao se s njim. Ova aktivnost daleko prethodi pojavi jezika i možda ju je uzrokovala. Teorija glasi da vjerovanje u natprirodno proizlazi iz hipoteza koje su pojedinci proizvoljno pretpostavili kako bi objasnili prirodne fenomene koji se ne mogu objasniti na drugi način. Rezultirajuća potreba za dijeljenjem individualnih hipoteza s drugima na kraju dovodi do kolektivnog religijskog vjerovanja. Društveno prihvaćena hipoteza postaje dogmatska, podržana društvenom sankcijom. Jezik se sastoji od digitalnih kontrasta čija je cijena u osnovi nula. Kao čiste društvene konvencije, signali ove vrste ne mogu evoluirati u darvinističkom društvenom svijetu – oni su teorijska nemogućnost.<ref name="Zahavi 1993">{{Cite journal | last1=Zahavi | first1=A. | title=The fallacy of conventional signalling | journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences | volume=340 | issue=1292 | pages=227–230 |date=maj 1993 | doi=10.1098/rstb.1993.0061 | pmid=8101657 | bibcode=1993RSPTB.340..227Z}}</ref><ref>Zahavi, A. i A. Zahavi 1997. ''The Handicap Principle: A Missing Piece in Darwin's Puzzle''. New York i Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|9780190284589}}</ref> Budući da je suštinski nepouzdan, jezik funkcionira samo ako se može izgraditi reputacija pouzdanosti unutar određene vrste društva – naime, onog u kojem se simboličke kulturne činjenice (ponekad nazvane 'institucionalne činjenice') mogu uspostaviti i održavati putem kolektivne društvene podrške.<ref>Searle, J. R. 1996. ''The Construction of Social Reality''. London: Penguin.</ref> U svakom lovačko-sakupljačkom društvu, osnovni mehanizam za uspostavljanje povjerenja u simboličke kulturne činjenice je kolektivni ''ritual''.<ref>Durkheim, E. 1947 [1915]. "Origins of these beliefs". Poglavlje VII. U É. Durkheim, ''The Elementary Forms of the Religious Life: A study in religious sociology''. Prevod J. W. Swain. Glencoe, Illinois: The Free Press, str. 205–239.</ref> Prevazilazeći podjelu na kontinuitet i diskontinuitet, neki naučnici posmatraju pojavu jezika kao posljedicu neke vrste društvene transformacije<ref name="Knight Power 2012">{{Cite book| last1=Knight| first1=Chris| last2=Power| first2=Camilla| title=Social conditions for the evolutionary emergence of language| editor=Maggie Tallerman |editor2=Kathleen R. Gibson| work=The Oxford handbook of language evolution| year=2012| publisher=Oxford University Press| location=Oxford; New York | isbn=978-0-19-954111-9 | oclc=724665645 | pages=346–49 | url=http://www.chrisknight.co.uk/wp-content/uploads/2007/09/Knight-Power-Social-Conditions1.pdf}}</ref> koja je, stvarajući neviđeni nivo javnog povjerenja, oslobodila genetski potencijal za jezičku kreativnost koji je prethodno bio uspavan.<ref name="Rappaport 1999">{{cite book | last=Rappaport | first=Roy | title=Ritual and religion in the making of humanity | url=https://archive.org/details/ritualreligionin0000rapp | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge, U.K. New York | year=1999 | isbn=978-0-521-29690-8 | oclc=848728046}}</ref><ref name="Knight 2008">{{cite journal | last1=Knight | first1=C. | year=2008 | title='Honest fakes' and language origins | url=http://www.chrisknight.co.uk/wp-content/uploads/2007/09/JCS_Knight_CRC.pdf | journal=Journal of Consciousness Studies | volume=15 | issue=10–11| pages=236–48}}</ref><ref name="Knight 2010">{{Cite book | last1=Knight | first1=Chris| title=The origins of symbolic culture|editor1=Ulrich J Frey |editor2=Charlotte Störmer |editor3=Kai P Willführ | work=Homo novus: a human without illusion | year=2010 | publisher=Springer | location=Berlin; New York | isbn=978-3-642-12141-8 | oclc=639461749| pages=193–211 | url=http://www.chrisknight.co.uk/wp-content/uploads/2007/09/The-Origins-of-Symbolic-Culture.pdf}}</ref> "Teorija koevolucije rituala i govora" primjer je takvog pristupa.<ref name="Knight 1998">{{Cite book| last1=Knight| first1=Chris| title=Ritual/speech coevolution: a solution to the problem of deception|editor1=James R Hurford |editor2=Michael Studdert-Kennedy |editor3=Chris Knight | work=Approaches to the evolution of language: social and cognitive base | year=1998 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge, UK; New York | isbn=978-0-521-63964-4 | oclc=37742390 | pages=68–91 | url=http://www.chrisknight.co.uk/wp-content/uploads/2007/09/knight_ritual_speech_coevolution.pdf}}</ref><ref name="Knight 2006">{{Cite book | last1=Knight | first1=Chris| title=Language co-evolved with the rule of law |editor1=Angelo Cangelosi |editor2=Andrew D M Smith |editor3=Kenny Smith | work=The evolution of language: proceedings of the 6th international conference (EVOLANG6), Rome, Italy, 12–15 April 200 | year=2006 | publisher=World Scientific Publishing| location=New Jersey | isbn=978-981-256-656-0 | oclc=70797781 | url=http://www.chrisknight.co.uk/wp-content/uploads/2008/01/knight-springer-online-fulltext.pdf | pages=168–175}}</ref> Naučnici u ovom intelektualnom taboru ukazuju na činjenicu da čak i [[obična čimpanza|čimpanze]] i [[bonobo]]i imaju latentne simboličke kapacitete koje rijetko – ako ikada – koriste u divljini.<ref name="Savage-Rumbaugh 1988">{{Cite book | last1=Savage-Rumbaugh | first1=Sue | last2=McDonald | first2=Kelly | title=Deception and social manipulation in symbol-using apes |editor1=Richard W Byrne |editor2=Andrew Whiten | work=Machiavellian intelligence: social expertise and the evolution of intellect in monkeys, apes, and human | year=1988 | publisher=Clarendon Press | location=Oxford | isbn=978-0-19-852175-4 | oclc=17260831 | pages=224–237}}</ref> Odbacujući ideju o iznenadnoj mutaciji, ovi autori tvrde da bi, čak i ako bi slučajna mutacija usadila jezički organ u evoluirajućeg dvonožnog primata, to bilo adaptivno beskorisno pod svim poznatim društvenim uslovima primata. Vrlo specifična društvena struktura – ona koja je sposobna održati neuobičajeno visok nivo javne odgovornosti i povjerenja – morala je evoluirati prije ili istovremeno s jezikom kako bi oslanjanje na "jeftine signale" (riječi) postalo [[evolucijski stabilna strategija]]. Animistička priroda ranog ljudskog jezika mogla je poslužiti kao hendikep-slična cijena koja je pomogla osigurati pouzdanost komunikacije. Pripisivanje duhovne esencije svemu što je okruživalo rane ljude služilo je kao ugrađeni mehanizam koji je pružao trenutnu provjeru i osiguravao nepovredivost nečijeg govora.<ref>{{cite journal | last=Hasanov | first=Eldar T. | title=Animism and Language Evolution | journal=SSRN Electronic Journal | publisher=Elsevier BV | year=2021 | issn=1556-5068 | doi=10.2139/ssrn.3944281 | page=| s2cid=244431830 | url=https://osf.io/dhe39/ | doi-access=free }}</ref> Životinjski glasovni signali su, uglavnom, suštinski pouzdani. Kada mačka prede, signal predstavlja direktan dokaz njenog zadovoljnog stanja. Signalu se vjeruje, ne zato što je mačka sklona biti iskrena, već zato što jednostavno ne može lažirati taj zvuk. Glasovni pozivi primata mogu biti malo podložniji manipulaciji, ali ostaju pouzdani iz istog razloga – jer ih je teško lažirati.<ref name="Goodall 1986">{{Cite book | last1=Goodall | first1=Jane | title=The chimpanzees of Gombe: patterns of behavior | year=1986 | publisher=Belknap Press of Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | isbn=978-0-674-11649-8 | oclc=12550961 | url=https://archive.org/details/chimpanzeesofgom00good}}</ref> Inteligencija primata je "[[makijavelistička inteligencija|makijavelistička]]" – sebična i neograničena moralnim obzirima. Majmuni i čovjekoliki majmuni često pokušavaju obmanuti jedni druge, dok istovremeno ostaju stalno na oprezu da i sami ne postanu žrtve obmane.<ref name="Byrne 1988">{{Cite book | last1=Byrne | first1=Richard W. | last2=Whiten | first2=Andrew. | title=Machiavellian intelligence: social expertise and the evolution of intellect in monkeys, apes, and humans | url=https://archive.org/details/isbn_9780198521754 | year=1988 | publisher=Clarendon Press | location=Oxford | isbn=978-0-19-852175-4 | oclc=17260831}}</ref><ref name="de Waal (2005)">{{cite journal | doi=10.1002/evan.1360010306| last1=de Waal | first1=Frans B. M. | year=2005 | title=Intentional Deception in Primates | journal=Evolutionary Anthropology | volume=1 | issue=3 | pages=86–92| s2cid=221736130 }}</ref> Paradoksalno, teoretizira se da otpornost primata na obmanu blokira evoluciju njihovih signalnih sistema u smjeru sličnom jeziku. Jezik je isključen jer je najbolji način da se zaštitite od obmane ignoriranje svih signala osim onih koji su odmah provjerljivi. Riječi automatski padaju na ovom testu.<ref name="Knight 1998"/> ===Moral i grupni život=== {{Glavni|Evolucija morala|Moral#Evolucija}} [[Frans de Waal]] i Barbara King smatraju da je ljudski [[moral]] proizašao iz [[društvenost]]i primata. Iako je svijest o moralu možda jedinstvena ljudska osobina, poznato je da mnoge [[društvene životinje]], poput primata, delfina i kitova, pokazuju predmoralne osjećaje. Prema [[Michael Shermer|Michaelu Shermeru]], sljedeće karakteristike dijele ljudi i druge društvene životinje, posebno veliki čovjekoliki majmuni: {{blockquote|privrženost i povezanost, saradnja i uzajamna pomoć, simpatija i empatija, direktni i indirektni reciprocitet, altruizam i recipročni altruizam, rješavanje sukoba i mirenje, obmana i otkrivanje obmane, briga za zajednicu i briga o tome šta drugi misle o vama, te svijest o društvenim pravilima grupe i odgovor na njih.<ref name="shermer">{{cite book |title=The Science of Good and Evil |isbn=978-0-8050-7520-5 |last=Shermer |first=Michael |chapter-url=https://books.google.com/books?id=eevvWAcMBaAC |chapter=Why are we moral:The evolutionary origins of morality |author-link=Michael Shermer |year=2004 |publisher=[[Times Books]] |location=New York |title-link=The Science of Good and Evil }}</ref>}} De Waal tvrdi da su sve društvene životinje morale obuzdati ili promijeniti svoje ponašanje kako bi grupni život bio isplativ. Predmoralni osjećaji evoluirali su u društvima primata kao metoda obuzdavanja individualne sebičnosti i izgradnje kooperativnijih grupa. Za bilo koju društvenu vrstu, koristi od pripadnosti altruističkoj grupi trebale bi nadmašiti koristi od individualizma. Na primjer, nedostatak grupne kohezije mogao bi pojedince učiniti ranjivijima na napade izvana. Biti dio grupe također može poboljšati šanse za pronalazak hrane. To je očito među životinjama koje [[lov u čoporu|love u čoporima]] kako bi savladale veliki ili opasni plijen. Sve društvene životinje imaju hijerarhijska društva u kojima svaki član zna svoje mjesto. Društveni poredak održava se određenim pravilima očekivanog ponašanja, a dominantni članovi grupe provode red putem kažnjavanja. Uz to, viši primati također imaju osjećaj za pravednost. <ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2013/01/19/health/chimpanzee-fairness-morality/index.html|title=Morality: It's not just for humans |first=Elizabeth |last=Landau|publisher=CNN|website=cnn.com|date=19. 1. 2013 |access-date=20. 3. 2018}}</ref> Čimpanze žive u [[fisijsko-fuzijsko društvo|fisijsko-fuzijskim grupama]] koje u prosjeku broje 50 jedinki. Vjerovatno je da su rani preci ljudi živjeli u grupama slične veličine. Na osnovu veličine postojećih lovačko-sakupljačkih društava, nedavni paleolitski [[hominid]]i živjeli su u grupama od nekoliko stotina jedinki. Kako se veličina zajednice povećavala tokom ljudske evolucije, bila bi potrebna veća prisila za postizanje grupne kohezije. Moral je možda evoluirao u tim grupama od 100 do 200 ljudi kao sredstvo društvene kontrole, rješavanja sukoba i grupne solidarnosti. Prema dr. de Waalu, ljudski moral ima dva dodatna nivoa sofisticiranosti koja se ne nalaze u društvima primata. Psiholog Matt J. Rossano tvrdi da se religija pojavila nakon morala i nadogradila se na moral proširujući društvenu kontrolu individualnog ponašanja na [[natprirodno|natprirodne]] agense. Uključivanjem uvijek budnih predaka, duhova i bogova u društveno područje, ljudi su otkrili efikasnu strategiju za obuzdavanje sebičnosti i izgradnju kooperativnijih grupa.<ref name="supernature">{{cite journal |last=Rossano |first=Matt |title=Supernaturalizing Social Life: Religion and the Evolution of Human Cooperation |journal=Human Nature |year=2007 |volume=18 |issue=3 |pages=272–94 |doi=10.1007/s12110-007-9002-4 |pmid=26181064 |s2cid=1585551 |url=http://www2.selu.edu/Academics/Faculty/mrossano/recentpubs/Supernaturalizing.pdf |access-date=24. 8. 2008 |archive-date=3. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303101304/http://www2.selu.edu/Academics/Faculty/mrossano/recentpubs/Supernaturalizing.pdf }}</ref> Adaptivna vrijednost religije poboljšala bi opstanak grupe.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/03/20/science/20moral.html |first=Nicholas |last=Wade |title=Scientist Finds the Beginnings of Morality in Primate Behavior |work=[[The New York Times]] |date=20. 3. 2007}}</ref><ref>[http://eprints.gla.ac.uk/3723/01/rutherford3723.pdf Matthew Rutherford. ''The Evolution of Morality''. University of Glasgow. 2007. Pristupljeno 6. 6. 2008]</ref> Rossano ovdje misli na kolektivno religijsko vjerovanje i društvenu sankciju koja je institucionalizirala moral. Prema Rossanovom učenju, individualno religijsko vjerovanje je stoga u početku epistemološke, a ne etičke prirode. ==Evolucijska psihologija religije== {{Glavni|Evolucijska psihologija religije}} Kognitivni naučnici naglasili su da se religije mogu objasniti kao rezultat moždane arhitekture koja se rano razvila u [[Homo#Spisak vrsta|rodu ''Homo'']] tokom [[Hronologija evolucijske historije života|evolucijske historije života]]. Ipak, postoji neslaganje o tačnim mehanizmima koji su pokretali evoluciju religijskog uma. Dvije glavne škole mišljenja smatraju: * ili da je religija evoluirala putem [[prirodne selekcije]] i ima selektivnu prednost * ili da je religija evolucijski nusprodukt drugih mentalnih adaptacija. [[Stephen Jay Gould]], na primjer, vidio je religiju kao [[egzaptacija|egzaptaciju]] ili [[spandrel (biologija)|spandrel]], drugim riječima: religija je evoluirala kao nusprodukt psiholoških mehanizama koji su evoluirali iz drugih razloga.<ref name="henig">{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2007/03/04/magazine/04evolution.t.html|title=Darwin's God|date=4. 3. 2007|work=[[The New York Times Magazine]]}}</ref><ref>[http://www.psych.ubc.ca/~ara/religion%20seminar%20papers/Kirkpatrick_1999.pdf Toward an evolutionary psychology of religion and personality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910084648/http://www.psych.ubc.ca/~ara/religion%20seminar%20papers/Kirkpatrick_1999.pdf |date=10. 9. 2008 }}</ref><ref name="pinker">{{cite web|url= http://pinker.wjh.harvard.edu/articles/media/2004_10_29_religion.htm|title=The evolutionary psychology of religion |archive-url= https://web.archive.org/web/20080509063432/http://pinker.wjh.harvard.edu/articles/media/2004_10_29_religion.htm |archive-date=9. 5. 2008 |author=Steven Pinker|date=29. 10. 2004|website=harvard.edu|access-date=20. 3. 2018|author-link=Steven Pinker }}</ref> Takvi mehanizmi mogu uključivati sposobnost zaključivanja o prisustvu organizama koji bi mogli nauditi ([[detekcija agensa]]), sposobnost smišljanja uzročnih pripovijesti za prirodne događaje ([[etiologija]]) i sposobnost prepoznavanja da drugi ljudi imaju vlastite umove s vlastitim vjerovanjima, željama i namjerama ([[teorija uma]]). Ove tri adaptacije (između ostalih) omogućavaju ljudskim bićima da zamisle svrhovite agense iza mnogih opažanja koja se ne mogu lako objasniti na drugi način, npr. grmljavina, munje, kretanje planeta, složenost [[život]]a.<ref>{{Cite journal|pmid= 16035401|title= Religion's evolutionary landscape: counterintuition, commitment, compassion, communion.|year= 2004|journal= [[Behavioral and Brain Sciences]]|last1= Atran|first1= S|last2= Norenzayan|first2= A|volume= 27 |issue= 6|pages= 713–30; discussion 730–70|doi= 10.1017/s0140525x04000172|citeseerx= 10.1.1.687.8586|s2cid= 1177255}}</ref> Pojava kolektivnog religijskog vjerovanja identificirala je takve agense kao božanstva koja su standardizirala objašnjenje.<ref>{{Cite journal|title = The deification of historical figures and the emergence of priesthoods as a solution to a network coordination problem|journal = Religion, Brain & Behavior |date = 14. 8. 2015 |issn = 2153-599X|pages = 307–317|issue = 4|doi = 10.1080/2153599X.2015.1063001|first1 = Tamás|last1 = Dávid-Barrett|first2 = James|last2 = Carney|volume = 6|s2cid = 146979343}}</ref> Neki naučnici sugeriraju da je religija genetski "uvezana" u ljudsko stanje. Jedan kontroverzni prijedlog, hipoteza [[gen za Boga|gena za Boga]], navodi da neke varijante specifičnog gena, gena [[VMAT2]], predisponiraju ka duhovnosti.<ref name="kluger2004">{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,995465,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930102258/http://www.time.com/time/printout/0,8816,995465,00.html |archive-date= 30. 9. 2007 |title=Is God in our genes? |access-date=8. 4. 2007 |last=Kluger |first=Jeffrey |author2=Jeff Chu|author3=Broward Liston|author4=Maggie Sieger|author5= Daniel Williams |date=25. 10. 2004 |magazine=[[Time (magazin)|Time]] }}</ref> Drugo gledište temelji se na konceptu [[trojni mozak|trojnog mozga]]: reptilski mozak, [[limbički sistem]] i neokorteks, koji je predložio [[Paul D. MacLean]]. Kolektivno religijsko vjerovanje oslanja se na emocije ljubavi, straha i druželjubivosti i duboko je ukorijenjeno u limbičkom sistemu putem socio-biološkog uslovljavanja i društvene sankcije. Individualno religijsko vjerovanje koristi razum zasnovan u neokorteksu i često varira u odnosu na kolektivnu religiju. Limbički sistem je mnogo stariji u evolucijskom smislu od neokorteksa i stoga je jači od njega – slično kao što je reptilski mozak jači i od limbičkog sistema i od neokorteksa. Još jedno gledište je da ponašanje ljudi koji učestvuju u religiji čini da se osjećaju bolje i to poboljšava njihovu [[Biološka prilagodljivost|biološku prilagodljivost]], tako da postoji genetska selekcija u korist ljudi koji su spremni vjerovati u religiju. Konkretno, rituali, vjerovanja i društveni kontakt tipični za religijske grupe mogu poslužiti za smirivanje uma (na primjer smanjenjem dvosmislenosti i nesigurnosti zbog složenosti) i omogućiti mu da bolje funkcionira pod [[psihološki stres|stresom]].<ref>{{cite book | author = Lionel Tiger i Michael McGuire | title = God's Brain | publisher = Prometheus Books | date = 2010 | isbn = 978-1-61614-164-6 | url = https://archive.org/details/godsbrain00tige | pages = 202–204}}</ref> To bi omogućilo da se religija koristi kao moćan mehanizam preživljavanja, posebno u olakšavanju evolucije [[Rat#Motivacije|hijerarhija]] [[Teorija ubilačkog majmuna|ratnika]], što, ako je tačno, može biti razlog zašto mnoge moderne religije teže promoviranju [[plodnost]]i i [[srodstvo|srodstva]]. Još jedno gledište, koje je predložio Fred H. Previc, vidi ljudsku religiju kao proizvod povećanja [[dopaminergički]]h funkcija u ljudskom mozgu i opće intelektualne ekspanzije koja je započela prije otprilike 80 hiljada godina (kya).<ref>Previc, F.H. (2009). The dopaminergic mind in human evolution and history. New York: Cambridge University Press.</ref><ref>Previc, F.H. (2011). Dopamine, altered consciousness, and distant space with special reference to shamanic ecstasy. U E. Cardona & M. Winkelman (ur.), Altering consciousness: Multidisciplinary perspectives (Vol. 1), str. 43–60. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, LLC.</ref><ref name=extrapersonal_brain_systems>{{ cite journal |last1 = Previc |first1 = Fred H |year = 2006 |title = The role of the extrapersonal brain systems in religious activity. |journal = Consciousness and Cognition|pages = 500–39 |issue = 3 |volume = 15 |doi=10.1016/j.concog.2005.09.009|pmid = 16439158 |s2cid = 16239814 }}</ref> [[Dopamin]] promovira naglasak na udaljenom prostoru i vremenu, što može korelirati s religijskim iskustvom.<ref> {{cite journal | last1 = Previc | first1 = Fred H. | year = 2006 | title = The role of the extrapersonal brain systems in religious activity | journal = Consciousness and Cognition | volume = 15 | issue = 3 | pages = 500–539 | doi=10.1016/j.concog.2005.09.009 | pmid = 16439158 | s2cid = 16239814 | quote = Hyperreligiosity is a major feature of mania, obsessive-compulsive disorder, schizophrenia, temporal-lobe epilepsy and related disorders, in which the ventromedial dopaminergic systems are highly activated and exaggerated attentional or goal-directed behavior toward extrapersonal space occurs. The evolution of religion is linked to an expansion of dopaminergic systems in humans, brought about by changes in diet and other physiological influences. }} </ref> Dok najraniji postojeći šamanski pećinski crteži datiraju od prije oko 40 kya, upotreba okera za umjetnost na stijenama prethodi tome i postoje jasni dokazi za apstraktno mišljenje duž obale Južne Afrike prije 80 kya. [[Paul Bloom (psiholog)|Paul Bloom]] sugerira da "određene rane pojavne [[kognitivna pristranost|kognitivne pristranosti]]&nbsp;... čine prirodnim vjerovanje u bogove i duhove".<ref> {{cite book | editor1-last = Shah | editor1-first = Timothy Samuel | editor2-last = Friedman | editor2-first = Jack | title = Homo Religiosus?: Exploring the Roots of Religion and Religious Freedom in Human Experience | url = https://books.google.com/books?id=2qpCDwAAQBAJ | series = Cambridge Studies in Religion, Philosophy, and Society | date = 11. 1. 2018 | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2018 | page = 1 | isbn = 978-1-108-42235-2 | access-date = 4. 9. 2021 | quote = kognitivni naučnik Paul Bloom&nbsp;... smatra da 'postoje određene rane pojavne kognitivne pristranosti koje čine prirodnim vjerovanje u bogove i duhove, u zagrobni život i u božansko stvaranje svemira' }} </ref> ==Prahistorijski dokazi religije== {{Further|Paleolitska religija|Prahistorijska religija}} Iako tačno vrijeme kada su ljudi prvi put postali [[religija|religiozni]] ostaje nepoznato, istraživanja u [[evolucijska arheologija|evolucijskoj arheologiji]] pokazuju vjerodostojne dokaze religijskog/ritualističkog ponašanja iz perioda [[srednji paleolit|srednjeg paleolita]] (prije 45–200 [[hiljada godina (jedinica)|hiljada godina]]).<ref>{{cite journal|title=On the Origin of Religion|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-11-06_326_5954/page/784|first=Elizabeth|last=Culotta|date=6. 11. 2009|journal=Science|volume=326|issue=5954|pages=784–787|doi=10.1126/science.326_784|pmid=19892955|bibcode=2009Sci...326..784C}}</ref> ===Paleolitski ukopi=== Najraniji dokazi religijske misli zasnivaju se na ritualnom tretmanu mrtvih. Većina životinja pokazuje samo usputno zanimanje za mrtve pripadnike vlastite vrste.<ref>{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/animal-grief/ | title=The Depths of Animal Grief &#124; NOVA | website=[[PBS]] | date=8. 7. 2015 }}</ref> Ritualni ukop stoga predstavlja značajnu promjenu u ljudskom ponašanju. Ritualni ukopi predstavljaju svijest o životu i smrti i moguće vjerovanje u [[zagrobni život]]. [[Philip Lieberman]] navodi da "ukopi s grobnim prilozima jasno označavaju religijske prakse i brigu za mrtve koja prevazilazi svakodnevni život."<ref name="lieberman">{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162 | title=Uniquely Human|isbn=978-0-674-92183-2| year=1991|last=Lieberman| author-link=Philip Lieberman |publisher= Harvard University Press |location= Cambridge, Mass.}}</ref> Najraniji dokazi za tretman mrtvih potiču iz [[Arheološko nalazište Atapuerca|Atapuerca]] u Španiji. Na ovom lokalitetu pronađene su kosti 30 jedinki za koje se vjeruje da su ''[[Homo heidelbergensis]]'' u jednoj jami.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7Q3nOqkJQwoC&pg=PA158|title=How Symbols, Language, and Intelligence Evolved from Early Primates to Modern Human|author-link=Stanley Greenspan|last=Greenspan|first=Stanley|isbn=978-0-306-81449-5|year=2006|publisher=Da Capo Press|location=Cambridge, MA}}{{Mrtav link|date=Mart 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Neandertalci]] su također kandidati za prve [[hominidi|hominide]] koji su namjerno sahranjivali mrtve. Možda su stavljali tijela u plitke grobove zajedno s kamenim alatom i životinjskim kostima. Prisustvo ovih [[grobni prilozi|grobnih priloga]] može ukazivati na emocionalnu povezanost s pokojnikom i moguće vjerovanje u zagrobni život. Neandertalska grobna mjesta uključuju [[Šanidar]] u Iraku, [[Krapina|Krapinu]] u Hrvatskoj i pećinu [[Kebara]] u Izraelu.<ref>{{cite web|url= http://www.waspress.co.uk/journals/beforefarming/journal_20021/abstracts/papers/20021_04_s.pdf|title= The Neanderthal dead:exploring mortuary variability in Middle Palaeolithic Eurasia|archive-url= https://web.archive.org/web/20080910084648/http://www.waspress.co.uk/journals/beforefarming/journal_20021/abstracts/papers/20021_04_s.pdf|archive-date= 10. 9. 2008}}</ref><ref>{{cite web|title=BBC article on the Neanderthals|date= 24. 4. 2007|url= http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A21606040|archive-url= https://web.archive.org/web/20071217012345/http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A21606040|archive-date= 17. 12. 2007|quote=Neandertalci su sahranjivali svoje mrtve, a jedan ukop u [[Šanidar]]u u Iraku bio je popraćen grobnim prilozima u obliku biljaka. Sve biljke se u novije vrijeme koriste u medicinske svrhe, i čini se vjerovatnim da su ih i neandertalci koristili na taj način i sahranjivali ih sa svojim mrtvima iz istog razloga. Grobni prilozi su arheološki marker vjerovanja u zagrobni život, pa su neandertalci možda imali neki oblik religijskog vjerovanja.}}</ref> Najraniji poznati ukop modernih ljudi je iz pećine u Izraelu koja se nalazi u [[Qafzeh]]u. Ljudski ostaci datirani su na 100.000 godina. Ljudski kosturi pronađeni su obojeni [[crveni oker|crvenim okerom]]. Na grobnom mjestu pronađeni su razni grobni prilozi. Mandibula divlje svinje pronađena je položena u naručje jednog od kostura.<ref name="lieberman2">. [https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA163 Uniquely Human stranica 163]</ref> Philip Lieberman navodi: {{Blockquote|Rituale sahranjivanja koji uključuju grobne priloge možda su izumili anatomski moderni hominidi koji su emigrirali iz Afrike na Bliski istok prije otprilike 100.000 godina}} Matt Rossano sugerira da je period između 80.000 i 60.000 godina prije sadašnjosti, nakon povlačenja ljudi iz Levanta u Afriku, bio ključni period u evoluciji religije.<ref>{{Cite book|url=http://www2.selu.edu/Academics/Faculty/mrossano/recentpubs/Springer%20chapter.pdf|year=2009|last1=Rossano|doi=10.1007/978-3-642-00128-4_9|first1=Matt|title=The Biological Evolution of Religious Mind and Behavior|chapter=The African Interregnum: The "Where," "When," and "Why" of the Evolution of Religion|pages=127–141|series=The Frontiers Collection|isbn=978-3-642-00127-7|access-date=17. 9. 2009|archive-date=16. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216210012/http://www2.selu.edu/Academics/Faculty/mrossano/recentpubs/Springer%20chapter.pdf}}</ref> ===Upotreba simbolizma=== Upotreba [[Religijski simbolizam|simbolizma u religiji]] univerzalni je uspostavljeni fenomen. Arheolog [[Steven Mithen]] tvrdi da je uobičajeno da religijske prakse uključuju stvaranje slika i simbola koji predstavljaju natprirodna bića i ideje. Budući da natprirodna bića krše principe prirodnog svijeta, uvijek će postojati poteškoće u komuniciranju i dijeljenju natprirodnih koncepata s drugima. Ovaj problem se može prevazići sidrenjem tih natprirodnih bića u materijalnom obliku putem reprezentativne umjetnosti. Kada se prevedu u materijalni oblik, natprirodne koncepte je lakše komunicirati i razumjeti.<ref>[https://books.google.com/books?id=BRyMgrYx3EUC&pg=PA147 Simbolizam i natprirodno]</ref> Zbog povezanosti umjetnosti i religije, dokazi simbolizma u fosilnim zapisima ukazuju na um sposoban za religijske misli. Umjetnost i simbolizam pokazuju kapacitet za apstraktnu misao i maštu neophodnu za konstruiranje religijskih ideja. Wentzel van Huyssteen navodi da je prevođenje nevidljivog putem simbolizma omogućilo ranim ljudskim precima da imaju vjerovanja u apstraktnim terminima.<ref>{{cite web|title=Human Uniqueness and Symbolization|url=http://www.metanexus.net/magazine/tabid/68/id/10167/Default.aspx|quote=Ovo 'kodiranje nevidljivog' putem apstraktne, simboličke misli, omogućilo je također našim ranim ljudskim precima da argumentiraju i imaju vjerovanja u apstraktnim terminima. Zapravo, sam koncept Boga proizlazi iz sposobnosti apstrahiranja i zamišljanja 'osobe'|access-date=24. 8. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090527011227/http://www.metanexus.net/magazine/tabid/68/id/10167/Default.aspx|archive-date=27. 5. 2009}}</ref> Neki od najranijih dokaza simboličkog ponašanja povezani su s nalazištima iz [[srednje kameno doba|srednjeg kamenog doba]] u Africi. Od prije najmanje 100.000 godina postoje dokazi o upotrebi pigmenata poput [[crveni oker|crvenog okera]]. Pigmenti su od male praktične koristi lovcima-sakupljačima, pa se dokazi njihove upotrebe tumače kao simbolički ili u ritualne svrhe. Među postojećim lovačko-sakupljačkim populacijama širom svijeta, crveni oker se i dalje intenzivno koristi u ritualne svrhe. Tvrdilo se da je univerzalno među ljudskim kulturama da crvena boja predstavlja krv, seks, život i smrt.<ref name="rossano">{{cite journal | last=Rossano | first=Matt J. | title=The Religious Mind and the Evolution of Religion | journal=Review of General Psychology | publisher=SAGE Publications | volume=10 | issue=4 | year=2006 | issn=1089-2680 | doi=10.1037/1089-2680.10.4.346 | pages=346–364 | s2cid=8490298 | url=http://www2.selu.edu/Academics/Faculty/mrossano/recentpubs/EvolOfReligionFinal.pdf | access-date=24. 8. 2008 | archive-date=10. 9. 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080910084646/http://www2.selu.edu/Academics/Faculty/mrossano/recentpubs/EvolOfReligionFinal.pdf }}</ref> Upotreba crvenog okera kao pokazatelja simbolizma često se kritikuje kao previše indirektna. Neki naučnici, poput [[Richard Klein (paleoantropolog)|Richarda Kleina]] i [[Steven Mithen|Stevena Mithena]], priznaju samo nedvosmislene oblike umjetnosti kao reprezentativne za apstraktne ideje. Gornjopaleolitska pećinska umjetnost pruža neke od najnedvosmislenijih dokaza religijske misli iz [[paleolit]]a. Pećinske slike u [[Pećina Chauvet|Chauvetu]] prikazuju stvorenja koja su napola ljudi, a napola životinje. ===Porijeklo i diversifikacija organizirane religije=== {{Further|Neolitska religija}} {| class="wikitable" style="float:right; width:350px;" |+Društvena evolucija ljudi<ref name="shermer"/><ref name="diamond"/> ! Period<br />([[Prije sadašnjosti|godina prije]])||Tip društva ||Broj<br />jedinki |- |100.000–10.000 ||Bande ||desetine–stotine |- |10.000–5.000 ||Plemena ||stotine–hiljade |- |5.000–3.000 ||Poglavarstva ||hiljade–desetine hiljada |- |3.000–1.000 ||Države ||desetine hiljada–stotine hiljada |- |2.000*–danas ||Carstva ||stotine hiljada–milioni |} Organizirana religija vuče korijene iz [[neolitska revolucija|neolitske revolucije]] koja je započela prije 11.000 godina na [[Bliski istok|Bliskom istoku]], ali se mogla dogoditi nezavisno na nekoliko drugih lokacija širom svijeta. Izum poljoprivrede transformirao je mnoga ljudska društva iz [[lovac-sakupljač|lovačko-sakupljačkog]] načina života u [[sjedilački način života]]. Neolitska revolucija dovela je do populacijske eksplozije i ubrzanja tempa tehnološkog razvoja. Prelazak sa sakupljačkih bandi na države i carstva potaknuo je specijaliziranije i razvijenije oblike religije koji su odražavali novo društveno i političko okruženje. Dok bande i mala plemena posjeduju natprirodna vjerovanja, ta vjerovanja ne služe opravdavanju centralne vlasti, opravdavanju prijenosa bogatstva ili održavanju mira među nesrodnim pojedincima. Organizirana religija pojavila se kao sredstvo pružanja društvene i ekonomske stabilnosti na sljedeće načine: *Opravdavanje centralne vlasti, koja je zauzvrat imala pravo prikupljati poreze u zamjenu za pružanje društvenih i sigurnosnih usluga. *Bande i plemena sastoje se od malog broja srodnih pojedinaca. Države i nacije sastoje se od mnogo hiljada nesrodnih pojedinaca. [[Jared Diamond]] tvrdi da je organizirana religija služila stvaranju veze između nesrodnih pojedinaca koji bi inače bili skloniji neprijateljstvu. U svojoj knjizi ''[[Topovi, klice i čelik]]'' on tvrdi da je vodeći uzrok smrti u lovačko-sakupljačkim društvima ubistvo.<ref name="diamond"> {{cite book |last=Diamond |first=Jared |author-link=Jared Diamond |title=Topovi, klice i čelik |url=https://books.google.com/books?id=kLKTa_OeoNIC&pg=PP1 |chapter=Poglavlje 14, Od egalitarizma do kleptokratije |chapter-url=https://books.google.com/books?id=kLKTa_OeoNIC&pg=PA265 |page=[https://books.google.com/books?id=kLKTa_OeoNIC&pg=PA277 277] |year=1997 |publisher=Norton |location=New York, NY |isbn=978-0-393-03891-0 }}</ref> *Religije koje su se vrtjele oko moralizirajućih bogova možda su olakšale uspon velikih, kooperativnih grupa nesrodnih pojedinaca.<ref>{{cite journal | last1 = Norenzayan | first1 = A. | last2 = Shariff | first2 = A. F. | year = 2008 | title = The origin and evolution of religious prosociality | url = https://archive.org/details/sim_science_2008-10-03_322_5898/page/58 | journal = Science | volume = 322 | issue = 5898| pages = 58–62 | doi=10.1126/science.1158757 | pmid=18832637| bibcode = 2008Sci...322...58N | citeseerx = 10.1.1.659.6887 | s2cid = 28514 }}</ref> Države rođene iz neolitske revolucije, poput onih u starom Egiptu i Mezopotamiji, bile su [[teokratija|teokratije]] s poglavicama, kraljevima i carevima koji su igrali dvostruke uloge političkih i duhovnih vođa.<ref name="shermer"/> Antropolozi su otkrili da je za gotovo sva državna društva i poglavarstva širom svijeta utvrđeno da opravdavaju političku moć božanskim autoritetom. To sugerira da politička vlast kooptira kolektivno religijsko vjerovanje kako bi se osnažila.<ref name="shermer"/> ===Izum pisanja=== {{Further|Historija pisanja}} Nakon neolitske revolucije, tempo tehnološkog razvoja (kulturna evolucija) intenzivirao se zahvaljujući izumu pisanja prije 5.000 godina. Simboli koji su kasnije postali riječi omogućili su efikasnu komunikaciju ideja. Štamparstvo, izumljeno prije nešto više od hiljadu godina, brzo je povećalo brzinu komunikacije i postalo glavna pokretačka snaga kulturne evolucije. Smatra se da je pisanje prvo izumljeno ili u Sumeru ili u starom Egiptu, i u početku se koristilo za računovodstvo. Ubrzo nakon toga, pisanje je korišteno za bilježenje mita. Prvi religijski tekstovi označavaju početak [[historija religije|religijske historije]]. [[Tekstovi piramida]] iz starog Egipta jedni su od najstarijih poznatih religijskih tekstova na svijetu, a datiraju između 2400. i 2300. p. n. e.<ref>{{cite book|url= https://books.google.com/books?id=SieAmOiyGQMC&pg=PA9 | title=Uvod u staroegipatsku književnost|first= Wallis|last= Budge|author-link = E. A. Wallis Budge|isbn=978-0-486-29502-2|page=9|year= 1997|publisher= Dover Publications|location= Mineola, N.Y.}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6VBJeCoDdTUC&pg=PA1|last=Allen|first=James|isbn=978-1-58983-182-7|title=The Ancient Egyptian Pyramid Texts |year=2007 |publisher=Scholars Press |location=Atlanta, Ga.}}</ref><ref>[http://www.arcl.ed.ac.uk/arch/watkins/banea_2001_mk3.pdf The beginning of religion at the beginning of the Neolithic] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910084649/http://www.arcl.ed.ac.uk/arch/watkins/banea_2001_mk3.pdf |date=10. 9. 2008 }}</ref> Pisanje je odigralo glavnu ulogu u održavanju i širenju organizirane religije. U pretpismenim društvima, religijske ideje su se zasnivale na [[usmena tradicija|usmenoj tradiciji]], koju su artikulirali šamani i ostajale su ograničene na kolektivna sjećanja stanovnika društva. Pojavom pisanja, informacije koje nije bilo lako zapamtiti mogle su se lako pohraniti u svete tekstove koje je održavala odabrana grupa (svećenstvo). Ljudi su mogli pohranjivati i obrađivati velike količine informacija pisanjem koje bi inače bile zaboravljene. Pisanje je stoga omogućilo religijama da razviju koherentne i sveobuhvatne doktrinarne sisteme koji su ostali nezavisni od vremena i mjesta.<ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=bnnnAwMfeV0C&pg=PA160|chapter=Holy Book:The Invention of writing and religious cognition|title=Magic, Miracles, and Religion: A Scientist's Perspective | first=Ilkka|last=Pyysiäinen|year=2004|isbn=978-0-7591-0663-5|publisher=AltMira Press|location=Walnut Creek, CA}}</ref> Pisanje je također donijelo mjeru objektivnosti ljudskom znanju. Formulisanje misli riječima i zahtjev za validacijom omogućili su međusobnu razmjenu ideja i odvajanje općeprihvatljivih od neprihvatljivih ideja. Općeprihvatljive ideje postale su objektivno znanje koje odražava kontinuirano evoluirajući okvir ljudske svijesti o stvarnosti koji [[Karl Popper]] naziva 'verisimilituda' – faza na ljudskom putu ka istini.<ref>''Objective Knowledge: An Evolutionary Approach'', 1972, Rev. izd., 1979, {{ISBN|0-19-875024-2}}</ref> ==Također pogledajte== {{Portal|Religija}} {{div col|colwidth=20em|small=yes}} * [[Vjera životinja]] * [[Kognitivna nauka o religiji]] * [[Göbekli Tepe]] * [[Historija religije]] * [[Neuroteologija]] * [[Teorije o religiji]] * [[Hronologija religije]] {{div col end}} ==Reference== {{refspisak}} ==Dodatna literatura== * Pascal Boyer, ''Religion Explained: The Evolutionary Origins of Religious Thought'', New York: Basic Books 2001. ==Vanjski linkovi== * {{cite SEP |url-id=religion-evolutionary |title=Evolutionary Approaches to Religion |last=Weatherson |first=Brian}} * [http://www.religiousstudiesproject.com/podcast/religion-as-an-evolutionary-organism/ "Religion as an Evolutionary Organism"] s Davidom Sloanom Wilsonom, The Religious Studies Project Podcast Series, * [http://www.evolutionofgod.net/ Robert Wright "The Evolution of God"] * [https://www.age-of-the-sage.org/evolutionary_religious_studies.html#evolutionary_religious_studies_dr._david_sloan_wilson Evolutionary Religious Studies] Uvod u proučavanje religije iz evolucijske perspektive. * Govor Douglasa Adamsa iz 1998. na Biota 2 na {{YouTube|hDC_NcihiV8|Origin of God}} * [http://www.answersingenesis.org/creation/v14/i3/schmidt.asp Wilhelm Schmidt i porijeklo religije] – suprotno gledište {{normativna kontrola}} [[Kategorija:Antropologija religije]] [[Kategorija:Evolucijska psihologija]] [[Kategorija:Ljudska evolucija]] [[Kategorija:Prahistorijska religija]] [[Kategorija:Paleolit]] [[Kategorija:Psihologija religije]] [[Kategorija:Religijske studije]] [[Kategorija:Evolucijska psihologija religije]] 8qo1uxyqxdzby9mh49ddp699al2euqj 0 533648 3914582 3904441 2026-07-26T12:35:55Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914582 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Suzan Kahramaner | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1913|5|21}} | mjesto_rođenja = [[Istanbul]], [[Osmansko Carstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2006|2|22|1913|5|21}} | mjesto_smrti = [[Istanbul]], [[Turska]] | polje = [[Matematika]] | institucija = [[Istanbulski univerzitet]] | alma_mater = [[Istanbulski univerzitet]] | slika = SZ1.jpg }} '''Fatma Suzan Kahramaner''' bila je [[turska]] [[matematika|matematičarka]] i univerzitetska profesorica, ubrajana među prve [[Žena|žene]] u turskoj akademskoj matematici.<ref name="TurkMathBio">{{cite web |title=Suzan Kahramaner Vefat Etti |url=https://www.turkmath.org/beta/turkmattarihiarsivi.php?slug=suzan+kahramaner+vefat+etti |website=Türk Matematik Tarihi Arşivi |access-date=26. 4. 2026}}</ref><ref name="GFTA2013">{{cite web |title=GFTA 2013 |url=https://www.melikeaydogan.com/ |website=melikeaydogan.com |access-date=26. 4. 2026 |archive-date=29. 4. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260429084727/https://www.melikeaydogan.com/ |url-status=dead }}</ref> Rođena je 21. maja 1913. u [[Istanbul]]u, a umrla 22. februara 2006. u istom gradu.<ref name="TurkMathBio" /> Veći dio akademske karijere provela je na [[Istanbulski univerzitet|Istanbulskom univerzitetu]], gdje je predavala i istraživala u oblasti [[kompleksna analiza|teorije kompleksnih funkcija]].<ref name="TurkMathBio" /><ref name="Publimath">{{cite web |title=Kahramaner Suzan |url=https://publimath.fr/ka015/ |website=Publimath |access-date=26. 4. 2026}}</ref> == Život i obrazovanje == Kahramaner je osnovno obrazovanje stekla u školi Moda Numune İnas, a potom je pohađala privatnu francusku školu u Istanbulu [[Notre Dame de Sion]], gdje je završila [[Srednja škola|srednje obrazovanje]] 1934.<ref name="TurkMathBio" /> Iste godine upisala je Matematičko-astronomski odsjek Istanbulskog univerziteta, reformiranog nakon preustroja nekadašnjeg [[Darülfünun]]a, visokošloske institucije osnovane 1863.<ref name="TurkMathBio" /> Tokom studija slušala je nastavu kod njemačkih matematičara koji su kao što su [[Richard von Mises]], [[Hilda Geiringer]] i [[William Prager]].<ref name="TurkMathBio" /> Brojni njemački akademici koji su pobjegli iz [[Nacistička Njemačka|Njemačke]] prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] nalazili su se na Istanbulskom univerzitetu. Diplomirala je 1939. na odsjeku za matematiku i astronomiju, nakon čega je kratko radila na istraživanjima iz fizike i kao nastavnica matematike u djevojačkoj gimnaziji Çamlıca.<ref name="TurkMathBio" /> Doktorski studij započela je 1943. pod mentorstvom [[Kerim Erim|Kerima Erima]].<ref name="TurkMathBio" /> == Akademska karijera == Nakon odbrane doktorata nastavila je rad na Istanbulskom univerzitetu, gdje je predavala analizu i razvijala istraživanja iz teorije kompleksnih funkcija.<ref name="TurkMathBio" /><ref name="DergiArgument">{{cite journal |last=Kahramaner |first=Suzan |title=SUR L' ARGUMENT DES FONCTIONS UNIVALENTES |journal=İstanbul University Science Faculty the Journal of Mathematics Physics and Astronomy |volume=32 |pages=1–22 |year=2012 |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/iusfjm/article/118515 |access-date=26. 4. 2026}}</ref> Usavršavala se na [[Univerzitet u Helsinkiju|Univerzitetu u Helsinkiju]] i [[Univerzitet u Zürichu|Univerzitetu u Zürichu]], gdje je sarađivala s [[Rolf Nevanlinna|Rolfom Nevanlinnom]], a učestvovala je i na više međunarodnih kongresa matematičara, uključujući skupove u [[Edinburgh]]u, [[Stockholm]]u, [[Moskva|Moskvi]], [[Nica|Nici]] i [[Helsinki]]ju. Profesorsko zvanje stekla je 1968.<ref name="Publimath" /> Učestvovala je u osnivanju Balkanske unije matematičara i bila je predstojnica Matematičkog odsjeka Istanbulskog univerziteta 1978–1979.<ref name="Publimath" /> U penziju je otišla 1983, ali je nastavila pratiti i podržavati matematička istraživanja. Povodom njenog stotog rođendana 2013. međunarodni simpozij ''Geometric Function Theory and Applications'' ({{Jez-bs|Teorija geometrijskih funkcija i primjene}}) bio je posvećen njenom radu i naslijeđu.<ref name="GFTA2013" /><ref name="Yenisafak">{{cite web |title=İlk Kadın Matematikçimize, 100. yaş kutlaması |url=https://www.yenisafak.com/kultur-sanat/ilk-kadin-matematikcimize-100yas-kutlamasi-550334 |website=Yeni Şafak |date=5. 8. 2013 |access-date=26. 4. 2026}}</ref> == Naučni rad == Glavno područje njenog rada bila je teorija analitičkih i univalentnih funkcija.<ref name="Publimath" /><ref name="DergiArgument" /> Objavljivala je radove na [[Francuski jezik|francuskom]] i [[Njemački jezik|njemačkom]] jeziku.<ref name="DergiArgument" /> Bila je i mentorica više doktorskih kandidata, među njima Ahmeta Derneka, Rifkija Kahramanera i Yaşara Polatoğlua. Suzan Kahramaner zauzima istaknuto mjesto u historiji matematike u Turskoj kao jedna od pionirki ženskog akademskog rada u toj disciplini.<ref name="GFTA2013" /><ref name="Yenisafak" /> Njen rad ostao je vezan uz razvoj kompleksne analize na Istanbulskom univerzitetu i uz međunarodne veze turske matematičke zajednice u drugoj polovini 20. stoljeća.<ref name="Publimath" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kahramaner, Suzan}} [[Kategorija:Rođeni 1913.]] [[Kategorija:Umrli 2006.]] [[Kategorija:Turski matematičari]] [[Kategorija:Turski naučnici]] [[Kategorija:Biografije, Istanbul]] 730vjifjvnwgyesclpqd8vwczmsa2bk 0 533659 3914643 3904045 2026-07-26T15:43:13Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914643 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svjetska organizacija | zvanično_ime = Američko psihološko udruženje (APA) | izvorno_ime = American Psychological Association | ime_genitiv = | zastava = | zastava_širina = | grb = APA.png | grb_širina = 280px | vrsta_simbola = Logo | uzrečica = | himna = | karta = | glavno_sjedište = [[Washington, D.C.]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | broj zemalja članica = Više od 190.000 (članova) | vrsta_prve_vlasti = Predsjednik | vladar_prva_vlast = Wendi Williams | vrsta_druge_vlasti = Izvršni direktor | vladar_druga_vlast = Arthur C. Evans, Jr. | vrsta_treće_vlasti = Glavno tijelo | vladar_treća_vlast = Vijeće predstavnika | vrsta_četvrti_vlasti = | vladar_četvrti_vlast = | datum_osnivanja = {{Početni datum i godine|1892|07}} | web_stranica = [https://www.apa.org www.apa.org] | komentar = Najveće naučno i profesionalno udruženje psihologa u SAD-u i svijetu. }} [[Datoteka:The American Psychological Association headquarters in Washington, D.C.jpg|mini|desno|300px|Sjedište Američkog psihološkog udruženja u [[Washington, D.C.]]]] '''Američko psihološko udruženje''' ([[Engleski jezik|engl.]] ''American Psychological Association'', APA) najveće je profesionalno udruženje [[psiholog]]a u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i jedno od najvećih psiholoških udruženja u svijetu.<ref name="Britannica_APA">{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/American-Psychological-Association |title=American Psychological Association |publisher=Encyclopedia Britannica |author=Willis, D. |date=2023 |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Udruženje ima više od 190.000 članova, uključujući istraživače, nastavnike, kliničare, savjetnike i studente.<ref name="About">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/ |title=About APA |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Američko psihološko udruženje je organizovana kroz 54 stručne sekcije, koje predstavljaju različite specijalizirane oblasti i tematska područja unutar [[psihologija|psihologije]].<ref name="APA_Divisions">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/division/ |title=Divisions of the APA |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Sjedište udruženja nalazi se u [[Washington, D.C.|Washingtonu, D.C.]]. Djelovanje APA-e obuhvata razvoj naučnih standarda, profesionalne etike, [[Obrazovanje|obrazovanja]] i stručne prakse u psihologiji. Američko psihološko udruženje ne treba miješati s [[Američko psihijatrijsko udruženje|Američkim psihijatrijskim udruženjem]] (engl. ''American Psychiatric Association''), koje također koristi skraćenicu APA. == Historija == [[Datoteka:G. Stanley Hall.jpg|mini|desno|300px|Granville Stanley Hall, prvi predsjednik Američkog psihološkog udruženja (1892)]] Američko psihološko udruženje (APA) osnovano je u julu 1892. kao profesionalna organizacija posvećena razvoju psihološke nauke i stručne prakse u oblasti psihologije. Osnovala ga je manja grupa stručnjaka zainteresovanih za ono što se u to vrijeme nazivalo ″novom psihologijom″, a među prvim 31 članom izabran je i prvi predsjednik udruženja, [[Granville Stanley Hall]].<ref name="About" /><ref name="Fernberger_1932">{{cite journal |last=Fernberger |first=Samuel W. |date=1932 |title=The American Psychological Association: A Historical Summary, 1892–1930 |journal=Psychological Bulletin |volume=29 |pages=1–89 |url=https://psychclassics.yorku.ca/Fernberger/1932/history.htm |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Prvi sastanak udruženja održan je u decembru 1892. na [[University of Pennsylvania|Univerzitetu u Pennsylvaniji]]. U početnom periodu organizacijska struktura Američkog psihološkog udruženja zasnivala se na vijeću i izvršnom odboru, što je predstavljalo osnovu kasnijeg sistema upravljanja koji se održao i u savremenom obliku kroz Vijeće predstavnika i Upravni odbor.<ref name="Fernberger_1932" /> Tokom prvih decenija članstvo je raslo postepeno. Krajem 19. vijeka Američko psihološko udruženje je imalo 125 članova, dok je do 1940. broj redovnih članova porastao na 664. Dodatno proširenje članstva omogućeno je uvođenjem kategorije pridruženih članova 1926., što je doprinijelo većem uključivanju stručnjaka iz primijenjenih područja psihologije.<ref name="Fernberger_1932" /> Značajna reorganizacija udruženja provedena je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada je Američko psihološko udruženje proširilo svoje djelovanje spajanjem s drugim psihološkim organizacijama i uključivanjem profesionalne prakse i unapređenja ljudske dobrobiti u svoje institucionalne ciljeve. Ova reorganizacija doprinijela je transformaciji Američkog psihološkog udruženja iz pretežno akademskog udruženja u širu naučnu i profesionalnu organizaciju.<ref name="Evans_1992">{{cite book |editor-last1=Evans |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Sexton |editor-first2=Virginia S. |editor-last3=Cadwallader |editor-first3=Thomas C. |title=The American Psychological Association: A Historical Perspective |publisher=American Psychological Association |location=Washington, D.C. |year=1992 |url=https://archive.org/details/americanpsycholo0000unse |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Nakon završetka Drugog svjetskog rata psihologija bilježi snažan institucionalni i profesionalni razvoj, posebno u oblastima [[Klinička psihologija|kliničke]] i [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]]. Ovaj rast bio je povezan s povećanom potrebom za psihološkim uslugama, razvojem programa stručnog osposobljavanja i širenjem istraživačke infrastrukture, uključujući osnivanje [[Nacionalni institut za mentalno zdravlje|Nacionalnog instituta za mentalno zdravlje]].<ref name="Pickren_2005">{{cite book |editor-last1=Pickren |editor-first1=Wade E. |editor-last2=Schneider |editor-first2=Stanley F. |date=2005 |title=Psychology and the National Institute of Mental Health: A Historical Analysis of Science, Practice, and Policy |publisher=APA Books |location=Washington, D.C. |url=https://psycnet.apa.org/fulltext/2004-21193-000-FRM.pdf |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Organizacijska struktura Američkog psihološkog udruženja dodatno je razvijena kroz sistem stručnih sekcija ([[Engleski jezik|eng.]] ''divisions''), uveden u okviru reorganizacije tokom 1940-ih. Prvobitno je formirano 19 sekcija, dok ih danas postoji 54, koje obuhvataju različite specijalizirane oblasti psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku psihologiju]], [[Edukacijska psihologija|edukacijsku psihologiju]], psihologiju ovisnosti, psihologiju žena i historiju psihologije.<ref name="Dewsbury_1997">{{cite journal |last=Dewsbury |first=Donald A. |date=1997 |title=On the Evolution of Divisions |journal=American Psychologist |volume=52 |pages=733–741 |url=https://www.researchgate.net/publication/232459801_On_the_evolution_of_divisions |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> === Predsjednici === Tokom historije Američkog psihološkog udruženja funkciju predsjednika obavljali su brojni istaknuti psiholozi i naučnici koji su dali značajan doprinos razvoju savremene psihologije. Među ranijim predsjednicima bili su [[Granville Stanley Hall]] (1892), [[William James]] (1894, 1904), [[James McKeen Cattell]] (1895), [[John Dewey]] (1899), [[Mary Whiton Calkins]] (1905) i [[Edward Thorndike]] (1912). U drugoj polovini 20. stoljeća predsjedničku funkciju obavljali su, između ostalih, [[Carl Rogers]] (1947), [[Abraham Maslow]] (1968), [[Albert Bandura]] (1974) i [[Martin Seligman]] (1998). U savremenom periodu među predsjednicima udruženja bili su [[Philip Zimbardo]] (2002), [[Robert Sternberg]] (2003), [[Thema Bryant]] (2023) i [[Cynthia de las Fuentes]] (2024).<ref name="APA_Presidents">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/president/former-presidents |title=Former APA Presidents |publisher=American Psychological Association |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> == Djelovanje == Američko psihološko udruženje formira stručne radne grupe i odbore koji izrađuju smjernice i zauzimaju stavove o društveno značajnim pitanjima, uključujući [[abortus]], [[ljudska prava]], dobrobit pritvorenih ili osuđenih osoba, [[trgovina ljudima|trgovinu ljudima]], prava osoba s [[mentalni poremećaj|mentalnim poremećajima]], [[kvocijent inteligencije|testiranje inteligencije]], postupke promjene [[seksualna orijentacija|seksualne orijentacije]] i [[rodna ravnopravnost|rodnu ravnopravnost]].<ref name="APA_Policy_Manual">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/policy/ |title=Council Policy Manual |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> === Organizacijska struktura i upravljanje === Američko psihološko udruženje je korporacija registrovana u [[Washington|Washington, D.C.]]. Njena organizacijska struktura zasniva se na sistemu upravljanja koji uključuje podjelu nadležnosti između više tijela.<ref name="APA_Gov">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance |title=APA Governance |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Osnovna upravljačka tijela Američkog psihološkog udruženja čine predsjednik, Upravni odbor, Vijeće predstavnika i mreža odbora i komisija. Predsjednik se bira iz reda članova organizacije i predsjedava Vijećem predstavnika i Upravnim odborom, uz nadležnosti definisane statutom organizacije.<ref name="APA_Gov" /> Upravni odbor odgovoran je za administrativno i finansijsko upravljanje, uključujući usvajanje budžeta i nadzor nad radom organizacije. Čine ga predsjednik, izabrani predsjednik, bivši predsjednik, blagajnik, zapisničar, predstavnici Vijeća i izvršni direktor.<ref name="APA_Gov" /> Vijeće predstavnika je najviše tijelo za donošenje politika i strateških odluka, a sastavljeno je od predstavnika regionalnih udruženja, stručnih sekcija i drugih organizacijskih jedinica APA-e.<ref name="APA_Gov" /> Većina operativnih aktivnosti odvija se kroz odbore i komisije koji rade na dobrovoljnoj osnovi i nadziru oblasti kao što su istraživanje, obrazovanje, izdavaštvo i međunarodna saradnja.<ref name="APA_Gov" /> === Inicijative u oblasti jednakosti, raznolikosti i inkluzije === Američko psihološko udruženje provodi politike usmjerene na unapređenje jednakosti, raznolikosti i inkluzije ([[Engleski jezik|engl.]] ''Equity, diversity and inclusion'' – EDI), koje su integrisane u strateške i organizacijske aktivnosti udruženja. Ove politike uključuju programe usmjerene na smanjenje nejednakosti i unapređenje profesionalne inkluzije u psihologiji i društvu u cjelini.<ref name="APA_EDI">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/apa/equity-diversity-inclusion/ |title=Equity, Diversity and Inclusion Framework |publisher=American Psychological Association |date=2021 |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Udruženje također, naglašava posvećenost zaštiti ljudskih prava, što je sastavni dio njegovih etičkih i profesionalnih standarda. === Projekt dobrog upravljanja === Projekt dobrog upravljanja ([[Engleski jezik|engl.]] ''Good Governance Project'', GGP) pokrenut je 2011. s ciljem unapređenja upravljačkih struktura i procesa Američkog psihološkog udruženja.<ref name="APA_GGP">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/good-governance/ |title=Good Governance Project |publisher=American Psychological Association |date=2013 |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Projekt je uključivao analizu postojećeg sistema upravljanja, prikupljanje povratnih informacija i izradu prijedloga za organizacijske promjene. U završnoj fazi predložena je reorganizacija upravljačkog modela, uz jačanje korporativne strukture. Prijedlozi su razmatrani i stavljeni na glasanje tokom 2013.<ref name="GGP_July_2013">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/governance/good-governance/final-report.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.apa.org/about/governance/good-governance/final-report.pdf |archive-date=2022 |url-status=live |title=Good Governance Project Recommended Changes to Maximize Organizational Effectiveness of APA Governance |publisher=American Psychological Association |date=2013 |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> === Organizacijska struktura === Američko psihološko udruženje (APA) sastoji se od izvršnog ureda, izdavačke djelatnosti i ureda koji pokrivaju administrativne, poslovne, informatičke i operativne funkcije, kao i pet osnovnih direktorata. * ''Direktorat za obrazovanje'' bavi se akreditacijom doktorskih studijskih programa iz psihologije i pitanjima psihološkog obrazovanja na svim nivoima, od srednjeg do postdiplomskog obrazovanja.<ref name="APA_Education">{{cite web |url=https://www.apa.org/ed/ |title=Education Directorate of the American Psychological Association |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za rad u praksi'' zastupa interese psihologa iz prakse i korisnika psiholoških usluga u zdravstvenom sistemu i široj zajednici.<ref name="APA_Practice">{{cite web |url=https://www.apa.org/practice/ |title=APA Practice Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za javni interes'' promoviše primjenu psihologije u rješavanju društvenih problema i unapređenju dobrobiti ljudi, kao i ravnopravnog i pravednog tretmana svih društvenih grupa.<ref name="APA_Public_Interest">{{cite web |url=https://www.apa.org/pi/ |title=Public Interest Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za komunikacije s javnošću i članovima'' odgovoran je za komunikaciju Američko psihološkog udruženja sa članovima, pridruženim organizacijama i širom javnošću.<ref name="APA_Communications">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/offices/directorates/communications |title=Public and Member Communications |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> * ''Direktorat za nauku'' djeluje na unapređenju, promociji i primjeni psihološke nauke u istraživačkom, obrazovnom i profesionalnom kontekstu.<ref name="APA_Science">{{cite web |url=https://www.apa.org/science/ |title=Science Directorate |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> === Članstvo i profesionalni naziv ″psiholog″ === Politika Američkog psihološkog udruženja (APA) u vezi s korištenjem profesionalnog naziva [[psiholog]] zasniva se na Modelskom zakonu za državnu licencu psihologa ([[Engleski jezik|eng.]] ''Model Act for State Licensure of Psychologists''), kojim se definišu osnovni profesionalni standardi za obavljanje psihološke djelatnosti u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="APA_Model_Act">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/policy/model-act-licensure.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930090937/http://www.apapracticecentral.org/ce/state/model-act.aspx |archive-date=2018 |url-status=dead |title=Model Act for State Licensure of Psychologists |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Prema ovim standardima, profesionalni naziv ″psiholog″ u pravilu mogu koristiti osobe koje su završile doktorski studij iz psihologije i koje posjeduju odgovarajuću državnu licencu za pružanje psiholoških usluga javnosti, osim u slučajevima kada su zakonski izuzete od obaveze licenciranja. Zakoni o licenciranju razlikuju se među saveznim državama i propisuju posebne obrazovne, stručne i profesionalne uslove za stjecanje licence. Od obaveze licenciranja mogu biti izuzeti istraživači, univerzitetski nastavnici i drugi stručnjaci iz primijenjene psihologije koji djeluju izvan oblasti zdravstvene zaštite. Puno članstvo u Američkom psihološkom udruženju u Sjedinjenim Američkim Državama i [[Kanada|Kanadi]] u pravilu zahtijeva završeno doktorsko obrazovanje iz psihologije, dok pridruženo članstvo zahtijeva najmanje dvije godine postdiplomskog studija iz psihologije ili srodne discipline odobrene od strane Udruženja. U posebnim slučajevima, zahtjev za doktorskom disertacijom kao uslov za puno članstvo može biti izuzet, ukoliko kandidat posjeduje značajne stručne, naučne ili profesionalne doprinose u oblasti psihologije.<ref name="APA_Division_Handbook">{{cite web |url=https://www.apa.org/about/division/officers/handbook/ |title=Division Officers Handbook |publisher=American Psychological Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> === Publikacije === Američko psihološko udruženje jedan je od najvećih izdavača stručne i naučne literature iz oblasti psihologije. Njegova izdavačka djelatnost obuhvata naučne časopise, stručne knjige, rječnike, enciklopedije, priručnike i digitalne baze podataka.<ref name="APA_Publications">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs |title=APA Publishing |publisher=American Psychological Association |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Službeni i vodeći naučni časopis udruženja je ''American Psychologist'', recenzirani časopis koji objavljuje radove iz različitih oblasti psihologije i prati razvoj discipline na naučnom i profesionalnom nivou.<ref name="APA_Publications" /> Američko psihološko udruženje izdaje više od 70 stručnih i naučnih časopisa koji pokrivaju različite oblasti psihologije, uključujući [[Klinička psihologija|kliničku]], [[Razvojna psihologija|razvojnu]], [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu]], [[Socijalna psihologija|socijalnu]], [[Zdravstvena psihologija|zdravstvenu]] i [[Edukacijska psihologija|edukacijsku psihologiju]]. Među značajnijim publikacijama nalaze se ''Psychological Bulletin'', ''Psychological Review'', ''Journal of Applied Psychology'', ''Developmental Psychology'', ''Health Psychology'' i ''Journal of Personality and Social Psychology''.<ref name="APA_Journals">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/journals/ |title=APA Publishing Journals |publisher=American Psychological Association |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Udruženje objavljuje i stručne knjige, među kojima se posebno izdvajaju Priručnik APA stila ([[Engleski jezik|eng.]] ''Publication Manual of the American Psychological Association''), koji predstavlja standard za naučno pisanje i citiranje u društvenim i bihevioralnim naukama i Rječnik psihologije APA ([[Engleski jezik|engl.]] ''APA Dictionary of Psychology''). Pored naučnih publikacija, Američko psihološko udruženje objavljuje stručne izvještaje, obrazovne materijale, priručnike za praksu i publikacije namijenjene široj javnosti, uključujući izdanja za djecu kroz izdavački ogranak ''Magination Press''.<ref name="APA_Publications" /> === APA stil citiranja === Američko psihološko udruženje razvilo je standard za naučno pisanje i citiranje, poznat kao APA stil ([[Engleski jezik|engl.]] ''APA style''), koji je definisan u publikaciji ''Publication Manual of the American Psychological Association''.<ref name="APA_Manual_7th">{{cite book |last=American Psychological Association |title=Publication Manual of the American Psychological Association |url=https://catocom.cba.ucb.edu.bo/wp-content/uploads/2020/09/APA-2020-7th-Ed.pdf|edition=7. |publisher=American Psychological Association |year=2020 |language=en}}</ref> APA stil predstavlja jedan od najrasprostranjenijih standarda za pisanje naučnih i stručnih radova u oblastima [[psihologija|psihologije]], [[obrazovanje|obrazovanja]], [[sociologija|sociologije]], [[komunikologija|komunikologije]] i drugih društvenih i bihevioralnih nauka. Standard obuhvata pravila za strukturiranje naučnih radova, etičke smjernice u istraživanju, način prezentacije rezultata, stil pisanja, kao i pravila za citiranje i navođenje literature.<ref name="Eckstein_2017">{{cite book |last=Eckstein |first=Jessica J. |title=The SAGE Encyclopedia of Communication Research Methods |publisher=SAGE Publications |year=2017 |editor=Allen, Mike |pages=27–28 |doi=10.4135/9781483381411.n11 |url=https://www.researchgate.net/publication/289980267_American_Psychological_Association |access-date=26. april 2026 |language=en}}</ref> Primjena APA stila posebno je zastupljena u kvantitativnim i kvalitativnim istraživanjima u društvenim naukama, gdje služi kao standardizirani okvir za akademsko i istraživačko izvještavanje. Tokom vremena APA stil proširen je i izvan oblasti psihologije, te je postao jedan od vodećih međunarodnih standarda za akademsko citiranje i naučnu komunikaciju. === Baze podataka === Američko psihološko udruženje razvija i održava više specijaliziranih bibliografskih i digitalnih baza podataka namijenjenih istraživanju, obrazovanju i profesionalnoj praksi u oblasti psihologije.<ref name="APA_Databases">{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases |title=APA Databases and Electronic Resources |publisher=American Psychological Association |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> Među najpoznatijim bazama podataka koje održava Američko psihološko udruženje nalaze se ''PsycINFO'', ''PsycARTICLES'', ''PsycBOOKS'', ''PsycEXTRA'', ''PsycTESTS'' i ''PsycTHERAPY'', dok platforma ''PsycNET'' omogućava objedinjeno pretraživanje više APA-inih digitalnih izvora.<ref name="APA_Databases" /> ''PsycINFO'' predstavlja jednu od najopsežnijih bibliografskih baza podataka iz oblasti psihologije i srodnih disciplina. Sadrži bibliografske zapise i sažetke naučnih članaka, knjiga, poglavlja u knjigama, tehničkih izvještaja i disertacija, s obuhvatom literature koja datira još od 19. vijeka. Ova baza podataka koristi se kao jedan od osnovnih istraživačkih izvora u psihološkim i društvenim naukama.<ref>{{cite web |url=https://www.apa.org/pubs/databases/psycinfo |title=APA PsycInfo |publisher=American Psychological Association |access-date=27. april 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{official website|https://www.apa.org/}} * [https://www.iccpp.org/wp-content/uploads/2020/06/APA-Dictionary-of-Psychology-by-American-Psychological-Association-z-lib.org_-2.pdf APA Rječnik psihologije (PDF)] [[Kategorija:Međunarodne organizacije]] [[Kategorija:Organizacije osnovane 1892.]] [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Američko psihološko udruženje]] r0aubz8u80je8nxzdaxm6m8vl1jj432 0 533713 3914775 3903076 2026-07-26T17:06:42Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914775 wikitext text/x-wiki Termin '''kreolski narodi''' ili '''Kreoli''' može se odnositi na različite etničke grupe širom svijeta. Značenje termina pokazuje regionalne varijacije, što često izaziva debatu.<ref>{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/creole|title=Definition of CREOLE|website=www.merriam-webster.com}}</ref><ref name="brit">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Creole|title=Creole &#124; History, Culture & Language &#124; Britannica|website=www.britannica.com|date=15. 12. 2023 }}</ref> Kreolski narodi predstavljaju raznolik niz etničkih grupa, od kojih svaka posjeduje zaseban kulturni identitet koji se oblikovao tokom vremena. Pojava kreolskih jezika, često povezanih s kreolskom etničkom pripadnošću, zaseban je [[fenomen]].<ref name="brit" /> U specifičnim historijskim kontekstima, posebno tokom [[Rani moderni period|Evropske kolonijalne ere]], termin ''kreolski'' primjenjuje se na etničke grupe formirane kroz [[Ljudske migracije|velika kretanja stanovništva]]. Ova kretanja uključivala su ljude iz različitih [[lingvistika|lingvističkih]] i [[kultura|kulturnih]] sredina koji su se okupljali na novoosnovanim [[kolonija|kolonijalnim teritorijama]].<ref name="Cohen" /><ref name="Eric" /> Često nehotice odvojene od svojih predačkih domovina, ove populacije su bile prisiljene prilagoditi se i stvoriti novi način života. Kroz proces kulturnog spajanja, selektivno su usvojile i spojile poželjne elemente iz svojih raznolikih naslijeđa. To je rezultiralo pojavom novih društvenih normi, jezika i kulturnih praksi koje su prevazilazile njihovo individualno porijeklo.<ref name="Cohen">{{Cite journal|last=Cohen|first=Robin|s2cid=54814946|date=2007|title=Creolization and Cultural Globalization: The Soft Sounds of Fugitive Power|journal=Globalizations|volume=4|issue=3|pages=369–384|doi=10.1080/14747730701532492|bibcode=2007Glob....4..369C }}</ref><ref name="Eric" /><ref name="auto2">{{Cite book|title=Creolization as Cultural Creativity|last=Baron, Robert A., and Cara, Ana C.|publisher=University Press of Mississippi|year=2011|isbn= 9781617031069|location=Jackson, MS|pages=12–23}}</ref> Ovaj proces kulturnog spajanja, nazvan [[kreolizacija]], karakteriziraju brze društvene promjene koje u konačnici vode do formiranja zasebnog kreolskog identiteta.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B0-08-043076-7/00835-4 |chapter=Creolization: Sociocultural Aspects |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |date=2001 |last1=Jourdan |first1=C. |pages=2903–2906 |isbn=978-0-08-043076-8 }}</ref><ref name="auto1">{{Cite book|title=Creolization history, ethnography, theory. Walnut Creek, CA: Left Coast Press.|url=https://archive.org/details/creolizationhist0000unse|last=Stewart|first=Charles|publisher=Left Coast Press|year=2016|isbn=9781598742787|location=Walnut Creek, CA|pages=[https://archive.org/details/creolizationhist0000unse/page/1 1]–25}}</ref> == Etimologija i pregled == Engleska riječ '''creole''' potiče od francuske riječi ''créole'', koja je pak nastala od [[portugal]]ske riječi ''crioulo'', deminutiva od ''cria'', što znači osoba odgojena u vlastitoj kući. Riječ ''cria'' potiče od riječi ''criar'', što znači "odgajati ili odgojiti", a sama riječ potiče od [[latinski|latinske riječi]] ''creare'', što znači "stvoriti, donijeti na svijet, proizvesti, začeti"; što je ujedno i izvor engleske riječi "create". Izvorno se odnosila na potomke evropskih kolonista koji su rođeni u koloniji. Kreolski jezik je također poznat po srodnim riječima u drugim jezicima, kao što su ''crioulo'', ''criollo'', ''creolo'', ''kriolu'', ''criol'', ''kreyol'', ''kreol'', ''kriol'', ''krio'' i ''kriyoyo''. U [[Louisiana|Louisiani]], termin kreolski se koristi od 1792. godine za predstavljanje potomaka afričkih ili [[rasa|mješovitog naslijeđa]] roditelja, kao i djece francuskog i španskog porijekla bez rasnog miješanja.<ref name="Louisiana1"/><ref name="Louisiana2"/><ref name="Louisiana3"/> Njegova upotreba kao naziva za jezike počela je od 1879. godine, dok je kao pridjev za jezike počela da se koristi oko d 1748.<ref name="beget">{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/creole|title=creole {{!}} Origin and meaning of creole by Online Etymology Dictionary|website=www.etymonline.com|language=en|access-date=29. 4. 2019|archive-date=1. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501164415/https://www.etymonline.com/word/creole|url-status=live}}</ref> U zemljama španskog govornog područja, riječ ''[[Criollo narod|Criollo]]'' odnosi se na potomke Evropljana rođene u Americi, ali i u nekim zemljama, kako bi se opisalo nešto lokalno ili vrlo tipično za određenu regiju [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]].<ref>{{Cite web|url=https://dle.rae.es/criollo|title=Criollo, criolla &#124; Diccionario de la lengua española|access-date=14. 6. 2022|archive-date=26. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226205737/https://dle.rae.es/criollo|url-status=live}}</ref> Na [[Karibi]]ma, termin se široko odnosi na sve ljude, bez obzira na njihovu klasu ili porijeklo - Afrikance, istočnoazijske, evropske, indijske – koji su dio kulture Kariba.<ref name="Brit"/> Na [[Trinidad i Tobago|Trinidadu]], termin kreolski se koristi za označavanje svih Trinidađana osim onih azijskog porijekla. U [[Surinam]]u, termin se odnosi samo na potomke porobljenih [[Afrika]]naca, a u susjednoj [[Francuska Gvajana|Francuskoj Gvajani]], termin se odnosi na svakoga, bez obzira na [[boja kože|boju kože]], ko je usvojio evropski način života.<ref name="Eric"/><ref name="Brit">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Creole|title=Creole|website=www.britannica.com|access-date=14. 6. 2022|archive-date=27. 6. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627162453/https://www.britannica.com/topic/Creole|url-status=live}}</ref> [[Slika:Cafe Creole.jpg|thumb|[[trojezičnost|Trojezični]] znakovi na Cafe Kreol u [[Cape Verde]].]] U Africi, termin kreolski odnosi se na bilo koju etničku grupu formiranu tokom [[Evropske etničke grupe|evropskog]] [[rani moderni period|kolonijalnog]] doba, sa nekim [[rasa|mješavinom rasa]] afričkog i neafričkog rasnog ili kulturnog naslijeđa.Kreolske zajednice se nalaze na većini afričkih ostrva i duž obalnih regija kontinenta gdje su autohtoni narodi prvi put komunicirali sa Evropljanima. Kao rezultat ovih kontakata, pojavilo se pet glavnih kreolskih tipova: [[Portugal]]ci, [[Afroamerikanci]], [[Nizozemska|Nizozemci]], [[Francuska|Francuzi]] i [[Britanija|Britanci]].<ref name="African">{{Cite web|url=https://geography.name/creoles/|title=Creoles of |website=www.geography.name|access-date=14. 6. 2022|archive-date=17. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817004937/https://geography.name/creoles/|url-status=live}}</ref> ''Crioulosi'' afričkog ili miješanog portugalskog porijekla na kraju su doveli do nekoliko etničkih grupa na [[Zelenortska Ostrva|Zelenortskim Ostrvima]], [[Gvineja Bisao|Gvineji Bisao]], [[Sveti Toma i Princip|Svetom Tomeu i Prinsipeu]], [[Angola|Angoli]] i [[Mozambik]]u.<ref name="Berlin"/> Francuski govorni [[mauricijski kreolci|mauricijski]] i [[sejšelski kreolci]] su ili afrički ili etnički miješani i [[hristijanizacija|hristijanizirani]]. Na [[Reunion]]u, termin kreolski odnosi se na sve ljude rođene na ostrvu,<ref name="chaudenson">{{cite book|author=Robert Chaudenson |title=Creolization of Language and Culture |url=https://archive.org/details/creolizationofla0000chau |isbn=978-0-203-44029-2|publisher=CRC press |page=[https://archive.org/details/creolizationofla0000chau/page/11 11] |year=2001}}</ref> dok je u [[Južna Afrika|Južnoj Africi]], miješanje istočnoafričkih i jugoistočnoazijskih robova s [[Holandija|nizozemskim]] doseljenicima, kasnije rezultiralo kreoliziranom populacijom.<ref name="Markey 1982 169–207">{{Cite journal|last=Markey|first=Thomas L.|date=1982|title=Afrikaans: Creole or Non-Creole?[|url=https://www.jstor.org/stable/40501733|journal=Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik|volume=49|issue=2|pages=169–207|jstor=40501733|issn=0044-1449|access-date=2. 8. 2021|archive-date=2. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802143521/https://www.jstor.org/stable/40501733|url-status=live}}</ref> [[Fernandino narodi|Fernandino kreolski narodi]] iz [[Ekvatorijalna Gvineja|Ekvatorijalne Gvineje]] su mješavina [[Kuba]]naca sa [[Emancipadosi]]ma i oslobođenih Afrikanaca u [[Sijera Leone]] koji govore engleski jezik,<ref>''Glimpses of Africa, West and Southwest coast''. By Charles Spencer Smith; A.M.E. Sunday School Union, 1895; p. 164</ref> dok su [[Amerika|Američko]]-[[Liberija|liberijski]] i [[Sijera Leone]] Kreolci nastali miješanjem afričkih zarobljenika s [[Karibi|karipskim]] narodima i [[Afroamerikanci]]ma.<ref>Murray, Robert P., ''Whiteness in Africa: Americo-Liberians and the Transformative Geographies of Race'' (2013). Theses and Dissertations--History. 23. https://uknowledge.uky.edu/history_etds/23 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220614121007/https://uknowledge.uky.edu/history_etds/23/ |date=14. 6. 2022 }}</ref><ref>{{cite book|last=Walker |first=James W |year=1992 |chapter=Chapter Five: Foundation of Sierra Leone |title=The Black Loyalists: The Search for a Promised Land in Nova Scotia and Sierra Leone, 1783–1870 |location=Toronto |publisher=University of Toronto Press |pages=[https://archive.org/details/blackloyalistsse0000walk/page/94 94]–114 |url=https://archive.org/details/blackloyalistsse0000walk |url-access=registration |isbn=978-0-8020-7402-7}}, originally published by Longman & Dalhousie University Press (1976).</ref> Možda zbog niza različitih opisa i nedostatka koherentne definicije, norveški antropolog [[Thomas Hylland Eriksen|T. H. Eriksen]] zaključuje: {{quote box |border = 1.9px | quote =<span style="font-size:1.3em; font-family:'Times New Roman',serif; font-weight:420;"> „Kreolsko društvo, po mom shvatanju, zasniva se u potpunosti ili djelimično na masovnom raseljavanju ljudi koji su, često nehotice, iščupani iz svog prvobitnog doma, usput odbacujući glavne karakteristike svojih društvenih i političkih organizacija, dovedeni u trajni kontakt s ljudima iz drugih jezičkih i kulturnih područja i primorani da razvijaju, na kreativne i improvizacijske načine, nove društvene i kulturne oblike u novoj zemlji, istovremeno crpeći iz tradicija svojih odgovarajućih mjesta porijekla i iz impulsa koji proizlaze iz susreta.“</span><ref name="Eric">Eriksen, T.H. (2020). ''Creolisation as a Recipe for Conviviality''. In: Hemer, O., Povrzanović Frykman, M., Ristilammi, PM. (eds) Conviviality at the Crossroads. Palgrave Macmillan, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-28979-9_3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320035530/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-28979-9_3 |date=20. 3. 2023 }}</ref> |author = [[Thomas Hylland Eriksen]] |source = ''Creolisation as a Recipe for Conviviality'' (2020) |bgcolor = #EEEEEE |width = 50% |align = right }} Sljedeće etničke grupe su historijski okarakterisane kao "kreolski" narodi: * [[Afro-Brazilci|Afro-Brazilski kriolci]] * [[Aku narod|Aku Krio narod]] * [[Atlantski kreolci]] * [[Belizejski Kriol narod]] * [[Zelenortski stanovnici]] (Krioli) * [[Kriolski narod]] (Evropska dijaspora rođena u [[španska kolonizacija Amerike|španskim kolonijama u Americi]]) * [[Fernandinski narodi|Fernandinski kreolski narodi]] * [[Haićanski mulati|Haićanski kreolski narodi]] ** [[Ranči]] * [[Honduras|Honduraški kreolci]] * [[Ameroliberijci|Liberijski kreolski narod]] * [[Alabamski kreolci]] * [[Arkanzaski kreolci]] * [[Louisianski kreolci]] ** [[Kreolci druge boje kože]] * [[Francuski Missouri]] (Kreolci iz Illinoisa) * [[Mauricijski kreolci]] ** također [[Reunionski kreolci]] * [[Sejšelski kreolci]] * [[Kreolci Sierra Leone]] * [[Surinamski kreolci]] == Sjedinjene Američke Države == === Aljaska === {{Glavni|Aljaški kreolci}} {{glavni|Starozhily}} [[Datoteka:Aleut.jpg|palac|desno|Aleutski muškarac sa [[Aljaški kreolci|Aljaškom kreolkom]] ženom na [[Aleutskim ostrvima]].]] Aljaški kreolci, ponekad kolokvijalno izgovoreni kao "Kriol" na engleskom (od ruskog креол), su jedinstveni narod koji su se prvo pojavili miješanjem ruskih starih sibirsko-ruskih doseljenika ''[[idustrija|industrijskih]] muškaraca s [[Aleuti|aleutskim narodom]] i [[inuit]]skim ženama krajem 18. stoljeća i zauzeli istaknutu poziciju u ekonomiji [[Ruska Amerika|Ruske Amerike]] i sjevernopacifičkog obruča.<ref>{{cite web|url=http://rocinak.sasktelwebsite.net/roc/creole.htm |title=Creoles in Alaska |access-date=30. 7. 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724054518/http://rocinak.sasktelwebsite.net/roc/creole.htm |archive-date=24. 7. 2011 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kreolmagazine.com/culture/history-and-culture/creoles-of-alaska-kreol-explores-their-fascinating-history/#.YlW-k8hBxPY|title=Creoles of Alaska – Kreol explores their fascinating history &#124; International Magazine Kreol|date=17. 2. 2016 |access-date=12. 4. 2022|archive-date=22. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022030335/https://kreolmagazine.com/culture/history-and-culture/creoles-of-alaska-kreol-explores-their-fascinating-history/#.YlW-k8hBxPY|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Alutiiq Word of the Week: Creole |url=https://alutiiqmuseum.org/collection/index.php/Detail/word/178 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706081047/https://alutiiqmuseum.org/collection/index.php/Detail/word/178 |archive-date=6. 7. 2022 |website=Alutiiq Museum Archeological Repository}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://depts.washington.edu/cspn/creole-policy-and-practice-in-russian-america-iakov-egorovich-netsvetov/|title=Featured Article: Creole Policy and Practice in Russian America – Center for the Study of the Pacific Northwest|access-date=12. 4. 2022|archive-date=12. 4. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412200620/https://depts.washington.edu/cspn/creole-policy-and-practice-in-russian-america-iakov-egorovich-netsvetov/|url-status=live}}</ref> ===Arkansas=== {{Glavni|Arkansaski kreolci}} [[Arkansaski kreolci]]: Francuski korijeni sežu duboko u [[Arkansas]]. Upravo je u Arkansasu, blizu prvobitne lokacije Arkansaske pošte, krajem sedamnaestog stoljeća, Sieur de la Salle osnovao ono što je zamišljao da će biti središte francuskog carstva u [[Sjeverna Amerila|Sjevernoj Americi]]. Ono što se zapravo pojavilo, zaista je obuhvatilo Arkansas: ogroman luk francuskih utvrda i naselja, koji povezuju [[Meksički zaliv]] s [[Velika jezera|Velikim jezerima]] i dalje, sjevernim [[Atlantik]]om i samom [[Francuska|Francuskom]]. Francuski zvaničnici su se nadali da će ova mreža naselja i trgovačkih postaja poslužiti kao bedem protiv širenja britanskih naselja na istoku i španskih na jugu i zapadu. Francuske ambicije u Sjevernoj Americi unutar [[Louisiana (Nova Francuska)|historijske francuske Louisiane]] doživjele su teški prekid gubitkom od [[UK|Velike Britanije]] u Sedmogodišnjem ratu, i iako je špansko preuzimanje teritorije poznate kao la Louisiane sačuvalo mnoge postojeće kulturne, vjerske i pravne norme, većina preostalih frankofonskih zajednica nestala je nakon što je kupovina [[Teritorija Louisiane|Teritorije Louisiane]] od strane [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]] 1803. godine otvorila vrata brzom angloameričkom naseljavanju. Ali kreolska kultura u Arkansasu je opstala. Lovci i doseljenici koji su govorili francuski, mnogi miješanog evropskog i [[Indijanci|autohtonog porijekla]], neki porobljeni ili bivši porobljeni ljudi afričkog porijekla, nastavili su živjeti i raditi u ovoj regiji. Novi govornici francuskog jezika također su nastavili pristizati, iako u relativno malom broju, čak i nakon akvizicije Arkansasa od strane Sjedinjenih Američkih Država i aneksije kao teritorije u 1819.<ref>{{Cite web |url=https://storymaps.arcgis.com/stories/f7eb9937a53846c4ab0f1f1812d24a7c |title=Arhivirana kopija |access-date=29. 4. 2026 |archive-date=6. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260306150755/https://storymaps.arcgis.com/stories/f7eb9937a53846c4ab0f1f1812d24a7c |url-status=dead }}</ref> === Kolonije Chesapeakea === {{Glavni|Kolonije Chesapeakea}} [[Atlantski kreolci]] je termin koji je skovao historičar [[Ira Berlin]] da opiše grupu ljudi iz [[Angola|Angole]] i [[Centralna Afrika|Centralne Afrike]] u 16. i 17. stoljeću, s kulturnim ili etničkim vezama s [[Afrika|Afrikom]], [[Evropa|Evropom]], a ponekad i [[Karibi]]ma. Neki od ovih ljudi stigli su u kolonije Chesapeake kao [[generacija]] [[Ropstvo|robova]] tokom [[Evropska kolonizacija Amerike|Evropske kolonizacije Amerike]] prije 1660. Neki su živjeli i radili u Evropi ili na Karibima prije nego što su došli (ili bili deportovani) u Sjevernu Ameriku.<ref name="Berlin">{{cite journal |last1=Berlin |first1=Ira |title=From Creole to African |journal=William and Mary Quarterly |date=1. 4. 1996 |volume=53 |issue=2 |page=266 |doi=10.2307/2947401 |jstor=2947401 |url=https://www.jstor.org/stable/2947401 |access-date=6. 6. 2022 |archive-date=31. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331225526/https://www.jstor.org/stable/2947401 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Primjeri takvih ljudi uključuju [[John Punch (rob)|Johna Puncha]] i [[Emanuel Driggus|Emanuela Driggusa]] (njegovo prezime je vjerovatno izvedeno od [[Rodrigues (prezime)|Rodrigues]]). Također, tokom ranog naseljavanja kolonija, djeca rođena od imigranata u kolonijama često su nazivana "kreolcima". Ovo se češće nalazi u kolonijama Chesapeakea.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=387JNEjpczQC&pg=PA9 |title=First Generations: Women in Colonial America |author=Carol Berkin |page=9 |date=juli 1997 |publisher=Macmillan |access-date=3. 10. 2016 |isbn=9780809016068 |archive-date=20. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320035510/https://books.google.com/books?id=387JNEjpczQC&pg=PA9 |url-status=live }}</ref> === Louisiana === {{Glavni|Louisianski kreolci|Kreolci druge boje kože}} {{multiple image | align = right | caption_align = center | direction = vertical | width = 200 | image1 = Portrait of a Black Man by Julien Hudson 1835.jpg | image2 = Creole women of color out taking the air, from a watercolor series by Édouard Marquis, New Orleans, 1867.jpg | image3 = Portrait of Matias Francisco Alpuente y Ruiz by José Francisco Xavier de Salazar y Mendoza.jpg | caption1 = Kreol iz [[New Orleans]]a | caption2 = Građanke [[Louisianski lreolci|louisianskih kreolaca]], djevojke u modernoj odjeći | caption3 = Matias Alpuente kreol iz [[New Orleans]]a }} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], riječi "Louisiana Creole" odnose se na ljude bilo koje rase ili njihove mješavine koji potiču od kolonijalnih francuskih [[La Louisiane]] i kolonijalnih španskih [[Louisiana (Nova Španija)]] doseljenika prije nego što je regija Louisiana postala dio Sjedinjenih Američkih Država 1803. godine [[Kupovina Louisiane|kupovinom Louisiane]]. I riječ i etnička grupa potiču od slične upotrebe, počevši od Kariba u 16. stoljeću, koja je razlikovala ljude rođene u francuskim, španskim i [[portugal]]skim kolonijama od raznih novopridošlih rođenih u njihovim odgovarajućim, nekaribskim domovinama. Neki pisci iz drugih dijelova zemlje pogrešno su pretpostavili da se termin odnosi samo na ljude miješanog rasnog porijekla, ali to nije tradicionalna [[Louisiana|louisianska]] upotreba.<ref name="Louisiana1">Dominguez, Virginia R. ''White by Definition: Social Classification in Creole Louisiana.'' New Brunswick: Rutgers University Press, 1986.{{pn|date=maj 2025}}</ref><ref name="Louisiana2">{{cite journal |last1=Dormon |first1=James H. |title=Louisiana's "Creoles of Color": Ethnicity, Marginality, and Identity |url=https://archive.org/details/sim_social-science-quarterly_1992-09_73_3/page/614 |journal=Social Science Quarterly |date=1992 |volume=73 |issue=3 |pages=615–626 |jstor=42863083 }}</ref><ref name="Louisiana3">Eaton, Clement. ''A History of the Old South: The Emergence of a Reluctant Nation,'' third edition. New York: Macmillan, 1975.{{pn|date=maj 2025}}</ref><ref name="Fowler">Fowler, H.W. (1926) ''A Dictionary of Modern English Usage'', Oxford University Press.{{pn|date=maj 2025}}</ref> U Louisiani se termin "kreolski" prvi put koristio za opisivanje ljudi rođenih u Louisiani, koji su taj termin koristili da bi se razlikovali od novopridošlih imigranata. Nije bio rasni ili etnički identifikator; bio je jednostavno sinonim za "rođen u Novom svijetu", što je značilo odvajanje domorodaca bilo koje etničke pripadnosti — bijeli, afrički ili bilo koja njihova mješavina — od evropskih imigranata i robova uvezenih iz Afrike. Kasnije je termin rasiziran nakon što su novopridošli [[Angloamerikanci]] počeli povezivati kreolski, ili kvalitet bivanja kreolskim, s rasno miješanim porijeklom. To je uzrokovalo da mnogi bijeli kreolci na kraju napuste tu oznaku iz straha da će termin navesti većinu Amerikanaca da povjeruju da su rasno miješanog porijekla (i time ugroziti njihovu egzistenciju ili društveni položaj). Kasniji pisci povremeno prave razliku između francuskih kreolaca (evropskog porijekla), kreolaca druge boje kože (mješovitog etničkog porijekla) i povremeno afričkih kreolaca (prvenstveno afričkih potomaka); ove kategorije, međutim, su kasniji izumi, a većina primarnih dokumenata iz osamnaestog, devetnaestog i ranog dvadesetog stoljeća koristi riječ "kreolski" bez ikakvog dodatnog kvalifikatora. Kreolci španskog i njemačkog porijekla također postoje, a španski kr danas opstaju kao [[Isleños]] i Malagueños, oba pronađena u južnoj Louisiani. Međutim, sve rasne kategorije kreolaca — od kavkaskih, miješanih [[rasa]], Afrikanaca, do [[Indijanci|autohtonaca]] — obično su sebe smatrale i nazivale isključivo Kreolcima, što je zajednička karakteristika u mnogim drugim frankofonskim i iberoameričkim [[kultura]]ma, kojima obično nedostaju stroge rasne podele uobičajene u historiji Sjedinjenih Država i drugim zemljama sa velikim stanovništvom iz različitih kultura Sjeverne Evrope. Ova rasna neutralnost traje do danas, jer mnogi Kreolci ne koriste rasu kao faktor za pripadnost etno-kulturi.<ref name="Louisiana1"/><ref name="Louisiana2"/><ref name="Louisiana3"/> Savremena upotreba je ponovo proširila značenje izraza [[Louisiana|Louisianske kreole]], kako bi se opisala široka kulturna grupa ljudi svih [[rasa]] koji dijele kolonijalno luizijansko porijeklo. Stanovnici Louisiane koji se identificiraju kao "kreolci" najčešće potiču iz historijski [[frankofonsko područje|frankofonskih]] i [[Srednja Amerika|hispanskih]] zajednica. Neki od njihovih predaka došli su u Louisianu direktno iz [[Francuska|Francuske]], [[Španija|Španije]] ili [[Njemačka|Njemačke]], dok su drugi došli preko francuskih i španskih kolonija na [[Karibi]]ma i u [[Kanada|Kanadi]]. Mnoge porodice louisiananskih kreola stigle su u Louisianu iz [[Santa Domingo]]a kao izbjeglice od [[Haićanska revolucija|Haićanske revolucije]], zajedno s drugim imigrantima iz karipskih kolonijalnih centara poput [[Santo Domingo|Santo Dominga]] i [[Havana|Havane]]. Djeca robova dovedena prvenstveno iz zapadne Afrike također su smatrana kreolima, kao i djeca rođena iz brakova između [[Indijanci|američkih domorodaca]] i ne-domorodačkog stanovništva. Kreolska kultura u Louisiani se stoga sastoji od jedinstvene mješavine evropske, [[Indijanci|američkodomorodačke]] i afričke kulture. Luizijanci koji potiču od francuskih [[Akađani|Akađana]] iz Kanade također su kreolci u strogom smislu, a postoje mnogi historijski primjeri ljudi potpuno evropskog porijekla s akadskim prezimenima, poput utjecajnih Alexandrea i Alfreda Moutona,<ref>{{cite thesis |doi=10.31390/gradschool_dissertations.1908 |title=Two histories, one future: Louisiana sugar planters, their slaves, and the Anglo-Creole schism, 1815–1865 |date=2013 |last1=Buman |first1=Nathan A }}{{pn|date=maj 2025}}</ref> eksplicitno opisani kao "Kreolci".<ref>{{cite web |last1=Landry |first1=Christophe |title=Attakapas Post Spanish Militia Rolls, 1792 |url=http://www.mylhcv.com/wp-content/uploads/2015/10/1792-Militia.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.mylhcv.com/wp-content/uploads/2015/10/1792-Militia.pdf |archive-date=9. 10. 2022 |url-status=live}}</ref> Međutim, danas se potomci Akađanaca češće nazivaju i identificiraju kao '[[Cajuni]]' - izvedenica od riječi Akadian, koja ukazuje na francusko-kanadske doseljenike kao pretke. Razlika između "Cajuna" i "Kreola" je danas jača nego što je bila u prošlosti jer su američke rasne ideologije snažno utjecale na značenje riječi "kreol" do te mjere da više ne postoji jednoglasan dogovor među stanovnicima Louisiane o preciznoj definiciji riječi. Danas mnogi pretpostavljaju da je svaka frankofona osoba evropskog porijekla Cajun, a svaka frankofona osoba afričkog porijekla kreol - pogrešna pretpostavka koja ne bi bila prepoznata u devetnaestom stoljeću. Neki tvrde da se "kreol" odnosi na aristokratske urbaniste, dok su "Cajuni" agrarni članovi frankofone radničke klase, ali ovo je još jedna relativno nedavna razlika. Kreolci mogu biti bilo koje rase i živjeti u bilo kojem području, ruralnom ili urbanom. Kreolska kultura jugozapadne Louisiane stoga je sličnija kulturi koja dominira u Acadiani nego kreolskoj kulturi New Orleansa. Iako se kopnena područja preklapaju oko New Orleansa i nizvodno, Cajun/kreolska kultura i jezik protežu se prema zapadu duž cijele južne obale Louisiane, koncentrirajući se u područjima jugozapadno od New Orleansa oko Lafayettea, pa sve do Crowleyja, Abbevillea i u rižin pojas Louisiane bliže Lake Charlesu i granici s Teksasom. [[Datoteka:Free Woman of Color with daughter NOLA Collage.jpg|thumb|Slobodna žena druge boje kože sa kćerkom miješane rase; kolažna slika s kraja 18. stoljeća, [[New Orleans]].]] Kreolci iz Louisiane su historijski govorili raznim jezicima; danas su najistaknutiji louisianski francuski i louisianski kreolski. (Postoji razlika između "kreolskih" ljudi i "kreolskog" jezika. Ne govore svi kreolski – mnogi govore [[francuski]], [[španski]] ili [[engleski]] kao primarne jezike.) Govorni kreolski jezik izumire s kontinuiranom "amerikanizacijom" u tom području. Većina preostalih kreolskih [[leksem]]a prešla je u popularnu kulturu. Tradicionalni kreolski se govori među onim porodicama koje su odlučne da održe jezik živim ili u regijama ispod New Orleansa oko župa St. James i St. John, gdje su se [[njemački]] imigranti prvobitno naselili (također poznato kao "Njemačka obala" ili La Côte des Allemands) i obrađivali zemlju, sprječavajući slabo opremljene francuske koloniste od gladi tokom kolonijalnog perioda i usvajajući uobičajeno korišteni francuski i kreolski (koji su stigli s prognanicima) kao jezik trgovine. Kreolci su uglavnom [[rimokatolici]] i pod utjecajem su tradicionalne francuske i španske kulture koja je ostala iz prvog kolonijalnog perioda, koji je zvanično započeo 1722. godine dolaskom uršulinki, kojima je prethodio drugi red, sestre Presvetog Srca, s kojima su živjele sve dok im se prvi samostan nije mogao izgraditi novcem francuske krune. (Oba reda još uvijek obrazuju djevojčice 2010. godine). "Vatreni latinski temperament" koji su opisali rani naučnici o kulturi New Orleansa doveo je do opsežnih generalizacija kako bi se prilagodili kreolcima španskog naslijeđa, kao i izvornim francuskim. Kreolci miješane rase, potomci miješanja evropskih kolonista, robova i američkih domoridaca ili ponekad "Gens de Couleur" (slobodni muškarci i žene druge boje kože), prvi put su se pojavili tokom kolonijalnog perioda, dolaskom robovskog stanovništva. Većina Kreolaca, bez obzira na rasu, uglavnom smatra da dijele kolektivnu kulturu. Oni koji nisu iz Louisiane često ne shvataju ovo i pretpostavljaju da su svi Kreolci miješane rase, što je historijski netačno. Kreolci iz Louisiane su također nazivani ''criollos'', riječ iz španskog jezika koja znači "stvoren" i korištena je u periodu nakon francuske vladavine, kako bi se razlikovale dvije grupe iz područja New Orleansa i nizvodnih Kreola. I grupe miješane rase i evropske kreolske grupe dijele mnoge tradicije i jezik, ali njihovi socio-ekonomski korijeni su se razlikovali u izvornom periodu historije Louisiane. Zapravo, francuska riječ Créole potiče od portugalske riječi ''Crioulo'', koja je opisivala ljude rođene u Americi, a ne u Španiji. Termin se često koristi jednostavno u značenju "odnosi se na područje [[New Orleans]]a", ali ni ovo nije historijski tačno. Ljudi širom teritorije Louisiane, uključujući i ''[[Illinois Country|pays des Illinois]], identificirali su se kao Kreoli, što dokazuje kontinuirano postojanje termina ''Créole'' u kritično ugroženoj [[Francuski Missouri|Francuskoj Missouriji]]. === Mississippi === Regija [[Mississippi Meksička obala]] ima značajnu populaciju Kreola –s posebno u [[Pass Christian, Mississippi|Pass Christian]], [[Bay St. Louis]] [[Natchez, Mississippi|Natchez]] [[Moss Point]] [[Gulfport, Mississippi|Gulfport]], [[Biloxi, Mississippi|Biloxi]] i [[Pascagoula, Mississippi|Pascagoula]]. Zajednica poznata kao Creoletown nalazi se u Pascagouli, čija je historija zabilježena.<ref name="blog.gulflive.com">{{Cite web|url=http://blog.gulflive.com/mississippi-press-living/2012/04/creoletown_name_racial_identit.html|title=Creoletown: Name, racial identity of community lost in Pascagoula's past|date=9. 4. 2012|access-date=22. 11. 2018|archive-date=22. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122131842/http://blog.gulflive.com/mississippi-press-living/2012/04/creoletown_name_racial_identit.html|url-status=live}}</ref> Many in this location are Catholic and have also used the Creole, French, and English languages. ===Texas=== {{glavni|Tejanos}} [[Slika:Frederic Remington - The Mier Expedition- The Drawing of the Black Bean - Google Art Project.jpg|300px|thumb| Španski kreolci iz Teksasa]] U kolonijalnom Teksasu, termin "kreolski" (''criollo'') razlikovao je Afrikance i Evropljane starog svijeta od njihovih potomaka rođenih u novom svijetu, kreola; oni su činili građansku klasu provincije Tejas u [[Nova Španija|Novoj Španiji]].<ref name="andrewdelbanco">{{cite book |title=The War Before the War Fugitive Slaves and the Struggle for America's Soul from the Revolution to the Civil War|url=https://archive.org/details/warbeforewarfugi0000andr|author=Andrew Delbanco|publisher=Penguin Publishing Group|year=2019|pages=[https://archive.org/details/warbeforewarfugi0000andr/page/190 190]}}</ref><ref name="williamcdavis">{{cite book |title=Lone Star Rising|author=William C. Davis|publisher=Free Press|year=2017|pages=63,64}}</ref><ref name="philipthomastucker">{{cite book |title=Emily D. West and the "Yellow Rose of Texas" Myth|author=Phillip Thomas Tucker|publisher=McFarland, Incorporated, Publishers|year=2014|pages=100}}</ref> Teksaška kreolska kultura vrtjela se oko "rančosa" (kreolskih rančeva), koje su uglavnom posjećivali vaquerosi (kauboji) afričkog, španskog ili mestizo porijekla i [[Tlaxcaltec|Tlaxcalan Nahuatl doseljenici]], koji su osnovali niz naselja u jugoistočnom Teksasu i zapadnoj Louisiani (npr. [[Los Adaes]]).<ref name="andrewdelbanco"/><ref name="williamcdavis"/><ref name="francisxgalan">{{cite book |title=Los Adaes, the First Capital of Spanish Texas|author= Francis X. Galan|publisher=Texas A&M University Press|year=2020|pages=416}}</ref><ref name="vaqueros">{{cite book |title=Vaqueros, Cowboys, and Buckaroos|author=Lawrence Clayton|author2=Jim Hoy|author3=Jerald Underwood|publisher=University of Texas Press|year=2010|pages=2}}</ref> Crni teksaški kreoli prisutni su u Teksasu još od 17. stoljeća; služili su kao vojnici u španskim garnizonima istočnog Teksasa. Generacije crnih teksaških kreola, poznatih i kao "Crni Tejano", igrale su ulogu u kasnijim fazama historije Teksasa: Meksičkom Teksasu, Republici Teksas i Američkom Teksasu.<ref name="philipthomastucker"/> == Afrika == === Južna Afrika === Za razliku od Amerike, termin "obojeni" se preferira u Južnoj Africi za miješane ljude afričkog i evropskog porijekla. Kolonizacija [[Cape Colony]] od strane [[Holandske istočnoindijske kompanije]] dovela je do uvoza indonezijskih, istočnoafričkih i jugoistočnoazijskih robova, koji su se miješali s holandskim doseljenicima i autohtonim stanovništvom, što je dovelo do razvoja kreoliziranog stanovništva početkom 18. stoljeća. Osim toga, portugalski trgovci su se miješali s afričkim zajednicama, na području današnjeg Mozambika i Zimbabvea, stvarajući [[Prazerose]] i [[Luzo-Afrikance]], koji su bili lojalni portugalskoj kruni i služili su unapređenju njenih interesa u [[jugoistočnoj Africi]]. Naslijeđe ovog doba su brojne portugalske riječi koje su ušle u [[šona jezik|Shona]], [[Tsonga jezik| Tsonga]] i Makonde. Danas, zajednice miješanih rasa postoje širom regije, posebno u Južnoj Africi, Namibiji i Zimbabveu. U kolonijalno doba Zambije, termin "Eurafrikanac" se često koristio, iako je uglavnom izašao iz upotrebe u moderno doba i više se ne priznaje na nacionalnom nivou.<ref name="Markey 1982 169–207"/> Danas, južnoafrički [[negroidi|obojeni]] i [[Malajci s Kapa|Kap Malajci]] čine većinu stanovništva u [[Zapadni Kap|Zapadnom]] i mnoštvo u [[Sjeverni Kap|Sjevernom Kapu]]. Pored obojenog stanovništva, termin [[mestiço]] se koristi u Angoli i [[Mozambik]]u za označavanje ljudi miješane rase, koji su uživali određene privilegije tokom [[portugal]]ske ere. === Zapadna Afrika === [[Datoteka:SierraLeone Hofstra 043.jpg|thumb|upright|Portret kreolske porodice u [[Sijera Leone]], početak 1900-ih.]] U [[Sijera Leone]]u, miješanje novooslobođenih Afrikanaca i [[Multirasni ljudi|mješovitog naslijeđa]] [[doseljenika iz [[Nova Škotska|Nove Škotske]] i [[jamajčanski Maroni u Sijera Leoneu|jamajčanskih Marona]] sa zapadne hemisfere i [[Oslobođeni Afrikanaci u Sijera Leoneu|Oslobođenih Afrikanaca]] - kao što su [[Akan narod|Akan]], [[Igbo narod]] i [[Joruba narod]] – tokom nekoliko generacija krajem 18. i početkom 19. stoljeća dovelo je do konačnog stvaranja [[ariatokratija|Aristokratske]] [[etnička grupa|etničke grupe]] danas poznate kao ''[[Kreolski narod Sijera Leonea|Kreolci]]''. Temeljno [[zapadnjačka kultura|pozapadnjačenje]] u svojim manirima i [[buržoazija|buržoaski]] u svojim metodama, Kreolci su uspostavili udobnu dominaciju u zemlji kombinacijom [[britanski kolonijalizam|britanskog kolonijalnog]] favoriziranja i političke i ekonomske aktivnosti. Njihov uticaj u modernoj republici ostaje značajan, a njihov jezik [[jezik Sijera Leone Krio|Krio]] – [[kreolski jezik zasnovan na engleskom]] – je [[lingua franca]] i [[de facto]] [[nacionalni jezik]] koji se govori širom zemlje. Proširenje poslovnih i vjerskih aktivnosti ovih stanovnika Sijera Leonea na susjednu [[Nigerija|Nigeriju]] krajem 19. i početkom 20. stoljeća – gdje su mnogi od njih imali veze s precima – potom je uzrokovalo stvaranje ogranka u toj zemlji, ''[[Saro narod|Saros]]''. Saro, koji se sada često smatraju dijelom šire etničke skupine Joruba, bili su istaknuti u politici, pravu, religiji, umjetnosti i novinarstvu. === Portugalska Afrika === [[Atlantski kreolski]] je termin koji je skovao historičar [[Ira Berlin]] kako bi opisao grupu ljudi iz Angole i Centralne Afrike u 16. i 17. sroljeću, s kulturnim ili etničkim vezama s [[Afrika|Afrikom]], [[Evropa|Evropom]], a ponekad i s [[Karibi]]ma. Često su imali [[portugal]]ska imena, a ponekad su bili miješane rase. Njihovo poznavanje različitih kultura učinilo ih je vještim trgovcima i pregovaračima, ali neki su bili porobljeni i stigli u kolonije Chesapeake, prema Povelji generacije robova tokom transatlantske trgovine robljem prije 1660. godine.<ref name="Berlin"/> ''Crioulo'' miješanog portugalskog i afričkog porijekla na kraju su doveli do nekoliko glavnih etničkih grupa u Africi, posebno na Zelenortskim Ostrvima, Gvineji Bisao, Svetom Tomeu i Prinsipeu, Ekvatorijalnoj Gvineji (posebno provinciji Annobón), Ziguinchoru (Casamance), [[Angola|Angoli]], [[Mozambik]]u. Samo nekoliko ovih grupa zadržalo je naziv ''crioulo'' ili njegove varijacije: * [[Zelenortski Otoci]] : dominantna etnička grupa, nazvana ''Kriolus'' ili ''Kriols'' na lokalnom jeziku; sam jezik se također naziva "[[Zelenortski kreolski|kreolski]]"; * [[Gvineja Bisao]] : ''Crioulos'' * [[São Tomé i Principe]] : ''Crioulos'' ===Indijski okean=== [[Datoteka:Seychelles Creole Festival Victoria.jpg|thumb|right|Žene na Festivalu kreolskog jezika na [[Sejšeli]]ma u Viktoriji slave svoje naslijeđe.]] {{Glavni|Mauricijski kreolski narod|Sejšelski kreolski narod|Mauricijski kreolski narod |Reunionski kreolski narod|Sejšelski kreolski narod}} Upotreba kreolskog jezika na ostrvima jugozapadnog dijela Indijskog okeana varira u zavisnosti od ostrva. Na [[Mauricijus]]u, mauricijski kreolski narod će biti identifikovan na osnovu etničke pripadnosti i religije. Mauricijski kreolski narod može biti [[ljudi druge boje kože|ljudi]] koji su mauricijskog porijekla ili oni koji su rasno miješani i kršćanski. Ustav Mauricijusa identificira četiri zajednice: [[hindu]]ističku, [[musliman]]sku, [[Kina|kinesku]] i opću populaciju. Kreolski narod je uključen u kategoriju opće populacije zajedno s bijelim kršćanima. Termin također označava isto za narod [[Sejšeli|Sejšela]]. Na [[Réunion]]u termin kreolski se odnosi na sve ljude rođene na ostrvu.<ref name="chaudenson"/> U sva tri društva, kreolski se također odnosi na nove kreolske jezike zasnovane na francuskom i koji uključuju druge jezike. == Bivše španske kolonije == {{glavni|Kriolski narod|Kreolski nacionalizam}} U regijama koje su ranije bile kolonije [[Španija|Španije]], [[španski jezik|španski]] riječ ''[[criollo narod|criollo]]'' (što podrazumijeva "rođeni u zemlji") historijski je označavala klasu u [[Kasta|kolonijalnom kastinskom sistemu]] koja se sastojala od ljudi rođenih u kolonijama sa potpunim ili uglavnom evropskim, uglavnom [[Španci|španskim]], porijeklom. Oni sa uglavnom evropskim porijeklom smatrani su na osnovu svog "prolaska" kroz kavkazoide. Naprimjer, mnogi [[castizos]] bi se mogli izvući s tim da prođu kao criollo jer bi njihove crte lica bile izrazito evropske, pa bi mnogi od njih usput stekli takav identitet, uglavnom iz ekonomskih razloga. "Criollo" se počeo odnositi na stvari karakteristične za regiju, kako se koristi danas, u izrazima kao što je "comida criolla" ("seoska" hrana iz tog područja). [[Datoteka:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|[[Narod Criollo|Criollo]] u [[Gvatemala|Gvatemali]] slave nezavisnost od Španije, 1821.]] U kasnijem periodu naseljavanja Latinske Amerike nazvanom ''La Colonia'', španska kruna Burbona je preferirala ''[[Peninsulares]]'' (doslovno "rođeni na [[Pirineji|Iberijskom poluostrvu]]") u odnosu na Criollo za najviše vojne, administrativne i vjerske funkcije zbog lošeg upravljanja kolonijama u prethodnoj habzburškoj eri.<ref>{{Cite journal|url = https://historiamexicana.colmex.mx/index.php/RHM/article/view/2717/2226|title = Vista de Sobre Mark A. Burkholder y D. S. Chandler, from impotence to authority. The Spanish crown and the American audiencias, 1687-1808|journal = Historia Mexicana|date = april 1979|pages = 618–620|last1 = Sudo|first1 = Takako|access-date = 6. 9. 2019|archive-date = 6. 9. 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190906040444/https://historiamexicana.colmex.mx/index.php/RHM/article/view/2717/2226|url-status = live}}</ref> U [[Argentina|Argentini]], na dvosmislen etnorasni način, riječ "criollo" se sada koristi za ljude čiji su preci već bili prisutni na toj teritoriji u kolonijalnom periodu, bez obzira na njihovu etničku pripadnost. Izuzetak su tamnoputi Afrikanci i današnje [[Indijanci|autohtone grupe]]. Riječ "criollo" je porijeklo i srodna je francuskoj riječi "creole". === Španska Amerika === Rasno zasnovan kastinski sistem bio je na snazi tokom cijelog [[špansko osvajanje Amerike|španskih potkraljevstava u Americi]], od 16. stoljeća. Tokom ranog španskog kolonijalnog perioda, Španci su imali politiku odabira obećavajućih asimilacionističkih starosjedilaca za obrazovanje i indoktrinaciju. Bili su prihvaćeni u kolonijalno rukovodstvo, ali su ponekad ostajali u Španiji. Među potomcima ovih asimiliranih sinova poglavica su i [[Asteci|astečki potomci]] [[vojvoda od Moctezume de Tultenga|Moctezuma de Tultengo]]. Do 19. vijeka, ova diskriminacija i primjer [[Američke revolucije]] i ideali [[prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljstva]] na kraju su doveli do toga da špansko-američka kriolska elita pobuni protiv španske vlasti. Uz podršku nižih klasa, uključili su Španiju u [[špansko-američki ratovi za nezavisnost|špansko-američke ratove za nezavisnost]] (1810–1826), koji su završili raspadom bivšeg Španskog carstva u Americi, na niz nezavisnih [[republika]]. === Španski Filipini === Osobe čistog španskog porijekla rođene na ostrvima [[španskih Filipina]] nazivane su Insulares ("otočani").)<ref>{{Cite web|url=https://dle.rae.es/insular|title=insular &#124; Definición &#124; Diccionario de la lengua española &#124; RAE - ASALE}}</ref> or Criollos. Although many of the Spanish Americans in the islands were also persons of pure Spanish descent, they, along with many Mestizos and Castizos from Spanish America living in the East Indies were also classified as "Americanos". == Karibi == {{glavni|Afro-Karibi}} U mnogim dijelovima Južnih Kariba, termin kreolski narod koristi se za označavanje potomaka Evropljana i Afrikanaca miješane rase rođenih na ostrvima. Vremenom je došlo do miješanih brakova s američkim Indijancima i stanovnicima Azije, Bliskog istoka i Latinske Amerike. Na kraju su formirali zajedničku kulturu zasnovanu na svom iskustvu zajedničkog života u zemljama koje su kolonizirali Francuzi, Španci, Holanđani i Britanci. Tipična kreolska osoba s Kariba ima francusko, špansko, portugalsko, britansko, [[Holanđani]] ili [[Historija Jevreja u Surinamu#Identitet|Jevreji]] porijeklo, pomiješano s etničkim grupama podsaharske Afrike, a ponekad i s domorodačkim narodima Amerike. Kako su radnici iz Azije ulazili na Karibe, kreolski ljudi druge boje kože sklapali su miješane brakove s Arapima, Indijcima, Kinezima, Javancima, Filipincima, Korejcima i Hmongima. Potonje kombinacije bile su posebno česte na Gvadalupi. Hrana i kulture su rezultat kreolizacije ovih uticaja.<ref name="Cohen"/> === Karipski jezici === {{glavni| Karipski jezici |Kreolski jezik}} "Kreyòl" ili "Kwéyòl" ili "Patois/Patwa" odnosi se na francuski leksikon [[kreolski jezici]] na [[Karibi]]ma, uključujući [[antili|antilski francuski kreolski]], [[haićanski kreolski]] i [[trinidadski kreolski]]. Kreolski se također odnosi na [[bajanski kreolski]], [[bahamski kreolski]], [[belizejski kreolski]], [[gvajanski kreolski]], [[jamajčanski patoisi]], [[tobagoski kreolski]], [[trinidadski kreolski]] i [[sranan tongoski]] (surinamski kreolski), između ostalih. Ljudi govore francuski leksikon [[antilski kreolski]] na sljedećim ostrvima: Etnološki kodovi Gvadalupski francuski kreolski (govori se na [[Gvadalupe]]u i [[Martinik]]u) i Svetolucijski kreolski francuski (govori se na Dominici i[[Sveta Lucija|Svetoj Luciji]]) različito, sa odgovarajućim ISO 639-3 kodovima: '''gcf''' i '''acf'''. Međutim, napominje se da je njihova stopa razumijevanja 90%, što bi ih kvalifikovalo kao dijalekte jednog jezika.<ref>{{cite web |url=http://www.avirtualdominica.com/creole.cfm |title=The Creole Language of Dominica |access-date=31. 3. 2014 |archive-date=2. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402205539/http://www.avirtualdominica.com/creole.cfm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book|last=Mitchell|first=Edward S.|url=https://www.cambridgescholars.com/download/sample/60530|title=St. Lucian Kwéyòl on Saint Croix: A Study of Language Choice and Attitudes|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2010|isbn=978-1-4438-2147-6|pages=22|access-date=17. 12. 2022|archive-date=11. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611194241/http://www.cambridgescholars.com/download/sample/60530|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=acf |title=Ethnologue report for language code:acf<!-- Bot generated title --> |access-date=17. 12. 2022 |archive-date=28. 4. 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050428161945/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=acf |url-status=live}}</ref> * {{flag|Sveta Lucija}} * {{flag|Martinique}} * {{flag|Dominikanska Republika}} * {{flag|Guadeloupe}} * {{flag|Sveti Martin}} * {{flag|Sveti Bartolomej}} * {{flag|Trinidad i Tobago}} * {{flag|Grenada}} == Također pogledajte == * [[Kriolski narod]] * [[Kreolski nacionalizam]] * ''[[Blanqueamiento]]'' * [[Kreolizacija]] * [[Indo narod]] * [[Kristang narod]] * [[Porodica McGill (Monrovija)]] * [[Mestiso]] * [[Metis]] * [[Mulat]] == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat|Creole Peoples}} *[http://iocp.potomitan.info/ International Organization of Creole Peoples] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kreolski narodi| ]] [[Kategorija:Sociologija]] [[Kategorija:Historija afričke dijaspore]] [[Kategorija:Bioantropologija]] [[Kategorija:Etnonimi]] [[Kategorija:Demografija]] [[Kategorija:Antropologija]] [[Kategorija:Lingvistika]] [[Kategorija:Društvo]] nih7m2gp2018e3genvx7alb95iu3yvn 0 533723 3914648 3901566 2026-07-26T15:44:03Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914648 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|total_width=400|perrow=3 / 4|image1=Incontro con le squadre finaliste della Coppa Italia di calcio Frecciarossa Atalanta - Juventus 01 - Massimiliano Allegri (cropped).jpg|image2=20150616 Antonio Conte.jpg|image3=José Bordalás 2021.png|image4=|image5=Sean Dyche - Toffee TV EFC.png|image6=Mikel Arteta 2021 (cropped).png|image7=José Mourinho 20250206 (1).jpg|image8=25th Laureus World Sports Awards - Red Carpet - Diego Simeone - 240422 192621-2 (cropped).jpg|footer=Sa lijeva na desno: [[Massimiliano Allegri]], [[Antonio Conte]], [[José Bordalás]], [[Sean Dyche]], [[Mikel Arteta]], [[José Mourinho]] i [[Diego Simeone]]. Svi ovi treneri optuživani su za korištenje antifudbalskih taktika.<ref name="haramball">{{Cite web|url=https://tacklefrombehind.com/football/the-8-levels-of-haram-ball/|title=The 8 Levels of Haram Ball|author=Mith|publisher=Tackle from Behind|date=31. 10. 2025}}</ref>|direction=horizontal}} '''Antifudbal''', kolokvijalno poznat i pod nazivom [[Haram|'''Haram''' '''Ball''']], je stil igre u [[Nogomet|fudbalu]] koji naglašava visoko-defanzivni pristup, oslanja se uglavnom na dodavanja, prekide (slobodne udarce i kornere) i podrazumijeva da su svi igrači u timu osim napadača iza lopte. Cilj taktike je spriječiti protivničku ekipu od postizanja pogotka, više negoli aktivna ofanzivna strategija. Treneri koji su poznati po ovim taktikama su [[Massimiliano Allegri]],<ref>"[https://football-italia.net/allegris-corto-muso-makes-it-into-the-dictionary/ Allegri's 'corto muso' makes it into the dictionary]". Allegri is a man of football, but also passionate about horses and for a while owned a racehorse. So when he had to explain Juve's approach to games, he cast aside the calls for beautiful football and plenty of goals, focusing on the 'corto muso' idea of winning by a nose. It was the same one he used in 2019 to note Juventus would still win the Scudetto, even if just by one point. Now Allegri's phrase has made it into the Treccani, the Italian version of the Oxford English Dictionary. It is credited to Allegri and defined as the technical term for why 'a large advantage is irrelevant, because it takes only a slender one to win.'</ref> [[José Bordalás]], [[Sean Dyche]], [[José Mourinho]], [[Diego Simeone]] i [[Mikel Arteta]].<ref>Mith (31. oktobar 2025). "[https://tacklefrombehind.com/football/the-8-levels-of-haram-ball/ The 8 Levels of Haram Ball]". Tackle from Behind.</ref> Treneri koje optužuju da igraju antifudbal obično to negiraju,<ref>Blitz, Sam (24. septembar 2025). "[https://www.skysports.com/football/news/11095/13436825/mikel-arteta-arsenal-manager-responds-to-critics-calling-him-overcautious-after-draw-with-man-city Mikel Arteta: Arsenal manager responds to critics calling him overcautious after draw with Man City]". Sky Sports (engleski jezik).</ref><ref>Evans, Simon (5. mart 2018). "[https://www.reuters.com/article/sports/conte-fires-back-at-anti-football-criticism-of-tactics-idUSKBN1GG0Z3/ Conte fires back at 'anti-football' criticism of tactics]". Reuters.</ref><ref>"[https://www.skysports.com/football/news/11708/11704416/burnley-boss-sean-dyche-rejects-anti-football-claims-by-david-luiz Burnley boss Sean Dyche rejects 'anti-football' claims by David Luiz]". Sky Sports. 26. 4. 2019.</ref> iako je Walter Smith otvoreno priznao korištenje antifudbalskog stila igre u [[Rangers FC|Rangersu]] nakon kritika [[Lionel Messi|Lionela Messija]], poslije remija 0:0 u [[UEFA Liga prvaka|Ligi prvaka]].<ref>"[https://www.ftbl.com.au/news/smith-stands-by-euro-tactics-99121 Smith stands by Euro tactics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260519014047/https://www.ftbl.com.au/news/smith-stands-by-euro-tactics-99121 |date=19. 5. 2026 }}". FTBL. 11. 12. 2007.</ref> Termin se također koristi da opiše timove koji namjerno usporavaju igru ispucavajući loptu naprijed, bez da im je cilj pronalazak saigrača, igrače koji simuliraju prekršaje, troše vrijeme ili šutiraju loptu prije i tokom izvođenja slobodnih udaraca. Na taj način pokušavaju zaustaviti napredovanje protivnika i smanjiti vrijeme aktivne igre. Mnoge od ovih aktivnosti često rezultuju žutim kartonom. [[UEFA]], krovna evropska fudbalska organizacija, dodjeljuje [[UEFA nagrada za poštovanje fer-pleja|fer-plej nagrade]] timovima koji priotiziraju poštenu igru, te izbjegavaju antifudbalske taktike. Timovi koji pokušavaju igrati napadački, preuzimati rizik, držati posjed i izbjegavat faulove, dobijaju više bodova za fer-plej. Tri najbolje rangirana tima u Evropi automatski su se kvalifikovali za [[UEFA Evropska liga|Evropa ligu]] u sezonama u periodu između 1995. i 2015. Ovi timovi nastavljaju dobijati novčane nagrade za fer-plej. Iako su mnogi kritizirali takve pragmatične taktike, neki treneri poput Mourinha, Allegrija i Simeonea su postigli uspjeh s njima, istovremeno stekavši kultnu bazu navijača. == Historija i upotreba == Termin "antifudbal" koristi se u engleskom najmanje 25 godina, kada su ga [[Gary Armstrong]] i Richard Giulianotti iskoristili u svojoj knjizi da opišu taktike argentinskog kluba [[Estudiantes de La Plata]] tokom [[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalnog kupa]] 1968. Pozvali su se na članak iz 1968. iz argentinskog sportskog časopisa El Gráfico, u kojem je taj izraz već bio upotrijebljen.<ref>Gary Armstrong & Richard Giulianotti (2001). ''[https://books.google.com/books?id=HKAeC-Zpw9YC&q=%22anti+football%22+2001&pg=RA6-PA242 Fear and Loathing in World Football]''. Berg Publishers. str. 242. ISBN <bdi>978-1859734636</bdi>.</ref> [[Cesc Fàbregas]], koji je tada nastupao za [[Arsenal FC|Arsenal]], koristio je ovaj izraz da opiše stil igre u [[Premijer liga Engleske|Premijer ligi]] nakon poraza 1:0 od [[West Ham United FC|West Ham Uniteda]].<ref>Sheppard, David (10. novembar 2006). "[https://web.archive.org/web/20180207010855/http://www.espnfc.com/story/390941 Fabregas slates the 'anti-football' of Premiership rivals]". ''ESPN''. [http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=390941 Original] arhiviran 7. 2. 2018. Pristupljeno 30. 4. 2026.</ref> Imao je i žestoku raspravu 2007. sa, također bivšim igračem [[FC Barcelona|Barcelone]] i trenerom [[Blackburn Rovers FC|Blackburna]], [[Mark Hughes|Markom Hughesom]], koji je branio takav stil igre njegove ekipe.<ref>{{Cite news|title=Hughes has no hard feelings towards Fábregas after spat|url=https://www.theguardian.com/football/2007/feb/28/newsstory.sport2|newspaper=The Guardian|date=28. 2. 2007|access-date=30. 4. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Daniel|last=Taylor}}</ref> Tokom puta do finala [[Kupa UEFA 2007/2008.|Kupa UEFA-e 2008]], trener [[Rangers FC|Rangersa]], [[Walter Smith]], koristio je ultra-defanzivnu taktiku nazvanu "[[Catenaccio|Watenaccio]]" (po uzoru na italijanski sistem ''Catenaccio'', koji je popularizovan 60-ih u italijanskom fudbalu).<ref>{{Cite news|title=Forget Watenaccio – Walter Smith's Rangers can go for Celtic's jugular|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2010/jan/01/walter-smith-rangers-celtic-spl|newspaper=The Guardian|date=1. 1. 2010|access-date=30. 4. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Ewan|last=Murray}}</ref><ref>{{Cite news|title=Uefa Cup final tactics|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/7400437.stm|date=14. 5. 2008|access-date=30. 4. 2026|language=en}}</ref> Ova taktika izazvala je kritike igrača poput [[Lionel Messi|Lionela Messija]], koji ju je nazvao "antifudbalom" nakon utakmice bez golova.<ref>{{Cite news|title=Rangers played anti-football, bemoans Messi|url=https://www.theguardian.com/football/2007/oct/24/championsleague4|newspaper=The Guardian|date=24. 10. 2007|access-date=30. 4. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|last=Staff}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2324036/Barcelonas-Lionel-Messi-hits-out-at-Rangers.html|title=Barcelona's Lionel Messi hits out at Rangers|last=Nathanson|first=Patrick|date=24. 10. 2007|website=www.telegraph.co.uk|access-date=30. 4. 2026}}</ref> [[Johan Cruijff|Johan Cruyff]] je 2010. primijenio termin "antifudbal" na stil igre koji je [[Nogometna reprezentacija Nizozemske|Holandija]] koristila u [[Finale Svjetskog prvenstva u nogometu 2010.|finalu Svjetskog prvenstva u fudbalu]] protiv [[Nogometna reprezentacija Španije|Španije]]. Kritikovao je holandski tim zbog odustajanja od svoje posvećenosti napadačkom i zabavnom fudbalu, kao i zbog "prljave igre". Drugi komentatori su već opisali holandski stil igre tokom turnira kao "antifudbal".<ref>{{Cite news|title=World Cup final: Johan Cruyff hits out at 'anti-football' Holland|url=https://www.theguardian.com/football/2010/jul/12/world-cup-final-johan-cruyff-holland|newspaper=The Guardian|date=12. 7. 2010|access-date=30. 4. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Press|last=Association}}</ref> Selektor [[Nogometna reprezentacija Vijetnama|Vijetnama]], [[Henrique Calisto]], koristio je isti izraz nakon poraza na [[AFF Suzuki kup]]u od [[Nogometna reprezentacija Filipina|Filipina]] 2010, u grupnoj fazi takmičenja.<ref>"[https://web.archive.org/web/20101207052857/http://www.affsuzukicup.com/_webapp_735740/Historic_victory_leaves_McMenemy_bewildered Historic victory leaves McMenemy bewildered]". ''AFF Suzuki Cup 2010''. 6. decembar 2010. [http://www.affsuzukicup.com/_webapp_735740/Historic_victory_leaves_McMenemy_bewildered Original] arhiviran 7. 12. 2010.</ref> Nakon poraza [[Nogometna reprezentacija Belgije|Belgije]] od Francuske u polufinalu [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetskog prvenstva 2018]], golman [[Thibaut Courtois]] optužio je [[Nogometna reprezentacija Francuske|Francusku]] za "antifudbal" zbog njihove defanzivne taktike, iako su imali manji posjed, a više udaraca na gol od Belgijanaca. Kasnije se ispričao za te izjave.<ref>{{Cite web|url=https://www.si.com/soccer/2018/07/15/chelseas-thibaut-courtois-apologises-france-backtracks-his-criticism-les-bleus-tactics|title=Chelsea's Thibaut Courtois Apologises to France & Backtracks on His Criticism of Les Bleus' Tactics|date=15. 7. 2018|website=SI|language=en-US|access-date=30. 4. 2026}}</ref> Izraz "haramball" pojavio se na društvenim mrežama početkom 2020-ih. Često se koristi uz meme sadržaj i montirane slike trenera nastale uz pomoć [[Adobe Photoshop|Photoshopa]], posebno nakon loših rezultata ili dosadnih utakmica, ili kada igraju timovi optuženi za antifudbal (poput susreta polufinala [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Lige prvaka 2026.]] između Atlético Madrida i Arsenala). Termin je također povezan sa [[Ilahija|ilahijom]] Al-Qawlu Qawlu Sawarim.<ref>{{Citation|title=Haram Ball Derby #Arteta #Simeone #Arsenal #Atleticomadrid #UCL #Haram #football|url=https://www.youtube.com/shorts/_cEMhulCOgU|accessdate=30. 4. 2026|language=}}</ref> Italijanski istoznačni termin "anti-calcio" datira još od 1970.<ref>{{Cite web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/anticalcio_(Neologismi)/|title=Anticalcio - Significato ed etimologia - Vocabolario|website=Treccani|language=it|access-date=30. 4. 2026}}</ref> == Također pogledajte == {{portal|Nogomet}} * [[Parkiranje autobusa (nogomet)|Parkiranje autobusa]] * [[Fudbalske taktike]] * [[Totalni fudbal]] * [[UEFA nagrada za poštovanje fer-pleja]] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Abecedarnik fudbalskih termina]] [[Kategorija:Fudbalske taktike]] thguanhs4troh9276zx9felahiwdqd8 0 533748 3914795 3903631 2026-07-26T17:12:23Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914795 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Max Wertheimer | slika = Max Werheimer (1880-1943).jpg | slika_širina = 250px | naslov = Jedan od osnivača [[Geštalt psihologija|geštalt psihologije]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1880|04|15}} | mjesto_rođenja = [[Prag]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = {{Datum smrti|1943|10|12|1880|04|15}} | mjesto_smrti = [[New Rochelle, New York|New Rochelle]], [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = Njemačka, Sjedinjene Američke Države | državljanstvo = | polje = [[Psihologija]] ([[geštalt psihologija]]) | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Frankfurtu]] * [[The New School]] (New York) }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Würzburgu]] (doktor nauka, 1904) * [[Karlovački univerzitet|Univerzitet u Pragu]] }} | doktorski_mentor = [[Oswald Külpe]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Rudolf Arnheim]] * [[Erika Fromm]] * [[Kurt Lewin]] }} | uticao_na = {{Plainlist| * [[Abraham Maslow]] * [[Solomon Asch]] * [[George Katona]] }} | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Christian von Ehrenfels]] * [[Carl Stumpf]] }} | poznat_po = [[Fi-fenomen]]; [[Geštalt psihologija]]; Produktivno mišljenje | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Max Wertheimer''' (15. april 1880 – 12. oktobar 1943) bio je njemačko-američki [[psiholog]] i jedan od trojice osnivača [[geštalt psihologija|geštalt psihologije]], zajedno sa [[Kurt Koffka|Kurtom Koffkom]] i [[Wolfgang Köhler|Wolfgangom Köhlerom]]. Najpoznatiji je po svojoj knjizi ″Produktivno mišljenje″ ([[Engleski jezik|eng.]] ''Productive Thinking'') i po formulisanju [[fi fenomen|fi-fenomena]], jednog od osnovnih pojmova u geštalt psihologiji. Wertheimer se rano zainteresovao za [[Psihologija|psihologiju]], a studirao je kod [[Carl Stumpf|Carla Stumpfa]] na [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]]. Doktorat iz psihologije stekao je 1904. na [[Univerzitet u Würzburgu|Univerzitetu u Würzburgu]] pod mentorstvom [[Oswald Külpe|Oswalda Külpea]].<ref name="Hothersall_2003">{{cite book |last=Hothersall |first=David |date=2003 |title=History of Psychology |edition=4. |publisher=McGraw-Hill |location=New York |url=https://archive.org/details/historyofpsychol0000hoth_4thedi |isbn=978-0072849653 |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> Nakon stjecanja doktorata započeo je akademsku karijeru kao predavač na Institutu za društvena istraživanja pri [[Goetheov univerzitet (Frankfurt na Majni)|Goetheovom univerzitetu u Frankfurtu]]. Kratko vrijeme radio je i na Berlinskom psihološkom institutu, nakon čega se 1929. vratio u [[Frankfurt na Majni|Frankfurt]], gdje je imenovan za redovnog profesora. Nakon emigracije u [[Sjedinjene Američke Države]], Wertheimer se pridružio nastavnom osoblju [[The New School]] u [[New York City|New Yorku]], gdje je radio sve do smrti 1943. Među njegovim postdoktorskim istraživačima bio je američki psiholog [[Abraham Maslow]], koji je izražavao veliko divljenje prema Wertheimerovom radu.<ref name="Maslow_1973">{{cite book |last=Maslow |first=Abraham |date=1973 |title=The Farther Reaches of Human Nature |publisher=Pelican |page=43 |url=https://archive.org/details/fartherreacheso000masl |isbn=0140216456 |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Rani život (1880–1903) == Max Wertheimer rođen je 15. aprila 1880. u [[Prag]]u, tada dijelu [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]. Bio je sin Wilhelma i Rose Wertheimer, te mlađi brat Waltera Wertheimera.<ref name="King_Wertheimer_2005">{{cite book |last1=King |first1=D. Brett |last2=Wertheimer |first2=Michael |date=2005 |title=Max Wertheimer and Gestalt Theory |publisher=Transaction Publishers |location=New Brunswick, NJ |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781351506472_A30457318/preview-9781351506472_A30457318.pdf |isbn=978-0765802583 |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> Njegov otac Wilhelm Wertheimer bio je [[pedagog]] i finansijer, dok je majka Rosa, rođena Zwicker, posjedovala široko klasično obrazovanje.<ref name="King_Wertheimer_2005" /> Porodica Wertheimer bila je aktivno uključena u lokalnu jevrejsku zajednicu i njegovala izrazito intelektualnu porodičnu atmosferu.<ref name="King_Wertheimer_2005" /> Max je značajan dio obrazovanja stjecao unutar porodice, učestvujući u političkim i obrazovnim raspravama, uz istovremeno pohađanje časova [[klavir]]a i [[Violina|violine]]. Nakon što je kao poklon dobio knjigu filozofa [[Baruch Spinoza|Barucha Spinoze]], razvio je snažno interesovanje za [[Filozofija|filozofiju]], smatrajući da dijeli slične kulturne i intelektualne osobine sa Spinozom. Formalno obrazovanje započeo je sa pet godina u privatnoj osnovnoj školi kojom je upravljao [[pijaristički red]] Rimokatoličke crkve. U to vrijeme nije bilo neuobičajeno da jevrejska djeca u srednjoj Evropi pohađaju katoličke obrazovne ustanove. Sa deset godina završio je Pijarističku gimnaziju i upisao Kraljevsku carsku njemačku državnu gimnaziju u Novom Gradu (Prag), gdje je stekao kvalifikacije potrebne za upis na [[univerzitet]].<ref name="King_Wertheimer_2005" /> Po završetku srednjoškolskog obrazovanja, zbog raznovrsnosti univerzitetskih studijskih programa, počeo je ozbiljnije promišljati o vlastitom akademskom usmjerenju, pri čemu je posebno izraženo bilo njegovo interesovanje za filozofiju.<ref name="King_Wertheimer_2005" /> Prvobitno je upisao studij prava na [[Karlov univerzitet|Karlovom univerzitetu]] u Pragu, gdje je paralelno proučavao [[Filozofija|filozofiju]], [[Muzika|muziku]], [[Fiziologija|fiziologiju]] i [[Psihologija|psihologiju]]. Nakon jedne godine napustio je Karlov univerzitet i upisao [[Univerzitet u Berlinu]], gdje je studij usmjerio prvenstveno na filozofiju. Tokom boravka u [[Berlin]]i sarađivao je i učio od istaknutih naučnika kao što su [[Carl Stumpf]], [[Friedrich Schumann]], [[Georg Elias Müller]] i [[Erich von Hornbostel]]. Doktorat je stekao 1903. na [[Univerzitet u Würzburgu|Univerzitetu u Würzburgu]], gdje je proveo istraživanje iz oblasti [[Psihologija svjedočenja|psihologije svjedočenja]] i ranih metoda detekcije obmane.<ref name="Sillis_Merton_1968">{{cite encyclopedia |last1=Sillis |first1=D. L. |last2=Merton |first2=R. K. |year=1968 |title=Max Wertheimer |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social Sciences |pages=522–527 |publisher=Macmillan & Free Press |language=en}}</ref> == Vrijeme u Frankfurtu i Berlinu (1910–1933) == Max Wertheimer započeo je svoju akademsku karijeru na Psihološkom institutu u Frankfurtu, koji je kasnije postao dio [[Goetheov univerzitet (Frankfurt na Majni)|Goetheovog univerziteta u Frankfurtu]]. U periodu od 1910. do 1916. radio je na ovom institutu, gdje je proveo pionirska istraživanja iz oblasti percepcije pokreta i [[fi-fenomen]]a. Upravo u Frankfurtu, neposredno prije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], Wertheimer je formulisao osnovne postavke svoje [[geštalt teorije]], objavivši 1912. istraživanje pod naslovom ″Eksperimentalne studije o percepciji pokreta″ ([[Engleski jezik|eng.]] ''Experimental Studies on Motion Vision''), koje se smatra jednim od osnovnih radova geštalt psihologije. Tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] radio je kao istraživački psiholog pri Pruskoj komisiji za ispitivanje artiljerije, čije se sjedište nalazilo u berlinskoj Bavarskoj četvrti, u neposrednoj blizini kuće [[Albert Einstein|Alberta Einsteina]].<ref name="Harrington_1996">{{cite book |last=Harrington |first=Anne |date=1996 |title=Reenchanted Science: Holism in German Culture from Wilhelm II to Hitler |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv14163kf |isbn=9780691050508 |doi=10.2307/j.ctv14163kf |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> U tom periodu započelo je njegovo prijateljstvo s Einsteinom. Tokom brojnih razgovora Wertheimer je nastojao razumjeti misaone procese i obrasce organizacije mišljenja koje je Einstein koristio u razvoju [[Teorija relativnosti|teorije relativnosti]].<ref name="Wertheimer_1961">{{cite book |last=Wertheimer |first=Max |date=1961 |title=Productive Thinking |publisher=Tavistock Publications |url=https://archive.org/details/productivethinki0000maxw |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> Tokom ratnih godina sprijateljio se i s fizičarem [[Max Born|Maxom Bornom]].<ref name="Harrington_1996" /> Nakon završetka rata, Wertheimer je zajedno s Bornom i Einsteinom učestvovao u pregovorima za oslobađanje rektora i pojedinih profesora [[Univerzitet u Berlinu|Univerziteta u Berlinu]], koje su privremeno zadržavali studenti i vojnici u okviru socijalističkih protesta usmjerenih prema univerzitetskoj upravi.<ref name="Harrington_1996" /> U poslijeratnom periodu nastavio je razvijati geštalt teoriju u saradnji sa [[Wolfgang Köhler|Wolfgangom Köhlerom]], [[Kurt Koffka|Kurtom Koffkom]] i drugim saradnicima, tokom godina [[Vajmarska republika|Vajmarske republike]]. Od 1916. do 1929. radio je na [[Berlinskom psihološkom institutu]], gdje je držao predavanja i nastavio istraživanja iz oblasti [[Percepcija|percepcije]] i [[Geštalt psihologija|geštalt psihologije]] pri [[Univerzitet u Berlinu|Univerzitetu u Berlinu]]. Godine 1923., tokom boravka u [[Berlin]]u, oženio se Annom Caro (poznatom kao Anni), kćerkom jednog [[ljekar]]a. U braku su dobili četvero djece: Rudolfa (1924, preminuo u ranom djetinjstvu), Valentina (1925–1978), [[Michael Wertheimer|Michaela]] (1927–2022) i Lise (rođene 1928, poznate i kao Lisbeth Rosa). Godine 1929. vratio se u [[Frankfurt na Majni|Frankfurt]], gdje je imenovan za redovnog profesora na Univerzitetu u Frankfurtu. Na toj poziciji ostao je do 1933.<ref name="King_Viney_2009">{{cite book |last1=King |first1=D. Brett |last2=Viney |first2=Wayne |last3=Woody |first3=William Douglas |date=2009 |title=A History of Psychology: Ideas and Context |edition=4. |publisher=Pearson/Allyn and Bacon |location=Boston, MA |url=https://archive.org/details/historyofpsychol0004king |isbn=978-0205512133 |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Vrijeme nakon odlaska iz Njemačke (1933–1943) == Političke promjene u Njemačkoj 1933. navele su Maxa Wertheimera da napusti zemlju. Nakon dolaska [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] na vlast i njegovih javnih političkih istupa, Wertheimer je procijenio da njegovo [[Jevreji|jevrejsko]] porijeklo predstavlja ozbiljan sigurnosni rizik. Zajedno s porodicom pridružio se valu njemačkih emigranata i preselio u [[Sjedinjene Američke Države]].<ref name="King_Wertheimer_Max_2005">{{cite book |last1=King |first1=D. Brett |last2=Wertheimer |first2=Michael |date=2005 |title=Max Wertheimer & Gestalt Theory |publisher=Transaction Publishers |location=New Brunswick |url=https://archive.org/details/maxwertheimerges0000king |isbn=978-0765802583 |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> Emigracija porodice Wertheimer organizovana je posredstvom američkog konzulata u [[Prag]]u, a Max, njegova supruga Anna i njihova djeca stigli su u luku [[New York City|New Yorka]] 13. septembra 1933. Porodica je kasnije stekla američko državljanstvo, zbog čega se Wertheimer u literaturi često navodi kao njemačko-američki psiholog.<ref name="Wertheimer_Puente_2020">{{cite book |last1=Wertheimer |first1=Michael |last2=Puente |first2=Antonio E. |date=2020 |title=A Brief History of Psychology |edition=6. |publisher=Routledge |location=New York |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781351978644_A39784175/preview-9781351978644_A39784175.pdf |isbn=978-1-138-28473-9 |access-date=30. 4. 2026 |language=en}}</ref> Po dolasku u Sjedinjene Američke Države, u pedeset trećoj godini života, prihvatio je profesorsku poziciju na Novoj školi za društvena istraživanja (eng. ''New School for Social Research'') u [[New York City|New Yorku]].<ref name="King_Viney_2009" /> Na toj instituciji, koja je tada postojala svega četrnaest godina, proveo je posljednju deceniju svog života.<ref name="King_Viney_2009" /> U periodu od 1934. do 1940. napisao je četiri značajna rada i filozofska eseja posvećena pitanjima istine, [[Etika|etike]], [[Demokratija|demokratije]] i [[sloboda|slobode]]. Ovi tekstovi u velikoj mjeri počivaju na geštalt principima odnosa cjeline i dijelova, kao i na važnosti sagledavanja ″ukupne situacije″. Tokom boravka u Sjedinjenim Američkim Državama ostao je u bliskom kontaktu sa svojim evropskim kolegama, od kojih su mnogi također emigrirali. [[Kurt Koffka]] predavao je na [[Smith College]]u, [[Wolfgang Köhler]] na [[Swarthmore College]]u, dok je [[Kurt Lewin]] radio na [[Univerzitet Cornell|Univerzitetu Cornell]] i [[Univerzitet u Iowi|Univerzitetu u Iowi]]. Uprkos narušenom zdravstvenom stanju, Wertheimer je nastavio rad na istraživanjima rješavanja problema, koje je radije nazivao ″produktivnim mišljenjem″. Godine 1942. razveo se od Anne Wertheimer. Krajem septembra 1943. završio je svoju jedinu knjigu, ″Produktivno mišljenje″ ({{en|Productive Thinking}}), djelo koje predstavlja sintezu njegovih teorijskih i istraživačkih doprinosa u području [[mišljenje|mišljenja]] i rješavanja problema. Max Wertheimer preminuo je od srčanog udara 12. oktobra 1943, svega tri sedmice nakon završetka knjige, u svom domu u [[New Rochelle (New York)|New Rochelleu]]u, [[New York (savezna država)|New York]]. Sahranjen je na groblju Beechwoods, također u New Rochelleu.<ref name="King_Wertheimer_Max_2005" /> Bio je otac [[Michael Wertheimer|Michaela Wertheimera]], koji je također ostvario značajnu karijeru u psihologiji.<ref name="King_Wertheimer_Max_2005" /> == Fi fenomen == Početak formalnog utemeljenja [[geštalt psihologija|geštalt psihologije]] vezuje se za 1910., kada je Wertheimer započeo istraživanja [[fi-fenomen]]a. Rezultate tih eksperimenata objavio je u radu pod naslovom ″Eksperimentalne studije o percepciji pokreta″ ([[Engleski jezik|eng.]] ''Experimental Studies on the Perception of Movement'').<ref name="King_Viney_2009" /> Fi-fenomen predstavlja perceptivnu pojavu prividnog kretanja izazvanu naizmjeničnim prikazivanjem svjetlosnih podražaja na različitim prostornim pozicijama. Wertheimer je ovaj fenomen demonstrirao pomoću uređaja koji je konstruisao za eksperimentalne potrebe, a koji se sastojao od dva odvojena izvora svjetlosti postavljena na različitim mjestima. Iako su izvori svjetlosti bili statični, njihovo uzastopno uključivanje u određenim vremenskim intervalima izazivalo je kod posmatrača doživljaj kretanja. Wertheimer je, zajedno sa svojim saradnicima [[Kurt Koffka|Kurtom Koffkom]] i [[Wolfgang Köhler|Wolfgangom Köhlerom]], prikupljao empirijske podatke koji su kasnije doprinijeli razvoju geštalt psihologije kao zasebnog pravca u psihologiji. Njihova istraživanja pokazala su da perceptivna cjelina posjeduje osobine koje se ne mogu svesti na prost zbir pojedinačnih elemenata. U ranim interpretacijama fi-fenomena smatralo se da se opažanje pokreta može objasniti pokretima oka kao odgovorom na uzastopne svjetlosne podražaje.<ref name="King_Viney_2009" /> Prema tom tumačenju, doživljaj kretanja proizlazi iz povratnih informacija nastalih uslijed pokreta oka.<ref name="King_Viney_2009" /> Ova istraživanja doprinijela su razumijevanju činjenice da je ljudska [[percepcija]] podložna perceptivnim [[iluzija]]ma te su podržala geštalt stanovište prema kojem perceptivni sistem spontano organizuje prostorno i vremenski bliske podražaje u smislene cjeline, umjesto da ih obrađuje kao odvojene i nepovezane elemente.<ref name="Weber_Johnson_2011">{{cite book |last1=Weber |first1=Ann |last2=Johnson |first2=Joseph |date=2011 |title=Introduction to Psychology |url=https://archive.org/details/introductiontops0000john |publisher=Harper Collins |location=New York |isbn=9780060881528 |language=en}}</ref> == ''Produktivno mišljenje'' == Kao teoretičar [[geštalt psihologija|geštalt psihologije]], Max Wertheimer bavio se ne samo [[percepcija|percepcijom]], nego i procesima [[mišljenje|mišljenja]]. Ova interesovanja predstavljala su osnovu njegove posthumno objavljene knjige ''Produktivno mišljenje'' ([[Engleski jezik|eng.]] ''Productive Thinking''), koja je objavljena 1945.<ref name="King_Viney_2009" /> Wertheimer je pravio razliku između reproduktivnog i produktivnog mišljenja. Reproduktivno mišljenje povezano je s ponavljanjem, [[uslovljavanje]]m, navikama i oslanjanjem na već poznate intelektualne obrasce, dok produktivno mišljenje podrazumijeva nastanak novih ideja i pronalaženje novih rješenja.<ref name="King_Viney_2009" /> Produktivno mišljenje zasniva se na uvidu kao obliku rezonovanja. Wertheimer je smatrao da samo mišljenje zasnovano na uvidu omogućava stvarno razumijevanje konceptualnih problema i odnosa među njihovim elementima. Iako je zagovarao ovladavanje tradicionalnom [[logika|logikom]] i smatrao da ona potiče misaone procese, tvrdio je da sama logika nije dovoljna za razvoj produktivnog mišljenja. Prema njegovom stanovištu, produktivno mišljenje zahtijeva i [[kreativnost]], jer omogućava prevazilaženje ustaljenih obrazaca mišljenja.<ref name="King_Viney_2009" /> U djelu ''Produktivno mišljenje'', kao i u svojim predavanjima, Wertheimer je koristio konkretne primjere kako bi ilustrovao osnovne principe svoje teorije. Posebno je opisivao prijelaz iz stanja S1, u kojem problem djeluje nejasno i nepovezano, u stanje S2, u kojem dolazi do reorganizacije perceptivnog i misaonog polja, što omogućava jasno razumijevanje i pronalaženje rješenja. Wertheimer je smatrao da rješavanje problema slijepim pridržavanjem pravila ne vodi stvarnom razumijevanju njihove strukture i odnosa među elementima.<ref name="Wertheimer_M_1996">{{cite web |last=Wertheimer |first=Michael |date=1996 |title=A Contemporary Perspective on the Psychology of Productive Thinking |url=https://www.academia.edu/48352485/A_Contemporary_Perspective_on_the_Psychology_of_Productive_Thinking |publisher=University of Colorado at Boulder |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> Prema njegovom mišljenju, takav pristup može ograničiti sposobnost pojedinca da samostalno otkrije rješenje problema.<ref name="King_Viney_2009" /> Wertheimerove ideje o produktivnom mišljenju i dalje imaju značajno mjesto u savremenim teorijama [[shema (psihologija)|kognitivnih shema]], planiranja i organizacije znanja.<ref name="King_Wertheimer_Max_2005" /> == Geštalt teorija == Max Wertheimer razvio je temelje svoje geštalt teorije 1910. tokom putovanja vozom iz [[Beč]]a na odmor u njemačku regiju Rhineland.<ref name="King_Wertheimer_2005" /> Pojam ''geštalt'' u najširem značenju odnosi se na cjelinu, oblik, strukturu, konfiguraciju ili obrazac.<ref name="King_Viney_2009" /> U okviru geštalt psihologije, [[percepcija]] se razumijeva kao organizovana cjelina, pri čemu se opažajno iskustvo ne može svesti na zbir pojedinačnih osjetnih elemenata. Prema ovom stanovištu, perceptivni procesi oblikuju način na koji pojedinac organizuje vizuelne i druge senzorne informacije. Osnovno načelo geštalt teorije jeste da cjelina nije samo veća od zbira svojih dijelova, nego kvalitativno drugačija od njih,<ref name="Wertheimer_1961" /> što predstavlja razvoj [[holizam|holističkog]] pristupa čije se filozofske osnove mogu pratiti još od [[Aristotel]]a. Do 1920. Wertheimer je dodatno razradio stanovište prema kojem su svojstva pojedinačnih dijelova određena strukturnim zakonitostima cjeline.<ref name="King_Wertheimer_2005" /> Jedan od osnovnih ciljeva geštalt psihologije bio je identifikovanje zakonitosti prema kojima perceptivni sistem organizuje podražaje u smislene cjeline. Kasniji pokušaji sistematizacije tih zakonitosti dali su ograničene rezultate.<ref name="King_Wertheimer_2005" /> Wertheimerov rad na geštalt psihologiji, razvijan zajedno sa saradnicima [[Kurt Koffka|Kurtom Koffkom]] i [[Wolfgang Köhler|Wolfgangom Köhlerom]], predstavljao je alternativu dominantnim pravcima tadašnje psihologije, posebno [[biheviorizam|biheviorizmu]], koji je psihološke procese tumačio prvenstveno kroz posmatrano ponašanje.<ref name="Harrington_1996" /> Njegove ideje značajno su utjecale na razvoj [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]]<ref name="King_Wertheimer_2005" /> i su predstavljale izazov ranijim pravcima kao što su [[strukturalizam]] i [[atomizam]], jer su geštalt psiholozi naglašavali proučavanje organizovane cjeline umjesto izolovanih dijelova psihološkog iskustva.<ref name="Sillis_Merton_1968" /> == Četiri glavna rada (1934–1940) == Nakon odlaska iz Njemačke, Max Wertheimer se bavio društvenim i filozofskim pitanjima svoga vremena. U tom periodu napisao je četiri značajna rada u kojima razmatra vrijednosti koje je smatrao ugroženim: istinu, etiku, demokratiju i slobodu. Godine 1934. objavio je rad ″O istini″ ({{en|On Truth}}), u kojem je razlikovao istinu u cjelovitom kontekstu (T) i parcijalnu, fragmentarnu istinu (t). Prema njegovom stanovištu, pojedinačna tvrdnja može biti tačna u izolovanom smislu, ali pogrešna ili obmanjujuća kada se posmatra unutar šire cjeline: {{Citat |tekst=Neka stvar može biti istinita u parcijalnom smislu, a lažna, pa čak i obmanjujuća, kao dio u svojoj cjelini. |autor=Max Wertheimer<ref name="Wertheimer_Truth_1934">{{cite journal |last=Wertheimer |first=Max |date=1934 |title=On Truth |journal=Social Research |volume=1 |issue=2 |pages=135–146 |publisher=The New School |url=https://www.jstor.org/stable/40981377 |access-date=1. 5. 2026}}</ref>}} Wertheimer je naglašavao značaj ″volje za istinom″ i potrebu sagledavanja ″ukupne situacije″ kao osnove za etičko i odgovorno djelovanje.<ref name="Wertheimer_Truth_1934" /> Godine 1935. napisao je rad ″Neki problemi u teoriji etike″ ({{en|Some Problems in the Theory of Ethics}}). U ovom radu zastupao je stav da su problemi etike u velikoj mjeri povezani s poremećajima u načinu mišljenja i da proizlaze iz parcijalnog pristupa, a ne primarno iz unutrašnjih destruktivnih nagona pojedinca.<ref name="Harrington_1996" /><ref name="Henle_1961">{{cite book |editor-last=Henle |editor-first=Mary |date=1961 |title=Documents of Gestalt Psychology |publisher=University of California Press |location=Berkeley and Los Angeles |url=https://archive.org/details/documentsofgesta027559mbp |lccn=61-14554 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> Treći rad, ″O konceptu demokratije″ ([[Engleski jezik|eng.]] ''On the Concept of Democracy''), objavljen je 1937.<ref name="Henle_1961" /> Četvrti rad, objavljen 1940. godine, nosi naslov ″Priča o tri dana″ ([[Engleski jezik|eng.]]. ''A Story of Three Days'').<ref name="Henle_1961" /> Rad je objavljen u zborniku ''Freedom: Its Meaning'', koji je sadržavao priloge više autora o pojmu slobode. Tekst je napisan u obliku autobiografske parabole, slične narativnoj strukturi kakva se nalazi u djelima poput ''Pilgrim’s Progress''. Prema interpretacijama, ovaj rad predstavlja sintezu ranijih Wertheimerovih razmatranja i izražava njegovu vjeru u snagu geštalt principa, težnju ka istini i pravdi i mogućnost razvoja društva u pravcu slobode u posthitlerovskom periodu.<ref name="Harrington_1996" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Max Wertheimer}} * "[[iarchive:documentsofgesta027559mbp/page/n32/mode/1up|On Truth]]" – esej Maxa Wertheimera, u zbirci ''Documents of Gestalt Psychology'', arhivirano na archive.org * "[[iarchive:documentsofgesta027559mbp/page/n42/mode/1up|Some Problems in the Theory of Ethics]]" – esej Maxa Wertheimera, u zbirci ''Documents of Gestalt Psychology'', arhivirano na archive.org * "[[iarchive:documentsofgesta027559mbp/page/n55/mode/1up|On the Concept of Democracy]]" – esej Maxa Wertheimera, u zbirci ''Documents of Gestalt Psychology'', arhivirano na archive.org * "[[iarchive:documentsofgesta027559mbp/page/n65/mode/1up|A Story of Three Days]]" – esej Maxa Wertheimera, u zbirci ''Documents of Gestalt Psychology'', arhivirano na archive.org * [http://gestalttheory.net/ Međunarodno društvo za geštalt teoriju i njene primjene (GTA)] * [http://www.ship.edu/~cgboeree/gestalt.html Kratki biografski članci o Wertheimeru i drugim autorima] * [http://mitpress2.mit.edu/e-journals/Leonardo/isast/articles/behrens.html Umjetnost, dizajn i geštalt teorija]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060702154025/http://mitpress2.mit.edu/e-journals/Leonardo/isast/articles/behrens.html |date=2. 7. 2006 }} * [http://www.bobolinkbooks.com/Gestalt/GestaltAndCamouflage.html O Maxu Wertheimeru i Pablu Picassu] * [https://web.archive.org/web/20060418195932/http://www.gestalttheory.net/archive/LuchinsStudent.html O tome kako je biti Wertheimerov student] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Wertheimer, Max}} [[Kategorija:Rođeni 1880.]] [[Kategorija:Umrli 1943.]] [[Kategorija:Biografije, Prag]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Geštaltpsiholozi]] rhgfj65jwrat41a5wz4amclzgfs7wqb 0 533789 3914719 3901903 2026-07-26T15:59:24Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914719 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} '''Geštalt psihologija''', '''geštaltizam''' ili '''konfiguracionizam''' predstavlja psihološki pravac i teoriju [[percepcija|percepcije]] koja naglašava obradu organizovanih cjelina, obrazaca i struktura, a ne samo pojedinačnih elemenata iskustva. Razvila se početkom 20. vijeka u [[Njemačka|Njemačkoj]] i [[Austrija|Austriji]] kao reakcija na osnovna načela [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]] i [[Edward Titchener|Edwarda Titchenera]] i njihov [[elementarizam|elementaristički]] i [[strukturalizam (psihologija)|strukturalistički]] pristup [[Psihologija|psihologiji]].<ref name="Mather_2006">{{cite book |last=Mather |first=George |date=2006 |title=Foundations of Perception |publisher=Psychology Press |location=London |url=https://books.google.ba/books?id=oUNfSjS11ggC&pg=PA32 |isbn=9780863778346 |pages=32 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Britannica_Gestalt">{{cite web |title=Gestalt psychology |url=https://www.britannica.com/science/Gestalt-psychology |website=britannica.com |publisher=Encyclopædia Britannica |date=2026 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Baker_2012">{{cite book |editor-last=Baker |editor-first=David B. |date=2012 |title=The Oxford Handbook of the History of Psychology: Global Perspectives |publisher=Oxford University Press |location=New York |url=https://books.google.ba/books?id=9uRnGeBAaRMC&pg=PA576 |isbn=9780195366556 |pages=576 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> Geštalt psihologija najčešće se povezuje sa stanovištem da je cjelina kvalitativno drugačija od prostog zbira svojih dijelova. Prema geštalt teoriji, informacije se opažaju kao organizovane cjeline, a ne kao izdvojeni elementi koji se naknadno povezuju u jedinstveno iskustvo. Ovaj pristup polazi od pretpostavke da perceptivni sistem spontano organizuje podražaje u smislene strukture. Njemačka riječ ''gestalt'' ({{de|ɡəˈʃtalt|lang}}), koja doslovno znači ″oblik″, u kontekstu geštalt psihologije tumači se kao obrazac, konfiguracija ili organizovana struktura iskustva.<ref name="Wells_2008">{{cite book |last=Wells |first=John C. |date=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3. |publisher=Pearson Longman |location=Harlow |url=https://www.researchgate.net/publication/248728774_J_C_WELLS_Longman_pronunciation_dictionary_3rd_edn_Harlow_Pearson_Education_Limited_2008_Pp_xxxvii_922_ISBN_9781405881173_ISBN_9781405881180 |isbn=9781405881180 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Dictionary_Gestalt">{{cite web |title=Gestalt |url=https://www.dictionary.com/browse/gestalt |website=dictionary.com |publisher=Dictionary.com |date=2026 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> Geštalt psihologiju ne treba poistovjećivati sa [[Geštalt psihoterapija|geštalt terapijom]], koja je razvijena kasnije i samo djelimično je povezana s izvornim teorijskim načelima geštalt psihologije. == Porijeklo i historija == [[Max Wertheimer]], [[Kurt Koffka]] i [[Wolfgang Köhler]] smatraju se osnivačima geštalt psihologije početkom 20. vijeka.<ref name="Sternberg_2012">{{cite book |last=Sternberg |first=Robert J. |last2=Sternberg |first2=Karin |date=2012 |title=Cognitive Psychology |edition=6. |publisher=Wadsworth/Cengage Learning |location=Belmont, CA |url=https://cs.um.ac.ir/images/87/books/Cognitive%20Psychology_Strenberg%206th%20.pdf |isbn=9781133313915 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> Njihov teorijski pristup razvio se kao reakcija na tada dominantni pravac u psihologiji — [[strukturalizam (psihologija)|strukturalizam]], koji su zastupali [[Hermann von Helmholtz]], [[Wilhelm Wundt]] i [[Edward B. Titchener]].<ref name="Wagemans_2012_Foundations">{{cite journal |last=Wagemans |first=Johan |last2=Feldman |first2=Jacob |last3=Gepshtein |first3=Sergei |last4=Kimchi |first4=Ruth |last5=Pomerantz |first5=James R. |last6=van der Helm |first6=Peter A. |last7=van Leeuwen |first7=Cees |date=2012 |title=A century of Gestalt psychology in visual perception: II. Conceptual and theoretical foundations |journal=Psychological Bulletin |volume=138 |issue=6 |pages=1218–1252 |doi=10.1037/a0029334 |pmid=22845750 |pmc=3728284 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3728284/ |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Kolers_1972">{{cite book |last=Kolers |first=Paul A. |date=1972 |title=Aspects of Motion Perception: International Series of Monographs in Experimental Psychology |publisher=Pergamon Press |location=New York |url=http://150.145.3.54:443/files/16325.pdf |isbn=9781483171135 |pages=2–7 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> Strukturalizam je bio snažno ukorijenjen u tradiciji britanskog [[empirizam|empirizma]]<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /><ref name="Kolers_1972" /> i zasnivao se na tri međusobno povezana teorijska načela. Prvo načelo bilo je [[atomizam]], odnosno stanovište da se sva znanja, uključujući i složene apstraktne ideje, mogu razložiti na jednostavne i elementarne sastavne dijelove.<ref name="Kolers_1972" /> Drugo načelo bio je senzacionalizam, prema kojem osnovne jedinice mišljenja predstavljaju elementarni osjetni utisci, odnosno neposredni podaci čulnog iskustva.<ref name="Kolers_1972" /> Treće načelo bilo je [[asocijacionizam]], prema kojem složenije ideje nastaju povezivanjem jednostavnijih ideja putem iskustvenih veza, naročito kroz prostornu i vremensku bliskost.<ref name="Kolers_1972" /><ref name="Hamlyn_1969">{{cite book |last=Hamlyn |first=D. W. |date=1969 |title=The Psychology of Perception: A Philosophical Examination of Gestalt Theory and Derivative Theories of Perception |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |url=https://archive.org/details/psychologyofperc0000haml |isbn=9780710038326 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kombinacijom ovih načela razvijeno je stanovište prema kojem ljudski um konstruira perceptivna iskustva i apstraktno mišljenje iz nižih osjetnih elemenata koji su međusobno povezani asocijativnim vezama.<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /> Geštalt psiholozi osporavali su ovakav atomistički pristup, smatrajući da cilj [[psihologija|psihologije]] ne može biti razlaganje [[svijest]]i na pretpostavljene osnovne elemente, nego razumijevanje načina na koji se iskustvo organizuje kao cjelina. Za razliku od strukturalista, geštalt psiholozi smatrali su da razlaganje psiholoških fenomena na manje sastavne dijelove ne može dovesti do potpunog razumijevanja psiholoških procesa.<ref name="Sternberg_2012" /> Umjesto toga, psihološke pojave posmatrali su kao organizovane i strukturirane cjeline, pri čemu cjelina ima primat nad svojim dijelovima.<ref name="Sternberg_2012" /> Prema ovom stanovištu, pojedinačni dijelovi psihološkog iskustva dobijaju svoje značenje tek unutar organizovane cjeline, a ne obrnuto. Geštalt teorija [[percepcija|percepcije]] polazi od pretpostavke da ljudska priroda spontano teži opažanju objekata kao organizovanih struktura, a ne kao prostog zbira njihovih elemenata.<ref name="Pohl_2022">{{cite book |editor-last=Pohl |editor-first=Rüdiger F. |date=2022 |title=Cognitive Illusions: Intriguing Phenomena in Thinking, Judgment, and Memory |edition=3. |publisher=Routledge |location=London |url=https://www.routledge.com/Cognitive-Illusions-Intriguing-Phenomena-in-Thinking-Judgment-and-Memory/Pohl/p/book/9780367724245 |isbn=9780367724245 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> [[Max Wertheimer]] bio je učenik austrijskog filozofa [[Christian von Ehrenfels|Christiana von Ehrenfelsa]], pripadnika [[Brentanova škola|Brentanove škole]]. Von Ehrenfels je još 1890. uveo pojam ″geštalt″ u [[Filozofija|filozofiju]] i [[Psihologija|psihologiju]], prije formalnog nastanka geštalt psihologije kao zasebnog pravca.<ref name="Smith_1988">{{cite book |editor-last=Smith |editor-first=Barry |date=1988 |title=Foundations of Gestalt Theory |publisher=Philosophia Verlag |location=Munich i Vienna |url=https://ontology.buffalo.edu/smith/articles/mach/mach.html |isbn=9783884050668 |access-date=1. 5. 2026 |language=en |archive-date=9. 9. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909040622/https://ontology.buffalo.edu/smith/articles/mach/mach.html |url-status=dead }}</ref> Von Ehrenfels je uočio da perceptivno iskustvo, poput opažanja melodije ili oblika, sadrži više od prostog zbira svojih osjetnih sastavnica. Tvrdio je da, pored pojedinačnih osjetnih elemenata, postoji dodatna kvalitativna dimenzija koja proizlazi iz njihove organizacije kao cjeline. Taj fenomen nazvao je ″geštalt kvalitet″ ({{de|Gestalt-Qualität}}), odnosno svojstvo cjeline koje ne postoji na nivou pojedinačnih dijelova. Upravo ovaj geštalt kvalitet omogućava, prema von Ehrenfelsu, da melodija zadrži svoj identitet čak i kada se prenese u drugi tonalitet i sastoji od potpuno drugačijih tonova. Time je pokazano da identitet perceptivne cjeline nije određen samo pojedinačnim elementima, nego njihovim međusobnim odnosima i organizacijom.<ref name="Smith_1988" /> Ideja ″geštalt kvaliteta″ ima svoje filozofske korijene u radovima [[David Hume|Davida Humea]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Johanna Wolfganga von Goethea]], [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]], [[David Hartley|Davida Hartleyja]] i [[Ernst Mach|Ernsta Macha]]. Posebno je Machovo djelo iz 1886. ″Prilozi analizi osjeta″ ({{de|Beiträge zur Analyse der Empfindungen}}) imalo značajan utjecaj na razvoj ovih ideja, uključujući i srodne koncepte koje je razvijao [[Edmund Husserl]].<ref name="Smith_1988" /> Do 1914. prvi objavljeni eksplicitni osvrti na geštalt teoriju pojavili su se u fusnoti rada [[Gabriele von Wartensleben]], u kojem je geštalt pristup primijenjen na proučavanje [[ličnost]]i. Wartensleben je bila studentica Frankfurtske akademije za društvene nauke i blisko je sarađivala s [[Max Wertheimer|Maxom Wertheimerom]] i [[Wolfgang Köhler|Wolfgangom Köhlerom]].<ref name="King_Wertheimer_2017">{{cite book |last=King |first=D. Brett |last2=Wertheimer |first2=Michael |date=2017 |title=Max Wertheimer and Gestalt Theory |publisher=Routledge |location=London |url=https://www.routledge.com/Max-Wertheimer-and-Gestalt-Theory/King-Wertheimer/p/book/9781412807180 |isbn=9781412807180 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kroz niz eksperimenata, Wertheimer je utvrdio da posmatrač koji prati dva naizmjenično osvijetljena svjetlosna podražaja, pod određenim uslovima, može doživjeti iluziju kretanja između dvije prostorne pozicije. Pri tome se opaža pokret iako nijedan objekt stvarno nije u pokretu. Riječ je, dakle, o čistom fenomenalnom kretanju, koje je Wertheimer nazvao [[fi-fenomen]]om.<ref name="Smith_1988" /><ref name="Wagemans_2012_Grouping">{{cite journal |last=Wagemans |first=Johan |last2=Elder |first2=James H. |last3=Kubovy |first3=Michael |last4=Palmer |first4=Stephen E. |last5=Peterson |first5=Mary A. |last6=Singh |first6=Manish |last7=von der Heydt |first7=Rüdiger |date=2012 |title=A century of Gestalt psychology in visual perception: I. Perceptual grouping and figure-ground organization |journal=Psychological Bulletin |volume=138 |issue=6 |pages=1172–1217 |doi=10.1037/a0029333 |pmid=22845751 |pmc=3482144 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3482144/ |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Objavljivanje ovih rezultata 1912. u radu ″Eksperimentalne studije o opažanju pokreta″ ({{de|Experimentelle Studien über das Sehen von Bewegung}}) smatra se formalnim početkom geštalt psihologije.<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /><ref name="Wertheimer_1912">{{cite journal |last=Wertheimer |first=Max |date=1912 |title=Experimentelle Studien über das Sehen von Bewegung |journal=Zeitschrift für Psychologie |volume=61 |pages=161–265 |url=https://gestalttheory.net/download/Wertheimer1912_Sehen_von_Bewegung.pdf |language=de}}</ref> Za razliku od [[Christian von Ehrenfels|Christiana von Ehrenfelsa]] i drugih autora koji su ranije koristili pojam ″geštalt″ u različitim značenjima, Wertheimerov doprinos sastojao se u tvrdnji da je geštalt perceptivno primaran. To znači da perceptivna cjelina prethodi svojim dijelovima i određuje njihovo značenje, a ne nastaje kao naknadni rezultat njihovog spajanja.<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /> Wertheimer je zastupao radikalnije stanovište prema kojem pojedinac najprije opaža melodiju kao cjelinu, a tek potom može razlikovati pojedinačne tonove. Slično tome, u vizuelnoj percepciji najprije se opaža oblik, poput [[krug]]a, kao organizovana cjelina, dok se njegovi sastavni elementi — linije, tačke ili drugi vizuelni segmenti — prepoznaju tek naknadno. Ovakvo stanovište predstavljalo je osnovnu teorijsku promjenu u razumijevanju perceptivnih procesa i postalo jedno od osnovnih načela geštalt psihologije. Dvojica istraživača koji su učestvovali kao ispitanici u Wertheimerovim eksperimentima o [[fi-fenomen]]u bili su [[Wolfgang Köhler]] i [[Kurt Koffka]]. Köhler je bio stručnjak za fizičku [[akustika|akustiku]] i studirao je kod fizičara [[Max Planck|Maxa Plancka]], dok je doktorat iz psihologije stekao pod mentorstvom [[Carl Stumpf|Carla Stumpfa]]. Koffka je također bio Stumpfov student, a njegova rana istraživanja bila su usmjerena na fenomene pokreta i psihološke aspekte [[ritam|ritma]]. Godine 1917. Köhler je objavio rezultate četverogodišnjih istraživanja [[učenje|učenja]] kod [[čimpanza]]. U tim istraživanjima pokazao je da životinje mogu rješavati probleme putem iznenadnog uvida u strukturu situacije, a ne isključivo postepenim asocijativnim učenjem, kako su to ranije tvrdili istraživači poput [[Ivan Pavlov|Ivana Pavlova]] i [[Edward Thorndike|Edwarda Thorndikea]] na osnovu eksperimenata sa psima i mačkama.<ref name="Kohler_1925">{{cite book |last=Köhler |first=Wolfgang |date=1925 |title=The Mentality of Apes |publisher=Harcourt, Brace and Company |location=London |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.187610 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1921. [[Kurt Koffka]] objavio je geštalt-orijentisano djelo iz oblasti [[razvojna psihologija|razvojne psihologije]], ″Razvoj uma: uvod u dječiju psihologiju″ ({{en|The Growth of the Mind: An Introduction to Child Psychology}}), u kojem je geštalt principe primijenio na psihološki razvoj djece. Uz pomoć američkog psihologa [[Robert Morris Ogden|Roberta Morrisa Ogdena]], Koffka je 1922. predstavio geštalt pristup američkoj akademskoj zajednici kroz članak objavljen u časopisu ''Psychological Bulletin''. U tom radu kritički je analizirao tadašnja objašnjenja različitih perceptivnih fenomena i ponudio geštalt alternativu. Koffka se 1924. preselio u [[Sjedinjene Američke Države]], a od 1927. radio je na [[Smith College]]u. Godine 1935. objavio je svoje najopsežnije djelo, ″Principi geštalt psihologije″ ({{en|The Principles of Gestalt Psychology}}), u kojem je sistematizovao teorijske i istraživačke osnove geštalt psihologije.<ref name="Koffka_2014">{{cite book |last=Koffka |first=Kurt |date=2014 |title=Principles of Gestalt Psychology |publisher=Mimesis International |location=Milano |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.221555 |isbn=9788857523934 |oclc=1039695390 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> U ovom djelu Koffka je zastupao stanovište da nauka nije puko prikupljanje činjenica, nego njihovo uključivanje u koherentnu teorijsku strukturu. Prema njegovom shvatanju, naučno istraživanje mora obuhvatiti ne samo kvantitativne činjenice karakteristične za prirodne nauke nego i pitanja reda, organizacije i značenja ({{de|Sinn}}), uključujući vrijednost i smisao iskustva i ponašanja. Koffka je smatrao da bez uključivanja dimenzije značenja naučna istraživanja čovjeka ostaju ograničena na površinske i fragmentarne opise psiholoških pojava. Do sredine 1930-ih vodeći predstavnici geštalt pokreta bili su izloženi pritiscima [[nacizam|nacističkog režima]], zbog čega su svi glavni članovi pokreta do 1935. emigrirali iz [[Njemačka|Njemačke]] u [[Sjedinjene Američke Države]].<ref name="Henle_1978_One_Man">{{cite journal |last=Henle |first=Mary |date=1978 |title=One man against the Nazis: Wolfgang Köhler |journal=American Psychologist |volume=33 |issue=10 |pages=939–944 |doi=10.1037/0003-066X.33.10.939 |hdl=11858/00-001M-0000-002B-9E5F-5 |url=https://pure.mpg.de/rest/items/item_2347175_3/component/file_2347173/content |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Henle_1984_Ogden">{{cite journal |last=Henle |first=Mary |date=1984 |title=Robert M. Ogden and Gestalt psychology in America |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=20 |issue=1 |pages=9–19 |doi=10.1002/1520-6696(198401)20:1<9::aid-jhbs2300200103>3.0.co;2-u |pmid=11608590 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11608590/ |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Köhler je 1940. objavio knjigu ″Dinamika u psihologiji″ ({{en|Dynamics in Psychology}}), ali je nakon toga geštalt pokret oslabio uslijed smrti svojih osnivača. Koffka je preminuo 1941, a Wertheimer 1943. Wertheimerova knjiga ″Produktivno mišljenje″ ({{en|Productive Thinking}}), posvećena rješavanju problema i matematičkom mišljenju, objavljena je posthumno 1945. Nakon njihove smrti, Köhler je ostao jedini od trojice osnivača koji je nastavio predstavljati i razvijati geštalt tradiciju.<ref name="Ash_1998_Frontmatter">{{cite book |last=Ash |first=Mitchell G. |date=1998 |title=Gestalt Psychology in German Culture, 1890–1967: Holism and the Quest for Objectivity |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |url=https://assets.cambridge.org/97805216/46277/frontmatter/9780521646277_frontmatter.pdf |isbn=9780521646277 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Geštalt terapija === Geštalt psihologija razlikuje se od [[Geštalt terapija|geštalt terapije]], koja je s njom povezana samo posredno i djelimično. Osnivači geštalt terapije, [[Fritz Perls]] i [[Laura Perls]], sarađivali su s neurologom [[Kurt Goldstein|Kurtom Goldsteinom]], koji je principe geštalt psihologije primjenjivao na razumijevanje funkcionisanja organizma kao cjeline. Laura Perls je bila geštalt psiholog prije nego što je postala [[Psihoanaliza|psihoanalitičarka]] i prije nego što je sa Fritzom Perlsom započela razvoj [[Geštalt terapija|geštalt terapije]].<ref name="Bocian_2010">{{cite book |last=Bocian |first=Bernd |date=2010 |title=Fritz Perls in Berlin 1893–1933: Expressionism – Psychoanalysis – Judaism |publisher=EHP – Verlag Andreas Kohl |location=Bergisch Gladbach |url=https://www.academia.edu/4630108/Fritz_Perls_in_Berlin_1893_1933_Expressionism_Psychoanalysis_Judaism_EHP_2010_ |isbn=9783897970687 |pages=190 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Međutim, stepen utjecaja geštalt psihologije na razvoj geštalt terapije ostaje predmet stručnih rasprava. S jedne strane, Laura Perls u početku nije podržavala upotrebu termina ″geštalt″ za novu psihoterapijsku metodu, smatrajući da bi predstavnici geštalt psihologije mogli osporiti takvu upotrebu pojma.<ref name="Wysong_1979_Polster">{{cite journal |last=Wysong |first=Joe |date=1979 |title=An Oral History of Gestalt Therapy: III. A Conversation with Erving and Miriam Polster |journal=The Gestalt Journal |volume=2 |issue=1 |pages=47–69 |url=https://scispace.com/pdf/an-oral-history-of-gestalt-therapy-iii-a-conversation-with-qfwasau414.pdf |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> S druge strane, Fritz i Laura Perls preuzeli su određene ideje i koncepte iz Goldsteinovog rada, posebno u vezi sa holističkim razumijevanjem organizma.<ref name="Barlow_1981">{{cite journal |last=Barlow |first=Allen R. |date=1981 |title=Gestalt therapy and Gestalt psychology: Gestalt-antecedent influence or historical accident |journal=The Gestalt Journal |volume=4 |issue=2 |url=https://gestalt.org/barlow.htm |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Psihologinja [[Mary Henle]] isticala je da geštalt terapija nema neposredan teorijski kontinuitet sa naučnom geštalt psihologijom. U svom predsjedničkom obraćanju Sekciji 24 [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] 1975. navela je da je [[Fritz Perls]] koristio određene termine geštalt psihologije, ali im je dao drugačija značenja i kombinovao ih s elementima dubinske psihologije, [[egzistencijalizam|egzistencijalizma]] i svakodnevnog iskustva, stvarajući zaseban terapijski pravac.<ref name="Henle_1978_Gestalt">{{cite journal |last=Henle |first=Mary |date=1978 |title=Gestalt Psychology and Gestalt Therapy |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=14 |issue=1 |pages=23–32 |doi=10.1002/1520-6696(197801)14:1<23::AID-JHBS2300140104>3.0.CO;2-H |pmid=11608149 |url=http://www.bowmancounseling.com/wp-content/uploads/2018/02/Mary-Henle_-Gestalt-Psychology-and-Gestalt-Therapy.pdf |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Jedan oblik psihoterapije koji je, za razliku od geštalt terapije, zapravo dosljedno zasnovan na geštalt psihologiji jeste geštalt teorijska psihoterapija. == Teorijski okvir i metodologija == Predstavnici geštalt psihologije razvili su skup teorijskih i metodoloških načela kojima su nastojali preoblikovati dotadašnji pristup psihološkim istraživanjima. Ovaj pristup predstavljao je odmak od dominantne naučne metodologije s početka 20. vijeka, koja je složene psihološke pojave nastojala objasniti njihovim rastavljanjem na pojedinačne elemente radi zasebne analize i redukcije složenosti istraživanog fenomena. Jedno od osnovnih načela geštalt psihologije jeste načelo totaliteta, prema kojem se svjesno iskustvo mora posmatrati kao organizovana cjelina, uz istovremeno uvažavanje svih fizičkih i psihičkih aspekata pojedinca. Prema ovom shvatanju, priroda ljudskog uma zahtijeva da se svaki njegov element razumije kao dio dinamičkog sistema međusobnih odnosa. Zbog toga se [[holizam]] smatra osnovnim obilježjem geštalt psihologije.<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /><ref name="Ellis_1938">{{cite book |editor-last=Ellis |editor-first=Willis D. |date=1938 |title=A Source Book of Gestalt Psychology |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.198039 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> U skladu s tim, [[percepcija]] i značenje pojedinačnog dijela ne mogu se razumjeti nezavisno od cjeline u koju su uklopljeni. Osobine pojedinih elemenata određene su strukturom cjeline, a ne obrnuto.<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /><ref name="Henle_1961">{{cite book |editor-last=Henle |editor-first=Mary |date=1961 |title=Documents of Gestalt Psychology |publisher=University of California Press |location=Berkeley and Los Angeles |url=https://archive.org/details/documentsofgesta027559mbp |lccn=61-14554 |access-date=1. 5. 2026 |language=en}}</ref> Često citirana formulacija da je ″cjelina veća od zbira svojih dijelova″ ne smatra se potpuno preciznim izrazom geštaltističkog stanovišta. [[Kurt Koffka]] je isticao da cjelina nije naprosto veća od svojih dijelova, nego kvalitativno drugačija, jer samo sabiranje dijelova ne objašnjava odnose koji među njima postoje i koji daju značenje ukupnoj strukturi.<ref name="Koffka_2014" /> Drugo značajno teorijsko načelo geštalt psihologije jeste princip psihofizičkog]] izomorfizma, prema kojem postoji strukturna podudarnost između svjesnog iskustva i aktivnosti [[mozak|mozga]]. Prema ovoj pretpostavci, organizacija perceptivnog iskustva odgovara organizaciji neurofizioloških procesa u mozgu, što upućuje na povezanost psiholoških i fizioloških aspekata opažanja.<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /> Na osnovu ovih teorijskih postavki razvijen je princip fenomenološke eksperimentalne analize, prema kojem psihološko istraživanje treba polaziti od neposredno datih pojava (fenomena), a ne biti ograničeno isključivo na analizu pojedinačnih osjetnih kvaliteta. U skladu s tim pristupom, geštalt psiholozi smatrali su da se psihološki fenomeni trebaju proučavati onako kako se pojavljuju u iskustvu, kao organizovane cjeline, a ne kao zbir izolovanih elemenata. S tim je povezano i načelo biotičkog eksperimenta, koje naglašava potrebu izvođenja eksperimenata u stvarnim i prirodnim okolnostima, za razliku od strogo kontrolisanih laboratorijskih uslova karakterističnih za klasičnu [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalnu psihologiju]]. Cilj ovakvog pristupa bio je omogućiti proučavanje [[Ponašanje|ponašanja]] i [[Percepcija|percepcije]] u uslovima koji vjernije odražavaju svakodnevno iskustvo ispitanika, čime se povećava vjerodostojnost dobijenih rezultata.<ref name="Woodward_Cohen_1991">{{cite book |editor-last1=Woodward |editor-first1=William R. |editor-last2=Cohen |editor-first2=Robert S. |date=1991 |title=World Views and Scientific Discipline Formation: Science Studies in the German Democratic Republic |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |url=https://www.researchgate.net/publication/232061142_World_views_and_scientific_discipline_formation_Science_studies_in_the_German_Democratic_Republic |isbn=9780792312864 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Principi == Geštalt psiholozi među prvima su sistematski dokumentovali i empirijski demonstrirali brojne činjenice o [[percepcija|percepciji]], uključujući [[Percepcija pokreta|percepciju pokreta]], [[percepcija oblika|percepciju oblika]], [[perceptivna konstantnost|perceptivnu konstantnost]] i različite oblike perceptivnih [[iluzija]].<ref name="Smith_1988" /> Jedan od najpoznatijih primjera takvih istraživanja jeste Wertheimerovo otkriće [[fi-fenomen]]a, koje je postalo jedno od polazišta razvoja geštalt psihologije.<ref name="Schmid_2017">{{cite book |editor-last=Schmid |editor-first=Hans-Jörg |date=2017 |title=Entrenchment and the Psychology of Language Learning: How We Reorganize and Adapt Linguistic Knowledge |publisher=American Psychological Association & Walter de Gruyter |location=Washington, DC & Berlin |url=https://www.researchgate.net/publication/316846164_Entrenchment_and_the_psychology_of_language_learning_How_we_reorganize_and_adapt_linguistic_knowledge |isbn=9783110341300 |doi=10.1037/15969-012 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Svojstva === Osnovna organizaciona načela geštalt sistema uključuju [[emergencija|emergenciju]], [[Reifikacija (psihologija)|reifikaciju]], [[multistabilnost]] i [[invarijantnost]].<ref name="Lehar_2003">{{cite book |last=Lehar |first=Steven |date=2003 |title=The World in Your Head: A Gestalt View of the Mechanism of Conscious Experience |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, NJ |url=https://archive.org/details/worldinyourheadg0000leha |isbn=9780805841763 |oclc=52051454 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ova načela ne predstavljaju odvojene i nezavisne mehanizme perceptivne organizacije, nego različite aspekte jedinstvenog dinamičkog procesa kojim perceptivni sistem organizuje i strukturira informacije iz okoline.<ref name="Lehar_2003_BBS">{{cite journal |last=Lehar |first=Steven |date=2003 |title=Gestalt isomorphism and the primacy of subjective conscious experience: A Gestalt Bubble model |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=26 |issue=4 |pages=375–408 |doi=10.1017/S0140525X03000098 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/gestalt-isomorphism-and-the-primacy-of-subjective-conscious-experience-a-gestalt-bubble-model/EF561998F0BEDBDE3FCEAC99A650194E |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> ==== Reifikacija ==== [[Datoteka:Reification.svg|mini|desno|300px|Reifikacija: perceptivni sistem dopunjava prostorne informacije koje nisu neposredno prisutne u podražaju, kao što je ″skriveni″ trougao u primjeru A ili sfera u primjeru C]] [[Reifikacija (psihologija)|Reifikacija]] predstavlja konstruktivni aspekt percepcije, pri kojem opaženi objekt sadrži više prostorno organizovanih informacija nego što ih neposredno pruža sam osjetni podražaj. Drugim riječima, perceptivni sistem aktivno organizuje i dopunjava nedostajuće informacije kako bi formirao smislenu cjelinu. Na primjer, u prikazu '''A''' opaža se trougao iako njegove konture nisu stvarno nacrtane. U prikazima '''B''' i '''D''' vizuelni sistem povezuje odvojene elemente i interpretira ih kao dijelove jedinstvene forme, dok se u prikazu '''C''' opaža trodimenzionalni oblik iako on nije eksplicitno prikazan. Fenomen reifikacije objašnjava se istraživanjima [[iluzorni oblici|iluzornih oblika]], koje vizuelni sistem obrađuje kao stvarne granice objekta, uprkos njihovom fizičkom odsustvu. ==== Multistabilnost ==== [[Datoteka:Multistability.svg|mini|desno|300px|[[Neckerova kocka]] i [[Rubinova vaza]] klasični su primjeri multistabilne percepcije, pri kojoj se jednoznačna vizuelna slika može interpretirati na više međusobno isključivih načina ]] [[Multistabilnost]] ili multistabilna percepcija označava tendenciju perceptivnog sistema da kod dvosmislenih podražaja naizmjenično prelazi između dvije ili više mogućih interpretacija. U takvim situacijama fizički podražaj ostaje nepromijenjen, ali se perceptivni doživljaj mijenja. Najpoznatiji primjeri ovog fenomena su [[Neckerova kocka]] i [[Rubinova vaza]], kod kojih percepcija spontano oscilira između alternativnih organizacija figure i pozadine. Slični primjeri uključuju i [[nemogući trozubac]], umjetnička djela [[M. C. Escher]]a i iluziju svjetlosnih nizova kod reklamnih natpisa, gdje se opaža prividno kretanje u različitim smjerovima. ==== Invarijantnost ==== [[Datoteka:Invariance.jpg|mini|desno|300px|Invarijantnost: jednostavni oblici prepoznaju se kao isti objekti uprkos promjenama rotacije, veličine ili položaja]] [[Invarijantnost]] je svojstvo [[percepcija|percepcije]] prema kojem se jednostavni [[geometrija|geometrijski]] objekti prepoznaju kao isti bez obzira na promjene njihove rotacije, translacije (pomaka) ili veličine. Ovo svojstvo omogućava stabilno prepoznavanje objekata uprkos promjenama u načinu njihovog prikaza. Osim promjena položaja i udaljenosti, perceptivna invarijantnost obuhvata i prepoznavanje objekata uprkos perspektivnim deformacijama, različitim uslovima osvjetljenja ili promjenama pojedinačnih vizuelnih obilježja. Na primjer, oblici prikazani u grupi '''A''' prepoznaju se kao ista osnovna forma i jasno se razlikuju od oblika u grupi '''B''', iako mogu biti prikazani iz različitih perspektiva, deformisani ili predstavljeni različitim grafičkim elementima, kao u primjerima '''C''' i '''D'''. Savremene računske teorije vida, poput modela koje je razvio [[David Marr]], ponudile su alternativna objašnjenja načina na koji perceptivni sistem klasifikuje i prepoznaje objekte. == Oblici perceptivne organizacije == === Perceptivno grupisanje – princip pragnantnosti === [[Perceptivno grupisanje]] (ponekad nazvano i perceptivna segregacija)<ref name="Eysenck_2006">{{cite book |last=Eysenck |first=Michael W. |date=2006 |title=Fundamentals of Cognition |publisher=Psychology Press |location=Hove, East Sussex & New York |url=https://archive.org/details/fundamentalsofco0000eyse |isbn=9781841693743 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> predstavlja oblik [[perceptivna organizacija|perceptivne organizacije]], odnosno proces kojim organizmi određuju koje dijelove perceptivnog polja opažaju kao međusobno povezanije u odnosu na druge.<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /><ref name="Gljiva_2020">{{cite thesis |last=Gljiva |first=Emina |date=2020 |title=Lewinova teorija polja u geštalt teoriji i praksi |type=Završni diplomski rad |publisher=Univerzitet u Sarajevu, Filozofski fakultet |url=https://www.ff.unsa.ba/files/zavDipl/19_20/psi/Emina-Gljiva.pdf |access-date=2. 5. 2026 |language=bs}}</ref> Ovakva organizacija omogućava identifikaciju i razlikovanje objekata u okolini.<ref name="Eysenck_2006" /> Predstavnici geštalt psihologije bili su prvi psiholozi koji su sistematski proučavali proces perceptivnog grupisanja.<ref name="Eysenck_2006" /> Prema njihovom shvatanju, osnovno načelo perceptivne organizacije jeste princip pragnantnosti, poznat i kao princip dobre forme ({{en|good Gestalt}}).<ref name="Eysenck_2006" /> Njemački izraz pragnantnost ({{de|Prägnanz}}) označava sažetost, jasnoću, istaknutost i uređenost, a u okviru geštalt teorije odnosi se na tendenciju perceptivnog sistema da organizuje podražaje u što jednostavnije, pravilnije, simetričnije i stabilnije cjeline.<ref name="Koffka_2014" /><ref name="Todorovic_2008">{{cite journal |last=Todorović |first=Dejan |date=2008 |title=Gestalt principles |journal=Scholarpedia |volume=3 |issue=12 |pages=5345 |doi=10.4249/scholarpedia.5345 |url=http://www.scholarpedia.org/article/Gestalt_principles |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Prema principu pragnantnosti, ljudska percepcija pokazuje sklonost ka jednostavnosti, što znači da perceptivni sistem spontano bira najjednostavniju i najuređeniju moguću interpretaciju dostupnih podražaja. Drugim riječima, složeni perceptivni sadržaji organizuju se u obrasce koji zahtijevaju najmanje kognitivnog napora za razumijevanje. Geštalt psiholozi nastojali su dodatno precizirati ovaj opći zakon formulisanjem posebnih perceptivnih principa koji predviđaju način na koji će osjetni podražaji biti organizovani i interpretirani.<ref name="Sternberg_2012" /> U tom okviru, [[Max Wertheimer]] formulirao je više principa perceptivne organizacije koji objašnjavaju na koji način ljudi grupišu i opažaju objekte, posebno na osnovu [[sličnost (geštalt psihologija)|sličnosti]], [[blizina (geštalt psihologija)|blizine]] i [[kontinuitet (geštalt psihologija)|kontinuiteta]].<ref name="Craighead_Nemeroff_2004">{{cite book |last1=Craighead |first1=W. Edward |last2=Nemeroff |first2=Charles B. |date=2004 |title=The Concise Corsini Encyclopedia of Psychology and Behavioral Science |edition=3. |publisher=John Wiley & Sons |location=Hoboken, NJ |url=https://books.google.ba/books?id=F7vd7JQ4zlcC&q=gestalt&redir_esc=y#v=onepage&q=gestalt&f=false |isbn=9780471220367 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> ==== Princip blizine ==== [[Datoteka:Gestalt proximity.svg|mini|desno|300px|Princip blizine: elementi koji se nalaze prostorno blizu jedni drugima opažaju se kao grupa, kao što su tri odvojene grupe krugova na desnoj strani]] Princip blizine jedan je od osnovnih principa perceptivnog grupisanja u geštalt psihologiji. Prema ovom principu, elementi koji su prostorno bliži jedni drugima imaju tendenciju da budu opaženi kao dio iste cjeline ili grupe. Kada pojedinac opaža skup različitih objekata, perceptivni sistem spontano organizuje one elemente koji se nalaze u neposrednoj prostornoj blizini u zajedničke cjeline, čak i kada između njih ne postoji druga sličnost ili povezanost. Na primjer, u prikazu koji ilustrira zakon blizine nalazi se ukupno 72 kruga, ali se oni ne opažaju kao jedinstvena masa nepovezanih elemenata. Umjesto toga, perceptivni sistem ih organizuje u manje grupe na osnovu njihove međusobne udaljenosti. Posmatrač tako spontano opaža jednu veću grupu od 36 krugova na lijevoj strani i tri manje grupe od po 12 krugova na desnoj strani. Ovaj princip pokazuje da prostorna blizina djeluje kao organizacijski signal u perceptivnom sistemu, omogućavajući brzo strukturiranje vizuelnih informacija i efikasnije prepoznavanje obrazaca. Princip blizine ima široku primjenu u oblastima kao što su [[grafički dizajn]], [[vizuelna komunikacija]] i [[oglašavanje]], gdje se koristi za naglašavanje povezanosti između elemenata i usmjeravanje pažnje posmatrača prema određenim sadržajima.<ref name="Stevenson_2005">{{cite web |last=Stevenson |first=Herb |date=2005 |title=Awareness and Emergence: The Gestalt Approach to Global Diversity and Change |url=https://www.academia.edu/23584402/Awareness_and_Emergence_The_Gestalt_Approach_to_Global_Diversity_and_Change |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Soegaard_2020">{{cite book|last=Soegaard |first=Mads |date=2020 |title=Gestalt Principles of Form Perception |book-title=The Encyclopedia of Human-Computer Interaction |edition=2. |publisher=The Interaction Design Foundation |url=https://www.interaction-design.org/literature/book/the-glossary-of-human-computer-interaction/gestalt-principles-of-form-perception |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> ==== Princip sličnosti ==== [[Datoteka:Gestalt similarity.svg|mini|desno|300px|Princip sličnosti: objekti koji dijele zajedničke vizuelne osobine opažaju se kao grupa, zbog čega ovi jednolični krugovi djeluju kao odvojeni horizontalni redovi]] Zakon sličnosti predstavlja jedno od osnovnih načela perceptivnog grupisanja u geštalt psihologiji. Prema ovom principu, elementi unutar skupa podražaja imaju tendenciju da budu opaženi kao grupa ukoliko dijele slične osobine, poput oblika, boje, veličine ili teksture. Perceptivni sistem spontano povezuje međusobno slične elemente i organizuje ih u smislene cjeline, čak i kada su prostorno ravnomjerno raspoređeni. Na primjer, u prikazu koji ilustruje princip sličnosti nalazi se 36 krugova raspoređenih na jednakim udaljenostima, formirajući kvadratnu strukturu. Od tog broja, 18 krugova je tamno osjenčeno, a 18 svijetlo. Iako su svi elementi jednako udaljeni jedni od drugih, posmatrač spontano grupiše tamne krugove zajedno, kao i svijetle krugove, pri čemu se formira percepcija šest horizontalnih redova. Ovakva organizacija pokazuje da sličnost među elementima može imati veći utjecaj na perceptivno grupisanje od njihove prostorne udaljenosti.<ref name="Soegaard_2020" /> ==== Princip zatvaranja ==== [[Datoteka:Gestalt closure.svg|mini|desno|300px|Princip zatvaranja: perceptivni sistem opaža nepotpune figure kao cjelovite oblike, interpretirajući ove prekinute linije kao [[krug]] i [[pravougaonik]] ]] [[Datoteka:IBM logo.svg|mini|desno|300px|IBM-ov logotip koristi princip zatvaranja kako bi formirao slova ″IBM″ pomoću niza horizontalnih linija]] Princip zatvaranja odnosi se na tendenciju perceptivnog sistema da nepotpune ili djelimično prikazane figure opaža kao cjelovite i zatvorene oblike.<ref name="Hamlyn_1969" /> Prema geštalt psiholozima, ljudi prirodno teže organizovanju vizuelnih informacija u potpune cjeline, umjesto fokusiranja na praznine ili nedostajuće dijelove objekta. Na primjer, krug kao zatvorena figura predstavlja dobru geštalt formu zbog svoje cjelovitosti. Međutim, čak i kada su dijelovi kruga izostavljeni, perceptivni sistem ga i dalje često opaža kao potpunu figuru.<ref name="Brennan_Houde_2017">{{cite book |last1=Brennan |first1=James F. |last2=Houde |first2=Keith A. |date=2017 |title=History and Systems of Psychology |edition=7. |publisher=Cambridge University Press |location=New York |url=https://assets.cambridge.org/97811071/78670/frontmatter/9781107178670_frontmatter.pdf |isbn=9781107178670 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ova tendencija naziva se ″zatvaranje″ i podrazumijeva perceptivno dopunjavanje nedostajućih dijelova vizuelnog podražaja. Kada pojedini dijelovi slike nedostaju, perceptivni sistem popunjava praznine kako bi formirao koherentnu i stabilnu cjelinu. Na ilustraciji zakona zatvaranja posmatrač opaža [[krug]] na lijevoj i [[pravougaonik]] na desnoj strani slike, iako konture tih oblika nisu u potpunosti nacrtane. Bez djelovanja ovog principa, slika bi bila opažena samo kao skup nepovezanih linija različitih dužina, zakrivljenosti i orijentacija. Međutim, zahvaljujući principu zatvaranja, perceptivni sistem organizuje te fragmente u prepoznatljive cjeline.<ref name="Stevenson_2005" /><ref name="Soegaard_2020" /> Istraživanja pokazuju da perceptivno dopunjavanje nepotpunih figura doprinosi povećanju pravilnosti i organizovanosti vizuelnog polja, čime se olakšava obrada informacija. Zakon zatvaranja ima značajnu primjenu u [[grafički dizajn|grafičkom dizajnu]]. Poznat primjer je [[logotip]] kompanije IBM, gdje niz horizontalnih linija formira prepoznatljiva slova, iako njihove konture nisu potpuno zatvorene. ==== Princip simetrije ==== Princip simetrije navodi da um opaža objekte kao simetrične i organizovane oko centralne tačke. Perceptivno je ugodnije podijeliti objekte na paran broj simetričnih dijelova. Zbog toga, kada su dva simetrična elementa nepovezana, um ih perceptivno povezuje kako bi formirao koherentnu cjelinu. Sličnosti između simetričnih objekata povećavaju vjerovatnoću da će oni biti grupisani i opaženi kao objedinjeni simetrični objekat. Na primjer, prikaz koji ilustruje princip simetrije prikazuje konfiguraciju uglastih i zaobljenih zagrada. Kada se slika opaža, ljudi imaju tendenciju da vide tri para simetričnih zagrada, a ne šest pojedinačnih zagrada.<ref name="Stevenson_2005" /><ref name="Soegaard_2020" /> ==== Princip zajedničke sudbine ==== Princip zajedničke sudbine navodi da se objekti opažaju kao linije koje se kreću najglatkijim mogućim putem. Eksperimenti u okviru vizuelne percepcije pokazali su da kretanje elemenata nekog objekta proizvodi putanje koje posmatrač doživljava kao put kojim se objekat kreće. Elemente objekata opažamo kao da imaju zajednički pravac kretanja, što ukazuje na njihovu međusobnu povezanost. Princip kontinuiteta podrazumijeva grupisanje objekata koji dijele isti obrazac kretanja i nalaze se na istoj putanji. Na primjer, ako postoji skup tačaka od kojih se polovina kreće prema gore, a druga polovina prema dolje, opažat ćemo tačke koje se kreću prema gore i one koje se kreću prema dolje kao dvije odvojene cjeline.<ref name="Todorovic_2008"/> ==== Princip kontinuiteta ==== [[Datoteka:CrossKeys.png|mini|desno|300px|Princip kontinuiteta: objekti koji se sijeku opažaju se kao neprekinute cjeline, što omogućava da ključ u pozadini bude viđen kao jedan kontinuirani objekat]] Princip kontinuiteta (poznat i kao princip dobrog nastavka) navodi da elementi objekata imaju tendenciju da budu grupisani zajedno, te integrisani u perceptivne cjeline ukoliko su poravnati unutar objekta. U slučajevima kada dolazi do presijecanja objekata, ljudi imaju tendenciju da opažaju ta dva objekta kao dvije zasebne, ali neprekinute cjeline. Podražaji ostaju razlikovani čak i kada se preklapaju. Manja je vjerovatnoća da ćemo elemente sa naglim i oštrim promjenama pravca grupisati kao jedan objekat. Na primjer, prikaz koji ilustruje princip kontinuiteta prikazuje konfiguraciju dva ukrštena ključa. Kada se slika opaža, ljudi imaju tendenciju da vide ključ u pozadini kao jedan neprekinuti ključ, a ne kao dvije odvojene polovine ključa.<ref name="Stevenson_2005" /> ==== Princip prethodnog iskustva ==== Princip prethodnog iskustva podrazumijeva da se, u određenim okolnostima, vizuelni podražaji kategorišu na osnovu ranijeg iskustva. Ako se objekti obično opažaju u bliskoj prostornoj blizini ili u kratkim vremenskim intervalima, veća je vjerovatnoća da će biti opaženi kao povezani. Na primjer, engleski jezik sadrži 26 slova koja se, prema određenim pravilima, grupišu u riječi. Kada osoba pročita englesku riječ koju ranije nije vidjela, koristi zakon prethodnog iskustva kako bi slova ″L″ i ″I″ protumačila kao dva odvojena slova jedno pored drugog, umjesto da primijeni zakon zatvaranja i spoji ih u jedno veliko slovo U.<ref name="Todorovic_2008" /> ==== Muzika ==== Primjer djelovanja geštalt pokreta, kao procesa i rezultata, može se uočiti u muzičkim sekvencama. Ljudi su sposobni prepoznati niz od pet ili šest tonova čak i kada su transponovani u drugačiji tonalitet ili ugađanje.<ref name="Ellis_1938" /> Rana teorija geštalt principa grupisanja u muzici razvijena je u djelu ''Meta+Hodos'' (1961) kompozitora i muzičkog teoretičara [[James Tenney|Jamesa Tenneyja]].<ref name="Tenney_2015">{{cite book |last=Tenney |first=James |date=2015 |title=From Scratch: Writings in Music Theory |url=https://www.researchgate.net/publication/364273962_From_Scratch_Writings_in_Music_Theory_-_by_James_Tenney_Book_review |location=Urbana |publisher=University of Illinois Press |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Koncept [[analiza auditivne scene|analize auditivne scene]], koji je razvio [[Albert Bregman]], dodatno proširuje geštalt pristup u analizi percepcije zvuka. === Organizacija figure i pozadine === Organizacija figure i pozadine predstavlja oblik perceptivne organizacije koji perceptivne elemente tumači u odnosu na njihove oblike i relativne položaje unutar rasporeda površina u trodimenzionalnom svijetu.<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /> Organizacija figure i pozadine strukturira perceptivno polje na figuru (koja se izdvaja u prednjem planu perceptivnog polja) i pozadinu (koja se povlači iza figure).<ref name="Brennan_Houde_2017" /> Pionirski rad na organizaciji figure i pozadine proveo je danski psiholog [[Edgar Rubin]]. Geštalt psiholozi pokazali su da ljudi imaju tendenciju da kao figure opažaju one dijelove perceptivnog polja koji su konveksni, simetrični, mali i zatvoreni.<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /> == Rješavanje problema i uvid == Geštalt psihologija dala je značajan doprinos naučnom proučavanju [[rješavanje problema|rješavanja problema]].<ref name="Schmid_2017" /> Zapravo, rani eksperimentalni radovi geštalt psihologa u [[Njemačka|Njemačkoj]] označavaju početak naučnog proučavanja rješavanja problema. Kasnije su se ta eksperimentalna istraživanja nastavila tokom 1960-ih i početkom 1970-ih godina, kroz istraživanja provedena na relativno jednostavnim laboratorijskim zadacima rješavanja problema.<ref name="Mayer_1983">{{cite book |last=Mayer |first=Richard E. |date=1983 |title=Thinking, Problem Solving, Cognition |url=https://archive.org/details/thinkingproblems0000maye |location=New York |publisher=W. H. Freeman and Company |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> [[Max Wertheimer]] razlikovao je dvije vrste mišljenja: produktivno mišljenje i reproduktivno mišljenje.<ref name="Sternberg_2012" /><ref name="Wertheimer_1961">{{cite book |last=Wertheimer |first=Max |date=1961 |title=Productive Thinking |publisher=Tavistock Publications |url=https://archive.org/details/productivethinki0000maxw |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Kellogg_2012">{{cite book |last=Kellogg |first=Ronald T. |date=2012 |title=Fundamentals of Cognitive Psychology |edition=2. |url=https://books.google.gm/books?id=OVaOMIaSGIcC |location=Thousand Oaks, CA |publisher=SAGE Publications |isbn=0-7619-2130-3 |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Produktivno mišljenje podrazumijeva rješavanje problema putem uvida — brze, kreativne i neplanirane reakcije na situacije i interakciju sa okolinom. Reproduktivno mišljenje podrazumijeva namjerno rješavanje problema na osnovu prethodnog iskustva i znanja. Reproduktivno mišljenje odvija se [[algoritam]]ski — rješavalac problema reproducira niz koraka iz pamćenja, znajući da će oni dovesti do rješenja — ili metodom [[pokušaj i pogreška|pokušaja i pogreške]].<ref name="Kellogg_2012" /> [[Karl Duncker]], još jedan geštalt psiholog koji je proučavao rješavanje problema,<ref name="Kellogg_2012" /> uveo je termin ″[[funkcionalna fiksiranost]]″ kako bi opisao poteškoće u vizuelnoj percepciji i rješavanju problema koje nastaju zbog činjenice da jedan element cjelokupne situacije već ima određenu (fiksiranu) funkciju koju je potrebno promijeniti kako bi se nešto novo opazilo ili pronašlo rješenje problema.<ref name="Duncker_1974">{{cite book |last=Duncker |first=Karl |date=1974 |title=Zur Psychologie des produktiven Denkens |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-88750-5 |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |access-date=2. 5. 2026 |language=de}}</ref> == Naslijeđe == Geštalt psihologija suočavala se s poteškoćama u preciznom definisanju pojmova kao što je pragnantnost, u formulisanju specifičnih predviđanja ponašanja i u razvijanju provjerljivih modela osnovnih neuralnih mehanizama.<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /> Zbog toga je često bila kritikovana kao pretežno deskriptivna.<ref name="Bruce_1996">{{cite book |last=Bruce |first=Vicki |author2=Green, Patrick R. |author3=Georgeson, Mark A. |date=1996 |title=Visual Perception: Physiology, Psychology and Ecology |edition=3. |url=https://archive.org/details/visualperception0000bruc_y6v8/page/n3/mode/2up |location=Hove, East Sussex, UK |publisher=Psychology Press |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ovi nedostaci doveli su do rastućeg nezadovoljstva geštaltizmom sredinom 20. vijeka, kao i do postepenog slabljenja njegovog utjecaja u [[Psihologija|psihologiji]].<ref name="Wagemans_2012_Foundations" /> Uprkos tome, geštalt psihologija postavila je temelje za brojna kasnija istraživanja percepcije obrazaca i objekata,<ref name="Carlson_2009">{{cite book |last=Carlson |first=Neil R. |author2=Heth, C. Donald |date=2009 |title=Psychology: The Science of Behaviour |url=https://archive.org/details/psychologyscienc0004unse/mode/2up |location=Toronto |publisher=Pearson |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> kao i za proučavanje ponašanja, mišljenja, rješavanja problema i [[psihopatologija|psihopatologije]]. === Podrška iz kibernetike i neurologije === Tokom 1940-ih i 1950-ih godina, [[laboratorija|laboratorijska]] istraživanja u [[neurologija|neurologiji]] i onome što će kasnije postati poznato kao [[kibernetika]], o mehanizmu funkcionisanja žabljeg oka, ukazala su na to da je [[percepcija]] geštalta (posebno geštalta u pokretu) vjerovatno primitivnija i osnovnija od samog ″gledanja″: {{citat|Žaba lovi na kopnu pomoću vida... Ona nema foveu, odnosno područje najveće oštrine vida, na koje bi morala usmjeriti dio slike... Čini se da žaba ne vidi, ili barem nije zainteresovana za detalje nepokretnih dijelova svijeta oko sebe. Uginut će od gladi okružena hranom ako se ona ne kreće. Njen izbor hrane određen je isključivo veličinom i kretanjem. Skočit će kako bi uhvatila svaki objekat veličine insekta ili crva, pod uslovom da se kreće na odgovarajući način. Lako ju je prevariti ne samo komadićem mesa na koncu nego bilo kojim malim pokretnim objektom... Žaba pamti pokretni objekat sve dok on ostaje u njenom vidnom polju i dok nije ometena.<ref name="Rosenblith_1961">{{cite book |editor-last=Rosenblith |editor-first=Walter A. |date=1961 |title=Sensory Communication |url=https://books.google.com.kh/books?id=V-DfGeh86dwC |location=Cambridge, MA |publisher=MIT Press & John Wiley and Sons |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref>}} {{citat|Najniži nivoi pojmova povezanih s vizuelnom percepcijom kod čovjeka vjerovatno se ne razlikuju mnogo od onih kod žabe. U svakom slučaju, struktura [[mrežnica|mrežnice]] kod [[sisari|sisara]] i kod čovjeka ista je kao i kod [[Vodozemci|vodozemaca]]. Fenomen iskrivljenja percepcije slike stabilizovane na mrežnici daje određenu predstavu o pojmovima narednih nivoa hijerarhije. To je veoma zanimljiv fenomen. Kada osoba posmatra nepokretan objekat i ″fiksira″ ga pogledom, [[Jabučica (oko)|očne jabučice]] ne ostaju potpuno nepomične; one prave male, nehotične pokrete. Kao rezultat toga, slika objekta na mrežnici stalno je u pokretu, polako klizi i vraća se na tačku najveće osjetljivosti. Slika ″miruje u kretanju″ u blizini te tačke.<ref name="Turchin_1977">{{cite book |last=Turchin |first=Valentin F. |date=1977 |title=The Phenomenon of Science: A Cybernetic Approach to Human Evolution |url=https://pespmc1.vub.ac.be/POS/TurPOS-prev.pdf |location=New York |publisher=Columbia University Press |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref>}} === Primjena u savremenoj socijalnoj psihologiji === [[Halo-efekt]] može se objasniti primjenom geštalt teorija na procesuiranje socijalnih informacija.<ref name="Pohl_2022" /><ref name="Nauts_2014">{{cite book |last=Nauts |first=Sanne |author2=Langner, Oliver |author3=Huijsmans, Inge |author4=Vonk, Roos |author5=Wigboldus, Daniël H. J. |date=2014 |title=Forming Impressions of Personality: A Replication and Review of Asch's (1946) Evidence for a Primacy-of-Warmth Effect in Impression Formation |url=https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/128034/128034-OA.pdf?sequence=1&isAllowed=y |journal=Social Psychology |volume=45 |issue=3 |pages=153–163 |doi=10.1027/1864-9335/a000179 |publisher=Hogrefe Publishing |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Konstruktivne teorije socijalne kognicije objašnjavaju kako početna očekivanja oblikuju našu percepciju drugih. Kada osoba jednom formira pozitivan utisak o pojedincu, ona sve njegove buduće postupke nastavlja tumačiti u skladu s tim prvobitnim viđenjem.<ref name="Pohl_2022" /> Geštalt teorije percepcije učvršćuju sklonost pojedinaca da postupke i osobine opažaju kao cjelinu, a ne kao izolovane dijelove;<ref name="Pohl_2022" /> zbog toga ljudi imaju tendenciju izgraditi koherentan i dosljedan dojam o objektima i ponašanjima kako bi postigli prihvatljiv oblik i strukturu opažanja. [[Halo-efekt]] upravo oblikuje takve obrasce percepcije kod pojedinaca,<ref name="Pohl_2022" /> pri čemu se halo-efekt klasifikuje kao kognitivna pristranost koja nastaje tokom formiranja utisaka.<ref name="Nauts_2014" /> [[Halo-efekt]] može biti pod utjecajem fizičkih osobina, društvenog statusa i brojnih drugih karakteristika.<ref name="Sigall_1975">{{cite book |last=Sigall |first=Harold |author2=Ostrove, Nancy |date=1975 |title=Beautiful but dangerous: Effects of offender attractiveness and nature of the crime on juridic judgment |url=https://scispace.com/pdf/beautiful-but-dangerous-effects-of-offender-attractiveness-o8shrt8fnb.pdf |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=31 |issue=3 |pages=410–414 |doi=10.1037/h0076472 |publisher=American Psychological Association |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Također, halo-efekt može imati stvarne posljedice na percepciju stvarnosti kod pojedinca, bilo negativne ili pozitivne, jer doprinosi stvaranju negativnih ili pozitivnih slika o drugim osobama ili situacijama, što može dovesti do [[samoispunjavajuće proročanstvo|samoispunjavajućih proročanstava]], [[stereotip]]a ili čak [[Diskriminacija|diskriminacije]].<ref name="Pohl_2022" /> === Primjena u dizajnu === [[Datoteka:Mississippiriver-new-01.png|mini|desno|300px|Principi geštalt grupisanja primijenjeni u kartografiji: sličnost razlikuje gradove od rijeka; zatvaranje omogućava da isprekidane linije budu opažene kao kontinuirane granice; blizina povezuje riječne segmente u jedinstven sliv; a kontinuitet omogućava prepoznavanje oblika saveznih država čak i kada su djelimično zaklonjene]] Geštalt zakoni koriste se u različitim oblastima vizuelnog dizajna, kao što su [[dizajn korisničkog interfejsa]] i [[kartografija]]. Zakoni sličnosti i blizine, na primjer, mogu služiti kao smjernice pri raspoređivanju [[radio dugme|radio-dugmadi]]. Također se mogu primjenjivati u dizajniranju računarskih sistema i softvera radi intuitivnije upotrebe. Primjeri uključuju raspored prečica na radnoj površini u redove i kolone.<ref name="Soegaard_2020" /> U dizajnu mapa, principi pragnantnosti ili grupisanja imaju značajnu ulogu u uspostavljanju konceptualnog reda prikazanih geografskih obilježja, čime se olakšava namjeravana upotreba karte.<ref name="Tait_2018">{{cite book |last=Tait |first=Alex |date=2018 |title=Visual Hierarchy and Layout |url=https://gistbok-ltb.ucgis.org/page/current/concept/CV-03-007 |journal=Geographic Information Science & Technology Body of Knowledge |volume=2018 |issue=Q2 |doi=10.22224/gistbok/2018.2.4 |publisher=University Consortium for Geographic Information Science |access-date=2. 5. 2026 |language=en}}</ref> Princip sličnosti primjenjuje se izborom sličnih [[kartografski simbol|kartografskih simbola]] za slične vrste obilježja ili obilježja sa sličnim svojstvima; princip blizine važan je za prepoznavanje geografskih obrazaca i regija; dok principi zatvaranja i kontinuiteta omogućavaju korisnicima da prepoznaju obilježja koja mogu biti djelimično zaklonjena drugim obilježjima (na primjer, kada cesta prelazi preko rijeke). == Vidi također == {{columns-list|colwidth=22em| * [[Augusto Garau]] * [[Amodalna percepcija]] * [[Kognitivna gramatika]] * [[Egregor]] * [[Gestaltzerfall]] * [[Graška škola]] * [[Hans Wallach]] * [[Hermann Friedmann]] * [[James J. Gibson]] * [[James Tenney]] * [[Zakoni asocijacije]] * [[Mereologija]] * [[Optička iluzija]] * [[Pál Schiller Harkai]] * [[Prepoznavanje obrazaca]] * [[Fenomenologija (psihologija)]] * [[Principi grupisanja]] * [[Rudolf Arnheim]] * [[Solomon Asch]] * [[Teorija strukturnih informacija]] * [[Topološka analiza podataka]] * [[Wolfgang Metzger]] * [[Vera Felicidade de Almeida Campos]] }} == Reference == {{refspisak}} {{commonscat|Gestalt psychology}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kognitivna psihologija]] [[Kategorija:Grafički dizajn]] [[Kategorija:Holizam]] [[Kategorija:Percepcija]] [[Kategorija:Psihološke škole]] mt7doj71gmr5qhu6t7cvx8s07qjipki 0 533857 3914791 3904308 2026-07-26T17:11:28Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914791 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Margaret Kuenne Harlow | slika = Margaret Kuenne Harlow.jpg | slika_širina = 250px | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1918|8|8}} | mjesto_rođenja = [[St. Louis]], [[Missouri]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1971|8|11|1918|8|8}} | mjesto_smrti = [[Madison (Wisconsin)|Madison]], [[Wisconsin]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | državljanstvo = Američko | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Psihologija]] (Razvojna psihologija) | radna_institucija = [[Univerzitet u Minnesoti]]<br />[[Univerzitet Wisconsina (Madison)]] | alma_mater = [[Univerzitet Washington u St. Louisu]]<br />[[Univerzitet u Iowi]] | doktorski_mentor = [[Kenneth Spence]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = [[Clark L. Hull]] | poznat_po = Istraživanja učenja i kondicioniranja kod djece; Istraživanja nuklearnih porodica rhesus majmuna; Razvojna psihologija | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = Nagrada za istaknuti doprinos razvojnoj psihologiji ([[Američko psihološko udruženje|APA]] Sekcija 7, 1972) | religija = | fusnote = Suprug: [[Harry Harlow]] (vj. 1946–1971); Rođeno ime: Margaret Ruth Kuenne }} '''Margaret Kuenne Harlow''' (rođena kao '''Margaret Ruth Kuenne'''; 8. august 1918 – 11. august 1971) bila je američka [[razvojna psihologija|razvojna psihologinja]] poznata po istraživanjima u oblasti ranog socioemocionalnog razvoja, učenja i privrženosti kod djece i [[primati|primata]].<ref name="Graham1971">{{cite journal |last1=Graham |first1=Frances K. |last2=Jensen |first2=Kai |last3=Yarrow |first3=Leon J. |title=In Memoriam: Margaret Kuenne Harlow |journal=Child Development |volume=42 |issue=5 |year=1971 |doi=10.1111/j.1467-8624.1971.tb03719.x |pmid=4945318 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/4945318/}}</ref> Najpoznatija je po saradnji sa svojim suprugom, [[Harry Harlow|Harryjem Harlowom]], s kojim je provela niz istraživanja o emocionalnom razvoju i ulozi roditeljske privrženosti kod primata, što je imalo značajan utjecaj na razvoj savremene [[razvojna psihologija|razvojne psihologije]] i teorije [[privrženost]]i.<ref name="Blum2003">{{cite book |last=Blum |first=Deborah |year=2003 |title=Love at Goon Park: Harry Harlow and the Science of Affection |publisher=Wiley |location=Chichester |url=https://archive.org/details/loveatgoonparkha0000blum_n2r8 |isbn=978-0-470-85072-5}}</ref> Pored istraživačkog rada, Margaret Kuenne Harlow imala je važnu ulogu u razvoju izdavačke djelatnosti [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]], gdje je 1950. osnovala ured za publikacije i bila njegova prva direktorica.<ref name="Kimble2003">{{cite book |editor-last=Kimble |editor-first=Gregory A. |title=Portraits of Pioneers in Psychology |volume=5 |publisher=American Psychological Association |year=2003 |isbn=978-1557989499}}</ref><ref name="Washburn2018">{{cite web |last=Washburn |first=David A. |date=2018 |title=History is our story: Margaret Ruth Kuenne Harlow |url=https://www.apadivisions.org/division-6/publications/newsletters/neuroscientist/2018/11/harlow |website=The Behavioral Neuroscientist and Comparative Psychologist |publisher=APA Division 6 |access-date=3. 5. 2026}}</ref> == Rani život i obrazovanje == Margaret Ruth Kuenne rođena je 8. augusta 1918. u [[St. Louis]]u, u saveznoj državi [[Missouri]], kao najstarije od troje djece Edwarda S. Kuennea i Margaret E. Kuenne. Njena porodica bila je akademski usmjerena, a njen brat i sestra također su ostvarili zapažene akademske karijere. Brat [[Robert E. Kuenne]] (1924–2005) postao je ugledni ekonomista na [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]], dok je sestra Dorothy J. Stearns (1927–1972) doktorirala hemiju i radila u oblasti [[Atomska fizika|atomske fizike]] na [[Univerzitet Washington u St. Louisu|Univerzitetu Washington u St. Louisu]].<ref name="Graham1971" /><ref name="Blum2003" /><ref name="Washburn2018" /> Kuenne je bila prva u porodici koja je stekla doktorat.<ref name="Washburn2018" /> Diplomu i magisterij iz [[Psihologija|psihologije]] stekla je na [[Univerzitet Washington u St. Louisu|Univerzitetu Washington u St. Louisu]] 1938. i 1940.<ref name="Graham1971" /><ref name="Washburn2018" /> Tokom studija bila je članica nacionalnih akademskih društava izvrsnosti ''Phi Beta Kappa'' na Univerzitetu Washington u St. Louisu i ''Pi Lambda Theta'' na [[Univerzitet u Iowi|Univerzitetu u Iowi]].<ref name="Washburn2018" /> Doktorski studij iz psihologije završila je 1944. na [[Univerzitet u Iowi|Univerzitetu u Iowi]], kojeg je radila pod mentorstvom [[Kenneth Spence|Kennetha W. Spencea]].<ref name="Graham1971" /><ref name="Blum2003" /><ref name="Kimble2003" /><ref name="Washburn2018" /> Kao istraživačka asistentica u ''Iowa Child Welfare Research Station'', provela je eksperiment koji je postao osnova njene doktorske disertacije.<ref name="Washburn2018" /> Njena disertacija, pod naslovom ″Eksperimentalno ispitivanje odnosa jezika i transpozicionog ponašanja kod male djece″, kasnije je objavljena u časopisu ''Journal of Experimental Psychology''. Istraživala je fenomen transpozicije kod 56 djece predškolskog i vrtićkog uzrasta (od tri do šest godina).<ref name="Kuenne1946">{{cite journal |last=Kuenne |first=Margaret R. |year=1946 |title=Experimental investigation of the relation of language to transposition behavior in young children |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=36 |issue=6 |pages=471–490 |doi=10.1037/h0054770 |url=https://lchcautobio.ucsd.edu/wp-content/uploads/2015/10/Kuenne-1946-Experimental-investigation-of-the-relation-of-language-to-transposition.pdf}}</ref> Istraživanje je predstavljalo teorijsku poveznicu između eksperimentalnih istraživanja na životinjama u tradiciji Spenceove škole i verbalnog ponašanja koje posreduje transpoziciju kod odraslih osoba.<ref name="Washburn2018" /> Kuenne je pokazala da se sa porastom mentalne dobi i usvajanjem verbalnih kategorija poput ″veće″ i ″manje″ povećava vjerovatnoća da djeca uspješno riješe i najsloženije zadatke transpozicije. Njena disertacija kasnije je opisana kao ″klasik u području dječijeg učenja″.<ref name="Graham1971" /> [[Edukacijska psihologija|Edukacijski psiholog]] Harold W. Stevenson sa [[University of Michigan]] opisao je njen doktorski rad kao "jasan primjer kako se teorijski zasnovano istraživanje može provoditi s djecom", ističući njegov značaj u povezivanju [[Razvojna psihologija|razvojne]] i [[Komparativna psihologija|komparativne psihologije]].<ref name="Graham1971" /> == Karijera == Nakon završetka doktorskog studija 1944. godine na [[Univerzitet u Iowi|Univerzitetu u Iowi]], Margaret Kuenne Harlow započela je profesionalnu karijeru u oblasti [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne]] i [[Razvojna psihologija|razvojne psihologije]], gdje se usmjerila na istraživanja učenja, kognitivnog razvoja i socijalnog ponašanja kod djece i [[primat]]a.<ref name="Washburn2018" /> U ranoj fazi karijere imala je kraći angažman na [[Univerzitet u Chicagu|Univerzitetu u Chicagu]], nakon čega prelazi na [[Univerzitet u Wisconsinu (Madison)]], gdje započinje dugoročnu saradnju sa [[psiholog]]om [[Harry Harlow|Harryjem Harlowom]]. Ovaj period označava početak njenog najznačajnijeg naučnog doprinosa u okviru Laboratorije za istraživanje primata, koja je u to vrijeme bila jedan od vodećih centara za proučavanje privrženosti i socijalne deprivacije.<ref name="Washburn2018" /> U okviru istraživačkog programa na [[Univerzitet Wisconsina (Madison)|Univerzitetu u Wisconsinu (Madison)]], Kuenne Harlow je učestvovala u eksperimentalnim studijama razvoja emocionalnih i socijalnih obrazaca ponašanja kod [[Rezus makak|rezus majmuna]] (''Macaca mulatta''), s posebnim fokusom na posljedice ranog odvajanja od majke i dugotrajne socijalne izolacije.<ref name="Blum2003" /> Ova istraživanja poslužila su kao empirijska osnova za razumijevanje rane deprivacije na kasniji razvoj.<ref name="Harlow1971">{{cite journal |last1=Harlow |first1=Harry F. |last2=Harlow |first2=Margaret K. |last3=Suomi |first3=Stephen J. |year=1971 |title=From Thought to Therapy: Lessons from a Primate Laboratory |journal=American Scientist |volume=59 |issue=5 |pages=538–549 |pmid=5004085 |url=https://www.fhs.unizg.hr/_download/repository/From_thought_to_therapy_-_lessons_from_a_primate_laboratory.pdf}}</ref> Nalazi su potom integrisani u šire teorijske okvire dječije privrženosti i socio-emocionalnog razvoja.<ref name="Blum2003" /> Nakon udaje za [[Harry Harlow|Harryja Harlowa]] 1948, uslijed tadašnjih univerzitetskih politika o zapošljavanju supružnika, napustila je formalnu fakultetsku poziciju,<ref name="Washburn2018" /> ali je nastavila raditi kao istraživačka saradnica u [[laboratorij]]i, gdje je vodila eksperimentalne procedure, uređivala publikacije i koordinisala rad istraživačkog tima.<ref name="Blum2003" /> Tokom 1960-ih godina, njen akademski angažman se ponovo formalizuje, te se 1965. vraća univerzitetskoj nastavi kao predavačica na Odsjeku za edukacijsku psihologiju, a 1970. biva izabrana u zvanje redovne profesorice.<ref name="Graham1971" /> Paralelno s nastavnim i istraživačkim radom, Margaret Harlow imala je značajnu ulogu u razvoju naučnih i izdavačkih institucija [[Psihologija|psihologije]]. Godine 1950. osnovala je Ured za publikacije [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]], i obavljala funkciju njegove prve direktorice.<ref name="Washburn2018" /> Također je od 1951. do 1962. godine, zajedno s [[Harry Harlow|Harryjem Harlowom]], bila i suurednica časopisa ''Journal of Comparative and Physiological Psychology''.<ref name="Washburn2018" /> Od 1966. pa sve do svoje smrti, obavljala je funkciju izvršne direktorice udruženja ''Society for Research in Child Development'' (SRCD), čime je značajno doprinijela promociji i institucionalizaciji interdisciplinarnih studija dječijeg razvoja.<ref name="Washburn2018" /> U kasnijoj fazi karijere, njen naučni interes bio je usmjeren na paralele između učenja kod djece i primata.<ref name="Blum2003" /> Njeni doprinosi uključuju i studije o rješavanju problema bez klasičnih bihevioralnih nagrada, što je doprinijelo razumijevanju intrinzične motivacije.<ref name="Washburn2018" /> Pred kraj života, Harlow je uvela metodološke inovacije u proučavanju porodičnih struktura kod primata kroz eksperimentalni aparat "nuklearne porodice" (nuclear family apparatus), koji je simulirao kompleksnije socijalne interakcije u laboratorijskim uslovima.<ref name="Washburn2018" /> Margaret Kuenne Harlow ostala je aktivna u nauci sve do smrti 1971.<ref name="Graham1971" /> == Privatni život == [[Datoteka:Graves of Harry Frederick Harlow (1905–1981) and Margaret Ruth Kuenne Harlow (1918–1971) at Forest Hill Cemetery, Madison, WI.jpg|mini|desno|300px|Grobovi Margaret Kuenne Harlow i Harryja Harlowa na groblju Forest Hill]] Tokom rada sa [[Harry Harlow|Harryjem Harlowom]] na [[Univerzitet Wisconsina (Madison)|Univerzitetu u Wisconsinu (Madison)]], Margaret Kuenne i Harry Harlow razvili su blizak lični odnos, koji je prerastao u brak sklopljen 3. februara 1948. u [[Anamosa]]i, u saveznoj državi [[Iowa]].<ref name="Blum2003" /> U početku su brak držali u tajnosti kako bi izbjegli univerzitetske propise o [[nepotizam|nepotizmu]], koji su zabranjivali istovremeno zaposlenje bračnih partnera na istoj instituciji. Nakon što je univerzitetska administracija saznala za brak, Margaret je bila prisiljena napustiti svoju profesorsku poziciju, ali je nastavila raditi u Harlowovoj laboratoriji za primate kao projektna saradnica.<ref name="Blum2003" /> Iako ju je porodica tokom života oslovljavala imenom ''Margaret'', Harry Harlow ju je privatno zvao ''Peggy''.<ref name="Blum2003" /> U braku su dobili dvoje djece: kćerku Pamelu, rođenu 1950, i sina Jonathana, rođenog 1953.<ref name="Kimble2003" /> Porodica je živjela u [[Madison (Wisconsin)|Madisonu]], u neposrednoj blizini univerziteta i zoološkog vrta.<ref name="Blum2003" /> Godine 1967. dijagnostikovan joj je [[rak dojke]]. Uprkos bolesti, nastavila je aktivno raditi još nekoliko godina, motivisana željom da ostvari puno profesorsko zvanje i nastavi nastavnu djelatnost.<ref name="Graham1971" /><ref name="Blum2003" /> U tom periodu izražavala je žaljenje zbog mogućnosti da neće dočekati završne rezultate svojih istraživanja o modelima porodične strukture kod primata.<ref name="Graham1971" /><ref name="Blum2003" /> Margaret Kuenne Harlow umrla je 11. augusta 1971. u [[Madison (Wisconsin)|Madisonu]], tri dana nakon svog 53. rođendana.<ref name="Graham1971" /> Sahranjena je na groblju Forest Hill u [[Madison (Wisconsin)|Madisonu]]. Nakon smrti Harryja Harlowa 1981, i on je sahranjen pored nje.<ref name="Graham1971" /> == Reference == {{refspisak}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kuenne Harlow, Margaret}} [[Kategorija:Rođeni 1918.]] [[Kategorija:Umrli 1971.]] [[Kategorija:Biografije, St. Louis (Missouri)]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Razvojna psihologija]] [[Kategorija:Američki razvojni psiholozi]] drhafs096lix1bl3drmelet42xd5pzz 0 534156 3914869 3904309 2026-07-26T17:27:24Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914869 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | ime = Regulatorna komisija za energiju u Federaciji Bosne i Hercegovine | slika = FERK - logo.jpg | veličina_slike = | skraćenica = FERK | vrsta = Regulatorna institucija | industrija = [[Energetika]] | osnovano = 2002. | sjedište = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | poslužuje = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | ključne_osobe = {{Plainlist| * Samir Hadžihusejnović<ref name="parlament2024">{{cite web |url=https://parlamentfbih.gov.ba/v2/userfiles/file/Usvojeni%20materijali_2024/Odluka_FERK.pdf |title=Odluka o imenovanju članova Regulatorne komisije za energiju u Federaciji Bosne i Hercegovine |publisher=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine |access-date=9. 5. 2026}}</ref> * Sanela Pokrajčić<ref name="parlament2024"/> * Vesna Marić<ref name="parlament2024"/> }} | vlasnik = Federacija Bosne i Hercegovine | veb-sajt = {{URL|ferk.ba}} }} '''Regulatorna komisija za energiju u Federaciji Bosne i Hercegovine''' ('''FERK''') nezavisna je regulatorna institucija u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] nadležna za regulaciju tržišta električne energije, prirodnog gasa i naftnih derivata u Federaciji Bosne i Hercegovine.<ref name="O FERK-u">{{cite web |url=https://ferk.ba/_ba/index.php/o-ferk-u |title=O FERK-u |publisher=FERK |access-date=9. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> FERK djeluje u skladu sa zakonima Federacije Bosne i Hercegovine s ciljem osiguranja transparentnog, stabilnog i nediskriminatornog energetskog tržišta.<ref>{{cite web |url=https://www.klix.ba/biznis/privreda/ferk-dao-saglasnost-na-nove-cijene-elektricne-energije/240628088 |title=FERK dao saglasnost na nove cijene električne energije |publisher=Klix.ba |date=28. 6. 2024 |access-date=9. 5. 2026}}</ref> == Historija == Regulatorna komisija za energiju u Federaciji Bosne i Hercegovine osnovana je 2002. donošenjem Zakona o električnoj energiji u Federaciji Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web |url=https://ferk.ba/_ba/index.php/o-ferk-u |title=Historijat FERK-a |publisher=FERK |access-date=9. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Osnivanje FERK-a predstavljalo je dio reforme energetskog sektora Bosne i Hercegovine i procesa usklađivanja sa evropskim energetskim direktivama i pravilima [[Energetska zajednica|Energetske zajednice]].<ref>{{cite web |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/ekonomija/ferk-usvojio-vise-pravilnika-za-energetski-sektor-935412 |title=FERK usvojio više pravilnika za energetski sektor |publisher=Oslobođenje |date=14. 3. 2024 |access-date=9. 5. 2026}}</ref> == Nadležnosti == Osnovne nadležnosti FERK-a uključuju:<ref>{{cite web |url=https://ferk.ba/_ba/index.php/djelatnosti |title=Djelatnosti FERK-a |publisher=FERK |access-date=9. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> * izdavanje licenci energetskim subjektima * regulaciju cijena električne energije za tarifne kupce * nadzor nad radom energetskih kompanija * donošenje metodologija i tarifnih pravilnika * zaštitu prava kupaca energije * regulaciju tržišta prirodnog gasa u Federaciji BiH * praćenje primjene energetskih zakona i podzakonskih akata FERK redovno provodi javne rasprave i konsultacije sa energetskim subjektima, distributerima i građanima prije donošenja regulatornih odluka.<ref>{{cite web |url=https://www.vecernji.ba/vijesti/ferk-odrzao-javnu-raspravu-o-cijenama-elektricne-energije-1772710 |title=FERK održao javnu raspravu o cijenama električne energije |publisher=Večernji list BiH |date=18. 6. 2024 |access-date=9. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> == Organizacija == FERK-om upravlja Komisija koju čine tri člana imenovana od strane Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine na prijedlog Vlade Federacije Bosne i Hercegovine.<ref name="parlament2024"/> Trenutni sastav Komisije čine: * Samir Hadžihusejnović, iz reda bošnjačkog naroda * Sanela Pokrajčić, iz reda hrvatskog naroda * Vesna Marić, iz reda srpskog naroda<ref name="parlament2024"/> Na osnovu člana 25. stav (1) i stav (3) Zakona o energiji i regulaciji energetskih djelatnosti u Federaciji Bosne i Hercegovine ("Službene novine Federacije BiH", broj 60/23), FERK je na 18. redovnoj sjednici održanoj u Mostaru 7. oktobra 2025. donio odluku kojom je Vesna Marić, član FERK-a, izabrana za predsjedavajuću FERK-a na period od godinu dana, počevši od 8. oktobra 2025.<ref name="Vesna Marić predsjedavajuća FERK-a">{{cite web |url=https://ferk.ba/_ba/index.php/vijesti/2574-vesna-maric-predsjedavajuca-ferk-a |title=Vesna Marić predsjedavajuća FERK-a |publisher=FERK |date=7. 10. 2025 |access-date=9. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Sjedište FERK-a nalazi se u [[Mostar]]u.<ref>{{cite web |url=https://www.akta.ba/Registar/firma/regulatorna-komisija-za-energiju-u-federaciji-bih-ferk/13852 |title=Regulatorna komisija za energiju u Federaciji BiH - FERK |publisher=Akta.ba |access-date=9. 5. 2026}}</ref> == Članovi Komisije kroz historiju == Od osnivanja FERK-a 2002. dužnost članova Komisije obavljalo je više regulatornih stručnjaka iz oblasti energetike, prava i ekonomije.<ref name="O FERK-u"/> {| class="wikitable" ! Period ! Ime i prezime ! Funkcija / napomena |- | 2002–2009. | Nijaz Hadžimusić | član Komisije / predsjedavajući FERK-a u jednom mandatnom periodu<ref>{{cite web |url=https://www.energetika-net.com/vijesti/regija/bih-ferk-dobio-novog-predsjedavajuceg-6408 |title=FERK dobio novog predsjedavajućeg |publisher=Energetika-net |access-date=9. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> |- | 2002–2011. | Mladen Pandurević | član Komisije<ref>{{cite web |url=https://www.akta.ba/vijesti/bih/ferk-objavio-izvjestaj-o-radu/1776 |title=FERK objavio izvještaj o radu |publisher=Akta.ba |access-date=9. 5. 2026}}</ref> |- | 2002–2013. | Pero Ćorić | član Komisije i predsjedavajući FERK-a u više mandatnih perioda<ref>{{cite web |url=https://www.vecernji.ba/vijesti/ferk-donio-nove-energetske-pravilnike-457231 |title=FERK donio nove energetske pravilnike |publisher=Večernji list BiH |access-date=9. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> |- | 2009–2015. | Suad Zeljković | član Komisije<ref>{{cite web |url=https://www.klix.ba/biznis/privreda/ferk-odlucuje-o-cijenama-struje/120227040 |title=FERK odlučuje o cijenama struje |publisher=Klix.ba |access-date=9. 5. 2026}}</ref> |- | 2011–2017. | Vlado Marić | član Komisije<ref>{{cite web |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/ferk-o-poskupljenju-elektricne-energije-204815 |title=FERK o poskupljenju električne energije |publisher=Oslobođenje |access-date=9. 5. 2026}}</ref> |- | 2014–2021. | Željko Knezović | član Komisije / predsjedavajući FERK-a<ref>{{cite web |url=https://www.biznisinfo.ba/ferk-izabrao-novo-rukovodstvo/ |title=FERK izabrao novo rukovodstvo |publisher=BiznisInfo |access-date=9. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> |- | 2017–2024. | Sanela Pokrajčić | član Komisije<ref>{{cite web |url=https://ferk.ba/_ba/index.php/o-ferk-u/komisija |title=Komisija FERK-a |publisher=FERK |access-date=9. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> |- | 2024– | Samir Hadžihusejnović | član Komisije<ref name="parlament2024"/> |- | 2024– | Sanela Pokrajčić | član Komisije<ref name="parlament2024"/> |- | 2024– | Vesna Marić | član Komisije i predsjedavajuća FERK-a od 8. oktobra 2025.<ref name="Vesna Marić predsjedavajuća FERK-a"/> |} == Uloga u energetskom sektoru == FERK predstavlja jednu od ključnih institucija energetskog sistema Federacije Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web |url=https://www.fena.ba/article/1309271/ferk-ima-kljucnu-ulogu-u-regulaciji-energetskog-sektora |title=FERK ima ključnu ulogu u regulaciji energetskog sektora |publisher=FENA |date=22. 11. 2023 |access-date=9. 5. 2026}}</ref> Komisija sarađuje sa domaćim i međunarodnim institucijama u oblasti energetike, uključujući [[Državna regulatorna komisija za električnu energiju|DERK]], [[Elektroprijenos Bosne i Hercegovine]], [[Elektroprivreda Bosne i Hercegovine]], [[Elektroprivreda Hrvatske zajednice Herceg Bosne]] i Operator za obnovljive izvore energije i efikasnu kogeneraciju. U okviru energetske tranzicije, FERK učestvuje u procesima liberalizacije tržišta električne energije i implementacije evropskih energetskih standarda.<ref>{{cite web |url=https://www.biznisinfo.ba/liberalizacija-trzista-elektricne-energije-u-bih/ |title=Liberalizacija tržišta električne energije u BiH |publisher=BiznisInfo |date=11. 2. 2024 |access-date=9. 5. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://ferk.ba/ Zvanični sajt] [[Kategorija:Organizacije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Energetika]] [[Kategorija:Federacija Bosne i Hercegovine]] i401jnje4zbop0turet5g7c1sob7ab6 0 534557 3914531 3904894 2026-07-26T12:19:58Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914531 wikitext text/x-wiki {{evolucija}} U [[evolucijska biologija|evolucijskoj biologiji]], '''robusnost''' [[biološki sistem|biološkog sistema]] (također nazvana biološka ili [[genetička robusnost]] <ref>{{cite journal|last1=Kitano|first1=Hiroaki|year=2004|title=Biological robustness|journal=Nature Reviews Genetics|volume=5|issue=11|pages=826–37|doi=10.1038/nrg1471|pmid=15520792|s2cid=7644586}}</ref>) je opstanak određene karakteristike ili osobine u sistemu pod perturbacijama ili uslovima neizvjesnosti.<ref>{{cite journal|last1=Stelling|first1=Jörg|last2=Sauer|first2=Uwe|last3=Szallasi|first3=Zoltan|last4=Doyle|first4=Francis J.|last5=Doyle|first5=John|year=2004|title=Robustness of Cellular Functions|journal=Cell|volume=118|issue=6|pages=675–85|doi=10.1016/j.cell.2004.09.008|pmid=15369668|s2cid=14214978|doi-access=free |bibcode=2004Cell..118..675S }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Félix|first1=M-A|last2=Wagner|first2=A|year=2006|title=Robustness and evolution: Concepts, insights and challenges from a developmental model system|journal=Heredity|volume=100|issue=2|pages=132–40|doi=10.1038/sj.hdy.6800915|pmid=17167519|doi-access=free|url=http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/13/42/96/PDF/FelixWagner_Heredity_2006.pdf}}</ref> Robusnost u razvoju poznata je kao [[kanalizacija (genetika)|kanalizacija]].<ref>{{cite journal|last1=Waddington|first1=C. H.|year=1942|title=Canalization of Development and the Inheritance of Acquired Characters|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1942-11-14_150_3811/page/563|journal=Nature|volume=150|issue=3811|pages=563–5|bibcode=1942Natur.150..563W|doi=10.1038/150563a0|s2cid=4127926}}</ref><ref>{{cite journal|last1=De Visser|first1=JA|last2=Hermisson|first2=J|last3=Wagner|first3=GP|last4=Ancel Meyers|first4=L|last5=Bagheri-Chaichian|first5=H|last6=Blanchard|first6=JL|last7=Chao|first7=L|last8=Cheverud|first8=JM|last9=Elena|first9=SF|last10=Fontana|first10=W|last11=Gibson|first11=G|display-authors=8|year=2003|title=Perspective: Evolution and detection of genetic robustness|journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution|volume=57|issue=9|pages=1959–72|jstor=3448871|pmid=14575319|last15=Ofria|first15=C|last16=Rice|first16=S. H.|first14=R. C.|first17=G|last18=Wagner|first18=A|last19=Whitlock|first19=M. C.|last14=Lewontin|first13=D|last13=Krakauer|first12=T. F.|last12=Hansen|last17=von Dassow|doi=10.1111/j.0014-3820.2003.tb00377.x|s2cid=221736785|doi-access=free |bibcode=2003Evolu..57.1959V }}</ref> Prema vrsti uključene perturbacije, robusnost se može klasificirati kao [[mutacija|mutacijska]], [[ekologija|ekološka]], [[genetička rekombinacija|rekombinacijska]] ili [[ponašanje|bihevioralna]] robusnost ''itd.''.<ref name="jaf2011a">{{cite journal|last1=Fernandez-Leon|first1=Jose A.|year=2011|title=Evolving cognitive-behavioural dependencies in situated agents for behavioural robustness|journal=Biosystems|volume=106|issue=2–3|pages=94–110|doi=10.1016/j.biosystems.2011.07.003|pmid=21840371 |bibcode=2011BiSys.106...94F }}</ref><ref name="jaf2011b">{{cite journal|last1=Fernandez-Leon|first1=Jose A.|year=2011|title=Behavioural robustness: A link between distributed mechanisms and coupled transient dynamics|journal=Biosystems|volume=105|issue=1|pages=49–61|doi=10.1016/j.biosystems.2011.03.006|pmid=21466836 |bibcode=2011BiSys.105...49F }}</ref><ref name="jaf2010">{{cite journal|last1=Fernandez-Leon|first1=Jose A.|year=2011|title=Evolving experience-dependent robust behaviour in embodied agents|journal=Biosystems|volume=103|issue=1|pages=45–56|doi=10.1016/j.biosystems.2010.09.010|pmid=20932875 |bibcode=2011BiSys.103...45F }}</ref> Robusnost se postiže kombinacijom mnogih [[genetika|genetskih]] i [[molekularna biologija|molekularnih mehanizama]] i može [[Evolucija|evoluirati]] direktnom ili indirektnom [[prirodna selekcija|selekcijom]]. Razvijeno je nekoliko [[modelni organizam|modelnih sistema]] za eksperimentalno proučavanje robusnosti i njenih evolucijskih posljedica. [[Datoteka:Robustness cube annotated.svg|thumb|300px|Mreža [[genotip]]ova povezanih [[mutacija]]ma. Svaki genotip se sastoji od tri [[gen]]a: a, b i c. Svaki gen može biti jedan od dva [[alel]]a. Linije povezuju različite fenotipove mutacijom. [[Fenotip]] je označen bojom. Genotipovi <big>abc, Abc, aBc i abC</big> leže na [[neutralna mreža (evolucija)|neutralnoj mreži]] jer svi imaju isti, tamni fenotip. Genotip abc je robustan jer svaka pojedinačna mutacija zadržava isti fenotip. Ostali [[genotip]]ovi su manje otporni jer mutacije mijenjaju fenotip (npr. <big>Abc</big>).]] ==Klasifikacija== ===Mutacijska robusnost=== Mutacijska robusnost (također nazvana tolerancija na mutacije) opisuje stepen u kojem fenotip organizma ostaje konstantan uprkos [[mutacija]]ma.<ref name=Wagner2005/> Može se empirijski izmjeriti za nekoliko [[genom]]a<ref name="Sanjuán 1975–82">{{cite journal|last=Sanjuán|first=R|title=Mutational fitness effects in RNA and single-stranded DNA viruses: common patterns revealed by site-directed mutagenesis studies.|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|date=Jun 27, 2010|volume=365|issue=1548|pages=1975–82|pmid=20478892|doi=10.1098/rstb.2010.0063|pmc=2880115}}</ref><ref>{{cite journal|last=Eyre-Walker|first=A|author2=Keightley, PD |title=The distribution of fitness effects of new mutations.|journal=Nature Reviews Genetics|date=Aug 2007|volume=8|issue=8|pages=610–8|pmid=17637733|doi=10.1038/nrg2146|s2cid=10868777}}</ref> i pojedinačnim [[geni]]ima <ref name="Hietpas 7896–901">{{cite journal|last=Hietpas|first=RT|author2=Jensen, JD |author3=Bolon, DN |title=Experimental illumination of a fitness landscape.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-05-10_108_19/page/7896|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=10. 5. 2011|volume=108|issue=19|pages=7896–901|pmid=21464309|doi=10.1073/pnas.1016024108|pmc=3093508|bibcode=2011PNAS..108.7896H|doi-access=free}}</ref> induciranjem [[mutacija]] i mjerenjem udjela mutanata koji zadržavaju isti fenotip, funkciju ili sposobnost [[adaptacija|prilagođavanja]]. Općenito, robusnost odgovara neutralnoj traci u distribuciji efekata sposobnosti prilagođavanja mutacija (tj. frekvencijama različitih sposobnosti prilagođavanja mutanata). Do sada istraženi proteini pokazali su toleranciju na mutacije od otprilike 66% (tj. dvije trećine mutacija neutralne su).<ref name="Guo 9205–10">{{cite journal|last=Guo|first=HH|author2=Choe, J |author3=Loeb, LA |title=Protein tolerance to random amino acid change.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-06-22_101_25/page/9205|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=Jun 22, 2004|volume=101|issue=25|pages=9205–10|pmid=15197260|doi=10.1073/pnas.0403255101|pmc=438954|bibcode=2004PNAS..101.9205G|doi-access=free}}</ref> Suprotno tome, izmjerena mutacijska robusnost organizama uveliko varira. Naprimjer, >95% [[tačkasta mutacija|tačkastih mutacija]] kod ''[[Caenorhabditis elegans|C. elegans]]'' nema uočljiv učinak <ref name="Davies 1748–1751">{{cite journal|last1=Davies|first1=E. K.|title=High Frequency of Cryptic Deleterious Mutations in Caenorhabditis elegans|url=https://archive.org/details/sim_science_1999-09-10_285_5434/page/1748|journal=Science|date=10. 9. 1999|volume=285|issue=5434|pages=1748–1751|doi=10.1126/science.285.5434.1748|pmid=10481013|last2=Peters|first2=A. D.|last3=Keightley|first3=P. D.}}</ref> i čak 90% pojedinačnih [[nokaut-gen]]a u ''[[E. coli]]'' nije smrtonosno.<ref name="Baba 2006 2006.0008">{{cite journal|last=Baba|first=T|author2=Ara, T |author3=Hasegawa, M |author4=Takai, Y |author5=Okumura, Y |author6=Baba, M |author7=Datsenko, KA |author8=Tomita, M |author9=Wanner, BL |author10= Mori, H |title=Construction of Escherichia coli K-12 in-frame, single-gene knockout mutants: the Keio collection.|journal=Molecular Systems Biology|year=2006|volume=2|pages=2006.0008|pmid=16738554|doi=10.1038/msb4100050|pmc=1681482|issue=1}}</ref> Viruses, however, only tolerate 20-40% of mutations and hence are much more sensitive to mutation.<ref name="Sanjuán 1975–82"/> === Robusnost na stohastičnost === Biološki procesi na molekularnoj skali su inherentno [[stohastika|stohastički]].<ref>{{Cite book|title=Stochastic processes in cell biology|last=Bressloff, Paul C.|isbn=978-3-319-08488-6|location=Cham|oclc=889941610|date = 22. 8. 2014}}</ref> Oni nastaju kombinacijom stohastičkih događaja koji se dešavaju s obzirom na fizičko-hemijska svojstva molekula. Naprimjer, [[ekspresija gena]] je intrinzično bučna. To znači da će dvije ćelije u potpuno identičnim [[Tip ćelije|regulatornim stanjima]] pokazivati različit sadržaj [[Informacijska RNK|iRNK]].<ref>{{Cite journal|last=Elowitz|first=M. B.|date=16. 8. 2002|title=Stochastic Gene Expression in a Single Cell|journal=Science|volume=297|issue=5584|pages=1183–1186|doi=10.1126/science.1070919|pmid=12183631|bibcode=2002Sci...297.1183E|s2cid=10845628|url=https://authors.library.caltech.edu/records/wsymf-b6c81/files/ElowitzSOM.pdf?download=1}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Blake |first1=William J. |last2=KÆrn |first2=Mads |last3=Cantor |first3=Charles R. |last4=Collins |first4=J. J. |title=Noise in eukaryotic gene expression |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-04-10_422_6932/page/633 |journal=Nature |date=april 2003 |volume=422 |issue=6932 |pages=633–637 |doi=10.1038/nature01546 |pmid=12687005 |bibcode=2003Natur.422..633B |s2cid=4347106 }}</ref> logaritamsko-normalna distribucija sadržaja iRNK na nivou ćelijske populacije<ref>{{cite journal |last1=Bengtsson |first1=M. |last2=Ståhlberg |first2=A |last3=Rorsman |first3=P |last4=Kubista |first4=M |title=Gene expression profiling in single cells from the pancreatic islets of Langerhans reveals lognormal distribution of mRNA levels |journal=Genome Research |date=16. 9. 2005 |volume=15 |issue=10 |pages=1388–1392 |doi=10.1101/gr.3820805 |pmid=16204192 |pmc=1240081 }}</ref> direktno slijedi iz primjene [[Centralna granična teorema|centralne granične teoreme]] na višestepenu prirodu [[Regulacija ekspresije gena|regulacije ekspresije gena]].<ref>{{cite journal |last1=Beal |first1=Jacob |title=Biochemical complexity drives log-normal variation in genetic expression |journal=Engineering Biology |date=1. 6. 2017 |volume=1 |issue=1 |pages=55–60 |doi=10.1049/enb.2017.0004 |s2cid=31138796 |doi-access=free }}</ref> === Okolinska robusnost === U različitim [[ekologija|okolinama]], savršena [[adaptacija]] na jedan uslov može doći na štetu adaptacije na drugi. Posljedično, ukupni [[selekcijski pritisak]] na [[organizam]] je [[prosjek|prosječna]] selekcija u svim okruženjima, ponderisana procentom vremena provedenog u tom okruženju. Varijabilno okruženje stoga može selektovati za otpornost okoline gdje organizmi mogu funkcionisati u širokom rasponu uslova sa malim promjenama u [[fenotip]]u ili [[fitnes|spremnosti]]. Neki organizmi pokazuju adaptacije, kako bi tolerisali velike promjene temperature, dostupnosti vode, [[salinitet]]a ili dostupnosti hrane. [[Biljke]], posebno, nisu u stanju da se kreću kada se okolina promijeni i stoga pokazuju niz mehanizama za postizanje okolinske robusnosti. Slično tome, ovo se može vidjeti kod proteina kao tolerancija na širok raspon [[rastvarač]]a, [[ion|koncentracija iona]] ili [[temperatura]]. ==Genetički, molekulski i ćelijski uzroci== [[Datoteka:Metabolism diagram.svg|thumb|Jezgro eukariotske [[metabolizam|metaboličke mreže]]. Krugovi označavaju [[metabolit]]e, a linije konverzije putem [[enzim]]a. Mnogi metaboliti mogu se proizvesti putem više od jednog puta, stoga je organizam otporan na gubitak nekih metaboličkih enzima]] [[Genom]]i mutiraju zbog oštećenja okoliša i nesavršene replikacije, ali pokazuju izuzetnu toleranciju. To proizlazi iz robusnosti na mnogim različitim nivoima. ===Mutacijska robusnost organizma=== Postoje mnogi mehanizmi koji osiguravaju robusnost genoma. Naprimjer, [[genetička redundancija]] smanjuje učinak mutacija u bilo kojoj kopiji višekopijskog gena.<ref>{{cite journal|last=Gu|first=Z|author2=Steinmetz, LM |author3=Gu, X |author4=Scharfe, C |author5=Davis, RW |author6= Li, WH |title=Role of duplicate genes in genetic robustness against null mutations.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-02_421_6918/page/63|journal=Nature|date=Jan 2, 2003|volume=421|issue=6918|pages=63–6|pmid=12511954|doi=10.1038/nature01198|bibcode=2003Natur.421...63G|s2cid=4348693}}</ref> Osim toga, protok kroz metabolički put je obično ograničen samo s nekoliko koraka, što znači da promjene u funkciji mnogih enzima imaju mali utjecaj na fizički [[fitnes]].<ref>{{cite journal|last=Kauffman|first=Kenneth J|author2=Prakash, Purusharth |author3=Edwards, Jeremy S |title=Advances in flux balance analysis|journal=Current Opinion in Biotechnology|date=oktobar 2003|volume=14|issue=5|pages=491–496|doi=10.1016/j.copbio.2003.08.001|pmid=14580578 |bibcode=2003COBt...14..491K }}</ref><ref>{{cite journal|last=Nam|first=H|author2=Lewis, NE |author3=Lerman, JA |author4=Lee, DH |author5=Chang, RL |author6=Kim, D |author7= Palsson, BO |title=Network context and selection in the evolution to enzyme specificity.|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-08-31_337_6098/page/1101|journal=Science|date=Aug 31, 2012|volume=337|issue=6098|pages=1101–4|pmid=22936779|doi=10.1126/science.1216861 |pmc=3536066|bibcode=2012Sci...337.1101N}}</ref> Slično tome, metaboličke mreže imaju više alternativnih puteva za proizvodnju mnogih ključnih [[metabolit]]a.<ref>{{cite journal|last=Krakauer|first=DC|author2=Plotkin, JB |title=Redundancy, antiredundancy, and the robustness of genomes.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-02-05_99_3/page/1405|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=Feb 5, 2002|volume=99|issue=3|pages=1405–9|pmid=11818563|doi=10.1073/pnas.032668599|pmc=122203|bibcode=2002PNAS...99.1405K|doi-access=free}}</ref> ===Proteinska prehrambena robustnost=== Tolerancija na mutaciju proteina je proizvod dvije glavne karakteristike: strukture [[genetički kod|genetičkog koda]] i [[struktura proteina|strukturne robusnosti proteina]].<ref>{{cite journal|last=Taverna|first=DM|author2=Goldstein, RA |title=Why are proteins so robust to site mutations?|url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2002-01-18_315_3/page/479|journal=Journal of Molecular Biology|date=Jan 18, 2002|volume=315|issue=3|pages=479–84|pmid=11786027|doi=10.1006/jmbi.2001.5226 |bibcode=2002JMBio.315..479T }}</ref><ref>{{cite journal|last=Tokuriki|first=N|author2=Tawfik, DS |title=Stability effects of mutations and protein evolvability.|journal=Current Opinion in Structural Biology|date=Oct 2009|volume=19|issue=5|pages=596–604|pmid=19765975|doi=10.1016/j.sbi.2009.08.003}}</ref> Proteini su otporni na mutacije jer se mnoge sekvence mogu saviti u vrlo slične [[savijanje proteina|strukturne nabore]].<ref>{{cite journal|last=Meyerguz|first=L|author2=Kleinberg, J |author3=Elber, R |title=The network of sequence flow between protein structures.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-07-10_104_28/page/11627|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=Jul 10, 2007|volume=104|issue=28|pages=11627–32|pmid=17596339|doi=10.1073/pnas.0701393104|pmc=1913895|bibcode=2007PNAS..10411627M|doi-access=free}}</ref> Protein usvaja ograničen skup nativnih konformacija jer ti konformeri imaju nižu energiju od nesavijenog i nepravilno savijenog stanja (ΔΔG savijanja).<ref>{{cite journal|last=Karplus|first=M|title=Behind the folding funnel diagram.|journal=Nature Chemical Biology|date=Jun 17, 2011|volume=7|issue=7|pages=401–4|pmid=21685880|doi=10.1038/nchembio.565}}</ref><ref>{{cite journal|last=Tokuriki|first=N|author2=Stricher, F |author3=Schymkowitz, J |author4=Serrano, L |author5= Tawfik, DS |title=The stability effects of protein mutations appear to be universally distributed.|journal=Journal of Molecular Biology|date=Jun 22, 2007|volume=369|issue=5|pages=1318–32|pmid=17482644|doi=10.1016/j.jmb.2007.03.069|bibcode=2007JMBio.369.1318T|s2cid=24638570}}</ref> To se postiže distribuiranom, internom mrežom kooperativnih interakcija ([[hidrofob]]nih, [[polarnost (hemija)|polarnih]] i [[kovalentna veza|kovalentnih veza]]).<ref>{{cite journal|last=Shakhnovich|first=BE|author2=Deeds, E |author3=Delisi, C |author4= Shakhnovich, E |title=Protein structure and evolutionary history determine sequence space topology.|journal=Genome Research|date=Mar 2005|volume=15|issue=3|pages=385–92|pmid=15741509|doi=10.1101/gr.3133605 |pmc=551565|arxiv=q-bio/0404040}}</ref> Strukturna robusnost proteina rezultat je malog broja pojedinačnih mutacija koje su dovoljno remetilačke da ugroze funkciju. Proteini su također evoluirali kako bi izbjegli [[agregacija proteina|agregaciju]]<ref>{{cite journal|last=Monsellier|first=E|author2=Chiti, F |title=Prevention of amyloid-like aggregation as a driving force of protein evolution.|journal=EMBO Reports|date=Aug 2007|volume=8|issue=8|pages=737–42|pmid=17668004|doi=10.1038/sj.embor.7401034|pmc=1978086}}</ref> jer se djelimično presavijeni proteini mogu kombinirati i formirati velike, ponavljajuće, nerastvorljive [[Amiloid|proteinske fibrile]] i mase.<ref>{{cite journal|last=Fink|first=AL|title=Protein aggregation: folding aggregates, inclusion bodies and amyloid.|journal=Folding & Design|year=1998|volume=3|issue=1|pages=R9–23|pmid=9502314|doi=10.1016/s1359-0278(98)00002-9|doi-access=free}}</ref> Postoje dokazi da proteini pokazuju negativne karakteristike [[dizajn]]a, kako bi smanjili izloženost motiva sklonih agregaciji [[beta-list]]ova u svojim strukturama.<ref>{{cite journal|last=Richardson|first=JS|author2=Richardson, DC |title=Natural beta-sheet proteins use negative design to avoid edge-to-edge aggregation.|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-03-05_99_5/page/2754|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=Mar 5, 2002|volume=99|issue=5|pages=2754–9|pmid=11880627|doi=10.1073/pnas.052706099|pmc=122420|bibcode=2002PNAS...99.2754R|doi-access=free}}</ref> Osim toga, postoje neki dokazi da sam [[genetički kod]] može biti optimiziran tako da većina tačkastih mutacija dovodi do sličnih [[aminokiselin]]a ([[neutralna mutacija|konzervativna mutacija]]).<ref>{{cite journal|vauthors=Müller MM, Allison JR, Hongdilokkul N, Gaillon L, Kast P, van Gunsteren WF, Marlière P, Hilvert D |title=Directed evolution of a model primordial enzyme provides insights into the development of the genetic code.|journal=PLOS Genetics|year=2013|volume=9|issue=1|pmid=23300488|doi=10.1371/journal.pgen.1003187|pmc=3536711 |doi-access=free }} {{open access}}</ref><ref>{{cite journal|last=Firnberg|first=E|author2=Ostermeier, M |title=The genetic code constrains yet facilitates Darwinian evolution.|journal=Nucleic Acids Research|date=Aug 2013|volume=41|issue=15|pages=7420–8|pmid=23754851|doi=10.1093/nar/gkt536|pmc=3753648}}</ref> Zajedno, ovi faktori stvaraju [[distribucija efekata prilagođenosti|distribuciju efekata prilagođenosti]] mutacija koje sadrže visok udio neutralnih i gotovo neutralnih mutacija.<ref name="Hietpas 7896–901"/> === Robusnost ekspresije gena === Tokom [[embriogeneza|embrionalnog razvoja]], [[ekspresija gena]] mora biti strogo kontrolirana u vremenu i prostoru, kako bi se razvili potpuno funkcionalni organi. Organizmi u razvoju se stoga moraju nositi sa slučajnim perturbacijama koje proizlaze iz stohastičnosti ekspresije gena.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Lagha|first1=Mounia|last2=Bothma|first2=Jacques P.|last3=Levine|first3=Michael|date=2012|title=Mechanisms of transcriptional precision in animal development|journal=Trends in Genetics|language=en|volume=28|issue=8|pages=409–416|doi=10.1016/j.tig.2012.03.006|pmc=4257495|pmid=22513408}}</ref> Kod [[bilateralia]], robusnost ekspresije gena može se postići putem redundancije [[pojačivač (genetika)|pojačivača]]. To se dešava kada je [[ekspresija gena]] pod kontrolom nekoliko pojačivača koji kodiraju istu regulatornu logiku (tj. prikazivanje mjesta vezivanja za isti skup [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]]). Kod ''[[Drosophila melanogaster]]'', takvi redundantni pojačivači se često nazivaju [[shadow pojačivač]]i.<ref>{{Cite journal|last1=Perry|first1=Michael W.|last2=Boettiger|first2=Alistair N.|last3=Bothma|first3=Jacques P.|last4=Levine|first4=Michael|date=2010|title=Shadow Enhancers Foster Robustness of Drosophila Gastrulation|journal=Current Biology|language=en|volume=20|issue=17|pages=1562–1567|doi=10.1016/j.cub.2010.07.043|pmc=4257487|pmid=20797865 |bibcode=2010CBio...20.1562P }}</ref> Nadalje, u razvojnim kontekstima gdje je vrijeme ekspresije gena važno za fenotipski ishod, postoje različiti mehanizmi koji osiguravaju pravilnu ekspresiju gena na pravovremen način.<ref name=":0"/> [[promotor (genetika)|Gotovi promotori]] su transkripcijski neaktivni [[Promotor (genetika)|promotori]] koji pokazuju vezivanje [[RNK-polimeraza II|RNK-polimeraze II]], spremni za brzu indukciju.<ref>{{cite journal |last1=Zeitlinger |first1=Julia |last2=Stark |first2=Alexander |last3=Kellis |first3=Manolis |last4=Hong |first4=Joung-Woo |last5=Nechaev |first5=Sergei |last6=Adelman |first6=Karen |last7=Levine |first7=Michael |last8=Young |first8=Richard A |title=RNA polymerase stalling at developmental control genes in the Drosophila melanogaster embryo |journal=Nature Genetics |date=11. 11. 2007 |volume=39 |issue=12 |pages=1512–1516 |doi=10.1038/ng.2007.26 |pmid=17994019 |pmc=2824921 }}</ref> Osim toga, budući da se ne mogu svi [[transkripcijski faktor]]i vezati za svoje ciljno mjesto u kompaktnom [[heterohromatin]]u, [[Pionirski faktor|pionirski transkripcijski faktori]] (kao što su ''Zld'' ili ''FoxA'') potrebni su za otvaranje [[hromatin]]a i omogućavanje vezivanja drugih transkripcijskih faktora, koji mogu brzo inducirati ekspresiju gena. Otvoreni neaktivni pojačivači nazivaju se [[uravnoteženi pojačivač]]i.<ref>{{cite journal |last1=Nien |first1=Chung-Yi |last2=Liang |first2=Hsiao-Lan |last3=Butcher |first3=Stephen |last4=Sun |first4=Yujia |last5=Fu |first5=Shengbo |last6=Gocha |first6=Tenzin |last7=Kirov |first7=Nikolai |last8=Manak |first8=J. Robert |last9=Rushlow |first9=Christine |last10=Barsh |first10=Gregory S. |title=Temporal Coordination of Gene Networks by Zelda in the Early Drosophila Embryo |journal=PLOS Genetics |date=20. 10. 2011 |volume=7 |issue=10 |doi=10.1371/journal.pgen.1002339 |pmid=22028675 |pmc=3197689 |doi-access=free }}</ref> [[Ćelijska kompetencija]] jest [[fenomen]] prvi put opisan kod ''[[Drosophila melanogaster]]''<ref>{{Cite journal|last1=Morata|first1=Ginés|last2=Ripoll|first2=Pedro|date=1975|title=Minutes: Mutants of Drosophila autonomously affecting cell division rate|url=https://archive.org/details/developmental-biology_1975-02_42_2/page/211|journal=Developmental Biology|language=en|volume=42|issue=2|pages=211–221|doi=10.1016/0012-1606(75)90330-9|pmid=1116643}}</ref> gdje bi mozaične ''minute'' mutirane ćelije (koje utiču na [[ribosomski protein|ribosomske proteine]]) u pozadini [[divlji tip|divljeg tipa[] bile eliminisane. Ovaj fenomen takođe dešava se u ranom mišjem embrionu gdje ćelije koje eksprimiraju visoke nivoe ''[[Myc]]'' aktivno ubijaju svoje susjede koji pokazuju niske nivoe ekspresije ''[[Myc]]''-a. To rezultira homogeno visokim nivoima ''[[Myc]]''.<ref>{{cite journal |last1=Clavería |first1=Cristina |last2=Giovinazzo |first2=Giovanna |last3=Sierra |first3=Rocío |last4=Torres |first4=Miguel |title=Myc-driven endogenous cell competition in the early mammalian embryo |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-08-01_500_7460/page/39 |journal=Nature |date=10. 7. 2013 |volume=500 |issue=7460 |pages=39–44 |doi=10.1038/nature12389 |pmid=23842495 |bibcode=2013Natur.500...39C |s2cid=4414411 }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Sancho|first1=Margarida|last2=Di-Gregorio|first2=Aida|last3=George|first3=Nancy|last4=Pozzi|first4=Sara|last5=Sánchez|first5=Juan Miguel|last6=Pernaute|first6=Barbara|last7=Rodríguez|first7=Tristan A.|date=2013|title=Competitive Interactions Eliminate Unfit Embryonic Stem Cells at the Onset of Differentiation|journal=Developmental Cell|language=en|volume=26|issue=1|pages=19–30|doi=10.1016/j.devcel.2013.06.012|pmc=3714589|pmid=23867226}}</ref> === Robusnost razvojnog obrasca === Mehanizmi obrasca, poput onih opisanih u [[model francuske zastave|modelu francuske zastave]], mogu biti poremećeni na mnogim nivoima (produkcija i stohastičnost difuzije morfogena, produkcija receptora, stohastika [[transdukcija signala|signalne kaskade]], itd.). Stoga je obrasci inherentno bučni. Robusnost protiv ove buke i genetičkih perturbacija stoga je neophodna kako bi se osiguralo da ćelije pravilno mjere precizne informacije o položaju. Studije [[nevna cijev|nevne cijevi]] [[zebrica]] i antero-posteriornih obrazaca pokazale su da bučna signalizacija dovodi do nesavršene [[ćelijska diferencijacija|diferencijacije ćelija]], koja se kasnije ispravlja transdiferencijacijom, migracijom ili ćelijskom smrću pogrešno postavljenih ćelija.<ref>{{Cite journal|last1=Xiong|first1=Fengzhu|last2=Tentner|first2=Andrea R.|last3=Huang|first3=Peng|last4=Gelas|first4=Arnaud|last5=Mosaliganti|first5=Kishore R.|last6=Souhait|first6=Lydie|last7=Rannou|first7=Nicolas|last8=Swinburne|first8=Ian A.|last9=Obholzer|first9=Nikolaus D.|last10=Cowgill|first10=Paul D.|last11=Schier|first11=Alexander F.|date=2013|title=Specified Neural Progenitors Sort to Form Sharp Domains after Noisy Shh Signaling|journal=Cell|language=en|volume=153|issue=3|pages=550–561|doi=10.1016/j.cell.2013.03.023|pmc=3674856|pmid=23622240}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Akieda |first1=Yuki |last2=Ogamino |first2=Shohei |last3=Furuie |first3=Hironobu |last4=Ishitani |first4=Shizuka |last5=Akiyoshi |first5=Ryutaro |last6=Nogami |first6=Jumpei |last7=Masuda |first7=Takamasa |last8=Shimizu |first8=Nobuyuki |last9=Ohkawa |first9=Yasuyuki |last10=Ishitani |first10=Tohru |title=Cell competition corrects noisy Wnt morphogen gradients to achieve robust patterning in the zebrafish embryo |journal=Nature Communications |date=17. 10. 2019 |volume=10 |issue=1 |page=4710 |doi=10.1038/s41467-019-12609-4 |pmid=31624259 |pmc=6797755 |bibcode=2019NatCo..10.4710A }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kesavan|first1=Gokul|last2=Hans|first2=Stefan|last3=Brand|first3=Michael|title=Cell-fate plasticity, adhesion and cell sorting complementarily establish a sharp midbrain-hindbrain boundary |journal=Development |date=2020 |volume=147 |issue=11 |doi=10.1242/dev.186882 |pmid=32439756 |language=en|biorxiv=10.1101/857870}}</ref> Osim toga, dokazano je da struktura (ili topologija) signalnih puteva ima važnu ulogu u otpornosti na genetičke poremećaje.<ref>{{Cite journal|last1=Eldar|first1=Avigdor|last2=Rosin|first2=Dalia|last3=Shilo|first3=Ben-Zion|last4=Barkai|first4=Naama|date=2003|title=Self-Enhanced Ligand Degradation Underlies Robustness of Morphogen Gradients|journal=Developmental Cell|language=en|volume=5|issue=4|pages=635–646|doi=10.1016/S1534-5807(03)00292-2|pmid=14536064|doi-access=free}}</ref> Samopojačana degradacija je dugo bila primjer robusnosti u [[Sistemska biologija|sistemskoj biologiji]].<ref>{{cite journal |last1=Ibañes |first1=Marta |last2=Belmonte |first2=Juan Carlos Izpisúa |title=Theoretical and experimental approaches to understand morphogen gradients |journal=Molecular Systems Biology |date=25. 3. 2008 |volume=4 |issue=1 |page=176 |doi=10.1038/msb.2008.14 |pmid=18364710 |pmc=2290935 }}</ref> Slično tome, robusnost dorzoventralnog oblikovanja kod mnogih vrsta proizlazi iz uravnoteženih mehanizama prebacivanja i degradacije uključenih u [[BMP-signalizacija koštanog morfogenetskog proteina|BMP-signalizaciju koštanog morfogenetskog proteina]].<ref>{{cite journal |last1=Eldar |first1=Avigdor |last2=Dorfman |first2=Ruslan |last3=Weiss |first3=Daniel |last4=Ashe |first4=Hilary |last5=Shilo |first5=Ben-Zion |last6=Barkai |first6=Naama |title=Robustness of the BMP morphogen gradient in Drosophila embryonic patterning |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-09-19_419_6904/page/304 |journal=[[Nature]] |date=septembar 2002 |volume=419 |issue=6904 |pages=304–308 |doi=10.1038/nature01061 |pmid=12239569 |bibcode=2002Natur.419..304E |s2cid=4397746 }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Genikhovich|first1=Grigory|last2=Fried|first2=Patrick|last3=Prünster|first3=M. Mandela|last4=Schinko|first4=Johannes B.|last5=Gilles|first5=Anna F.|last6=Fredman|first6=David|last7=Meier|first7=Karin|last8=Iber|first8=Dagmar|last9=Technau|first9=Ulrich|date=2015|title=Axis Patterning by BMPs: Cnidarian Network Reveals Evolutionary Constraints|journal=Cell Reports|language=en|volume=10|issue=10|pages=1646–1654|doi=10.1016/j.celrep.2015.02.035|pmc=4460265|pmid=25772352 |bibcode=2015CellR..10.1646G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Al Asafen|first1=Hadel|last2=Bandodkar|first2=Prasad U.|last3=Carrell-Noel|first3=Sophia|last4=Reeves|first4=Gregory T.|title=Robustness of the Dorsal morphogen gradient with respect to morphogen dosage |journal=PLOS Computational Biology |date=2020 |volume=16 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pcbi.1007750 |doi-access=free |bibcode=2020PLSCB..16E7750A |language=en|biorxiv=10.1101/739292|pmc=7162545}}</ref> ==Evolucijske posljedice== Budući da su organizmi stalno izloženi genetičkim i negenetičkim perturbacijama, robusnost je važna kako bi se osigurala stabilnost fenotipova. Također, u ravnoteži mutacija i selekcije, mutacijska robusnost može omogućiti akumulaciju kriptičnih genetičkih varijacija u populaciji. Iako su [[fenotip]]ski neutralne u stabilnom okruženju, ove genetske razlike mogu se otkriti kao razlike u osobinama na način koji ovisi o okruženju (vidi [[evolucijski kapacitet]]), čime se omogućava ekspresija većeg broja nasljednih fenotipova u populacijama izloženim promjenjivom okruženju.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tig.2009.07.005 |author=Masel J Siegal ML |title=Robustness: mechanisms and consequences |journal=Trends in Genetics|volume=25 |issue=9 |pages=395–403 |year=2009 |pmid=19717203 |pmc=2770586}}</ref> Robusnost može čak biti favorizirana nauštrb potpune kondicije kao [[evolucijski stabilna strategija]] (također se naziva preživljavanje najravnijih).<ref>{{cite journal|last=Wilke|first=CO|author2=Wang, JL |author3=Ofria, C |author4=Lenski, RE |author5= Adami, C |title=Evolution of digital organisms at high mutation rates leads to survival of the flattest.|journal=Nature|date=Jul 19, 2001|volume=412|issue=6844|pages=331–3|pmid=11460163|doi=10.1038/35085569|bibcode=2001Natur.412..331W|s2cid=1482925|url=https://authors.library.caltech.edu/records/br5zq-k4b57/files/412331a0_S1.pdf?download=1}}</ref> Visok, ali uzak vrh kondicije krajolika daje visoku kondiciju, ali nisku robusnost, jer većina mutacija dovodi do masovnog gubitka kondicije. Visoke stope mutacija mogu favorizirati populaciju nižih, ali širih vrhova kondicije. Kritičniji biološki sistemi također mogu imati veći izbor za robusnost, jer su smanjenja funkcije štetnija za [[fitnes|kondiciju]].<ref name="Van Dijk et al.">{{cite journal | author = Van Dijk | title = Mutational Robustness of Gene Regulatory Networks | journal = PLOS ONE | year = 2012 | volume = 7 | issue = 1 | doi = 10.1371/journal.pone.0030591 | pmid = 22295094 | last2 = Van Mourik | first2 = Simon | last3 = Van Ham | first3 = Roeland C. H. J. | pmc=3266278|display-authors=etal| bibcode = 2012PLoSO...730591V | doi-access = free }} {{open access}}</ref> Smatra se da je mutacijska robusnost jedan od pokretača teorijskog formiranja virusnih kvazivrsta. [[Slika:Neutral network.png|thumb|400px| Svaki krug predstavlja funkcionalnu varijantu gena, a linije predstavljaju tačkaste mutacije između njih. Svijetla područja mreže imaju nisku [[prilagođenost (biologija)|prilagođenost]], tamna područja imaju visoku prilagođenost. ('''a''') Bijeli krugovi imaju malo neutralnih susjeda, crni krugovi ih imaju mnogo. Svijetla područja mreže ne sadrže krugove jer te sekvence imaju nisku prilagođenost. ('''b''') Unutar neutralne mreže, predviđa se da će se populacija razvijati prema centru i dalje od 'litica prilagođenosti' (tamne strelice).]] === Emergentna mutacijska robusnost === {{glavni|Neutralna mreža (evolucija)}} [[Prirodna selekcija]] može direktno ili indirektno odabirati robusnost. Kada su [[mutacijska stopa|stope mutacija]] visoke i [[veličine populacije]] velike, predviđa se da će se populacije preseliti u gušće povezane regije [[neutralna mreža (evolucija)|neutralne mreže]] jer manje robusne varijante imaju manje preživjelih mutiranih potomaka.<ref name="van Nimwegen">{{cite journal | vauthors=van Nimwegen E, Crutchfield JP, Huynen M | title = Neutral evolution of mutational robustness | journal = PNAS | year = 1999| volume = 96 | issue = 17 | pages = 9716–9720| pmid = 10449760 | pmc = 22276 | doi=10.1073/pnas.96.17.9716| bibcode =1999PNAS...96.9716V| arxiv =adap-org/9903006| doi-access = free }}</ref> Uslovi pod kojima bi selekcija mogla direktno povećati otpornost mutacija na ovaj način su restriktivni, te se stoga smatra da je takva selekcija ograničena na samo nekoliko [[virus]]a<ref name="Montville">{{cite journal |vauthors=Montville R, Froissart R, Remold SK, Tenaillon O, Turner PE | title = Evolution of mutational robustness in an RNA virus | journal = PLOS Biology | year = 2005 | volume = 3| issue = 11| pages = 1939–1945 | doi=10.1371/journal.pbio.0030381| pmid = 16248678 | pmc = 1275523 | doi-access = free }} {{open access}}</ref> i [[mikrob]]a<ref name="Masel">{{cite journal | author = Masel J, Maughan H| title = Mutations Leading to Loss of Sporulation Ability in Bacillus subtilis Are Sufficiently Frequent to Favor Genetic Canalization | journal = Genetics | year = 2007 | volume = 175| issue = 1 | pages = 453–457 | doi=10.1534/genetics.106.065201| pmid = 17110488 | last2 = Maughan | pmc = 1775008 }}</ref> s velikim [[populacija]]ma i visokim stopama mutacija. Takva emergentna robusnost uočena je u eksperimentalnoj evoluciji [[citohrom P450|citohroma P450]]<ref name="Bloom 29">{{cite journal|last=Bloom|first=JD|author2=Lu, Z |author3=Chen, D |author4=Raval, A |author5=Venturelli, OS |author6= Arnold, FH |title=Evolution favors protein mutational robustness in sufficiently large populations.|journal=BMC Biology|date=Jul 17, 2007|pmid=17640347|doi=10.1186/1741-7007-5-29 |pmc=1995189|bibcode=2007arXiv0704.1885B|arxiv=0704.1885 |doi-access=free }} {{open access}}</ref> i [[B-laktamaza]].<ref name="Bershtein 2008 1029–1044">{{cite journal|last=Bershtein|first=Shimon|author2=Goldin, Korina |author3=Tawfik, Dan S. |title=Intense Neutral Drifts Yield Robust and Evolvable Consensus Proteins|journal=Journal of Molecular Biology|date=juni 2008|volume=379|issue=5|pages=1029–1044|doi=10.1016/j.jmb.2008.04.024|pmid=18495157 |bibcode=2008JMBio.379.1029B }}</ref> Suprotno tome, mutacijska robusnost može se razviti kao nusprodukt prirodne selekcije za otpornost na poremećaje u okolini.<ref>{{cite journal |vauthors=Meiklejohn CD, Hartl DL |title=A single mode of canalization|journal=Trends in Ecology & Evolution|volume=17 |issue=10|pages=468–473 |year=2002 |doi=10.1016/s0169-5347(02)02596-x}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1002/1097-010X(20001015)288:3<242::AID-JEZ5>3.0.CO;2-O |vauthors=Ancel LW, Fontana W |title=Plasticity, evolvability, and modularity in RNA|journal=Journal of Experimental Zoology|volume=288 |issue=3 |pages=242–283 |year=2000 |pmid=11069142|bibcode=2000JEZ...288..242A |citeseerx=10.1.1.43.6910 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1093/molbev/msp008 |vauthors=Szöllősi GJ, Derényi I |title=Congruent Evolution of Genetic and Environmental Robustness in Micro-RNA|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2009-04_26_4/page/867 |journal=Molecular Biology and Evolution|volume=26 |issue=4 |pages=867–874 |year=2009 |pmid=19168567 |arxiv=0810.2658 |s2cid=8935948 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.2307/2411105 |pmid=28565347 |vauthors=Wagner GP, Booth G, Bagheri-Chaichian H | title=A population genetic theory of canalization |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1997-04_51_2/page/329 | journal=Evolution|volume=51 |issue=2 |pages=329–347|year=1997 |jstor=2411105}}</ref><ref>{{cite journal |author=Lehner B |title=Genes Confer Similar Robustness to Environmental, Stochastic, and Genetic Perturbations in Yeast|journal=PLOS ONE |volume=5 |issue=2 |pages=468–473 |year=2010 |pmid=20140261 |pmc=2815791 |doi=10.1371/journal.pone.0009035 |bibcode=2010PLoSO...5.9035L|doi-access=free}} {{open access}}</ref> === Robusnost i evolubilnost === {{glavni|Evolubilnost|Kanalizacija (genetika)}} Smatra se da mutacijska robusnost ima negativan uticaj na [[evolubilnost]], jer smanjuje mutacijsku dostupnost različitih nasljednih [[fenotip]]ova za jedan [[genotip]] i smanjuje selektivne razlike unutar genetički raznolike populacije. Međutim, suprotno intuiciji, postavljena je hipoteza da fenotipska robusnost prema mutacijama zapravo može povećati tempo nasljedne fenotipske adaptacije kada se posmatra tokom dužih vremenskih perioda.<ref name=Draghi2010>{{cite journal |doi=10.1038/nature08694 |title=Mutational robustness can facilitate adaptation |year=2010 |last1=Draghi |first1=Jeremy A. |last2=Parsons |first2=Todd L. |last3=Wagner |first3=Günter P. |last4=Plotkin |first4=Joshua B. |journal=[[Nature]] |volume=463 |issue=7279 |pages=353–5 |pmid=20090752 |pmc=3071712|bibcode = 2010Natur.463..353D }}</ref><ref name=Wagner2008>{{cite journal |doi=10.1098/rspb.2007.1137 |title=Robustness and evolvability: A paradox resolved |year=2008 |last1=Wagner |first1=A. |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=275 |issue=1630 |pages=91–100 |pmid=17971325 |pmc=2562401 |jstor=25249473}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.tig.2010.06.002 |vauthors=Masel J, Trotter MV |title=Robustness and evolvability |journal=Trends in Genetics|volume=26 |issue=9 |pages=406–414 |year=2010 |pmid=20598394 |pmc=3198833}}</ref><ref name="Aldana et al.">{{cite journal | author = Aldana | title = Robustness and evolvability in genetic regulatory networks | journal = Journal of Theoretical Biology | year = 2007 | volume = 245 | issue = 3 | pages = 433–448 | pmid = 17188715 | author2 = Balleza, E | author3 = Kauffman, S | author4 = Resendiz, O | doi = 10.1016/j.jtbi.2006.10.027 | bibcode = 2007JThBi.245..433A |display-authors=etal}}</ref> Jedna hipoteza o tome kako robusnost potiče evolutivnost u aseksualnim populacijama je da povezane mreže genotipova neutralnih u pogledu [[fitnes|fizičke spremnosti]] rezultiraju mutacijskom robusnošću koja, dok smanjuje dostupnost novih nasljednih fenotipova u kratkim vremenskim skalama, u dužim vremenskim periodima, [[neutralna mutacija]] i [[genetički drift]] uzrokuju širenje populacije po većem [[Neutralna mreža (evolucija)|neutralnoj mreži]] u genotipskom prostoru.<ref>{{cite journal |author1=Ebner, Marc |author2=Shackleton, Mark |author3=Shipman, Rob |title=How neutral networks influence evolvability |journal=Complexity |date=2001 |volume=7 |issue=2 |pages=19–33 |doi=10.1002/cplx.10021 |bibcode=2001Cmplx...7b..19E }}</ref> Ova [[genetička raznolikost]] daje populaciji mutacijski pristup većem broju različitih nasljednih fenotipova koji se mogu dosegnuti iz različitih tačaka neutralne mreže.<ref name=Draghi2010 /><ref name=Wagner2008 /><ref name="Aldana et al."/><ref name="Babajide et al.">{{cite journal | author = Babajide | title = Neutral networks in protein space: A computational study based on knowledge-based potentials of mean force | journal = Folding & Design | year = 1997 | volume = 2 | issue = 5 | pages = 261–269 | pmid = 9261065 | author2 = Hofacker, I. L. | author3 = Sippl, M. J. | author4 = Stadler, P. F. | doi=10.1016/s1359-0278(97)00037-0|display-authors=etal| doi-access = free }}</ref><ref name="van Nimwegen and Crutchfield">{{cite journal | author = van Nimwegen and Crutchfield | title = Metastable evolutionary dynamics: Crossing fitness barriers or escaping via neutral paths? | url = https://archive.org/details/bulletin-of-mathematical-biology_2000-09_62_5/page/799 | journal = Bulletin of Mathematical Biology | year = 2000 | volume = 62 | issue = 5 | pages = 799–848 | pmid = 11016086 | doi = 10.1006/bulm.2000.0180 | arxiv = adap-org/9907002 | s2cid = 17930325 }}</ref><ref name="Ciliberti et al.">{{cite journal | author = Ciliberti| title = Innovation and robustness in complex regulatory gene networks | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | year = 2007 | volume = 104 | issue = 34 | pages = 13591–13596 | doi=10.1073/pnas.0705396104| pmid = 17690244 | pmc = 1959426 |display-authors=etal|bibcode =2007PNAS..10413591C| doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | author = Andreas Wagner | title = Neutralism and selectionism: a network-based reconciliation | journal = Nature Reviews Genetics | year = 2008 | volume = 9 | pages=965–974 |doi=10.1038/nrg2473 | issue=12 | pmid=18957969| s2cid = 10651547 | url = https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/6535/2/Wagner_NRG_2008.pdf }}</ref> Međutim, ovaj mehanizam može biti ograničen na fenotipove koji zavise od jednog [[genski lokus|lokusa]]; za [[poligenske osobine]], genetička raznolikost u aseksualnim populacijama ne povećava značajno evolubilnost.<ref>{{cite journal|last=Rajon|first=E.|author2=Masel, J. |title=Compensatory Evolution and the Origins of Innovations|journal=Genetics|date=18. 1. 2013|volume=193|issue=4|pages=1209–1220|doi=10.1534/genetics.112.148627|pmid=23335336|pmc=3606098}}</ref> U slučaju proteina, robusnost potiče evolutivnost u obliku viška slobodne energije [[savijanje proteina|savijanja]].<ref name="Bloom et al.">{{cite journal | author = Bloom| title = Protein stability promotes evolvability | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | year = 2006 | volume = 103 | issue = 15 | pages = 5869–74 | doi=10.1073/pnas.0510098103 | pmid=16581913 | pmc=1458665|display-authors=etal| bibcode=2006PNAS..103.5869B| doi-access = free }}</ref> Budući da većina mutacija smanjuje stabilnost, višak energije slobodnog savijanja omogućava toleranciju mutacija koje su korisne za aktivnost, ali bi inače destabilizirale protein. U seksualnim populacijama, robusnost dovodi do akumulacije kriptičnih genetičkih varijacija s visokim evolucijskim potencijalom.<ref>{{cite book|author=Waddington CH |title=The strategy of the genes |year=1957 |publisher=George Allen & Unwin}}</ref><ref>{{cite journal|last=Masel|first=J.|title=Cryptic Genetic Variation Is Enriched for Potential Adaptations|journal=Genetics|date=30. 12. 2005|volume=172|issue=3|pages=1985–1991|doi=10.1534/genetics.105.051649|pmid=16387877|pmc=1456269}}</ref> Evolutivnost može biti visoka kada je robusnost reverzibilna, pri čemu [[evolucijski kapacitet]] omogućava prelazak između visoke robusnosti u većini okolnosti i niske robusnosti u vremenima stresa.<ref>{{cite journal|last=Masel|first=J|title=Q&A: Evolutionary capacitance.|journal=BMC Biology|date=Sep 30, 2013|volume=11|doi=10.1186/1741-7007-11-103|pmid=24228631|pmc=3849687|doi-access=free}} {{open access}}</ref> == Metode i modelni sistemi == Postoji mnogo sistema koji su korišteni za proučavanje robusnosti. ''[[In silico]]'' modeli korišteni su za modeliranje [[Promotor (genetika)|promotora]],<ref name="Bianco-2022">{{cite journal | last=Bianco | first=Simone | title=Artificial Intelligence: Bioengineers' Ultimate Best Friend | journal=GEN Biotechnology| publisher=[[Mary Ann Liebert]] | volume=1 | issue=2 | date=1. 4. 2022 | issn=2768-1572 | doi=10.1089/genbio.2022.29027.sbi | pages=140–141 | s2cid=248313305}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vaishnav ED, de Boer CG, Molinet J, Yassour M, Fan L, Adiconis X, Thompson DA, Levine JZ, Cubillos FA, Regev A | title = The evolution, evolvability and engineering of gene regulatory DNA | journal = [[Nature]] | volume = 603 | issue = 7901 | pages = 455–463 | date = mart 2022 | pmid = 35264797 | doi = 10.1038/s41586-022-04506-6| pmc = 8934302 | bibcode = 2022Natur.603..455V }}</ref> [[Sekundarna struktura RNK]], [[model proteinske rešetke]] ili [[Wagnerov model genske mreže|genske mreže]]. Eksperimentalni sistemi za pojedinačne gene uključuju enzimsku aktivnost [[citohrom P450|citohroma P450]],<ref name="Bloom 29"/> [[B-lactamaza]],<ref name="Bershtein 2008 1029–1044"/> [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]],<ref name="Guo 9205–10"/> i [[LacI]]<ref name="Guo 9205–10"/> svi su korišteni. Robusnost cijelog organizma istraživana je u [[RNK-virus]]noj sposobnosti,<ref name="Sanjuán 1975–82"/> bakterijskoj [[hemotaksija|hemotaksiji]], ''[[Drosophila]]'' [[fitnes]]u,<ref name="Baba 2006 2006.0008"/> mreži polariteta segmenta, neurogenskoj mreži i gradijentu fitnesa [[koštani morfogenetski protein|koštanog morfogenetskog proteina]], ''[[Caenorhabditis elegans|C. elegans]]''<ref name="Davies 1748–1751"/> and Razvoj [[vulva|vulve]] i [[cirkadijski sat]] kod [[sisar]]a.<ref name=Wagner2005>{{cite book |author=Wagner A |title=Robustness and evolvability in living systems |url=https://archive.org/details/robustnessevolva0000wagn |publisher = Princeton University Press |series=Princeton Studies in Complexity |year=2005 |isbn=0-691-12240-7}}</ref> == Također pogledajte == * [[Distribucija fitnesnih efekata]] * [[Evolutivnost]] * [[Kanalizacija (genetika)|Kanalizacija]] * [[Neutralna mreža (evolucija)]] * [[Epistaza]] * [[Evolucijski kapacitet]] * [[Fitnesni pejzaž]] * [[Evolucijska razvojna biologija]] == Reference == {{refspisak|35em}} ==Vanjski linkovi== {{genarch}} {{DEFAULTSORT:Robustness (Evolution)}} [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Genetika]] fauq8k1gyq185rvrv755kc56jynq6zp 0 534579 3914502 3905157 2026-07-26T12:09:23Z WumpusBot 120674 /* Reference */ razne ispravke 3914502 wikitext text/x-wiki [[Slika:Reactive Nitrogen Global Annual Fluxes.jpg|thumb|upright=1.9| Globalno kruženje reaktivnog dušika<ref name="Fowler 2013"/> uključujući industrijsku proizvodnju gnojiva,<ref name="Galloway 2008"/> dušik koji fiksiraju prirodni ekosistemi,<ref name="Vitousek 2013"/> kao dušik fiksiran okeanima,<ref name="Voss 2013"/> dušik fiksiran poljoprivrednim usjevima,<ref name="Mark A 2013"/> NO_x emitiran sagorijevanjem biomase,<ref name="Vuuren 2011"/> NO_x emitiran iz tla,<ref name="Pilegaard 2013"/> dušik fiksiran gromom,<ref name="Levy 1996"/> NH₃ emitiran kopnenim ekosistemima,<ref name="Sutton 2013"/> taloženje dušika na kopnene površine i okeane,<ref name="Dentener 2006"/><ref name="Duce 2008"/> NH₃ emitiran iz okeana,<ref name="Duce 2008"/><ref name="Bouwman 2011"/><ref name="Solomon 2007"/> okean; emisije NO₂ iz atmosfere,<ref name="Sutton 2011"/> denitrifikacija u okeanima,<ref name="Voss 2013"/><ref name="Duce 2008" /><ref name="Deutsch 2007" /> i reaktivno zatrpavanje dušika u okeanima.<ref name="Mark A 2013"/>]] '''Ciklus dušika''' jest [[biogeohemijski ciklus]] kojim se [[dušik]] pretvara u više hemijskih oblika dok cirkuliše između [[atmosferea|atmosferskog]], [[kopneni ekosistem|kopnenog]] i [[morski ekosistem|morskog ekosistema]]. Konverzija sušika može se provesti i biološkim i fizičkim procesima. Važni procesi u dušiknom ciklusu uključuju [[fiksacija dušika|fiksaciju]], [[amonifikacija|amonifikaciju]], [[nitrifikacija|nitrifikaciju]] i [[denitrifikacija|denitrifikaciju]]. Većina [[Zemljina atmosfera|Zemljine atmosfere]] (78%) je atmosferski dušik,<ref name="CarrollSalt2004p93" /> što ga čini najvećim izvorom dušika. Međutim, atmosferski dušik ima ograničenu dostupnost za biološku upotrebu, što dovodi do nedostatka iskoristivog dušika u mnogim vrstama [[ekosistem]]a. Dušični ciklus je od posebnog interesa za ekologe jer dostupnost dušika može utjecati na brzinu ključnih procesa u ekosistemu, uključujući primarnu proizvodnju i razgradnju. Ljudske aktivnosti poput sagorijevanja fosilnih goriva, upotrebe umjetnih dušičnih gnojiva i ispuštanja dušika u [[otpadne vode]] dramatično su promijenile globalni ciklus dušika.<ref name="Kuypers 2011" /><ref name="Galloway 2004" /><ref name="Reis 2016" /> Ljudska modifikacija globalnog ciklusa dušika može negativno uticati na prirodni okoliš, a također i na ljudsko zdravlje.<ref name="Gu 2012" /><ref name="Kim 2017"/> == Procesi == {{Biogeohemijski ciklus}} Dušik je prisutan u okolišu u širokom spektru hemijskih oblika, uključujući organski dušik, [[amonij]] ({{chem2|NH4+}}), [[nitrit]] ({{chem2|NO2-}}), [[nitrat]] ({{chem2|NO3-}}), [[dušik-dioksid]] ({{chem2|N2O}}), [[dušik-monoksid]] (NO) ili neorganski dušikov plin ({{chem2|N2}}). Organski dušik može biti u obliku živog organizma, [[humus]]a ili u međuproduktima razgradnje organske tvari. Procesi opisani u ciklusu dušika transformiraju dušikove tvari iz jednog oblika u drugi. Mnoge od ovih procesa provode [[mikroorganizmi|mikrobi]], bilo u nastojanju da prikupe energiju ili da akumuliraju dušik u obliku potrebnom za njihov rast. Naprimjer, [[metabolički otpad|dušični otpad]] u životinjskom [[urin]]u razgrađuje se pomoću [[nitrificirajuća bakterija|nitrificirajućih bakterija]] u tlu kako bi ga biljke koristile. Dijagram pored pokazuje kako se ovi procesi uklapaju i formiraju ciklus dušika. === Fiksacija dušika === {{Glavni|Fiksacija dušika}} Konverzija gasovitog dušika ({{chem2|N2}}) u [[nitrat]]e i [[nitrit]]e, putem atmosferskih, industrijskih i bioloških procesa naziva se [[fiksacija duiška]]. Atmosferski dušik mora se preraditi, ili "[[fiksacija dušika|fiksirati]]", u upotrebljiv oblik koji biljke mogu apsorbirati. Između pet i 10 milijardi kg godišnje fiksira se udarima [[grom]]a, ali većinu fiksacije vrše slobodnoživeće ili [[simbioza|simbiotsk]] [[bakterije]] poznate kao [[diazotrofi]]. Ove bakterije imaju [[enzim]] [[nitrogenaza|nitrogenazu]] koji kombinuje plinoviti dušik sa [[vodik]]om, kako bi proizveo [[amonijak]], koji bakterije pretvaraju u druge [[organski spoj|organske spojeve]]. Većina biološke fiksacije dušika se odvija aktivnošću [[molibden]]ske (Mo)-nitrogenaze, koja se nalazi u širokom spektru bakterija i nekim [[Arheja]]ma. Mo-nitrogenaza je složeni dvokomponentni [[enzim]] koji ima više prostetičkih grupa koje sadrže metal.<ref name="Moir 2011"/> Primjer slobodnoživućih bakterija je ''[[Azotobacter]]''. Simbiotske bakterije koje fiksiraju dušik, kao što je ''[[Rhizobium]]'', obično žive u korijenskim kvržicama [[Fabaceae|mahunarki]] (kao što su [[grašak]], [[alfalfa]] i [[bagrem]]i). Ovdje formiraju [[mutualizam]]ski odnos s biljkom, proizvodeći amonijak u zamjenu za [[ugljikohidrat]]e. Zbog ovog odnosa, mahunarke će često povećati sadržaj dušika u tlima siromašnim dušikom. Nekoliko ne-mahunarki također može formirati takve [[simbioza|simbioze]]. Danas se oko 30% ukupnog fiksnog dušika proizvodi industrijski korištenjem [[Haber-Boschov proces|Haber-Boschovod procesa]],<ref name="Smith 2004"/> koji koristi visoke temperature i pritiske za pretvaranje plinovitog dušika i izvora vodika ([[prirodni plin]] ili [[nafta]]) u amonijak.<ref name="Smil 2000"/> === Asimilacija === {{Glavni|Asimilacija (biologija)|Asimilacija dušika}} [[Biljke]] mogu apsorbirati nitrate ili amonij iz tla, putem korijenovih dlačica. Ako se apsorbira nitrat, prvo se reducira na nitritne, a zatim na amonijeve ione radi ugradnje u [[aminokiseline]], [[nukleinske kiseline]] i [[hlorofil]]. Kod biljaka koje imaju simbiotski odnos s [[rizobij]]ima, dio dušika asimilira se u obliku amonijevih iona, direktno iz kvržica. Sada je poznato da postoji složeniji ciklus aminokiselina između ''Rhizobia'' [[bakteroid]]a i biljaka. Biljka bakteroidima osigurava aminokiseline, tako da asimilacija amonijaka nije potrebna, a bakteroidi prenose [[aminokiseline]] (s novofiksiranim dušikom) natrag biljci, formirajući tako međuovisni odnos.<ref name="Willey 2011"/> Dok mnoge [[životinje]], [[gljive]] i ostali [[heterotrof]]ni organizmi dobijaju dušik unosom [[aminokiselina]], [[nukleotid]]a i ostalih [[mala molekula|malih organskih molekula]], drugi heterotrofi (uključujući mnoge [[bakterije]]) mogu koristiti neorganske spojeve, poput amonijaka, kao jedine izvore dušika. Korištenje različitih izvora dušika (N) pažljivo je regulirano u svim organizmima. === Amonifikacija === Kada biljka ili životinja ugine ili životinja izbaci otpad, početni oblik dušika je [[Organska tvar|organski]], prisutan u oblicima kao što su aminokiseline i DNK.<ref>{{Cite web |title=The Nitrogen Cycle: Processes, Players, and Human Impact {{!}} Learn Science at Scitable |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/the-nitrogen-cycle-processes-players-and-human-15644632/ |access-date=13. 2. 2025 |website=www.nature.com |language=en}}</ref> [[Bakterije]] i [[gljive]] pretvaraju ovaj organski dušik u amonijak, a ponekad i amonij, kroz niz procesa koji se nazivaju [[amonifikacija]] ili [[mineralizacija]] tla. Ovo je posljednji korak u ciklusu dušika koji uključuje [[organski spoj|organske spojeve]].<ref>{{Citation |last=Strock |first=J.S. |title=Ammonification |date=2008 |pages=162–165 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/ammonification |access-date=13. 2. 2025 |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/B978-008045405-4.00256-1 |isbn=978-0-08-045405-4 |encyclopedia=Encyclopedia of Ecology|url-access=subscription }}</ref> Uključeni su brojni [[enzim]]i, uključujući [[dehidrogenaza|dehidrogenaze]], [[proteaza|proteaze]] i [[deaminacija|deaminaze]] kao što su [[glutamat-dehidrogenaza]] i [[glutamin-sintetaza]].<ref name=":2">{{Citation |last1=Cabello |first1=P. |title=Nitrogen Cycle |date=1. 1. 2009 |encyclopedia=Encyclopedia of Microbiology (Third Edition) |pages=299–321 |editor-last=Schaechter |editor-first=Moselio |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739445000559 |access-date=18. 3. 2025 |place=Oxford |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-373944-5 |last2=Roldán |first2=M. D. |last3=Castillo |first3=F. |last4=Moreno-Vivián |first4=C.}}</ref> Mineralizacija i [[amonifikacija]] dušika imaju pozitivnu [[korelacija|korelaciju]] s organskim dušikom u tlu,<ref>{{Cite journal |last1=Marion |first1=G. M. |last2=Black |first2=C. H. |date=1988 |title=Potentially Available Nitrogen and Phosphorus Along a Chaparral Fire Cycle Chronosequence |url=https://acsess.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2136/sssaj1988.03615995005200040048x?getft_integrator=sciencedirect_contenthosting&src=getftr |journal=Soil Science Society of America Journal |language=en |volume=52 |issue=4 |pages=1155–1162 |doi=10.2136/sssaj1988.03615995005200040048x |bibcode=1988SSASJ..52.1155M |issn=1435-0661|url-access=subscription }}</ref> soil microbial biomass, and average annual precipitation.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Li |first1=Zhaolei |last2=Tian |first2=Dashuan |last3=Wang |first3=Bingxue |last4=Wang |first4=Jinsong |last5=Wang |first5=Song |last6=Chen |first6=Han Y. H. |last7=Xu |first7=Xiaofeng |last8=Wang |first8=Changhui |last9=He |first9=Nianpeng |last10=Niu |first10=Shuli |date=2019 |title=Microbes drive global soil nitrogen mineralization and availability |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/gcb.14557?getft_integrator=sciencedirect_contenthosting&src=getftr |journal=Global Change Biology |language=en |volume=25 |issue=3 |pages=1078–1088 |doi=10.1111/gcb.14557 |pmid=30589163 |bibcode=2019GCBio..25.1078L |issn=1365-2486|url-access=subscription }}</ref> Također blisko reaguju na promjene temperature.<ref>{{Cite journal |last1=Pierre |first1=S. |last2=Hewson |first2=I. |last3=Sparks |first3=J. P. |last4=Litton |first4=C. M. |last5=Giardina |first5=C. |last6=Groffman |first6=P. M. |last7=Fahey |first7=T. J. |date=2017 |title=Ammonia oxidizer populations vary with nitrogen cycling across a tropical montane mean annual temperature gradient |url=https://esajournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ecy.1863?getft_integrator=sciencedirect_contenthosting&src=getftr |journal=Ecology |language=en |volume=98 |issue=7 |pages=1896–1907 |doi=10.1002/ecy.1863 |pmid=28419436 |bibcode=2017Ecol...98.1896P |issn=1939-9170|url-access=subscription }}</ref> Međutim, ovi procesi usporavaju se u prisustvu [[vegetacija|vegetacije]] sa visokim odnosom [[ugljik]]a i [[dušik]]a<ref>{{Cite journal |last=Gosz |first=J. R. |date=1981 |title=Nitrogen Cycling in Coniferous Ecosystems |journal=Ecological Bulletins |issue=33 |pages=405–426 |jstor=45128679 |issn=0346-6868}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Vitousek |first1=Peter M. |last2=Gosz |first2=James R. |last3=Grier |first3=Charles C. |last4=Melillo |first4=Jerry M. |last5=Reiners |first5=William A. |date=1982 |title=A Comparative Analysis of Potential Nitrification and Nitrate Mobility in Forest Ecosystems |url=https://esajournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2307/1942609?getft_integrator=sciencedirect_contenthosting&src=getftr |journal=Ecological Monographs |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=155–177 |doi=10.2307/1942609 |jstor=1942609 |bibcode=1982EcoM...52..155V |issn=1557-7015|url-access=subscription }}</ref> i gnojidbe šećerom.<ref>{{Cite journal |last1=Zagal |first1=Erick |last2=Persson |first2=Jan |date=1. 10. 1994 |title=Immobilization and remineralization of nitrate during glucose decomposition at four rates of nitrogen addition |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0038071794902127 |journal=Soil Biology and Biochemistry |volume=26 |issue=10 |pages=1313–1321 |doi=10.1016/0038-0717(94)90212-7 |bibcode=1994SBiBi..26.1313Z |issn=0038-0717|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=DeLuca |first1=T. H. |last2=Keeney |first2=D. R. |date=1. 1. 1993 |title=Glucose-induced nitrate assimilation in prairie and cultivated soils |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00001116 |journal=Biogeochemistry |language=en |volume=21 |issue=3 |pages=167–176 |doi=10.1007/BF00001116 |bibcode=1993Biogc..21..167D |issn=1573-515X|url-access=subscription }}</ref> [[Slika:Nitrogen Cycle - Reactions and Enzymes.svg|thumb|upright=1.6| {{center|'''Mikrobni ciklus dušika'''{{hsp}}<ref name="Sparacino-Watkins 2013" /><ref name="Simon 2013" />}} [[Anammox|ANAMMOX]] je anaerobna oksidacija amonijaka, [[Disimilatorna redukcija nitrata do amonijaka|DNRA]] disimilatorna je redukcija nitrata do amonijaka, a [[Comammox|COMAMMOX]] je njegova potpuna [[oksidacija]].]] === Nitrifikacija === {{Glavni|Nitrifikacija}} Konverzija amonijaka u nitrat prvenstveno vrši se pomoću bakterija koje žive u tlu i drugih nitrificirajućih bakterija. U primarnoj fazi nitrifikacije, oksidaciju amonijaka ({{chem2|NH4+}}) vrše bakterije poput [[vrsta]] [[rod (biologija)|roda]] ''[[Nitrosomonas]]'', koje pretvaraju amonijak u [[nitrit]]e ({{chem2|NO2–}}). Ostale bakterijske vrste, kao što su u rodu ''[[Nitrobacter]]'', odgovorne su za oksidaciju nitrita ({{chem2|NO2–}}) u [[nitrat]]e ({{chem2|NO3-}}). Važno je da se [[amonijak]] ({{chem2|NH3}}) pretvori u nitrate ili nitrite jer je [[toksičnost|toksičan]] za [[biljke]]. Zbog njihove vrlo visoke [[rastvorljivost]]i i zato što tla nisu u stanju zadržati [[anion]]e, nitrati mogu ući u [[podzemne vode]]. Povišeni nitrati u podzemnim vodama predstavljaju problem za upotrebu vode za piće jer nitrati mogu uticati na nivo kisika u krvi kod dojenčadi i uzrokovati [[methemoglobinemija|methemoglobinemiju]] ili [[sindrom plave bebe]].<ref name="Vitousek 1997"/> Tamo gdje [[podzemne vode]] obnavljaju protok [[potok]]a, obogaćene nitratima mogu doprinijeti [[eutrofikacija|eutrofikaciji]], procesu koji dovodi do velike populacije i rasta algi, posebno [[populacija]] [[plavozelene alge|plavozelenih]]. Iako nije direktno toksičan za riblji svijet, poput amonijaka, nitrat može imati indirektne učinke na [[ribe]], ako doprinosi ovoj eutrofikaciji. Dušik je doprinio ozbiljnim problemima eutrofikacije u nekim vodenim tijelima. Od 2006. godine, primjena dušičnih gnojiva se sve više kontrolira u [[UK|Britaniji]] i [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]]. To se događa na isti način kao i kontrola [[fosfor]]nih gnojiva, čije se ograničenje obično smatra bitnim za oporavak eutroficiranih vodenih tijela. === Denitrifikacija === {{glavni| Denitrifikacija}} Denitrifikacija je redukcija nitrata nazad u gasoviti azot ({{chem|N|2}}), čime se kompletira ciklus dušika. Ovaj proces izvode bakterijske vrste kao što su u rodu ''[[Pseudomonas]]'' i vrsta ''[[Paracoccus denitrificans]]'', pod anaerobnim uslovima. One koriste nitrat kao [[akceptor elektrona]], umjesto kiseika, tokom disanja. Ove fakultativno (što znači opcijski) anaerobne bakterije mogu živjeti i u aerobnim uslovima. Denitrifikacija se dešava u anaerobnim uslovima, npr. u natopljenim tlima. Denitrificirajuće bakterije koriste nitrate u tlu za disanje i posljedično proizvode plinoviti dušik, koji je inertan i nedostupan biljkama. Denitrifikacija dešava se kod slobodnoživućih [[mikroorganizam]]a, kao i kod obligatnih simbionta anaerobnih [[Cilijate|cilijata]].<ref>{{cite journal |last1=Graf |first1=Jon S. |last2=Schorn |first2=Sina |last3=Kitzinger |first3=Katharina |last4=Ahmerkamp |first4=Soeren |last5=Woehle |first5=Christian |last6=Huettel |first6=Bruno |last7=Schubert |first7=Carsten J. |last8=Kuypers |first8=Marcel M. M. |last9=Milucka |first9=Jana |title=Anaerobic endosymbiont generates energy for ciliate host by denitrification |journal=Nature |date=3. 3. 2021 |volume=591 |issue=7850 |pages=445–450 |doi=10.1038/s41586-021-03297-6| issn=0028-0836|pmid=33658719 |pmc=7969357 |bibcode=2021Natur.591..445G |doi-access=free }}</ref> <gallery mode=packed style=float:left heights=280px> File:Nitrogen cycle.jpg| Klasični prikaz ciklusa dušika File:Nitrogen Cycle 2.svg|Dijagram ciklusa dušika iznad i ispod zemlje. Atmosferski dušik ide do bakterija koje fiksiraju dušik u [[mahunarka]]ma i tlu, zatim do amonijaka, pa do nitrificirajućih bakterija u nitrite, a nitrate (koje također proizvodi munja), pa zatim nazad u atmosferu ili ga asimiliraju [[biljke]], a zatim [[životinje]]. Dušik u životinjama i biljkama postaje amonijak putem razlagača (bakterija i gljiva). </gallery> <gallery mode=packed style=float:right heights=400px> File:The Nitrogen Cycle.png| Jednostavan prikaz ciklusa dušika. Plava boja predstavlja skladištenje dušika, zelena procese premještanja dušika s jednog mjesta na drugo, a crvena bakterije koje su u tome uključene. </gallery> {{clear left}} === Disimilacijska redukcija nitrata u amonij === {{Glavni| Disimilacijska redukcija nitrata u amonij }} Disimilacijska redukcija nitrata u amonij (DNRA), ili amonifikacija nitratom/nitritom, je proces [[anaerobno disanje|anaerobnog disanja]]. Mikrobi koji poduzimaju DNRA oksidiraju organsku tvar i koriste nitrat kao [[akceptor elektrona]], redukujući ga na [[nitrit]], zatim na [[amonij]] ({{chem2|NO3- -> NO2- -> NH4+}}).<ref name="Lam 2011"/> I denitrificirajuće i nitratno amonificirajuće bakterije takmičiti će se za nitrat u okolišu, iako DNRA djeluje na očuvanje bioraspoloživog dušika kao topljivog amonijaka, umjesto da proizvodi plin didušik.<ref name="Marchant 2014"/> === COMAMOKS=== Tradicionalno, [[nitrifikacija]] odvija se u dva koraka: [[amonijak]] se [[oksid]]ira u nitrit, a zatim se nitrit oksidira u [[nitrat]]. Često ove konverzije vrše različiti organizmi.<ref>{{Cite journal |last=Lawson |first=Christopher E |last2=Lücker |first2=Sebastian |date=1. 4. 2018 |title=Complete ammonia oxidation: an important control on nitrification in engineered ecosystems? |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0958166917301611 |journal=Current Opinion in Biotechnology |series=Energy biotechnology • Environmental biotechnology |volume=50 |pages=158–165 |doi=10.1016/j.copbio.2018.01.015 |issn=0958-1669}}</ref> Neke bakterije –roda [[Nitrospira]] – oksidiraju amonijak u nitrat.<ref>{{Cite journal |last=Zhu |first=Chenyi |last2=Ran |first2=Xiaochuan |last3=Wang |first3=Han |last4=Li |first4=Jia |last5=Xie |first5=Junxiang |last6=Kong |first6=Ziang |last7=Wang |first7=Yayi |date=15. 6. 2026 |title=Enrichment strategies for comammox Nitrospira: Ecological insights and technological innovations |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0013935126007899 |journal=Environmental Research |volume=300 |doi=10.1016/j.envres.2026.124458 |issn=0013-9351}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Daims |first=Holger |last2=Lebedeva |first2=Elena V. |last3=Pjevac |first3=Petra |last4=Han |first4=Ping |last5=Herbold |first5=Craig |last6=Albertsen |first6=Mads |last7=Jehmlich |first7=Nico |last8=Palatinszky |first8=Marton |last9=Vierheilig |first9=Julia |last10=Bulaev |first10=Alexandr |last11=Kirkegaard |first11=Rasmus H. |last12=von Bergen |first12=Martin |last13=Rattei |first13=Thomas |last14=Bendinger |first14=Bernd |last15=Nielsen |first15=Per H. |date=decembar 2015 |title=Complete nitrification by Nitrospira bacteria |url=https://www.nature.com/articles/nature16461 |journal=[[Nature]] |language=en |volume=528 |issue=7583 |pages=504–509 |doi=10.1038/nature16461 |issn=1476-4687}}</ref> Kombinovani proces naziva se [[Komamoks|COMAMOKS]] = "POTPUNA OKSIDACIJA AMONIJKA."<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Jiajie |last2=Zhao |first2=Yuxiang |last3=Yao |first3=Xiangwu |last4=Wang |first4=Jiaqi |last5=Zheng |first5=Ping |last6=Xi |first6=Chuanwu |last7=Hu |first7=Baolan |date=1. 8. 2021 |title=Dominance of comammox Nitrospira in soil nitrification |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0048969721016260 |journal=Science of The Total Environment |volume=780 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.146558 |issn=0048-9697}}</ref> Komamoks se nalazi u mnogim [[ekosistemima]], naprimjer, [[Slatka voda|slatkovodni]]<ref>{{Cite web |title=https://journals.asm.org/action/cookieAbsent |url=https://journals.asm.org/action/cookieAbsent |access-date=30. 4. 2026 |website=ASM Journals |language=en |doi=10.1128/aem.01965-22 |pmc=9973019 |pmid=36719237}}</ref> Comammox have been found it could be used in wastewater treatment.<ref>{{Cite journal |last=Jin |first=Da |last2=Zhang |first2=Xiaonong |last3=Zhang |first3=Xingxing |last4=Zhou |first4=Li |last5=Zhu |first5=Zixuan |last6=Deogratias |first6=Ufoymungu Kisa |last7=Wu |first7=Zhiqiang |last8=Zhang |first8=Kangyu |last9=Ji |first9=Xu |last10=Ju |first10=Ting |last11=Zhu |first11=Xurui |last12=Gao |first12=Bo |last13=Ji |first13=Luomiao |last14=Zhao |first14=Rui |last15=Ruth |first15=Guerra |date=20. 10. 2024 |title=A critical review of comammox and synergistic nitrogen removal coupling anammox: Mechanisms and regulatory strategies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0048969724050046 |journal=Science of The Total Environment |volume=948 |doi=10.1016/j.scitotenv.2024.174855 |issn=0048-9697}}</ref> === Anaerobna oksidacija amonijaka === {{glavni|Anammoks}} Proces aerobne oksidacije amonijaka [[AN]] poznat je i kao proces [[Anammoks|ANAMOKS]], skraćenica nastala spajanjem prvih [[slogova]] svake od ove tri riječi. Ovaj biološki proces je reakcija [[redoks]]ne [[komproporcionacija|komproporcionacije]], u kojoj [[amonijak]] ([[redukcijsko sredstvo]] koje daje elektrone) i [[nitrit]] ([[oksidacijsko sredstvo]] koje prihvata elektrone) prenose tri [[elektron]]a i pretvaraju se u jednu molekulu plina diatomskog [[dušik]]a ({{chem|N|2}}) i dvije molekule vode. Ovaj proces čini glavni dio konverzije dušika u [[okean]]ima. [[Stehiometrija|stehiometrijski]] uravnotežena formula za hemijsku reakciju ANAMOKS može se napisati na sljedeći način, gdje amonijev [[ion]] uključuje molekulu amonijaka, njen [[Konjugacija (teorija kiselina-baza)|konjugirana]] [[Baza (hemija)|baza]]: : {{chem2|NH4+ + NO2- -> N2 + 2 H2O}} (Δ''G''° = {{val|-357 |u=kJ.mol-1}}).<ref name="Anammox" /> Ovo je [[egzergonski proces]] (ovdje i [[egzotermna reakcija]]) koji oslobađa energiju, što je naznačeno negativnom vrijednošću Δ''G''°, razlikom u [[Gibbsova slobodna energija|Gibbsovoj slobodnoj energiji]] između produkata reakcije i reagensa. === Ostali procesi === Iako je fiksacija dušika primarni izvor dušika dostupnog biljkama u većini [[ekosistem]]a, u područjima s [[matična stijena|temeljnom stijenom]] bogatom dušikom, razgradnja ove stijene također služi kao izvor dušika.<ref name="NPR 2011"/><ref name="Schuur 2011"/><ref name="Morford 2011"/> Redukcija nitrata je također dio [[ciklus željeza|ciklusa gvožđa]], pod [[anoksija|anoksijskim uvjetima]] Fe(II) može donirati elektron {{chem2|NO3–}} i oksidira se u Fe(III), dok se {{chem2|NO3–}} reducira na {{chem2|NO2–, N2O, N2}} i {{chem2|NH4+}}, ovisno o uvjetima i uključenim [[mikrob]]nim [[vrsta]]ma.<ref name="Burgin 2011"/> [[Kitovi|fekalne perjanice kitova]] također djeluju kao spoj u morskom ciklusu dušika, koncentriranje dušika u epipelagijskim zonama okeanskog okruženja, prije njegovog širenja kroz različite morske slojeve, što u konačnici povećava primarnu produktivnost okeana.<ref name="roman2010">{{cite journal | title = The Whale Pump: Marine Mammals Enhance Primary Productivity in a Coastal Basin | last1 = Roman | first1 = J. | last2 = McCarthy | first2 = J.J. | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | pmc=2952594| doi = 10.1371/journal.pone.0013255 | date = 2010| pmid = 20949007 | bibcode = 2010PLoSO...513255R | doi-access = free }}</ref> ==Morski ciklus dušika == [[Slika:Marine Nitrogen Cycle.jpg|thumb|upright=1.9|{{center| Morski ciklus dušika''}}]] [[Slika:Main marine nitrogen cycles.jpg|thumb|upright=1.9| Glavni proučavani procesi ciklusa dušika u različitim morskim okruženjima. Svaka obojena strelica predstavlja dušičnu transformaciju: {{chem|N|2}} fiksacija (crvena), nitrifikacija (svijetloplava), redukcija nitrata (ljubičasta), DNRA (magenta), denitrifikacija (akvamarin), N-damo (zelena) i anamoks (narandžasta). Crne zakrivljene strelice predstavljaju fizičke procese kao što su advekcija i [[difuzija]].<ref name=Pajares2019>{{cite journal | last1 = Pajares Moreno | first1 = S. | last2 = Ramos | first2 = R. | year = 2019 | title = Processes and Microorganisms Involved in the Marine Nitrogen Cycle: Knowledge and Gaps | url = | journal = Frontiers in Marine Science | volume = 6 | issue = | doi = 10.3389/fmars.2019.00739 | doi-access = free | bibcode = 2019FrMaS...6..739P }} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref>]] [[slika:Marine nitrogen cycle under future ocean acidification.jpg|thumb|upright=1.9|{{center|'''Morski ciklus dušika u uvjetima budućeg zakiseljavanja okeana'''{{hsp}}<ref name="O'Brien2016" />}}]] Ciklus dušika također je važan proces u okeanu. Iako je cjelokupni ciklus sličan, postoje različiti akteri<ref name="Moulton 2016"/> i načini prijenosa dušika u okeanu. Dušik ulazi u vodu putem [[padavina]], otjecanja ili kao {{chem|N|2}} iz atmosfere. [[Fitoplankton]] ne može koristiti dušik kao {{chem|N|2}}, pa mora proći kroz fiksaciju dušika, što pretežno vrše [[cijanobakterije]].<ref name="Miller 2008 60–62"/> Bez zaliha fiksnog dušika koji ulaze u morski ciklus, fiksirani dušik bi se potrošio za oko 2000 godina.<ref name="Gruber 2008 1–35"/> Fitoplanktonu je potreban dušik u biološki dostupnim oblicima za početnu sintezu organske tvari. Amonijak i urea oslobađaju se u vodu izlučivanjem iz [[plankton]]a. Izvori dušika uklanjaju se iz [[fotička zona|eufotičke zone]], kretanjem organske tvari prema dolje. Do ovoga može doći usljed potonuća [[fitoplankton]]a, vertikalnog miješanja ili potonuća otpada vertikalnih migratora. Potonuće rezultira unošenjem amonijaka na nižim dubinama ispod eufotičke zone. [[Bakterije]] su sposobne pretvoriti amonijak u nitrit i nitrat, ali ih svjetlost inhibira, tako da se to mora dogoditi ispod eufotičke zone.<ref name="Miller 2008"/> Amonifikaciju ili [[Mineralizacija (geologija)|mineralizaciju]] vrše bakterije kako bi pretvorile organski dušik u amonijak. Zatim se može dogoditi [[nitrifikacija]], kako bi se amonij pretvorio u nitrit i nitrat.<ref name="Boyes 2011"/> Nitrat se može vratiti u eufotičku zonu vertikalnim miješanjem i uzlaznim strujanjem gdje ga fitoplankton može apsorbirati, kako bi nastavio ciklus. {{chem|N|2}} se može vratiti u atmosferu putem [[denitrifikacija|denitrifikacije]]. Smatra se da je amonijak preferirani izvor fiksnog dušika za fitoplankton jer njegova asimilacija ne uključuje [[redoks]]nu reakciju i stoga zahtijeva malo [[energija|energije]]. Nitrat zahtijeva redoksnu reakciju za asimilaciju, ali je obilniji, pa se većina fitoplanktona prilagodila da ima [[enzim]]e potrebne za provođenje ove redukcije ([[nitrat-reduktaza]]). Postoji nekoliko značajnih i dobro poznatih izuzetaka koji uključuju većinu vrsta roda ''[[Prochlorococcus]]'' i neke iz roda ''[[Synechococcus]]'', koje mogu apsorbirati dušik samo kao amonijak.<ref name="Gruber 2008 1–35"/> [[nutrijent|Hranjive tvari]] u okeanu nisu ravnomjerno raspoređene. Područja uzlaznog toka osiguravaju zalihe dušika ispod eufotičke zone. Obalne zone osiguravaju dušik iz otjecanja, a uzlazni tokovi se lako događaju duž obale. Međutim, brzina kojom fitoplankton može apsorbirati dušik smanjena je u oligotrofnim vodama tokom cijele godine, a u umjerenim vodama ljeti, što rezultira nižom primarnom proizvodnjom.<ref name="Parsons 1997"/> Distribucija različitih oblika dušika također varira širom okeana. Nitrat smanjuje se u vodama blizu površine, osim u uzlaznim regijama. Obalne uzlazne regije obično imaju visoke nivoe nitrata i [[hlorofil]]a kao rezultat povećane proizvodnje. Međutim, postoje regije s visokim površinskim nitratom, ali niskim hlorofilom, koje se nazivaju regije s visokim sadržajem dušika, niskim sadržajem hlorofila (HNLC). Najbolje objašnjenje za HNLC regije odnosi se na nedostatak [[gvožđe|gvožđa]] u okeanu, što može imati važnu ulogu u dinamici okeana i ciklusima hranjivih tvari. Unos gvožđa varira ovisno o regiji i u okean se dostavlja prašinom (iz pješčanih oluja) i ispiranjem iz stijena. Gvožđe se smatra pravim ograničavajućim elementom produktivnosti [[ekosistem]]a u okeanu. Amonijak i nitrit pokazuju maksimalnu koncentraciju na 50–80 m (donji kraj eufotičke zone) sa smanjenjem koncentracije ispod te dubine. Ova distribucija može se objasniti činjenicom da su nitrit i amonijak međuvrste. Oboje se brzo proizvode i troše kroz vodeni stubac.<ref name="Gruber 2008 1–35"/> Količina amonijaka u okeanu je oko tri reda veličine manja od nitrata.<ref name="Gruber 2008 1–35"/> Između amonijaka, nitrita i nitrata, nitrit ima najbržu stopu izmjene. Može se proizvesti tokom asimilacije nitrata, nitrifikacije i denitrifikacije; međutim, odmah se ponovo troši. ===Novi vs. regenerirani dušik=== Dušik koji ulazi u eufotičku zonu naziva se novim dušikom jer je tek stigao izvan produktivnog sloja.<ref name="Miller 2008 60–62" /> Novi dušik može doći ispod eufotičke zone ili iz vanjskih izvora. Vanjski izvori su uzlazni tokovi iz duboke vode i fiksacija dušika. Ako se organska tvar pojede, udahne, dostavi u vodu kao amonijak i ponovo ugradi u organsku tvar fitoplanktona, to se smatra recikliranom/regeneriranom proizvodnjom. Nova proizvodnja je važna komponenta morskog okoliša. Jedan od razloga je taj što samo kontinuirani unos novog dušika može odrediti ukupni kapacitet okeana za proizvodnju održivog ulova ribe.<ref name="Parsons 1997" /> Ulov ribe iz područja regeneriranog dušika dovest će do smanjenja dušika i stoga do smanjenja primarne proizvodnje. To će imati negativan učinak na sistem. Međutim, ako se riba lovi iz područja novog dušika, dušik će se nadopuniti. ===Buduća acidifikacija=== Kao što je ilustrovano dijagramom s desne strane, dodatni [[ugljen-dioksid]] ({{CO2}}) apsorbuje [[okean]] i reaguje s vodom, pri čemu formira se [[ugljiča kiselina]] ({{chem|H|2|CO|3}}) i razlaže na [[bikarbonat]]ne ({{Chem2|HCO3-}}) i vodikove ({{chem|link=Hydronium|H|+}}) ione (siva strelica), što smanjuje [[bioraspoloživost|bioraspoloživi]] [[karbonat]] ({{Chem2|CO3(2-)}}) i smanjuje [[pH]] okeana (crna strelica). Ovo vjerovatno pojačava fiksaciju dušika pomoću [[diazotrof]]a (siva strelica), koji koriste {{chem|H|+}} ione za pretvaranje azota u bioraspoložive oblike kao što su [[amonijak]] ({{chem|NH|3}}) i [[amonij]]evi ioni ({{chem2|NH4+}}). Međutim, kako se pH smanjuje, a više amonijaka se pretvara u amonijeve ione (siva strelica), postoji manje [[Redoks|oksidacije]] amonijaka u [[nitrit]] (NO{{su|b=2|p=–}}), što rezultira ukupnim smanjenjem nitrifikacije i denitrifikacije (crne strelice). To bi zauzvrat dovelo do daljnjeg nakupljanja fiksnog azota u okeanu, sa potencijalnom posljedicom [[eutrofikacija|eutrofikacije]]. Sive strelice predstavljaju povećanje, dok crne strelice predstavljaju smanjenje povezanog procesa.<ref name="O'Brien2016">{{cite journal |title = Implications of Ocean Acidification for Marine Microorganisms from the Free-Living to the Host-Associated |year = 2016|doi = 10.3389/fmars.2016.00047|doi-access = free|last1 = O'Brien|first1 = Paul A.|last2 = Morrow|first2 = Kathleen M.|last3 = Willis|first3 = Bette L.|last4 = Bourne|first4 = David G.|journal = Frontiers in Marine Science|volume = 3| page=47 | bibcode=2016FrMaS...3...47O }} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> {{clear}} == Antropogeni uticaji na ciklus dišika == [[Slika:Global - Global Fertilizer and Manure, Version 1 Nitrogen Fertilizer Application (6074011960).jpg|thumb| 280px|Primjena dušičnih gnojiva]] [[Slika:Global Global Fertilizer and Manure, Version 1 Nitrogen in Manure Production (6173194512).jpg|thumb|280px| Dušik u proizvodnji stajskog gnojiva]] {{Glavni|Antropogeni uticaj na ciklus dušika}} Kao rezultat ekstenzivnog uzgoja [[Fabaceae|mahunarki]] (posebno [[soja|soje]], [[lucerka|lucerke]] i [[djetelina|djeteline]]), rastuće upotrebe [[Haber-Boschov proces|Haber-Boschovog procesa]] u proizvodnji hemijskih [[đubrivo|đubriva]] i zagađenja koje emituju vozila i industrijska postrojenja, ljudi su više nego udvostručili godišnji prijenos dušika u biološki dostupne oblike.<ref name="Vitousek 1997"/> Osim toga, ljudi su značajno doprinijeli prijenosu tragova dušika sa Zemlje u atmosferu i sa kopna u vodene sisteme. Ljudske promjene globalnog ciklusa dušika najintenzivnije su u razvijenim zemljama i u Aziji, gdje su emisije vozila i [[industrijska poljoprivreda]] najveće.<ref name="Holland 1999"/> Generisanje Nr, [[reaktivni dušik|reaktivnog dušika]], povećalo se preko 10 puta u prošlom vijeku zbog globalne [[industrijalizacija|industrijalizacije]].<ref name="Galloway 2008" /><ref name="Gu 2012 dup?" /> Ovaj oblik dušika slijedi kaskadu kroz [[biosfera|biosferu]], putem različitih mehanizama i akumulira se jer je brzina njegovog stvaranja veća od brzine [[denitrifikacija|denitrifikacije]].<ref name="Cosby 2003"/> Zatrpavanje Nr u jezerima i okeanima povećava se uporedo s antropogenim unosom, sada dvostruko više nego prije [[industrijska revolucija|industrijske revolucije]]. Reaktivni dušik se može denitrificirati u vodi ili zakopavati u sedimentima radi akumulacije. Ovaj zakopani Nr leži latentan sve dok se njegovi sedimenti ne poremete događajima poput [[oluja]] ili [[poplava]], kada se velike količine dušika ponovo uvode u vodu gdje se može denitrificirati i uticati na okoliš. [[Dušik-oksid]] ({{chem|N|2|O}}) povećao se u atmosferi kao rezultat poljoprivredne gnojidbe, sagorijevanja [[biomasa|biomase]], stoke i tovilišta, te industrijskih izvora.<ref name="Chapin 2002"/> {{chem|N|2|O}} ima štetne učinke u [[stratosfera|stratosferi]], gdje se razgrađuje i djeluje kao [[katalizator]] u uništavanju atmosferskog [[ozon]]a. Dušik-oksid također je [[staklenički plin]] i trenutno je treći najveći uzrok [[globalno zagrijavanje|globalnog zagrijavanja]], nakon [[ugljik-dioksid]]a i [[metan]]a. Iako nije toliko zastupljen u atmosferi kao ugljik-dioksid, on je, za ekvivalentnu masu, gotovo 300 puta snažniji u svojoj sposobnosti zagrijavanja planete.<ref name="Howarth 2009"/> [[Amonijak]] ({{chem|NH|3}}) u atmosferi se utrostručio kao rezultat ljudskih aktivnosti. On je [[reaktant]] u atmosferi, gdje djeluje kao [[aerosol]], smanjujući kvalitet zraka i prianjajući uz kapljice vode, što na kraju rezultira [[dušična kiselina|dušičnom kiselinom]] ([[Vodik|H]][[nitrat|NO₃]]) koja proizvodi [[kisele kiše]]. Atmosferski amonijak i dušična kiselina također oštećuju [[respiratorni sistem]]. Vrlo visoka temperatura munje prirodno proizvodi male količine {{chem|NO|x}}, {{chem|NH|3}} i {{chem|HNO|3}}, ali visokotemperaturno [[sagorijevanje]] doprinijelo je 6– ili 7-strukom povećanju fluksa {{chem|NO|x}} u atmosferu. Njegova proizvodnja je funkcija temperature sagorijevanja – što je viša temperatura, to se proizvodi više {{chem|NO|x}}. Sagorijevanje [[fosilno gorivo|fosilnih goriva]] jest primarni doprinos, ali to čine i [[biogorivo|biogoriva]], pa čak i sagorijevanje vodika. Međutim, brzina kojom se vodik direktno ubrizgava u komore za sagorijevanje motora s unutrašnjim sagorijevanjem može se kontrolirati kako bi se spriječile više temperature sagorijevanja koje proizvode {{chem|NO|x}}. Amonijak i dušikovi oksidi aktivno mijenjaju atmosfersku hemiju. Oni su prekursori proizvodnje [[ozon]]a u [[troposfera|troposferi]] (nižoj atmosferi), što doprinosi [[smog]]u i kiselim kišama, oštećuje [[biljke]] i povećava unos dušika u ekosisteme. [[Ekosistem]]ski procesi mogu se povećati [[đubrenje]]m dušikom, ali [[ljudski utjecaj na okoliš|antropogeni]] unos također može rezultirati zasićenjem dušikom, što slabi produktivnost i može oštetiti zdravlje biljaka, [[životinja]], [[riba]] i [[ljudi]].<ref name="Vitousek 1997"/> Smanjenje [[bioraznolikost]]i može također nastati, ako veća dostupnost dušika poveća rast [[trave|trava]] koje zahtijevaju dušik, uzrokujući degradaciju siromašnih dušikom, vrstama raznolikih [[Vriština (stanište)|vriština]].<ref name="Aerts 1988"/> == Posljedica antropogene modifikacije ciklusa dušika == [[Datoteka:Estimated_nitrogen_surplus_across_Europe_2005.png|thumb|300px|Procijenjeni višak dušika (razlika između primjene neorganskih i organskih gnojiva, atmosferskog taloženja, fiksacije i unosa od strane usjeva) za 2005. godinu u Europi.]] === Uticaji na prirodne sisteme === Povećanje nivoa Pokazalo se da [[Taloženje|taloženje dušika]] ima nekoliko negativnih učinaka i na kopnene i na [[voda|vodene]] ekosisteme.<ref name="Bobbink 2010"/><ref name="Liu 2011"/> Dušikovi plinovi i [[aerosol]]i mogu biti direktno toksični za određene biljne vrste, utičući na nadzemnu fiziologiju i rast biljaka u blizini velikih [[Tačkasti izvori zagađenja|tačkastih izvora]] zagađenja dušikom. Promjene biljnih vrsta mogu se dogoditi i kako akumulacija dušikovih spojeva povećava dostupnost u datom [[ekosistem]]u, na kraju mijenjajući sastav [[vrsta]], raznolikost biljaka i kruženje dušika. Amonijak i amonij – dva reducirana oblika dušika – mogu biti štetni tokom vremena zbog povećanja toksičnost prema osjetljivim vrstama biljaka,<ref name="Britto 2002"/> posebno onima koje su navikle koristiti nitrate kao izvor dušika, što uzrokuje slab razvoj njihovog [[korijen]]a i izdanaka. Povećano taloženje dušika također dovodi do zakiseljavanja tla, što povećava ispiranje baznih kationa u tlu i količine [[aluminij]]a i drugih potencijalno toksičnih [[metal]]a, uz smanjenje nivoa [[nitrifikacija|nitrifikacije]] koja se javlja i povećanje otpada biljnog porijekla. Zbog stalnih promjena uzrokovanih visokim taloženjem dušika, osjetljivost okoliša na ekološki stres i poremećaje – poput štetočina i [[patogen]]a – može se povećati, čineći ga tako manje otpornim na situacije koje bi inače imale mali uticaj na njegovu dugoročnu vitalnost. Dodatni rizici koje predstavlja povećana dostupnost neorganskog dušika u vodenim ekosistemima uključuju zakiseljavanje vode; [[eutrofikacija|eutrofikaciju]] slatkovodnih i slanovodnih sistema; problemi [[toksičnost]]i za [[životinje]], uključujući ljude.<ref name="Camargoa 2006"/> Eutrofikacija često dovodi do nižih nivoa rastvorenog kisika u vodenom stubu, uključujući [[hipoksija|hipoksijske]] i [[anoksija|anoksijske]] uslove, što može uzrokovati smrt vodene faune. Relativno sesilni [[bentos]], ili stvorenja koja žive na dnu, posebno su ranjivi zbog nedostatka pokretljivosti, iako uginuća velikih riba nisu neuobičajena. Okeanske [[Mrtva zona (ekologija)|mrtve zone]] u blizini ušća [[Mississippi]]ja u [[Meksičkom zaliv]]u dobro su poznati primjer [[hipoksija|hipoksije]] izazvane [[cvjetanje algi|cvjetanjem algi]].<ref name="Rabalais 2002"/><ref name="Dybas 2005"/> Iako je bilo nekih napora da se smanji oticanje dušika iz poljoprivrednih voda, nije došlo do značajnog smanjenja veličine mrtve zone.<ref>{{Cite web |date=1. 8. 2024 |title=Gulf of Mexico 'dead zone' larger than average, scientists find {{!}} National Oceanic and Atmospheric Administration |url=https://www.noaa.gov/news-release/gulf-of-mexico-dead-zone-larger-than-average-scientists-find |access-date=8. 4. 2025 |website=www.noaa.gov |language=en}}</ref> Njujorška [[Adirondack jezero|Adirondack jezera]], [[Catskills]], [[Hudson Highlands]], [[Rensselaer Plateau]] i dijelovi [[Long Island]]a pokazuju uticaj taloženja dušičnih [[kisela kiše|kiselih kiša]], što rezultira ubijanjem [[ribe]] i mnogih drugih vodenih [[vrsta|grupa]].<ref name="2lTxW"/> [[Slatka voda]] ima manju sposobnost neutraliziranja kiselosti, tako da se zakiseljavanje može dogoditi s manjim taloženjem dušika.<ref>{{Cite web |title=FAQs about Ocean Acidification - Woods Hole Oceanographic Institution |url=https://www.whoi.edu/know-your-ocean/ocean-topics/how-the-ocean-works/ocean-chemistry/ocean-acidification/faqs-about-ocean-acidification/ |access-date=19. 3. 2025 |website=Woods Hole Oceanographic Institution |language=en-US}}</ref> Ovo zakiseljavanje može negativno uticati na [[ribe]] i vodene [[beskičmenjaci|beskičmenjake]]<ref>{{Cite journal |last1=Bednaršek |first1=Nina |last2=Newton |first2=Jan A. |last3=Beck |first3=Marcus W. |last4=Alin |first4=Simone R. |last5=Feely |first5=Richard A. |last6=Christman |first6=Natasha R. |last7=Klinger |first7=Terrie |date=15. 4. 2021 |title=Severe biological effects under present-day estuarine acidification in the seasonally variable Salish Sea |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969720362185 |journal=Science of the Total Environment |volume=765 |doi=10.1016/j.scitotenv.2020.142689 |pmid=33077233 |bibcode=2021ScTEn.76542689B |issn=0048-9697}}</ref> dok favorizira [[fitoplankton]] koji može podnijeti kiselije okruženje.<ref>{{Cite journal |last1=Erisman |first1=Jan Willem |last2=Galloway |first2=James N. |last3=Seitzinger |first3=Sybil |last4=Bleeker |first4=Albert |last5=Dise |first5=Nancy B. |last6=Petrescu |first6=A. M. Roxana |last7=Leach |first7=Allison M. |last8=de Vries |first8=Wim |date=5. 7. 2013 |title=Consequences of human modification of the global nitrogen cycle |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=368 |issue=1621 |doi=10.1098/rstb.2013.0116 |pmc=3682738 |pmid=23713116}}</ref> Amonijak ({{chem|NH|3}}) je vrlo toksičan za [[ribe]], a nivo amonijaka koji se ispušta iz [[postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda|postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda]] mora se pažljivo pratiti. Nitrifikacija putem [[aeracija|aeracije]] prije ispuštanja je često poželjna kako bi se spriječilo uginuće riba. Primjena na zemljište može biti atraktivna alternativa aeraciji. === Uticaji na ljudsko zdravlje: akumulacija nitrata u vodi za piće === Curenje [[reaktivni dušik|Nr (reaktivnog dušila)]] iz ljudskih aktivnosti može uzrokovati akumulaciju nitrata u prirodnom vodenom okruženju, što može stvoriti štetne uticaje na ljudsko zdravlje. Prekomjerna upotreba N-đubriva u poljoprivredi značajan je izvor zagađenja nitratima u podzemnim i površinskim vodama.<ref name="Power 1989"/><ref name="Strebel 1989" /> Zbog svoje visoke rastvorljivosti i niskog zadržavanja u tlu, nitrat može lako izaći iz podzemlja u podzemne vode, uzrokujući zagađenje nitratima. Neki drugi [[zagađenje iz difuznih izvora|difuzni izvori]] zagađenja nitratima u podzemnim vodama potiču od ishrane stoke, kontaminacije životinja i ljudi, te komunalnog i industrijskog otpada. Budući da [[podzemne vode]] često služe kao primarni izvor vode za domaćinstva, zagađenje nitratima može se proširiti iz podzemnih voda na površinsku i vodu za piće tokom proizvodnje vode za piće, posebno za male vodovodne sisteme u zajednicama, gdje se koriste loše regulisane i nehigijenske vode.<ref name="Fewtrell 2004"/> Standard [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]] (WHO) za vodu za piće je 50&nbsp;mg {{chem2|NO3-}} L⁻¹ za kratkotrajnu izloženost i 3&nbsp;mg {{chem2|NO3-}} L⁻¹ za hronične efekte.<ref name="c3aLP"/> Nakon što uđe u ljudski organizam, nitrat može reagovati sa organskim spojevima, putem reakcija nitrozacije u želucu i formirati [[nitrozamin]]e i [[N-nitrozamid|nitrozamide]], koji su uključeni u neke vrste [[kancer|raka]] (npr., [[rak usne šupljine]] i [[rak želuca]]).<ref name="Canter 2019"/> === Uticaji na ljudsko zdravlje: kvalitet zraka === Ljudske aktivnosti su također dramatično promijenile globalni ciklus dušika proizvodeći dušične plinove povezane s globalnim zagađenjem atmosferskog dušika. Postoje višestruki izvori atmosferskih [[fluks]]a [[reaktivni dušik|reaktivnog dušika]] (Nr). Poljoprivredni izvori reaktivnog dušika mogu proizvesti atmosfersku emisiju [[amonijak]]a ({{chem2|NH3}}), [[dušik-oksid]]a ({{chem|NO|x}}) i [[dušik-monoksid]]a ({{chem|N|2|O}}). Procesi sagorijevanja u proizvodnji energije, transportu i industriji također mogu formirati novi reaktivni dušik putem emisije {{chem|NO|x}}, nenamjernog otpadnog proizvoda. Kada se ti reaktivni dušici ispuštaju u niže slojeve atmosfere, mogu izazvati stvaranje [[smoga]], [[čestica]] i [[aerosol]]a, a svi su glavni faktori koji doprinose štetnim uticajima na ljudsko zdravlje, usljed zagađenja zraka.<ref name="Kampa 2008"/> U atmosferi, {{chem|NO|2}} može se [[Redoks|oksidirati]] u [[dušična kiselina|dušičnu kiselinu]] ({{chem|HNO|3}}), a može dalje reagovati sa {{chem|NH|3}} i formirati [[amonij-nitrat]] ({{Chem2|NH4NO3}}), što olakšava stvaranje čestica nitrata. Štaviše, {{chem|NH|3}} može reagovati s drugim kiselim plinovima ([[sumporna kiselina|sumporna]] i [[hlorovodonična kiselina]]) formirajući čestice koje sadrže amonijak, a koje su prekursori za sekundarne [[organski spoj|organske]] [[aerosol]]ne čestice u [[Smog|fotohemijskom smogu]].<ref name="Erisman 2013"/> == Također pogledajte == * [[Planetarne granice]] * [[Ciklus fosfora]] * [[Ciklus ugljika]] == Reference == {{refspisak|1=30em|refs= <ref name="Fowler 2013">{{cite journal|last1=Fowler |first1=David |last2=Coyle |first2=Mhairi |last3=Skiba |first3=Ute |last4=Sutton |first4=Mark A. |last5=Cape |first5=J. Neil |last6=Reis |first6=Stefan |last7=Sheppard |first7=Lucy J. |last8=Jenkins |first8=Alan |last9=Grizzetti |first9=Bruna |last10=Galloway |first10=JN |last11=Vitousek |first11=P |last12=Leach |first12=A |last13=Bouwman |first13=AF |last14=Butterbach-Bahl |first14=K |last15=Dentener |first15=F |last16=Stevenson |first16=D |last17=Amann |first17=M |last18=Voss |first18=M |title=The global nitrogen cycle in the twenty-first century |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=5. 7. 2013 |volume=368 |issue=1621 |doi=10.1098/rstb.2013.0164 |pmc=3682748 |pmid=23713126}}</ref> <ref name="Galloway 2008">{{Cite journal|last1=Galloway|first1=J. N.|last2=Townsend|first2=A. R.|last3=Erisman|first3=J. W.|last4=Bekunda|first4=M.|last5=Cai|first5=Z.|last6=Freney|first6=J. R.|last7=Martinelli|first7=L. A.|last8=Seitzinger|first8=S. P.|last9=Sutton|first9=M. A.|date=2008|title=Transformation of the Nitrogen Cycle: Recent Trends, Questions, and Potential Solutions|url=http://156.35.33.98/ranadon/Ricardo_Anadon/docencia/DoctoradoEconomia/241eGallowayNitrogenTrend08.pdf|journal=Science|volume=320|issue=5878|pages=889–892|bibcode=2008Sci...320..889G|doi=10.1126/science.1136674|issn=0036-8075|pmid=18487183|s2cid=16547816|access-date=23. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108115937/http://156.35.33.98/ranadon/Ricardo_Anadon/docencia/DoctoradoEconomia/241eGallowayNitrogenTrend08.pdf|archive-date=8. 11. 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Vitousek 2013">{{Cite journal|last1=Vitousek|first1=P. M.|last2=Menge|first2=D. N. L.|last3=Reed|first3=S. C.|last4=Cleveland|first4=C. C.|date=2013|title=Biological nitrogen fixation: rates, patterns and ecological controls in terrestrial ecosystems|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=368|issue=1621|doi=10.1098/rstb.2013.0119 |pmc=3682739|pmid=23713117}}</ref> <ref name="Voss 2013">{{Cite journal|last1=Voss|first1=M.|last2=Bange|first2=H. W.|last3=Dippner|first3=J. W.|last4=Middelburg|first4=J. J.|last5=Montoya|first5=J. P.|last6=Ward|first6=B.|date=2013|title=The marine nitrogen cycle: recent discoveries, uncertainties and the potential relevance of climate change|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=368|issue=1621|doi=10.1098/rstb.2013.0121 |pmc=3682741|pmid=23713119}}</ref> <ref name="Mark A 2013">{{cite journal|last1=Fowler|first1=David|last2=Coyle|first2=Mhairi|last3=Skiba|first3=Ute|last4=Sutton|first4=Mark A.|last5=Cape|first5=J. Neil|last6=Reis|first6=Stefan|last7=Sheppard|first7=Lucy J.|last8=Jenkins|first8=Alan|last9=Grizzetti|first9=Bruna|date=5. 7. 2013|title=The global nitrogen cycle in the twenty-first century|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=368|issue=1621|doi=10.1098/rstb.2013.0164|pmc=3682748|pmid=23713126|last10=Galloway|first10=JN|last11=Vitousek|first11=P|last12=Leach|first12=A|last13=Bouwman|first13=AF|last14=Butterbach-Bahl|first14=K|last15=Dentener|first15=F|last16=Stevenson|first16=D|last17=Amann|first17=M|last18=Voss|first18=M}}</ref> <ref name="Vuuren 2011">{{Cite journal|last1=Vuuren|first1=Detlef P van|last2=Bouwman|first2=Lex F|last3=Smith|first3=Steven J|last4=Dentener|first4=Frank|date=2011|title=Global projections for anthropogenic reactive nitrogen emissions to the atmosphere: an assessment of scenarios in the scientific literature|journal=Current Opinion in Environmental Sustainability|volume=3|issue=5|pages=359–369|doi=10.1016/j.cosust.2011.08.014|bibcode=2011COES....3..359V |issn=1877-3435|hdl=1874/314192|s2cid=154935568 |hdl-access=free}}</ref> <ref name="Pilegaard 2013">{{Cite journal|last=Pilegaard|first=K.|date=2013|title=Processes regulating nitric oxide emissions from soils|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=368|issue=1621|doi=10.1098/rstb.2013.0126 |pmc=3682746|pmid=23713124}}</ref> <ref name="Levy 1996">{{Cite journal|last1=Levy|first1=H.|last2=Moxim|first2=W. J.|last3=Kasibhatla|first3=P. S.|date=1996|title=A global three-dimensional time-dependent lightning source of tropospheric NOx|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|volume=101|issue=D17|pages=22911–22922|doi=10.1029/96jd02341|issn=0148-0227|bibcode=1996JGR...10122911L}}</ref> <ref name="Sutton 2013">{{Cite journal|last1=Sutton|first1=M. A.|last2=Reis|first2=S.|last3=Riddick|first3=S. N.|last4=Dragosits|first4=U.|last5=Nemitz|first5=E.|last6=Theobald|first6=M. R.|last7=Tang|first7=Y. S.|last8=Braban|first8=C. F.|last9=Vieno|first9=M.|date=2013|title=Towards a climate-dependent paradigm of ammonia emission and deposition|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=368|issue=1621|doi=10.1098/rstb.2013.0166 |pmc=3682750|pmid=23713128}}</ref> <ref name="Dentener 2006">{{Cite journal|last1=Dentener|first1=F.|last2=Drevet|first2=J.|last3=Lamarque|first3=J. F.|last4=Bey|first4=I.|last5=Eickhout|first5=B.|last6=Fiore|first6=A. M.|last7=Hauglustaine|first7=D.|last8=Horowitz|first8=L. W.|last9=Krol|first9=M.|date=2006|title=Nitrogen and sulfur deposition on regional and global scales: a multimodel evaluation|journal=Global Biogeochemical Cycles|language=en|volume=20|issue=4 |pages=n/a|doi=10.1029/2005GB002672|bibcode=2006GBioC..20.4003D|s2cid=839759 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00342326/file/Dentener_et_al-2006-Global_Biogeochemical_Cycles.pdf}}</ref> <ref name="Duce 2008">{{Cite journal|last1=Duce|first1=R. A.|last2=LaRoche|first2=J.|last3=Altieri|first3=K.|last4=Arrigo|first4=K. R.|last5=Baker|first5=A. R.|last6=Capone|first6=D. G.|last7=Cornell|first7=S.|last8=Dentener|first8=F.|last9=Galloway|first9=J.|date=2008|title=Impacts of Atmospheric Anthropogenic Nitrogen on the Open Ocean|journal=Science|volume=320|issue=5878|pages=893–7|bibcode=2008Sci...320..893D|doi=10.1126/science.1150369|pmid=18487184|s2cid=11204131|hdl=21.11116/0000-0001-CD7A-0|hdl-access=free}}</ref> <ref name="Bouwman 2011">{{Cite journal|last1=Bouwman|first1=L.|last2=Goldewijk|first2=K. K.|last3=Van Der Hoek|first3=K. W.|last4=Beusen|first4=A. H. W.|last5=Van Vuuren|first5=D. P.|last6=Willems|first6=J.|last7=Rufino|first7=M. C.|last8=Stehfest|first8=E.|date=16. 5. 2011|title=Exploring global changes in nitrogen and phosphorus cycles in agriculture induced by livestock production over the 1900-2050 period|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=52|pages=20882–7|doi=10.1073/pnas.1012878108|pmid=21576477|pmc=3876211 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Solomon 2007">{{Cite book|title=Climate change 2007: the physical science basis|last=Solomon|first=Susan|date=2007|publisher=Published for the Intergovernmental Panel on Climate Change [by] Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88009-1|oclc=228429704}}</ref> <ref name="Sutton 2011">{{Cite book|title=The European nitrogen assessment: sources, effects, and policy perspectives|url=https://archive.org/details/europeannitrogen0000unse|editor-last=Sutton |editor-first=Mark A. |isbn=978-1-107-00612-6|oclc=690090202|date = 14. 4. 2011|publisher=Cambridge University Press }}</ref> <ref name="Deutsch 2007">{{Cite journal|last1=Deutsch|first1=Curtis|last2=Sarmiento|first2=Jorge L.|last3=Sigman|first3=Daniel M.|last4=Gruber|first4=Nicolas|last5=Dunne|first5=John P.|date=2007|title=Spatial coupling of nitrogen inputs and losses in the ocean|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-01-11_445_7124/page/163|journal=Nature|volume=445|issue=7124|pages=163–167|bibcode=2007Natur.445..163D|doi=10.1038/nature05392|issn=0028-0836|pmid=17215838|s2cid=10804715}}</ref> <ref name="CarrollSalt2004p93">{{Cite book|title=Ecology for gardeners|author1=Steven B. Carroll|author2=Steven D. Salt|publisher=Timber Press|year=2004|isbn=978-0-88192-611-8|page=93|url={{GBurl|aM4W9e5nmsoC|p=93}}}}</ref> <ref name="Kuypers 2011">{{cite journal |last1=Kuypers |first1= MMM |last2=Marchant |first2=HK |last3=Kartal |first3=B |title=The Microbial Nitrogen-Cycling Network |journal=Nature Reviews Microbiology |volume=1 |issue=1 |pages=1–14 |year=2011 |pmid=29398704 |doi=10.1038/nrmicro.2018.9 |hdl= 21.11116/0000-0003-B828-1 |s2cid= 3948918 |hdl-access=free }}</ref> <ref name="Galloway 2004">{{cite journal|last1=Galloway|first1=J. N.|title=Nitrogen cycles: past, present, and future generations |journal=Biogeochemistry|volume=70|issue=2|pages=153–226|year=2004|doi=10.1007/s10533-004-0370-0|bibcode=2004Biogc..70..153G |s2cid=98109580|display-authors=etal}}</ref> <ref name="Reis 2016">{{Cite journal|last1=Reis|first1=Stefan|last2=Bekunda|first2=Mateete|last3=Howard|first3=Clare M|last4=Karanja|first4=Nancy|last5=Winiwarter|first5=Wilfried|last6=Yan|first6=Xiaoyuan|last7=Bleeker|first7=Albert|last8=Sutton|first8=Mark A|date=1. 12. 2016|title=Synthesis and review: Tackling the nitrogen management challenge: from global to local scales|journal=Environmental Research Letters|volume=11|issue=12|doi=10.1088/1748-9326/11/12/120205|issn=1748-9326|bibcode=2016ERL....11l0205R|doi-access=free|hdl=10568/78380|hdl-access=free}}</ref> <ref name="Gu 2012">{{Cite journal|last1=Gu|first1=Baojing|last2=Ge|first2=Ying|last3=Ren|first3=Yuan|last4=Xu|first4=Bin|last5=Luo|first5=Weidong|last6=Jiang|first6=Hong|last7=Gu|first7=Binhe|last8=Chang|first8=Jie|date=17. 8. 2012|title=Atmospheric Reactive Nitrogen in China: Sources, Recent Trends, and Damage Costs|journal=Environmental Science & Technology|volume=46|issue=17|pages=9420–9427|doi=10.1021/es301446g|pmid=22852755|issn=0013-936X|bibcode=2012EnST...46.9420G}}</ref> <ref name="Kim 2017">{{Cite journal|last1=Kim|first1=Haryun|last2=Lee|first2=Kitack|last3=Lim|first3=Dhong-Il|last4=Nam|first4=Seung-Il|last5=Kim|first5=Tae-Wook|last6=Yang|first6=Jin-Yu T.|last7=Ko|first7=Young Ho|last8=Shin|first8=Kyung-Hoon|last9=Lee|first9=Eunil|date=11. 5. 2017|title=Widespread Anthropogenic Nitrogen in Northwestern Pacific Ocean Sediment|journal=Environmental Science & Technology|volume=51|issue=11|pages=6044–52|doi=10.1021/acs.est.6b05316|pmid=28462990|issn=0013-936X|bibcode=2017EnST...51.6044K}}</ref> <ref name="Moir 2011">{{cite book | editor= Moir, JWB | year=2011 | title=Nitrogen Cycling in Bacteria: Molecular Analysis | publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-86-8}}</ref> <ref name="Smith 2004">{{cite book |last1=Smith |first1=B. |first2=R.L. |last2=Richards |first3=W.E. |last3=Newton |title=Catalysts for nitrogen fixation: nitrogenases, relevant chemical models and commercial processes |publisher=Kluwer |location= |orig-date=2004 |date=2013 |isbn=978-1-4020-3611-8 |pages= |url={{GBurl|gJnSBwAAQBAJ|pg=PR5}}}}</ref> <ref name="Smil 2000">{{cite book |author=Smil, V |year=1997 |title=Cycles of Life |url=https://archive.org/details/cyclesoflifecivi0000smil |publisher=Scientific American Library |isbn=978-0-7167-5079-6}}</ref> <ref name="Willey 2011">{{cite book|last=Willey|first=Joanne M.|title=Prescott's Microbiology |url=https://archive.org/details/prescottsmicrobi0008edwill_l4t1|edition=8th |year=2011|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-337526-7|page=[https://archive.org/details/prescottsmicrobi0008edwill_l4t1/page/705 705]}}</ref> <ref name="Sparacino-Watkins 2013">{{Cite journal|last1=Sparacino-Watkins|first1=Courtney|last2=Stolz|first2=John F.|last3=Basu|first3=Partha|date=16. 12. 2013|title=Nitrate and periplasmic nitrate reductases|journal=Chem. Soc. Rev.|volume=43|issue=2|pages=676–706|doi=10.1039/c3cs60249d|pmid=24141308 |pmc=4080430}}</ref> <ref name="Simon 2013">{{Cite journal|last1=Simon|first1=Jörg|last2=Klotz|first2=Martin G.|title=Diversity and evolution of bioenergetic systems involved in microbial nitrogen compound transformations|journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Bioenergetics |volume=1827|issue=2|pages=114–135|doi=10.1016/j.bbabio.2012.07.005|pmid=22842521|year=2013|doi-access=free}}</ref> <ref name="Vitousek 1997">{{cite journal |year=1997 |title= Human alteration of the global nitrogen cycle: Sources and consequences |journal= Ecological Applications|volume=1 |pages=1–17 |author1=Vitousek, PM |author2=Aber, J |author3=Howarth, RW |author4=Likens, GE |author5=Matson, PA |author6=Schindler, DW |author7=Schlesinger, WH |author8=Tilman, GD | doi=10.1890/1051-0761(1997)007[0737:HAOTGN]2.0.CO;2 |issue=3|hdl= 1813/60830 |url=https://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/60830/1/Vitousek_et_al-1997-Ecological_Applications.pdf |issn= 1051-0761|hdl-access=free }}</ref> <ref name="Lam 2011">{{Cite journal|last1=Lam |first1=Phyllis |last2=Kuypers |first2=Marcel M.M.|date=2011|title=Microbial Nitrogen Processes in Oxygen Minimum Zones|journal=Annual Review of Marine Science|volume=3|pages=317–345|doi=10.1146/annurev-marine-120709-142814|pmid=21329208|bibcode=2011ARMS....3..317L|hdl=21.11116/0000-0001-CA25-2|hdl-access=free}}</ref> <ref name="Marchant 2014">{{Cite journal|last1=Marchant |first1=H.K. |last2=Lavik |first2=G. |last3=Holtappels |first3=M. |last4=Kuypers |first4=M.M.M.|date=2014|title=The Fate of Nitrate in Intertidal Permeable Sediments|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=8|doi=10.1371/journal.pone.0104517|pmid=25127459|pmc=4134218|bibcode=2014PLoSO...9j4517M|doi-access=free}}</ref> <ref name="Anammox">{{cite web|title=Anammox|url=https://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Anammox|website=Anammox - MicrobeWiki|publisher=MicrobeWiki|access-date=5. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927080721/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Anammox|archive-date=27. 9. 2015|url-status=live}}</ref> <ref name="NPR 2011">{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/09/06/140206913/discovery-forces-scientists-to-rethink-nitrogen|title=Nitrogen Study Could 'Rock' A Plant's World|newspaper=NPR.org|date=6. 9. 2011|access-date=22. 10. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111205114315/http://www.npr.org/2011/09/06/140206913/discovery-forces-scientists-to-rethink-nitrogen|archive-date=5. 12. 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Schuur 2011">{{Cite journal | last1 = Schuur | first1 = E. A. G. | title = Ecology: Nitrogen from the deep | doi = 10.1038/477039a | journal = Nature | volume = 477 | issue = 7362 | pages = 39–40 | year = 2011 | pmid = 21886152| bibcode = 2011Natur.477...39S | s2cid = 2946571 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Morford 2011">{{Cite journal | last1 = Morford | first1 = S. L. | last2 = Houlton | first2 = B. Z. | last3 = Dahlgren | first3 = R. A. | doi = 10.1038/nature10415 | title = Increased forest ecosystem carbon and nitrogen storage from nitrogen rich bedrock | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-09-01_477_7362/page/78 | journal = Nature | volume = 477 | issue = 7362 | pages = 78–81 | year = 2011 | pmid = 21886160| bibcode = 2011Natur.477...78M | s2cid = 4352571 }}</ref> <ref name="Burgin 2011">{{Cite journal|last1=Burgin|first1=Amy J.|last2=Yang|first2=Wendy H.|last3=Hamilton|first3=Stephen K.|last4=Silver|first4=Whendee L.|date=2011|title=Beyond carbon and nitrogen: how the microbial energy economy couples elemental cycles in diverse ecosystems|url=https://archive.org/details/frontiers-in-ecology-and-the-environment_2011-02_9_1/page/44|journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=9|issue=1|pages=44–52|doi=10.1890/090227|bibcode=2011FrEE....9...44B |issn=1540-9309|hdl=1808/21008|hdl-access=free}}</ref> <ref name="Moulton 2016">{{cite journal |last1=Moulton |first1=Orissa M |last2=Altabet |first2=Mark A |last3=Beman |first3=J Michael |last4=Deegan |first4=Linda A |last5=Lloret |first5=Javier |last6=Lyons |first6=Meaghan K |last7=Nelson |first7=James A |last8=Pfister |first8=Catherine A |title=Microbial associations with macrobiota in coastal ecosystems: patterns and implications for nitrogen cycling |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |date=maj 2016 |volume=14 |issue=4 |pages=200–8 |doi=10.1002/fee.1262 |bibcode=2016FrEE...14..200M |issn=1540-9295|hdl=1912/8083 |hdl-access=free}}</ref> <ref name="Miller 2008 60–62">{{cite book|last=Miller|first=Charles|title=Biological Oceanography|url=https://archive.org/details/biologicaloceano0000mill|year=2008|publisher=Blackwell |isbn=978-0-632-05536-4|pages=[https://archive.org/details/biologicaloceano0000mill/page/60 60]–62}}</ref> <ref name="Gruber 2008 1–35">{{cite book|last=Gruber|first=Nicolas|title=Nitrogen in the Marine Environment|year=2008|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-372522-6|pages=1–35}}</ref> <ref name="Miller 2008">{{cite book|last=Miller|first=Charles|title=Biological oceanography|url=https://archive.org/details/biologicaloceano0000mill|year=2008|publisher=Blackwell |isbn=978-0-632-05536-4|pages=[https://archive.org/details/biologicaloceano0000mill/page/60 60]–62}}</ref> <ref name="Boyes 2011">{{cite web|last=Boyes, Elliot|first=Susan, Michael|title=Learning Unit: Nitrogen Cycle Marine Environment|url=http://www.chemgapedia.de/vsengine/vlu/vsc/en/ch/16/uc/vlus/nitrogenmarine.vlu.html|access-date=22. 10. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415123617/http://www.chemgapedia.de/vsengine/vlu/vsc/en/ch/16/uc/vlus/nitrogenmarine.vlu.html|archive-date=15. 4. 2012}}</ref> <ref name="Parsons 1997">{{cite book|last=Lalli, Parsons|first=Carol, Timothy|title=Biological oceanography: An introduction|year=1997|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-7506-3384-0}}</ref> <ref name="Holland 1999">{{cite journal|last1=Holland|first1=Elisabeth A.|last2=Dentener|first2=Frank J.|last3=Braswell|first3=Bobby H.|last4=Sulzman|first4=James M.|title=Contemporary and pre-industrial global reactive nitrogen budgets|url=https://archive.org/details/sim_biogeochemistry_1999-07_46_1-3/page/7|journal=Biogeochemistry|volume=46|issue=1–3|page=7|year=1999|doi=10.1007/BF01007572|bibcode=1999Biogc..46....7H |s2cid=189917368}}</ref> <ref name="Gu 2012 dup?">{{Cite journal|last1=Gu|first1=Baojing|last2=Ge|first2=Ying|last3=Ren|first3=Yuan|last4=Xu|first4=Bin|last5=Luo|first5=Weidong|last6=Jiang|first6=Hong|last7=Gu|first7=Binhe|last8=Chang|first8=Jie|date=4. 9. 2012|title=Atmospheric Reactive Nitrogen in China: Sources, Recent Trends, and Damage Costs|journal=Environmental Science & Technology |volume=46|issue=17|pages=9420–7|doi=10.1021/es301446g|pmid=22852755|issn=0013-936X|bibcode=2012EnST...46.9420G}}</ref> <ref name="Cosby 2003">{{Cite journal|last1=Cosby|first1=B. Jack|last2=Cowling|first2=Ellis B.|last3=Howarth|first3=Robert W.|last4=Seitzinger|first4=Sybil P.|last5=Erisman|first5=Jan Willem|last6=Aber|first6=John D.|last7=Galloway|first7=James N.|date=1. 4. 2003|title=The Nitrogen Cascade|journal=BioScience |volume=53|issue=4|pages=341–356|doi=10.1641/0006-3568(2003)053[0341:TNC]2.0.CO;2|s2cid=3356400 |issn=0006-3568|doi-access=free}}</ref> <ref name="Chapin 2002">{{cite book |last1=Chapin |first1=S.F. |last2=Matson |first2=P.A. |last3=Mooney |first3=H.A. |title=Principles of Terrestrial Ecosystem Ecology |publisher=Springer |date=2002 |isbn=0-387-95443-0 |page=345 |url={{GBurl|OOH1H779-7EC|p=345}}}}</ref> <ref name="Howarth 2009">''Proceedings of the Scientific Committee on Problems of the Environment (SCOPE)'' International Biofuels Project Rapid Assessment, 22–25 September 2008, Gummersbach, Germany, R. W. Howarth and S. Bringezu, editors. 2009 [https://cip.cornell.edu/biofuels/ Executive Summary, p. 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606093439/http://cip.cornell.edu/biofuels/ |date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name="Aerts 1988">{{cite journal|jstor=20038308|author1=Aerts, Rien |author2=Berendse, Frank |name-list-style=amp |journal=Vegetatio|volume=76|year=1988|issue=1/2|title=The Effect of Increased Nutrient Availability on Vegetation Dynamics in Wet Heathlands|pages=63–69|doi=10.1007/BF00047389 |s2cid=34882407 }}</ref> <ref name="Bobbink 2010">{{Cite journal|last1=Bobbink|first1=R.|last2=Hicks|first2=K.|last3=Galloway|first3=J.|last4=Spranger|first4=T.|last5=Alkemade|first5=R.|last6=Ashmore|first6=M.|last7=Bustamante|first7=M.|last8=Cinderby|first8=S.|last9=Davidson|first9=E.|date=1. 1. 2010|title=Global assessment of nitrogen deposition effects on terrestrial plant diversity: a synthesis|journal=Ecological Applications |volume=20|issue=1|pages=30–59|doi=10.1890/08-1140.1|pmid=20349829|bibcode=2010EcoAp..20...30B |s2cid=4792945 |issn=1939-5582|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/10814/1/0Bobbinketal2010.pdf|access-date=30. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930190859/http://eprints.whiterose.ac.uk/10814/1/0Bobbinketal2010.pdf|archive-date=30. 9. 2019|url-status=live}}</ref> <ref name="Liu 2011">{{Cite journal|last1=Liu|first1=Xuejun|last2=Duan|first2=Lei|last3=Mo|first3=Jiangming|last4=Du|first4=Enzai|last5=Shen|first5=Jianlin|last6=Lu|first6=Xiankai|last7=Zhang|first7=Ying|last8=Zhou|first8=Xiaobing|last9=He|first9=Chune|date=2011|title=Nitrogen deposition and its ecological impact in China: An overview|journal=Environmental Pollution |volume=159|issue=10|pages=2251–2264|doi=10.1016/j.envpol.2010.08.002|pmid=20828899|bibcode=2011EPoll.159.2251L }}</ref> <ref name="Britto 2002">{{Cite journal|last1=Britto|first1=Dev T.|last2=Kronzucker|first2=Herbert J.|title=NH4+ toxicity in higher plants: a critical review|journal=Journal of Plant Physiology|volume=159|issue=6|pages=567–584|doi=10.1078/0176-1617-0774|year=2002}}</ref> <ref name="Camargoa 2006">{{Cite journal|last1=Camargoa|first1=Julio A.|last2=Alonso|first2=Álvaro|date=2006|title=Ecological and toxicological effects of inorganic nitrogen pollution in aquatic ecosystems: A global assessment|url=https://archive.org/details/sim_environment-international_2006-08_32_6/page/831|journal=Environment International|volume=32|issue=6|pages=831–849|doi=10.1016/j.envint.2006.05.002|pmid=16781774|bibcode=2006EnInt..32..831C |hdl=10261/294824 |hdl-access=free}}</ref> <ref name="Rabalais 2002">{{cite journal|doi=10.1146/annurev.ecolsys.33.010802.150513 |last1=Rabalais |first1=Nancy N. |first2=R. Eugene |last2=Turner |first3=William J. Jr. |last3=Wiseman |year=2002|title=Gulf of Mexico Hypoxia, aka "The Dead Zone"|journal=Annu. Rev. Ecol. Syst.|volume=33|issue=1 |pages=235–63|jstor=3069262|bibcode=2002AnRES..33..235R }}</ref> <ref name="Dybas 2005">{{cite journal|doi=10.1641/0006-3568(2005)055[0552:DZSIWO]2.0.CO;2|author=Dybas, Cheryl Lyn. |year=2005|title=Dead Zones Spreading in World Oceans|journal=BioScience|volume=55|issue=7|pages=552–557|doi-access=free}}</ref> <ref name="2lTxW">New York State Environmental Conservation, Environmental Impacts of Acid Deposition: Lakes [http://www.dec.ny.gov/chemical/8631.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124171015/http://www.dec.ny.gov/chemical/8631.html |date=24. 11. 2010}}</ref> <ref name="Power 1989">{{Cite journal|last1=Power|first1=J.F.|last2=Schepers|first2=J.S.|date=1989|title=Nitrate contamination of groundwater in North America|journal=Agriculture, Ecosystems & Environment|volume=26|issue=3–4|pages=165–187|doi=10.1016/0167-8809(89)90012-1|bibcode=1989AgEE...26..165P |issn=0167-8809}}</ref> <ref name="Strebel 1989">{{Cite journal|last1=Strebel|first1=O.|last2=Duynisveld|first2=W.H.M.|last3=Böttcher|first3=J.|date=1989|title=Nitrate pollution of groundwater in western Europe|journal=Agriculture, Ecosystems & Environment|volume=26|issue=3–4|pages=189–214|doi=10.1016/0167-8809(89)90013-3|bibcode=1989AgEE...26..189S |issn=0167-8809}}</ref> <ref name="Fewtrell 2004">{{Cite journal|last=Fewtrell|first=Lorna|date=2004|title=Drinking-Water Nitrate, Methemoglobinemia, and Global Burden of Disease: A Discussion|journal=Environmental Health Perspectives|volume=112|issue=14|pages=1371–4|doi=10.1289/ehp.7216|pmid=15471727 |pmc=1247562|bibcode=2004EnvHP.112.1371F }}</ref> <ref name="c3aLP">{{Cite book|title=Global Health Observatory: (GHO)|publisher=World Health Organization|oclc=50144984}}</ref> <ref name="Canter 2019">{{Citation|last=Canter|first=Larry W.|chapter=Illustrations of Nitrate Pollution of Groundwater|date=22. 1. 2019|pages=39–71|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-74579-3|doi=10.1201/9780203745793-3|title=Nitrates in Groundwater|s2cid=133944481}}</ref> <ref name="Kampa 2008">{{Cite journal|last1=Kampa|first1=Marilena|last2=Castanas|first2=Elias|date=2008|title=Human health effects of air pollution|url=https://archive.org/details/sim_environmental-pollution_2008-01_151_2/page/362|journal=Environmental Pollution|volume=151|issue=2|pages=362–367|doi=10.1016/j.envpol.2007.06.012|pmid=17646040 |bibcode=2008EPoll.151..362K |s2cid=38513536 }}</ref> <ref name="Erisman 2013">{{Cite journal|last1=Erisman|first1=J. W.|last2=Galloway|first2=J. N.|last3=Seitzinger|first3=S.|last4=Bleeker|first4=A.|last5=Dise|first5=N. B.|last6=Petrescu|first6=A. M. R.|last7=Leach|first7=A. M.|last8=de Vries|first8=W.|date=27. 5. 2013|title=Consequences of human modification of the global nitrogen cycle|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=368|issue=1621|doi=10.1098/rstb.2013.0116|pmid=23713116 |pmc=3682738}}</ref> }} {{Authority control}} [[Kategorija:Metabolizam]] [[Kategorija:Biogeografija]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Dušik]] ebb1yu6g10cl96qodwnc7tgy6y833to 0 534823 3914716 3902089 2026-07-26T15:58:51Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914716 wikitext text/x-wiki {{Infokutija geografija države | ime_genitiv = Norveške | slika = Map Norway political-geo.png | kontinent = [[Evropa]] | regija = [[Sjeverna Evropa]] | koordinate = 50 stepeni sjeverno i osam stepeni istočno | površina = 323.802 km² | procenat_vode = 5,05 | po_površini_na_svijetu = 67. mjesto | dužina_obale = 25.148 km | granice = 2515 km | najviša_tačka = [[Galdhøpiggen]] (2469 m) | najniža_tačka = [[Norveško more]] (0 m) | najduža_rijeka = [[Glomma]] (604 km) | najveće_ostrvo = | najveće_jezero = [[Mjøsa]] (362 km²) | klima = | teren = | prirodni_resursi = }} [[Norveška]] je država u [[Sjeverna Evropa|sjevernoj Evropi]], u sjevernom i zapadnom dijelu [[Skandinavsko poluostrvo|Skandinavskog poluostrva]]. Većina zemlje graniči s vodom, uključujući [[zaljev]] [[Skagerrak]] na jugu, [[Sjeverno more]] na jugozapadu, sjeverni [[Atlantski okean]] ([[Norveško more]]) na zapadu i [[Barentsovo more]] na sjeveru. Graniči sa [[Švedska|Švedskom]] na istoku, a na sjeveroistoku ima kopnene granice s [[Finska|Finskom]] i [[Rusija|Rusijom]]. Ima izdužen oblik, jednu od najdužih i najrazuđenijih [[obala]] na svijetu te 320.249 [[Ostrvo|ostrva]] i ostrvaca (239.057 ostrva i 81.192 ostrvaca), prema Kartverketu (službenoj norveškoj kartografskoj agenciji). To je jedna od najsjevernijih zemalja svijeta i jedna od najbrdovitijih zemalja Evrope, s velikim područjima kojima dominiraju [[Skandinavske planine]]. Prosječna [[nadmorska visina]] zemlje je 460&nbsp;m, a 32% kopna iznad je granice šume. Lanac vrhova koji se proteže cijelom državom u geološkom je kontinuitetu s planinama [[Škotska|Škotske]], [[Irska (ostrvo)|Irske]] i, nakon prelaska ispod Atlantskog okeana, s [[Apalači]]ma u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Geolozi smatraju da su sve one formirale jedinstveni lanac prije [[Pomjeranje kontinenata|raspada]] drevnog [[superkontinent]]a [[Pangea|Pangee]].<ref>{{Cite web |url= https://people.highline.edu/iglozman/classes/pscinotes/platetectonics.htm |title= Plate tectonics |author= Igor Glozman}}</ref> Tokom [[Posljednje ledeno doba|posljednjeg ledenog doba]], kao i u mnogim ranijim ledenim dobima, gotovo cijela zemlja bila je prekrivena debelim [[Ledeni pokrivač|ledenim pokrivačem]]. Kretanje leda urezalo je duboke [[Dolina|doline]]. Kao rezultat toga, [[Sognefjord]] je drugi [[fjord]] po dubini na svijetu, a [[Hornindalsvatnet]] najdublje jezero u Evropi. Kada se led otopio, more je ispunilo mnoge od ovih dolina, stvarajući poznate norveške fjordove.<ref>{{cite web |date= juli 2005 |url= http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/westnor.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20070610200605/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/westnor.html |url-status=dead |archive-date= 10. 6. 2007 |title= Protected Areas and World Heritage – Norway |publisher= [[Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu]]}}</ref> Današnji [[Lednik|lednici]] u višim planinskim područjima nisu ostaci velikog ledenog pokrivača iz ledenog doba – njihovo porijeklo novijeg je datuma.<ref>{{cite web |url= https://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=1438&lang=1 |title= Bjerknes centre for climate research: Norways glaciers |website= uib.no |access-date= 9. 7. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170202014202/http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=1438&lang=1 |archive-date= 2. 2. 2017 |url-status=live}}</ref> Regionalna klima bila je toplija za 1–3&nbsp;[[Celzijev stepen|°C]] između 7000. i 3000. p. n. e. u [[Holocenski klimatski optimum|holocenskom klimatskom optimumu]] (u odnosu na period 1961–1990), topeći preostale lednike u planinama gotovo potpuno tokom tog perioda. Iako je odavno oslobođeno ogromne težine leda, kopno se i dalje [[Postglacijalni oporavak|oporavlja]] nekoliko milimetara godišnje. To oporavljanje najveće je u istočnom dijelu zemlje i unutrašnjim dijelovima dugih fjordova, gdje je ledeni pokrivač bio najdeblji. Ovo je spor proces i hiljadama godina nakon završetka ledenog doba more je prekrivalo znatna područja onoga što je danas suho kopno. Ovo staro morsko dno sada je među najproduktivnijim poljoprivrednim zemljištima u zemlji. == Površina i granice == [[Datoteka:Territorial waters - Norway.svg|lijevo|mini|250px|<center>Norveška i njene [[teritorijalne vode]]</center>]] Površina Norveške je 324.220&nbsp;km², od čega 16.360&nbsp;km² čine vodene površine. Sa [[Svalbard]]om i ostrvom [[Jan Mayen]] površina iznosi 385.199&nbsp;km².{{izvor}} Njene granice duge su 2515&nbsp;km, od čega 1619&nbsp;km [[Granica između Norveške i Švedske|sa Švedskom]], 729&nbsp;km [[Granica između Finske i Norveške|s Finskom]] i 196&nbsp;km [[Granica između Norveške i Rusije|s Rusijom]].{{izvor}} Kontinentalna obala Norveške duga je 25.148&nbsp;km; s otocima ta dužina iznosi 83.281&nbsp;km.<ref>{{cite web |url=http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/environment/032091-991558/dok-bn.html |title= Norway in the United Kingdom |website= Norgesportalen |date= 16. 5. 2017}}</ref> Norveška [[ekskluzivna ekonomska zona]] (EEZ) iznosi 2.385.178&nbsp;km². Jedna je od najvećih u Evropi i 17. u svijetu. Ta zona duž kopna čini 878.575&nbsp;km², EEZ ostrva Jan Mayen čini 29.349&nbsp;km², a od 1977. Norveška polaže pravo na ekonomsku zonu oko Svalbarda od 803.993&nbsp;km². Norveška također ima pomorske zahtjeve od 10 [[Nautička milja|nautičkih milja]] (18,5&nbsp;km) za vanjsku zonu, 200 nautičkih milja (370,4&nbsp;km) za kontinentalni pojas i 12 nautičkih milja (22,2&nbsp;km) za teritorijalno more.{{izvor}} {{raščistiti}} == Fizička geografija == [[Datoteka:Terrain of Norway with red snow.jpg|mini|upright|<center>Satelitski snimak južne Norveške; viša područja prikazana su crvenom bojom. [[Sognefjord]] i [[Hardangerfjord]] vidljivi su na zapadu, a [[Oslofjord]] na jugoistoku. [[Trondheimsfjord]] (nešto bijelih oblaka) jest na sjeveru, s ostrvima [[Hitra (ostrvo)|Hitra]] i [[Frøya (ostrvo)|Frøya]] na ulazu.</center>]] [[Datoteka:View from a ridge between Segla and Hesten, Senja, Norway, 2014 August.jpg|mini|upright=1.3|<center>Pogled s grebena između Segle i Hestena na [[Senja|Senji]]</center>]] [[Datoteka:Knivsflå (2007-06-17).jpg|mini|upright=1.2|<center>[[Vodopad]]i su uobičajeni duž zapadnog dijela planinskog lanca; na slici je [[Sedam sestara (vodopad)|Sedam sestara]] u [[Geiranger]]u</center>]] === Pregled === {{Glavni|Paleička površina}} Kontinentalna Norveška, s obzirom na svoju umjerenu veličinu, obuhvata širok raspon prirodnih varijacija, uključujući kopnene, morske, limničke te snježne i ledene [[ekosistem]]e. Norveška ima visoku raznolikost [[mineral]]a i [[Osnovna stijena (geologija)|osnovnih stijena]] te oblika [[Reljef (geografija)|reljefa]]. Glavni tipovi krajolika uključuju [[Brdo|brda]] i [[Planina|planine]], doline, ravnice i obalne ravnice, fjordove te brda i planine uz obalu.<ref>{{Cite journal |last1=Simensen |first1=Trond |last2=Erikstad |first2=Lars |last3=Halvorsen |first3=Rune |date=2021 |title=Diversity and distribution of landscape types in Norway|journal= Norsk Geografisk Tidsskrift |volume=75|issue=2|language=en|pages=79–100 |doi= 10.1080/00291951.2021.1892177 |doi-access=free |url= https://www.duo.uio.no/bitstream/10852/85686/2/ErikstadDiversityNorwGeogrJournal2021hybrid.pdf}}</ref> Visoravni i strme planine isprekidane su plodnim dolinama. Karakteristične su još male, raštrkane [[Ravnica|ravnice]], obala znatno razuđena fjordovima, arktička tundra samo na krajnjem sjeveroistoku (uglavnom na [[Poluostrvo|poluostrvu]] [[Varanger]]u). Smrznuto tlo tokom cijele godine može se naći i u višim planinskim područjima i u unutrašnjosti regije [[Finnmark]]. U Norveškoj postoje i [[Spisak lednika u Norveškoj|brojni lednici]]. Najviša tačka je [[Galdhøpiggen]] na 2469&nbsp;m, a najniža je [[Norveško more]] na 0&nbsp;m. === Kopno === ==== Skandinavske planine ==== One su najizrazitija karakteristika zemlje. Počevši od [[Setesdalsheiene]]a sjeverno od obale [[Skagerrak]]a, pružaju se velikim dijelovima zemlje i presijecaju mnoge fjordove u [[Vestlandet]]u. Ova regija uključuje [[Hardangervidda|Hardangerviddu]], [[Jotunheimen]] (s Galdhøpiggenom), [[Sognefjell]] i [[Trollheimen]] na sjeveru, s velikim lednicima, kao što su [[Jostedalsbreen]], [[Folgefonna]] i [[Hardangerjøkulen]]. Južno od [[Trondheim]]a planine "skreću" istočno, s lancima kao što su [[Dovrefjell]] i [[Rondane]], i dosežu granicu sa Švedskom, gdje uglavnom prelaze u blago nagnute [[Visoravan|visoravni]]. Zatim prate granicu u sjeveroistočnom smjeru i poznate su kao [[Kjølen]] ("kobilica"). Presijecaju mnoge fjordove u [[Nordland]]u i [[Troms]]u, gdje stječu izraženije [[Alpe|alpske]] karakteristike i formiraju mnoga ostrva nakon što se susretnu s morem. Skandinavske planine formiraju [[Lingenske Alpe]], koje se protežu do sjeverozapadnog Finnmarka, postepeno se spuštajući od [[Altafjord]]a prema [[Sjeverni rt|Sjevernom rtu]], gdje konačno završavaju kod [[Barentsovo more|Barentsovog mora]]. [[Skandinavske planine]] prirodno dijele zemlju na fizičke regije; doline okružuju planine u svim smjerovima. ==== Južna obala ==== U [[Južna Norveška|južnoj Norveškoj]] Skagerrak i obala Sjevernog mora čine niziju južno od planinskog lanca, od [[Stavanger]]a na zapadu do zapadnih ogranaka vanjskog dijela Oslofjorda na istoku. U ovom dijelu zemlje doline se obično protežu u smjeru sjever–jug. Područje je uglavnom brdovito, ali s nekim vrlo ravnim područjima, poput [[Lista (Norveška)|Liste]] i [[Jæren]]a. [[Datoteka:Tønsberg Raet kornåker.JPG|mini|<center>Krajolik s poljem žita u [[Tønsberg]]u, u jugoistočnoj Norveškoj</center>]] ==== Jugoistok ==== Terenom istočno od planina (što odgovara [[Østlandet]]u, većem dijelu [[Telemark]]a i općini [[Røros]]) dominiraju doline koje se protežu u smjeru sjever–jug u istočnom dijelu, a dalje na zapad u smjeru sjeverozapad–jugoistok, pri čemu doline završavaju kod Oslofjorda. Najduže doline u zemlji smještene su ovdje – [[Østerdal]] i [[Gudbrandsdal]]. U ovoj su regiji i velika nizijska područja koja okružuju Oslofjord, kao i rijeka [[Glomma]] i jezero [[Mjøsa]]. {{višestruka slika |align=right |direction=horizontal |total_width=400 |image1=Бухта контрабандистов.jpg |caption1=<center>Litice uz [[Lysefjord]] u jugozapadnoj Norveškoj</center> |image2=Preikestolen view left.png |caption2=<center>Pogled na Lysefjord s [[Preikestolen]]a u okrugu [[Ryfylke]] u [[Zapadna Norveška|zapadnoj Norveškoj</center>]] }} ==== Zapadni fjordovi ==== Terenom zapadno od planina (što odgovara Vestlandetu sjeverno od Stavangera) dominira planinski lanac, dok se planine protežu, postepeno se snižavajući sve do obale. Ovom regijom dominiraju i veliki fjordovi, od kojih su najveći Sognefjord i Hardangerfjord. [[Geirangerfjord]] se često smatra mjestom s ultimativnim fjordovskim krajolicima. Obala je zaštićena lancem [[školj]]eva (malih, nenaseljenih ostrva), koji su paralelni s obalom i predstavljaju početak zaštićenog prolaza duž gotovo cijele rute od 1600&nbsp;km od Stavangera do Sjevernog rta. Na jugu, fjordovi i većina dolina uglavnom se protežu u smjeru zapad–istok, a na sjeveru u smjeru sjeverozapad–jugoistok. ==== Regija Trondheima ==== Zemljište sjeverno od općine [[Dovre]] (koje odgovara okrugu [[Trøndelag]], osim općine Røros) obuhvata blaži krajolik sa zaobljenijim oblicima i planinama te s dolinama koje završavaju kod [[Trondheimsfjord]]a, gdje se otvaraju prema velikom nizijskom području. Dalje na sjeveru smještena je dolina [[Namdalen]], koja se otvara u području [[Namsos (grad)|Namsosa]]. Međutim, poluostrvom [[Fosen]] i najsjevernijom obalom (općina [[Leka (Norveška)|Leka]]) dominiraju više planine i uže doline. ==== Sjeverni fjordovi ==== Sjevernije područje u [[Sjeverna Norveška|sjevernoj Norveškoj]] (koje odgovara Nordlandu, Tromsu i sjeverozapadnom Finnmarku) ponovo karakterišu strme planine, koje se spuštaju sve do obale, prateći brojne fjordove. Doline i fjordovi uglavnom se protežu u smjeru zapad–istok u južnom dijelu ovog područja, a sjevernije u smjeru sjeverozapad-jugoistok. Izuzetak je [[planinski lanac]] [[Saltfjellet]] jer se od ovih planina dolina proteže više u smjeru sjever–jug. Ovo dugo, usko područje uključuje mnoga velika ostrva, kao što su [[Lofoti]], [[Vesterålen]] i [[Senja]]. {{Široka slika|Raftsundet panorama, 2010 09.jpg|800px|<center>[[Raftsundet]] u septembru (sjeverna Norveška)</center>}} ==== Krajnji sjeveroistok ==== U unutrašnjosti i uz obalu istočno od Sjevernog rta (što odgovara Finnmarksviddi i istočnom Finnmarku) manje je planina i tu je [[nadmorska visina]] uglavnom ispod 400&nbsp;m. Unutrašnjošću dominira velika visoravan [[Finnmarksvidda]]. Postoje veliki, široki fjordovi koji se protežu u smjeru sjever–jug. Uz ovu obalu nema školjeva, tipičnih za norvešku obalu. Najdalje na istoku, [[Varangerfjord]] se proteže u smjeru istok–zapad i jedini je veliki fjord u zemlji u koji se ulazi s istoka. === Arktička ostrva === ==== Svalbard ==== [[Datoteka:Svalbard landscape.jpg|mini|desno|<center>[[Tundra]] na Svalbardu</center>]] Dalje na sjeveru, u [[Arktički okean|Arktičkom okeanu]], smješten je [[arhipelag]] [[Svalbard]], kojim također dominiraju planine uglavnom prekrivene velikim lednicima, posebno u istočnom dijelu arhipelaga, gdje pokrivaju više od 90% površine, od kojih je [[Austfonna]] najveći u [[Evropa|Evropi]]. Za razliku od onih na kopnu, ovi lednici direktno se [[Obrušavanje leda|obrušavaju]] u otvoreni [[okean]]. ==== Jan Mayen ==== Na krajnjem sjeverozapadu, na pola puta prema [[Grenland]]u, smješteno je ostrvo [[Jan Mayen]], na kojem je jedini aktivni [[vulkan]] u Norveškoj – [[Beerenberg]]. === Antarktička ostrva i pretenzije na Antarktiku === Norveška ima nekoliko [[Teritorijalne pretenzije na Antarktiku|teritorijalnih pretenzija na Antarktiku]] i njegovim ostrvima. Ostrvo [[Bouvet (ostrvo)|Bouvet]] smješteno je u južnom Atlantiku na [[54. paralela (jug)|54°]] južne [[Geografska širina|geografske širine]] i uglavnom je prekriveno lednicima te je jedno od najudaljenijih na svijetu, naseljeno samo [[foka]]ma i [[Ptice|pticama]]. [[Ostrvo Petra I]] smješteno je u južnom [[Tihi okean|Pacifiku]] na [[69. paralela (jug)|69°]] južne geografske širine i [[90. meridijan (zapad)|90°]] zapadne [[Geografska dužina|geografske dužine]], a njime dominiraju lednici i vulkan. Kao i Bouvet, ovo ostrvo smatra se vanjskim [[Zavisna teritorija|zavisnim područjem]], a ne dijelom kraljevine. [[Zemlja kraljice Maud]] kontinentalna je pretenzija Norveške na Antarktiku. Veliko područje proteže se do [[Južni pol|Južnog pola]] i njime potpuno dominira najveći [[ledeni pokrivač]] na svijetu, s nekim [[Nunatak|nunatacima]] (golim stijenama) koji prodiru iznad leda. [[Istraživačka stanica Troll|Istraživačkom stanicom Troll]] upravlja [[Norveški polarni institut]], a izgrađena je na planinskoj padini bez snijega i jedina je stanica na [[Antarktik]]u koja nije na [[led]]u. == Klima == {{Glavni|Klima Norveške}} [[Datoteka:Koppen-Geiger Map v2 NOR 1991–2020.svg|mini|upright=0.9|<center>Köppenove klimatske zone u Norveškoj 1991–2020. (izoterma 0 °C za najhladniji mjesec)</center>]] Klima Norveške relativno je [[Umjereni pojas|umjerena]]. To je uglavnom zbog [[Sjevernoatlantska struja|Sjevernoatlantske struje]] i njenog produžetka, [[Norveška struja|Norveške struje]], koja podiže [[Temperatura|temperaturu]] zraka,<ref>{{cite web |url= http://www.forskningsradet.no/servlet/Satellite?c=Nyhet&pagename=norklima/Hovedsidemal&cid=1253970052900&p= |title= News – NORKLIMA |website= forskningsradet.no|access-date= 16. 4. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161006040648/http://www.forskningsradet.no/servlet/Satellite?c=Nyhet&pagename=norklima%2FHovedsidemal&cid=1253970052900&p= |archive-date= 6. 10. 2016 |url-status=dead |language=en}}</ref> prevladavajućih jugozapadnih vjetrova, koji donose blagi zrak na kopno, i opće jugozapadno-sjeveroistočne orijentacije obale, što zapadnim vjetrovima omogućava prodiranje u [[Arktik]]. === Padavine === Norveška je među najvlažnijim zemljama Evrope, ali s velikim varijacijama u količini padavina zbog planinskog terena, što rezultira orografskim [[padavina]]ma, ali i stvaranjem tzv. [[Kišna sjena|kišnih sjena]]. U nekim regijama lokacije sa znatno različitim količinama padavina mogu geografski biti prilično blizu. Padavine su najobilnije u kasnu [[jesen]] i [[Zima|zimu]] duž obale, dok je period od aprila do juna najsušniji. Unutrašnji dijelovi dugih fjordova nešto su suši. Regije istočno od Skandinavskih planina (uključujući [[Oslo]]) imaju više [[Kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]] s uglavnom manje padavina, a najviše ih je [[Ljeto|ljeti]] i u ranu jesen, dok su zima i [[proljeće]] obično najsuši. Veliko područje u unutrašnjosti Finnmarka prima manje od 450&nbsp;mm padavina godišnje. Neke doline okružene planinama primaju vrlo malo padavina i često im je potrebno [[navodnjavanje]] ljeti. === Temperatura === [[Datoteka:Haglebunatten.JPG|mini|<center>Doline u unutrašnjosti imaju stabilan snježni pokrivač zimi, kao ovdje u općini [[Sigdal]]. Zbog [[Temperaturna inverzija|inverzije]] dno doline često je hladnije od brda iznad tokom zime.</center>]] Obala ima blaže zime nego druga područja na istim geografskim širinama. Prosječna temperaturna razlika između najhladnijeg i najtoplijeg mjeseca iznosi samo 10–15&nbsp;°C u obalnim područjima. Razlike su u unutrašnjosti veće, s maksimalnom od 28&nbsp;°C u [[Karasjok (selo)|Karasjoku]]. Općina [[Bø (Nordland)|Bø]] najsjevernija je lokacija na svijetu gdje svi zimski mjeseci imaju prosječne temperature iznad 0&nbsp;°C. Temperaturne razlike između sjevera i juga najveće su u proljeće; to je ujedno i doba godine kada se dnevne i noćne temperature najviše razlikuju. Doline u unutrašnjosti i dijelovi fjordova koji prodiru najdublje u kopno imaju manje vjetra i najtoplije ljetne dane. U unutrašnjim područjima vrhunac topline obično je sredinom jula, a u obalnim do prve polovine augusta. [[Vlažnost]] je obično niska ljeti. Sjevernoatlantska struja dijeli se na dva dijela iznad sjevernog dijela Norveškog mora; jedan krak ide na istok, u Barentsovo more, a drugi na sjever, uz zapadnu obalu [[Spitsbergen]]a. To donekle mijenja arktičku [[Polarna klima|polarnu klimu]] i rezultira vodama bez leda tokom cijele godine na višim geografskim širinama nego bilo gdje drugdje na Arktiku. Na istočnoj obali arhipelaga Svalbard more je nekad bilo zaleđeno u većem dijelu godine, ali je zagrijavanje dovelo do toga da periodi nezaleđenosti traju znatno duže. Atlantski cikloni koji donose blage vjetrove zimi, a dodatno ih zagrijava [[Fen (vjetar)|fen]], mogu uzrokovati više temperature u uskim fjordovima zimi. U poređenju s obalnim područjima, kopnene doline i najdublja područja fjordova imaju veće [[Dnevna temperaturna varijacija|dnevne temperaturne varijacije]], posebno u proljeće i ljeto. [[Datoteka:Temperature_Bar_Chart_Europe-Norway--1901-2020--2021-07-13.png|mini|desno|<center>Temperatura u Norveškoj 1901–2020.</center>]] Sva naseljena područja norveškog kopna imaju umjerenu ili subarktičku klimu ([[Köppenova klasifikacija klime|Köppenove]] grupe C i D). Svalbard i Jan Mayen imaju polarnu klimu (Köppenova grupa E). Kao posljedica zagrijavanja od 1990, ljeta su toplija i duža, a zime postaju kraće i blaže. S novom službenom klimatskom normalom za period 1991–2020. mnoga područja doživjela su [[Klimatske promjene|promjenu klime]] u novu klimatsku zonu u poređenju s normalom za razdoblje 1961–1990. Snježni pokrivač također se smanjio u većini naseljenih područja zbog zimskog zagrijavanja. Najjače zagrijavanje uočeno je na Svalbardu. Uz zatopljenje, količina padavina povećala se u većini područja, posebno zimi, što je povećalo i [[Erozija|eroziju]] i povisilo rizik od [[Klizište|klizišta]]. === Opasnosti i prirodne katastrofe === [[Orkan|Oluje]] s [[Vjetar|vjetrovima]] jačine [[uragan]]a duž obale i u planinama nisu neuobičajene.{{izvor}} [[Lavina|Lavine]] se pokreću na strmim padinama, posebno u sjevernom dijelu zemlje i u planinskim područjima. Klizišta su bila fatalna, uglavnom u područjima s tlom bogatim [[Morska glina|morskom glinom]], kao u nizijskim područjima u blizini Trondheimsfjorda.{{izvor}} [[Cunami]]ji su ubijali ljude; obično ih uzrokuju dijelovi planina koji se [[odron]]e u fjordove ili jezera. To se dogodilo 1905. u [[Loen (Stryn)|Loenu]] u općini [[Stryn]] kada su dijelovi [[Ramnefjell]]a pali u jezero [[Loenvatnet]], uzrokujući cunami od 40&nbsp;m u kojem je poginula 61 osoba. To se ponovo dogodilo na istom mjestu 1936, ovog puta sa 73 žrtve. Četrdeset ljudi poginulo je u [[Tafjord]]u u općini [[Norddal]] 1934.<ref>A. Furseth, ''Dommedagsfjellet: Tafjord 1934'', "Gyldendal", Oslo, 1994. Citirano u: {{cite journal |last1= Rød |first1= Sverre Kjetil |last2= Botan |first2= Carl |last3= Holen |first3= Are |date= juni 2012 |title= Risk communication and worried publics in an imminent rockslide and tsunami situation |journal= Journal of Risk Research |volume=15 |issue=6 |pages=645–654 |language=en |doi= 10.1080/13669877.2011.652650 |s2cid=145562162}}</ref> == Fauna == Zbog velikog raspona geografskih širina zemlje i njene raznolike topografije i klime, Norveška ima veći broj [[Biotop|staništa]] od gotovo bilo koje druge evropske zemlje.{{izvor}} U Norveškoj i susjednim vodama postoji približno 60.000 biljnih i životinjskih vrsta. Veliki morski ekosistem [[Norveški kontinentalni prag|Norveškog kontinentalnog praga]] smatra se visoko produktivnim.<ref>{{cite web |url= http://www.eoearth.org/article/Norwegian_Shelf_large_marine_ecosystem |title= Norwegian Shelf ecosystem |language=en|archive-url= https://web.archive.org/web/20100612213944/http://www.eoearth.org/article/Norwegian_Shelf_large_marine_ecosystem |archive-date=12. 6. 2010}}</ref> Ukupan broj vrsta uključuje 16.000 vrsta [[Insekti|insekata]] (vjerovatno još 4000 vrsta koje tek trebaju biti opisane), 20.000 vrsta [[Alge|algi]], 1800 vrsta [[lišaj]]eva, 1050 vrsta mahovina, 2800 vrsta [[Vaskularna biljka|vaskularnih biljaka]], do 7000 vrsta [[Gljive|gljiva]], 450 vrsta [[Ptice|ptica]] (250 vrsta gnijezdi se u Norveškoj), 90 vrsta [[Sisari|sisara]], 45 vrsta slatkovodnih i 150 vrsta morskih riba, 1000 vrsta slatkovodnih i 3500 vrsta morskih [[Beskičmenjaci|beskičmenjaka]].<ref>{{cite web |language=en |url= http://www.regjeringen.no/nb/dep/md/dok/nou-er/2004/nou-2004-28/6.html?id=388879 |title= NOU 2004 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080511130011/http://www.regjeringen.no/nb/dep/md/dok/NOU-er/2004/NOU-2004-28/6.html?id=388879 |archive-date= 11. 5. 2008}}</ref> Približno 40.000 tih vrsta naučno je opisano. U ljeto 2010. naučna istraživanja u Finnmarku otkrila su 126 vrsta insekata novih za Norvešku, od kojih su 54 bile nove za nauku.<ref>{{cite web |title= Stadig flere insekter oppdages i Finnmark |trans-title= Sve više insekata biva otkriveno u Finnmarku |url= http://www.artsdatabanken.no/ArticleList.aspx?m=6&amid=11974 |date= 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130604035415/http://www.artsdatabanken.no/ArticleList.aspx?m=6&amid=11974 |archive-date= 4. 6. 2013 |work= Artsdatabanken |language=no |access-date=25. 12. 2019}}</ref> Na [[Crveni spisak (IUCN)|Crvenom spisku]] [[IUCN]]-a iz 2006. godine 3886 norveških vrsta navedeno je kao ugroženo,<ref>{{cite web |url= http://www.artsdatabanken.no/ArticleList.aspx?m=6&amid=1831 |title= Norwegian Red List 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070220135417/http://www.artsdatabanken.no/ArticleList.aspx?m=6&amid=1831 |archive-date=20. 2. 2007 |work= Artsdatabanken}}</ref> od kojih je 17, poput [[Evropski dabar|evropskog dabra]], navedeno jer su globalno ugrožene čak i ako se populacija u Norveškoj ne smatra ugroženom. Na spisku je i 430 vrsta gljiva, od kojih su mnoge usko povezane s malim preostalim područjima [[prašuma]].<ref>{{cite web |language=en |url= http://passport.panda.org/campaigns/campaign.cfm?uNC=21699454&uCampaignId=1461 |title= Norway forest heritage |website= Panda.org}}{{Mrtav link|date=decembar 2019 |bot= InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> te 90 vrsta ptica i 25 vrsta sisara. Od 2006. godine 1988 trenutnih vrsta navedeno je kao ugroženo ili ranjivo, od kojih je 939 navedeno kao ranjivo, 734 kao ugroženo, a 285 kao kritično ugroženo u Norveškoj, među kojima su [[Vuk|sivi vuk]], [[polarna lisica]] (zdrava populacija na Svalbardu) i [[mala zelena žaba]]. Najveći predator u norveškim vodama je [[ulješura]], a najveća riba je [[golema ajkula]]. Najveći predator na kopnu je [[polarni medvjed]], dok je mrki medvjed najveći predator na kopnu Norveške, gdje je obični [[los]] najveća životinja. == Flora == [[Datoteka:Floristic regions in Europe (english).png|mini|desno|<center>Norveška zauzima dijelove četiriju florističkih regija u [[Cirkumborealna regija|Cirkumborealnoj regiji]].</center>]] Prirodna vegetacija u Norveškoj znatno varira, što se može očekivati ​​u zemlji s takvim razlikama u geografskoj širini. Općenito je manje vrsta [[Drvo|drveća]] u Norveškoj nego u područjima na zapadu [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]] sa sličnom klimom. To je zato što su evropske migracijske rute sjever–jug nakon ledenog doba teže, s vodenim površinama (poput [[Baltičko more|Baltičkog]] i Sjevernog mora) i planinama koje stvaraju barijere, dok je u Americi kopno kompaktno, a planine slijede smjer sjever–jug. Nedavna istraživanja koja koriste DNK-studije smrče i bora te jezerskih sedimenata dokazala su da su norveški četinari preživjeli ledeno doba u utočištima bez leda na sjeveru sve do [[Andøya|Andøye]].<ref>{{cite web |url= https://www.sciencedaily.com/releases/2012/03/120301143737.htm |title= Sturdy Scandinavian conifers survived Ice Age |website= sciencedaily.com |language=en}}</ref> Mnoge [[Uvedena vrsta|uvedene biljke]] mogle su se razmnožavati i širiti. Manje od polovine od 2630 biljnih vrsta u modernoj Norveškoj čine domaće vrste.<ref>{{cite web |url= http://www.environment.no/templates/PageWithRightListing____2246.aspx |title= Plants in Norway |website= environment.no |access-date= 17. 8. 2006 |language=en |archive-date= 7. 5. 2006 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20060507193657/http://www.environment.no/templates/PageWithRightListing____2246.aspx}}</ref> Približno 210 vrsta biljaka koje rastu u Norveškoj navedeno je kao ugroženo, od kojih je 13 endemskih.<ref>{{cite web |url= http://www.plant-talk.org/country/norway.html |title= Plant talk.org |website=plant-talk.org |access-date= 14. 10. 2006 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20060928162027/http://www.plant-talk.org/country/norway.html |archive-date= 28. 9. 2006 |url-status=usurped}}</ref> Nacionalni parkovi u Norveškoj uglavnom su u planinskim područjima; u zemlji je zaštićeno približno 2% produktivnih šuma.<ref>{{cite web |url= http://www.forskning.no/kortnytt/273745 |title= 26 nye skogreservater |website= forskning.no |access-date= 5. 7. 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120320082129/http://www.forskning.no/kortnytt/273745 |archive-date= 20. 3. 2012 |url-status=dead |language=no}}</ref> [[Datoteka:Biogeographical regions Scandinavian mountains.png|mini|desno|200px|<center>[[Alpska biogeografska regija]] Skandinavskih planina kako ju je definisala [[Evropska agencija za životnu sredinu]], a korigovao [[Norveški direktorat za upravljanje prirodom]]</center>]] Neke biljke, poput [[Božikovina|božikovine]] i [[Sivi vrijesak|sivog vrijeska]], klasificiraju se kao zapadne zbog potrebe za visokom vlagom ili niske tolerancije na [[mraz]]; one će ostati blizu jugozapadne obale, sa sjevernom granicom blizu [[Ålesund]]a. Biljkama klasificiranim kao istočne treba relativno više sunca, s manje vlage, ali mogu podnijeti hladne zime. One će se često javljati na jugoistoku i u unutrašnjosti: primjeri su [[obični likovac]], [[zelena jagoda]] i [[klasasta čestoslavica]]. Neke istočne vrste uobičajene za [[Sibir]] rastu u riječnim dolinama istočnog Finnmarka. Postoje vrste koje kao da uspijevaju između tih ekstrema, poput južnih biljaka, gdje su važne i zimska i ljetna klima (poput [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]], [[Bijeli jasen|bijelog jasena]] i [[Višegodišnja resulja|višegodišnje resulje]]). Druge biljke zavise od vrste osnovne stijene. Blage temperature uz obalu omogućuju rast nekih otpornih vrsta [[Palma|palmi]] sve do [[Sunnmøre]]a na sjeveru. Jedna od najvećih preostalih šuma [[Tilia|lipe]] u Evropi raste u [[Flostranda|Flostrandi]], u općini Stryn.<ref>{{cite web |title= Flostranda nature reserve |url= http://sognogfjordane.miljostatus.no/1-2005_flostranda_gKSGE.pdf.file |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20110724181519/http://sognogfjordane.miljostatus.no/1-2005_flostranda_gKSGE.pdf.file |archive-date= 24. 7. 2011 |access-date= 18. 10. 2009 |website= miljostatus.no}}</ref> Zasađena listopadna stabla, poput [[Divlji kesten|divljeg kestena]] i [[Bukva|bukve]], uspijevaju sjeverno od [[Arktički krug|Arktičkog kruga]] (kao u općini [[Steigen]]). U planinama Norveške postoji znatan broj [[Alpske biljke|alpskih vrsta]]. One ne mogu podnijeti relativno duga i topla ljeta niti se mogu nadmetati s biljkama prilagođenim dužoj i toplijoj vegetacijskoj sezoni. Mnoge alpske biljke uobičajene su u sjevernoborealnoj zoni, a neke u srednjoborealnoj zoni, ali je njihovo glavno područje rasprostranjenosti alpska tundra u Skandinavskim planinama i arktička tundra. Mnoge od najotpornijih vrsta prilagodile su se dozrijevanjem sjemena tokom više od jednog ljeta. Primjeri alpskih vrsta su [[lednički ljutić]], [[laponski gladuš]] i [[zeljasta vrba]]. Poznata anomalija je 30 američkih alpskih vrsta, koje u Evropi rastu samo u dva planinska dijela Norveške: planinama Dovre–Trollheimen i Jotunheim na jugu te u općini [[Saltdal]], do zapadnog Finnmarka, na sjeveru.<ref>Gjærevoll 1992, str. 146–160; Moen 1998, str. 52.</ref> Uz Norvešku, te vrste – kao što su ''[[Braya linearis]]'' i ''[[Carex scirpoidea]]'' – rastu samo u [[Kanada|Kanadi]] i na [[Grenland]]u. Nije poznato jesu li preživjele ledeno doba na nekom planinskom vrhu koji je prodro kroz led ili su se proširile s juga u Evropi niti zašto se nisu proširile u druga planinska područja Evrope. Neke alpske vrste imaju širu rasprostranjenost i rastu u Sibiru, poput [[Laponski rododendron|laponskog rododendrona]]). Druge alpske biljke uobičajene su za cijeli Arktik, a neke rastu samo u Evropi, poput [[Evropska planinčica|evropske planinčice]]. === Nemoralna zona === [[Datoteka:Mandal. Strøkene Vestnes og litt av Støkkan.jpg|mini|desno|<center>[[Mandal (Norveška)|Mandal]], najjužniji grad u Norveškoj, smješten je u nemoralnoj zoni.</center>]] Malo područje duž južne obale – od općine [[Soknedal]] u južnom [[Rogaland]]u i istočno do [[Fevik]]a u okrugu [[Agder]] (uključujući [[Kristiansand]]) – pripada [[Nemoralna zona|nemoralnoj]] vegetacijskoj zoni, koja je ispod 150&nbsp;m [[Nadmorska visina|nadmorske visine]] i prodire najviše 30&nbsp;km u unutrašnjost duž dolina. To je dominantna vegetacijska zona u Evropi sjeverno od južne [[Francuska|Francuske]], [[Alpe|Alpa]], [[Karpati|Karpata]] i [[Kavkaz (planina)|Kavkaza]]. Obilježja ove zone u Norveškoj jesu prevlast [[hrast]]a i gotovo potpuni nedostatak tipičnih [[Borealna zona|borealnih]] vrsta, poput smrče i [[Bijela joha|bijele johe]] iako se pojavljuje nizijska varijanta [[Bijeli bor|bora]]. Zona pokriva 0,5% kopnene površine (isključujući Svalbard i Jan Mayen). === Hemiborealna (boreonemoralna) zona === [[Datoteka:Bygdøy Oslo.jpg|mini|desno|<center>[[Bygdøy]] u oktobru 2007; hemiborealna nizija blizu [[Oslofjord]]a ima najveću raznolikost jer je najbliža migracijskoj ruti s juga.</center>]] Hemiborealna zona pokriva 7% kopnene površine Norveške, uključujući 80% [[Østfold]]a i [[Vestfold]]a. Ta vegetacija predstavlja mješavinu nemoralnih i borealnih vrsta i pripada [[Paleoarktik|paleoarktičkoj]], [[Ekoregija#Kopnena|kopnenoj ekoregiji]] [[Sarmatske mješovite šume|sarmatskih mješovitih šuma]] (PA0436). Nemoralne vrste imaju tendenciju da prevladavaju na padinama okrenutim prema jugozapadu i s dobrim tlom, dok borealne prevladavaju na padinama okrenutim prema sjeveru i s natopljenim tlom. U nekim područjima drugi faktori nadjačavaju ovo, poput područja gdje osnovna stijena daje malo hranjivih tvari, gdje hrast i borealni bor često dijele prevlast. Boreonemoralna zona prati obalu od Oslofjorda sjeverno do Ålesunda, postajući isprekidana sjeverno od Sunnmørea. U Oslu ta zona doseže do visine 200&nbsp;m te do nekih nižih dolina i nizije oko Mjøse, ali ne toliko sjeverno koliko je smješten [[Lillehammer]]. U dolinama na jugu ta vegetacija može postojati i do 300–400&nbsp;m visine. Zona prati zapadnoobalnu niziju i zalazi u najveće fjordove, dostižući visinu 150&nbsp;m, čak i do 300&nbsp;m u nekim zaštićenim fjordovima i dolinama u [[Nordmøre]]u, s tlom bogatim hranjivim tvarima. Među najsjevernije lokacije na svijetu ubraja se nekoliko područja duž Trondheimsfjorda, kao što je općina [[Frosta (Norveška)|Frosta]], a najsjevernija je [[Byahalla]] u općini [[Steinkjer]]. Neke nemoralne vrste u toj zoni jesu hrast lužnjak, [[hrast kitnjak]], evropski jasen, [[brijest]], [[Mliječ (javor)|mliječ]], [[Obična lijeska|lijeska]], [[crna joha]], [[malolisna lipa]], [[Tisa (biljka)|tisa]], božikovina (jugozapadna obala), [[trešnja]], [[medvjeđi luk]], bukva (kasni dolazak uobičajen samo u Vestfoldu) i jagorčevina. Tipične borealne vrste jesu obična smrča, bor, [[maljava breza]], siva joha, [[jasika]], [[planinska jarebika]], [[bijela šumarica]] i [[divlja ljubičica]]. === Borealna zona === [[Datoteka:Swamp landscape in Signaldalen with Otertinden 2, 2012 June.jpg|mini|desno|<center>Tresetišta i jezera česta su u borealnoj zoni: Signaldalen u općini [[Storfjord]] s planinom Otertind</center>]] Borealne vrste prilagođene su dugoj i hladnoj zimi, a većina njih može podnijeti niže zimske temperature nego u većem dijelu Norveške. Stoga se razlikuju po potrebi za dužinom [[Vegetacijski period|vegetacijskog perioda]] i ljetnom toplinom. [[Tresetište|Tresetišta]] su česta u ovoj zoni, s najvećim površinama u sjevernoj i srednjoj borealnoj, kao i u području neposredno iznad granice šume. Velika borealna zona obično se dijeli na tri podzone: južnu, srednju i sjevernu.{{izvor}} Borealne zone u Norveškoj pripadaju trima ekoregijama. Područje kojim dominiraju smrčine šume (nešto [[Breza|breze]], bora, vrbe, jasike) uglavnom pripada ekoregiji [[Skandinavska i ruska tajga|skandinavske i ruske tajge]] (PA0608). Ekoregija [[Skandinavske obalne crnogorične šume|skandinavskih obalnih crnogoričnih šuma]] (PA0520) u obalnim područjima s blagim zimama i čestim kišama prati obalu od juga Stavangera na sjeveru do južnog Tromsa i uključuje i hemiborealna i borealna područja. S potonjom regijom graniči ekoregija [[Skandinavske planinske brezove šuma i travnjaci|skandinavskih planinskih brezovih šuma i travnjaka]] (PA1110). Čini se da ta regija uključuje i planinska područja s alpskom tundrom i nizijske šume, u biti cijelo područje izvan prirodnog raspona šuma obične smrče.<ref>{{cite web |url= https://www.google.com/maps/search/http:%2F%2Fglobalspecies.org%2Fkmlserver%2Fgetkml%2Fpa1110/data=!4m2!2m1!4b1?source=s_q&hl=en |title= Google Maps |website= [[Google Maps]]}}</ref> Stoga pokazuje vrlo širok raspon klimatskih i okolišnih uvjeta, od umjerene šume uz fjordove zapadne Norveške do vrha Galdhøpiggena i sjeveroistočno do poluostrva Varangera. Područje iznad granice [[Crnogorična šuma|crnogorične šume]] sastoji se od planinske maljave breze. Bijeli bor doseže svoju visinsku granicu otprilike 200&nbsp;m niže od planinske breze. ==== Južna ==== [[Datoteka:Lågendeltaet.jpg|mini|desno|<center>[[Lågendeltaet]] u Lillehammeru (južna borealna zona)</center>]] Južna borealna zona pokriva 12% površine kopna i njom dominiraju borealne vrste, posebno obična smrča. To je jedina borealna zona s nekoliko raštrkanih, ali dobro razvijenih, listopadnih stabala širokog lista koja zahtijevaju toplinu, poput evropskog jasena i hrasta. Nekoliko vrsta u toj zoni zahtijeva prilično topla ljeta (južna borealna zona ima 3–4 mjeseca sa srednjom 24-satnom temperaturom od najmanje 10&nbsp;°C) te su stoga vrlo rijetke u srednjoj borealnoj zoni. Neke od vrsta kojih nema sjevernije jesu crna joha, [[hmelj]], [[origano]] i [[crvena kalina]]. Ova je zona iznad hemiborealne, do 450&nbsp;m visine u Østlandetu i 500&nbsp;m u najjužnijim dolinama. U istočnim dolinama doseže nekoliko stotina kilometara u Gudbrandsdalu i Østerdalu te do općina [[Lom (Norveška)|Lom]] i [[Skjåk]] u [[Ottadalen]]u. Duž jugozapadne obale zona doseže visinu 400&nbsp;m na vrhu velikih fjordova (kao što je Lærdal) te otprilike 300&nbsp;m bliže obali. Evropske smrče nema u Vestlandetu (izuzetak je općina [[Voss]]). Sjeverno od Ålesunda južnoborealna vegetacija prevladava u niziji do nivoa mora, uključujući ostrva poput [[Hitra (ostrvo)|Hitre]]. Većina nizije u [[Trøndelag]]u ispod 180&nbsp;m visine pripada ovoj zoni, do 300&nbsp;m visine u kopnenim dolinama poput [[Gauldalen]]a i [[Verdalen]]a te do 100&nbsp;m u [[Namdalen]]u. Obalna i neka područja fjordova dalje na sjeveru – poput općina [[Nærøysund]] i [[Brønnøy]] te najbolje lokacije duž obale [[Helgeland]]a – ulaze u granice ove zone sjeverno do ulaza u [[Ranfjord]], dok u unutrašnjosti sjeverno od općine [[Grong]] dominira vegetacija srednje borealne zone u niziji. Postoje mala izolovana područja s južnoborealnom vegetacijom dalje na sjeveru, kao u općinama [[Bodø]] i [[Fauske]], pri čemu je najsjevernija lokacija uski pojas uz sjevernu obalu [[Ofotfjord]]a, a endemska nordlandska [[mukinja]] raste samo u općini [[Bindal]].<ref>{{cite web |url= http://www.miljostatus.no/nordland/tema/naturomrader/naturvern/verneomradene_i_nordland/verneomrader/reppen_naturreservat.htm |title= Reppen nature reserve |website= miljostatus.no |access-date= 21. 12. 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090319000018/http://www.miljostatus.no/nordland/tema/naturomrader/naturvern/verneomradene_i_nordland/verneomrader/reppen_naturreservat.htm |archive-date= 19. 3. 2009 |url-status=dead}}</ref> [[Poljoprivreda]] u Norveškoj, uključujući uzgoj [[Žitarice|žitarica]], odvija se uglavnom u hemiborealnoj i južnoj borealnoj zoni. ==== Srednja ==== [[Datoteka:Elsfjord F.JPG|mini|desno|<center>U većem dijelu Norveške srednjom borealnom zonom dominiraju smrčine šume, ali i uz nešto poljoprivrednog zemljišta. Septembar u [[Elsfjord]]u (općina [[Vefsn]]).</center>]] U tipičnim šumama zatvorenih krošnji u srednjoj borealnoj zoni prevladavaju borealne vrste. Srednjoborealna vegetacija pokriva 20% površine kopna. Norveška smrča dominantno je drvo na velikim područjima u unutrašnjosti Østlandeta, [[Sørlandet]]a, Trøndelaga i Helgelanda, a srednjoborealne i južnoborealne šume smrče komercijalno su najvažnije u Norveškoj. Smrča ne raste prirodno sjeverno od Saltfjella u srednjem Nordlandu (varijanta [[Sibirska smrča|sibirske smrče]] pojavljuje se u dolini Pasvik), zbog planinskih lanaca koji blokiraju njeno napredovanje, ali se često sadi u srednjoborealnim područjima dalje na sjeveru iz ekonomskih razloga, doprinoseći drugačijem pejzažu. [[Breza]] je obično dominantna u ovim sjevernim područjima, ali su česti i bor, jasika, jarebika, [[sremza]] i siva joha. Ta breza često je križanac [[Obična breza|obične]] i pahuljaste i viša je (6–12&nbsp;m) od breze koja raste blizu granice šume. Četinari izrastu više. Neke alpske biljke rastu u srednjoborealnoj zoni, dok su nemoralne vrste rijetke. [[Podrast]] je obično dobro razvijen ako šuma nije pregusta. Mnoge biljke ne rastu sjevernije: siva joha, obična breza, [[ivanjsko cvijeće]], [[Crvena malina|malina]], [[divlji pelin]] i [[močvarna mirta]] primjeri su vrsta u ovoj zoni koje ne rastu sjevernije ili više. Zona je na visini od 400 do 750&nbsp;m u Østlandetu, do 800&nbsp;m u južnim dolinama, 300–600&nbsp;m (800&nbsp;m na čelu dugih fjordova) na jugozapadnoj obali i 180–450&nbsp;m u Trøndelagu (700&nbsp;m u unutrašnjosti, kao u općinama Røros i [[Oppdal]]). Dalje na sjeveru uobičajena je u nizijama: do 100&nbsp;m visine na Lofotima i Vesterålenu, 200&nbsp;m u [[Narvik]]u, 100&nbsp;m ([[Tromsø]]), 130–200&nbsp;m u dolinama u unutrašnjosti Tromsa, a nizija na čelu [[Altafjord]]a najsjevernije je područje bilo koje veličine – mali džepovi postoje u općinama [[Porsanger]] i [[Sør-Varanger]]. To je obično najsjevernije područje s nekim poljoprivrednim aktivnostima, a [[ječam]] je tradicionalno uzgajan čak i na sjeveru, u općini [[Alta (Norveška)|Alta]]. ==== Sjeverna ==== [[Datoteka:Sand with pines.jpg|mini|desno|<center>Put kroz borovu šumu u općini Karasjok. Ovdje je klima najkontinentalnija, s najhladnijim zimama u Norveškoj; sjeverna borealna zona.</center>]] [[Datoteka:Övre dividal anjajohka.jpg|mini|desno|<center>Sjeverna borealna šuma u [[Nacionalni park Øvre Dividal|Nacionalnom parku Øvre Dividal]]; jesenja boja lišća planinske breze, koja nastavlja rasti uzbrdo, dok je bor dostigao svoju visinsku granicu.</center>]] Sjeverna borealna zona (poznata i kao otvorena ili rijetka tajga) jest zona najbliža [[Granica šume|granici šume]]. Graniči s alpskim ili polarnim područjem, a u njoj prevladava oštra subarktička klima. Postoji najmanje 30 ljetnih dana s prosječnom temperaturom 10&nbsp;°C ili više, do otprilike dva mjeseca. Drveće raste vrlo sporo i uglavnom ne postaje veliko. Šuma nije tako gusta kao dalje na jugu ili manjim nadmorskim visinama i poznata je kao planinska šuma (''Fjellskog''). Zona pokriva 28% površine Norveške, uključujući gotovo polovinu Finnmarka, gdje planinska breza raste do nivoa mora. Donji dio ove zone također ima četinare, ali granicu šume u Norveškoj uglavnom čini planinska breza, podvrsta maljave breze (podvrsta ''czerepanovii''),<ref>{{cite journal |last= Taulavuori |first= K. M. J. |display-authors= etal |title= Dehardening of mountain birch (Betula pubescens ssp. czerepanovii) ecotypes at elevated winter temperatures |url= http://www.skogoglandskap.no/publikasjon/SF_3230_2800 |date=2004 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110720024233/http://www.skogoglandskap.no/publikasjon/SF_3230_2800 |journal= [[New Phytologist]] |volume=162 |issue=2 |pages=427–436 |doi=10.1111/j.1469-8137.2004.01042.x |archive-date= 20. 7. 2011 |via= [[Norveški institut za šume i krajolik]] |access-date= 25. 12. 2019 |doi-access=free |language=en}}</ref> koju ne treba miješati s [[Patuljasta breza|patuljastom brezom]]. Smrča i bor čine granicu šume u nekim planinskim područjima s kontinentalnijom klimom. Alpske biljke uobičajene su u ovoj zoni. Brezova šuma na visini 1320&nbsp;m u Sikilsdalshornu najviša je granica šume u Norveškoj, dok je jedna breza na 1404&nbsp;m u Veodalu (Jotunheimen) pojedinačno drvo na najvećoj visini.<ref>{{Cite web |url= https://www.nrk.no/innlandet/norges-hoyestvoksende-tre-skaper-bekymring-blant-forskere-1.14653798 |title= Norges høyestvoksende tre skaper bekymring blant forskere |date= 18. 8. 2019 |language=no}}</ref> Granica šume niža je bliže obali i u područjima s nižim planinama, zbog hladnijih ljeta, više vjetra u blizini planinskih vrhova i više snijega zimi (priobalne planine), što dovodi do kasnijeg topljenja snijega. Sjeverna borealna zona pokriva velika područja na visini 750–950&nbsp;m u unutrašnjosti Østlandeta, u centralnim planinskim područjima proteže se na visini 800–1200&nbsp;m, ali se na zapadnoj obali granica šume spušta do približno 500&nbsp;m visine, znatno se povećavajući u dugim fjordovima (1100&nbsp;m na vrhu Sognefjorda). Dalje na sjever, velikim područjima u unutrašnjim visoravnima ili brdima Trøndelaga i sjeverne Norveške dominira sjeverna borealna zona, s granicom šume na otprilike 800&nbsp;m visine u unutrašnjosti Trøndelaga, 600&nbsp;m u općini [[Rana (Nordland)|Rana]], 500&nbsp;m u Narviku, 400&nbsp;m u Tromsøu, 200&nbsp;m u Kirkenesu i 100&nbsp;m u [[Hammerfest]]u (samo džepovi u zaštićenim područjima). Velika visoravan Finnmarksvidda smještena je na visini koja je postavlja gotovo tačno na granicu šume. Posljednji dio zone ustupa mjesto tundri na nivou mora približno 10&nbsp;km južno od visoravni [[Sjeverni rt|Sjevernog rta]] (blizu [[Skarsvåg]]a). Područja južno od ove linije nalikuju tundri s raštrkanim dijelovima planinskih brezovih šuma ([[šumotundra]]) i postaju alpska tundra čak i na manjim visinama. Stabla u blizini granice šume često se savijaju od [[snijeg]]a, [[Vjetar|vjetra]] i [[mraz]]a tokom vegetacijske sezone, a visina im je samo 2–4&nbsp;m. Izvan Norveške (i susjednih područja u Švedskoj), jedina druga područja na svijetu s granicom šume uglavnom sastavljenom od sitnolisnog listopadnog drveta poput breze – za razliku od četinara – jesu [[Island]] i poluostrvo [[Kamčatka]]. Granica četinarske šume ponekad se koristi (''Barskoggrense'') da bi se ova zona podijelila na dvije podzone, jer četinari obično ne rastu tako visoko kao planinska breza. Smrča i bor rastu na gotovo 1100&nbsp;m u nekim područjima Jotunheimena, pa sve do 400&nbsp;m u Bergenu (900&nbsp;m na vrhu Sognefjorda), 900&nbsp;m u Lillehammeru (planine u blizini Osla preniske su da bi imale granicu šume), 500&nbsp;m u Trondheimu (750&nbsp;m u Oppdalu), 350&nbsp;m u Narviku, 200&nbsp;m u Harstadu, 250&nbsp;m u Alti; a najsjevernija borova šuma na svijetu smještena je u [[Nacionalni park Stabbursdalen|Nacionalnom parku Stabbursdalen]], u općini [[Porsanger]]. U ovom dijelu zone postoje neke šume, a neki četinari mogu prilično narasti čak i ako je rast spor. === Tundra === [[Datoteka:Muskus.jpg|mini|desno|<center>[[Mošusno govedo]] u niskoalpskoj tundri u planinskom lancu [[Dovrefjell]]</center>]] Alpska tundra uobičajena je u Norveškoj, pokrivajući 32% kopna (isključujući Svalbard i Jan Mayen), i pripada skandinavskoj ekoregiji planinskih brezovih šuma i travnjaka (PA1110). Područje najbliže granici šume (niskoalpsko) ima kontinuirani biljni pokrivač, s [[vrba]]ma poput [[Siva vrba|sive]], [[Vunasta vrba|vunaste]] i [[Laponska vrba|laponske]] (visoke pola metra); [[borovnica]], obična kleka i [[sjeverna lineja]] također su česte. Niskoalpsko područje tradicionalno je korišteno kao ljetni pašnjak, a djelomično se i dalje koristi. Ova zona doseže visinu 1500&nbsp;m u Jotunheimenu, uključujući veći dio Hardangervidde, 1300&nbsp;m u istočnom [[Trollheimen]]u i približno 800&nbsp;m u Narviku i [[Lingenske Alpe|Lingenskim Alpama]]. Naviše (srednjealpska tundra) biljke postaju manje; mahovine i lišajevi su dominantniji; biljke i dalje prekrivaju veći dio tla, čak i ako su snježna polja koja traju do sredine ljeta i permafrost uobičajeni. Na najvišim nadmorskim visinama (visokoalpska tundra) tlo je pretežno prekriveno golim stijenama, snijegom i lednicima, s malo biljaka. [[Datoteka:Nordaustlandet (js) 2.jpg|mini|desno|<center>Arktička pustinja na [[Nordaustlandet]]u</center>]] [[Datoteka:Hurrungane, 1990.jpg|mini|desno|<center>Visokoalpska tundra u [[Hurrungane]]u</center>]] Najviša meteorološka stanica u Norveškoj – Fanaråken u općini [[Luster (Norveška)|Luster]], na 2062&nbsp;m – ima jedva tri mjeseca temperature iznad nule i prosjek u julu od 2,7&nbsp;°C. Ipak, lednički ljutić nađen je samo 100&nbsp;m ispod vrha Galdhøpiggena, a mahovine i lišajevi nađeni su na vrhu. Na sjeveroistoku Finnmarka (sjeverna polovina poluostrva Varangera i poluostrvo [[Nordkinn]]) smješteno je malo nizijsko područje tundre koje se često smatra dijelom ekoregije [[Tundra poluostrva Kole|tundre poluostrva Kole]] (PA1106). Svalbard i Jan Mayen imaju vegetaciju tundre, osim područja prekrivenih lednicima; a neka područja, poput litica na južnom [[Medvjeđe ostrvo|Medvjeđem ostrvu]], gnoje kolonije [[Morske ptice|morskih ptica]]. Ta tundra često se smatra dijelom ekoregije [[Arktička pustinja|Arktičke pustinje]] (PA1101). Najbujnija područja na ovim arktičkim ostrvima jesu zaštićena područja fjordova na [[Spitsbergen]]u; imaju najviše ljetne temperature, a vrlo suha klima uzrokuje malo snijega i stoga relativno rano topljenje snijega. Kratka sezona vegetacije i [[permafrost]] ispod aktivnog sloja pružaju dovoljno vlage. Od biljaka ovdje rastu patuljasta breza, [[nordijska kupina]], [[svalbardski mak]] i [[okruglolisni zvončić]]. Toplija klima pomakla bi vegetacijske zone znatno prema sjeveru i na veće nadmorske visine.<ref>{{cite web |url=http://acia.cicero.uio.no/factsheets/3_vegetation_zones.pdf |title= Fact sheet |website= uio.no |access-date= 14. 9. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070927093648/http://acia.cicero.uio.no/factsheets/3_vegetation_zones.pdf |archive-date= 27. 9. 2007 |url-status=dead |language=en}}</ref> == Prirodni resursi == Norveška ima rezerve ruda željeznih i neželjeznih metala. Mnoge od njih eksploatirane su u prošlosti, ali su njihovi rudnici sada neaktivni zbog niske čistoće i visokih operativnih troškova. Najveća nalazišta [[titanij]]a u Evropi u blizini su jugozapadne obale. Ugalj se iskopava na Svalbardu. Norveški resursi uključuju [[Nafta|naftu]], [[bakar]], [[prirodni plin]], [[Pirit (mineral)|pirit]], [[nikl]], [[Ruda željeza|rudu željeza]], [[cink]], [[olovo]], [[Riba|ribu]], [[građevinsko drvo]] i [[Hidroenergija|hidroenergiju]]. == Iskorištenost zemljišta == [[Datoteka:Orland6.jpg|mini|desno|<center>Obalna nizija u blizini [[Trondheimsfjord]]a</center>]] [[Datoteka:Utsira utsyn5.jpg|mini|desno|<center>Obalna vriština na [[Utsira (ostrvo)|Utsiri]], djelomično pošumljena alohtonim četinarima</center>]] Samo 3,5% norveškog zemljišta smatra se [[Obradivo zemljište|obradivim]];<ref>{{Cite web |title= Land use and land cover |url= https://www.ssb.no/en/natur-og-miljo/areal/statistikk/arealbruk-og-arealressurser |access-date= 16. 7. 2025 |work= SSB |language=en}}</ref> ništa od toga ne koristi se za trajne [[usjev]]e i trajne [[pašnjak]]e.{{izvor}} Prema procjeni iz 1993, površina [[Navodnjavanje|navodnjavanog zemljišta]] iznosila je 970&nbsp;km².{{izvor}} Trideset osam posto kopnene površine prekriveno je šumama: 21% [[Četinari|četinarskim]], a 17% [[Listopadne biljke|listopadnim]].<ref>{{cite web |url= http://www.borealforest.org/world/world_norway.htm |title= Boreal Forests of the World – NORWAY – FORESTS AND FORESTRY |website= borealforest.org}}{{Mrtav link |date= maj 2026 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> Preostalo zemljište čine planine i [[Vriština|vrištine]] (46%), tresetišta i [[Vlažno područje|vlažna područja]] (6,3%), jezera i rijeke (5,3%) i urbana područja (1,1%).<ref>{{cite book |title= Nasjonalatlas for Norge: Vegetasjon |publisher= Statens Kartverk |editor1-first= Asbjørn |editor1-last= Moen |editor2-first= Arvid |editor2-last= Lillethun |year=1999 |isbn=9788290408263 |language=no}}</ref> S vremenom su se područja divljine smanjivala zbog ljudske intervencije. Godine 2008. sajt ''Miljøstatus'', posvećen životnoj sredini Norveške, naveo je promjenu korištenja zemljišta kao jedan od najvažnijih faktora za ugroženost vrsta i smanjenje bioraznolikosti.<ref>{{cite web |url= http://www.miljostatus.no/Tema/Naturomrader/Arealbruk/ |title= Statistics |website= miljostatus.no |access-date= 17. 12. 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090311170032/http://www.miljostatus.no/Tema/Naturomrader/Arealbruk/ |archive-date= 11. 3. 2009 |url-status=dead}}</ref> == Ekološka pitanja == [[Datoteka:Canyon in Rohkunborri National Park.jpg|mini|desno|<center>Norveška je posljednjih godina osnovala nekoliko nacionalnih parkova; dolina (kanjon) Sørdalen u [[Nacionalni park Rohkunborri|Nacionalnom parku Rohkunborri]]</center>]] [[Datoteka:Norden pop density.gif|mini|upright|<center>Osim [[Danska|Danske]] i nekih [[Urbano područje|urbanih područja]], [[gustoća naseljenosti]] u [[Nordijska regija|nordijskim zemljama]] niska je, posebno na sjeveru.</center>]] Među ekološka pitanja u Norveškoj spadaju smanjenje [[emisija stakleničkih plinova]], [[zagađenost]] zraka i vode, gubitak staništa, oštećenje hladnovodnih koralnih grebena od [[koćarica]] i uzgoj [[losos]]a koji prijeti divljem lososu mriješćenjem u rijekama, čime se razrjeđuje riblji [[DNK]]. [[Kisela kiša|Kisele kiše]] oštetile su jezera, rijeke i šume, posebno u najjužnijem dijelu zemlje, a većina populacija divljeg lososa u [[Sørlandet]]u uginula je. Zbog nižih emisija u Evropi, kisele kiše u Norveškoj smanjile su se za 40% od 1980. do 2003.<ref>{{Cite web |title= Sur Nedbør |trans-title= Kisela kiša |url= http://www.miljostatus.no/templates/themepage____2149.aspx |date= 27. 3. 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070630085523/http://miljostatus.no/templates/themepage____2149.aspx |archive-date= 30. 6. 2007 |url-status=dead |website= Miljøstatus i Norge |language=no |access-date= 28. 12. 2019}}</ref> Još jedno pitanje jest moguća viša učestalost ekstremnih vremenskih uvjeta. Klimatski modeli<ref>{{Cite web |title= Norges klima om 50–100 år |trans-title= Klima Norveške za 50–100 godina |url= http://www.miljostatus.no/templates/PageWithRightListing____2326.aspx |date= 27. 12. 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070313113157/http://www.miljostatus.no/templates/PageWithRightListing____2326.aspx |archive-date= 13. 3. 2007 |url-status=dead |website= Miljøstatus i Norge |language=no |access-date= 28. 12. 2019}}</ref> predviđaju porast količine padavina, posebno u područjima s trenutno visokim količinama padavinama, a također predviđaju više epizoda s obilnim padavinama u kratkom periodu, što može uzrokovati klizišta i lokalne poplave. Zime će vjerovatno biti znatno blaže, a led u [[Arktički okean|Arktičkom okeanu]] mogao bi se potpuno otopiti ljeti, ugrožavajući opstanak [[Polarni medvjed|polarnog medvjeda]] na Svalbardu. Očekuje se da će se i kopnene i vodene vrste pomjeriti prema sjeveru, a to je već uočeno kod nekih vrsta; rastuća populacija [[Obični jelen|jelena]] širi se prema sjeveru i istoku, a 2008. godina bila je prva sezona lova u kojoj je odstrijeljeno više jelena (35.700) nego [[los]]ova.<ref>{{cite web |url= http://www.nrk.no/programmer/radio/norgesglasset/1.6532923 |title= Hjortebestand i vill vekst |author= Agnete Daae-Qvale Holmemo |language=no |date= 19. 3. 2009 |website= nrk.no}}</ref> [[Ptice selice]] dolaze ranije; drveće ranije prolistava; [[skuša]] postaje uobičajena ljeti uz obalu [[Troms]]a. Očekuje se da će ukupan broj vrsta u Norveškoj porasti zbog dolaska novih vrsta.<ref>{{Cite web |title= Impacts in Norway|url= http://www.environment.no/templates/PageWithRightListing.aspx?id=2320 |date= 22. 2. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070928083031/http://www.environment.no/templates/PageWithRightListing.aspx?id=2320 |archive-date= 28. 9. 2007 |url-status=dead |website= Environment.no |access-date= 28. 12. 2019 |language=en}}</ref> Norvežani su statistički među najzabrinutijima kad je riječ o [[Globalno zagrijavanje|globalnom zagrijavanju]] i njegovim efektima,<ref>{{cite web |url= http://www.aftenposten.no/nyheter/miljo/article1822401.ece |title= Flere bekymret over oppvarming |work= Aftenposten |date= 6. 6. 2007 |access-date= 11. 6. 2007 |language=no}}</ref> čak i ako je Norveška među zemljama za koje se očekuje da će biti najmanje negativno pogođene njime, uz neke moguće dobitke.<ref>{{cite news |author= Barrett Sheridan |title= Learning to Live with Global Warming |url= http://www.msnbc.msn.com/id/17952360/site/newsweek/ |date= 16. 4. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070418004809/http://www.msnbc.msn.com/id/17952360/site/newsweek/ |archive-date= 18. 4. 2007 |magazine= Newsweek |via= MSNBC |access-date= 25. 12. 2019 |language=en}}</ref> === Međunarodni sporazumi === Norveška je potpisnica sljedećih sporazuma: {{div col}} * [[Protokol Antarktičkog ugovora o zaštiti životne sredine]] (Madridski protokol) * [[Antarktički ugovor]] * [[Okvirna konvencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama]] * [[Konvencija o modifikaciji životne sredine]] * [[Pravo mora]] * [[Londonska konvencija (1972)]] * [[Sporazum o sveobuhvatnoj zabrani nuklearnih testova]] * [[Montrealski protokol]] (zaštita [[Ozonski omotač|ozonskog omotača]]) * [[MARPOL 73/78]] (zagađivanje s brodova) * [[Međunarodni sporazum o tropskoj drvnoj građi]] (1983, 1984) * [[Protokol iz Kyota]] (klimatske promjene) * [[Evropski sporazum o međunarodnom cestovnom prijevozu opasnih materija]] (ADR-sporazum) {{div col end}} == Također pogledajte == {{div col|colwidth=22em}} * [[Krajnje tačke Norveške]] * [[Historijske regije Norveške]] * [[Spisak urbanih područja u Norveškoj po broju stanovnika]] * [[Globalno zagrijavanje u Norveškoj]] * [[Spisak nacionalnih parkova u Norveškoj]] * [[Spisak rijeka u Norveškoj]] * [[:Kategorija:Doline u Norveškoj|Doline u Norveškoj]] * [[:Kategorija:Fjordovi u Norveškoj|Fjordovi u Norveškoj]] * [[:Kategorija:Jezera u Norveškoj|Jezera u Norveškoj]] * [[:Kategorija:Lednici u Norveškoj|Lednici u Norveškoj]] * [[:Kategorija:Ostrva u Norveškoj|Ostrva u Norveškoj]] * [[:Kategorija:Planine u Norveškoj|Planine u Norveškoj]] * [[:Kategorija:Vodopadi u Norveškoj|Vodopadi u Norveškoj]] {{div col end}} {{raščistiti}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat-inline|Geography of Norway}} * [https://web.archive.org/web/20001002184516/http://www.ssb.no/english/subjects/ Statistics Norway] * [https://web.archive.org/web/20061103073715/http://www.ngu.no/index.asp NGU – Geološki zavod Norveške] * [https://web.archive.org/web/20051027223104/http://met.no/english/climate/index.html Norveški meteorološki institut: Klima Norveške] * [http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/environment/032005-990402/index-dok000-b-f-a.html Flora i fauna Norveške] {{Geografija Evrope}} {{Norveška po temama}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geografija Norveške| ]] mbruasjdy66hpzxhsg1vb9pmaigj1cy 0 535090 3914900 3894452 2026-07-26T19:47:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914900 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Müge Çevik | slika = | opis_slike = | puno_ime = Müge Gül Çevik | državljanstvo = [[Turska]]; [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | narodnost = [[Turci|Turkinja]] | polje = [[infektologija]], [[medicinska virologija]], [[javno zdravstvo]], [[globalno zdravlje]], [[epidemiologija]] | radna_institucija = [[Univerzitet St Andrews]]; [[NHS Lothian]]; [[Svjetska zdravstvena organizacija]] | alma_mater = [[Univerzitet Ege]]; [[London School of Hygiene & Tropical Medicine]]; [[University College London]]; [[Univerzitet St Andrews]] | poznata_po = istraživanjima [[COVID-19|COVID-a 19]], [[SARS-CoV-2]], [[HIV]]-a, [[tuberkuloza|tuberkuloze]], [[virusni hepatitis|virusnog hepatitisa]] i javnom objašnjavanju naučnih podataka tokom [[pandemija COVID-19|pandemije COVID-a 19]] | veb-sajt = }} '''Müge Çevik''' [[Turska|tursko]]-[[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanska]] je [[ljekar]]ka, [[infektologija|infektologinja]], istraživačica [[medicinska virologija|medicinske virologije]] i stručnjakinja za globalno zdravlje. Radi na [[Univerzitet St Andrews|Univerzitetu St Andrews]], gdje se bavi [[HIV]]-om, [[tuberkuloza|tuberkulozom]], [[virusni hepatitis|virusnim hepatitisom]], tropskim infekcijama i novim zaraznim bolestima, uključujući [[COVID-19]].<ref name="StAndrews">{{cite web |title=Dr Muge Cevik |url=https://www.st-andrews.ac.uk/medicine/people/mc349 |website=University of St Andrews, School of Medicine |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-a 19]] bila je naučna savjetnica glavnom ljekaru [[Škotska|Škotske]], članica britanske savjetodavne grupe NERVTAG i saradnica [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]].<ref name="ExpertAdvice">{{cite web |title=Expert advice |url=https://www.st-andrews.ac.uk/medicine/research/covid-19-response/expert-advice/ |website=University of St Andrews, School of Medicine |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Obrazovanje === Medicinu je završila na Medicinskom fakultetu Univerziteta Ege u [[Izmir]]u.<ref name="IDEAL">{{cite web |title=CEVIK Muge |url=https://ideal.u-paris.fr/members/cevik-muge/ |website=IDEAL, Université Paris Cité |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kao studentica medicine učestvovala je u projektima iz oblasti [[seksualno zdravlje|seksualnog zdravlja]], javnog zdravstva i borbe protiv [[stigma|stigme]] povezane s HIV-om. Kasnije je u [[London]]u završila magistarski studij javnog zdravstva.<ref name="IDEAL" /> Specijalističko usavršavanje nastavila je u Ujedinjenom Kraljevstvu, gdje je radila u oblasti [[interna medicina|interne medicine]], infektivnih bolesti i virologije. Doktorski rad i akademsku karijeru vezala je za Univerzitet St Andrews, s istraživačkim fokusom na infekcije u zemljama s niskim i srednjim prihodima te na translacijska pitanja u liječenju tuberkuloze.<ref name="StAndrews"/><ref name="ResearchPortal">{{cite web |title=Muge Cevik |url=https://research-portal.st-andrews.ac.uk/en/persons/muge-cevik |website=University of St Andrews Research Portal |access-date=31. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Karijera === Dd 2016. povezana je sa NHS Lothianom kao kliničarka u infektivnim bolestima i medicinskoj virologiji, a na Univerzitetu St Andrews djeluje u okviru oblasti infekcije i globalnog zdravlja.<ref name="IDEAL" /> Njena istraživanja obuhvataju HIV, tuberkulozu, virusni hepatitis, tropske bolesti i nove infekcije, naročito u zdravstvenim sistemima zemalja s ograničenim resursima.<ref name="StAndrews" /> Tokom pandemije radila je i kao kliničarka u odgovoru na COVID-19. Istovremeno je učestvovala u brzom pregledu naučnih dokaza, javnom objašnjavanju rizika i savjetovanju stručnih tijela. Univerzitet St Andrews navodi da je pružala naučni doprinos glavnom ljekaru Škotske i bila članica NERVTAG-a, savjetodavnog tijela britanskog Ministarstva zdravstva za nove i nastajuće respiratorne virusne prijetnje.<ref name="ExpertAdvice"/> U međunarodnom radu sarađivala je s WHO-om i istraživačkom mrežom ISARIC, koja razvija kliničke protokole za nove zarazne bolesti.<ref name="StAndrews"/> === Istraživanja === Prije pandemije istraživala je HIV, tuberkulozu i virusni hepatitis, uključujući kliničke ishode, komorbiditete i pristup liječenju u različitim zdravstvenim okruženjima. Njeni radovi iz tog perioda obuhvataju genetičke i kliničke faktore povezane s komplikacijama kod osoba koje žive s HIV-om te infekcije važne za majčino i neonatalno zdravlje.<ref name="CID2013">{{cite journal |last1=Vispo |first1=Eugenia |last2=Cevik |first2=Muge |last3=Rockstroh |first3=Juergen K. |last4=Barreiro |first4=Pablo |last5=Nelson |first5=Mark |title=Genetic Determinants of Idiopathic Noncirrhotic Portal Hypertension in HIV-Infected Patients |trans-title=Genetičke odrednice idiopatske necirotične portalne hipertenzije kod pacijenata zaraženih HIV-om |url=https://academic.oup.com/cid/article/56/8/1117/367759 |journal=Clinical Infectious Diseases |date=2013 |volume=56 |issue=8 |pages=1117–1122 |doi=10.1093/cid/cis1056 |language=en}}</ref><ref name="Infection2019">{{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Moncayo-Nieto |first2=Olga |last3=Evans |first3=Margeret |title=Non-typeable Haemophilus influenzae-associated early pregnancy loss: an emerging neonatal and maternal pathogen |trans-title=Rani gubitak trudnoće povezan s netipizirajućim Haemophilus influenzae: novi neonatalni i materinski patogen |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s15010-019-01356-7 |journal=Infection |date=2019 |volume=47 |pages=937–943 |doi=10.1007/s15010-019-01356-7 |language=en}}</ref> Tokom 2020. i 2021. bila je među autorima više često citiranih pregleda o SARS-CoV-2. U radu objavljenom u ''[[BMJ]]'' razmatrala je [[Virusologija|virologiju]], prijenos i [[patogeneza|patogenezu]] virusa, s naglaskom na način širenja infekcije, inkubaciju, klinički tok i implikacije za javnozdravstvene mjere.<ref name="BMJ2020">{{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Kuppalli |first2=Krutika |last3=Kindrachuk |first3=Jason |last4=Peiris |first4=Malik |title=Virology, transmission, and pathogenesis of SARS-CoV-2 |trans-title=Virologija, prijenos i patogeneza SARS-CoV-2 |url=https://www.bmj.com/content/371/bmj.m3862 |journal=BMJ |date=2020 |volume=371 |pages=m3862 |doi=10.1136/bmj.m3862 |pmid=33097561 |language=en}}</ref> S Connorom Bamfordom i Antonijom Ho objavila je klinički pregled pandemije namijenjen ljekarima, objavljen u časopisu ''Clinical Microbiology and Infection''.<ref name="CMI2020">{{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Bamford |first2=Connor |last3=Ho |first3=Antonia |title=COVID-19 pandemic – a focused review for clinicians |trans-title=Pandemija COVID-a 19: usmjereni pregled za kliničare |url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(20)30231-7/fulltext |journal=Clinical Microbiology and Infection |date=2020 |volume=26 |issue=7 |pages=842–847 |doi=10.1016/j.cmi.2020.04.023 |pmid=32344166 |language=en}}</ref> Njena sistematska analiza dinamike virusnog opterećenja i trajanja izlučivanja koronavirusa, objavljena u časopisu ''The Lancet Microbe'', usporedila je SARS-CoV-2, [[SARS-CoV]] i [[MERS-CoV]]. Rad je zaključio da je dinamika virusnog opterećenja ključna za razumijevanje zaraznosti i da nalaz virusne RNK ne znači nužno prisustvo infektivnog virusa tokom cijelog perioda pozitivnog testa.<ref name="LancetMicrobe">{{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Tate |first2=Matthew |last3=Lloyd |first3=Ollie |last4=Maraolo |first4=Alberto Enrico |last5=Schafers |first5=Jenna |last6=Ho |first6=Antonia |title=SARS-CoV-2, SARS-CoV, and MERS-CoV viral load dynamics, duration of viral shedding, and infectiousness: a systematic review and meta-analysis |trans-title=Dinamika virusnog opterećenja, trajanje izlučivanja virusa i zaraznost kod SARS-CoV-2, SARS-CoV-a i MERS-CoV-a: sistematski pregled i metaanaliza |url=https://www.thelancet.com/journals/lanmic/article/PIIS2666-5247(20)30172-5/fulltext |journal=The Lancet Microbe |date=2021 |volume=2 |issue=1 |pages=e13–e22 |doi=10.1016/S2666-5247(20)30172-5 |pmid=33521734 |language=en}}</ref> U članku u ''[[Science (časopis)|Science]]'' sa [[Stefan Baral|Stefanom D. Baralom]] pisala je o mrežama prijenosa SARS-CoV-2 i važnosti razumijevanja nejednake raspodjele rizika između prostora, događaja i društvenih mreža.<ref name="Science2021">{{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Baral |first2=Stefan D. |title=Networks of SARS-CoV-2 transmission |trans-title=Mreže prijenosa SARS-CoV-2 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg0842 |journal=Science |date=2021 |volume=373 |issue=6551 |pages=162–163 |doi=10.1126/science.abg0842 |pmid=34244400 |language=en}}</ref> U javnozdravstvenim raspravama isticala je da politike trebaju uzeti u obzir stvarne obrasce prijenosa, koncentraciju rizika i društvene posljedice mjera, a ne samo pojedinačne biološke parametre.<ref name="SSRN">{{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Marcus |first2=Julia L. |last3=Buckee |first3=Caroline |last4=Smith |first4=Tara C. |title=SARS-CoV-2 Transmission Dynamics Should Inform Policy |trans-title=Dinamika prijenosa SARS-CoV-2 treba usmjeravati javne politike |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3692807 |journal=SSRN Electronic Journal |date=2020 |doi=10.2139/ssrn.3692807 |language=en}}</ref> == Naučna komunikacija == Tokom pandemije postala je prepoznatljiva i po naučnoj komunikaciji, naročito kroz objašnjavanje novih radova, nesigurnosti i promjena u dokazima na društvenim mrežama. Univerzitet St Andrews navodi da je, uz akademski rad, razvila poseban interes za to kako ljekari i naučnici mogu koristiti društvene mreže za širenje pouzdanih informacija.<ref name="ExpertAdvice"/> I prije pandemije bavila se tom temom u stručnom smislu. U radu objavljenom 2019. u ''Clinical Microbiology and Infection'' analizirala je kako naučnici i ljekari koriste [[Twitter]] tokom medicinskog kongresa, dok je u uvodniku u istom časopisu pisala o društvenim mrežama kao prostoru za angažman, komunikaciju i interakciju u medicinskoj zajednici.<ref name="TwitterPaper">{{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Ong |first2=David S. Y. |last3=Mackenzie |first3=Graham |title=How scientists and physicians use Twitter during a medical congress |trans-title=Kako naučnici i ljekari koriste Twitter tokom medicinskog kongresa |url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(19)30183-3/fulltext |journal=Clinical Microbiology and Infection |date=2019 |volume=25 |issue=12 |pages=1561.e7–1561.e12 |doi=10.1016/j.cmi.2019.04.004 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref><ref name="SocialMedia">{{cite journal |last=Cevik |first=Muge |title=Social media to engage, communicate and interact |trans-title=Društvene mreže za angažman, komunikaciju i interakciju |url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(19)30457-6/fulltext |journal=Clinical Microbiology and Infection |date=2019 |volume=25 |issue=10 |pages=1227–1228 |doi=10.1016/j.cmi.2019.08.009 |language=en }}{{Mrtav link}}</ref> == Odabrana djela == * {{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Kuppalli |first2=Krutika |last3=Kindrachuk |first3=Jason |last4=Peiris |first4=Malik |title=Virology, transmission, and pathogenesis of SARS-CoV-2 |trans-title=Virologija, prijenos i patogeneza SARS-CoV-2 |url=https://www.bmj.com/content/371/bmj.m3862 |journal=BMJ |date=2020 |volume=371 |pages=m3862 |doi=10.1136/bmj.m3862 |pmid=33097561 |language=en}} * {{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Tate |first2=Matthew |last3=Lloyd |first3=Ollie |last4=Maraolo |first4=Alberto Enrico |last5=Schafers |first5=Jenna |last6=Ho |first6=Antonia |display-authors=5 |title=SARS-CoV-2, SARS-CoV, and MERS-CoV viral load dynamics, duration of viral shedding, and infectiousness: a systematic review and meta-analysis |trans-title=Dinamika virusnog opterećenja, trajanje izlučivanja virusa i zaraznost kod SARS-CoV-2, SARS-CoV-a i MERS-CoV-a: sistematski pregled i metaanaliza |url=https://www.thelancet.com/journals/lanmic/article/PIIS2666-5247(20)30172-5/fulltext |journal=The Lancet Microbe |date=2021 |volume=2 |issue=1 |pages=e13–e22 |doi=10.1016/S2666-5247(20)30172-5 |pmid=33521734 |language=en}} * {{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Bamford |first2=Connor |last3=Ho |first3=Antonia |title=COVID-19 pandemic – a focused review for clinicians |trans-title=Pandemija COVID-a 19: usmjereni pregled za kliničare |url=https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(20)30231-7/fulltext |journal=Clinical Microbiology and Infection |date=2020 |volume=26 |issue=7 |pages=842–847 |doi=10.1016/j.cmi.2020.04.023 |pmid=32344166 |language=en}} * {{cite journal |last1=Cevik |first1=Muge |last2=Baral |first2=Stefan D. |title=Networks of SARS-CoV-2 transmission |trans-title=Mreže prijenosa SARS-CoV-2 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg0842 |journal=Science |date=2021 |volume=373 |issue=6551 |pages=162–163 |doi=10.1126/science.abg0842 |language=en}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{ORCID|0000-0003-1133-3874}} * {{Google Scholar ID|ADwYFuoAAAAJ|Müge Çevik}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Cevik, Muge}} [[Kategorija:Turski ljekari]] [[Kategorija:Britanski ljekari]] 3ggpik9e1o6vkgms1sdgvrik9e9w6bc 0 535199 3914484 3905329 2026-07-26T12:03:19Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914484 wikitext text/x-wiki {{Infokutija videoigra | naziv = Pac-Man | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = North American arcade flyer | razvijač = Namco | izdavač = Namco, Midway Games | distributer = | serija = Pac-Man | pogon = | platforme = | objavljeno = Japan: 22. maj 1980.<br/>SAD: oktobar 1980. | žanr = [[Arkadna videoigra|Arkadna]] – labirint | režimi = Jedan ili više igrača | režiser = | producent = | dizajner = Toru Iwatani | programer = {{br separated entries|Shigeo Funaki|Shigeichi Ishimura}} | umjetnik = Hiroshi Ono <ref>Kiya, Andrew (October 17, 2021). [https://www.siliconera.com/former-namco-pixel-artist-hiroshi-mr-dotman-ono-has-died/ "Former Namco Pixel Artist Hiroshi 'Mr. Dotman' Ono Has Died"]. Siliconera.</ref> | pisac = | kompozitor = {{br separated entries|Toshio Kai|Shigeichi Ishimura}} | kabinet = | arkadni_sistem = | procesor = | zvuk = | prikaz = }} '''''Pac-Man''''', prvobitno nazvan '''''Puck Man(a)''''' u Japanu, jest [[videoigra]] na ploči-labirintu iz 1980. koju je razvio i objavio Namco za [[arkadne igre]]. U Japanu je objavljena 22. maja 1980, a u Sjevernoj Americi u augustu 1980. Igrač kontroliše Pac-Mana, lika koji mora pojesti sve tačke unutar zatvorenog [[labirint]]a izbjegavajući duhove koji se pojavljuju u četiri [[Boja|boje]]. Jedenje velikih trepćućih tačaka zvanih "Power Pellets" uzrokuje da duhovi privremeno postanu plavi i ranjivi, što omogućava Pac-Manu da pojede duhove da bi dobio dodatne bodove. Dizajnirao ga je Toru Iwatani, koji je vodio tim od devet članova; razvoj igre počeo je 1979. Iwatani je želio stvoriti igru ​​koja bi se mogla svidjeti i [[žena]]ma i muškarcima, jer je većina videoigara tog vremena imala teme koje su ciljale na tradicionalno [[Muškarac|muške]] interese, poput [[rat]]a ili [[sport]]a.<ref>Lammers, Susan M. (1986). Programmers at Work: Interviews. New York: Microsoft Press. p. 266. ISBN 0-914845-71-3. p. 265.</ref> Iako je inspiracija za lik Pac-Mana bila slika [[Pica|pice]] s odsječenom kriškom, Iwatani je rekao da je zaokružio japanski znak za usta, kuchi (japanski: 口). Likovi u igri napravljeni su da budu "simpatični" i šareni kako bi se svidjeli mlađim igračima. Originalni japanski naziv ''Puck Man'' izveden je iz japanske fraze ''paku paku taberu'', koja se odnosi na gutanje nečega; naziv je promijenjen u Pac-Man za sjevernoameričko izdanje zbog straha da će vandali oštetiti konzole pretvarajući P u F, da bi dobili vulgarnu frazu na [[Engleski jezik|engleskom jeziku]]. Igra se smatra jednom od najuticajnijih i najvećih videoigara svih vremena. Bio je to širok kritički i komercijalni uspjeh, što je dovelo do nekoliko nastavaka, znatne prodaje pratećih proizvoda i dvije televizijske serije, kao i hit singla "Pac-Man Fever" Bucknera i Garcije. Lik Pac-Mana postao je službena maskota Namca, a kasnije i Bandai Namco Entertainmenta.<ref>[https://web.archive.org/web/20071016203822/http://classicgaming.gamespy.com/View.php?view=Articles.Detail&id=249 Pac-Man: The Phenomenon - Part 1] - by Marty "Retro Rogue" Goldberg, October 16, 2007</ref> Igra ostaje jedna od najuspješnijih i najprodavanijih videoigara, generirajući više od 14 milijardi dolara prihoda (zaključno s 2016. godinom) i 43 miliona jedinica u kombinovanoj prodaji, te noseći trajno komercijalno i [[Kultura|kulturno]] naslijeđe. == Igra == [[Datoteka:Pac-Man gameplay (1x pixel-perfect recreation).png|thumb|lijevo|224px|Snimak ekrana iz igre. Duhovi jure Pac-Mana. Dole lijevo je broj života igrača, a dole desno ikona nivoa (u ovom slučaju trešnja). Na vrhu je rezultat igrača.]] Ovo je akciona <ref>Maynard, Ashley E.; Subrahmanyam, Kaveri; Greenfield, Patricia M. (May 13, 2005). "Technology and the Development of Intelligence: From the Loom to the Computer". In Sternberg, Robert J.; Preiss, David D. (eds.). Intelligence and Technology: The Impact of Tools on the Nature and Development of Human Abilities. Routledge. pp. 29–54 (32). ISBN 978-1-136-77805-6.</ref> video igra potjere gdje igrač kontrolira istoimeni lik unutra zatvorenog lavirinta (table). Cilj igre je pojesti sve tačke postavljene u lavirintu, izbjegavajući pritom četiri obojena duha - Blinkyja (crvena), Pinkyja (ružičasta), Inkyja (cijan) i Clydea (narandžasta boja) - koji progone Pac-Mana. Kada pojede sve tačke, Pac-Man prelazi na sljedeći nivo. Nivoi su označeni ikonama [[Voće|voća]] na dnu ekrana. Između nivoa nalaze se kratke scene u kojima se Pac-Man i Blinky pojavljuju u humorističnim, komičnim situacijama. Ako duh uhvati Pac-Mana, igrač gubi život; igra završava kada su svi životi izgubljeni. Svaki od četiri duha ima svoju jedinstvenu [[Umjetna inteligencija|umjetnu inteligenciju]] (UI) ili "ličnost": Blinky direktno juri Pac-Mana; Pinky i Inky pokušavaju se pozicionirati ispred Pac-Mana, obično tako što ga pritišću u ugao; a Clyde se prebacuje između potjere i bježanja od Pac-Mana u zavisnosti od udaljenosti od njega.<ref>Chris Morris (March 3, 2011). [https://www.cnbc.com/2011/03/03/five-things-you-never-knew-about-pacman.html "Five Things You Never Knew About Pac-Man"]. CNBC.</ref> U blizini četiri ugla lavirinta nalaze se veliki blješteći "energetski kuglice" ili "energetske kuglice". Kada Pac-Man pojede jednu, duhovi postaju plavi s vrtoglavim izrazom lica i okreću se u suprotnom smjeru bježeći od igrača. Pac-Man može jesti plave duhove za bonus bodove; kada se duh pojede, njegove oči se vraćaju u središnju kutiju u labirintu, gdje se duh "regenerira" i nastavlja svoju normalnu aktivnost. Jedenje više plavih duhova uzastopno povećava njihovu bodovnu vrijednost. Nakon određenog vremena, plavi duhovi bljeskaju bijelo prije nego što se vrate u svoje normalne oblike. Jedenje određenog broja tačaka u nivou uzrokuje da se bonus predmet - obično voće - pojavi ispod središnje kutije; predmet se može pojesti za bonus bodove. Sa strane labirinta nalaze se dva "warp tunela", koji omogućavaju igraču i duhovima da putuju na suprotnu stranu ekrana. Duhovi postaju sporiji pri ulasku i izlasku iz ovih [[tunel]]a. Igra postaje sve teža kako igrač napreduje: duhovi postaju brži, a efekat povećanja energije se smanjuje u trajanju, na kraju potpuno nestaje. == Razvoj == [[Datoteka:Toru Iwatani, creator of Pac-Man, at GDC 2011 (cropped to upper body).jpg|thumb|desno|Kreator igre ''Pac-Man'', Toru Iwatani, na Konferenciji programera igara 2011. godine]] Nakon što je 1974. godine preuzeo posrnulu japansku diviziju [[Atari]]ja, Namco je počeo proizvoditi vlastite videoigre interno, umjesto da ih licencira od drugih [[programer]]a za distribuciju u Japanu.<ref>Kent, Steven L. (2002). The Ultimate History of Video Games: The Story Behind the Craze that Touched our Lives and Changed the World. New York: Random House International. ISBN 978-0-7615-3643-7. OCLC 59416169.</ref> Predsjednik kompanije Masaya Nakamura osnovao je malu grupu za razvoj videoigara unutar kompanije koja je proučavala nekoliko [[mikroračunar]]a koje je proizveo [[NEC]] zbog njihovog potencijala za kreiranje igara.<ref>Microcomputer BASIC Editorial Department (December 1986). All About Namco (in Japanese). Dempa Shimbun. ISBN 978-4885541070.</ref><ref>Burnham, Van (2001). Supercade. Cambridge: MIT Press. p. 181. ISBN 0-262-02492-6.</ref> Među prvim osobama dodijeljenim ovoj diviziji bio je 24-godišnji zaposlenik Toru Iwatani.<ref>Lammers, Susan M. (1986). Programmers at Work: Interviews. New York: Microsoft Press. p. 266. ISBN 0-914845-71-3.</ref> On je 1978. godine kreirao prvu videoigru Namca, Gee Bee, koja je, iako neuspješna, pomogla kompaniji da stekne jače uporište u brzorastućoj industriji videoigara.<ref>Masumi, Akagi (2005). It Started With Pong. Amusement News Agency. pp. 183–184.</ref> Pomogao je u produkciji dva nastavka, Bomb Bee i Cutie Q, oba objavljena 1979. godine.<ref>[https://web.archive.org/web/20170802063946/http://www.arcade-museum.com/game_detail.php?game_id=7179 "Bomb Bee - Videogame by Namco"]. Killer List of Videogames. The International Arcade Museum.</ref> Japanska [[industrija]] videoigara doživjela je nagli porast popularnosti s igrama poput Space Invaders i Breakout, a tržište je preplavljeno sličnim naslovima.<ref>Iwatani, Toru (2005). Introduction to Pac-Man's Game Science. Enterbrain. p. 33.</ref> Iwatani je smatrao da gruba grafika i nasilje arkadnih igara ograničavaju njihovu privlačnost samo na muškarce i da se arkade smatraju sumnjivim (nasilnim) okruženjem. Za svoj sljedeći projekt, Iwatani je odlučio stvoriti nenasilnu, veselu igru ​​koja se uglavnom sviđa ženama,<ref>Kohler, Chris (2005). Power-Up: How Japanese Video Games Gave the World an Extra Life. BradyGames. pp. 51–52. ISBN 0-7440-0424-1</ref> jer je vjerovao da će privlačenje žena i parova u arkade stvoriti atmosferu prilagođeniju porodici. Iwatani je razmatrao najčešće ženske aktivnosti, a zatim je odlučio usmjeriti svoju igru ​​na jelo, smatrajući "da žene vole jesti slatkiše". Njegova igra se prvobitno zvala Pakkuman, zasnovana na japanskom onomatopejskom terminu "paku paku taberu", koji se odnosi na pokret usta pri otvaranju i zatvaranju u nizu. Razvoj igre koja je kasnije postala Pac-Man započeo je početkom 1979. godine i trajao je godinu i pet mjeseci, najduži period za bilo koju videoigru do tada. Iwatani je angažovao devet drugih zaposlenika kompanije Namco da pomognu u produkciji, uključujući kompozitora Toshia Kaija, programera Shigea Funakija i [[hardver]]skog inženjera Shigeichija Ishimuru.<ref>Szczepaniak, John (August 11, 2014). The Untold History of Japanese Game Developers (First ed.). SMG Szczepaniak. p. 201. ISBN 978-0992926007</ref> Dok se igra razvijala, Namco je također dizajnirao Galaxian, koji je koristio revolucionarni [[RGB]] prikaz boja, omogućavajući spriteovima da istovremeno prikazuju nekoliko boja i uklanjajući potrebu za obojenim trakama [[celofan]]a koje su do tada postale uobičajene. Ovo tehnološko dostignuće omogućilo je Iwataniju da uveliko poboljša svoju igru ​​jarkim pastelnim bojama, za koje je smatrao da će pomoći u privlačenju igrača. Ideja za energizatore bila je koncept koji je Iwatani posudio od [[Popaj]]a, lika iz [[Crtani film|crtanog filma]] koji privremeno stiče nadljudsku snagu nakon što pojede [[špinat]]. Vjeruje se da je Iwatani bio djelimično inspirisan japanskom dječjom pričom o stvorenju koje štiti djecu tako što proždire čudovišta. Frank Fogleman, suosnivač Gremlin Industries, vjeruje da je igranje Pac-Mana unutra lavirinta inspirisano [[Sega|Seginom]] igrom Head On (1979), sličnom arkadnom igrom koja je bila popularna u Japanu.<ref>Horowitz, Ken (2018). The Sega Arcade Revolution, A History in 62 Games. McFarland & Company. pp. 24–26. ISBN 978-1-4766-3196-7.</ref> Kreator igre je često tvrdio da je lik Pac-Mana inspirisan oblikom pice kojoj nedostaje kriška, a koju je primijetio za vrijeme ručka, ali u intervjuu iz 1986. godine rekao je da je to samo djelimično tačno i da je izgled lika također rezultat zaokruživanja i pojednostavljivanja japanskog znaka "kuchi" (口), što znači "usta". Četiri duha su dizajnirana kao slatka, šarena i privlačna, koristeći svijetle, pastelne boje i izražajne plave oči. Iwatani je koristio ovu ideju u razvoju Cutie Q, koji sadrži slične likove nalik duhovima. Inspiraciju su mu dale televizijska serija Casper the Friendly Ghost i manga serija Obake no Q-Taro. Duhovi su odabrani kao glavni antagonisti igre jer su se često pojavljivali kao negativci u animacijama. Ideja za voćne bonuse zasnivala se na [[Grafika|grafici]] prikazanoj na slot mašini. Predsjednik Namca, Masaya Nakamura, prvobitno je tražio da svi duhovi budu obojeni crvenom bojom i da se ne razlikuju jedni od drugih.<ref>England, Lucy (June 11, 2015). "When Pac-Man was invented there was a huge internal fight with the CEO over what colour the ghosts should be". Business Insider.</ref> Iwatani je vjerovao da bi se duhovi trebali pojavljivati ​​u različitim bojama, a njegove kolege su jednoglasno podržale njegovu ideju. Duhovi su programirani da prikazuju svoje vlastite različite ličnosti kako bi spriječili da igra postane previše dosadna ili nemoguće teška za igranje.<ref>Mateas, Michael (2003). [https://web.archive.org/web/20120514225846/http://www.lcc.gatech.edu/~mateas/publications/MateasDIGRA2003.pdf "Expressive AI: Games and Artificial Intelligence"]. Proceedings of Level up: Digital Games Research Conference, Utrecht, Netherlands.</ref> Ime svakog duha daje naznaku njegove strategije potjere za Pac-Manom: Shadow ("Blinky") uvijek juri Pac-Mana, Speedy ("Pinky") pokušava da ga pretekne, Bashful ("Inky") koristi složeniju strategiju, a Pokey ("Clyde") naizmjenično juri i bježi. Japanska imena duhova su おいかけ, juriti;まちぶせ, zasjeda; きまぐれ, prevrtljiv; i おとぼけ, pravljenje gluposti, respektivno. ako bi se ublažila napetost stalne potjere, dodani su [[humor]]istični prekidi između Pac-Mana i Blinkyja. Zvučni efekti bili su među posljednjim dodanim obilježjima igre, a kreirao ih je Toshio Kai. Tokom dizajnerske sesije, Iwatani je bučno jeo voće i ispuštao klokotave zvukove kako bi Kaiju opisao kako želi da [[Zvuk|zvuči]] efekat jedenja. Nakon završetka, igra je nazvana Puck Man. == Lansiranje == Testiranje igre Puck Man na različitim lokacijama počelo je 22. maja 1980. u Shibuyi, [[Tokio]]. Igrači koji nisu ranije igrali video igre dobro su reagovali na nju, smatrajući je lakom za učenje, dok mnogi redovni igrači arkadnih igara nisu imali povoljno mišljenje o igri. Privatno predstavljanje održano je u junu, nakon čega je uslijedilo nacionalno izdanje u julu. S obzirom na uspjeh u Japanu, Namco je pokrenuo planove za plasiranje na međunarodno tržište, posebno u [[Sjedinjene Američke Države]]. Prije nego što je igru ​​prikazao distributerima, Namco America je implementirao nekoliko promjena, poput promjene imena duhova.Naslov igre je također promijenjen jer su se rukovodioci Namca brinuli da će vandali promijeniti "P" u Puck Manu u "F". Masaya Nakamura je odlučio preimenovati igru ​​u Pac-Man, za koji je smatrao da je bliži originalnom [[japan]]skom nazivu Pakkuman. U Evropi je igra objavljena pod oba naslova. Nakon što je naslov Puck Man napušten, ali prije nego što je Pac-Man odabran, rani američki promotivni materijali koristili su ime Snapper. Kada je Namco predstavio Pac-Man i Rally-X potencijalnim distributerima na sajmu AMOA 1980. u novembru 1980, rukovodioci su vjerovali da će Rally-X postati najprodavanija igra godine.<ref>Atari Spectacularly Fails to Do the Math". Next Generation. No. 26. Imagine Media. February 1997. p. 47.</ref> Prema časopisu Play Meter, i Pac-Man i Rally-X dobili su blagu pažnju na sajmu. Namco je prvobitno kontaktirao Atari za distribuciju Pac-Mana, ali Atari je odbio ponudu. Midway Manufacturing je potom pristao distribuirati i Pac-Man i Rally-X u Sjevernoj Americi, objavivši akviziciju prava na proizvodnju 22. novembra i objavljujući igre u decembru.<ref>[http://www.arcade-museum.com/manuals-videogames/P/Pac-Man.pdf "Game Board Schematic"] (PDF). Midway Pac-Man Parts and Operating Manual. Chicago, Illinois: Midway Games. December 1980</ref> == Portovi == Pac-Man je portovan na nekoliko kućnih sistema za videoigre i [[Personalni računar|personalnih računara]], a najviše kritikovana izvedba bila je konverzija za Atari 2600 iz 1982. godine koju je dizajnirao Tod Frye, a objavila kompanija Atari, Inc.<ref>Lapetino, Tim (2018). "The Story of PAC-MAN on Atari 2600". Retro Gamer Magazine. 179: 18–23.</ref> Ova verzija igre je široko kritikovana zbog netačne reprodukcije arkadne verzije i zbog neobičnih dizajnerskih izbora, posebno efekta treperenja duhova.<ref>Thompson, Adam (Fall 1983). "The King of Video Games is a Woman". Creative Computing Video and Arcade Games. 1 (2): 65.</ref> Međutim, bila je komercijalni uspjeh, prodavši preko sedam miliona primjeraka. Atari je izdao verzije za Intellivision, VIC-20, [[Commodore 64]], Apple II, IBM PC kompatibilne računare, TI-99/4A, [[ZX Spectrum]] i 8-bitne Atari računare. Port za Atari 5200 je objavljen 1983. godine, verzija koja se smatra značajnim poboljšanjem u odnosu na verziju za Atari 2600.<ref>Montfort, Nick; Bogost, Ian (2009). "Pac-Man". Racing the Beam: The Atari Video Computer System. MIT Press. pp. 66–79. ISBN 978-0-262-01257-7.</ref> Namco je 1984. godine objavio verziju za Family Computer kao jednu od prvih igara trećih strana za konzolu,<ref>Tokyo Metropolitan Museum of Photography (2003). Family Computer 1983 - 1994. Japan: Otashuppan. ISBN 4872338030.</ref> kao i port za MSX računar. Verzija za Famicom je kasnije objavljena u Sjevernoj Americi za Nintendo Entertainment System od strane Tengena, podružnice Atari Gamesa. Tengen je proizveo nelicenciranu verziju igre u crnom kućištu kertridža, objavljenu u vrijeme kada se Tengen i Nintendo nisu slagali oko stava o kontroli kvalitete konzola; ovu verziju je Namco ponovo objavio kao službeni naslov 1993. godine, s novom etiketom i kutijom kertridža. Verzija za Famicom je objavljena za Famicom Disk System 1990. godine kao budžetski naslov za Disk Writer kioske u maloprodajnim trgovinama. Iste godine, Namco je objavio port Pac-Mana za Game Boy, koji je omogućio kooperativnu igru ​​za dva igrača putem perifernog uređaja Game Link Cable. Verzija za Game Gear objavljena je godinu dana kasnije, koja je također omogućila podršku za multiplayer. Godine 2001, Namco je izdao port Pac-Mana za razne japanske [[Mobilni telefon|mobilne telefone]], što je bilo jedno od prvih izdanja mobilne igre kompanije. Godine 2009. objavljena je verzija za iOS uređaje; ovo izdanje je preimenovano u Pac-Man + Tournaments 2013. godine, sa novim lavirintima i rang listama. Pac-Man je bio jedan od četiri naslova objavljena pod brendom Arcade Game Series, koji je objavljen za PlayStation 4, Windows i Xbox One 2016. godine.<ref>Romano, Sal (December 21, 2015). [https://web.archive.org/web/20171020084020/http://gematsu.com/2015/12/bandai-namco-bringing-classic-arcade-game-series-ps4-xbox-one-pc "Bandai Namco bringing classic Arcade Game Series to PS4, Xbox One, and PC"]. Gematsu.</ref> Također, [[Microsoft]] je uključio Pac-Mana u Microsoft Return of Arcade (1995) kao način da privuče kompanije za videoigre na svoj operativni sistem Windows 95.<ref>"Windows 95 Gets Into The Game". No. 20. IDG Communications. Electronic Entertainment. August 1995. p. 48.</ref> == Odziv == Nakon svog [[Sjeverna Amerika|sjevernoameričkog]] debija na AMOA 1980. godine, igra je u početku dobila blage reakcije. Časopis Play Meter je napravio pregled igre i nazvao je "slatkom igrom koja kao da privlači igrače", rekavši da "igra ima više nego što se na prvi pogled čini", ali je kritikovao zvuk kao nedostatak, rekavši da je "dobar neko vrijeme, a onda postaje dosadan". Po izlasku, igra je premašila očekivanja sa širokim kritičkim i komercijalnim uspjehom.<ref>Pac-Man gobbles his way into the industry". Play Meter. Vol. 20, no. 13. December 1994. pp. 22, 24, 26.</ref> Recenzirajući verzije za kućne konzole 1982. godine, časopis Games je nazvao implementaciju za Atari 5200 "sjajno reproduciranom" verzijom arkadne igre, ističući razliku u rasporedu lavirinta za televizijski ekran. Smatrao je da verzija za [[Atari 2600]] ima "mnogo slabiju grafiku", ali da je i dalje jedna od najboljih igara za tu konzolu. U oba slučaja recenzent je smatrao da su kontrole [[džojstik]]a teže za korištenje od onih na arkadnoj mašini i da su "pokušaji brzog okretanja često frustrirajući". == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pac-Man| ]] [[Kategorija:Arkadne videoigre]] [[Kategorija:Japanske videoigre]] 957vye8rcek90eru36vk7m41k2zw1pa 0 535331 3914691 3903075 2026-07-26T15:51:02Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914691 wikitext text/x-wiki '''Džizja''' ({{Jez-ar|جِزْيَة}})<ref name="Britannica-Afsaruddin">{{cite web |last1=Afsaruddin |first1=Asma |title=jizyah, Islamic tax |url=https://www.britannica.com/topic/jizya |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10. 11. 2021 |quote=Stopa oporezivanja i metode naplate uveliko su se razlikovale od provincije do provincije i bile su pod utjecajem lokalnih predislamskih običaja.}}</ref> vrsta je [[porez]]a koji se naplaćuje nemuslimanskim podanicima države kojom upravlja [[Šerijat|islamski zakon]].<ref name="Abdel-Haleem2010">{{cite book|last1=Abdel-Haleem|first1=Muhammad|author-link=Muhammad Abdel-Haleem|title=Understanding the Qur'ān: Themes and Style|url=https://archive.org/details/understandingqur00hale|url-access=limited|date=2010|publisher=[[I. B. Tauris|I. B. Tauris & Co Ltd]]|isbn=978-1845117894|pages=[https://archive.org/details/understandingqur00hale/page/n78 70], 79}}</ref> [[Kur'an]] i [[hadis]]i spominju džizju bez navođenja njene stope ili iznosa,<ref name=asabet>Sabet, Amr (2006), ''The American Journal of Islamic Social Sciences'' 24:4, Oxford; pp. 99–100.</ref> a primjena džizje varirala je tokom islamske historije. Međutim, naučnici se uglavnom slažu da su rani muslimanski vladari prilagodili neke od postojećih sistema oporezivanja i modificirali ih u skladu s islamskim vjerskim pravom.<ref name=":0"/>{{sfn|Bravmann|2009|pp=199–201, 204–5, 207–12}}<ref>{{cite book|last1=Mohammad|first1=Gharipour|title=Sacred Precincts: The Religious Architecture of Non-Muslim Communities Across the Islamic World|date=2014|publisher=[[Brill Publishers|BRILL]]|isbn=978-9004280229|page=XV|quote=Izvori ukazuju na to da poreski sistem ranog islama nije nužno bio inovacija muslimana; čini se da je Omer usvojio isti poreski sistem koji je bio uobičajen u vrijeme osvajanja te teritorije. Porez na zemlju ili harač bio je prilagođena verzija poreskog sistema koji se koristio u sasanidskoj Perziji. U Siriji, Omer je slijedio bizantski sistem prikupljanja dva poreza na osnovu broja zemljišta i glava.}}</ref>{{sfn|Shah|2008|p=20|ps=. "Jizia was not a specific Islamic invention but was the norm of the time. "Several of the early caliphs made peace treaties with the Byzantine Empire some of which even required them to pay tribute [Jizia] to the Byzantines" (Streusand, 1997)."}}<ref name="ArnoldPoI2">{{cite book|first=Thomas|last=Walker Arnold|author-link=Thomas Walker Arnold|publisher=[[Constable & Robinson|Constable & Robinson Ltd]]|date=1913|title=Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith|url=https://archive.org/details/preachingofislam00arno|page=[https://archive.org/details/preachingofislam00arno/page/59 59] ff|quote=Postoje dokazi koji pokazuju da su arapski osvajači ostavili nepromijenjenim fiskalni sistem koji su zatekli u zemljama koje su osvojili od Bizantinaca, te da je objašnjenje "džizje" kao poreza na glavu izum kasnijih pravnika, koji nisu poznavali pravo stanje stvari u ranim danima islama. (Caetani, tom iv. str. 610 (§ 231); tom v. str. 449.) H.Lammens: Ziād ibn Abīhi. (Rivista degli Studi Orientali, tom iv. str. 215.)}} ([https://archive.org/stream/preachingofislam00arno#page/59/mode/1up online])</ref> Historijski gledano, porez džizje se u [[islam]]u shvata kao naknada za zaštitu koju muslimanski vladar pruža nemuslimanima, za oslobađanje od vojne službe za nemuslimane, za dozvolu prakticiranja nemuslimanske vjere s određenom komunalnom autonomijom u muslimanskoj državi i kao materijalni dokaz odanosti nemuslimana muslimanskoj državi i njenim zakonima.<ref name=anveremon>{{cite book|author=Anver M. Emon|title=Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmis and Others in the Empire of Law|url=https://archive.org/details/religiousplurali0000emon|date=26. 7. 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199661633|pages=[https://archive.org/details/religiousplurali0000emon/page/99 99]–109}}</ref><ref name=anv>{{cite book|author=Anver M. Emon|title=Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmis and Others in the Empire of Law|url=https://books.google.com/books?id=wFbWEPGx7SkC&dq=the+jizya+offered+non-Muslims+an+incentive+to+convert+to+Islam&pg=PA105|date=26. 7. 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199661633|pages=105|quote=Kao što je al-Mwardi naznačio, džizja je služila složenom skupu svrha: (1) džizja je dozvoljavala uključivanje nemuslimana u politički život i zadržavanje njihove vjere; (2) džizja je podsjećala zimmije na njihov poniženi status pokorenog naroda (adhilla' maqhürin) i njihovu podložnost islamskom zakonu; i (3) džizja je nudila nemuslimanima poticaj da pređu na islam..}}</ref><ref name="ArnoldPoI3">{{cite book|url=https://archive.org/details/preachingofislam00arno|title=Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith|last=Walker Arnold|first=Thomas|date=1913|publisher=[[Constable & Robinson|Constable & Robinson Ltd]]|pages=[https://archive.org/details/preachingofislam00arno/page/60 60]–1|quote=Ovaj porez nije nametnut kršćanima, kako bi neki htjeli da mislimo, kao kazna za njihovo odbijanje da prihvate muslimansku vjeru, već su ga oni plaćali zajedno s ostalim zimmijama ili nemuslimanskim podanicima države čija im je religija onemogućavala služenje u vojsci, u zamjenu za zaštitu koju im je osiguravalo oružje muslimana.|author-link=Thomas Walker Arnold}}</ref> Većina muslimanskih pravnika zahtijevala je od odraslih, slobodnih, razumnih [[muškarac]]a među zajednicom [[zimija]] da plaćaju džizju,{{sfn|Esposito|1998|p=34|ps=. "They replaced the conquered countries, indigenous rulers and armies, but preserved much of their government, bureaucracy, and culture. For many in the conquered territories, it was no more than an exchange of masters, one that brought peace to peoples demoralized and disaffected by the casualties and heavy taxation that resulted from the years of Byzantine-Persian warfare. Local communities were free to continue to follow their own way of life in internal, domestic affairs. In many ways, local populations found Muslim rule more flexible and tolerant than that of Byzantium and Persia. Religious communities were free to practice their faith to worship and be governed by their religious leaders and laws in such areas as marriage, divorce, and inheritance. In exchange, they were required to pay tribute, a poll tax (''jizya'') that entitled them to Muslim protection from outside aggression and exempted them from military service. Thus, they were called the "protected ones" (''dhimmi''). In effect, this often meant lower taxes, greater local autonomy, rule by fellow Semites with closer linguistic and cultural ties than the hellenized, Greco-Roman élites of Byzantium, and greater religious freedom for Jews and indigenous Christians."}} dok su oslobađali žene, djecu, starije osobe, osobe s invaliditetom, bolesne, duševne bolesnike, monahe, pustinjake, robove,<ref name="waelhallaq">{{cite book|last1=Wael|first1=B. Hallaq|author-link=Wael B. Hallaq|title=Sharī'a: Theory, Practice and Transformations|date=2009|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-86147-2|pages=332–3}}</ref>{{sfn|Ellethy|2014|p=181|ps=. "[...] the insignificant amount of this yearly tax, the fact that it was progressive, that elders, poor people, handicapped, women, children, monks and hermits were exempted, leave no doubt about exploitation or persecution of those who did not accept Islam. Comparing its amount to the obligatory zaka which an ex-dhimmi should give to the Muslim state in case he converts to Islam dismisses the claim that its aim was forced conversions to Islam."}}<ref name="Islamic Law 1250">{{cite journal|last1=Alshech|first1=Eli|title=Islamic Law, Practice, and Legal Doctrine: Exempting the Poor from the ''Jizya'' under the Ayyubids (1171–1250)|year=2003|journal=Islamic Law and Society|volume=10|issue=3|pages=348–375|doi=10.1163/156851903770227584|quote=...pravnici su podijelili zajednicu zimija u dvije glavne grupe. Prvu grupu čine svi odrasli, slobodni, razumni muškarci unutar zajednice zimija, dok druga uključuje sve ostale zimije (tj. žene, robove, maloljetnike i duševno oboljele). Pravnici se uglavnom slažu da članovima druge grupe treba dati "opće" izuzeće od plaćanja ''džizje''.|date=}}</ref><ref name="Disability in Islamic law">{{cite book|last1=Rispler-Chaim|first1=Vardit|title=Disability in Islamic law|url=https://archive.org/details/disabilityislami00risp|url-access=limited|date=2007|publisher=Springer|location=Dordrecht, the Netherlands|isbn=978-1402050527|page=[https://archive.org/details/disabilityislami00risp/page/n54 44]|quote=Hanbelijski stav je da su dječaci, žene, mentalno oboljeli, osobe s invaliditetom i slijepi oslobođeni plaćanja džizje. Ovaj stav navodno dijele i hanefije, šafije i malikiti.}}</ref><ref>[[Majid Khadduri]], ''War and Peace in the Law of Islam'', pp. 192–3.</ref> i musta'mine - nemuslimanske strance koji samo privremeno borave u muslimanskim zemljama.<ref name=":0">{{cite book|editor-first=Gerhard|editor-last=Bowering|editor-first2=Patricia|editor-last2=Crone|editor-first3=Mahan|editor-last3=Mirza|display-editors=etal|title=The Princeton encyclopedia of Islamic political thought|url=https://archive.org/details/princetonencyclo0000unse|date=2013|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, N.J.|isbn=978-0691134840|page=[https://archive.org/details/princetonencyclo0000unse/page/283 283]|quote=Slobodni odrasli muškarci koji nisu patili od bilo kakve fizičke ili mentalne bolesti bili su obavezni plaćati ''džizju''. Žene, djeca, invalidi, mentalno oboljeli, stariji i robovi bili su izuzeti, kao i svi putnici i stranci koji se nisu naselili u muslimanskim zemljama. [...] Kako se islam širio, prethodne strukture oporezivanja zamijenjene su islamskim sistemom, ali muslimanski vođe često su usvajali prakse prethodnih režima u primjeni i naplati poreza.}}</ref><ref name="waelhallaq" /> Međutim, [[Ibn-Hazm]] je zahtijevao da svako ko je dostigao pubertet plaća džizju.<ref>{{cite web | title=ص415 - كتاب المحلى بالآثار - مسألة الجزية لازمة للحر والعبد والذكر والأنثى - المكتبة الشاملة | url=https://shamela.ws/book/767/2112 }}</ref> Islamski režimi dozvoljavali su zimijama da služe u muslimanskim vojskama. Oni koji su odlučili da se pridruže vojnoj službi također su bili oslobođeni plaćanja;<ref name="Abdel-Haleem2010" />{{sfn|Ellethy|2014|p=181|ps=. "[...] the insignificant amount of this yearly tax, the fact that it was progressive, that elders, poor people, handicapped, women, children, monks and hermits were exempted, leave no doubt about exploitation or persecution of those who did not accept Islam. Comparing its amount to the obligatory zaka which an ex-dhimmi should give to the Muslim state in case he converts to Islam dismisses the claim that its aim was forced conversions to Islam."}}<ref name="Mapel, Nardin">Mapel, D.R. and Nardin, T., eds. (1999), ''International Society: Diverse Ethical Perspectives'', p. 231. [[Princeton University Press]]. {{ISBN|9780691049724}}. Citat: "Džizja se naplaćivala zimijama kao naknada za njihovo oslobađanje od vojne službe u muslimanskim snagama. Ako bi se zimije pridružile muslimanima u njihovoj međusobnoj odbrani od vanjskog agresora, džizja se nije naplaćivala.."</ref><ref name="Imara">{{cite book |last1=ʿImāra |first1=Muhammad |author-link=Muhammad Imara |url=https://archive.org/stream/ebook_37#page/n0/mode/2up |title=al-Islām wa'l-ʿaqalliyyāt |date=2003 |publisher=Maktabat al-Shurūk al-Dawliyya |location=[[Cairo]] |page=15 |language=ar |script-title=ar:الاسلام والأقليات}} Prijevod: "A budući da se 'džizja' plaća u zamjenu za vojnu službu, uzima se samo od onih koji su finansijski sposobni i koji su u stanju uzeti oružje i služiti vojnu službu u odbrani zemlje, a ne u zamjenu za neprihvatanje islama, inače bi se [džizja'] uzimala od monaha i svećenstva... a također i zato što su oni koji su se dobrovoljno prijavili da se bore s muslimanima, protiv Perzijanaca i Bizantinaca, i koji su ispovijedali religiju koja nije islam - u Levantu, Iraku i Egiptu - bili izuzeti od 'džizje' i podjednako su dijelili ratne dobitke s muslimanima..." ([https://archive.org/stream/ebook_37#page/n15/mode/2up online])</ref><ref name="ArnoldPoI">{{cite book|first=Thomas|last=Walker Arnold|author-link=Thomas Walker Arnold|publisher=[[Constable & Robinson|Constable & Robinson Ltd]]|date=1913|title=Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith|url=https://archive.org/details/preachingofislam00arno|pages=[https://archive.org/details/preachingofislam00arno/page/61 61]–2|quote=... džizja se naplaćivala vojno sposobnim muškarcima, umjesto vojne službe koju bi bili pozvani da obavljaju da su bili muslimani; i vrlo je uočljivo da su kršćani, koji su služili u muslimanskoj vojsci, bili oslobođeni plaćanja ovog poreza. Takav je bio slučaj s plemenom al-Jurājima, kršćanskim plemenom u blizini Antiohije, koje je sklopilo mir s muslimanima, obećavajući da će biti njihovi saveznici i boriti se na njihovoj strani u bitci, pod uvjetom da ne budu pozvani da plaćaju džizju i da će primiti svoj dio plijena.}} ([https://archive.org/stream/preachingofislam00arno?ui=embed#page/60/mode/2up online])</ref>{{sfn|Shah|2008|pp=19–20}} neki muslimanski učenjaci tvrde da su neki islamski vladari oslobađali od džizje one koji si nisu mogli priuštiti plaćanje.{{sfn|Ellethy|2014|p=181|ps=. "[...] the insignificant amount of this yearly tax, the fact that it was progressive, that elders, poor people, handicapped, women, children, monks and hermits were exempted, leave no doubt about exploitation or persecution of those who did not accept Islam. Comparing its amount to the obligatory zaka which an ex-dhimmi should give to the Muslim state in case he converts to Islam dismisses the claim that its aim was forced conversions to Islam."}}{{sfn|Ghazi|Kalin|Kamali|2013|pp=240–1}}{{sfn|Abdel-Haleem|2012|pp=75–6, 77}} Zajedno sa [[harač]]om, terminom koji se ponekad koristio naizmjenično s džizjom,<ref name=mmp109134>{{cite book|last=Morony|first=Michael|title=Iraq after the Muslim conquest|publisher=Gorgias Press|location=NJ, USA|year=2005|isbn=978-1-59333-315-7|pages=109, 99–134}}</ref><ref name="rlp310311">{{cite book|last=Levy|first=Reuben|title=The social structure of Islam|publisher=Routledge|location=London New York|year=2002|isbn=978-0-415-20910-6|pages=310–1|quote="Malo je sumnje da su u porijeklu ''harač'' i ''džizja'' bili zamjenjivi termini. U arapskim papirusima iz prvog stoljeća po hidžri spominje se samo ''džizja'', s općim značenjem danka, dok se kasnije porez na glavu mogao nazvati ''harač ala ru'us ahlel-zimma'', tj. porez na glave zaštićenih naroda. Uže značenje riječi iznosi [[Ebu Hanifa]]: "Nijedna osoba ne može istovremeno biti odgovorna za zekat i za harač." [naglasak dodan]}}</ref><ref name="scp322">Satish Chandra (1969), [https://www.jstor.org/stable/3596130 Jizyah and the State in India during the 17th Century], Journal of the Economic and Social History of the Orient, Svezak 12, br. 3, str. 322–40, citat="Iako su harač i džizja ponekad tretirani kao sinonimi, brojni teološki traktati iz četrnaestog stoljeća tretiraju ih kao odvojene"</ref> porezi nametnuti nemuslimanskim podanicima bili su među glavnim izvorima prihoda koje su prikupljale neke islamske političke zajednice, poput [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i indijskih muslimanskih sultanata.<ref name="opp287">{{cite book|first=Oded|last=Peri|editor-last=Gilbar|editor-first=Gad|chapter=The Muslim waqf and the collection of jizya in late eighteenth-century Jerusalem|title=Ottoman Palestine, 1800–1914 : Studies in economic and social history|url=https://archive.org/details/ottomanpalestine0000unse|publisher=E.J. Brill|location=Leiden|year=1990|isbn=978-90-04-07785-0|pages=[https://archive.org/details/ottomanpalestine0000unse/page/287 287]|quote=džizja je bila jedan od glavnih izvora prihoda koji su se slijevali u cjelokupnu osmanlijsku državnu blagajnu.}}</ref> Stopa džizje obično je bila fiksni godišnji iznos koji je zavisio od finansijskih mogućnosti obveznika.<ref>{{cite book|first1=Shawkiy|last1=Abu Khalil|author-link=Shawkiy Abu Khalil|language=ar|date=2006|title=al-Islām fī Qafaṣ al-ʾIttihām|script-title=ar:الإسلام في قفص الإتهام|url=https://archive.org/stream/b38982/93872#page/n0/mode/2up|page=149|publisher=Dār al-Fikr|isbn=978-1575470047}} Citat: (Prevod) "''Iznos džizje se određuje uzimajući u obzir njihov ekonomski status, tako da se više uzima od bogatih, manje od srednje [klase], a vrlo mali iznos od siromašnih (fukaraʾ). Oni koji nemaju nikakva sredstva za život ili zavise od podrške drugih oslobođeni su plaćanja džizje.''." ([https://archive.org/stream/b38982/93872#page/n147/mode/2up online])</ref> Izvori koji upoređuju poreze nametnute muslimanima i džizju razlikuju se u pogledu njihovog relativnog opterećenja ovisno o vremenu, mjestu, specifičnim porezima koji se razmatraju i drugim faktorima.<ref name=Abdel-Haleem2010/>{{sfn|Ghazi|Kalin|Kamali|2013|pp=82–3}}<ref name="AbuZahra">{{cite book|url=https://archive.org/stream/abouzohra/tafsir|title=Zahrat al-Tafāsīr|publisher=Dār al-Fikr al-ʿArabī|location=[[Cairo]]|pages=3277–8|first1=Muhammad|last1=Abu Zahra|author-link=Muhammad Abu Zahra|script-title=ar:زهرة التفاسير|language=ar}} Citat: (Prevod) "A novac koji zimije daju naziva se džizja: [...] i [tako se naziva] jer je to zauzvrat za zaštitu koju im garantuje islamska [zajednica], a umjesto služenja vojne službe, i budući da je to [također] zauzvrat za ono što se troši na siromašne među zimijevom zajednicom (ehlul-zimma) kao što je to činio Imam [[Omer ibnul-Hattab|Omer]]. [...] i islam je dao pravo jednakosti među svima onima koji su pod njegovom vlašću, zaista, džizja koja se traži od zimije odgovara finansijskim obavezama koje su obavezne za muslimana, tako da je on obavezan [očistiti] svoje bogatstvo [kroz] [[zekat]], i dužan je plaćati sadaku i nudhur, i dužan je davati [[Kafara|kafaru]], kao i druge stvari. A ako bi se izračunalo sve što se uzima od muslimana, postalo bi jasno da nije manje od onoga što se uzima putem džizje, ako nije i više. I kao što smo ranije spomenuli, država troši novac na siromašne među zimmijama, i prenosi se da je Omer - neka je Svemogući Bog zadovoljan s njim - zatekao starog Jevreja kako prosi, pa ga je upitao: "Ko si ti, starče (šejhu)?" On je rekao: "Ja sam čovjek iz zajednice zimija." Pa mu je Omer rekao: "Nismo ti učinili pravdu uzimajući od tebe dok si bio mlad i ostavljajući te u starosti", pa mu je Omer dao redovnu penziju iz javne blagajne (Bejt al-Māl), a zatim je rekao svom slugi: "Traži njega i njemu slične i daj im iz javne blagajne."""</ref> Termin se pojavljuje u Kur'anu i odnosi se na porez ili danak od ''[[Narodi Knjige]]'', posebno [[Jevreji|jevreja]] i [[Kršćanstvo|kršćana]]. Sljedbenici drugih religija, poput [[Zoroastrizam|zoroastrijanaca]] i [[Hinduizam|hindusa]], također su kasnije integrirani u kategoriju zimija i od njih se zahtijevalo da plaćaju džizju. Na Indijskom potkontinentu praksa je prestala do 18. stoljeća, a muslimanski vladari su izgubili svoja kraljevstva od [[Maratsko Carstvo|Maratskog Carstva]] i Britanske Istočnoindijske kompanije. Gotovo je nestao tokom 20. stoljeća s nestankom islamskih država i širenjem vjerske tolerancije.<ref name="ipt-p283">{{cite encyclopedia|encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought|year=2012|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0691134840|pages=283–4|url=https://books.google.com/books?id=q1I0pcrFFSUC&pg=PA283|first=Matthew |last=Long |title=Jizya}}</ref> Porez više ne nameću nacionalne države u islamskom svijetu,<ref name=iwt738>{{cite book|title=Islam in the World Today|date=2010|publisher=[[Cornell University Press]]|isbn=978-0801445712|page=738|url=https://books.google.com/books?id=-dM4hPlxMw8C&pg=PA738|author=Werner Ende|author2=Udo Steinbach }}</ref><ref name="HarperOne">{{cite book|last1=Abou El Fadl|first1=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|url=https://archive.org/details/greattheftwrestl0000abou|date=2007|publisher=[[HarperOne]]|isbn=978-0061189036|page=[https://archive.org/details/greattheftwrestl0000abou/page/214 214]}}</ref> iako postoje prijavljeni slučajevi organizacija poput pakistanskih [[Talibani|talibana]] i [[Islamska Država|ISIS-a]] koji pokušavaju oživjeti ovu praksu.<ref name=ipt-p283/><ref>[https://www.dawn.com/news/512573/coming-home-to-orakzai Coming home to Orakzai] ABDUL SAMI PARACHA, Dawn.com (JAN 05, 2010). "U decembru 2008, Tehrik-e-Taliban Pakistan je uveo strogu verziju islamskog zakona, odstupajući od zavidno čuvane prepoznatljive plemenske kulture u agenciji Orakzai. Manje od mjesec dana kasnije, nametnut je dekret o džizji koju su morale platiti sve manjine ako žele zaštitu od lokalnih kriminalnih bandi ili ako moraju preći na islam."</ref><ref name="raqqa">{{cite magazine|url=https://world.time.com/2014/02/28/al-qaeda-in-syria-extorts-christians/|title=Al-Qaeda Rebels in Syria Tell Christians to Pay Up or Die|magazine=Time|author=Aryn Baker|date=Feb 28, 2014|quote="U izjavi objavljenoj na džihadističkim web stranicama, koju je potpisao Ebu Bakr al-Baghdadi, samoproglašeni emir budućeg islamskog kalifata Rakke, kao i osnivač pobunjeničke brigade Islamske države Irak i Sirija [ISIS], kršćani se pozivaju da plaćaju porez kako bi nastavili živjeti pod zaštitom ISIS-a."|access-date=11. 6. 2026|archive-date=19. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819212308/http://world.time.com/2014/02/28/al-qaeda-in-syria-extorts-christians/|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Islamske teme}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Porezi]] [[Kategorija:Šerijatska terminologija]] [[Kategorija:Ekonomija srednjovjekovnog islamskog svijeta]] [[Kategorija:Historija oporezivanja]] [[Kategorija:Islam i druge religije]] [[Kategorija:Progon kršćana]] [[Kategorija:Progon hindusa]] [[Kategorija:Porez u islamu]] [[Kategorija:Oporezivanje u Osmanskom Carstvu]] [[Kategorija:Oporezivanje stranaca]] [[Kategorija:Emevijski halifat]] [[Kategorija:Vjersko oporezivanje]] [[Kategorija:Islamska ekonomska jurisprudencija]] m35rgqc9vqq0dcp0r1j2ra7wi6clcaw 0 535332 3914808 3903675 2026-07-26T17:15:44Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914808 wikitext text/x-wiki '''Narodi knjige''', '''kitabije''' ili '''ehli-kitāb''' ({{Jez-ar|أهل الكتاب}}) jest klasifikacija u [[islam]]u za sljedbenike onih [[religija]] za koje [[musliman]]i smatraju da su primili božansko otkrivenje od [[Bog]]a, uglavnom u obliku svetog pisma. Klasifikacija se uglavnom odnosi na predislamske [[abrahamske religije]].<ref>{{harvnb|Sharon|2004}}; {{harvnb|Madigan|2001}}.</ref> U [[Kur'an]]u se identificiraju kao [[Jevreji]], [[Kršćanstvo|kršćani]], Sabejci i – prema nekim tumačenjima – [[Zoroastrizam|zoroastrijanci]].<ref>O sabiancima pogledajte {{harvnb|De Blois|2004}}. O zoroastrijancima, pogledajte {{harvnb|Darrow|2003}}; {{harvnb|Nasr|Dagli|Dakake|Lumbard|Rustom|2015|p=834}} (verse 22:17).</ref> Počevši od 8. stoljeća, ovo priznanje prošireno je na druge grupe, poput Samarićana (koji su blisko povezani s Jevrejima),<ref name="Esposito 2003">{{harvnb|Esposito|2003}}.</ref> i, kontroverzno, [[Hinduizam|hindusa]], [[Budizam|budista]], [[Džainizam|džainista]] i [[Sikizam|sika]], između ostalih.<ref>{{harvnb|Kimball|2019|p=195}}. O hindusima, također, pogledajte {{harvnb|Nasr|1972|p=139}}.</ref> U većini slučajeva naziv ''narodi knjige'' muslimani jednostavno koriste za sljedbenike judaizma i kršćanstva, s kojima islam dijeli mnoge vrijednosti, smjernice i principe. Historijski gledano, u zemljama i regijama koje slijede [[Šerijat|islamski zakon]] vjerske zajednice koje su muslimani priznavali kao ''narod knjige'' podlijegale su pravnom statusu poznatom kao [[Zimija|zimije]], što znači da su imale mogućnost plaćanja posebnog poreza na glavu koji se zove [[džizja]] u zamjenu za privilegiju da praktikuju svoju vjeru i upravljaju svojom zajednicom u skladu s pravilima i normama vlastite religije.<ref name="Esposito 2003"/> Džizja je naplaćivana svim mentalno i fizički sposobnim odraslim muškarcima iz ovih priznatih nemuslimanskih zajednica. Praktikantima nepriznatih religija nije uvijek bila data ova privilegija iako su mnoge kasnije islamske države, posebno one na [[Indijski potkontinent|Indijskom potkontinentu]], izmijenile svoje zakone kako bi proširile primjenu statusa zimija izvan prvobitno određenih jevrejskih i kršćanskih zajednica. U Kur'anu se ovaj termin koristi u različitim kontekstima, od vjerskih polemika do odlomaka koji naglašavaju zajednicu vjere među onima koji posjeduju spise koji zagovaraju [[monoteizam]], za razliku od [[Politeizam|politeizma]] ili bilo kojeg drugog oblika vjerovanja.<ref name="EI">{{harvnb|Vajda|1960–2007}}.</ref> Oznaka ''narodi knjige'' relevantna je i za [[Brak u islamu|islamske brakove]]: muslimanu je dozvoljeno oženiti se nemuslimankom samo ako je Jevrejka ili kršćanka, a dodatno mora osigurati da se sva djeca rođena s njegovom jevrejskom ili kršćanskom suprugom / suprugama odgajaju u muslimanskoj vjeri. Muslimankama nije dozvoljeno udati se za nemuslimane čak i ako su Jevreji ili kršćani.<ref>{{Cite web|last=Rahman|first=Fazlur|date=juli 1980|title=A Survey of Modernization of Muslim Family Law|url=http://www.ikhtyar.org/wp-content/uploads/2014/06/Fazlur-Rahman-Modernization-of-Muslim-family-law.pdf|access-date=2. 2. 2022|website=Ikhtyar.org}}</ref> U slučaju muslimansko-kršćanskog braka, koji se sklapa samo uz dozvolu kršćanske strane, Muhamedov Ashtiname nalaže da muslimanskom mužu nije dozvoljeno da spriječi svoju kršćansku suprugu da prisustvuje crkvi na molitvu i bogosluženje.<ref name="Ahmed2013">{{cite book |last1=Ahmed |first1=Akbar S. |title=Postmodernism and Islam: Predicament and Promise |date=11. 1. 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-92417-2 |page=62 |language=en |quote=Kur'an govori u prilog sljedbenicima Knjige. Naprimjer, sura 3, ajet 199, nosi univerzalnu poruku dobre volje i nade svima koji vjeruju, sljedbenicima Knjige, bez obzira na njihovu vjersku pripadnost - kršćani, židovi ili muslimani. Muslimani se mogu vjenčati sa sljedbenicima Knjige,}}</ref><ref name="TimaniAshton2019">{{cite book |last1=Timani |first1=Hussam S. |last2=Ashton |first2=Loye Sekihata |title=Post-Christian Interreligious Liberation Theology |date=29. 11. 2019 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-27308-8 |page=196 |language=en}}</ref> U novije vrijeme ovaj termin ponovo su prisvojili neki Jevreji i kršćani kao sredstvo samoidentifikacije u odnosu na muslimane.<ref>{{harvnb|Jeffrey|1996|pp=xi–xiv}}.</ref> == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === * {{cite book|last=Buckley|first=Jorunn Jacobsen|title=The Mandaeans: ancient texts and modern people|url=https://archive.org/details/mandaeansancient0000buck|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=9780195153859}} * {{cite encyclopedia|last1=Darrow|first1=William R.|date=2003|title=Magians|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00269}} * {{cite encyclopedia|last1=De Blois|first1=François|date=2004|title=Sabians|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00362}} * {{cite book|last=Dubnov|first=Simon|title=Associated University Press|year=1980|publisher=Associated University Presse |isbn=9780845366592}} * {{cite book|editor1-last=Esposito|editor1-first=John L.|editor1-link=John L. Esposito|date=2003|chapter=Ahl al-Kitab|title=The Oxford Dictionary of Islam|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|page=10|chapter-url=https://books.google.com/books?id=E324pQEEQQcC&pg=PA10|doi=10.1093/acref/9780195125580.001.0001|isbn=9780195125580}} * {{cite book|last=Gordon|first=Matthew|title=The Rise of Islam|url=https://archive.org/details/riseofislam0000gord_y9j5|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2005|isbn=9780313325229}} * {{cite book|last1=Jeffrey|first1=David Lyle|author1-link=David Lyle Jeffrey|date=1996|title=People of the Book: Christian Identity and Literary Culture|location=Grand Rapids|publisher=Eerdmans|isbn=9780802841773|url=https://books.google.com/books?id=G2YlLrQUgzsC&pg=PR11}} * {{cite journal|last1=Kimball|first1=Richard|date=2019|title=The People of the Book, ''ahl al-kitāb'': A Modern Comparative Theological Exploration|url=https://brill.com/view/journals/ijac/2/2/article-p189_189.xml|journal=International Journal of Asian Christianity|volume=2|issue=2|pages=189–210|doi=10.1163/25424246-00202004|s2cid=171806689 |issn=2542-4246|url-access=subscription}} * {{cite book|last=Madelung|first=Wilferd|title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate|url=https://archive.org/details/successiontomuam0000made|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=0-521-64696-0|author-link=Wilferd Madelung}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite book|last=Meri|first=Josef W.|title=Medieval Islamic Civilization|publisher=Routledge|year=2005|isbn=9780415966900}} * {{cite book|last1=Nasr|first1=Seyyed Hossein|author1-link=Seyyed Hossein Nasr|date=1972|title=Sufi Essays|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-87395-233-0|url=https://books.google.com/books?id=wJ67xFBN2lQC&pg=PA139}} * {{cite book|editor1-last=Nasr|editor1-first=Seyyed Hossein|editor1-link=Seyyed Hossein Nasr|editor2-last=Dagli|editor2-first=Caner K.|editor2-link=Caner Dagli|editor3-last=Dakake|editor3-first=Maria Massi|editor3-link=Maria Massi Dakake|editor4-last=Lumbard|editor4-first=Joseph E. B.|editor4-link=Joseph E. B. Lumbard|editor5-last=Rustom|editor5-first=Mohammed|editor5-link=Mohammed Rustom|date=2015|title=The Study Quran: A New Translation and Commentary|url=https://archive.org/details/studyqurannewtra0000unse|location=New York|publisher=HarperOne|isbn=978-0-06-112586-7}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} * {{cite book|last1=Van Bladel|first1=Kevin|year=2017|title=From Sasanian Mandaeans to Ṣābians of the Marshes|location=Leiden|publisher=Brill|doi=10.1163/9789004339460|isbn=978-90-04-33943-9|url=https://brill.com/view/title/34389}} == Dodatna literatura == * Boekhoff-van der Voort, Nicolet, "Ahl al-Kitab (People of the Book)", in ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'' (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol I, pp.&nbsp;9–11. {{Ličnosti i imena u Kur'anu}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Islamska terminologija]] [[Kategorija:Islam i judaizam]] [[Kategorija:Islam i druge religije]] [[Kategorija:Kršćanstvo i islam]] [[Kategorija:Međuvjerski dijalog između kršćana, islama i judaizma]] dbn3nwfdyiov4xiw2aacj9b420m2ke1 0 535356 3914817 3902955 2026-07-26T17:16:53Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914817 wikitext text/x-wiki U [[Psihoanaliza|psihoanalizi]] i drugim psihološkim teorijama, '''nesvjesno''' (ili '''nesvjesni um''') označava dio [[Psiha (psihologija)|psihe]] koji nije dostupan [[Introspekcija|introspekciji]], odnosno neposrednom svjesnom uvidu.<ref name="Westen_1999">{{cite journal |last=Westen |first=Drew |date=decembar 1999 |title=The Scientific Status of Unconscious Processes: Is Freud Really Dead? |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000306519904700404 |journal=Journal of the American Psychoanalytic Association |volume=47 |issue=4 |pages=1061–1106 |doi=10.1177/000306519904700404 |pmid=10650551 |s2cid=207080 |issn=0003-0651 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Iako se nesvjesni procesi odvijaju izvan područja [[Svijest|svjesne]] spoznaje, smatra se da utječu na svjesne misli, osjećanja i ponašanje pojedinca.<ref name="Kahneman_2011">{{cite book |last=Kahneman |first=Daniel |date=2011 |title=Thinking, Fast and Slow |publisher=Penguin Books| location=London| isbn=978-0-141-03357-0 |url=https://cdn.penguin.co.uk/dam-assets/books/9780141033570/9780141033570-sample.pdf |access-date=11. 6. 2026 |language=en|quote=System 1 operates automatically and quickly, with little or no effort and no sense of voluntary control. System 2 allocates attention to the effortful mental activities that demand it, including complex computations.}}</ref> Pojam nesvjesnog uveo je njemački [[filozof]] [[Romantizam u filozofiji|romantizma]] [[Friedrich Schelling]] tokom 18. vijeka, dok ga je u engleski jezik kasnije prenio pjesnik i esejist [[Samuel Taylor Coleridge]].<ref name="Bynum_1981">{{cite book |last=Bynum |first=W. F. |editor-last1=Bynum |editor-first1=W. F. |editor-last2=Browne |editor-first2=E. J. |editor-last3=Porter |editor-first3=Roy |date=1981 |title=Dictionary of the History of Science |publisher=Princeton University Press| location=Princeton, N.J.| isbn=978-0-691-08287-5 |url=https://archive.org/details/dictionaryofhist0000unse_c7b4/page/n7/mode/2up |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Murray_2004">{{cite book |editor-last=Murray |editor-first=Christopher John |date=2004 |title=Encyclopedia of the Romantic Era, 1760-1850 |publisher=Fitzroy Dearborn| location=New York| isbn=978-1-579-58361-3 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofro002unse_v8y9 |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj koncepta nesvjesnog u [[Psihologija|psihologiji]] i široj kulturi u velikoj je mjeri povezan s radom austrijskog [[Neurologija|neurologa]] i [[Psihoanaliza|psihoanalitičara]] [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]]. Prema [[Psihoanalitička teorija|psihoanalitičkoj teoriji]], nesvjesno se sastoji od ideja, sjećanja, želja i nagona koji su bili podvrgnuti mehanizmu [[Potiskivanje|potiskivanja]]. Impulsi i sadržaji koji izazivaju [[anksioznost]], često nastali u djetinjstvu, bivaju blokirani iz svijesti, ali ne prestaju postojati. Naprotiv, oni nastavljaju djelovati iz nesvjesnog i vršiti stalni pritisak prema ulasku u svijest. Međutim, sadržaji nesvjesnog ne pojavljuju se u svijesti u svom izvornom obliku. Oni se izražavaju posredno, kroz prikrivljene ili simbolički preoblikovane forme, poput [[San|snova]], neurotskih simptoma, [[Freudova omaška|omaški u govoru]] i šala. Zbog toga je zadatak psihoanalitičara da tumačenjem takvih manifestacija pokuša otkriti prirodu potisnutih sadržaja i nesvjesnih konflikata koji se nalaze u njihovoj pozadini. Nesvjesno se često opisuje kao izvor snova i automatskih misli, odnosno misli koje se pojavljuju bez očiglednog svjesnog uzroka. Također se smatra mjestom pohrane potisnutih sjećanja, a koja u određenim okolnostima mogu ponovo postati dostupna svijesti, kao i implicitnog znanja, odnosno vještina i informacija koje su toliko usvojene da ih primjenjujemo bez svjesnog razmišljanja. S nesvjesnim procesima povezuju se i različita stanja polusvjesnosti, uključujući [[Budnost|buđenje]], [[implicitno pamćenje]], [[Subliminalni podražaji|subliminalnu percepciju]], [[trans]], [[Hipnagogija|hipnagogiju]] i [[Hipnoza|hipnozu]]. Stanja poput [[Spavanje|spavanja]], [[Mjesečarenje|mjesečarenja]], [[san]]janja, [[delirij]]a i [[koma|kome]] također mogu ukazivati na djelovanje nesvjesnih procesa, iako se ona ne smatraju samim nesvjesnim, već njihovim mogućim manifestacijama ili indikatorima. Iako je koncept nesvjesnog imao značajan utjecaj na razvoj [[Psihologija|psihologije]], [[Psihoterapija|psihoterapije]] i šire kulture, pojedini autori dovodili su u pitanje njegovo postojanje ili način na koji ga je psihoanaliza konceptualizovala.<ref name="Honderich_2009">{{cite book |editor-last=Honderich |editor-first=Ted |date=2009 |title=The Oxford Companion to Philosophy |publisher=Oxford University Press| location=Oxford| isbn=978-0-19-926479-7 |url=https://archive.org/details/ted-honderich-the-oxford-companion-to-philosophy-new-edition |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Stannard_1982">{{cite book |last=Stannard |first=David E. |date=1982 |title=Shrinking History: On Freud and the Failure of Psychohistory |publisher=Oxford University Press| location=New York| isbn=978-0-19-503044-0 |url=https://archive.org/details/shrinkinghistory0000stan |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Webster_1995">{{cite book |last=Webster |first=Richard |date=1995 |title=Why Freud Was Wrong: Sin, Science, and Psychoanalysis |publisher=BasicBooks| location=New York, NY| isbn=978-0-465-09579-7 |url=https://archive.org/details/whyfreudwaswrong0000webs_m8i9 |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Karbelnig_2020">{{cite journal |last=Karbelnig |first=Alan Michael |date=2020 |title=The theater of the unconscious mind |journal=Psychoanalytic Psychology |volume=37 |issue=4 |pages=273–281 |doi=10.1037/pap0000251 |issn=1939-1331 |s2cid=198760071 |url=https://www.academia.edu/43301213/The_Theater_of_the_Unconscious_Mind |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Historijski pregled == === Njemačka tradicija === Pojam "nesvjesno" ({{de|Das Unbewusste}}) uveo je njemački filozof [[Friedrich Schelling]] krajem 18. i početkom 19. vijeka. Upotrijebio ga je u djelu ''[[Sistem transcendentalnog idealizma]]'', a kasnije ga je u engleski jezik prenio pjesnik i esejist [[Samuel Taylor Coleridge]] u djelu ''Biographia Literaria''.<ref name="Bynum_1981" /><ref name="Murray_2004" /> Međutim, pojedini autori ukazuju da su se srodni izrazi pojavljivali i ranije. Tako se rijetki primjeri upotrebe termina "nesvjesnost" ({{de|Unbewußtseyn}}) mogu pronaći u djelima njemačkog ljekara i filozofa [[Ernst Platner|Ernsta Platnera]] iz druge polovine 18. vijeka.<ref name="Platner_1793">{{cite book |last=Platner |first=Ernst |date=1793 |title=Philosophische Aphorismen nebst einigen Anleitungen zur philosophischen Geschichte |volume=Vol. 1 |publisher=Schwickertscher Verlag |location=Leipzig |url=https://archive.org/details/bub_gb_4748AAAAYAAJ |access-date=12. 6. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Nicholls_2010">{{cite book |editor-last1=Nicholls |editor-first1=Angus |editor-last2=Liebscher |editor-first2=Martin |date=2010 |title=Thinking the Unconscious: Nineteenth-Century German Thought |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |url=https://www.academia.edu/33877397/Angus_Nicholls_and_Martin_Liebscher_Thinking_the_Unconscious_19th_Century_German_Thought |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Vede === Ideje o psihičkim procesima koji djeluju izvan neposredne svijesti pojedinca prisutne su u mnogim drevnim kulturama. U antičkom svijetu takvi utjecaji često su se objašnjavali pojmovima iskušenja, božanske inspiracije ili djelovanja božanstava na ljudske motive i postupke. Ideja o unutrašnjim psihičkim procesima koji djeluju izvan svjesne kontrole bila je prisutna još u antičkom periodu te se može pronaći u različitim kulturama. Pojedini aspekti mentalnog života koji bi se danas mogli povezati s nesvjesnim spominju se u [[Hinduizam|hinduističkim]] tekstovima poznatim kao [[Vede]], nastalim između približno 2500. i 600. godine p. n. e. Takva tumačenja danas se ponekad povezuju s konceptima prisutnim u [[Ajurveda|ajurvedskoj]] tradiciji medicine i [[Indijska psihologija|vedskoj psihologiji]]. medicine.<ref name="Alexander_1990">{{cite book |last=Alexander |first=C. N. |title=Higher Stages of Human Development: Perspectives on Adult Growth |editor-last1=Alexander |editor-first1=C. N. |editor-last2=Langer |editor-first2=E. J. |chapter=Growth of Higher Stages of Consciousness: Maharishi's Vedic Psychology of Human Development |date=1990 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-503483-7 |url=https://archive.org/details/higherstagesofhu0000unse |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Paracelsus === [[Paracelsus]] smatra se prvim autorom koji je u svojim djelima spomenuo nesvjesni aspekt spoznaje. Na to se posebno ukazuje u njegovom djelu ''O bolestima'' objavljenom 1567. Njegov pristup proučavanju i liječenju bolesti rezultirao je razvojem sistema koji pojedini autori smatraju jednim od začetaka moderne naučne psihologije.<ref name="Harms_1967">{{cite book |last=Harms |first=Ernest |date=1967 |title=Origins of Modern Psychiatry |publisher=Thomas |location=Springfield, IL |isbn=978-0-398-00781-2 |url=https://books.google.ba/books/about/Origins_of_Modern_Psychiatry.html?id=ULprAAAAMAAJ |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Shakespeare === [[William Shakespeare]] u mnogim svojim dramama istraživao je ulogu nesvjesnih psihičkih procesa, iako ih nije nazivao tim imenom.<ref name="Faber_1970">{{cite book |editor-last=Faber |editor-first=Mel D. |date=1970 |title=The Design Within: Psychoanalytic Approaches to Shakespeare |publisher=Science House |location=New York |isbn=978-0-87668-024-7 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Design_Within.html?id=-Ry6AAAAIAAJ |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Filozofija === U djelu ''[[Antropologija u pragmatičnom pogledu]]'' filozof [[Immanuel Kant]] bio je među prvim autorima koji su raspravljali o nesvjesnim predstavama i idejama.<ref name="Hartmann_1884">{{cite book |last=Hartmann |first=Eduard von |translator-last=Coupland |translator-first=William Chatterton |date=1884 |title=Philosophy of the Unconscious: Speculative Results According to the Inductive Method of Physical Science |volume=Vol. 1 |publisher=Trübner |location=London |url=https://archive.org/details/philosophyofunco01hartiala |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 19. vijeka pojam nesvjesnog javlja se i u djelima brojnih zapadnih filozofa, među kojima su [[Arthur Schopenhauer]],<ref name="Ellenberger_1970">{{cite book |last=Ellenberger |first=Henri F. |date=1970 |title=The Discovery of the Unconscious: The History and Evolution of Dynamic Psychiatry |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=978-0-465-01672-3 |url=https://archive.org/details/discoveryofuncon00ellerich |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Young_1994">{{cite journal |last1=Young |first1=Christopher |last2=Brook |first2=Andrew |date=1994 |title=Schopenhauer and Freud |journal=International Journal of Psycho-Analysis |volume=75 |pages=101–118 |url=https://www.academia.edu/731311/Schopenhauer_and_Freud |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Baruch Spinoza]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz]], [[Johann Gottlieb Fichte]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Eduard von Hartmann]], [[Carl Gustav Carus]], [[Søren Kierkegaard]], [[Friedrich Nietzsche]]<ref name="Nietzsche_1974">{{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich |translator-last=Kaufmann |translator-first=Walter |date=1974 |title=The Gay Science: With a Prelude in Rhymes and an Appendix of Songs |publisher=Vintage Books |location=New York |isbn=978-0-394-71985-6 |url=https://philoslugs.files.wordpress.com/2016/12/the-gay-science-friedrich-nietzsche.pdf |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> i [[Thomas Carlyle]].<ref name="Fletcher_1905">{{cite news |last=Fletcher |first=Jefferson B. |date=1. 5. 1905 |title=Newman and Carlyle: An Unrecognized Affinity |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1905/05/newman-and-carlyle-an-unrecognized-affinity/637948/ |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> Prema pojedinim autorima, teorija nesvjesnog bila je prisutna u filozofskoj misli još od početka 19. vijeka, posebno u djelima Schopenhauera, von Hartmanna i Carusa, koji se često navode među pretečama kasnijih psiholoških i psihoanalitičkih koncepcija nesvjesnog.<ref name="Staude_1976">{{cite journal |last=Staude |first=John Raphael |date=1976 |title=From Depth Psychology to Depth Sociology: Freud, Jung, and Lévi-Strauss |journal=Theory and Society |volume=3 |issue=3 |pages=303–338 |publisher=Springer |url=https://www.jstor.org/stable/656968 |access-date=12. 6. 2026 |language=en}}</ref> Na [[Univerzitet u Parizu|Univerzitetu u Parizu]] [[Edmond Colsenet]] je 1880. odbranio doktorsku disertaciju posvećenu nesvjesnom. U Francuskoj su se ovom temom bavili i [[Élie Rabier]] te [[Alfred Fouillée]], koji su razvijali sinteze o nesvjesnom u periodu kada se Freud još nije bavio ovim konceptom.<ref name="Nicolas_Fedi_2008">{{cite book |last1=Nicolas |first1=Serge |last2=Fedi |first2=Laurent |date=2008 |title=Un débat sur l'inconscient avant Freud: La réception de Eduard von Hartmann chez les psychologues et philosophes français |publisher=L'Harmattan |location=Paris |page=8 |isbn=978-2-296-05655-8 |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9782296198371_A24207224/preview-9782296198371_A24207224.pdf|language=fr}}</ref> === Psihologija === ==== Devetnaesti vijek ==== Prema historičaru psihologije Marku Altschuleu, "teško je — ili možda nemoguće — pronaći psihologa ili psihijatra iz 19. vijeka koji nije prepoznao nesvjesnu moždanu aktivnost ne samo kao stvarnu, već i kao izuzetno važnu".<ref name="Altschule_1977">{{cite book |last=Altschule |first=Mark D. |date=1977 |title=Origins of Concepts in Human Behavior: Social and Cultural Factors |publisher=Hemisphere Publishing Corporation |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-470-99001-8 |url=https://books.google.ru/books/about/Origins_of_concepts_in_human_behavior.html?id=puwkAAAAMAAJ |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 19. vijeka pojam nesvjesnog postao je značajna tema u psihologiji i srodnim disciplinama. Njemački psiholozi [[Gustav Fechner]] i [[Wilhelm Wundt]] koristili su ga u okviru [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] kako bi objasnili način na koji um organizuje mnoštvo nepovezanih [[Osjetni podaci|osjetnih podataka]] na nesvjesnom nivou prije nego što se oni pojave u svijesti kao smislena cjelina.<ref name="Wozniak_1992">{{cite book |last=Wozniak |first=Robert H. |date=1992 |title=Mind and Body: René Descartes to William James |publisher=National Library of Medicine / American Psychological Association |location=Bethesda, Md. / Washington, D.C. |url=https://archive.org/details/9301710.nlm.nih.gov |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1869. [[Eduard von Hartmann]] objavio je djelo ''[[Filozofija nesvjesnog]]'', jedno od najutjecajnijih djela posvećenih ovoj temi u 19. vijeku.<ref name="Hartmann_1884" /> Kada [[psihoanaliza]] još nije bila razvijena, [[William James]] je u svom kapitalnom djelu ''[[Principi psihologije]]'' (1890) razmatrao načine na koje su filozofi i psiholozi, uključujući [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauera]], [[Eduard von Hartmann|von Hartmanna]], [[Pierre Janet|Pierrea Janeta]] i [[Alfred Binet|Alfreda Bineta]], koristili pojmove "nesvjesno" i "podsvjesno".<ref name="Meyer_Borch-Jacobsen_2005">{{cite book |last=Meyer |first=Catherine |last2=Borch-Jacobsen |first2=Mikkel |date=2005 |title=Le livre noir de la psychanalyse: Vivre, penser et aller mieux sans Freud |publisher=Les Arènes |location=Paris |isbn=978-2-912485-88-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Le_livre_noir_de_la_psychanalyse.html?id=R1oQAQAAIAAJ |access-date=13. 6. 2026 |language=fr}}</ref> === Freud === [[Datoteka:Freudov ledeni brijeg - Svjesno predsvjesno i nesvjesno (bs).png|mini|mini|desno|300px|Metafora ledenog brijega koju je predložio [[Gustav Fechner|G. T. Fechner]] često se koristi za vizuelni prikaz Freudove teorije da većina ljudskog uma funkcioniše nesvjesno.<ref name="Green_2019">{{cite journal |last=Green |first=Christopher D. |date=2019 |title=Where did Freud's iceberg metaphor of mind come from? |journal=History of Psychology |volume=22 |issue=4 |pages=369–372 |doi=10.1037/hop0000135_b |issn=1939-0610 |pmid=31633371 |url=https://www.researchgate.net/publication/336958549_Where_did_Freud's_iceberg_metaphor_of_mind_come_from |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref>]] [[Sigmund Freud]] i njegovi sljedbenici razvili su teorijsko objašnjenje nesvjesnog uma. Freud je koncept nesvjesnog postavio u centar psihoanalitičke teorije te ga koristio za objašnjenje nastanka i djelovanja [[Mentalni poremećaj|psihičkih poremećaja]].<ref name="Freud_1949">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1949 |title=An Outline of Psycho-Analysis |publisher=Hogarth Press |location=London |url=https://archive.org/details/b2981487x |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Za Freuda nesvjesno nije predstavljalo samo ono što nije prisutno u svijesti. Takvo shvatanje označavao je kao ''deskriptivno nesvjesno'' i smatrao ga je tek polazištem za dublje proučavanje psihičkog života. Istovremeno je razlikovao nesvjesno od ''predsvjesnog''. [[Predsvjesno]] obuhvata misli, sjećanja i druge psihičke sadržaje koji trenutno nisu prisutni u svijesti, ali mogu postati svjesni, dok nesvjesno čine sadržaji koji su procesom [[Potiskivanje|potiskivanja]] postali nedostupni svijesti. Razlikovanje i međusobni odnos svijesti, predsvjesnog i nesvjesnog činili su osnovu Freudovog ''topografskog modela'' psihe.<ref name="Freud_1963">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |editor-last=Rieff |editor-first=Philip |date=1963 |title=General Psychological Theory: Papers on Metapsychology |publisher=Collier Books |location=New York |url=https://web.english.upenn.edu/~cavitch/pdf-library/Freud_Unconscious.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Kasnije je, nastojeći prevladati nejasnoće povezane s pojmom nesvjesnog, razvio ''strukturni model'' psihe, u kojem su nesvjesni procesi objašnjeni kroz odnos [[Id, ego i super-ego|ida, ega i superega]].<ref name="Freud_1926">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1926 |title=The Ego and the Id |publisher=The Hogarth Press / Institute of Psycho-Analysis |location=London |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.218607/page/n5/mode/2up |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Jung === {{Glavni|Carl Jung|Kolektivno nesvjesno}} [[Carl Gustav Jung]] prihvatio je Freudovo stanovište da nesvjesno ima značajnu ulogu u oblikovanju ličnosti, ali je smatrao da se ono sastoji od dva nivoa: ličnog i kolektivnog nesvjesnog. [[Lično nesvjesno]] obuhvata sadržaje koji su nekada bili svjesni, ali su zaboravljeni ili potisnuti, što je u velikoj mjeri odgovaralo Freudovom poimanju nesvjesnog. Nasuprot tome, [[kolektivno nesvjesno]] predstavlja najdublji sloj psihe i sadrži naslijeđene psihičke strukture i arhetipska iskustva zajednička cijelom čovječanstvu.<ref name="Britannica_Collective_Unconscious">{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |title=Collective unconscious |url=https://www.britannica.com/science/collective-unconscious |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Prema Jungu, [[arhetip]]ovi nisu sjećanja, već univerzalni obrasci, psihološke funkcije ili centri psihičke energije koji se manifestiraju kroz simbole, mitove, religiju i kulturne obrasce. Zbog toga se kolektivno nesvjesno smatra naslijeđenim i ne sadrži iskustva pojedinca, nego psihičko naslijeđe čitave ljudske vrste.<ref name="Britannica_Collective_Unconscious" /> Jung je kolektivno nesvjesno opisivao kao "cjelokupno duhovno naslijeđe razvoja čovječanstva, koje se iznova rađa u moždanoj strukturi svakog pojedinca".<ref name="Campbell_2004">{{cite book |last=Campbell |first=Joseph |date=2004 |title=The Hero with a Thousand Faces |edition=Commemorative |publisher=Princeton University Press |location=Princeton and Oxford |isbn=0-691-11924-4 |url=https://ia601406.us.archive.org/30/items/Birdsfrogsandmirrors/JosephCampbell%20-%20The%20Hero%20With%20a%20Thousand%20Faces%20Commemorative%20Edition.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pored razlika u shvatanju strukture nesvjesnog, Jung se od Freuda razlikovao i po tome što nije smatrao da [[seksualnost]] predstavlja osnovu svih nesvjesnih procesa i sadržaja.<ref name="Britannica_Carl_Jung">{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |title=Carl Jung |url=https://www.britannica.com/biography/Carl-Jung |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Snovi == === Freud === Prema [[Sigmund Freud|Freudu]], osnovna funkcija snova jeste ispunjenje potisnutih želja, pri čemu san istovremeno omogućava osobi da nastavi spavati. Budući da bi nesvjesna želja u svom izvornom obliku mogla uznemiriti sanjača, ona se u snu pojavljuje u prikrivenom obliku, povezujući se sa sadržajima koji nisu podložni [[Potiskivanje|potiskivanju]]. Na osnovu toga Freud je razlikovao [[Sadržaj (Freudova analiza snova)|''manifestni'' i ''latentni'' sadržaj sna]]. Manifestni sadržaj obuhvata radnju, slike i događaje sna onako kako se pojavljuju u svijesti i kako ih osoba može prisjetiti nakon buđenja.<ref name="Nagera_2014">{{cite book |editor-last=Nagera |editor-first=Humberto |date=2014 |title=Basic Psychoanalytic Concepts on the Theory of Dreams |publisher=Taylor & Francis |location=London |isbn=978-1-317-67047-6 |url=https://books.google.ba/books/about/Basic_Psychoanalytic_Concepts_on_the_The.html?id=gZixAwAAQBAJ |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Latentni sadržaj odnosi se na skriveno značenje sna. On predstavlja nesvjesne psihičke sadržaje povezane s aktuelnim životnim problemima, željama i nerazriješenim konfliktima iz djetinjstva. Prema Freudovom shvatanju, zadatak psihoanalitičke interpretacije jeste da, polazeći od manifestnog sadržaja sna, otkrije njegovo latentno značenje.<ref name="Nagera_2014_ch">{{cite book |editor-last=Nagera |editor-first=Humberto |date=2014 |title=Basic Psychoanalytic Concepts on the Theory of Dreams |chapter=Latent dream-content |publisher=Taylor & Francis |location=London |isbn=978-1-317-67047-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PbauAwAAQBAJ&pg=PA31 |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Weiten_2013">{{cite book |last=Weiten |first=Wayne |date=2013 |title=Psychology: Themes and Variations |publisher=Wadsworth Cengage Learning |location=Australia |url=https://archive.org/details/isbn_9781337039826 |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Prema Freudovoj teoriji, snovi nastaju na osnovu događaja, doživljaja i misli iz svakodnevnog života. Tokom procesa koji je nazvao ''rad sna'', ti sadržaji prolaze kroz transformaciju pri kojoj prestaju biti vođeni pravilima svjesnog mišljenja i principom realnosti te postaju podložni ''primarnom procesu'' nesvjesnog mišljenja. Tim procesom upravljaju [[Princip zadovoljstva (psihologija)|princip zadovoljstva]], ispunjenje želja i [[Potiskivanje|potisnuti sadržaji]], posebno oni povezani s iskustvima iz djetinjstva. Osnovna funkcija rada sna jeste prikrivanje nesvjesnih želja kako ne bi narušile san. Taj proces odvija se prvenstveno putem mehanizama ''[[Kondenzacija (psihologija)|kondenzacije]]'' i ''[[Pomjeranje (psihologija)|premještanja]]''. Kondenzacija podrazumijeva objedinjavanje više ideja, misli ili predstava u jedan sadržaj sna, dok pomjeranje označava prenošenje psihičke energije s važnog sadržaja na drugi, manje značajan ili naizgled nevažan element sna. Zbog toga manifestni sadržaj sna predstavlja pojednostavljenu i prikrivenu verziju njegovog latentnog sadržaja. Psihoanalitičkom interpretacijom moguće je, prema Freudu, od manifestnog sadržaja doći do skrivenih značenja sna i steći uvid u nesvjesne psihičke procese.<ref name="Mannoni_2015">{{cite book |last=Mannoni |first=Octave |date=2015 |title=Freud: The Theory of the Unconscious |publisher=Verso |location=London and New York |url=https://books.google.ba/books?id=2aTjDAAAQBAJ |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Neurobiološka teorija snova === [[Allan Hobson]] i njegovi saradnici razvili su teoriju poznatu kao ''[[hipoteza aktivacije i sinteze]]''. Prema ovoj teoriji, snovi predstavljaju nusprodukt neuronske aktivnosti u mozgu tokom [[REM faza spavanja|REM faze spavanja]]. Tokom tog perioda dolazi do stvaranja beta moždanih valova, koji su inače povezani sa stanjem budnosti. Prema hipotezi aktivacije i sinteze, neuroni u nižim dijelovima mozga periodično se aktiviraju tokom spavanja i šalju nasumične signale [[Moždana kora|moždanoj kori]]. Moždana kora zatim nastoji organizovati i protumačiti te signale, stvarajući koherentnu naraciju koju doživljavamo kao san. Ova teorija ne tvrdi da su snovi besmisleni, već naglašava da njihovo nastajanje prvenstveno proizlazi iz neurobioloških procesa. Za razliku od psihoanalitičkih pristupa, ona umanjuje značaj emocionalnih i motivacijskih faktora u određivanju sadržaja snova.<ref name="Weiten_2013" /> == Savremena kognitivna psihologija == === Istraživanja === U savremenoj [[Kognitivna psihologija|kognitivnoj psihologiji]] postoji opsežan korpus istraživanja posvećen mentalnim procesima koji se odvijaju bez našeg svjesnog znanja. Većina tih istraživanja razvijena je u okviru paradigme obrade informacija, koja mentalne procese proučava kao sisteme za primanje, obradu, pohranjivanje i korištenje informacija. Za razliku od psihoanalitičke tradicije, koja se prvenstveno oslanjala na klinička zapažanja i teorijske konstrukte, savremena kognitivna istraživanja nesvjesnih procesa uglavnom se zasnivaju na empirijskim podacima i eksperimentalnim metodama. Rezultati brojnih istraživanja pokazuju da ljudi automatski registruju, obrađuju i usvajaju znatno više informacija nego što su toga svjesni. Također, dio tih informacija može utjecati na [[mišljenje]] i [[ponašanje]] iako ih pojedinci ne mogu svjesno prizvati, zapamtiti ili opisati.<ref name="Augusto_2011">{{cite journal |last=Augusto |first=Luís M. |date=mart 2011 |title=Unconscious knowledge: A survey |journal=Advances in Cognitive Psychology |volume=6 |issue=-1 |pages=116–141 |doi=10.2478/v10053-008-0081-5 |url=https://www.researchgate.net/publication/51545367_Unconscious_knowledge_A_survey |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Posebna pažnja usmjerena je na razlike između svjesne i nesvjesne percepcije. Rezultati istraživanja ukazuju da prelazak informacija u svjesno iskustvo zavisi od međudjelovanja dva procesa. Prvi se odnosi na karakteristike samog podražaja, odnosno njegov intenzitet i perceptivnu snagu,<ref name="DelCul_Baillet_Dehaene_2007">{{cite journal |last1=Del Cul |first1=Antoine |last2=Baillet |first2=Sylvain |last3=Dehaene |first3=Stanislas |date=oktobar 2007 |title=Brain Dynamics Underlying the Nonlinear Threshold for Access to Consciousness |journal=PLOS Biology |volume=5 |issue=10 |pages=e260 |doi=10.1371/journal.pbio.0050260 |url=https://www.unicog.org/publications/DelculBailletDehaene_BrainDynamicsConsciousThreshold_PLOSbiol2007screenpdf.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> dok drugi uključuje mehanizme poput [[pažnja|pažnje]].<ref name="Dehaene_et_al_2006">{{cite journal |last1=Dehaene |first1=Stanislas |last2=Changeux |first2=Jean-Pierre |last3=Naccache |first3=Lionel |last4=Sackur |first4=Jérôme |last5=Sergent |first5=Claire |date=juni 2006 |title=Conscious, preconscious, and subliminal processing: A testable taxonomy |journal=Trends in Cognitive Sciences |volume=10 |issue=5 |pages=204–211 |doi=10.1016/j.tics.2006.03.007 |url=https://www.unicog.org/publications/DehaeneChangeuxNaccacheSackurSergent_TaxonomyPreconscious_TICS2006.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Novija istraživanja pokazuju da informacije koje su u početku obrađene nesvjesno mogu postati dostupne svijesti ukoliko se akumulira dovoljno dokaza za njihovo prepoznavanje. S druge strane, sadržaji koji su uobičajeno dio svjesnog iskustva mogu ostati izvan svijesti uslijed nedostatka pažnje ili djelovanja ometajućih podražaja, kao što su fenomen [[Treptaj pažnje|treptaja pažnje]] ili [[vizualno maskiranje]].<ref name="Pang_Elntib_2021">{{cite journal |last1=Pang |first1=Damian K. F. |last2=Elntib |first2=Stamatis |date=2021 |title=Strongly masked content retained in memory made accessible through repetition |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |pages=10284 |doi=10.1038/s41598-021-89512-w |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8119432/ |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Nesvjesna obrada informacija o učestalosti === Opsežna istraživanja koja su proveli [[Lynn Hasher]] i Rose T. Zacks pokazala su da ljudi automatski registruju informacije o učestalosti događaja, odnosno koliko se često nešto pojavljuje ili događa, čak i kada toga nisu svjesni i bez namjernog ulaganja mentalnog napora. Takva obrada informacija odvija se izvan svjesne pažnje i ne zahtijeva korištenje složenih kognitivnih resursa. Rezultati istraživanja ukazuju da pojedinci informacije o učestalosti usvajaju nenamjerno i "automatski", bez obzira na instrukcije koje dobiju ili ciljeve koje nastoje ostvariti tokom obrade informacija. Drugim riječima, ljudi spontano prikupljaju podatke o tome koliko se često određeni događaji, objekti ili pojave javljaju u njihovom okruženju. Sposobnost nesvjesnog i relativno preciznog praćenja učestalosti događaja pokazuje malo ili nimalo povezanosti sa životnom dobi,<ref name="Connolly_Hockley_1993">{{cite conference |last1=Connolly |first1=Deborah A. |last2=Hockley |first2=William E. |date=mart 1993 |title=A Developmental Evaluation of Frequency Memory for Actions Presented in Lists and Scripts |conference=Biennial Meeting of the Society for Research in Child Development (60th) |location=New Orleans, LA |url=https://scispace.com/pdf/a-developmental-evaluation-of-frequency-memory-for-actions-2sud6a5fvd.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> nivoom obrazovanja, inteligencijom ili osobinama ličnosti. Zbog toga autori pretpostavljaju da ova sposobnost predstavlja jednu od osnovnih funkcija ljudskog kognitivnog sistema, koja omogućava snalaženje u okolini, stjecanje iskustva i razvoj [[Proceduralno znanje|proceduralnog znanja]]. == Kritike Freudovog koncepta nesvjesnog == Sama zamisao o postojanju nesvjesnog uma bila je predmet brojnih rasprava i kritika.<ref name="Honderich_2009" /><ref name="Stannard_1982" /><ref name="Karbelnig_2020" /> Među značajnijim kritičarima Freudovog koncepta nesvjesnog bio je filozof i psiholog [[Franz Brentano]]. U svom djelu ''Psihologija s empirijskog stanovišta'' (1874) odbacio je ideju nesvjesnih psihičkih procesa. Njegovo protivljenje nije proizlazilo prvenstveno iz osporavanja samih psihičkih fenomena koje je Freud kasnije opisivao, već iz Brentanovog shvatanja svijesti. Prema njegovom mišljenju, svaki mentalni čin po svojoj prirodi mora biti svjestan, pa je zbog toga pojam "nesvjesne svijesti" smatrao proturječnim.<ref name="Vitz_1988">{{cite book |last=Vitz |first=Paul C. |date=1988 |title=Sigmund Freud's Christian Unconscious |publisher=Guilford Press |location=New York |url=https://archive.org/details/sigmundfreudschr0000unse |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Kasnije je i filozof [[Jean-Paul Sartre]] u djelu ''[[Biće i ništavilo]]'' iznio opsežnu kritiku Freudove teorije nesvjesnog. Sartre je tvrdio da je svijest uvijek samosvjesna, odnosno da je čovjek u određenoj mjeri svjestan vlastitih misli, osjećaja i namjera. Polazeći od tog stava, smatrao je da Freudov koncept potiskivanja sadrži unutrašnju teškoću: ako osoba nešto potiskuje, onda mora na neki način znati šta potiskuje, što dovodi u pitanje ideju potpuno nesvjesnog sadržaja. Filozof [[Thomas Baldwin]] smatrao je da je Sartre pogrešno razumio Freudovu teoriju. Prema Baldwinu, Freud nije tvrdio da nesvjesni sadržaji funkcionišu na isti način kao svjesne misli, već da predstavljaju poseban nivo psihičkog funkcionisanja kojem pojedinac nema neposredan pristup. Zbog toga Sartreova kritika, prema Baldwinu, promašuje osnovne pretpostavke psihoanalitičke teorije.<ref name="Honderich_2009" /> [[Erich Fromm]] smatrao je da sam izraz "nesvjesno" može biti obmanjujući. Prema njegovom mišljenju, ne postoji posebno psihičko mjesto ili zasebna struktura nazvana "nesvjesno", već postoje iskustva kojih smo svjesni i iskustva kojih u određenom trenutku nismo svjesni. Kao primjer navodi situaciju u kojoj osoba osjeća mržnju prema drugome zato što ga se boji i svjesna je te mržnje, ali nije svjesna straha koji se nalazi u njenoj pozadini. U tom slučaju može se reći da je mržnja svjesna, a strah nesvjestan, ali to ne znači da se strah nalazi u nekoj posebnoj psihičkoj oblasti nazvanoj "nesvjesno". Time Fromm nastoji naglasiti da je riječ prije o različitim stepenima svjesnosti nego o postojanju zasebnog mentalnog prostora.<ref name="Fromm_1962">{{cite book |last=Fromm |first=Erich |date=1962 |title=Beyond the chains of illusion : my encounter with Marx and Freud |publisher=Simon and Schuster |location=New York |url=https://archive.org/details/beyondchainsofil0000from |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Sličnu kritiku iznio je i filozof [[John Searle]]. On je tvrdio da se mnogi Freudovi primjeri mogu objasniti kao potisnuti ili privremeno nedostupni svjesni sadržaji, bez potrebe za pretpostavljanjem posebnog sistema nesvjesnog uma. Posebno je problematizirao ideju duboko nesvjesnih mentalnih sadržaja koji su, po definiciji, trajno nedostupni svijesti. Prema Searleu, teško je govoriti o "mislima" koje nikada ne mogu postati predmet svjesnog iskustva, jer pojam misli podrazumijeva da ih neko može misliti ili postati svjestan njihovog sadržaja. Zbog toga je smatrao da je prikladnije govoriti o nesvjesnim neurobiološkim procesima u mozgu nego o nesvjesnim mislima u Freudovom smislu. Iako nije poricao postojanje brojnih procesa koji djeluju izvan svjesne kontrole, držao je da ih ne treba poistovjećivati sa psihoanalitičkim konceptom nesvjesnog.<ref name="Searle_1992">{{cite book |last=Searle |first=John R. |date=1992 |title=The Rediscovery of the Mind |publisher=MIT Press |location=Cambridge, Mass. |url=https://archive.org/details/rediscoveryofmin0000sear_e1u9 |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pored Fromma i Searlea, Freudov koncept nesvjesnog bio je predmet kritika brojnih autora iz različitih disciplina. Među njima su historičar [[David Stannard]],<ref name="Stannard_1982" /> publicista [[Richard Webster]],<ref name="Webster_1995" /> novinar [[Ethan Watters]],<ref name="Watters_Ofshe_1999">{{cite book |last1=Watters |first1=Ethan |last2=Ofshe |first2=Richard |date=1999 |title=Therapy's Delusions: The Myth of the Unconscious and the Exploitation of Today's Walking Worried |publisher=Scribner |location=New York |url=https://archive.org/details/therapysdelusion00etha_0 |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> psiholog [[Richard Ofshe]].<ref name="Watters_Ofshe_1999" /> i filozof Eric Thomas Weber.<ref name="Weber_2012">{{cite journal |last=Weber |first=Eric Thomas |date=2012 |title=James’s Critiques of the Freudian Unconscious – 25 Years Earlier |journal=William James Studies |volume=9 |pages=94–119 |url=https://williamjamesstudies.org/wp-content/uploads/2014/08/weberfreud.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pored kritika Freudovog koncepta nesvjesnog, pojedini naučnici su predložili postojanje nesvjesnih mehanizama koji se značajno razlikuju od psihoanalitičkog shvatanja. Umjesto Freudovog nesvjesnog, koje je povezano s potisnutim željama, konfliktima i simboličkim sadržajima, savremeni istraživači često govore o različitim oblicima nesvjesne obrade informacija. [[John Kihlstrom]] je razvio koncept kognitivnog nesvjesnog, kojim označava mentalne procese koji se odvijaju izvan svjesne pažnje, ali utječu na opažanje, pamćenje i donošenje odluka.<ref name="Leary_Tangney_2012">{{cite book |editor1-last=Leary |editor1-first=M. R. |editor2-last=Tangney |editor2-first=J. |date=2012 |title=Handbook of Self and Identity |publisher=Guilford Press |location=New York ; London |url=https://archive.org/details/handbookofselfid0000unse_r9e4 |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Timothy Wilson]] govori o "[[Adaptivno nesvjesno|adaptivnom nesvjesnom]]", odnosno sistemu koji brzo i efikasno obrađuje informacije bez svjesne kontrole.<ref name="Wilson_2002">{{cite book |last=Wilson |first=Timothy D. |date=2002 |title=Strangers to Ourselves: Discovering the Adaptive Unconscious |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Mass. |url=https://books.google.ba/books?id=W4yzugYjz08C |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> S druge strane, [[Elizabeth Loftus]] i Mark Klinger koriste izraz "glupo" nesvjesno kako bi opisali automatske procese koji funkcionišu bez složenih mehanizama potiskivanja i simboličke prerade karakterističnih za Freudovu teoriju.<ref name="Loftus_Klinger_1992">{{cite journal |last1=Loftus |first1=Elizabeth F. |last2=Klinger |first2=Mark R. |date=juni 1992 |title=Is the unconscious smart or dumb? |journal=American Psychologist |volume=47 |issue=6 |pages=761–765 |doi=10.1037/0003-066X.47.6.761 |pmid=1616173 |url=https://journalpsyche.org/articles/0xc0ae.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Također, [[Robert Langs]] razvio je koncept "dubokog nesvjesnog sistema". U savremenoj [[kognitivna psihologija|kognitivnoj psihologiji]], brojni istraživači nastoje odvojiti pojam nesvjesnog od njegovog frojdovskog nasljeđa, pa se umjesto toga koriste alternativni termini poput "implicitno" ili "automatsko". Ovi pristupi naglašavaju u kojoj mjeri se kognitivna obrada odvija izvan okvira svjesne pažnje i pokazuju da informacije kojih nismo svjesni ipak mogu utjecati na druge kognitivne procese, kao i na ponašanje.<ref name="Greenwald_et_al_1996">{{cite journal |last1=Greenwald |first1=Anthony G. |last2=Draine |first2=Sean C. |last3=Abrams |first3=Richard L. |date=septembar 1996 |title=Three cognitive markers of unconscious semantic activation |journal=Science |volume=273 |issue=5282 |pages=1699–1702 |doi=10.1126/science.273.5282.1699 |pmid=8781230 |bibcode=1996Sci...273.1699G |citeseerx=10.1.1.80.3946 |s2cid=14256639 |url=https://faculty.washington.edu/agg/pdf/Gwald_Draine_Abrams_Science_1996.OCR.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Gaillard_et_al_2006">{{cite journal |last1=Gaillard |first1=Raphaël |last2=Del Cul |first2=Antoine |last3=Naccache |first3=Lionel |last4=Vinckier |first4=Fabien |last5=Cohen |first5=Laurent |last6=Dehaene |first6=Stanislas |date=maj 2006 |title=Nonconscious semantic processing of emotional words modulates conscious access |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=19 |pages=7524–7529 |doi=10.1073/pnas.0600584103 |pmid=16648261 |pmc=1464371 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1464371/ |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Kiefer_Brendel_2006">{{cite journal |last1=Kiefer |first1=Markus |last2=Brendel |first2=Doreen |date=mart 2006 |title=Attentional Modulation of Unconscious “Automatic” Processes: Evidence from Event-related Potentials in a Masked Priming Paradigm |journal=Journal of Cognitive Neuroscience |volume=18 |issue=2 |pages=184–198 |doi=10.1162/089892906775783688 |url=https://www.researchgate.net/publication/7282040_Attentional_Modulation_of_Unconscious_Automatic_Processes_Evidence_from_Event-related_Potentials_in_a_Masked_Priming_Paradigm |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Naccache_et_al_2005">{{cite journal |last1=Naccache |first1=Lionel |last2=Gaillard |first2=Raphaël |last3=Adam |first3=Claude |date=maj 2005 |title=A direct intracranial record of emotions evoked by subliminal words |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=102 |issue=21 |pages=7713–7717 |doi=10.1073/pnas.0500542102 |pmid=15897465 |pmc=1140423 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1140423/ |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Smith_DeCoster_2000">{{cite journal |last1=Smith |first1=Eliot R. |last2=DeCoster |first2=Jamie |date=maj 2000 |title=Dual-Process Models in Social and Cognitive Psychology: Conceptual Integration and Links to Underlying Memory Systems |journal=Personality and Social Psychology Review |volume=4 |issue=2 |pages=108–131 |doi=10.1207/S15327957PSPR0402_01 |url=https://www.researchgate.net/publication/248551974_Dual-Process_Models_in_Social_and_Cognitive_Psychology_Conceptual_Integration_and_Links_to_Underlying_Memory_Systems |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Srodne istraživačke tradicije koje se bave nesvjesnim procesima uključuju implicitno pamćenje (npr. [[Priming (psihologija)|priming]]), kao i istraživanja [[Pawel Lewicki|Pawela Lewickog]] o nesvjesnom stjecanju znanja. == Također pogledajte == * [[Adaptivno nesvjesno]] * [[Automatsko pisanje]] * [[Autosugestija]] * [[Svijest]] * [[Snovi u analitičkoj psihologiji]] * [[Ideomotorni fenomen]] * [[Iluzija introspekcije]] * [[Filozofija uma]] * [[Predsvjesno]] * [[Podsvijest]] * [[Sotonistička panika]] * [[Društvena zaraza]] * [[Teorija uma]] * [[Nesvjesna kognicija]] * [[Nesvjesna komunikacija]] * [[Nesvjesni duh]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20040315164039/http://ist-socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/rediscovery.htm The Rediscovery of the Unconscious] {{en simbol}} * [https://www.freud.org.uk/learn/discover-psychoanalysis/what-is-the-unconscious/the-unconscious-frequently-asked-questions/ The Unconscious: Frequently Asked Questions] {{en simbol}} {{Analitička psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nesvjesno| ]] [[Kategorija:Analitička psihologija]] [[Kategorija:Centralni nervni sistem]] [[Kategorija:Frojdovska psihologija]] [[Kategorija:Hipnoza]] [[Kategorija:Mentalni procesi]] [[Kategorija:Neuropsihologija]] [[Kategorija:Psihoanalitička terminologija]] [[Kategorija:Psihodinamika]] [[Kategorija:Psihoanalitička teorija]] p0nkbevkxzikgfcz6tsin8uua4mrqac 0 535368 3914858 3903727 2026-07-26T17:24:59Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914858 wikitext text/x-wiki '''Psiha''' se danas koristi za označavanje cjelokupnog [[Um|ljudskog uma]], uključujući i [[svijest|svjesne]] i [[Nesvjesni um|nesvjesne]] psihičke procese.<ref name="Dafermos_Psyche">{{cite web |last=Dafermos |first=Manolis |title=Psyche |url=https://www.ilhs-org.net/en/PsycheFV.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> U starijoj literaturi ponekad se koristio izraz [[duša]] ({{en|soul}}) kao sinonim za psihu.<ref name="Hillman_Moore_1989">{{cite book |last=Hillman |first=James |editor-last=Moore |editor-first=Thomas |date=1989 |title=A Blue Fire: Selected Writings |publisher=Harper & Row |location=New York |url=https://archive.org/details/bluefireselected00hill |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Psihologija]] je nauka koja se bavi objektivnim proučavanjem psihe. Pojam ima dugu tradiciju u psihologiji i [[Filozofija|filozofiji]], koja seže do antičkog perioda, te predstavlja jedan od osnovnih koncepata za razumijevanje [[Ljudska priroda|ljudske prirode]] sa [[Nauka|naučnog]] stanovišta. == Etimologija == Pojam psiha potiče od [[Starogrčki jezik|starogrčke]] riječi ψυχή (psūkhḗ), čije je osnovno značenje bilo "[[život]]".<ref name="Liddell_Scott_1901">{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |date=1901 |title=A Greek-English Lexicon |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://archive.org/details/greekenglishlex00lidduoft |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Ova riječ izvedena je od glagola ψύχω (psūkhō).<ref name="Beekes_2010">{{cite book |last=Beekes |first=Robert S. P. |date=2010 |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |url=https://archive.org/details/etymological-dictionary-of-greek_202306/mode/2up |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Tokom historijskog razvoja značenje ovog pojma postepeno se proširivalo. Pored značenja povezanih sa životom, počeo je označavati i "duh", "dušu", "sjenu ili prikazu", da bi kasnije dobio značenje "selfa", odnosno "svjesne ličnosti pojedinca".<ref name="Francois_2008">{{cite book |last=François |first=Alexandre |date=2008 |title=Semantic maps and the typology of colexification: Intertwining polysemous networks across languages |book-title=From Polysemy to Semantic Change: Towards a Typology of Lexical Semantic Associations |editor-last=Vanhove |editor-first=Martine |series=Studies in Language Companion Series |volume=106 |publisher=John Benjamins |location=Amsterdam, New York |pages=163–215 |url=https://www.academia.edu/846905/Semantic_maps_and_the_typology_of_colexification_Intertwining_polysemous_networks_across_languages |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Antička psihologija == Pojam psihe zauzima značajno mjesto u [[Platon]]ovoj filozofiji. U tumačenjima njegovih djela termin psiha najčešće se prevodi kao "duša", budući da je Platon smatrao da je ona besmrtna i da nastavlja postojati nakon smrti tijela.<ref name="King_Woody_Viney_2009">{{cite book |last1=King |first1=D. Brett |last2=Woody |first2=William Douglas |last3=Viney |first3=Wayne |date=2009 |title=A History of Psychology: Ideas and Context |publisher=Pearson/Allyn and Bacon |location=Boston, MA |url=https://archive.org/details/historyofpsychol0004king/mode/2up |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> U svom djelu [[Fedon]], Platon kroz lik [[Sokrat]]a iznosi četiri argumenata u prilog besmrtnosti duše i njenom opstanku nakon razdvajanja od tijela. Prema ovom shvatanju, tijelo predstavlja ograničenje za spoznaju, dok duša nakon smrti postaje slobodna od tjelesnih utjecaja.<ref name="Plato_Burnet_1961">{{cite book |last=Platon |editor-last=Burnet |editor-first=John |date=1961 |title=Plato's Phaedo |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://archive.org/download/platosphaedoplat/platosphaedoplat.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Sokrat u Fedonu također tvrdi da je psiha nakon smrti sposobnija za stjecanje mudrosti i spoznaju istine, jer više nije ometana potrebama i ograničenjima tijela. Na taj način može neposrednije spoznati vječne i nepromjenjive ideje ili forme, koje zauzimaju centralno mjesto u Platonovoj filozofiji.<ref name="Plato_Burnet_1961" /> Starogrčki filozof [[Aristotel]] dao je jedan od najutjecajnijih doprinosa ranom razumijevanju psihe u djelu "[[O duši]]". U ovom djelu Aristotel koristi pojam psihe kako bi objasnio različite funkcije živih bića i principe koji omogućavaju život, kretanje, opažanje i mišljenje.<ref name="Polansky_2007">{{cite book |last=Polansky |first=Ronald |date=2007 |title=Aristotle's De Anima |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86274-5 |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780511473814_A23678512/preview-9780511473814_A23678512.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> Za Aristotela psiha nije bila odvojena supstanca koja postoji nezavisno od tijela, nego načelo života koje organizuje i pokreće živo biće. Budući da se živa bića kreću, rastu, opažaju i misle, Aristotel je smatrao da mora postojati unutrašnji princip koji objašnjava te funkcije. Aristotel je razlikovao tri oblika psihe: ''vegetativnu psihu'', koja omogućava ishranu, rast i razmnožavanje; ''animalnu psihu'', koja pored vegetativnih funkcija omogućava opažanje i kretanje; ''racionalnu psihu'', svojstvenu čovjeku, koja uključuje sposobnost mišljenja, rasuđivanja i spoznaje. Ova podjela imala je snažan utjecaj na razvoj filozofije, medicine i psihologije te je, u različitim oblicima, ostala prisutna sve do 19. vijeka. Iako se pojam psiha javljao i u ranijoj grčkoj književnosti i filozofiji, njegova značenja nisu bila jasno određena.<ref name="Rohde_1925">{{cite book |last=Rohde |first=Erwin |date=1925 |title=Psyche: The Cult of Souls and Belief in Immortality Among the Greeks |publisher=K. Paul, Trench, Trubner & Co. / Harcourt, Brace & Company |location=London / New York |url=https://archive.org/details/psychecultofsoul00rohd/page/n3/mode/2up |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> U kasnoj antici Aristotelove ideje dodatno su razvijene u okviru [[Galen|galenske medicine]]. Galen je razvio učenje o tri vrste životnih duhova ([[pneuma]]), koje su odgovarale Aristotelovim oblicima psihe. Tako je ''pneuma psychikon'' bila povezana s racionalnom psihom, dok su ''pneuma physicon'' i ''pneuma zoticon'' odgovarale nižim životnim funkcijama organizma. == Srednjovjekovna psihologija == U srednjem vijeku pojam ''psiha'' bio je [[Latinski jezik|latiniziran]] u oblik ''anima'', koji je postao jedan od osnovnih termina u okviru srednjovjekovne psihologije i filozofske antropologije. Ovaj pojam posebno je razvijen u skolastičkoj tradiciji, gdje zauzima važno mjesto u okviru učenja [[Toma Akvinski|Tome Akvinskog]] o čovjeku i njegovoj prirodi. Termin ''anima'' se u klasičnim prijevodima na [[engleski jezik]] najčešće prevodio kao "duša", međutim u savremenoj naučnoj upotrebi sve se češće koristi pojam "psiha", kako bi se izbjegla isključivo religijska ili metafizička konotacija i naglasio psihološki aspekt fenomena.<ref name="Kemp_1990">{{cite book |last=Kemp |first=Simon |date=1990 |title=Medieval Psychology |publisher=Greenwood Press |location=New York |url=https://archive.org/details/medievalpsycholo0000kemp |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Kenny_1994">{{cite book |last=Kenny |first=Anthony |date=1994 |title=Aquinas on Mind |publisher=Routledge |url=https://archive.org/details/aquinasonmindanthonykennyroutledge_707_d |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Fenomenologija == U 19. vijeku psiholozi i filozofi poput [[Franz Brentano|Franza Brentana]] razvijali su koncept psihe u smjeru koji je više naglašavao subjektivno iskustvo i doživljaje. == Psihoanaliza == U [[psihoanaliza|psihoanalizi]] i drugim pravcima [[dubinska psihologija|dubinske psihologije]], psiha se odnosi na skup unutrašnjih sila i procesa u pojedincu koji utiču na [[mišljenje]], [[ponašanje]] i [[psihologija ličnosti|ličnost]]. U ovom teorijskom okviru psiha obuhvata i svjesne i nesvjesne psihičke procese, pri čemu se naglasak stavlja na njihovu međusobnu dinamiku i utjecaj na cjelokupno psihičko funkcionisanje.<ref name="Reed_1998">{{cite book |last=Reed |first=Edward S. |date=1998 |title=From Soul to Mind: The Emergence of Psychology from Erasmus Darwin to William James |edition=unabridged |publisher=Yale University Press |isbn=9780300075816 |url=https://books.google.ba/books/about/From_Soul_to_Mind.html?id=kK2OUFOCZcoC |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Frojdovska škola === {{Glavni|Id, ego i super-ego}} [[Sigmund Freud]], osnivač [[Psihoanaliza|psihoanalize]], smatrao je da je psiha ({{de|Seele}} u značenju "duša" ili "psiha") strukturisana kroz tri osnovne komponente:<ref>{{cite book|last=Reber|first=Arthur S.|author2=Reber, Emily S.|title=Dictionary of Psychology|url=https://archive.org/details/penguindictionar00rebe_0|publisher=Penguin Reference|year=2001|location=New York|isbn=0-14-051451-1}}</ref> * Id (ono) – predstavlja instinktivne nagone pojedinca i u velikoj mjeri djeluje [[Nesvjesni um|izvan svjesne kontrole]]. Id ne uzima u obzir društvena pravila ni moralne norme, već funkcioniše prema principu neposrednog zadovoljenja nagona. * Super-ego (nad-ja) – obuhvata savjest i internalizovane društvene norme, vrijednosti i moralna pravila koja pojedinac usvaja kroz odgoj i socijalizaciju. * Ego (ja) – predstavlja svjesni i posrednički dio psihe koji pokušava uskladiti zahtjeve ida sa zabranama i normama super-ega, uzimajući u obzir realne uslove okoline. Prema Freudu, upravo sukob između ovih psihičkih struktura predstavlja osnovu za nastanak [[neuroza]]. Freudovi izvorni nazivi za tri komponente psihe, na [[Njemački jezik|njemačkom jeziku]], bili su ''das Es'' ("ono"), ''das Ich'' ("ja") i ''das Über-Ich'' ("nad-ja"). Prema [[Bruno Bettelheim|Bruni Bettelheimu]], [[Latinski jezik|latinski izrazi]] koje danas najčešće koristimo u psihološkoj literaturi uveli su Freudovi prevodioci na [[engleski jezik]], vjerovatno s namjerom da teoriju učine "naučnijom" i bližom tada dominantnom medicinskom jeziku, u kojem je latinski imao centralno mjesto. Bettelheim kritikuje ovakvu praksu, smatrajući da latinizirani termini mogu stvoriti dojam pseudonaučne preciznosti, dok izvorni njemački izrazi bolje odražavaju Freudovu konceptualnu namjeru i jednostavnost njegove teorijske konstrukcije.<ref name="Bettelheim_1983">{{cite book |last=Bettelheim |first=Bruno |date=1983 |title=Freud and Man's Soul |publisher=A.A. Knopf |location=New York |url=https://archive.org/details/freudmanssoul00brun |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Jungovska škola === [[Carl Gustav Jung]] u svojoj definiciji psihe uključuje odnos, preklapanje i napetost između ličnih i kolektivnih elemenata u čovjeku.<ref name="Perroni_2014">{{cite book |editor-last=Perroni |editor-first=Emilia |date=2014 |title=Play: Psychoanalytic Perspectives, Survival and Human Development |publisher=Routledge |location=East Sussex |page=136 |isbn=9780415682077 |url=https://books.google.ba/books?id=Nk9tAAAAQBAJ |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> U svojim radovima, koje je uglavnom pisao na njemačkom jeziku, Jung je pažljivo razlikovao pojmove ''psiha'' i ''duša'':<ref name="Jung_1923">{{cite book |last=Jung |first=C. G. |date=1923 |title=Psychological Types: Or, The Psychology of Individuation |publisher=Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., Ltd. |location=New York |url=https://archive.org/details/psychological_types |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> {{Citat|U svojim istraživanjima strukture [[Nesvjesni um|nesvjesnog]] bio sam primoran napraviti pojmovnu razliku između "duše" i "psihe". Pod psihom podrazumijevam ukupnost svih psihičkih procesa, kako [[svijest|svjesnih]] tako i nesvjesnih. S druge strane, pod dušom podrazumijevam jasno omeđeni funkcionalni kompleks koji se može najbolje opisati kao "ličnost".}} Urednici Jungovih sabranih djela navode sljedeće:<ref name="Jung_1968">{{cite book |last=Jung |first=C. G. |date=1968 |title=Psychology and Alchemy |url=https://archive.org/details/psychologyalchem0012junge |series=Collected Works |volume=12 |publisher=Princeton University Press |location=New Jersey |access-date=14. 6. 2026 |language=en |isbn=0-691-01831-6 |oclc=219856}}</ref> {{Citat|U prethodnim prevodima, pa tako i u ovom, pojam ''psiha'' – za koji Jung u njemačkom izvorniku koristi termine ''Psyche'' ili ''Seele'' – koristi se u značenju sveukupnosti svih psihičkih procesa;<ref name="Jung_1923" /> odnosno, riječ je o sveobuhvatnom pojmu. S druge strane, pojam ''duša'', kako se koristi u tehničkoj terminologiji [[Analitička psihologija|analitičke psihologije]], užeg je značenja i odnosi se na "funkcionalni kompleks" ili djelomičnu ličnost, te se nikada ne odnosi na cjelokupnu psihu. Često se posebno povezuje s pojmovima "anima" i "animus", npr. u složenici "slika duše" (''Seelenbild''). Ovakvo shvatanje duše je primitivnije od kršćanskog razumijevanja s kojim je čitalac vjerovatno bolje upoznat. U kršćanskom kontekstu, pojam se odnosi na "transcendentalnu energiju u čovjeku" i "duhovni dio čovjeka posmatran u njegovom moralnom aspektu ili u odnosu na Boga".|Urednici}} == Kognitivna psihologija == U kognitivnim naukama češće se koristi pojam "[[um]]" nego pojam "psiha". Um se definiše kao skup kognitivnih sposobnosti koje uključuju svijest, percepciju, mišljenje, prosuđivanje, jezik i pamćenje. U najširem smislu, on se određuje kao sposobnost formiranja i obrade misli te ostvarivanja svjesnog iskustva.<ref name="Ishar_TheMind">{{Cite web |url=https://isharonline.org/themind/ |title=The Mind |publisher=Ishar Online |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> Osim osnovnih kognitivnih funkcija, um uključuje i sposobnosti imaginacije, prepoznavanja i prosuđivanja. On također učestvuje u obradi emocija i osjećanja, pri čemu doprinosi formiranju stavova i usmjeravanju ponašanja. == Također pogledajte == * [[Svijest]] * [[Smrt ega]] * [[Duša]] * [[Inscape (vizuelna umjetnost)]] * [[Um]] * [[Motivacija]] * [[Nafs]] * [[Persona]] * [[Persona (psihologija)]] * [[Psihoza]] * [[Reinkarnacija]] * [[Tok svijesti (psihologija)|Tok svijesti]] * [[Tulpa]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psiha| ]] [[Kategorija:Psihološki koncepti]] mblfmbnzi46m5l589u3agrifsczshsy 0 535369 3914850 3904093 2026-07-26T17:23:50Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914850 wikitext text/x-wiki {{Psihoanaliza}} U [[psihoanaliza|psihoanalizi]], '''predsvjesno''' označava dio psihe koji se nalazi neposredno izvan trenutne [[svijest]]i, ali joj prethodi. Sadržaji poput misli i sjećanja smatraju se predsvjesnim ako u datom trenutku nisu aktivno prisutni u svijesti, ali istovremeno nisu ni [[Potiskivanje|potisnuti]]. Zbog toga oni ostaju lako dostupni prisjećanju i mogu relativno lako preći u svjesno stanje. Ovu teorijsku formulaciju [[Sigmund Freud]] je izvorno pripisao [[Josef Breuer|Josefu Breueru]].<ref name="Freud_1963">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |editor-last=Rieff |editor-first=Philip |date=1963 |title=General Psychological Theory: Papers on Metapsychology |publisher=Collier Books |location=New York |url=https://web.english.upenn.edu/~cavitch/pdf-library/Freud_Unconscious.pdf |access-date=13. 6. 2026 |language=en}}</ref> U svom topografskom modelu psihe Freud je razlikovao predsvjesno ({{de|Das Vorbewusste}}) od svjesnog ({{de|Das Bewusste}}) i nesvjesnog ({{de|Das Unbewusste}}).<ref name="Freud_1963" /> Predsvjesno se također odnosi na informacije koje su dostupne za [[Kognicija|kognitivnu obradu]], iako se u datom trenutku ne nalaze u polju svjesne spoznaje. Jedan od najučestalijih oblika takve obrade jeste [[priming (psihologija)|priming]] (kognitivni podsticaj), kod kojeg prethodno izlaganje nekom podražaju utječe na kasniju obradu informacija. Ostali karakteristični primjeri predsvjesne obrade obuhvataju [[fenomen "na vrhu jezika"]] i [[slijepi vid]].<ref name="Sternberg_2012">{{cite book |last1=Sternberg |first1=Robert J. |last2=Sternberg |first2=Karin |date=2012 |title=Cognitive Psychology |edition=6. |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |isbn=978-1-111-34476-4 |url=https://cs.um.ac.ir/images/87/books/Cognitive%20Psychology_Strenberg%206th%20.pdf |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Freudov topografski model == Sigmund Freud je 1900. godine, u djelu ''[[Tumačenje snova (Freud)|Tumačenje snova]]'', uveo postavku da nesvjesni um ne predstavlja tek jednostavnu suprotnost svijesti. Prema njegovom shvatanju, unutar [[Psihički aparat|psihičkog aparata]] postoje dvije zasebne sfere izvan neposredne svijesti: [[Nesvjesni um|nesvjesno]] i predsvjesno.<ref name="Freud_1953">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1953 |title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume V (1900–1901): The Interpretation of Dreams (Second Part) and On Dreams |editor1-last=Strachey |editor1-first=James |editor2-last=Freud |editor2-first=Anna |publisher=Hogarth Press |location=London |url=https://archive.org/details/completepsycholo0005unse/page/n7/mode/2up |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pojam nesvjesnog Freud je rezervisao isključivo za sadržaje koji su nedostupni svjesnom uvidu, dok je termin predsvjesno koristio za područje koje posreduje između nesvjesnog i svjesnog sistema. Predsvjesno djeluje kao svojevrsni filter ili prag koji reguliše pristup sadržaja u svijest, a funkcionalno je povezano i s voljnom kontrolom pažnje i motorike.<ref name="Freud_1953" /> Ovu teorijsku razliku Freud je obrazložio sljedećim riječima: {{Citat|... postoje dvije vrste nesvjesnog – jedna koja se pod često prisutnim okolnostima lako pretvara u svjesno, i druga kod koje je takva transformacija otežana te se ostvaruje samo uz znatan napor ili se možda nikada ne ostvaruje. [...] Nesvjesno koje je samo latentno, pa stoga lako postaje svjesno, nazivamo ‘predsvjesnim’, dok naziv ‘nesvjesno’ zadržavamo za ono drugo.<ref name="Freud_1933">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1933 |title=New Introductory Lectures On Psycho-analysis |publisher=Carlton House |location=New York |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.49982 |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}</ref>}} Kako objašnjava [[David Stafford-Clark]]: {{Citat|Ako je svijest ukupnost svega čega smo svjesni, tada je predsvjesno rezervoar svega onoga čega se možemo prisjetiti, odnosno svega što je dostupno voljnom prisjećanju – svojevrsno skladište pamćenja. Time nesvjesno područje psihičkog života obuhvata primitivnije nagone i impulse koji utječu na naše postupke, a da ih pritom ne moramo biti u potpunosti svjesni, kao i sve značajne sklopove ideja ili sjećanja snažno emocionalno obojenih, koji su nekada bili prisutni u svijesti, ali su naknadno potisnuti, tako da joj više nisu dostupni, čak ni putem introspekcije ili svjesnog nastojanja da ih se prisjetimo.<ref name="StaffordClark_1966">{{cite book |last=Stafford-Clark |first=David |date=1966 |title=What Freud Really Said |publisher=Schocken Books |location=New York |url=https://archive.org/details/whatfreudreallys00stafrich |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref>}} Freudov izvorni [[Njemački jezik|njemački izraz]] za predsvjesno bio je ''das Vorbewusste'',<ref name="Freud_1963" /> dok je za nesvjesno koristio termin ''das Unbewusste''. === Karakteristike === Freud je smatrao da se predsvjesno odlikuje sposobnošću provjere stvarnosti, dostupnošću sjećanja koja se mogu prizvati u [[svijest]] te, prije svega, povezanošću s verbalnim predstavama (predstavama riječi), što predstavlja osnovnu razliku u odnosu na sadržaje [[Nesvjesni um|nesvjesnog]].<ref name="Freud_1963" /> U drugom poglavlju djela ''[[Ego i id]]'', Freud objašnjava da se suštinska razlika između nesvjesne i predsvjesne predstave sastoji u tome što su nesvjesne predstave zasnovane na sadržajima koji nisu neposredno dostupni svijesti, dok predsvjesne predstave mogu dospjeti u svijest putem svojih veza s verbalnim predstavama.<ref name="Freud_1966">{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1966 |title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XIX (1923–1925): The Ego and the Id and Other Works |publisher=The Hogarth Press and the Institute of Psycho-Analysis |location=London |url=https://archive.org/details/standardeditiono0019freu_dfi9 |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}</ref> Verbalne predstave predstavljaju tragove sjećanja koji su nekada bili opažaji, pa stoga mogu ponovo postati svjesni.<ref name="Freud_1966" /> Freud je smatrao da se sadržaji nesvjesnog mogu prenijeti u predsvjesno samo ukoliko se uspostave posredne veze između nesvjesne misli i odgovarajuće riječi ili slike prisutne u predsvjesnom.<ref name="Freud_1966" /> === Odnos prema idu, egu i super-egu === {{Glavni|Id, ego i super-ego}} Razlikovanje svjesnog, predsvjesnog i nesvjesnog predstavlja ono što je Freud nazivao topografskim modelom psihe, odnosno podjelom psihičkog života prema nivou dostupnosti sadržaja svijesti.<ref name="Freud_1966" /> Godine 1923. Freud je, pored ove topografske podjele, razvio i strukturalni model psihe, uvodeći tri međusobno povezana psihička sistema: [[id, ego i super-ego]].<ref name="Freud_1933" /> Iako se ovi sistemi djelimično preklapaju s podjelom na svjesno, predsvjesno i nesvjesno, oni predstavljaju zaseban način razumijevanja strukture psihe.<ref name="Freud_1933" /> [[Id, ego i super-ego|Ego]] predstavlja organizovanu cjelinu psihičkih procesa i najčešće je povezan sa svjesnim funkcionisanjem. Međutim, njegovi dijelovi mogu djelovati i na predsvjesnom nivou, naročito kada kontrolišu ili ograničavaju pristup nesvjesnih sadržaja svijesti. Budući da ego može pružati otpor određenim psihičkim sadržajima, pojedini njegovi aspekti mogu djelovati i izvan svijesti, odnosno biti nesvjesni u dinamičkom smislu.<ref name="Freud_1966" /> [[Id, ego i super-ego|Id]] je potpuno nesvjesni dio psihe koji sadrži nagonske težnje, instinkte i potisnute sadržaje. Ego je u stalnoj interakciji s idom nastojeći da njegove zahtjeve uskladi sa zahtjevima vanjske stvarnosti. Prema Freudu, ego predstavlja razum, prosuđivanje i prilagođavanje stvarnosti, dok id predstavlja izvor nagonskih impulsa i duboko ukorijenjenih strasti.<ref name="Freud_1966" /> [[Id, ego i super-ego|Super-ego]] predstavlja unutrašnji sistem moralnih normi, vrijednosti i ideala. On se razvija tokom djetinjstva kroz proces socijalizacije i identifikacije s roditeljskim i društvenim autoritetima, a Freud je smatrao da njegovo formiranje u velikoj mjeri zavisi od razrješenja [[Edipov kompleks|Edipovog kompleksa]].<ref name="Freud_1966" /> Super-ego djeluje kao unutrašnji moralni autoritet koji procjenjuje postupke pojedinca i usmjerava njegovo ponašanje prema usvojenim idealima i društvenim normama. == U terapijskom kontekstu == U kliničkoj praksi, predsvjesni nivo psihičkog funkcionisanja prepoznaje se kao glavno polje neposrednog terapeutskog rada.<ref name="Casement_1985">{{cite book |last=Casement |first=Patrick |date=1985 |title=On Learning from the Patient |publisher=Tavistock Publications |location=London ; New York |url=https://archive.org/details/onlearningfrompa0000case |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> Budući da se predsvjesni sadržaji, za razliku od duboko potisnutih nesvjesnih sila, mogu bez većih prepreka dovesti u polje svjesne spoznaje, oni predstavljaju materijal koji je najpogodniji za kliničko istraživanje, verbalizaciju i interpretaciju. U psihoanalitičkom procesu razlikuju se pacijentove predsvjesne [[transfer]]ne fantazije od onih koje pripadaju nesvjesnom sistemu psihe.<ref name="Sandler_1997">{{cite book |last1=Sandler |first1=Joseph |last2=Dare |first2=Christopher |last3=Holder |first3=Alex |date=1997 |title=Freud's Models of the Mind: An Introduction |publisher=Karnac Books |location=London |url=https://archive.org/details/isbn_1855751674 |isbn=978-1-85575-167-5 |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> Predsvjesne transferne fantazije nalaze se na samoj granici osvještavanja i mogu postati dostupne pacijentovom uvidu uz relativno mali napor i usmjeravanje pažnje, dok nesvjesne fantazije zahtijevaju znatno složeniji proces dugotrajne analize i savladavanja [[Odbrambeni mehanizmi|odbrambenih mehanizama]]. Psihijatar [[Eric Berne]] smatrao je da predsvjesno obuhvata znatno šire područje psihičkog života nego što se to obično pretpostavlja. Prema njegovom mišljenju, prenaglašavanje uloge nesvjesnog u tradicionalnoj [[Psihoanaliza|psihoanalizi]] dovelo je do toga da i analitičari i pacijenti potcijene stvarni uticaj i važnost predsvjesnih procesa u svakodnevnom funkcionisanju i samoj [[Psihoterapija|terapiji]].<ref name="Berne_1974">{{cite book |last=Berne |first=Eric |date=1974 |title=What Do You Say After You Say Hello?: The Psychology of Human Destiny |publisher=Bantam Books |url=https://archive.org/details/whatdoyousayafte0000eric |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Svijest]] * [[Jacques Lacan]] * [[Filozofija uma]] * [[Subliminalna percepcija]] * [[Nesvjesni um]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * Virginia Hamilton, ''The Analyst's Preconscious'' (1996), {{ISBN|978-0881632217}} [https://books.google.com.ni/books?id=Da3rAgAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false (Digitalizovano na Google Books)] == Vanjski linkovi == * [http://www.claesdavidson.se/downloads/davidson_problem_preconscious.pdf Davidson, C. The Problem of the Preconscious] {{en simbol}} {{Analitička psihologija}} {{Ljudski psihološki razvoj}} {{Pamćenje}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nesvjesno]] [[Kategorija:Frojdovska psihologija]] [[Kategorija:Analitička psihologija]] [[Kategorija:Mentalni procesi]] [[Kategorija:Psihoanalitička terminologija]] [[Kategorija:Psihodinamika]] [[Kategorija:Psihoanalitička teorija]] epq0ofp4ffiuwie11jztyvgzwwocc80 0 535383 3914755 3903579 2026-07-26T17:00:27Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914755 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vladar | Ime = Jan III Sobjeski | Slika = Schultz John III Sobieski.jpg | Opis slike = Portret, [[Daniel Schultz]], oko 1680. | Naslov = Kralj Poljske i veliki vojvoda Litvanije | Vladavina = 19. maj 1674 – 17. juni 1696. | Krunidba = 2. februar 1676. | Prethodnik = [[Michał Korybut Wiśniowiecki]] | Nasljednik = [[August II Jaki]] | Supružnik = [[Marija Kazimira]] | Dinastija = Sobjeski | Otac = Jakub Sobjeski | Majka = Zofija Teofila Danilovič | Datum rođenja = 17. august 1629. | Mjesto rođenja = Olesko, [[Poljsko-litvanska unija]] | Datum smrti = 17. juni 1696. | Mjesto smrti = Dvorac Wilanów, [[Poljsko-litvanska unija]] | Mjesto sahrane = [[Krakov]] }} '''Jan III Sobjeski''' (poljski: ''Jan III Sobieski''; 17. august 1629 – 17. juni 1696) bio je kralj [[Poljska|Poljske]] i veliki vojvoda [[Litvanija|Litvanije]] od 1674. do smrti 1696. Rođen u poljskoj plemićkoj porodici, Sobjeski se školovao na Jagelonskom univerzitetu i u mladosti putovao Evropom. Kao vojnik i zapovjednik, borio se u ustanku [[Bogdan Hmeljnicki|Bogdana Hmeljnickog]], [[Rusko-poljski rat|Rusko-poljskom ratu]] i tokom švedske invazije poznate kao [[Potop]]. Pokazao je svoje vojno umijeće tokom rata protiv [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i nametnuo se kao vodeća ličnost u [[Poljsko-litvanska unija|Poljsko-litvanskoj uniji]]. Izabran je za [[monarh]]a 1674, nakon iznenadne smrti kralja Michała Korybuta Wiśniowieckog. Njegova 22-godišnja vladavina označila je period stabilizacije Unije, neophodan nakon previranja u prethodnim sukobima.<ref>{{Cite book |author=Aleksander Gieysztor |title=History of Poland |url=https://archive.org/details/isbn_831003928 |year=1979 |page=[https://archive.org/details/isbn_831003928/page/223 223] |publisher=Polish Scientific Publishers PWN |isbn=83-01-00392-8}}</ref> Bio je sposoban vojskovođa i popularan među podanicima, najpoznatiji po pobjedi nad Osmanlijama u [[Bitka kod Beča|Bici kod Beča]] 1683.<ref>{{Cite book |author=J.A. Hammerton |title=Peoples of All Nations: Their Life Today And Story of Their Past |year=2007 |page=4142 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-81-7268-144-9}}</ref> Poražene Osmanlije nazvali su ga "Lavom Lehistana", a papa ga je slavio kao spasioca zapadnog [[kršćanstvo|kršćanstva]].<ref>{{Cite book |author=Mario Reading |title=The Complete Prophecies of Nostradamus |year=2009 |page=382 |publisher=Sterling Publishing |isbn=978-1-906787-39-4}}</ref> Preminuo je u dvorcu Wilanów 1696, a naslijedio ga je [[August II Jaki]]. == Biografija == === Mladost === Rođen je 17. augusta 1629. u [[Olesko|Olesku]], na teritoriji današnje [[Ukrajina|Ukrajine]], u istaknutoj plemićkoj porodici.<ref name="skalmowski">{{Cite book |author1=Wojciech Skalmowski |author2=Tatjana Soldatjenkova |author3=Emmanuel Waegemans |title=Liber amicorum |year=2003 |page=165 |publisher=Peeters Publishers |isbn=90-429-1298-7}}</ref> Njegov otac Jakub Sobjeski bio je vojvoda [[Rutenija|Rutenije]] i kastelan [[Krakov]]a, dok je majka Zofija Teofila Danilovič bila unuka hetmana Stanisława Żółkiewskog.<ref name="psb413">Red. (Eds.), ''Jan III Sobieski'', str. 413</ref> Nakon završetka gimnazije u [[Krakov]]u 1643, mladi Jan je 1646. diplomirao na Filozofskom fakultetu Jagelonskog univerziteta.<ref name="psb413" /> Po završetku studija, sa bratom Marekom odlazi u zapadnu Evropu, gdje je proveo više od dvije godine putujući. Posjetili su [[Leipzig]], [[Antwerpen]], [[Pariz]], [[London]], [[Leiden]] i [[Hag]]. Tokom tog vremena, naučio je francuski, njemački i italijanski jezik, uz latinski.<ref>{{Cite book |author=Daniel Stone |title=The Polish–Lithuanian state, 1386–1795 |url=https://archive.org/details/polishlithuanian0000ston |year=2001 |page=[https://archive.org/details/polishlithuanian0000ston/page/236 236] |publisher=University of Washington Press |isbn=0-295-98093-1}}</ref> === Vojna karijera === Braća su se vratila u domovinu 1648. Po izbijanju neprijateljstava tokom ustanka Bogdana Hmeljnickog, prijavili su se u vojsku kao dobrovoljci. Osnovali su vlastite konjičke jedinice i borili se u opsadi [[Zamošć]]a.<ref name="psb413" /> Sobjeski se kasnije uspješno borio u bitkama poput one kod Berestečka. Kao obećavajući zapovjednik, poslan je u diplomatsku misiju u Osmansko Carstvo, gdje je naučio tatarski i turski jezik te proučavao osmanske vojne tradicije i taktiku.<ref name="millar">{{Cite book |author1=Simon Millar |author2=Peter Dennis |title=Vienna 1683: Christian Europe Repels the Ottomans |year=2008 |page=17 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-231-8}}</ref> Postao je veliki maršal krune 1665, a 1668. i veliki krunski hetman, vrhovni vojni zapovjednik.<ref name="millar" /> U novembru 1673. ostvario je veliku pobjedu nad Osmanlijama u Bici kod Hotina. Vijest o pobjedi stigla je dan nakon smrti kralja Michała. Sljedeće godine, 19. maja, izabran je za monarha Poljsko-litvanske unije.<ref name="skalmowski" /> Zbog rata i stalnog boravka na ratištu, ceremonija krunisanja održana je tek 2. februar 1676.<ref name="psb416">Red. (Eds.), ''Jan III Sobieski'', str. 416</ref> === Kralj Poljske === Sobjeski je preuzeo državu osiromašenu decenijama stalnih ratova. Trezor je bio gotovo prazan, a moćni magnati su se često udruživali sa stranim dvorovima.<ref name="Cummins">{{Cite book |author=Joseph Cummins |title=The War Chronicles: From Chariots to Flintlocks |url=https://archive.org/details/warchroniclesfro0000cumm_i9d4 |year=2008 |publisher=Fair Winds Press |isbn=978-1-61673-403-9 |page=[https://archive.org/details/warchroniclesfro0000cumm_i9d4/page/323 323]}}</ref> Imao je dugoročne planove usmjerene ka osnivanju vlastite dinastije, vraćanju izgubljenih teritorija i jačanju zemlje kroz vojne i finansijske reforme. Njegova najveća ambicija bila je ujedinjenje kršćanske Evrope radi potiskivanja Osmanlija. Najveći uspjeh ostvario je 1683. pobjedom u [[Bitka kod Beča|Bici kod Beča]], gdje je preuzeo komandu nad udruženim poljskim, austrijskim i njemačkim trupama protiv osmanske vojske pod vodstvom Kara Mustafe.<ref name="Penson547548">{{Cite book |author1=Oskar Halecki |author2=W. F. Reddaway |author3=J. H. Penson |title=The Cambridge History of Poland |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-128802-4 |pages=547–548}}</ref> Katolička crkva i evropski vladari slavili su ga kao spasioca Beča i zapadne civilizacije. Rat protiv Osmanlija se nastavio kroz pohode na Moldaviju i bitke poput one kod Parkana, ali bez presudnih pobjeda. Dugotrajni Veliki turski rat vremenom je oslabio njegovu političku poziciju u zemlji.<ref name="psb418">Red. (Eds.), ''Jan III Sobieski'', str. 418</ref> === Posljednje godine i smrt === Pred kraj života, Sobjeski se suočavao sa ozbiljnim zdravstvenim problemima.<ref name="psb419">Red. (Eds.), ''Jan III Sobieski'', str. 419</ref> Preminuo je od posljedica srčanog udara 17. juna 1696. u dvorcu Wilanów.<ref name="psb419" /> Njegova supruga [[Marija Kazimira]] umrla je u Francuskoj 1716, nakon čega je njeno tijelo preneseno u Poljsku. Sahranjeni su zajedno u katedrali na Vavelu u [[Krakov]]u. Prijestolje je preuzeo [[August II Jaki]].<ref name="Penson">{{Cite book |author1=Oskar Halecki |author2=W. F. Reddaway |author3=J. H. Penson |title=The Cambridge History of Poland |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-128802-4 |page=547}}</ref> == Ostavština == Sobjeski je u Poljskoj ostao upamćen kao "kralj heroj" koji je porazio osmansku prijetnju, a njegov kult učvršćen je u djelima književnosti 19. vijeka.<ref name="psb420">Red. (Eds.), ''Jan III Sobieski'', str. 420</ref> Iako slavljen zbog izvanrednih vojnih dostignuća, historičari naglašavaju i njegove osobne ambicije za bogatstvom i moći.<ref name="psb420" /> Snažan politički utjecaj na njegove odluke imala je njegova supruga, kojoj je često popuštao.<ref>{{Cite book |last1=de Battaglia |first1=O.Forst |title=The Cambridge History of Poland |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781001288024 |page=539}}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Category:John III Sobieski}} {{DEFAULTSORT:Sobjeski, Jan III}} [[Kategorija:Poljski vladari]] [[Kategorija:Rođeni 1629.]] [[Kategorija:Umrli 1696.]] oi3npw45txpb0eovr48suxqrqxtmvqz 0 535455 3914861 3903537 2026-07-26T17:26:04Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914861 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} [[Datoteka:Lounge InterContinental Singapore Cut 2.jpg|mini|desno|300px|Psihoterapija]] '''Psihoterapija''' (također '''psihološka terapija''' ili '''terapija razgovorom''') predstavlja skup psiholoških metoda i postupaka koji se, najčešće kroz redovnu [[Razgovor|interakciju]] između terapeuta i klijenta, koriste radi ublažavanja psihičkih teškoća, podsticanja ličnog razvoja i unapređenja kvaliteta života. Psihoterapija nastoji pomoći pojedincu u razumijevanju i mijenjanju obrazaca [[mišljenje|mišljenja]], [[Emocije|emocija]] i [[Ponašanje|ponašanja]], ublažavanju psihičkih simptoma te poboljšanju međuljudskih odnosa i [[socijalne vještine|socijalnih vještina]].<ref name="APA_Psychotherapy">{{cite web |title=What is Psychotherapy? |url=https://www.psychiatry.org/patients-families/psychotherapy |website=American Psychiatric Association |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Postoje brojni psihoterapijski pravci prilagođeni različitim dobnim skupinama i potrebama klijenata. Dok su neki pristupi potkrijepljeni [[Praksa zasnovana na dokazima|naučnim dokazima]] i koriste se u liječenju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]], drugi su kritikovani zbog nedovoljne empirijske osnovanosti te se u stručnoj literaturi ponekad opisuju kao [[pseudonauka|pseudonaučni]].<ref name="Hupp_SantaMaria_2023">{{cite book |last1=Hupp |first1=Stephen |last2=Santa Maria |first2=Cara L. |title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide |date=2023 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-51922-6 |url=https://books.google.ba/books?id=5NxizwEACAAJ |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Postoje stotine psihoterapijskih tehnika, od kojih pojedine predstavljaju tek manje varijacije, dok se druge zasnivaju na potpuno različitim teorijskim konceptima psihologije.<ref name="Gelo_Pritz_Rieken_2015">{{cite book |last1=Gelo |first1=Omar C.G. |last2=Pritz |first2=Alfred |last3=Rieken |first3=Bernd |title=Psychotherapy Research: Foundations, Process, and Outcome |date=2015 |publisher=Springer Wien |doi=10.1007/978-3-7091-1382-0 |isbn=978-3-7091-1381-3 |url=https://download.e-bookshelf.de/download/0003/9326/79/L-G-0003932679-0013266322.pdf |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Većina psihoterapijskih pristupa odvija se kroz individualne susrete između klijenta i terapeuta, dok se neki provode u okviru [[grupna psihoterapija|grupne psihoterapije]], uključujući rad s [[partnerska terapija|partnerima]] i [[porodična terapija|porodicama]].<ref name="Schwartz_2017">{{cite web |last=Schwartz |first=Jeremy |title=Five Reasons to Consider Group Therapy |url=https://health.usnews.com/health-care/for-better/articles/2017-07-14/5-reasons-to-consider-group-therapy |date=2017 |website=U.S. News & World Report |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Psihoterapeuti mogu biti stručnjaci iz područja [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]], kao što su [[psihijatar|psihijatri]], [[psiholog|psiholozi]], medicinske sestre specijalizovane za mentalno zdravlje, [[klinički socijalni radnik|klinički socijalni radnici]], [[porodični terapeut|partnerski i porodični terapeuti]] ili [[licencirani profesionalni savjetnici]]. Psihoterapeuti mogu dolaziti i iz drugih stručnih oblasti, a njihov profesionalni status, način licenciranja i zakonska regulacija razlikuju se u zavisnosti od države i pravnog sistema. U nekim zemljama djelatnost psihoterapeuta je zakonski uređena, dok je u drugima regulacija djelomična ili ne postoji, a sam naziv "psihoterapeut" može biti zakonski zaštićen ili nezaštićen. Psihoterapija je pokazala opću efikasnost u tretmanu širokog spektra različitih stanja, iako njena [[efikasnost]] varira u zavisnosti od pojedinca i prirode samog poremećaja koji se tretira. Iako veliki broj preglednih radova potvrđuje njenu korist, i dalje se vode rasprave o najprikladnijim metodama procjene ishoda terapije, uključujući primjenu [[randomizirano kontrolirano istraživanje|randomiziranih kontrolisanih istraživanja]] u odnosu na individualizovane pristupe. Jedan [[pregledni rad]] iz 2022, koji je obuhvatio 102 [[Metaanaliza|metaanalize]], pokazao je da su efekati psihoterapije i farmakoloških tretmana uglavnom mali, zbog čega su autori preporučili [[promjena paradigme|promjenu paradigme]] u istraživanjima [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]].<ref name="Leichsenring_2022">{{cite journal |last1=Leichsenring |first1=Falk |last2=Steinert |first2=Christiane |last3=Rabung |first3=Sven |last4=Ioannidis |first4=John P. A. |title=The efficacy of psychotherapies and pharmacotherapies for mental disorders in adults: an umbrella review and meta‐analytic evaluation of recent meta‐analyses |journal=World Psychiatry |date=2022 |volume=21 |issue=1 |pages=133–145 |doi=10.1002/wps.20941 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8751557/ |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Iako se mnogi oblici terapije razlikuju po tehnikama koje koriste, oni često [[Presuda ptice Dodo|postižu slične krajnje rezultate]], što je dovelo do razvoja teorija o [[teorija zajedničkih faktora|zajedničkim faktorima]], prema kojima su elementi poput [[terapijski odnos|terapijskog odnosa]] među najvažnijim pokretačima terapijske uspješnosti. Među izazovima psihoterapije navode se visoke stope odustajanja pacijenata od terapije, ograničeno razumijevanje mehanizama koji dovode do promjena, mogućnost pojave [[neželjeni efekat|neželjenih efekata]] te pitanja vezana za dosljednost terapeuta u primjeni propisanih terapijskih postupaka. Kritičari su također ukazivali na određena pitanja o [[naučna metoda|naučnoj osnovanosti]], njenim [[Kultura|kulturološkim pretpostavkama]] i [[Moć (društvena i politička)|odnosima moći]] između terapeuta i klijenta, dok drugi autori tvrde da se ona nedovoljno koristi u poređenju s [[Psihofarmaci|farmakološkim tretmanima]]. == Definicije == Pojam ''[[wikt:psihoterapija|psihoterapija]]'' potječe od [[Starogrčki jezik|starogrčkih]] riječi ''[[Wikt:psūkhḗ|psūkhḗ]]'' ([[Wikt:ψυχή|ψυχή]], što znači "dah", "duh" ili "duša") i ''therapeia'' ([[Wikt:θεραπεία|θεραπεία]], sa značenjem "liječenje" ili "medicinski tretman"). Rječnik ''Oxford English Dictionary'' definiše je kao "liječenje poremećaja uma ili ličnosti psihološkim sredstvima...", iako se u ranijoj upotrebi termin odnosio prvenstveno na liječenje bolesti putem hipnotičke sugestije.<ref name="OED_psychotherapy">{{cite web |title=Psychotherapy, n. |url=https://www.oed.com/dictionary/psychotherapy_n |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Psihoterapija se često naziva i "terapijom razgovorom", posebno u popularnim i općim prikazima ove djelatnosti<ref name="NAMI_psychotherapy">{{cite web |title=Psychotherapy |url=https://www.nami.org/treatments-and-approaches/psychotherapy/ |website=National Alliance on Mental Illness (NAMI) |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> premda se ne zasnivaju svi psihoterapijski pristupi isključivo na [[Verbalna komunikacija|verbalnoj komunikaciji]].<ref name="YourDictionary_talk_therapy">{{cite web |title=Talk Therapy Definition |url=https://www.yourdictionary.com/talk-therapy |website=YourDictionary |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Djeca i odrasli koji ne komuniciraju verbalno ili ne komuniciraju na uobičajen način nisu isključeni iz psihoterapijskog procesa; štaviše, pojedini terapijski pristupi posebno su razvijeni za takve osobe.<ref name="Akwash_2018">{{cite journal |last=Akwash |first=Francis |title=Psychotherapy And Counselling |journal=International Journal for Psychotherapy in Africa |date=2018 |volume=3 |issue=1 |pages=7–14 |url=https://journals.ezenwaohaetorc.org/index.php/IJPA/article/download/949/958 |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Američko psihološko udruženje]] (APA) usvojila je 2012. rezoluciju o efikasnosti psihoterapije,<ref name="APA_Resolution_2012">{{cite web |title=Resolution on Psychotherapy Effectiveness |url=https://www.apa.org/about/policy/resolution-psychotherapy |date=2012 |website=American Psychological Association |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> zasnovanu na definiciji američkog psihologa [[John C. Norcross|Johna Norcrossa]]: {{Citat|Psihoterapija je informisana i namjerna primjena [[Klinička psihologija|kliničkih metoda]] i [[Međuljudski odnosi|interpersonalnih pristupa]] zasnovanih na utvrđenim psihološkim principima, s ciljem pomoći ljudima da promijene svoja ponašanja, spoznaje, emocije i/ili druge lične karakteristike u smjerovima koje sami smatraju poželjnim.<ref name="Campbell_2013">{{cite journal |last1=Campbell |first1=Linda F. |last2=Norcross |first2=John C. |last3=Vasquez |first3=Melba J. T. |last4=Kaslow |first4=Nadine J. |title=Recognition of psychotherapy effectiveness: the APA resolution |journal=Psychotherapy |date=2013 |volume=50 |issue=1 |pages=98–101 |doi=10.1037/a0031817 |pmid=23505985 |url=https://www.researchgate.net/publication/236058462_Recognition_of_Psychotherapy_Effectiveness_The_APA_Resolution |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref>}} Psihijatar [[Jerome Frank (psihijatar)|Jerome Frank]] definisao je psihoterapiju kao iscjeljujući odnos koji koristi društveno priznate metode kroz niz susreta između terapeuta i klijenta, pri čemu se prvenstveno koriste riječi, postupci i rituali, koje je smatrao oblicima [[persuazija|persuazije]] i [[Retorika|retorike]].<ref name="Frank_Frank_1993">{{cite book |last1=Frank |first1=Jerome D. |last2=Frank |first2=Julia B. |title=Persuasion and Healing: A Comparative Study of Psychotherapy |date=1993 |publisher=JHU Press |isbn=978-0801846366 |url=https://books.google.ba/books?id=vnMBQiOyTn0C |language=en}}</ref> Historijski gledano, pojam psihoterapija ponekad se koristio u užem smislu i odnosio se na interpretativne metode, naročito [[psihoanaliza|psihoanalizu]], za razliku od drugih pristupa liječenju psihičkih poremećaja, poput modifikacije ponašanja.<ref name="Gregory_Zangwill_1987">{{cite book |last1=Gregory |first1=R. L. |last2=Zangwill |first2=O. L. |title=The Oxford companion to the mind |date=1987 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] ; New York |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00greg |isbn=978-0198661245 |language=en}}</ref> Pojedine definicije [[Savjetovanje|savjetovanja]] u određenoj mjeri se preklapaju s psihoterapijom (naročito u nedirektivnim pristupima usmjerenim na klijenta). Međutim, savjetovanje se često odnosi na pružanje podrške i smjernica za svakodnevne životne poteškoće u određenim područjima, obično u kraćem trajanju i s manje medicinskim ili "profesionalnim" fokusom.<ref name="Mulhauser_History">{{cite web |last=Mulhauser |first=Greg |title=History of Counselling & Psychotherapy |url=https://counsellingresource.com/therapy/types/history/ |website=CounsellingResource |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pojam [[Psihijatrijska somatoterapija|somatoterapija]] podrazumijeva liječenje mentalnih bolesti fizičkim putem (kao što su lijekovi, elektrokonvulzivna terapija ili psihohirurgija), a ne psihoterapijom. Pojam [[socioterapija]] odnosi na korištenje društvenog okruženja osobe s ciljem postizanja terapijske promjene.<ref name="Basford_Slevin_2003">{{cite book |editor1-last=Basford |editor1-first=Lynn |editor2-last=Slevin |editor2-first=Oliver |title=Theory and Practice of Nursing: An Integrated Approach to Caring Practice |date=2003 |series=Campion Integrated Studies |publisher=Nelson Thornes |isbn=978-0748758388 |url=https://books.google.ba/books?id=WCSunMx7EJ8C |language=en}}</ref> Psihoterapija može uključivati i pitanja [[duhovnost]]i kao važnog dijela psihološkog života pojedinca, a pojedini terapijski pravci razvijeni su pod utjecajem duhovnih i filozofskih tradicija. Ipak, pristupi koji duhovnu dimenziju tretiraju kao zasebno područje djelovanja ne smatraju se nužno dijelom tradicionalne ili naučno priznate psihoterapije.<ref name="Varma_Gupta_2008">{{cite book |last1=Varma |first1=Vijoy K |last2=Gupta |first2=Nitin |title=Psychotherapy in a Traditional Society: Context, Concept and Practice |date=2008 |publisher=Jaypee Brothers Publishers |isbn=978-8184482362 |url=https://books.google.co.uk/books?id=QFEWmuja1CwC |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722144240/https://books.google.co.uk/books?id=QFEWmuja1CwC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |archive-date=22. 7. 2015 |url-status=dead |language=en}}</ref> == Provođenje == Psihoterapija se može provoditi uživo, kroz individualni rad, rad s partnerima, porodicama ili grupama, kao i putem [[telefonsko savjetovanje|telefonskog]] i [[online savjetovanje|online savjetovanja]] (vidi također {{section link||Telepsihoterapija}}).<ref name="Wright_2008">{{cite journal |last=Wright |first=Jesse H. |title=Computer-Assisted Psychotherapy |journal=Psychiatric Times |date=2008 |volume=25 |issue=14 |url=https://www.psychiatrictimes.com/view/computer-assisted-psychotherapy |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Razvijeni su i različiti oblici kompjuterski podržane terapije, uključujući [[Terapija virtuelnom stvarnošću|terapiju virtuelnom stvarnošću]] za postizanje virtuelne rehabilitacije, multimedijalne programe za podučavanje kognitivnim tehnikama, te prijenosne uređaje koji omogućavaju bolje praćenje simptoma i primjenu terapijskih strategija u svakodnevnom životu (vidi također {{section link||Kompjuterski podržana psihoterapija}}).<ref name="Wright_2008" /><ref name="Carroll_Rounsaville_2010">{{cite journal |last1=Carroll |first1=Kathleen M. |last2=Rounsaville |first2=Bruce J. |title=Computer-assisted therapy in psychiatry: be brave-it's a new world |journal=Current Psychiatry Reports |date=2010 |volume=12 |issue=5 |pages=426–32 |doi=10.1007/s11920-010-0146-2 |pmc=2967758 |pmid=20683681 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2967758/ |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Većina psihoterapijskih pristupa zasniva se na [[razgovor]]u kao obliku verbalne komunikacije. Pojedini pravci koriste i razne druge oblike komunikacije, poput pisane riječi, [[Umjetničko djelo|umjetničkih djela]], [[Drama|dramskog izraza]], [[narativ]]nih priča ili [[Muzika|muzike]]. Psihoterapija s djecom i njihovim roditeljima često uključuje [[Igra|igru]], dramatizaciju (odnosno [[igranje uloga]]) i crtanje, pri čemu se iz ovih neverbalnih i posrednih načina interakcije zajednički oblikuje terapijska priča.<ref name="Schechter_Coates_2006">{{cite book |last1=Schechter |first1=Daniel S. |last2=Coates |first2=Susan W. |title=9/11: Mental Health in the Wake of Terrorist Attacks |editor1-last=Neria |editor1-first=Yuval |editor2-last=Gross |editor2-first=Raz |editor3-last=Marshall |editor3-first=Randall |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |pages=402–427 |chapter=Relationally and Developmentally Focused Interventions with Young Children and Their Caregivers Affected by the Events of 9/11 |isbn=978-1-139-45772-9 |url=https://books.google.mw/books?id=kADL4ymHsY8C |language=en}}</ref> U savremenoj psihoterapijskoj praksi sve češće se koriste i digitalni alati za vođenje dokumentacije o terapijskom procesu. Primjera radi, ambijentalni sistemi primjenjuju tehnologiju prepoznavanja govora koja bilježi dijalog između kliničara i pacijenta te generiše nacrte zabilješki za kasniji pregled. Ovakvi alati moraju ispunjavati zahtjeve zaštite privatnosti i sigurnosti podataka propisane relevantnim standardima i zakonodavstvom.<ref name="Seyedi_2023">{{cite journal |last1=Seyedi |first1=Salman |last2=Griner |first2=Emily |last3=Corbin |first3=Lisette |last4=Jiang |first4=Zifan |last5=Roberts |first5=Kailey |last6=Iacobelli |first6=Luca |last7=Milloy |first7=Aaron |last8=Boazak |first8=Mina |last9=Rad |first9=Ali Bahrami |last10=Abbasi |first10=Ahmed |last11=Cotes |first11=Robert O. |last12=Clifford |first12=Gari D. |title=Using HIPAA (Health Insurance Portability and Accountability Act)–Compliant Transcription Services for Virtual Psychiatric Interviews: Pilot Comparison Study |journal=JMIR Mental Health |date=2023 |volume=10 |pages=402-427 |doi=10.2196/48517 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10646674/ |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="RTF_AI_Documentation">{{cite web |title=3 AI Tools for Smarter, Faster Clinical Documentation |url=https://www.re-thinkingthefuture.com/technologies/gp3893-3-ai-tools-for-smarter-faster-clinical-documentation/ |website=Rethinking The Future |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OrbDoc_Mental_Health">{{cite web |title=AI Medical Scribe for Mental Health & Behavioral Health |url=https://orbdoc.com/specialties/mental-health-behavioral/ |website=OrbDoc |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ExpertSay_AI_HIPAA">{{cite web |title=AI Therapy Note Tools That Are Actually HIPAA-Compliant |url=https://expertsay.blog/ai-therapy-note-tools-that-are-actually-hipaa-compliant/ |website=ExpertSay |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Regulativa == Psihoterapiju tradicionalno provode [[stručnjak za mentalno zdravlje|stručnjaci za mentalno zdravlje]], poput psihologa i psihijatara, ali i profesionalci drugih profila, uključujući porodične terapeute, kliničke socijalne radnike, medicinske sestre i druge stručnjake koji su završili specijalizaciju iz određenog psihoterapijskog pravca. U pojedinim zemljama psihoterapiju mogu provoditi i akademski ili naučno obrazovani stručnjaci koji su prošli odgovarajuće obrazovanje iz oblasti psihoterapije. Pored stručnog obrazovanja, u mnogim državama psihoterapeuti su obavezni da se registruju pri zvaničnom strukovnom tijelu ili komori kako bi dobili dozvolu za pružanje usluga. [[Psihijatar|Psihijatri]] se prvenstveno obrazuju kao doktori medicine i kao takvi mogu propisivati [[Lijek|lijekove na recept]]. Njihova specijalistička psihijatrijska edukacija počinje nakon završetka medicinskog fakulteta kroz ljekarsku specijalizaciju (kod nas poznatu kao specijalizacija iz psihijatrije), a njihova uža stručnost odnosi se na mentalne poremećaje ili različite oblike mentalnih bolesti.<ref>{{Cite web |title=How to Become a Psychiatrist – Career Path, Salary and Job Description {{!}} UniversityHQ |url=https://universityhq.org/how-to-become/psychiatrist-careers/ |access-date=13. 3. 2022 |website=universityhq.org}}</ref> [[Klinička psihologija|Klinički psiholozi]] [[Klinička psihologija|Klinički psiholozi]] stječu specijalizirano obrazovanje iz psihologije koje uključuje kliničku praksu i naučnoistraživački rad. U mnogim državama to obrazovanje podrazumijeva doktorski studij iz kliničke psihologije ili srodnih oblasti, dok se u drugim sistemima ostvaruje kroz specijalističke i postdiplomske programe. Psiholozi koji se bave psihoterapijom obično prolaze dodatnu višegodišnju edukaciju iz jednog ili više priznatih psihoterapijskih pravaca. Psihoterapijom se bave i drugi stručnjaci, poput kliničkih socijalnih radnika, savjetnika za mentalno zdravlje, pastoralnih savjetnika i medicinskih sestara specijaliziranih za mentalno zdravlje. Brojni programi edukacije iz psihoterapije i ustanove koje ih provode imaju interdisciplinarni karakter te okupljaju stručnjake različitih profesija. U većini zemalja edukacija iz psihoterapije odvija se na postdiplomskom nivou, najčešće kroz master ili doktorske programe koji traju nekoliko godina i uključuju intenzivnu superviziju te praktičan klinički rad. Nakon završetka osnovne edukacije, psihoterapeuti su obično obavezni kontinuirano stručno usavršavati svoja znanja i vještine.<ref name="APsaA_Psychotherapy_Training">{{cite web |title=Psychoanalytic Psychotherapy Training |url=https://apsa.org/education-research/psychoanalytic-psychotherapy-training/ |website=American Psychoanalytic Association (APsaA) |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Evropsko udruženje za psihoterapiju]] (EAP) razvila je 2013. detaljan popis opsežnih profesionalnih kompetencija koje bi trebao posjedovati evropski psihoterapeut.<ref name="EAP_Core_Competencies_2013">{{cite web |title=The Professional Competencies of a European Psychotherapist: The Core Competencies of A European Psychotherapist |url=https://www.europsyche.org/portals/0/media/docs/Final-Core-Competencies-v-3-3_July2013.pdf |website=European Association for Psychotherapy (EAP) |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Budući da se tokom psihoterapije često raspravlja o osjetljivim i duboko ličnim temama, od terapeuta se očekuje, a u mnogim zemljama i zakonski su obavezani, da poštuju povjerljivost podataka klijenta ili pacijenta. Značaj [[Povjerljivost klijenata|profesionalne tajne]], kao i ograničene okolnosti u kojima se ona može prekršiti radi zaštite klijenta ili drugih osoba, definisan je etičkim kodeksima regulatornih psihoterapijskih organizacija.<ref name="APA_Code_Section4">{{cite web |title=Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct: Section 4: Privacy and Confidentiality |url=https://www.apa.org/ethics/code?item=7 |website=American Psychological Association (APA) |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> Povjerljivost se najčešće može prekinuti u situacijama kada terapeut ima saznanja da je dijete ili starija osoba izložena fizičkom zlostavljanju, kada postoji neposredna i ozbiljna prijetnja samopovređivanjem ili samoubistvom, ili kada postoji jasna i neposredna opasnost od nanošenja teške tjelesne povrede određenoj osobi. U pojedinim državama psihoterapeuti su zakonski [[Obavezni prijavilac|obavezni prijaviti]] takve slučajeve nadležnim institucijama.<ref name="Mathews_2022">{{cite book |last=Mathews |first=Ben |title=Child Safety, Welfare and Well-being |editor-last1=Deb |editor-first1=Sibnath |date=2022 |edition=2 |publisher=Springer Publishing |location=Singapore |pages=485–521 |chapter=Developing Countries and the Potential of Mandatory Reporting Laws to Identify Severe Child Abuse and Neglects |isbn=978-981-16-9820-0 |doi=10.1007/978-981-16-9820-0 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-16-9820-0_27 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-981-16-9820-0 |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Evropa === Prema podacima iz 2015, među evropskim državama i dalje postoje značajne razlike u pogledu zakonske regulative i pružanja psihoterapijskih usluga. U pojedinim zemljama ne postoji zakonska regulativa koja uređuje obavljanje psihoterapijske djelatnosti niti zaštita profesionalnog naziva psihoterapeuta. Pojedine zemlje primjenjuju sistem dobrovoljne registracije u okviru nezavisnih profesionalnih organizacija, dok druge nastoje ograničiti obavljanje psihoterapije isključivo na "stručnjake za mentalno zdravlje" (psihologe i psihijatre) s državno priznatim obrazovanjem. Također, od zemlje do zemlje, razlikuju se profesionalni nazivi i zvanja koja su zakonski zaštićena.<ref name="Woelbert_2015">{{cite book |last=Woelbert |first=Eva |title=Psychotherapy for mental illness in Europe: An exploration on the evidence base and the status quo |publisher=Publications Office of the European Union |location=Luxembourg |date=2015 |isbn=978-92-79-46165-1 |id=JRC94870 |url=https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC94870 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Strazburška deklaracija o psihoterapiji donesena je 21. oktobra 1990. godine u Strasbourgu, a usvojili su je predstavnici evropskih psihoterapijskih organizacija i udruženja. Deklaracija predstavlja osnovni dokument na kojem [[Evropsko udruženje za psihoterapiju]] (EAP) zasniva svoje djelovanje. U skladu s ciljevima [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]] (WHO), sporazumom o nediskriminaciji koji se primjenjuje u okviru [[Evropska unija|Evropske unije]] i Evropskog ekonomskog prostora (EEA), te načelom slobodnog kretanja ljudi i usluga, potpisnici Deklaracije usaglasili su se o nekoliko osnovnih načela:<ref name="EAP_1990">{{cite web |title=The Strasbourg Declaration on Psychotherapy |url=https://www.europsyche.org/Resources/EAP-Documents/Strasbourg-Declaration-On-Psychotherapy |website=European Association for Psychotherapy (EAP) |date=1990 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> * psihoterapija je nezavisna naučna disciplina, a njena primjena predstavlja samostalnu i slobodnu profesiju; * obrazovanje iz psihoterapije provodi se na naprednom, stručnom i naučnom nivou; * raznolikost psihoterapijskih metoda je osigurana i zagarantovana; * cjelovita psihoterapijska edukacija obuhvata teorijsku nastavu, lično iskustvo i rad na sebi, kao i praktični rad pod supervizijom, uz stjecanje odgovarajućih znanja o različitim psihoterapijskim pristupima i procesima; * pristup psihoterapijskoj edukaciji omogućen je osobama s različitim prethodnim kvalifikacijama, naročito iz oblasti humanističkih i društvenih nauka. Radi ostvarivanja ovih ciljeva, EAP je uspostavio saradnju s institucijama Evropske unije i Evropskom komisijom. S obzirom na to da je slobodno kretanje radne snage jedno od osnovnih načela Evropske unije, evropsko zakonodavstvo može imati prednost nad nacionalnim propisima koji ograničavaju pristup profesiji ili predstavljaju oblike restriktivne profesionalne prakse. U [[Njemačka|Njemačkoj]] je pružanje psihoterapijskih usluga odraslim osobama ograničeno na kvalifikovane psihologe i ljekare (uključujući psihijatre) koji su završili višegodišnju specijalističku edukaciju i stekli odgovarajuću licencu za psihoterapijski rad.<ref name="IQWiG_2025">{{cite book |title=In brief: Mental health problems: Where can you find help in Germany? |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279513/ |publisher=Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG) |date=2025 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Budući da [[psihoanaliza]], [[psihodinamska terapija]], [[kognitivno-bihevioralna terapija]] i [[sistemska terapija]] ispunjavaju kriterije njemačkog zdravstvenog osiguranja, stručnjaci se najčešće dodatno usavršavaju u jednom od ovih psihoterapijskih pravaca. Za psihologe to podrazumijeva tri godine redovne praktične edukacije (4.200 sati), u čemu je uključen jednogodišnji staž u akreditovanoj psihijatrijskoj ustanovi, šest mjeseci kliničkog rada u vanbolničkoj ustanovi, 600 sati psihoterapije pod supervizijom u vanbolničkom okruženju i najmanje 600 sati teorijske nastave.<ref name="PsychTh-APrV_2016">{{cite web |title=Ausbildungs- und Prüfungsverordnung für Psychologische Psychotherapeuten (PsychTh-APrV) |url=https://www.impp.de/files/PDF/Gesetze/PsychTh-APrV_stand-20160418.pdf |website=Institut für medizinische und pharmazeutische Prüfungsfragen (IMPP) |date=2016 |access-date=23. 6. 2026 |language=de}}</ref> [[Socijalni radnik|Socijalni radnici]] mogu završiti specijalističku edukaciju za rad s djecom i adolescentima.<ref name="IQWiG_2025" /> Slično tome, u [[Italija|Italiji]] je obavljanje psihoterapijske djelatnosti dozvoljeno samo diplomiranim psiholozima i doktorima medicine koji su završili četverogodišnju specijalističku edukaciju iz priznatog psihoterapijskog pravca.<ref name="CNOP_1989">{{cite web |title=Regulation of the profession of the psychologist |url=https://www.psy.it/regulation-of-the-profession-of-the-psychologist-2/ |website=Consiglio Nazionale Ordine Psicologi (CNOP) |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Manghi_2021">{{cite book |last=Manghi |first=Moreno |title=Psicanalisi senza cura: Atto psicanalico e atto terapeutico |publisher=Polimnia Digital Editions |date=2021 |isbn=978-88-99193-66-9 |url=https://lacan-con-freud.it/polimnia_anteprime/aprile2021/manghi_psicanalisi_senza_cura_anteprima_pdf.pdf |access-date=23. 6. 2026 |language=it}}</ref> U [[Švedska|Švedskoj]] je naziv "psihoterapeut" zakonski zaštićen te ga mogu koristiti isključivo stručnjaci koji su završili odgovarajuću postdiplomsku edukaciju iz psihoterapije i dobili licencu Nacionalnog odbora za zdravstvo i socijalnu zaštitu.<ref name="Socialstyrelsen_2026">{{cite web |title=Licence application: Psychotherapist educated outside the EU/EEA |url=https://legitimation.socialstyrelsen.se/en/licence-application/outside-eu-eea/psychotherapist-educated-outside-eu-eea/ |website=The National Board of Health and Welfare (Socialstyrelsen) |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Francuska|Francusko]] zakonodavstvo ograničava upotrebu naziva "psihoterapeut" na stručnjake upisane u Nacionalni registar psihoterapeuta.<ref name="Arrêté_2010">{{cite web |title=Arrêté du 9 juin 2010 relatif aux demandes d'inscription au registre national des psychothérapeutes |url=https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000022336754 |website=Légifrance; Le service public de la diffusion du droit |date=9. 6. 2010 |access-date=23. 6. 2026 |language=fr}}</ref> Za upis u registar potrebno je završiti edukaciju iz kliničke psihopatologije i stručnu praksu, pri čemu pravo pristupa imaju doktori medicine te osobe sa završenim magistarskim studijem psihologije ili psihoanalize.<ref name="EAP_France">{{cite web |title=Psychotherapy in France |url=https://www.europsyche.org/About/Situation-of-Psychotherapy-in-Various-Countries/France |website=European Association for Psychotherapy (EAP) |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Austrija]] i [[Švicarska]] među evropskim su državama koje zakonski priznaju multidisciplinarni pristup psihoterapiji, omogućavajući pristup psihoterapijskoj edukaciji stručnjacima različitih obrazovnih profila, pod uslovom da ispune propisane kriterije stručnog osposobljavanja.<ref name="Eurydice_Austria_2026">{{cite web |title=Austria: Legislation and official policy documents |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/austria/legislation-and-official-policy-documents |website=Eurydice - European Commission |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> U [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], vlada i [[Vijeće za zdravstvene i njegovateljske profesije]] razmatrali su uvođenje obavezne zakonske registracije, ali su odlučili da je regulaciju najbolje prepustiti samim profesionalnim tijelima. Zbog toga je [[Uprava za profesionalne standarde u zdravstvenoj i socijalnoj zaštiti]] (PSA) pokrenula mrežu akreditovanih dobrovoljnih registara.<ref name="DH_2007">{{cite web |title=Trust, assurance and safety: the regulation of health professionals in the 21st century |url=https://www.gov.uk/government/publications/trust-assurance-and-safety-the-regulation-of-health-professionals-in-the-21st-century |website=Department of Health, Government of the United Kingdom |date=21. 2. 2007 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="McGivern_Fischer_2012">{{cite journal |last1=McGivern |first1=Gerry |last2=Fischer |first2=Michael Daniel |title=Reactivity and reactions to regulatory transparency in medicine, psychotherapy and counselling |journal=Social Science & Medicine |volume=74 |issue=3 |pages=289–296 |date=2012 |doi=10.1016/j.socscimed.2011.09.035 |pmid=22104085 |url=http://wrap.warwick.ac.uk/45260/1/WRAP_McGivern_McGivern__Fischer_SSM_2012_Reactivity__Reactions_to_Regulatory_Transparency_in_Medicine_Psychotherapy__Counselling_%28Authors%27_version%29.pdf |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="HSCA_2012">{{cite web |title=Health and Social Care Act 2012 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2012/7 |website=legislation.gov.uk |date=2012 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="PSA_FAQs_2026">{{cite web |title=Accredited Registers: FAQs |url=https://www.professionalstandards.org.uk/what-we-do/accredited-registers/about-accredited-registers/faqs |website=Professional Standards Authority (PSA) |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Nazivi "savjetnik" i "psihoterapeut" nisu zakonski zaštićeni u Ujedinjenom Kraljevstvu. Stručnjaci koji ispune propisane standarde obrazovanja i profesionalne prakse (obično diploma nivoa 4) mogu podnijeti zahtjev za članstvo u profesionalnim tijelima koje nadzire Uprava za profesionalne standarde u zdravstvenoj i socijalnoj zaštiti (PSA). Time se korisnicima omogućava uvid u kvalifikacije i profesionalni status pružaoca psihoterapijskih usluga. === Sjedinjene Američke Države === U pojedinim saveznim državama savjetnici i terapeuti moraju posjedovati odgovarajuću licencu kako bi mogli koristiti određene profesionalne nazive ili ih navoditi u svrhu predstavljanja i oglašavanja. U nekim drugim saveznim državama, ograničenja u obavljanju prakse uže su povezana s naplatom naknada (honorara). Postupke licenciranja i regulacije provode nadležna tijela saveznih država. Predstavljanje kao licenciranog stručnjaka bez posjedovanja odgovarajuće licence u pravilu je nezakonito.<ref name="Mulhauser_2026">{{cite web |last=Mulhauser |first=Greg |title=Professional Licensing in Mental Health |url=https://counsellingresource.com/therapy/aboutcouns/licensure/ |website=CounsellingResource |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Na primjer, bez licence stručnjak uglavnom ne može ostvarivati naplatu usluga putem zdravstvenih osiguravajućih društava.<ref name="Wolf_et_al_2026">{{cite web |last1=Wolf |first1=Abraham |last2=Keitner |first2=Gabor |last3=Jennings |first3=Barbara |title=The Psychotherapeutic Professions in the United States of America |url=https://cdn.ymaws.com/www.psychotherapyresearch.org/resource/resmgr/imported/events/barcelona/reports/report_usa.pdf |website=Society for Psychotherapy Research (SPR) |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Informacije o licenciranju psihologa u pojedinim saveznim državama pruža [[Američko psihološko udruženje]] (APA).<ref name="APA_State_Licensure_2026">{{cite web |title=State Licensure |url=https://www.apaservices.org/practice/ce/state |website=APA Services; American Psychological Association |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pored zakonskih propisa saveznih država, Američko psihološko udruženje od svojih članova zahtijeva pridržavanje dokumenta ''Etička načela psihologa i Kodeks profesionalnog ponašanja''.<ref name="APA_Ethics_2017">{{cite web |title=Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct |url=https://www.apa.org/ethics/code |website=American Psychological Association (APA) |date=2017 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Američki odbor za profesionalnu psihologiju]] (ABPP) vrši provjeru i certifikaciju psihologa koji pokažu kompetentnost u odobrenim specijalističkim oblastima profesionalne psihologije.<ref name="Clay_2010">{{cite web |last=Clay |first=Rebecca A. |title=Gaining specialty certification |url=https://www.apa.org/gradpsych/2010/03/specialty-certification |website=GradPSYCH Magazine; American Psychological Association |date=2010 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Kanada === Regulacija psihoterapije nalazi se pod nadležnošću provincija i teritorija, te se razlikuje od regije do regije. U [[Quebec]]u, je psihoterapija regulisana profesionalna djelatnost koju mogu obavljati isključivo psiholozi, doktori medicine i nosioci dozvole za obavljanje psihoterapije koju izdaje [[Ordre des psychologues du Québec]] (Komora psihologa Quebeca). Članovi određenih profesija, uključujući [[socijalni rad|socijalne radnike]], bračne i porodične terapeute, [[Okupaciona terapija|radne terapeute]], [[Školski savjetnik|školske savjetnike]], [[Kriminologija|kriminologe]], [[Seksologija|seksologe]], [[Psihoedukacija|psihoedukatore]] i registrovane medicinske sestre, mogu steći dozvolu za obavljanje psihoterapije ukoliko ispune propisane obrazovne i stručne uslove. Stručni nadzor nad njihovim radom provode njihove matične profesionalne komore. Određeni stručnjaci koji su se bavili psihoterapijom prije stupanja na snagu sadašnjeg sistema regulacije zadržali su pravo na obavljanje psihoterapije na osnovu ranije izdatih dozvola.<ref name="OPQ_Qui_pratique_2026">{{cite web |title=Qui pratique la psychothérapie? |url=https://www.ordrepsy.qc.ca/fr/qui-pratique-psychotherapie |website=Ordre des psychologues du Québec (OPQ) |access-date=23. 6. 2026 |language=fr}}</ref> U [[Ontario|Ontariju]] je 1. jula 2019. na snagu stupio Zakon o nestalim osobama ({{en|Missing Persons Act}}), s ciljem proširenja ovlaštenja policije prilikom istraga u slučajevima nestalih osoba. Ovaj zakon omogućava policiji da zahtijeva (umjesto da samo traži odobrenje) od zdravstvenih radnika, uključujući psihoterapeute, da ustupe inače povjerljive dokumente o svom klijentu, ukoliko postoji osnovana sumnja da je taj klijent nestao.<ref name="CPO_Bulletin_2019">{{cite journal |title=New Legislation: Missing Persons Act, 2018 |journal=The Bulletin |volume=46 |issue=2 |date=2019 |url=https://cpo.on.ca/wp-content/uploads/Complete-Issue-October-2019.pdf |publisher=The College of Psychologists of Ontario |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="CBC_Missing_Persons_2019">{{cite news |last=CBC News |title=New Missing Persons act gives Ontario police more power to investigate |url=https://www.cbc.ca/news/canada/kitchener-waterloo/ontario-missing-persons-act-maureen-trask-1.5164532 |work=CBC News |date=2019 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pojedini stručnjaci izrazili su zabrinutost da bi navedeni zakon mogao narušiti načelo povjerljivosti u psihoterapiji te otvoriti mogućnost njegove zloupotrebe od strane policijskih organa.<ref name="Mares_2019">{{cite web |last=Mares |first=Beth |title=New police powers trump privacy in Ontario |url=https://www.therapytorontotherapist.ca/pp2.htm |website=Therapy Toronto |date=2019 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> S druge strane, zagovornici zakona ističu da on sadrži mehanizme zaštite privatnosti i odgovarajuće kontrolne procedure koje ograničavaju mogućnost zloupotrebe.<ref name="TheStar_Missing_Persons_2019">{{cite news |title=New Ontario law expands police powers in missing person cases |url=https://www.thestar.com/news/gta/new-ontario-law-expands-police-powers-in-missing-person-cases/article_d3f1254c-8d8b-527b-8e93-7a0e98a85f57.html |work=The Toronto Star |date=18. 7. 2019 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Australija === U [[Australija|Australiji]], vodeća profesionalna tijela za regulaciju i zastupanje interesa savjetnika i psihoterapeuta su [[Australijsko udruženje za savjetovanje]] (ACA) i Federacija za psihoterapiju i savjetovanje Australije (PACFA).<ref name="BHC_Counsellors_2026">{{cite web |title=Counsellors |url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/counsellors |website=Better Health Channel; Department of Health, State Government of Victoria |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Nacrt nacionalnih standarda za savjetnike i psihoterapeute ušao je 13. oktobra 2025. u fazu javnih konsultacija, s ciljem uspostavljanja jedinstvenog samoregulirajućeg okvira na nivou cijele države.<ref name="NSCP">{{Cite web |date=2025 |title=Now available – National Standards for Counsellors and Psychotherapists |url=https://www.health.gov.au/news/now-available-national-standards-for-counsellors-and-psychotherapists?language=en |access-date=23. 6. 2026 |website=Australian Government Department of Health }}</ref> Predloženi dokument definiše profesionalne faze u karijeri koje nose tačno utvrđene zahtjeve u pogledu nivoa obrazovanja, praktične obuke i iskustva pod supervizijom, a koje su direktno usklađene s [[Australijski kvalifikacijski okvir|Australijskim kvalifikacijskim okvirom]] (AQF).<ref name="NSCP" /> Nakon završetka procesa prikupljanja povratnih informacija od javnosti i stručne zajednice u decembru 2025, pokrenuta je faza evaluacije pristiglih podnesaka. Standardi su u prvoj polovini 2026. godine ušli u proces finalizacije teksta i pripreme za njihovu postepenu implementaciju unutar krovnih udruženja, te još uvijek nemaju status obavezujućeg državnog zakona, već predstavaju zajednički konsenzus za unutrašnju regulaciju profesije.<ref name="PACFA_Presentation_2026">{{cite report |title=National Standards Regulatory options update |date=2026 |url=https://pacfa.org.au/common/Uploaded%20files/PCFA/PACFA%20PRESENTATION%20National%20Standards%20Regulatory%20Options%20-%20FINAL.pdf |publisher=Psychotherapy and Counselling Federation of Australia (PACFA) |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Historija psihoterapije|Hronologija psihoterapije}} Psihoterapija se može smatrati praksom koja postoji kroz različita historijska razdoblja, jer su ljekari, filozofi, duhovni učitelji i drugi ljudi koristili psihološke metode kako bi liječili druge.<ref name="Rehwalt_2013">{{cite web |last=Rehwalt |first=Laura |title=Ancient Classical Roots of Psychology |url=https://www.electrummagazine.com/2013/03/ancient-classical-roots-of-psychology/ |website=Electrum Magazine |date=2013 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Mijares_2014">{{cite book |last=Mijares |first=Sharon G. |title=Modern Psychology and Ancient Wisdom: Psychological Healing Practices from the World's Religious Traditions |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1317788003 |url=https://books.google.ba/books?id=v_2sAgAAQBAJ |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> U [[Zapadna kultura|zapadnoj tradiciji]] tokom 19. vijeka razvio se pokret [[Moralni tretman|moralnog tretmana]], pri čemu je pojam "moral" označavao mentalno i emocionalno stanje osobe, a ne moralnost u užem etičkom smislu. Ovaj pristup zasnivao se na neinvazivnim terapijskim metodama i odbacivanju prisile i fizičkog sputavanja pacijenata.<ref name="Carlson_Dain_1960">{{cite journal |last1=Carlson |first1=Eric T. |last2=Dain |first2=Norman |title=The Psychotherapy That Was Moral Treatment |journal=American Journal of Psychiatry |volume=117 |issue=6 |date=1960 |pages=519–524 |doi=10.1176/ajp.117.6.519 |url=https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/ajp.117.6.519 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Drugi značajan pravac osnovao je [[Franz Mesmer]] (1734–1815) zajedno sa svojim učenikom [[Armand-Marie-Jacques de Chastenet, markizom od Puységura|Armandom-Marie-Jacquesom de Chastenetom, markizom od Puységura]] (1751–1825). Njihovo učenje, poznato kao mesmerizam ili životinjski magnetizam, imalo je veliki utjecaj na razvoj [[Dinamska psihologija|dinamske psihologije]], [[Psihijatrija|psihijatrije]] i teorija o [[Hipnoza|hipnozi]].<ref name="Ellenberger_1970">{{cite book |last=Ellenberger |first=Henri F. |title=The Discovery of the Unconscious: The History and Evolution of Dynamic Psychiatry |date=1970 |publisher=Basic Books |url=https://archive.org/details/discoveryofuncon00ellerich |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Gielen_Raymond_2015">{{cite book |last1=Gielen |first1=Uwe P. |last2=Raymond |first2=Jeannette |chapter=The Curious Birth of Psychological Healing in the Western World (1775–1825): From Gaßner to Mesmer to Puységur |editor1-last=Rich |editor1-first=Grant J. |editor2-last=Gielen |editor2-first=Uwe P. |title=Pathfinders in International Psychology |date=2015 |publisher=Emerald Publishing Limited |doi=10.1108/978-1-68123-145-7 |isbn=978-1-68123-145-7 |chapter-url=https://www.emerald.com/books/edited-volume/18655/chapter-abstract/102323989/The-Curious-Birth-of-Psychological-Healing-in-the?redirectedFrom=fulltext |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1853. [[Walter Cooper Dendy]] upotrijebio je izraz "psycho-therapeia" (psihoterapija), kako bi opisao način na koji ljekari mogu utjecati na mentalna stanja pacijenata, a time i na njihove tjelesne tegobe, na primjer izazivanjem suprotnih emocija radi uspostavljanja mentalne ravnoteže.<ref name="Jackson_1999">{{cite book |last=Jackson |first=Stanley W. |title=Care of the Psyche: A History of Psychological Healing |date=1999 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14733-9 |url=https://archive.org/details/careofpsychehist0000jack |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Jackson_2011">{{cite book |editor-last=Jackson |editor-first=Mark |title=The Oxford Handbook of the History of Medicine |date=2011 |publisher=OUP Oxford |series=Oxford Handbooks in History |isbn=978-0199546497 |url=https://books.google.ba/books?id=6KJ0y_oSaAsC |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Daniel Hack Tuke]] kasnije je preuzeo taj izraz i 1872. godine pisao o "psihoterapeutici" u svojoj knjizi ''[[Ilustracije utjecaja uma na tijelo u zdravlju i bolesti]]'', u kojoj je također predlagao razvoj nauke o životinjskom magnetizmu.<ref name="Shamdasani_2005_SAGE">{{cite journal |last=Shamdasani |first=Sonu |title='Psychotherapy': the invention of a word |journal=History of the Human Sciences |volume=18 |issue=1 |date=2005 |pages=1–22 |doi=10.1177/0952695105051123 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0952695105051123 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Tuke_1873">{{cite book |last=Tuke |first=Daniel Hack |title=Illustrations of the influence of the mind upon the body in health and disease: designed to elucidate the action of the imagination |date=1873 |publisher=Henry C. Lea |url=https://archive.org/details/illustrationsofi00tuke |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Hippolyte Bernheim]] i njegovi saradnici iz "Škole u [[Nancy, Francuska|Nancyju]]" ([[Ambroise-Auguste Liébeault]], [[Henri-Étienne Beaunis]] i [[Jules Liégeois]]) dodatno su razvili koncept "psihoterapije" u smislu korištenja uma za liječenje tijela putem [[Hipnoza|hipnotizma]].<ref name="Shamdasani_2005_SAGE" /> Djelo Charlesa Lloyda Tuckeyja iz 1889, pod nazivom ''Psycho-therapeutics, or Treatment by Hypnotism and Suggestion'' (Psihoterapeutika ili liječenje hipnotizmom i sugestijom), popularizovalo je rad Škole u Nancyju na engleskom govornom području.<ref name="Shamdasani_2005_SAGE" /><ref name="Tuke_1873" /> Iste godine [[Frederik van Eeden]] i Albert Willem van Renterghem, nakon posjete Nancyju, preimenovali su svoju kliniku u [[Amsterdam]]u u ''Clinique de Psycho-thérapeutique Suggestive'', što se smatra prvim slučajem upotrebe pojma psihoterapija u nazivu jedne zdravstvene ustanove.<ref name="Shamdasani_2005_SAGE" /> U tom periodu putujuće [[Scenska hipnoza|hipnotizerske predstave]] stekle su veliku popularnost, što je dodatno podstaklo naučne rasprave o legitimnosti i ulozi [[Hipnoza|hipnoze]] u medicinskoj praksi.<ref name="Shamdasani_2005_SAGE" /> Godine 1892, na Drugom kongresu eksperimentalne psihologije, [[Frederik van Eeden]] je pokušao preuzeti zasluge za uvođenje termina "psihoterapija" i distancirati ovaj pojam od "hipnoze".<ref name="Shamdasani_2005_SAGE" /> Godine 1896. njemački časopis ''Zeitschrift für Hypnotismus, Suggestionstherapie, Suggestionslehre und verwandte psychologische Forschungen'' promijenio je naziv u ''Zeitschrift für Hypnotismus, Psychotherapie sowie andere psychophysiologische und psychopathologische Forschungen'', što se vjerovatno smatra prvim naučnim časopisom u kojem je termin "psihoterapija" uključen u naslov.<ref name="Shamdasani_2005_SAGE" /> U tom ranom periodu pojam psihoterapije označavao je prvenstveno "liječenje bolesti psihičkim ili hipnotičkim utjecajem, odnosno sugestijom".<ref name="OED_psychotherapy" /> [[Datoteka:Hall Freud Jung in front of Clark 1909.jpg|mini|desno|300px|[[Sigmund Freud]] (lijevo) i [[Carl Gustav Jung]] (desno) ispred Univerziteta Clark tokom posjete Sjedinjenim Američkim Državama 1909.]] [[Sigmund Freud]] je posjetio Školu u Nancyju, a njegova rana [[Neurologija|neurološka]] praksa uključivala je primjenu hipnoze. Međutim, prateći rad svog mentora [[Josef Breuer|Josefa Breuera]] - posebno slučaj u kojem su se simptomi djelomično povukli zahvaljujući onome što je pacijentica [[Bertha Pappenheim]] nazvala "[[Liječenje razgovorom|liječenjem razgovorom]]" - Freud je počeo usmjeravati pažnju na poremećaje za koje je smatrao da imaju psihološke uzroke u iskustvima iz djetinjstva i djelovanju [[Nesvjesni um|nesvjesnog uma]]. Tokom narednih godina razvio je metode poput [[slobodne asocijacije]], [[tumačenje snova]], analize [[transfer (psihologija)|transfera]] te teorijski model [[Id, ego i super-ego|Ida, Ega i Super-ega]]. Njegova reputacija „oca psihoterapije“ u velikoj je mjeri izgrađena na razvoju i popularizaciji "[[Psihoanaliza|psihoanalize]]", kao posebnog teorijskog i terapijskog sistema, ali i na utjecaju njegovih učenika i sljedbenika koji su doprinijeli njenom širenju i historijskoj afirmaciji.<ref name="Shamdasani_2005_SAGE" /> Brojni teoretičari, među kojima su [[Alfred Adler]], [[Carl Gustav Jung|Carl Jung]], [[Karen Horney]], [[Anna Freud]], [[Otto Rank]], [[Erik Erikson]], [[Melanie Klein]] i [[Heinz Kohut]], nadograđivali su Freudove ideje i razvijali vlastite psihoterapijske pravce. Ovi pristupi kasnije su svrstani u grupu [[Psihodinamika|psihodinamskih]] pravca, koje polaze od pretpostavke da [[Svijest|svjesni]] i [[Nesvjesni um|nesvjesni]] psihički procesi značajno utječu na ponašanje, međuljudske odnose i doživljaj vlastite ličnosti. Terapijski proces u klasičnoj psihoanalizi često je trajao godinama i obuhvatao stotine seansi. [[Biheviorizam]] se razvio 1920-ih, dok je [[modifikacija ponašanja]] kao terapijski pristup postala popularna tokom 1950-ih i 1960-ih. Među najznačajnijim predstavnicima ovog pravca bili su [[Joseph Wolpe]] u Južnoafričkoj Republici, [[Monte B. Shapiro]] i [[Hans Eysenck]]<ref name="Eysenck_1952">{{cite journal |last=Eysenck |first=Hans J. |title=The effects of psychotherapy: an evaluation |journal=Journal of Consulting Psychology |volume=16 |issue=5 |date=1952 |pages=319–324 |doi=10.1037/h0063633 |pmid=13000035 |url=https://hanseysenck.com/wp-content/uploads/2019/12/1952_eysenck_-_the_effects_of_psychotherapy_an_evaluation_journal_of.pdf |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> u Velikoj Britaniji, te [[John B. Watson]] i [[B. F. Skinner]] u Sjedinjenim Američkim Državama. Pristupi u okviru [[Bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]] oslanjali su se na principe [[Operantno uslovljavanje|operantnog uslovljavanja]], [[Klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]] i [[teorije socijalnog učenja]] kako bi se postigle terapijske promjene kod uočljivih simptoma. Ovaj pristup našao je široku primjenu u liječenju [[fobija]], ali i brojnih drugih psihičkih poremećaja.<ref name="IEP_Behaviorism">{{cite web |title=Behaviorism |url=https://iep.utm.edu/behaviorism/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Neki terapijski pristupi razvili su se iz evropske škole [[Egzistencijalizam|egzistencijalne filozofije]]. Usmjereni prvenstveno na sposobnost pojedinca da razvije i očuva osjećaj smisla i svrhe tokom života, vodeći autori na ovom polju u Sjedinjenim Američkim Državama (među kojima su bili [[Irvin Yalom]] i [[Rollo May]] u Sjedinjenim Američkim Državama te [[Viktor Frankl]], [[Ludwig Binswanger]], [[Medard Boss]], [[R. D. Laing]] i [[Emmy van Deurzen]] u Evropi), nastojali su razviti terapijske pristupe osjetljive na univerzalne "životne krize" koje proizlaze iz ljudske samosvijesti, egzistencijalne nesigurnosti i suočavanja s pitanjima slobode, odgovornosti, usamljenosti i smrtnosti. Inspiraciju su pronalazili u djelima filozofa poput [[Søren Kierkegaard|Sørena Kierkegaarda]], [[Jean-Paul Sartre|Jean-Paula Sartrea]], [[Gabriel Marcel|Gabriela Marcela]], [[Martin Heidegger|Martina Heideggera]] i [[Friedrich Nietzsche|Friedricha Nietzschea]]. Jedinstvenost [[Terapijski odnos|odnosa između pacijenta i terapeuta]] na taj način postaje i glavno sredstvo terapijskog istraživanja. Srodan pravac razmišljanja u psihoterapiji počeo se razvijati tokom 1950-ih kroz rad [[Carl Rogers|Carla Rogersa]]. Oslanjajući se i na ideje [[Abraham Maslow|Abrahama Maslowa]] i njegovu [[Maslovljeva hijerarhija potreba|hijerarhiju ljudskih potreba]], Rogers je uveo [[terapija usmjerena na klijenta|terapiju usmjerenu na klijenta]]. Smatrao je da su za uspješan terapijski proces neophodna tri osnovna uslova: bezuslovno pozitivno prihvatanje klijenta, kongruentnost (autentičnost, iskrenost i transparentnost) te [[Empatija|empatičko razumijevanje]]. Prema Rogersu, takvo terapijsko okruženje omogućava pojedincu da slobodno istražuje vlastita iskustva, razvija samorazumijevanje i ostvaruje svoje potencijale.<ref name="McLeod_2025">{{cite web |last=McLeod |first=Saul |title=Person-Centred Therapy and Core Conditions |url=https://www.simplypsychology.org/client-centred-therapy.html |website=Simply Psychology |date=2025 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Na sličnim osnovama razvijali su se i drugi humanistički pravci. [[Fritz Perls]] i [[Laura Perls]] bili su među osnivačima [[geštalt terapije]], [[Marshall Rosenberg]] razvio je koncept [[nenasilna komunikacija|nenasilne komunikacije]], dok je [[Eric Berne]] razvio [[transakciona analiza|transakcionu analizu]]. Ovi i srodni pristupi kasnije su objedinjeni pod nazivom [[Humanistička psihologija|humanistička psihoterapija]]. Istovremeno, sve veću popularnost stjecali su različiti oblici grupa za samopomoć i literatura namijenjena ličnom razvoju. Tokom 1950-ih godina [[Albert Ellis]] razvio je [[Racionalno-emotivna bihevioralna terapija|racionalno-emotivnu bihevioralnu terapiju]] (REBT). Nekoliko godina kasnije, nezavisno od Ellisa, psihijatar [[Aaron T. Beck]] razvio je psihoterapijski pristup poznat kao [[kognitivna terapija]]. Oba pravca su uključivala relativno kratke, strukturisane i na sadašnjost usmjerene intervencije, čiji je cilj bio prepoznavanje i mijenjanje uvjerenja, procjena i obrazaca reagovanja pojedinca, što je bilo u suprotnosti s dugotrajnijim pristupom zasnovanim na uvidu kod psihodinamskih ili humanističkih terapija. Beckov pristup u velikoj se mjeri oslanjao na [[Sokratova metoda|Sokratovu metodu]], a brojni autori ukazivali su na sličnosti između kognitivnih terapija i ideja [[Stoicizam|stoičke filozofije]].<ref name="Robertson_2010">{{cite book |last=Robertson |first=Donald |title=The Philosophy of Cognitive-Behavioural Therapy (CBT): Stoic Philosophy as Rational and Cognitive Psychotherapy |date=2010 |publisher=Karnac Books Ltd |isbn=978-1-85575-756-1 |url=https://virtualmmx.ddns.net/gbooks/ThePhilosophyofCognitive-BehaviouralTherapy(CBT).pdf |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> Tokom 1970-ih godina kognitivni i bihevioralni pristupi sve češće su se povezivali i objedinjavali pod zajedničkim nazivom [[kognitivno-bihevioralna terapija]] (KBT). Mnogi pravci unutar KBT-a zasnivaju se na aktivnoj, usmjerenoj, ali saradničkoj ulozi terapeuta i klijenta, uz primjenu empirijskog provjeravanja uvjerenja i iskustava te identifikaciji i modifikaciji bazičnih uvjerenja i disfunkcionalnih shema. Ovakav pristup postepeno je postao jedan od najprihvaćenijih oblika liječenja brojnih psihičkih poremećaja. Krajem 20. vijeka razvijen je takozvani "treći val" kognitivnih i bihevioralnih terapija, koji obuhvata pristupe poput [[terapija prihvatanjem i posvećenošću|terapije prihvatanjem i posvećenošću]] (ACT) i [[dijalektička bihevioralna terapija|dijalektičke bihevioralne terapije]] (DBT). Ovi pravci proširili su ranije koncepte uključivanjem novih terapijskih elemenata i tehnika zasnovanih na [[Svjesna prisutnost|svjesnoj prisutnosti]]. Međutim, pojedini autori osporavali su opravdanost pojma "treći val", smatrajući da se ovi pristupi suštinski ne razlikuju od ranijih oblika terapije te da mnoge njihove ideje imaju korijene u prethodnim psihoterapijskim tradicijama.<ref name="Hofmann_2008">{{cite journal |last=Hofmann |first=Stefan G. |title=Acceptance and Commitment Therapy: New Wave or Morita Therapy? |journal=Clinical Psychology: Science and Practice |volume=15 |issue=4 |date=2008 |pages=280–285 |doi=10.1111/j.1468-2850.2008.00138.x |url=https://www.researchgate.net/publication/227778085_Acceptance_and_Commitment_Therapy_New_Wave_or_Morita_Therapy |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> U istom periodu razvijeni su i drugi savjetodavni i terapijski pristupi, među kojima se izdvajaju [[terapija usmjerena na rješenja]] i [[sistemski coaching]], koji naglasak stavljaju na prepoznavanje resursa, postavljanje ciljeva i pronalaženje praktičnih rješenja za životne i profesionalne izazove. Tokom druge polovine 20. vijeka razvili su se i [[Postmodernizam|postmoderni]] psihoterapijski pravci, među kojima su [[narativna terapija]] i [[terapija koherentnosti]]. Za razliku od tradicionalnih pristupa, oni ne polaze od unaprijed definisanih shvatanja [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]] i [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]], već terapijske ciljeve posmatraju kao rezultat zajedničkog procesa konstrukcije značenja između klijenta i terapeuta unutar šireg društvenog i kulturnog konteksta. U istom periodu razvijala se i [[sistemska terapija]], koja naglasak stavlja na porodične odnose, obrasce komunikacije i grupnu dinamiku, kao i [[transpersonalna psihologija]], usmjerena na proučavanje duhovne dimenzije ljudskog iskustva. Tokom posljednjih decenija 20. vijeka pojavili su se i brojni drugi psihoterapijski pravci, uključujući [[feministička terapija|feminističku terapiju]], [[kratka psihoterapija|kratku psihoterapiju]], [[somatska psihologija|somatsku psihologiju]], [[ekspresivna terapija|ekspresivnu terapiju]], primijenjenu [[pozitivna psihologija|pozitivnu psihologiju]] te pristup [[Ljudske datosti|ljudskih datosti]]. Istraživanje provedeno 2006. među više od 2.500 terapeuta u Sjedinjenim Američkim Državama identifikovalo je najčešće korištene psihoterapijske modele, kao i deset terapeuta koji su imali najveći utjecaj na razvoj psihoterapije tokom prethodnih dvadeset pet godina.<ref name="MindHacks_2007">{{cite web |title=Top 10 influential psychotherapists |url=https://mindhacks.com/2007/04/06/top-10-influential-psychotherapists/ |website=Mind Hacks |date=2007 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Vrste == {{Također pogledajte|Spisak psihoterapija}} Postoje stotine psihoterapijskih pristupa i teorijskih pravaca. Do 1980. bilo ih je više od 250;<ref name="Herink_1980">{{cite book |editor-last=Herink |editor-first=Richie |title=The Psychotherapy Handbook. The A-Z Handbook to More Than 250 Psychotherapies as Used Today |date=1980 |publisher=New American Library |isbn=978-0-452-00525-9 |url=https://archive.org/details/psychotherapyhan00heri |access-date=24. 6. 2026 |language=en}}</ref> do 1996. više od 450;<ref name="Maclennan_1996">{{cite book |last=Maclennan |first=Nigel |title=Counselling For Managers |date=1996 |publisher=Gower |isbn=978-0-566-08092-0 |url=https://archive.org/details/counsellingforma0000macl |access-date=24. 6. 2026 |language=en}}</ref> a početkom 21. vijeka postojalo je preko hiljadu različitih imenovanih psihoterapija. Dok su neke samo manje varijacije postojećih pristupa, druge se zasnivaju na veoma različitim shvatanjima psihologije, etike ili terapijske tehnike.<ref name="Lebow_2008_Contemporary">{{cite book |editor-last=Lebow |editor-first=Jay L. |title=Twenty-First Century Psychotherapies: Contemporary Approaches to Theory and Practice |date=2008 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-75223-3 |url=https://content.e-bookshelf.de/media/reading/L-570455-322eb81e25.pdf |access-date=24. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Feltham_1997">{{cite book |editor-last=Feltham |editor-first=Colin |title=Which Psychotherapy?: Leading Exponents Explain Their Differences |date=1997 |publisher=SAGE |isbn=978-1446240281 |url=https://books.google.lk/books?id=ryqW330yYCUC |access-date=24. 6. 2026 |language=en}}</ref> U praksi se terapija rijetko ograničava na jedanu "čistu" vrstu psihoterapije. Umjesto toga, terapeuti često kombinuju elemente više različitih pristupa, što je poznato kao [[integrativna psihoterapija|integrativni]] ili [[eklektička psihoterapija|eklektički]] pristup.<ref name="Strupp_1984">{{cite book |last1=Strupp |first1=Hans H. |last2=Binder |first2=Jeffrey L. |title=Psychotherapy in a New Key |date=1984 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=978-0-465-06747-3 |url=https://archive.org/details/psychotherapyinn00stru |access-date=24. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Roth_2005">{{cite book |last1=Roth |first1=Anthony |last2=Fonagy |first2=Peter |title=What Works for Whom?: A Critical Review of Psychotherapy Research |date=2005 |edition=2 |publisher=Guilborough Press |location=New York |isbn=978-1572306509 |url=https://www.google.ba/books/edition/What_Works_for_Whom/FhmCfQj1fxYC |access-date=24. 6. 2026 |language=en}}</ref> Savremeni integrativni modeli sve više naglašavaju prepoznavanje i mijenjanje ponavljajućih kognitivnih, emocionalnih i interpersonalnih obrazaca kombinovanjem tehnika iz kognitivno-bihevioralnih, psihodinamskih i pristupa zasnovanih na teoriji privrženosti.<ref name="Norcross_2005">{{cite book |editor-last1=Norcross |editor-first1=John C. |editor-last2=Goldfried |editor-first2=Marvin R. |title=Handbook of Psychotherapy Integration |date=2005 |series=Oxford Series in Clinical Psychology |edition=2 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198037064 |url=https://books.google.hr/books?id=w-wpACyzL9gC |access-date=24. 6. 2026 |language=en}}</ref> Značaj [[terapijski odnos|terapijskog odnosa]], poznatog i kao terapijski savez između klijenta i terapeuta, često se smatra jednim od najvažnijih elemenata psihoterapije. [[Teorija zajedničkih faktora]] posebno naglašava ovaj odnos, zajedno s drugim osnovnim faktorima za koje se smatra da doprinose uspješnosti terapijskog tretmana. [[Sigmund Freud]] (1856–1939), bečki neurolog koji je 1885. usavršavao svoje znanje kod francuskog neurologa i psihijatra [[Jean-Martin Charcot|Jean-Martina Charcota]], često se smatra ocem moderne psihoterapije. Njegove metode uključivale su [[Tumačenje snova|analizu snova]] pacijenata za kao sredstva za otkrivanje sadržaja nesvjesnog uma. Među najznačajnijim elementima Freudove teorije, koji su se tokom vremena razvijali i mijenjali, nalaze se koncept dječije seksualnosti, shvatanje [[anksioznost]]i kao manifestacije unutrašnjih psihičkih konflikata, strukturalni model psihe koji obuhvata [[id, ego i super-ego]], te koncepti [[transfer]]a i [[kontratransfer]]a. Pojmovi transfer i kontratransfer opisuju pacijentove projekcije na terapeuta i terapeutove emocionalne odgovore na pacijenta. Budući da su neki Freudovi koncepti bili veoma široko definisani i teško podložni empirijskom provjeravanju ili opovrgavanju, njegova teorija bila je predmet kritika brojnih autora, među kojima se posebno isticao filozof i psihijatar [[Karl Jaspers]]. Uprkos kritikama, njegovi nasljednici i saradnici, uključujući [[Melanie Klein]] i [[Donald Winnicott|Donalda Winnicotta]], dodatno su razvijali i prilagođavali psihodinamske terapijske tehnike. Od 1960-ih primjena klasične freudovske psihoanalize u liječenju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] znatno je opala. Istovremeno su se razvijali novi psihoterapijski pravci čija je efikasnost ispitivana kroz naučna istraživanja i kliničke studije. Međutim, od 1960-ih upotreba psihoanalize zasnovane na Freudovim postavkama u liječenju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] znatno je opala. Uporedo s tim, pojavile su se različite vrste psihoterapije praćene kliničkim ispitivanjima osmišljenim za njihovo naučno testiranje. Među njima su kognitivne terapije, razvijene pod utjecajem [[Aaron Beck|Aarona Becka]], bihevioralne terapije zasnovane na radu [[B. F. Skinner]]a i [[Joseph Wolpe|Josepha Wolpea]], kao i vremenski ograničeni i strukturirani pristupi poput [[Interpersonalna psihoterapija|interpersonalne psihoterapije]]. U tretiranju poremećaja kod djece i adolescenata te osoba sa shizofrenijom posebno mjesto zauzimaju različiti oblici [[Porodična terapija|porodične terapije]]. Brojni koncepti nastali u okviru psihoterapije postali su sastavni dio savremene kliničke prakse. Oni ne služe samo kao terapijske metode nego i kao teorijski okviri koji pomažu stručnjacima u razumijevanju složenih obrazaca ljudskog ponašanja, emocija i međuljudskih odnosa. Psihoterapija može biti usmjerena na liječenje specifičnih [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]], rješavanje svakodnevnih životnih problema, unapređenje [[Interpersonalni odnosi|interpersonalnih odnosa]] ili ostvarivanje ličnih ciljeva. Terapijski proces može se provoditi samostalno ili u kombinaciji s [[Farmakoterapija|farmakoterapijom]], odnosno prije, tokom ili nakon primjene [[Psihofarmaci|psihofarmaka]]. Psihoterapijski pristupi mogu se klasifikovati na više različitih načina. Jedna od najčešćih podjela razlikuje terapije zasnovane na [[Medicinski model|medicinskom modelu]] od onih koje proizlaze iz [[Humanistički model|humanističkog pristupa]]. U okviru medicinskog modela klijent se posmatra kao osoba koja pati od određenog poremećaja ili teškoće, dok terapeut koristi svoja stručna znanja i vještine kako bi pomogao u ublažavanju simptoma i uspostavljanju psihološkog funkcionisanja. Primjer takvog pristupa predstavlja široka primjena dijagnostičkih klasifikacija poput [[Dijagnostički i statistički priručnik za mentalne poremećaje|Dijagnostičkog i statističkog priručnika za mentalne poremećaje]] (DSM). Nasuprot tome, humanistički pristupi nastoje izbjeći patologiziranje ljudskog iskustva. U njima se naglasak stavlja na razvoj ličnih potencijala, samorazumijevanje i lični rast. Terapeut nastoji stvoriti odnos i okruženje koje podstiče iskustveno učenje i razvoj, pri čemu se njegova uloga češće opisuje kao facilitator ili pomagač nego kao stručnjak koji "liječi" poremećaj. Psihoterapija se također može podijeliti prema broju učesnika uključenih u terapijski proces. Individualna psihoterapija podrazumijeva rad jednog terapeuta s jednim klijentom, dok [[grupna psihoterapija]] uključuje više učesnika. U ovu kategoriju ubrajaju se i [[partnerska terapija]] te [[porodična terapija]], koje se fokusiraju na interpersonalne odnose i porodičnu dinamiku.<ref name="Crago_2006">{{cite book |last=Crago |first=Hugh |title=Couple, Family and Group Work: First Steps in Interpersonal Intervention |date=2006 |publisher=Open University Press |location=Maidenhead, Berkshire; New York |isbn=978-0335211425 |url=https://books.google.ba/books?id=EWX4AAAAQBAJ |access-date=24. 6. 2026 |language=en}}</ref> Drugi kriterij podjele odnosi se na trajanje terapijskog procesa. Terapije koje obuhvataju manji broj seansi tokom nekoliko sedmica ili mjeseci najčešće se označavaju kao [[Kratka psihoterapija|kratke psihoterapije]]. S druge strane, dugotrajne terapije mogu trajati godinama, uz redovne susrete između terapeuta i klijenta. Neki autori razlikuju i psihoterapijske pristupe prema njihovim osnovnim ciljevima. Tako se govori o otkrivajućim ili [[Dubinska psihologija|dubinskim terapijama]] i o [[Suportivna psihoterapija|suportivnim terapijama]]. Dubinske terapije usmjerene su na razvijanje uvida u nesvjesne ili dublje uzroke psiholoških teškoća, pri čemu je klasična psihoanaliza najpoznatiji primjer takvog pristupa. Suportivna psihoterapija, nasuprot tome, usmjerena je na jačanje postojećih kapaciteta za suočavanje sa životnim izazovima. Terapeut pruža emocionalnu podršku, ohrabrenje, pomoć u procjeni stvarnosti i razvijanju efikasnijih strategija prilagođavanja. Izbor između suportivnog i dubinskog pristupa zavisi od prirode problema, psiholoških resursa klijenta i ciljeva terapijskog procesa.<ref name="Misch_2000">{{cite journal |last=Misch |first=Donald A. |title=Basic Strategies of Dynamic Supportive Therapy |journal=The Journal of Psychotherapy Practice and Research |volume=9 |issue=4 |date=2000 |pages=173–189 |pmc=3330607 |pmid=11069130 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3330607/ |access-date=24. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Humanističke psihoterapije === {{Glavni|Humanistička psihologija}} Humanističke psihoterapije, koje se često nazivaju i [[Iskustveno znanje|iskustvenim]] terapijama, zasnivaju se na principima [[humanistička psihologija|humanističke psihologije]]. Nastale su sredinom 20. vijeka kao reakcija na [[biheviorizam]] i [[Psihoanaliza|psihoanalizu]] te su zbog toga često označavane kao "treća sila" u [[Psihologija|psihologiji]]. Njihov fokus usmjeren je na lični razvoj, potrebe pojedinca, [[Subjektivnost i objektivnost (filozofija)|subjektivno]] iskustvo i potragu za smislom, pri čemu se naglašava potencijal za rast i razvoj, a ne prvenstveno [[psihopatologija]] i poremećaji.<ref name="Maslow_1962">{{cite book |last=Maslow |first=Abraham H. |title=Toward a psychology of being |date=1962 |publisher=Van Nostrand |location=Princeton, N.J. |url=https://archive.org/details/towardpsychology00masl |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Humanističkih pristup polazi od pretpostavke da svaka osoba posjeduje urođenu težnju ka razvoju vlastitih sposobnosti i ostvarenju svojih potencijala, što je [[Abraham Maslow]] nazvao [[Samoaktualizacija|samoaktualizacijom]]. Uloga terapeuta jeste da stvori sigurno, podržavajuće i relacijsko okruženje u kojem se ta težnja može razvijati.<ref name="Stefaroi_2012">{{cite book |last=Stefaroi |first=Petru |title=The Humanistic Approach in Psychology & Psychotherapy, Sociology & Social Work, Pedagogy & Education, Management and Art: Personal Development and Community Development |date=2012 |publisher=CreateSpace |location=Charleston, SC |isbn=978-1535271646 |url=https://www.academia.edu/30855918/The_Humanistic_Approach_in_Psychology_and_Psychotherapy_Sociology_and_Social_Work_Pedagogy_and_Education_Management_and_Art_Personal_Development_and_Community_Development |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Humanistička psihologija dijelom je povezana s [[Egzistencijalizam|egzistencijalizmom]], prema kojoj ljudi pronalaze smisao života kroz vlastite izbore i djelovanje. Na tim idejama zasniva se i [[egzistencijalna terapija]], koja je blisko povezana s [[Fenomenologija (filozofija)|fenomenologijom]].<ref name="Deurzen_Kenward_2011">{{cite book |last1=van Deurzen |first1=Emmy |last2=Kenward |first2=Raymond |date=2011 |title=Dictionary of Existential Psychotherapy and Counselling |url=https://sk.sagepub.com/ency/edvol/dictionary-of-existential-psychotherapy-and-counselling/toc |publisher=SAGE Publications Ltd |doi=10.4135/9781446220771 |isbn=9780761970958 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Gessmann_1996">{{cite book |last=Gessmann |first=H. W. |date=1996 |chapter=Humanistische Psychologie und Humanistisches Psychodrama |chapter-url=https://www.iccpp.org/wp-content/uploads/2020/08/Humanistische-Psychologie-und-Humanistisches-Psychodrama-de.pdf |title=Humanistisches Psychodrama |volume=Band 4 |publisher=Verlag des PIB |location=Duisburg |access-date=25. 6. 2026 |language=de}}</ref> Jedan od najpoznatijih humanističkih pristupa jeste [[terapija usmjerena na osobu]], koju je razvio [[Carl Rogers]]. Ovaj pristup naglašava važnost terapeutove empatije, otvorenosti i "bezuslovnog pozitivnog prihvatanja" klijenta. Smatra se da takav odnos omogućava klijentu da izrazi i razvije vlastito [[self|ja]].<ref name="Rogers_1951">{{cite book |last=Rogers |first=Carl R. |date=1951 |title=Client-Centered Therapy, Its Current Practice, Implications, and Theory |url=https://archive.org/details/clientcenteredth00roge |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Humanistička [[psihodrama]] (HPD) predstavlja oblik psihoterapije zasnovan na humanističkom shvatanju čovjeka.<ref name="Gessmann_1996" /> Za razliku od klasične psihodrame, koja je bila pod utjecajem psihoanalitičkih ideja o emocionalnom pražnjenju (katarzi), humanistička psihodrama usmjerena je na razvoj ličnosti i ličnih potencijala.<ref name="Gessmann_1996" /> U ovom pristupu samosvijest, samoprihvatanje i samoostvarenje imaju centralno mjesto. Terapeutski proces polazi od subjektivnih iskustava, osjećaja i misli pojedinca, a promjena se nastoji postići kroz bolje razumijevanje sebe i vlastitih životnih iskustava.<ref name="Gessmann_1996" /> [[Geštalt terapija]], izvorno nazivana "terapija koncentracijom", predstavlja egzistencijalni i iskustveni pristup koji pomaže osobi da razvije svijest o sebi i svom ponašanju u različitim životnim situacijama. Umjesto dugih analiza prošlih događaja, geštalt terapija naglašava neposredno iskustvo i ono što osoba doživljava "ovdje i sada". Ovaj pristup proizašao je pod utjecajem različitih teorijskih pravaca, te se zasniva na četiri glavna teorijska stuba: [[Fenomenologija (psihologija)|fenomenološkoj metodi]], dijaloškom odnosu, strategijama teorije polja i eksperimentalnoj slobodi.<ref name="Wheeler_2013">{{cite book |last=Wheeler |first=Gordon |date=2013 |title=Gestalt Reconsidered: A New Approach to Contact and Resistance |url=https://books.google.ba/books?id=rZrWYyuaNnUC |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=9781134895021 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Krajem 20. vijeka (1998-1999) razvijen je i pristup "ljudske datosti" ({{en|human givens}}), koji predstavlja kraći i izrazito praktično usmjeren oblik humanističke terapije. Ovaj model polazi od pretpostavke da ljudi imaju određene univerzalne emocionalne potrebe, kao što su potreba za sigurnošću, autonomijom, pripadanjem i društvenom povezanošću. Psihološke poteškoće nastaju kada te potrebe nisu adekvatno zadovoljene, pa je cilj terapije pomoći osobi da pronađe efikasnije načine njihovog ispunjavanja.<ref name="Maslow_1943">{{cite journal |last=Maslow |first=Abraham H. |date=1943 |title=A theory of human motivation |url=https://www.excelcentre.net/TheoryHumanMotivation.pdf |journal=Psychological Review |volume=50 |issue=4 |pages=370–396 |doi=10.1037/h0054346 |hdl=10983/23610 |citeseerx=10.1.1.334.7586 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Deci_Ryan_1985">{{cite book |last1=Deci |first1=Edward L. |last2=Ryan |first2=Richard M. |date=1985 |title=Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior |url=https://eduq.info/xmlui/handle/11515/34618 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4899-2271-7 |isbn=978-1-4899-2273-1 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Griffin_Tyrrell_2003">{{cite book |last1=Griffin |first1=Joe |last2=Tyrrell |first2=Ivan |date=2003 |title=Human Givens: A New Approach to Emotional Health and Clear Thinking |url=https://books.google.bf/books?id=ajDTAQAACAAJ |publisher=HG Publishing |isbn=9781899398263 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Corp_et_al_2008">{{cite journal |last1=Corp |first1=Nadia |last2=Tsaroucha |first2=Anna |last3=Kingston |first3=Paul |date=2008 |title=Human givens therapy: The evidence base |url=https://www.researchgate.net/publication/235262207_Human_Givens_Therapy_The_Evidence_Base |journal=Mental Health Review Journal |volume=13 |issue=4 |pages=44–52 |doi=10.1108/13619322200800027 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Terapije usmjerene na uvid === {{Glavni|Psihoterapija usmjerena na uvid}} [[Psihoterapija usmjerena na uvid|Psihoterapije usmjerene na uvid]] predstavljaju skup terapijskih pristupa čiji je cilj otkrivanje, razumijevanje i tumačenje [[Nesvjesni um|nesvjesnih]] psihičkih procesa koji utječu na ponašanje, emocije i međuljudske odnose pojedinca. Ovaj naziv najčešće se odnosi na psihodinamsku terapiju, dok je psihoanaliza njen najstariji i najintenzivniji oblik. Ovaj naziv najčešće se odnosi na [[psihodinamska psihoterapija|psihodinamsku psihoterapiju]], u kojoj [[psihoanaliza]] predstavlja najstariji i najintenzivniji oblik. Ovi pristupi, koji pripadaju području [[Dubinska psihologija|dubinske psihologije]], polaze od pretpostavke da mnogi psihološki simptomi i obrasci ponašanja proizlaze iz nesvjesnih konflikata i iskustava. Tokom terapije pacijent se podstiče da verbalizuje svoje misli, osjećanja, fantazije i snove, uglavnom putem metode [[Slobodne asocijacije (psihologija)|slobodnih asocijacije]]. Na osnovu tog materijala terapeut nastoji razumjeti i protumačiti nesvjesne konflikte iz prošlosti i sadašnjosti koji mogu biti povezani s emocionalnim teškoćama, simptomima ili problemima u funkcionisanju ličnosti. Razvoj psihodinamske teorije oblikovalo je šest značajnih psihoanalitičkih škola:<ref name="Tartakovsky_2021">{{cite web |title=Is Psychodynamic Therapy Right for Me? |url=https://psychcentral.com/lib/psychodynamic-therapy |website=Psych Central |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Freudovska psihoanaliza, [[psihologija ega]], [[teorija objektnih odnosa]], [[psihologija selfa]], [[interpersonalna psihoanaliza]]<ref name="Sullivan_2011">{{cite book |last1=Sullivan |first1=Harry Stack |title=The Interpersonal Theory of Psychiatry |date=2011 |publisher=Routledge |url=https://web.english.upenn.edu/~cavitch/pdf-library/Sullivan_Interpersonal_Theory_of_Psychiatry.pdf |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> i [[relacijska psihoanaliza]].<ref name="Mitchell_1988">{{cite book |last1=Mitchell |first1=Stephen A. |title=Relational Concepts in Psychoanalysis: An Integration |date=1988 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674754119 |url=https://books.google.ba/books?id=Hv-JiENaRUMC |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pored individualnog rada, razvijeni su i različiti oblici analitičke [[Grupna terapija|grupne terapije]]. === Kognitivno-bihevioralne psihoterapije === {{Glavni|Kognitivno-bihevioralna terapija}} [[Bihevioralna terapija|Bihevioralne terapije]] koriste [[biheviorizam|bihevioralne]] tehnike, uključujući [[Primijenjena analiza ponašanja|primijenjenu analizu ponašanja]] (poznatu i kao [[modifikacija ponašanja]]), kako bi promijenile neprilagođene obrasce ponašanja s ciljem poboljšanja emocionalnih reakcija, kognitivnih procesa i interakcija s drugim ljudima. [[Funkcionalno-analitička psihoterapija]] predstavlja jedan od oblika ovog pristupa. Po svojoj prirodi, bihevioralne terapije su empirijske (zasnovane na podacima), kontekstualne (usmjerene na okruženje i kontekst), funkcionalne (zainteresovane za efekat ili posljedicu koju ponašanje na kraju proizvodi), probabilističke (ponašanje posmatraju kao statistički predvidljivo), [[monizam|monističke]] (odbacuju dualizam uma i tijela te osobu promatraju kao jedinstvenu cjelinu) i relacijske (analiziraju dvosmjerna uzajamna djelovanja).<ref name="Sundberg_Winebarger_Taplin_2002">{{cite book |last1=Sundberg |first1=Norman D. |last2=Winebarger |first2=Allen A. |last3=Taplin |first3=Julian R. |title=Clinical Psychology: Evolving Theory, Practice, and Research |date=2002 |publisher=Prentice Hall |edition=4 |isbn=9780130871190 |url=https://books.google.ba/books/about/Clinical_Psychology.html?id=gqMKAAAACAAJ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Kognitivna terapija]] neposredno je usmjerena na promjenu načina mišljenja kako bi se unaprijedile emocije i ponašanje. [[Kognitivno-bihevioralna terapija]] nastoji objediniti navedena dva pristupa te se fokusira na oblikovanje i preoblikovanje ljudske [[kognicija|kognicije]], [[emocije|emocija]] i [[ponašanje|ponašanja]]. U kognitivno-bihevioralnoj terapiji (KBT) terapeut koristi različite metode kako bi pomogao klijentima da prepoznaju, procijene i prevladaju problematične i disfunkcionalne obrasce mišljenja, emocionalnog reagovanja i ponašanja. Koncept psihoterapija "trećeg vala" odražava utjecaj [[Istočna filozofija u kliničkoj psihologiji|istočne filozofije na kliničku psihologiju]]. Ovi pristupi uključuju principe poput [[Meditacija|meditacije]] u terapijske intervencije kao što su [[kognitivna terapija zasnovana na svjesnosti]], [[terapija prihvatanjem i posvećenošću]] te [[dijalektičko-bihevioralna terapija]], koja se često primjenjuje u tretmanu [[Granični poremećaj ličnosti|graničnog poremećaja ličnosti]].<ref name="Lebow_2008_Contemporary" /> [[Interpersonalna psihoterapija]] (IPT) relativno je [[Kratka psihoterapija|kratak oblik psihoterapije]] koji potiče iz kognitivno-bihevioralnih i [[Psihodinamska psihoterapija|psihodinamskih]] pristupa. Ovaj oblik terapije posljednjih decenija privukao je značajnu istraživačku pažnju te se preporučuje u stručnim smjernicama za liječenje određenih [[Mentalni poremećaj|psihičkih poremećaja]]. IPT se usmjerava na povezanost između [[Raspoloženje (psihologija)|raspoloženja]] i društvenih okolnosti, te pomaže u razvijanju [[Socijalne vještine|socijalnih vještina]] i jačanju socijalne podrške.<ref name="Markowitz_Weissman_2012">{{cite journal |last1=Markowitz |first1=John C. |last2=Weissman |first2=Myrna M. |title=Interpersonal psychotherapy: past, present and future |journal=Clinical Psychology & Psychotherapy |volume=19 |issue=2 |pages=99–105 |date=2012 |pmid=22331561 |pmc=3427027 |doi=10.1002/cpp.1774 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3427027/ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Njen cilj je unaprijediti prilagođavanje pojedinca aktuelnim međuljudskim ulogama i životnim situacijama. [[Izlaganje i prevencija odgovora]] (ERP) je tehnika koju terapeuti najčešće primjenjuju u liječenju [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja]] (OKP).<ref name="IOCDF_ERP">{{cite web |title=Exposure and Response Prevention (ERP) |url=https://iocdf.org/about-ocd/treatment/erp/ |website=International OCD Foundation |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Prema stajalištu, [[Američko psihijatrijsko udruženje|Američkog psihijatrijskog udruženja]] (APA) navodi da [[kognitivno-bihevioralna terapija]] koji se primarno oslanja na bihevioralne tehnike (poput ERP-a) ima najsnažniju empirijsku podršku među psihosocijalnim intervencijama.<ref name="Simpson_Koran_2013">{{cite web |last1=Simpson |first1=H. Blair |last2=Koran |first2=Lorrin M. |date=2013 |title=Guideline Watch: Practice guideline for the treatment of patients with obsessive-compulsive disorder |url=https://psychiatryonline.org/pb/assets/raw/sitewide/practice_guidelines/guidelines/ocd-watch.pdf |website=Psychiatry Online |publisher=American Psychiatric Association |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Suština ERP-a sastoji se u tome da se osoba postepeno suočava sa situacijama ili podražajima koji izazivaju strah (izlaganje), dok se istovremeno uzdržava od izvođenja kompulzivnih rituala (prevencija odgovora). Na taj način dolazi do postepenog smanjenja [[anksioznost]]i i potrebe za ritualnim ponašanjem. Terapija se uobičajeno provodi na "hijerarhijski način", što znači da se pacijent, kako napreduje kroz ciklus tretmana, suočavaja sa stimulansima koji izazivaju sve viši nivo anksioznosti.<ref name="Riemann_BeyondOCD">{{cite web |last1=Riemann |first1=Bradley C. |title=How I Treat OCD |url=https://beyondocd.org/expert-perspectives/articles/how-i-treat-ocd |website=Beyond OCD |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_OCD_Guide">{{cite web |author=American Psychiatric Association Steering Committee on Practice Guidelines |title=Treating obsessive-compulsive disorder: A quick reference guide |url=https://psychiatryonline.org/pb/assets/raw/sitewide/practice_guidelines/guidelines/ocd-guide.pdf |website=Psychiatry Online |publisher=American Psychiatric Association |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Sve veći broj istraživanja ukazuje na to da su prakse [[svjesna prisutnost|svjesne prisutnosti]] ({{en|mindfulnessa}}), zasnovane na usmjeravanju pažnje na sadašnji trenutak, efikasne u psihijatrijskom tretmanu te su posljednjih godina postale veoma rasprostranjene.<ref name="Alkan_etal_2025">{{cite journal |last1=Alkan |first1=Ekin |last2=Kumar |first2=Geetanjali |last3=Ravichandran |first3=Shreya |last4=Kaushal |first4=Samiksha Rakesh |last5=Salazar-de-Pablo |first5=Gonzalo |last6=Alerci |first6=Livia |last7=Michaud-Feinberg |first7=Joelle |last8=Gutiérrez-Rojas |first8=Luis |last9=Zorzi |first9=Carline |last10=Klauser |first10=Paul |last11=Golay |first11=Philippe |last12=Kramer |first12=Ueli |last13=Alameda |first13=Luis |title=Effectiveness of mindfulness based interventions in reducing depressive symptoms across mental disorders: A meta-analysis of randomized controlled trials |journal=Psychiatry Research |volume=348 |pages=116473 |date=2025 |doi=10.1016/j.psychres.2025.116473 |hdl=10261/391413 |url=https://arodes.hes-so.ch/record/15876/files/AlkanEtal_2025_Effectiveness.pdf |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Goldberg_etal_2018">{{cite journal |last1=Goldberg |first1=Simon B. |last2=Tucker |first2=Raymond P. |last3=Greene |first3=Paul A. |last4=Davidson |first4=Richard J. |last5=Wampold |first5=Bruce E. |last6=Kearney |first6=David J. |last7=Simpson |first7=Tracy L. |title=Mindfulness-based interventions for psychiatric disorders: A systematic review and meta-analysis |journal=Clinical Psychology Review |volume=59 |pages=52–60 |date=2018 |pmid=29126747 |pmc=5741505 |doi=10.1016/j.cpr.2017.10.011 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5741505/ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Calderone_etal_2024">{{cite journal |last1=Calderone |first1=Andrea |last2=Latella |first2=Desirée |last3=Impellizzeri |first3=Federica |last4=de Pasquale |first4=Paolo |last5=Famà |first5=Fausto |last6=Quartarone |first6=Angelo |last7=Calabrò |first7=Rocco Salvatore |title=Neurobiological changes induced by mindfulness and meditation: A systematic review |journal=Biomedicines |volume=12 |issue=11 |pages=2613 |date=2024 |doi=10.3390/biomedicines12112613 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11591838/ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> U savremenim teorijama pretpostavlja se da intervencije zasnovane na svjesnoj prisutnosti ostvaruju svoje blagotvorne efekte na mentalno zdravlje kroz smanjenje ruminacije (pretjeranog i ponavljajućeg razmišljanja), jačanje decentriranja (sposobnosti distanciranog posmatranja vlastitih misli), unapređenje regulacije emocija, razvoj samosaosjećanja i povećanje psihološke fleksibilnosti.<ref name="Gkintoni_etal_2025">{{cite journal |last1=Gkintoni |first1=Evgenia |last2=Vassilopoulos |first2=Stephanos P. |last3=Nikolaou |first3=Georgios |title=Mindfulness-based cognitive therapy in clinical practice: A systematic review of neurocognitive outcomes and applications for mental health and well-being |journal=Journal of Clinical Medicine |volume=14 |issue=5 |pages=1703 |date=2025 |issn=2077-0383 |doi=10.3390/jcm14051703 |publisher=MDPI AG |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11900371/ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Weder_2022">{{cite journal |last1=Weder |first1=Bruno J. |title=Mindfulness in the focus of the neurosciences - The contribution of neuroimaging to the understanding of mindfulness |journal=Frontiers in Behavioral Neuroscience |volume=16 |pages=928522 |date=2022 |issn=1662-5153 |doi=10.3389/fnbeh.2022.928522 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9622333/ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pascoe_etal_2017">{{cite journal |last1=Pascoe |first1=Michaela C. |last2=Thompson |first2=David R. |last3=Jenkins |first3=Zoe M. |last4=Ski |first4=Chantal F. |title=Mindfulness mediates the physiological markers of stress: Systematic review and meta-analysis |journal=Journal of Psychiatric Research |volume=95 |pages=156–178 |date=2017 |pmid=28863392 |doi=10.1016/j.jpsychires.2017.08.004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022395617301462 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Empirijska istraživanja dodatno pokazuju da smanjenje ruminacije posreduje u ublažavanju simptoma depresije, anksioznosti i psihološkog distresa, što upućuje da ruminacija kao primarni mehanizam putem kojeg intervencije zasnovane na svjesnoj prisutnosti ostvaruju svoje terapijske efekte.<ref name="Kaplan_etal_2018">{{cite journal |last1=Kaplan |first1=Deanna M. |last2=Palitsky |first2=Roman |last3=Carey |first3=Angela L. |last4=Crane |first4=Tracy E. |last5=Havens |first5=Cody M. |last6=Medrano |first6=Michael R. |last7=Reznik |first7=Samantha J. |last8=Sbarra |first8=David A. |last9=O'Connor |first9=Mary-Frances |title=Maladaptive repetitive thought as a transdiagnostic phenomenon and treatment target: An integrative review |journal=Journal of Clinical Psychology |volume=74 |issue=7 |pages=1126–1136 |date=2018 |pmid=29342312 |doi=10.1002/jclp.22585 |url=https://stoptransingkids.wordpress.com/wp-content/uploads/2019/03/kaplan_et_al-2018-journal_of_clinical_psychology.pdf |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="PeresteloPerez_etal_2017">{{cite journal |last1=Perestelo-Perez |first1=Lilisbeth |last2=Barraca |first2=Jorge |last3=Peñate |first3=Wenceslao |last4=Rivero-Santana |first4=Amado |last5=Alvarez-Perez |first5=Yolanda |title=Mindfulness-based interventions for the treatment of depressive rumination: Systematic review and meta-analysis |journal=International Journal of Clinical and Health Psychology |volume=17 |issue=3 |pages=282–295 |date=2017 |pmid=30487903 |pmc=6220915 |doi=10.1016/j.ijchp.2017.07.004 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6220915/ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Li_etal_2022">{{cite journal |last1=Li |first1=Pan |last2=Mao |first2=Lingyun |last3=Hu |first3=Maorong |last4=Lu |first4=Zihang |last5=Yuan |first5=Xin |last6=Zhang |first6=Yanyan |last7=Hu |first7=Zhizhong |title=Mindfulness on rumination in patients with depressive disorder: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=23 |pages=16101 |date=2022 |doi=10.3390/ijerph192316101 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9737922/ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Među ostalim oblicima psihoterapije ubrajaju se [[realitetna terapija]] odnosno [[Glasserova teorija izbora]], [[multimodalna terapija]], kao i terapijski pristupi razvijeni za specifične poremećaje. U ovu grupu spadaju terapije za [[posttraumatski stresni poremećaj]] (PTSP), poput [[Terapija kognitivnog procesiranja|terapije kognitivnog procesiranja]], zatim tretmani za [[Poremećaj upotrebe supstanci|poremećaje povezane s upotrebom psihoaktivnih supstanci]], kao što su [[prevencija relapsa]] (prevencija povrata bolesti) i [[kontingencijski menadžment]] (upravljanje nepredviđenim okolnostima), te terapije namijenjene osobama s [[Dualna dijagnoza|istovremenim prisustvom više poremećaja]] (komorbiditetom), među kojima je poznat program "Seeking Safety".<ref name="Najavits_2009">{{cite book|last1=Najavits |first1=Lisa M. |editor1-last=Springer |editor1-first=David W. |editor2-last=Rubin |editor2-first=Allen |chapter=Seeking safety: An implementation guide |title=Substance abuse treatment for youth and adults: Clinician's guide to evidence-based practice series |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |pages=311–347 |date=2009 |isbn=978-0-470-24453-1 |oclc=303076493 |url=https://www.wiley.com/en-fr/shop/psychology-general/substance-abuse-treatment-for-youth-and-adults-clinician's-guide-to-evidence-based-practice-p-9780470543764 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Sistemske psihoterapije === {{Glavni|Sistemska terapija}} [[File:Gruppovaya-psihoterapiya.jpg|mini|right|300px|Grupna terapija, Ukrajina]] [[Sistemska terapija]] nastoji sagledati pojedinca ne samo kao zasebnu osobu, što je često u osnovi drugih psihoterapijskih pristupa, nego i kroz njegove odnose s drugim ljudima. Fokusirana je na međusobne interakcije, obrasce ponašanja i dinamiku grupa. U sistemske terapije ubrajaju se [[porodična terapija]] i [[bračno savjetovanje]]. [[Psihologija zajednice]] također se smatra jednim od oblika sistemskog pristupa u psihologiji. Termin [[grupna terapija]] prvi je upotrijebio oko 1920. [[Jacob L. Moreno]]. Njegov najznačajniji doprinos bio je razvoj [[Psihodrama|psihodrame]], metode u kojoj grupa istovremeno ima ulogu izvođača i publike, a individualni problemi istražuju se kroz njihovo scensko prikazivanje pod vodstvom terapeuta. Primjenu grupe terapije u bolničkim i vanbolničkim uslovima razvilo je nekoliko evropskih psihoanalitičara koji su emigrirali u Sjedinjene Američke Države. Među njima se isticao [[Paul Schilder]], koji je u malim terapijskim grupama u bolnici Bellevue u New Yorku liječio osobe s teškim neurotskim i blažim psihotičnim poremećajima. Značaj grupnog rada posebno je došao do izražaja u Ujedinjenom Kraljevstvu tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Tada je nekoliko psihoanalitičara i psihijatara pokazalo vrijednost grupnih metoda u procesu selekcije oficira za vojne potrebe. Nakon toga, nekolicina pionira ovog pristupa, među kojima su bili [[Wilfred Bion]] i [[John Rickman (psihoanalitičar)|John Rickman]], dobila je priliku organizovati vojne psihijatrijske jedinice zasnovane na grupnom radu. Njihov rad kasnije su nastavili [[S. H. Foulkes]], Main i Bridger. Važnu ulogu u razvoju grupne psihoterapije imali su eksperimenti provedeni u [[Bolnica Hollymoor|bolnici Northfield]] u Birminghamu. Ovi eksperimenti, poznati kao "Northfield eksperimenti", nakon Drugog svjetskog rata doprinijeli su razvoju socijalne terapije i pokreta [[Terapijska zajednica|terapijskih zajednica]], kao i primjeni rada u malim grupama u liječenju neurotskih poremećaja i poremećaja ličnosti. Danas se grupna psihoterapija primjenjuje u različitim kliničkim ustanovama, ali i u privatnoj psihoterapijskoj praksi.<ref name="Gessmann_2012">{{cite journal |last1=Gessmann |first1=Hans-Werner |title=Empirischer Beitrag zur Prüfung der Wirksamkeit psychodramatischer Gruppenpsychotherapie bei NeurosepatientInnen (ICD-10: F3, F4) |journal=Zeitschrift für Psychodrama und Soziometrie |volume=10 |issue=1 |date=2012 |doi=10.1007/s11620-011-0128-3 |url=https://www.researchgate.net/publication/257703074_Empirischer_Beitrag_zur_Prufung_der_Wirksamkeit_psychodramatischer_Gruppenpsychotherapie_bei_NeurosepatientInnen_ICD-10_F3_F4 |access-date=25. 6. 2026 |language=de}}</ref> === Ekspresivne psihoterapije === {{Glavni|Ekspresivna terapija}} [[Ekspresivna psihoterapija]] predstavlja oblik terapije koji kao osnovno sredstvo tretmana koristi umjetničko izražavanje. Terapijski proces zasniva se na improvizacijskim, stvaralačkim, rekreativnim i receptivnim iskustvima kroz različite umjetničke forme. Ekspresivni psihoterapeuti primjenjuju različite discipline kreativnih umjetnosti kao terapijske intervencije. Među njima su [[terapija plesom]], [[dramska terapija]], [[art terapija]], [[muzikoterapija]] i [[terapija pisanjem]], kao i drugi srodni pristupi.<ref name="Malchiodi_2007">{{cite book |editor1-last=Malchiodi |editor1-first=Cathy A. |title=Expressive therapies |location=New York, London |publisher=The Guilford Press |date=2007 |isbn=978-1-59385-087-6 |url=https://www.istanbulsanatlayasam.org/uploads/1/4/2/7/14276347/expressive_therapies.pdf |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Ovaj oblik terapije može uključivati i tehnike poput [[Imenovanje emocija|imenovanja emocija]], odnosno verbalnog prepoznavanja i opisivanja emocionalnih stanja. Polazište ekspresivne psihoterapije jeste uvjerenje da se mnogi psihološki problemi najuspješnije obrađuju kroz kreativno izražavanje mašte i iskustava. Tokom stvaralačkog procesa klijenti istražuju vlastite misli, emocije i konflikte, dok se sadržaji koji se pojave kroz umjetnički rad naknadno integrišu i obrađuju u terapijskom procesu. === Postmodernističke psihoterapije === Postmodernističke psihoterapije, poznate i kao [[Poststrukturalizam|poststrukturalističke]] ili [[Konstruktivizam (psihološki pravac)|konstruktivističke]] psihoterapije, polaze od stava da stvarnost nije jedinstvena i objektivno zadana, već da ljudi oblikuju vlastita značenja kroz iskustvo, jezik i društvene odnose. [[Narativna terapija]] usmjerena je na "dominantnu priču" koju osoba razvija o sebi i svom životu. Kroz terapijski razgovor istražuju se načini na koje su određena uvjerenja, interpretacije i životne priče stekle dominantan položaj. Kada klijent smatra korisnim, pažnja se može posvetiti i društvenim, kulturnim i historijskim faktorima koji su utjecali na oblikovanje tih narativa. [[Koherentna terapija]] polazi od pretpostavke da simptomi proizlaze iz više nivoa mentalnih konstrukata i implicitnih uvjerenja. Prema ovom pristupu, simptomi predstavljaju pokušaj osobe da ostvari samoočuvanje ili samopotvrđivanje, čak i kada takvi obrasci dovode do psiholoških poteškoća. [[Feministička terapija]] odbacuje ideju da postoji samo jedan ispravan ili univerzalan način tumačenja stvarnosti. Ona naglašava važnost društvenog konteksta, odnosa moći, roda i društvene nejednakosti u razumijevanju psiholoških problema te se zbog toga ubraja među postmodernističke psihoterapijske pristupe.<ref name="Evans_etal_2010">{{cite book |last1=Evans |first1=Kathy M. |last2=Kincade |first2=Elizabeth Ann |last3=Seem |first3=Susan Rachael |title=Introduction to feminist therapy: Strategies for social and individual change |publisher=SAGE |date=2010 |isbn=978-1-4129-1536-6 |url=https://books.google.ba/books?id=_rsAdzE9KfkC |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Ostali psihoterapijski pristupi === [[Transpersonalna psihologija]] i s njom povezani terapijski pristupi promatraju klijenta u kontekstu duhovnog razumijevanja svijesti.<ref name="Gillette_Tartakovsky_2022">{{cite web |last1=Gillette |first1=Hope |last2=Tartakovsky |first2=Margarita |title=Basics of transpersonal psychology and applications in therapy |url=https://psychcentral.com/health/transpersonal-psychology-spiritual-therapy |website=Psych Central |date=2022 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Pozitivna psihoterapija]] (PPT) razvijena je 1968. kao metoda unutar humanističke i psihodinamske psihoterapije. Zasniva se na pozitivnoj slici o čovjeku te koristi pristup usmjeren na očuvanje i unapređenje zdravlja, razvoj ličnih potencijala i razumijevanje unutrašnjih konflikata. [[Hipnoterapija]] predstavlja oblik terapije koji se provodi dok se osoba nalazi u stanju [[Hipnoza|hipnoze]]. Najčešće se koristi s ciljem modifikacije ponašanja, emocionalnih reakcija i stavova. Hipnoterapija se primjenjuje u radu s različitim problemima, uključujući disfunkcionalne navike,<ref name="Johnson_Karkut_1994">{{cite journal |last1=Johnson |first1=David L. |last2=Karkut |first2=Richard T. |title=Performance by gender in a stop-smoking program combining hypnosis and aversion |journal=Psychological Reports |volume=75 |issue=2 |pages=851–857 |date=1994 |doi=10.2466/pr0.1994.75.2.851 |pmid=7862796 |s2cid=39850409 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.1994.75.2.851 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Barber_2001">{{cite journal |last1=Barber |first1=Joseph |title=Freedom from smoking: Integrating hypnotic methods and rapid smoking to facilitate smoking cessation |journal=The International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis |volume=49 |issue=3 |pages=257–266 |date=2001 |doi=10.1080/00207140108410075 |pmid=11430159 |s2cid=29607578 |url=https://europepmc.org/article/med/11430159 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Wynd_2005">{{cite journal |last1=Wynd |first1=Christine A. |title=Guided health imagery for smoking cessation and long-term abstinence |journal=Journal of Nursing Scholarship |volume=37 |issue=3 |pages=245–250 |date=2005 |doi=10.1111/j.1547-5069.2005.00042.x |pmid=16235865 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16235865/ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ahijevych_etal_2000">{{cite journal |last1=Ahijevych |first1=Karen |last2=Yerardi |first2=Ruth |last3=Nedilsky |first3=Nancy |title=Descriptive outcomes of the American Lung Association of Ohio hypnotherapy smoking cessation program |journal=The International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis |volume=48 |issue=4 |pages=374–387 |date=2000 |doi=10.1080/00207140008410367 |pmid=11011498 |s2cid=1116717 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11011498/ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pekala_etal_2004">{{cite journal |last1=Pekala |first1=Ronald J. |last2=Maurer |first2=Ronald |last3=Kumar |first3=V.K. |last4=Elliott |first4=Nancy C. |title=Self-hypnosis relapse prevention training with chronic drug/alcohol users: Effects on self-esteem, affect, and relapse |journal=The American Journal of Clinical Hypnosis |volume=46 |issue=4 |pages=281–297 |date=2004 |doi=10.1080/00029157.2004.10403613 |pmid=15190730 |s2cid=38903485 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00029157.2004.10403613 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[anksioznost]],<ref name="ONeill_etal_1999">{{cite journal |last1=O'Neill |first1=Lucy M. |last2=Barnier |first2=Amanda J. |last3=McConkey |first3=Kevin |title=Treating anxiety with self-hypnosis and relaxation |journal=Contemporary Hypnosis |volume=16 |issue=2 |pages=68–80 |date=1999 |doi=10.1002/ch.154 |url=https://bscah.co.uk/wp-content/uploads/2024/03/TREATING-ANXIETY-WITH-SELF-HYPNOSIS-AND-RELAXATION.pdf |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> bolesti povezane sa stresom,<ref name="Bryant_etal_2005">{{cite journal |last1=Bryant |first1=Richard A. |last2=Moulds |first2=Michelle L. |last3=Guthrie |first3=Rachel M. |last4=Nixon |first4=Reginald D.V. |title=The additive benefit of hypnosis and cognitive-behavioral therapy in treating acute stress disorder |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=73 |issue=2 |pages=334–340 |date=2005 |doi=10.1037/0022-006X.73.2.334 |pmid=15796641 |url=https://www.researchgate.net/publication/7938664_The_Additive_Benefit_of_Hypnosis_and_Cognitive-Behavioral_Therapy_in_Treating_Acute_Stress_Disorder |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Whitehouse_etal_1996">{{cite journal |last1=Whitehouse |first1=Wayne G. |last2=Dinges |first2=David F. |last3=Orne |first3=Emily C. |last4=Keller |first4=Steven E. |title=Psychosocial and immune effects of self-hypnosis training for stress management throughout the first semester of medical school |journal=Psychosomatic Medicine |volume=58 |issue=3 |pages=249–263 |date=1996 |doi=10.1097/00006842-199605000-00009 |pmid=8771625 |s2cid=43116854 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8771625/ |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> upravljanje bolom<ref name="Hammond_2007">{{cite journal |last1=Hammond |first1=D. Corydon |title=Review of the efficacy of clinical hypnosis with headaches and migraines |journal=The International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis |volume=55 |issue=2 |pages=207–219 |date=2007 |doi=10.1080/00207140601177921 |pmid=17365074 |s2cid=19705476 |url=https://hypnosforeningen.se/wp-content/uploads/2024/02/HammondHeadaches.pdf |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> i programe ličnog razvoja.<ref name="Callen_1983">{{cite journal |last1=Callen |first1=Kenneth E. |title=Auto-hypnosis in long distance runners |journal=The American Journal of Clinical Hypnosis |volume=26 |issue=1 |pages=30–36 |date=1983 |doi=10.1080/00029157.1983.10404135 |pmid=6678109 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00029157.1983.10404135 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Psihodelična terapija]] obuhvata terapijske postupke u kojima se koriste psihodelične supstance, kao što su [[LSD]], [[psilocibinske gljive]], [[Dimetiltriptamin|DMT]] i [[MDMA]].<ref name="Pollan_2018">{{cite news |last1=Pollan |first1=Michael |title=My adventures with the trip doctors: The researchers and renegades bringing psychedelic drugs into the mental health mainstream |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/05/15/magazine/health-issue-my-adventures-with-hallucinogenic-drugs-medicine.html |magazine=The New York Times Magazine |date=2018 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Za razliku od konvencionalnih psihijatrijskih lijekova, koji se obično uzimaju redovno ili prema potrebi, u psihodeličnoj terapiji pacijent učestvuje u produženoj psihoterapijskoj seansi tokom djelovanja psihodelične supstance. Takve seanse najčešće su praćene pripremnim susretima prije terapije i integracijskim seansama nakon nje, s ciljem razumijevanja i uključivanja stečenih iskustava u svakodnevni život.<ref name="Byock_2018">{{cite journal |last1=Byock |first1=Ira |title=Taking psychedelics seriously |journal=Journal of Palliative Medicine |volume=21 |issue=4 |pages=417–421 |date=2018 |doi=10.1089/jpm.2017.0684 |pmid=29356590 |pmc=5867510 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5867510/ |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Carhart-Harris_2020">{{cite news |last1=Carhart-Harris |first1=Robin |title=We can no longer ignore the potential of psychedelic drugs to treat depression |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/jun/08/psychedelic-drugs-treat-depression |work=The Guardian |date=2020 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Psihodelična terapija često se poredi sa [[Šamanizam|šamanskim]] iscjeliteljskim ritualima autohtonih naroda. Istraživači ističu dvije osnovne razlike između ovih pristupa. Prva se odnosi na šamansko uvjerenje da postoji više stvarnosti koje se mogu istraživati kroz izmijenjena stanja svijesti, dok se druga odnosi na vjerovanje da su duhovna bića i entiteti koji se pojavljuju u snovima i vizijama stvarni.<ref name="Carhart-Harris_2020" /><ref name="Metzner_1998">{{cite journal |last1=Metzner |first1=R. |title=Hallucinogenic drugs and plants in psychotherapy and shamanism |journal=Journal of Psychoactive Drugs |volume=30 |issue=4 |pages=333–341 |date=1998 |doi=10.1080/02791072.1998.10399709 |pmid=9924839 |url=http://psychonautdocs.com/docs/Metzner%20-%20Hallucinogenic%20Plants.pdf |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Dobrotvorna inicijativa [[Founders Pledge]] sastavila je istraživački izvještaj o isplativim mogućnostima doniranja za finansiranje psihoterapijskih tretmana potpomognutih psihodelicima u svrhu zaštite mentalnog zdravlja.<ref name="Samuel_2020">{{cite news |last1=Samuel |first1=Sigal |title=The case for funding psychedelics to treat mental health |url=https://www.vox.com/future-perfect/2020/10/9/21506664/psychedelics-mental-health-depression-ptsd-psilocybin-mdma |work=Vox |date=2020 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Hoeijmakers_Goth_2020">{{cite web |last1=Hoeijmakers |first1=Sjir |last2=Goth |first2=Aidan |title=Psychedelic-assisted mental health treatments executive summary |url=https://www.founderspledge.com/research/psychedelic-assisted-mental-health-treatments-executive-summary |website=Founders Pledge |date=2020 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Tjelesna psihoterapija]], koja pripada području [[somatska psihologija|somatske psihologije]], usmjerena je na odnos između uma i tijela. Njen cilj je pristup dubljim slojevima psihe kroz razvijanje svjesnosti o tjelesnim procesima i [[emocije|emocionalnim iskustvima]]. Ovaj pristup polazi od pretpostavke da su psihološki procesi i tjelesna iskustva međusobno povezani te da se emocionalni konflikti mogu manifestirati kroz tjelesne obrasce i napetosti. Razvijen je veći broj tjelesno orijentiranih pristupa, među kojima su karakterno-analitička [[vegetoterapija]] i orgonomija koje je razvio [[Wilhelm Reich]], zatim [[Tjelesna psihoterapija|bioenergetska analiza]], [[somatsko doživljavanje]] (somatic experiencing), integrativna tjelesna psihoterapija]], [[Hakomi|Hakomi psihoterapija]], senzomotorna psihoterapija, biosintezna psihoterapija i biodinamička psihoterapija. Tjelesnu psihoterapiju ne treba poistovjećivati s različitim oblicima [[Rad na tijelu (alternativna medicina)|rada na tijelu]] ili tjelesnim terapijama koje prvenstveno nastoje unaprijediti fizičko zdravlje direktnim djelovanjem na tijelo putem dodira, masaže ili manipulacije. Za razliku od njih, tjelesna psihoterapija koristi psihološke i psihoterapijske metode. Pored zapadnih psihoterapijskih tradicija, razvijeni su i brojni [[Autohtoni narodi|autohtoni]] terapijski pristupi. U pojedinim afričkim zemljama to uključuje terapiju obnove harmonije, mezeron terapiju te sistemske terapijske modele zasnovane na [[Ubuntu (filozofija)|Ubuntu filozofiji]]. Ovi pristupi naglašavaju međusobnu povezanost pojedinca i zajednice, društvenu odgovornost, pomirenje i obnovu narušenih odnosa kao osnovu psihološkog blagostanja.<ref name="Ofovwe">{{cite web |last1=Ofovwe |first1=Carol |title=Non Western therapies: A review of Meseron therapy, what's the way forward? |url=https://psychevisual.com/Video_by_Carol_Ofovwe_on_Non_Western_Therapies_a_review_of_Meseron_Therapy_what_rsquo_s_the_way_forward.html |website=Psyche Visual |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Somni_Sandlana_2014">{{cite journal |last1=Somni |first1=Shidz S. H. |last2=Sandlana |first2=N. S. |title=Reframing and redefining family therapy: Ubuntu perspective |journal=Mediterranean Journal of Social Sciences |volume=5 |issue=23 |pages=2158 |date=2014 |doi=10.5901/mjss.2014.v5n23p2158 |issn=2039-2117 |url=https://www.researchgate.net/publication/280823700_Reframing_and_Redefining_Family_Therapy_Ubuntu_Perspective |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Onyekwere_2013">{{cite journal |last1=Onyekwere |first1=E. P. |last2=Lekwas |first2=E. C. |last3=Eze |first3=E. J. |last4=Chukwunenyem |first4=N. F. |last5=Uchenna |first5=I. C. |title=Development of the harmony restoration measurement scale (cosmogram) part 1 |journal=IFE PsychologIA |volume=21 |issue=3 |date=2013 |url=https://www.ajol.info/index.php/ifep/article/view/91254 |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Integrativna psihoterapija]] predstavlja nastojanje da se objedine ideje, teorijski koncepti i terapijske strategije iz više različitih psihoterapijskih pravaca.<ref name="Norcross_Goldfried_2005">{{cite book |editor1-last=Norcross |editor1-first=John C. |editor2-last=Goldfried |editor2-first=Marvin R. |title=Handbook of Psychotherapy Integration |date=2005 |publisher=Oxford University Press |edition=2 |isbn=978-0-19-516579-1 |page=521 |url=https://www.google.ba/books/edition/Handbook_of_Psychotherapy_Integration/sIkRDAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Handbook+of+Psychotherapy+Integration&pg=PA521&printsec=frontcover |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Ovaj pristup podrazumijeva povezivanje osnovnih teorijskih postavki različitih škola psihoterapije, kao i kombinovanje terapijskih tehnika čija je djelotvornost potvrđena u praksi i istraživanjima. Među oblicima integrativne psihoterapije nalaze se [[multimodalna terapija]], [[transteorijski model]], ciklična psihodinamika, sistematski izbor tretmana, [[kognitivno-analitička terapija]], [[model unutrašnjih porodičnih sistema]], [[multiteorijska psihoterapija]] i konceptualna interakcija. U praksi mnogi iskusni psihoterapeuti tokom profesionalnog razvoja postepeno oblikuju vlastiti integrativni pristup, kombinujući elemente različitih teorijskih orijentacija i terapijskih metoda u skladu s potrebama pojedinog klijenta. === Dječija psihoterapija === {{Glavni|Dječija psihoterapija}} Psihoterapija kod djece mora biti prilagođena njihovim razvojnim potrebama i mogućnostima. U zavisnosti od uzrasta, [[dječija psihoterapija]] uglavnom se smatra jednim dijelom šire strategije pružanja podrške djetetu unutar porodičnog okruženja.<ref name="Skumin_1991">{{cite journal |last1=Skumin |first1=V. A. |title=Borderline mental disorders in chronic diseases of the digestive system in children and adolescents |trans-title=Granični psihički poremećaji kod hroničnih bolesti probavnog sistema kod djece i adolescenata |journal=Zhurnal nevropatologii i psikhiatrii imeni S.S. Korsakova |volume=91 |issue=8 |pages=81–84 |date=1991 |pmid=1661526 |url=https://europepmc.org/article/med/1661526 |access-date=25. 6. 2026 |language=ru}}</ref> Programi edukacije za dječije psihoterapeute redovno uključuju sadržaje iz [[Razvojna psihologija|razvojne psihologije]], budući da razumijevanje psihološkog razvoja predstavlja važnu osnovu za rad s djecom. Kako djeca često nemaju razvijenu sposobnost da jasno verbaliziraju svoje misli i osjećaje, terapeuti koriste različita sredstva komunikacije i izražavanja. U terapijskom radu mogu se koristiti muzički instrumenti, pijesak, igračke, bojice, boje, glina, lutke, knjige ili društvene igre. Primjena [[Terapija igrom|terapije igrom]] često se zasniva na [[Psihodinamika|psihodinamskoj teoriji]], iako postoje i drugi teorijski pristupi koji koriste igru kao terapijsko sredstvo. Kroz igru dijete može izražavati emocije, konflikte i iskustva koja teško može opisati riječima. Pored direktnog rada s djetetom, a ponekad i umjesto njega, koristi može imati i rad s roditeljima ili starateljima. Roditelji mogu sarađivati s terapeutom, pohađati programe edukacije o roditeljstvu, učestvovati u [[Savjetovanje u procesu tugovanja|savjetovanju nakon gubitka bliske osobe]] ili poduzimati druge aktivnosti koje doprinose smanjenju stresnih okolnosti koje utječu na dijete. [[Trening upravljanja roditeljstvom]] predstavlja posebno djelotvoran oblik psihoterapijske intervencije kojim se roditelji podučavaju vještinama potrebnim za smanjenje problema u ponašanju kod djece. U mnogim slučajevima jedan psihoterapeut radi s roditeljem ili starateljem, dok drugi terapeut istovremeno radi s djetetom.<ref name="Schechter_Willheim_2009">{{cite journal |last1=Schechter |first1=Daniel S. |last2=Willheim |first2=Erica |title=When parenting becomes unthinkable: Intervening with traumatized parents and their toddlers |journal=Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry |volume=48 |issue=3 |pages=249–253 |date=2009 |doi=10.1097/CHI.0b013e3181948ff1 |pmid=19242290 |url=https://www.researchgate.net/profile/Daniel-Schechter/publication/24039616_When_Parenting_Becomes_Unthinkable_Intervening_With_Traumatized_Parents_and_Their_Toddlers/links/5a722dc7a6fdcc53fe128c1b/When-Parenting-Becomes-Unthinkable-Intervening-With-Traumatized-Parents-and-Their-Toddlers.pdf |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> Zbog toga savremeni pristupi radu s djecom sve više naglašavaju važnost paralelnog rada s roditeljem i djetetom, uz individualni rad sa svakim od njih kada je to potrebno.<ref name="Lieberman_2005">{{cite journal |last1=Lieberman |first1=Alicia F. |last2=Van Horn |first2=Patricia |last3=Ippen |first3=Chondra G. |title=Toward evidence-based treatment: Child-parent psychotherapy with preschoolers exposed to marital violence |journal=Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry |volume=44 |issue=12 |pages=1241–1248 |date=2005 |doi=10.1097/01.chi.0000181047.59702.58 |pmid=16292115 |url=https://childparentpsychotherapy.com/wp-content/uploads/2016/11/lieberman-vanhorn-ghosh-2005.pdf |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Donner_2008">{{cite journal |last1=Donner |first1=Michael B. |last2=VandeCreek |first2=Leon |last3=Gonsiorek |first3=John C. |last4=Fisher |first4=Celia B. |title=Balancing confidentiality: Protecting privacy and protecting the public |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=39 |issue=3 |pages=369–376 |date=2008 |doi=10.1037/0735-7028.39.3.369 |url=https://www.researchgate.net/publication/232549706_Balancing_Confidentiality_Protecting_Privacy_and_Protecting_the_Public |format=PDF |access-date=25. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Računarski podržane intervencije == {{Također pogledajte|Online savjetovanje|Tehnologija u liječenju mentalnih poremećaja}} Istraživanja o računarski podržanim i računarski zasnovanim psihoterapijskim intervencijama značajno su se intenzivirala tokom posljednje dvije decenije.<ref name="Andersson_2016">{{cite journal |last1=Andersson |first1=Gerhard |last2=Titov |first2=Nickolai |last3=Dear |first3=Blake F. |last4=Rozental |first4=Alexander |last5=Carlbring |first5=Per |title=Internet-delivered psychological treatments: From innovation to implementation |journal=Annual Review of Clinical Psychology |volume=12 |issue=1 |pages=157–179 |date=2016 |doi=10.1146/annurev-clinpsy-021815-093006 |issn=1548-5943 |pmid=26652054 |url=https://www.researchgate.net/publication/330092470_Internet-delivered_psychological_treatments_from_innovation_to_implementation |format=PDF |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Hedman_2012">{{cite journal |last1=Hedman |first1=Erik |last2=Ljótsson |first2=Brjánn |last3=Lindefors |first3=Nils |title=Cognitive behavior therapy via the Internet: A systematic review of applications, clinical efficacy and cost-effectiveness |journal=Expert Review of Pharmacoeconomics & Outcomes Research |volume=12 |issue=6 |pages=745–764 |date=2012 |doi=10.1586/erp.12.67 |pmid=23252357 |s2cid=12867169 |url=https://www.researchgate.net/publication/233955978_Cognitive_behavior_therapy_via_the_Internet_A_systematic_review_of_applications_clinical_efficacy_and_cost-effectiveness |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj digitalnih tehnologija omogućio je stvaranje novih oblika psihološke podrške i psihoterapije, koji se koriste samostalno ili kao dopuna tradicionalnim terapijskim pristupima. Među najčešće istraživanim oblicima nalaze se: * Virtualna stvarnost (VR) – Virtualna stvarnost predstavlja računarski generisano okruženje koje simulira određena iskustva. U psihoterapiji se najčešće koristi za provođenje [[Terapija izlaganjem|terapije izlaganjem]], pri čemu se osoba postepeno suočava sa situacijama koje izazivaju strah ili nelagodu. Virtuelno okruženje može biti oblikovano tako da vjerno oponaša stvarni svijet, ali može sadržavati i zamišljene ili fantastične elemente koji omogućavaju stvaranje potpuno novih iskustava.<ref name="Miloff_2016">{{cite journal |last1=Miloff |first1=Alexander |last2=Lindner |first2=Philip |last3=Hamilton |first3=William |last4=Reuterskiöld |first4=Lena |last5=Andersson |first5=Gerhard |last6=Carlbring |first6=Per |title=Single-session gamified virtual reality exposure therapy for spider phobia vs. traditional exposure therapy: Study protocol for a randomized controlled non-inferiority trial |journal=Trials |volume=17 |issue=1 |pages=60 |date=2016 |doi=10.1186/s13063-016-1171-1 |issn=1745-6215 |pmc=4736108 |pmid=26833396 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4736108/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Miloff_2016_PMC5043228">{{cite journal |last1=Miloff |first1=Alexander |last2=Lindner |first2=Philip |last3=Hamilton |first3=William |last4=Reuterskiöld |first4=Lena |last5=Andersson |first5=Gerhard |last6=Carlbring |first6=Per |title=Single-session gamified virtual reality exposure therapy for spider phobia vs. traditional exposure therapy: Study protocol for a randomized controlled non-inferiority trial |journal=Trials |volume=17 |issue=1 |pages=60 |date=2016 |doi=10.1186/s13063-016-1171-1 |issn=1745-6215 |pmc=5043228 |pmid=26833396 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5043228/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> * Računarski zasnovane intervencije, poznate i kao online intervencije ili internet intervencije – Ove intervencije uglavnom su osmišljene kao interaktivni programi samopomoći. Najčešće uključuju kombinaciju pisanog sadržaja, zvučnih zapisa, video materijala i različitih interaktivnih zadataka kojima se korisnicima pruža psihološka podrška ili terapijski sadržaj putem interneta.<ref name="Richards_2012">{{cite journal |last1=Richards |first1=Derek |last2=Richardson |first2=Thomas |title=Computer-based psychological treatments for depression: A systematic review and meta-analysis |journal=Clinical Psychology Review |volume=32 |issue=4 |pages=329–342 |date=2012 |doi=10.1016/j.cpr.2012.02.004 |hdl=2262/63861 |issn=0272-7358 |pmid=22466510 |url=https://www.tara.tcd.ie/bitstreams/a5d3c787-3233-4e2f-a1f2-7b2d77803aec/download |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Berger_2017">{{cite journal |last1=Berger |first1=Thomas |title=The therapeutic alliance in internet interventions: A narrative review and suggestions for future research |journal=Psychotherapy Research |volume=27 |issue=5 |pages=511–524 |date=2017 |doi=10.1080/10503307.2015.1119908 |pmid=26732852 |s2cid=4769067 |url=https://www.researchgate.net/publication/289524767_The_therapeutic_alliance_in_internet_interventions_A_narrative_review_and_suggestions_for_future_research |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> * Računarski podržana psihoterapija, poznata i kao kombinovana psihoterapija – Ovaj pristup povezuje tradicionalnu psihoterapiju licem u lice s online sadržajima ili [[Aplikativni softver|aplikativnim softverima]]. Digitalni alati koriste se kao podrška terapijskom procesu između susreta s terapeutom ili kao dodatni izvor edukacije, praćenja napretka i vježbanja terapijskih tehnika. Istraživanja su pokazala da se ovakav model može primjenjivati kako u individualnoj<ref name="Erbe_2017">{{cite journal |last1=Erbe |first1=Doris |last2=Eichert |first2=Hans-Christoph |last3=Riper |first3=Heleen |last4=Ebert |first4=David Daniel |title=Blending face-to-face and internet-based interventions for the treatment of mental disorders in adults: Systematic review |journal=Journal of Medical Internet Research |volume=19 |issue=9 |pages=e306 |date=2017 |doi=10.2196/jmir.6588 |issn=1438-8871 |pmc=5622288 |pmid=28916506 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5622288/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> tako i u grupnoj psihoterapiji.<ref name="Schuster_2018">{{cite journal |last1=Schuster |first1=Raphael |last2=Fichtenbauer |first2=Isabelle |last3=Sparr |first3=Verena Maria |last4=Berger |first4=Thomas |last5=Laireiter |first5=Anton-Rupert |title=Feasibility of a blended group treatment (bGT) for major depression: Uncontrolled interventional study in a university setting |journal=BMJ Open |volume=8 |issue=3 |pages=e018412 |date=2018 |doi=10.1136/bmjopen-2017-018412 |issn=2044-6055 |pmc=5857649 |pmid=29530905 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5857649/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Schuster_2018_JMIR">{{cite journal |last1=Schuster |first1=Raphael |last2=Sigl |first2=Sophia |last3=Berger |first3=Thomas |last4=Laireiter |first4=Anton-Rupert |title=Patients' Experiences of Web- and Mobile-Assisted Group Therapy for Depression and Implications of the Group Setting: Qualitative Follow-Up Study |journal=JMIR Mental Health |volume=5 |issue=3 |pages=e49 |date=2018 |doi=10.2196/mental.9613 |issn=2368-7959 |pmc=6060305 |pmid=29997106 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6060305/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Telepsihoterapija === {{Glavni|Telepsihijatrija}} == Učinci == === Efikasnost === Postoje značajne rasprave u naučnoj zajednici o tome na koji način treba procjenjivati efikasnost psihoterapije. Jedno od centralnih pitanja odnosi se na to da li je psihoterapijsku efikasnost najbolje procjenjivati pomoću [[Randomizovano kontrolisano ispitivanje|randomizovanih kontrolisanih istraživanja]] ili individualizovanih, [[Nomotetski i idiografski pristup|idiografskih pristupa]] koji se usmjeravaju na jedinstvene osobine pojedinca.<ref name="Carey_2004">{{cite news |last=Carey |first=Benedict |title=For psychotherapy's claims, skeptics demand proof |url=https://www.nytimes.com/2004/08/10/science/for-psychotherapy-s-claims-skeptics-demand-proof.html |newspaper=The New York Times |date=2004 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Jedan od izazova u istraživanjima psihoterapije jeste donošenje odluke o tome šta koristiti kao [[placebo]] tretman (lažni tretman radi kontrole učinka) ili kao netretiranu [[Eksperimentalna i kontrolna grupa|kontrolnu grupu]]. Ova grupa često uključuje osobe koje se nalaze na listi čekanja za tretman ili primaju određeni oblik opće podrške bez specifične psihoterapijske intervencije. Za razliku od farmakoloških istraživanja, u kojima se placebo može relativno jednostavno primijeniti u obliku neaktivnog lijeka, u psihoterapiji je mnogo teže razviti odgovarajući ekvivalent placebo-tretmana. Zbog toga i dalje postoje različita tumačenja i metodološki pristupi u procjeni efikasnosti psihoterapije.<ref name="Jopling_2008">{{cite book |last=Jopling |first=David A. |title=Talking Cures and Placebo Effects |publisher=OUP Oxford |date=2008 |isbn=9780199239504 |series=International Perspectives in Philosophy & Psychiatry |url=https://books.google.ba/books?id=SPPr7HN7yugC |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Dodatni izazov predstavlja nastojanje da se psihoterapijski postupci standardiziraju i opišu kroz precizne terapijske priručnike te povežu s određenim dijagnostičkim kategorijama i simptomima. Takav pristup olakšava naučno istraživanje, ali pojedini autori smatraju da može zanemariti individualne potrebe klijenata i umanjiti fleksibilnost terapijskog procesa. S druge strane, zagovornici pristupa zasnovanog na dokazima ističu da njegove prednosti nadmašuju navedena ograničenja.<ref name="Roth_1996">{{cite book |last1=Roth |first1=Anthony |last2=Fonagy |first2=Peter |title=What works for whom?: A critical review of psychotherapy research |publisher=Guilford Press |location=New York |date=1996 |isbn=9780898622768 |url=https://archive.org/details/whatworksforwhom0000unse |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Razvijeno je nekoliko formalnih modela za procjenu da li određeni psihoterapeut odgovara potrebama konkretnog klijenta. Jedan od primjera je Scarsdale psihoterapijska samoprocjena (SPSE).<ref name="Mohan_2017">{{cite web |last=Mohan |first=Sarah |title=Psychotherapy Self-Evaluation Form |url=https://medium.com/invisible-illness/psychotherapy-self-evaluation-form-c07fd306512b |website=Medium |date=2017 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Međutim, pojedini instrumenti ove vrste usmjereni su prvenstveno na specifične psihoterapijske škole i njihove teorijske koncepte. Mnogi psihoterapeuti smatraju da se složenost psihoterapijskog procesa ne može u potpunosti obuhvatiti standardiziranim upitnicima i mjernim instrumentima. Zbog toga se često oslanjaju na kliničko iskustvo, stručnu procjenu i teorijske argumente kako bi opravdali vrstu tretmana koju primjenjuju u praksi. S druge strane, brojni psihodinamski terapeuti sve više prihvataju pristupe zasnovane na dokazima te nastoje razvijati istraživačke metode koje su usklađene s njihovim teorijskim pretpostavkama.<ref name="Silverman_2005">{{cite journal |last=Silverman |first=Doris K. |title=What Works in Psychotherapy and How Do We Know?: What Evidence-Based Practice Has to Offer |journal=Psychoanalytic Psychology |volume=22 |issue=2 |pages=306–312 |date=2005 |doi=10.1037/0736-9735.22.2.306 |url=https://www.researchgate.net/publication/232525920_WHAT_WORKS_IN_PSYCHOTHERAPY_AND_HOW_DO_WE_KNOW_What_Evidence-Based_Practice_Has_to_Offer |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Jedan od pionira istraživanja ishoda različitih psihoterapijskih metoda bio je [[Hans Eysenck]]. Eysenck je tvrdio da psihoterapija ne dovodi do značajnijeg poboljšanja stanja pacijenata te da je [[bihevioralna terapija]] jedini efikasan oblik liječenja. Međutim, naknadne analize pokazale su ozbiljne nepravilnosti u dijelu njegovih istraživanja. Međutim, kasnije je otkriveno da je Eysenck (koji je preminuo 1997. godine) falsifikovao podatke u svojim studijama o ovoj temi, konstruišući rezultate koji su trebali pokazati da bihevioralna terapija postiže gotovo nevjerovatne uspjehe. Zbog toga su naučni časopisi tokom 2020. povukli četrnaest njegovih radova, te izdali 64 zvanična upozorenja (izjave o zabrinutosti) u vezi s njegovim publikacijama. Rod Buchanan, Eysenckov biograf, iznio je mišljenje da bi trebalo povući ukupno 87 Eysenckovih naučnih publikacija.<ref name="Eysenck_1991">{{cite journal |last1=Eysenck |first1=H. J. |last2=Grossarth-Maticek |first2=R. |title=Creative novation behaviour therapy as a prophylactic treatment for cancer and coronary heart disease: II. Effects of treatment |journal=Behaviour Research and Therapy |volume=29 |issue=1 |pages=17–31 |year=1991 |doi=10.1016/S0005-7967(09)80003-X |pmid=2012585 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2012585/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="KCL_Enquiry_2019">{{cite report |author=King's College London |title=King’s College London enquiry into publications authored by Professor Hans Eysenck with Professor Ronald Grossarth-Maticek |publisher=King's College London |date=2019 |url=https://retractionwatch.com/wp-content/uploads/2019/10/HE-Enquiry.pdf |access-date=26. 6. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref><ref name="Marks_2019">{{cite journal |last=Marks |first=David F |title=The Hans Eysenck affair: Time to correct the scientific record |journal=Journal of Health Psychology |volume=24 |issue=4 |pages=409–420 |date=2019 |doi=10.1177/1359105318820931 |url=https://www.researchgate.net/publication/331292145_The_Hans_Eysenck_affair_Time_to_correct_the_scientific_record |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Marks_Buchanan_2019">{{cite journal |last1=Marks |first1=David F |last2=Buchanan |first2=Roderick D. |title=King’s College London’s enquiry into Hans J Eysenck’s ‘Unsafe’ publications must be properly completed |journal=Journal of Health Psychology |volume=25 |issue=1 |pages=3–6 |date=2019 |doi=10.1177/1359105319887791 |url=https://www.researchgate.net/publication/337952262_King's_College_London's_enquiry_into_Hans_J_Eysenck's_'Unsafe'_publications_must_be_properly_completed |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OGrady_2020">{{cite news |last=O'Grady |first=Cathleen |title=Misconduct allegations push psychology hero off his pedestal |url=https://www.science.org/content/article/misconduct-allegations-push-psychology-hero-his-pedestal |magazine=Science |date=2020 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pelosi_2019">{{cite journal |last=Pelosi |first=Anthony |title=Personality and fatal diseases: Revisiting a scientific scandal |journal=Journal of Health Psychology |volume=24 |issue=4 |pages=421–439 |date=2019 |doi=10.1177/1359105318822045 |url=https://www.researchgate.net/publication/331293382_Personality_and_fatal_diseases_Revisiting_a_scientific_scandal |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Istraživanja također pokazuju da odgovor na psihoterapiju značajno varira među pojedincima. Kod određenog broja pacijenata ne dolazi do pouzdanih ili klinički značajnih promjena uprkos uključenosti u terapijski proces. Procjene ukazuju da se takav ishod može zabilježiti kod približno jedne trećine osoba koje učestvuju u psihoterapiji.<ref name="Wolpert_2016">{{cite journal |last=Wolpert |first=Miranda |title=Failure is an option |journal=The Lancet Psychiatry |volume=3 |issue=6 |pages=510–512 |date=2016 |doi=10.1016/S2215-0366(16)30075-X |url=https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366(16)30075-X/fulltext |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> ==== Poređenje s drugim oblicima liječenja ==== Veliki međunarodni pregledi naučnih istraživanja pokazali su da je psihoterapija efikasna za brojne [[Mentalni poremećaj|mentalne poremećaje]] i psihološke poteškoće.<ref name="Campbell_2013" /><ref name="Woelbert_2015" /> Međutim, jedan pregledni rad (analiza ranijih analiza) iz 2022, koji je obuhvatio 102 [[Metaanaliza|metaanalize]], pokazao je da su veličine učinaka i psihoterapijskih i farmakoterapijskih tretmana, u poređenju s uobičajenim tretmanom ili placebom, uglavnom bile male za većinu poremećaja i terapijskih pristupa. Autori su zaključili da je za daljnji napredak u području mentalnog zdravlja i za unapređenje strategija liječenja mentalnih poremećaja potrebana "[[promjena paradigme]] u istraživanjima".<ref name="Leichsenring_2022" /> Jedna od najdugotrajnijih rasprava u psihoterapijskim istraživanjima odnosi se na pitanje da li su pojedini psihoterapijski pravci efikasniji od drugih. U izdanju priručnika ''Handbook of Counseling Psychology'' iz 2008. se navodi: "Metaanalize studija o psihoterapiji dosljedno su pokazale da među različitim terapijskim pristupima ne postoje značajne razlike u ishodima liječenja".<ref name="Brown_Lent_2008">{{cite book |last1=Brown |first1=Steven D. |last2=Lent |first2=Robert W. |editor1-last=Brown |editor1-first=Steven D. |editor2-last=Lent |editor2-first=Robert W. |title=Handbook of Counseling Psychology |edition=4 |publisher=John Wiley & Sons |location=Hoboken, NJ |year=2008 |pages=250 |isbn=978-0-470-09622-2 |url=https://archive.org/details/isbn_9780470096222/page/250 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> U priručniku se dalje navodi da "postoji malo dokaza koji sugerišu da određeni terapijski pristup dosljedno postiže bolje rezultate od drugih u liječenju pojedinih psiholoških poremećaja".<ref name="Brown_Lent_2008" /> Ova pojava u stručnoj literaturi poznata je kao "[[Presuda ptice Dodo]]", nazvana prema prizoru iz romana Alisa u zemlji čuda u kojem Dodo nakon utrke proglašava da su svi učesnici pobijedili i da svi dobijaju nagradu. Istraživači su sve veću pažnju usmjeravaju na identifikaciju faktora koji su zajednički svim psihoterapijama i koji, kako se čini, objašnjavaju ovaj fenomen. Ovaj pristup poznat je kao [[teorija zajedničkih faktora]]. Među najčešće navođenim zajedničkim faktorima nalaze se: kvalitet terapijskog odnosa, način interpretacije problema i suočavanje s bolnim emocijama.<ref name="Nolen_Hoeksema_2014">{{cite book |last=Nolen-Hoeksema |first=Susan |title=Abnormal psychology |edition=6 |publisher=McGraw-Hill Education |location=New York, NY |year=2014 |pages=53–54 |isbn=978-0-07-734916-5 |url=https://archive.org/details/isbn_9781308211503 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Wampold_Imel_2015">{{cite book |last1=Wampold |first1=Bruce E. |last2=Imel |first2=Zac E. |title=The Great Psychotherapy Debate: The Evidence for What Makes Psychotherapy Work |edition=2 |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=978-1-136-67267-5 |url=https://books.google.ba/books?id=ljZyBgAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Benish_2008">{{cite journal |last1=Benish |first1=Steven G. |last2=Imel |first2=Zac E. |last3=Wampold |first3=Bruce E. |title=The relative efficacy of bona fide psychotherapies for treating posttraumatic stress disorder: A meta-analysis of direct comparisons |journal=Clinical Psychology Review |volume=28 |issue=6 |pages=746–758 |year=2008 |doi=10.1016/j.cpr.2007.10.005 |pmid=18055080 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0272735807001845 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Miller_2008">{{cite journal |last1=Miller |first1=Scott D. |last2=Wampold |first2=Bruce E. |last3=Varhely |first3=Katelyn |title=Direct comparisons of treatment modalities for youth disorders: A meta-analysis |journal=Psychotherapy Research |volume=18 |issue=1 |pages=5–14 |year=2008 |doi=10.1080/10503300701472131 |pmid=18815962 |s2cid=13004118 |url=https://clinica.ispa.pt/sites/default/files/31._psychotherapycomparison_offoryouthmillerwampolod2008.pdf |access-date=26. 6. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Studije o ishodima psihoterapije često su predmet kritika zbog toga što su previše udaljene od stvarne kliničke prakse. U takvim istraživanjima obično učestvuju pažljivo odabrani terapeuti koji su prošli opsežnu obuku i stručni nadzor, dok su sami pacijenti često nereprezentativni za tipičnu populaciju zbog primjene strogih kriterijuma za uključivanje ili isključivanje iz istraživanja. Ovakve okolnosti direktno utječu na [[Kriza replikacije|replikabilnost]] (mogućnost ponavljanja naučnih rezultata u drugim istraživanjima) i ograničavaju mogućnost da se ti zaključci uopće primijene na terapeute koji rade u stvarnoj praksi.<ref name="Wampold_Imel_2015" /><ref name="Leichsenring_2017">{{cite journal |last1=Leichsenring |first1=F |last2=Abbass |first2=A |last3=Hilsenroth |first3=MJ |last4=Leweke |first4=F |last5=Luyten |first5=P |last6=Keefe |first6=JR |last7=Midgley |first7=N |last8=Rabung |first8=S |last9=Salzer |first9=S |last10=Steinert |first10=C |title=Biases in research: risk factors for non-replicability in psychotherapy and pharmacotherapy research |journal=Psychological Medicine |volume=47 |issue=6 |pages=1000–1011 |date=2017 |doi=10.1017/s003329171600324x |pmid=27955715 |s2cid=1872762 |url=http://discovery.ucl.ac.uk/1532689/1/Replicability%2033%20Psychological%20Medicine.pdf |access-date=26. 6. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Uprkos tim ograničenjima, specifične terapije su testirane za primjenu kod konkretnih mentalnih poremećaja.<ref name="Norcross_2011">{{cite book |editor-last=Norcross |editor-first=John C. |title=Psychotherapy Relationships That Work: Evidence-Based Responsiveness |edition=2. |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-987621-1 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_Relationships_That_Work.html?id=gtD8yUe1n5YC |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Na osnovu rezultata takvih istraživanja, stručne i regulatorne organizacije u Ujedinjenom Kraljevstvu i Sjedinjenim Američkim Državama donijele su preporuke za liječenje različitih stanja.<ref name="NICE_2026">{{cite web |title=Mental health, behavioural and neurodevelopmental conditions |url=https://www.nice.org.uk/guidance/conditions-and-diseases/mental-health-behavioural-and-neurodevelopmental-conditions |publisher=National Institute for Health and Care Excellence (NICE) |date=2026 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Guidelines">{{cite web |title=Clinical Practice Guideline Development |url=https://www.apa.org/about/offices/directorates/guidelines/clinical-practice |publisher=American Psychological Association (APA) |date=2026 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="APA_Practice_Guidelines">{{cite web |title=American Psychiatric Association Practice Guidelines |url=https://psychiatryonline.org/books/guidelines |publisher=American Psychiatric Association |date=2026 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Među najznačajnijim dugoročnim istraživanjima psihoterapije ističe se Helsinška studija psihoterapije. U ovom opsežnom kliničkom istraživanju praćeni su pacijenti s [[Anksioznost|anksioznim]] i depresivnim poremećajima koji su bili uključeni u različite oblike psihoterapijskog tretmana. Rezultati su pokazali da su pacijenti uključeni u kratkotrajne terapije ([[Kratka terapija usmjerena na rješenje|terapiju usmjerenu na rješenja]] i kratku [[Psihodinamska psihoterapija|psihodinamsku psihoterapiju]]), ostvarivali brže početno poboljšanje. Međutim, tokom petogodišnjeg praćenja veće i trajnije koristi zabilježene su kod osoba koje su učestvovale u dugotrajnoj psihoterapiji ili [[Psihoanaliza|psihoanalizi]]. Istraživanje je također pokazalo da nekoliko faktora povezanih s pacijentom i terapeutom mogu predviđati podobnost za različite oblike psihoterapije.<ref name="Knekt_2013">{{cite journal |last1=Knekt |first1=Paul |last2=Heinonen |first2=Erkki |last3=Härkäpää |first3=Kristiina |last4=Järvikoski |first4=Aila |last5=Virtala |first5=Esa |last6=Rissanen |first6=Julius |last7=Lindfors |first7=Olavi |collaboration=The Helsinki Psychotherapy Study Group |title=Randomized trial on the effectiveness of long- and short-term psychotherapy on psychosocial functioning and quality of life during a 5-year follow-up |journal=Nordic Journal of Psychiatry |volume=67 |issue=1 |pages=59–68 |year=2013 |doi=10.3109/08039488.2012.680910 |pmid=22563790 |s2cid=30877764 |url=https://www.researchgate.net/publication/280030695_Randomized_trial_on_the_effectiveness_of_long-_and_short-term_psychotherapy_on_psychosocial_functioning_and_quality_of_life_during_a_5-year_follow-up |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Metaanalize su pokazale da su [[kognitivno-bihevioralna terapija]] (KBT) i [[psihodinamska psihoterapija]] približno jednako efikasne u liječenju depresije.<ref name="Moran_2017">{{cite journal |last=Moran |first=Mark |title=Psychodynamic Therapy Found ‘Equivalent’ to CBT Across Disorders |journal=Psychiatric News |volume=52 |issue=15 |year=2017 |doi=10.1176/appi.pn.2017.7a4 |url=https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.pn.2017.7a4 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Metaanaliza]] objavljena 2014, koja je obuhvatila više od 11.000 pacijenata, pokazala je da je [[interpersonalna psihoterapija]] (IPT) približno jednako efikasna kao [[kognitivno-bihevioralna terapija]] (KBT) u liječenju depresije. Međutim, kod [[Poremećaji hranjenja|poremećaja hranjenja]] interpersonalna psihoterapija pokazala se manje efikasnom od KBT-a.<ref name="Cuijpers_2016">{{cite journal |last1=Cuijpers |first1=Pim |last2=Donker |first2=Tara |last3=Weissman |first3=Myrna M. |last4=Ravitz |first4=Paula |last5=Cristea |first5=Ioana A. |title=Interpersonal Psychotherapy for Mental Health Problems: A Comprehensive Meta-Analysis |journal=American Journal of Psychiatry |volume=173 |issue=7 |pages=680–687 |year=2016 |doi=10.1176/appi.ajp.2015.15091141 |url=https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.ajp.2015.15091141 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Kada je riječ o djeci i [[Adolescencija|adolescent]]ima, [[metaanaliza]] iz 2014, koja je obuhvatila gotovo 4.000 ispitanika, pokazala je da su [[interpersonalna psihoterapija]] i [[kognitivno-bihevioralna terapija]] među najuspješnijim psihoterapijskim metodama za liječenje depresivnih poremećaja u ovoj populaciji.<ref name="Zhou_2015">{{cite journal |last1=Zhou |first1=Xinyu |last2=Hetrick |first2=Sarah E |last3=Cuijpers |first3=Pim |last4=Qin |first4=Bin |last5=Barth |first5=Jürgen |last6=Whittington |first6=Craig J |last7=Cohen |first7=David |last8=Del Giovane |first8=Cinzia |last9=Liu |first9=Yiyun |last10=Michael |first10=Kurt D |last11=Zhang |first11=Yuqing |last12=Weisz |first12=John R |last13=Xie |first13=Peng |title=Comparative efficacy and acceptability of psychotherapies for depression in children and adolescents: A systematic review and network meta-analysis |journal=World Psychiatry |volume=14 |issue=2 |pages=207–222 |date=2015 |doi=10.1002/wps.20217 |pmid=26043339 |pmc=4471978 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4471978/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Neželjeni efekti === Istraživanja o [[Neželjeni efekti|neželjenim efektima]] psihoterapije relativno su ograničena u poređenju s istraživanjima o njenoj efikasnosti. Iako se psihoterapija općenito smatra sigurnim oblikom liječenja, dostupni podaci ukazuju na to da kod određenog broja pacijenata može doći do pogoršanja simptoma ili pojave novih poteškoća tokom terapijskog procesa. Procjene iz različitih istraživanja pokazuju da se pogoršanje stanja može javiti kod približno 3% do 15% pacijenata, pri čemu se rezultati razlikuju zavisno od karakteristika klijenta, terapeuta i vrste primijenjene terapije.<ref name="Hardy_2019">{{cite journal |last1=Hardy |first1=Gillian E |last2=Bishop-Edwards |first2=Lindsey |last3=Chambers |first3=Eleni |last4=Connell |first4=Janice |last5=Dent-Brown |first5=Kim |last6=Kothari |first6=Gemma |last7=O’Hara |first7=Rachel |last8=Parry |first8=Glenys D |title=Risk factors for negative experiences during psychotherapy |journal=Psychotherapy Research |volume=29 |issue=3 |pages=403–414 |year=2019 |issn=1050-3307 |doi=10.1080/10503307.2017.1393575 |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/123234/3/NegTherapyExperiences%20Accepted%20version%20.pdf |access-date=26. 6. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref><ref name="Farquharson_2020">{{cite book |last=Farquharson |first=Lorna |chapter=Adverse effects of psychological therapies |editor-last1=Tribe |editor-first1=Rachel |editor-last2=Morrissey |editor-first2=Jean |title=The handbook of professional, ethical and research practice for psychologists, counsellors, psychotherapists and psychiatrists |edition=3. |publisher=Routledge |location=Abingdon; New York |year=2020 |pages=129–140 |doi=10.4324/9780429428838-11 |isbn=978-1-138-35207-0 |oclc=1130376524 |s2cid=216525848 |chapter-url=https://uel-repository.worktribe.com/output/434360/adverse-effects-of-psychological-therapies |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Jarrett_2016">{{cite web |last=Jarrett |first=Christian |title=How often does psychotherapy make people feel worse? |url=https://www.bps.org.uk/research-digest/how-often-does-psychotherapy-make-people-feel-worse |website=Research Digest |publisher=British Psychological Society |date=2016 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Među mogućim neželjenim posljedicama psihoterapije navode se: pogoršanje postojećih ili razvoj potpuno novih simptoma, narušavanje odnosa s bliskim osobama, [[Društvena stigma|društvenu stigmu]] i stvaranje zavisnosti o terapiji.<ref name="Linden_2014">{{cite journal |last1=Linden |first1=Michael |last2=Schermuly-Haupt |first2=Marie-Luise |title=Definition, assessment and rate of psychotherapy side effects |journal=World Psychiatry |volume=14 |issue=3 |pages=306–309 |date=1. 10. 2014 |doi=10.1002/wps.20153 |pmid=25273304 |pmc=4219072 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4219072/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Istraživanja također ukazuju da pojedine terapijske metode, kao i individualne karakteristike terapeuta, mogu nositi različite nivoe rizika. Istovremeno, određene osobine klijenata, poput težine psiholoških problema, prethodnih traumatskih iskustava ili specifičnih obrazaca ličnosti, mogu povećati vjerovatnoću pojave neželjenih ishoda.<ref name="Farquharson_2020" /> Važno je razlikovati nuspojave psihoterapije koje se mogu javiti i kada je terapija stručno i etički provedena od štete nastale zbog nestručnog rada, neetičkog ponašanja terapeuta ili profesionalnih propusta. Dok se prvi slučaj smatra mogućim, iako nepoželjnim dijelom terapijskog procesa, drugi predstavlja oblik profesionalne greške ili zloupotrebe koji ne proizlazi iz same prirode psihoterapije.<ref name="Linden_2014" /> === Pridržavanje terapije === Pridržavanje terapije ili [[komplijansa pacijenata]] odnosi se na stepen u kojem se pacijent dosljedno uključuje u psihoterapijski proces, odnosno redovno prisustvuje terapijskim seansama i izvršava postavljene zadatke. Ovo predstavlja jedan od glavnih izazova u kliničkoj praksi. Stopa odustajanja od terapije - odnosno prijevremeni prekid tretmana - kreće se u rasponu od 30% do 60%, što djelimično zavisi i od samog načina definisanja tog pojma. Ovaj raspon je nešto niži u istraživačkim okruženjima zbog različitih faktora, kao što su specifičan odabir klijenata i način njihovog uvođenja u proces. Prijevremeni prekid tretmana u prosjeku se povezuje s različitim demografskim i kliničkim karakteristikama klijenata, osobinama samih terapeuta, kao i s dinamikom njihovog međusobnog odnosa tokom liječenja.<ref name="Strauss_2010">{{cite book |last1=Strauss |first1=Jennifer L. |last2=Guerra |first2=Vito S. |last3=Marx |first3=Christine E. |last4=Eggleston |first4=A. Meade |last5=Calhoun |first5=Patrick S. |chapter=Chapter 9: Improving Patient Treatment Adherence: A Clinician's Guide |editor-last=Bosworth |editor-first=Hayden |title=Improving Patient Treatment Adherence: A Clinician's Guide |publisher=Springer New York |date=2010 |pages=215 |isbn=978-1-4419-5865-5 |chapter-url=https://books.google.ba/books?id=uiuXxI6wBSQC&pg=PA215 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Wierzbicki_1993">{{cite journal |last1=Wierzbicki |first1=Michael |last2=Pekarik |first2=Gene |title=A meta-analysis of psychotherapy dropout |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=24 |issue=2 |pages=190–195 |year=1993 |doi=10.1037/0735-7028.24.2.190 |url=https://www.researchgate.net/publication/307557461_Meta-analysis_of_Psychotherapy_Dropout |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Visok nivo odustajanja od terapije doveo je do kritika koje se odnose na njenu praktičnu relevantnost i efikasnost psihoterapije.<ref name="Egan_2005">{{cite journal |last=Egan |first=Jonathan |title=Dropout and related factors in therapy |journal=The Irish Psychologist |volume=32 |issue=2 |pages=27–30 |year=2005 |url=https://www.researchgate.net/publication/262530470_Dropout_and_related_factors_in_therapy |format=PDF |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Mnogi psiholozi u svom terapijskom radu koriste zadatke između seansi (domaće zadaće) kao sastavni dio tretmana. Ovakvi zadaci naročito su zastupljeni u kognitivno-bihevioralnoj terapiji (KBT), gdje se smatraju važnim elementom terapijskog procesa i "aktivnim sastojkom" iscjeljenja. Iako ne postoje precizni podaci o učestalosti njihovog neizvršavanja, smatra se da je to relativno česta pojava.<ref name="Strauss_2010" /> S druge strane, istražuje se i dosljednost samih terapeuta u pridržavanju terapijskih protokola i tehnika - što je poznato kao "integritet tretmana" ili "vjernost protokolu" - pri čemu su dobijeni složeni i različiti rezultati.<ref name="Dinger_2015">{{cite book |last1=Dinger |first1=Ulrike |last2=Zilcha-Mano |first2=Sigal |last3=Dillon |first3=Justina |last4=Barber |first4=Jacques P |chapter=Therapist Adherence and Competence in Psychotherapy Research |editor-last=Cautin |editor-first=Robin L. |editor-last2=Lilienfeld |editor-first2=Scott O. |title=The Encyclopedia of Clinical Psychology |publisher=Wiley-Blackwell |year=2015 |pages=1–5 |doi=10.1002/9781118625392.wbecp340 |isbn=978-1-118-62539-2 |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118625392.wbecp340 |url=https://digitalcommons.sacredheart.edu/faculty/24/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Ipak, u okviru psihoterapije zasnovane na dokazima, praćenje vjernosti protokolu smatra se važnim dijelom istraživanja ishoda liječenja i osiguravanja kvaliteta u kliničkoj praksi. === Mehanizmi promjene === Još uvijek nije u potpunosti razjašnjeno na koji način psihoterapija postiže uspješne rezultate u liječenju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]].<ref name="Cuijpers_2019">{{cite journal |last1=Cuijpers |first1=Pim |last2=Reijnders |first2=Mirjam |last3=Huibers |first3=Marcus J.H. |title=The Role of Common Factors in Psychotherapy Outcomes |journal=Annual Review of Clinical Psychology |volume=15 |issue=1 |pages=207–231 |date=2019 |issn=1548-5943 |doi=10.1146/annurev-clinpsy-050718-095424 |hdl=1871.1/fc5d7d73-48fb-40f3-9c56-05a7995d9888 |pmid=30550721 |url=https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-050718-095424 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Različiti psihoterapijski pristupi povezani su s različitim teorijskim objašnjenjima o tome koje promjene kod osobe dovode do uspješnog terapijskog ishoda. Općenito, smatra se da procesi emocionalne aktivacije i [[pamćenje|pamćenja]] imaju značajnu ulogu u psihoterapijskim promjenama. Jedna teorija, koja kombinuje ove aspekte, postavlja pretpostavku da do trajne promjene dolazi u onoj mjeri u kojoj se pokrene neuropsihološki mehanizam rekonsolidacije pamćenja (ponovnog učvršćivanja sjećanja), koji je potom sposoban da u ta sjećanja integriše nova emocionalna iskustva.<ref name="Centonze_2005">{{cite journal |last1=Centonze |first1=Diego |last2=Siracusano |first2=Alberto |last3=Calabresi |first3=Paolo |last4=Bernardi |first4=Giorgio |title=Removing pathogenic memories: a neurobiology of psychotherapy |journal=Molecular Neurobiology |volume=32 |issue=2 |pages=123–132 |date=2005 |doi=10.1385/MN:32:2:123 |pmid=16215277 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16215277/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ecker_2012">{{cite book |last1=Ecker |first1=Bruce |last2=Ticic |first2=Robin |last3=Hulley |first3=Laurel |title=Unlocking the Emotional Brain: Eliminating Symptoms at Their Roots Using Memory Reconsolidation |edition=Illustrated |publisher=Routledge |date=2012 |isbn=978-1-136-64017-9 |url=https://books.google.ba/books?id=fQpd13K0gHUC |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Welling_2012">{{cite journal |last=Welling |first=Hans |title=Transformative emotional sequence: towards a common principle of change |journal=Journal of Psychotherapy Integration |volume=22 |issue=2 |pages=109–136 |date=2012 |doi=10.1037/a0027786 |citeseerx=10.1.1.1004.236 |url=http://www.integra.pt/textos/tes.pdf |format=PDF |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Lane_2015">{{cite journal |last1=Lane |first1=Richard D. |last2=Ryan |first2=Lee |last3=Nadel |first3=Lynn |last4=Greenberg |first4=Leslie |title=Memory reconsolidation, emotional arousal, and the process of change in psychotherapy: New insights from brain science |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=38 |year=2015 |doi=10.1017/S0140525X14000041 |url=http://www.coherencetherapy.org/files/Ecker-etal_2015_Minding-the-Findings.pdf |format=PDF |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Opće kritike === Neki kritičari izražavaju skepticizam prema pretpostavci da sama psihoterapijski odnos posjeduje značajnu iscjeljujuću moć.<ref name="Masson_2012">{{cite book |last=Masson |first=Jeffrey Moussaieff |title=Against Therapy: Emotional Tyranny and the Myth of Psychological Healing |publisher=Histria Books |date=2012 |isbn=978-1-611-87376-4 |url=https://books.google.ba/books/about/Against_Therapy.html?id=CTa5jj7Jm_cC |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Epstein_1995">{{cite book |last=Epstein |first=William M. |title=The illusion of psychotherapy |publisher=Transaction Publishers |location=New Brunswick, N.J. |date=1995 |isbn=978-1-56000-215-4 |oclc=32086626 |url=https://archive.org/details/illusionofpsycho0000epst |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Feltham_1999">{{cite book |editor-last=Feltham |editor-first=Colin |title=Controversies in Psychotherapy and Counselling |publisher=SAGE |date=1999 |isbn=978-0-761-95641-9 |url=https://books.google.ba/books?id=5B4qh-YyVDgC |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pojedini autori u potpunosti odbacuju psihoterapiju kao naučnu disciplinu koja zahtijeva profesionalne praktičare,<ref name="Dawes_1994">{{cite book |last=Dawes |first=Robyn M. |title=House of cards: psychology and psychotherapy built on myth |publisher=Free Press |location=New York |year=1994 |isbn=978-0-02-907205-9 |oclc=28675086 |url=https://archive.org/details/houseofcardspsyc00dawerich |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> dajući prednost ili neprofesionalnoj pomoći (samopomoći i podršci zajednice)<ref name="Dawes_1994" /> ili biomedicinskim tretmanima.<ref name="Watters_1999">{{cite book |last1=Watters |first1=Ethan |last2=Ofshe |first2=Richard |title=Therapy's delusions, the myth of the unconscious and the exploitation of today's walking worried |publisher=Scribner |location=New York |year=1999 |isbn=978-0-684-83584-6 |oclc=40467398 |url=https://archive.org/details/therapysdelusion00etha_0 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Kritičari su također ukazivali na mogućnost da vrijednosti, uvjerenja i tehnike koje primjenjuju terapeuti mogu imati ne samo korisne nego i štetne posljedice za klijente (ili posredno za druge ljude u klijentovom životu).<ref name="Barlow_2010">{{cite journal |last=Barlow |first=David H. |title=Negative Effects From Psychological Treatments |journal=American Psychologist |volume=65 |issue=1 |pages=13–49 |date=2010 |doi=10.1037/a0015643 |pmid=20063906 |url=https://clinica.ispa.pt/sites/default/files/40._barlow_2010_neg_effects_of_ebp.pdf |format=PDF |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Dorpat_1996">{{cite book |last=Dorpat |first=Theodore L. |title=Gaslighting, the double whammy, interrogation, and other methods of covert control in psychotherapy and psychoanalysis |publisher=Jason Aronson |location=Northvale, NJ |year=1996 |isbn=978-1-56821-828-1 |oclc=34548677 |url=https://archive.org/details/gaslightingdoubl0000dorp |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Basseches_1997">{{cite journal |last=Basseches |first=Michael |title=A developmental perspective on psychotherapy process, psychotherapists' expertise, and 'meaning-making conflict' within therapeutic relationships: part II |journal=Journal of Adult Development |volume=4 |issue=2 |pages=85–106 |date=1997 |doi=10.1007/BF02510083 |s2cid=143991100 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF02511846 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Mnogi resursi koji su dostupni osobi koja doživljava emocionalnu patnju - podrška prijatelja, vršnjaka i članova porodice, razgovori sa vjerskim službenicima, samostalno čitanje, zdrava fizička aktivnost, lično istraživanje i vlastite strategije suočavanja s problemima - mogu imati značajnu vrijednost. Kritičari ističu da su se ljudi suočavali s krizama, prolazili kroz teške društvene probleme i pronalazili rješenja na životne izazove mnogo prije nastanka psihoterapije kao profesionalne djelatnosti.<ref name="Furedi_2004">{{cite book |last=Furedi |first=Frank |title=Therapy Culture: Cultivating Vulnerability in an Uncertain Age |edition=Illustrated, reprint |publisher=Psychology Press |date=2004 |isbn=978-0-415-32159-4 |url=https://books.google.ba/books/about/Therapy_Culture.html?id=gGkHK7Y9-dwC |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> S druge strane, pojedini autori smatraju da je psihoterapija u savremenoj psihijatriji nedovoljno iskorištena i nedovoljno istražena, uprkos tome što pokazuje značajan potencijal u liječenju mentalnih poremećaja u poređenju sa stagnacijom u razvoju novih lijekova. Kao argument navodi se činjenica da se istraživanja psihoterapije finansiraju u znatno manjoj mjeri u odnosu na istraživanja lijekova, iako brojni dokazi potvrđuju njenu efikasnost te ukazuju da mnogi pacijenti daju prednost psihoterapijskim tretmanima u odnosu na farmakološke intervencije.<ref name="Friedman_2015">{{cite news |last=Friedman |first=Richard A. |title=Psychiatry's identity crisis |url=https://www.stateofmind.it/wp-content/uploads/2015/09/Psychiatry%E2%80%99s-Identity-Crisis-The-New-York-Times.pdf |format=PDF |work=[[The New York Times]] |date=2015 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Dodatne kritike psihoterapije razvijene su iz perspektiva [[Feminizam|feminističkih]], [[Socijalni konstruktivizam|konstrukcionističkih]] i [[Analiza diskursa|diskursno-analitičkih]] izvora.<ref name="Cushman_1995">{{cite book |last=Cushman |first=Philip |title=Constructing the self, constructing America: A cultural history of psychotherapy |publisher=Addison-Wesley |location=Boston |year=1995 |isbn=978-0-201-62643-8 |oclc=30976460 |url=https://archive.org/details/constructingself00cush |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Rose_1996">{{cite book |last=Rose |first=Nikolas S. |title=Inventing our selves: psychology, power, and personhood |series=Cambridge studies in the history of psychology |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK; New York |year=1996 |doi=10.1017/CBO9780511752179 |isbn=978-0-521-43414-0 |oclc=33440952 |url=https://www.researchgate.net/profile/Nikolas-Rose/publication/49554042_Inventing_Our_Selves/links/00b7d5217881e7f114000000/Inventing-Our-Selves.pdf |format=PDF |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Loewenthal_2015">{{cite book |editor-last=Loewenthal |editor-first=Del |title=Critical psychotherapy, psychoanalysis and counselling: Implications for practice |publisher=Palgrave Macmillan |location=Houndmills, Hampshire; New York |year=2015 |doi=10.1057/9781137460585 |isbn=978-1-137-46057-8 |oclc=898925104 |url=https://www.academia.edu/110033560/Critical_Psychotherapy_Psychoanalysis_and_Counselling |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> U osnovi ovih pristupa nalazi se pitanje [[Moć (društvena i politička)|moći]] i načina na koji se ona manifestuje unutar terapijskog odnosa.<ref name="Rose_1996" /><ref name="House_2012">{{cite journal |last=House |first=Richard |title=Psychotherapy, politics and the 'common factor' of power |journal=Psychotherapy and Politics International |volume=10 |issue=2 |pages=157–160 |date=2012 |doi=10.1002/ppi.1260 |url=https://www.academia.edu/105174976/Psychotherapy_Politics_and_the_Common_Factor_of_Power |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> U tom pogledu, izražava se zabrinutost da se klijenti - kako unutar tako i izvan terapijske ordinacije - uvjeravaju da sebe i svoje poteškoće razumiju na način koji je isključivo usklađen s terapijskim idejama.<ref name="Epstein_1995" /><ref name="Rose_1996" /> Posljedica toga može biti potiskivanje ili marginalizacija alternativnih načina razumijevanja ljudskih problema, uključujući feminističke,<ref name="McLellan_1999">{{cite journal |last=McLellan |first=Betty |title=The prostitution of psychotherapy: a feminist critique |journal=British Journal of Guidance & Counselling |volume=27 |issue=3 |pages=325–337 |date=1999 |doi=10.1080/03069889908256274 |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/03069889908256274 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> ekonomske,<ref name="Pavon-Cuellar_2014">{{cite journal |last=Pavón-Cuéllar |first=David |title=The Freudo-Marxist tradition and the critique of psychotherapeutic ideology |journal=Psychotherapy and Politics International |volume=12 |issue=3 |pages=208–219 |date=2014 |doi=10.1002/ppi.1336 |url=https://ojs.aut.ac.nz/psychotherapy-politics-international/article/download/447/367 |format=PDF |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> ili duhovne perspektive.<ref name="Moodley_West_2005">{{cite book |editor-last=Moodley |editor-first=Roy |editor-last2=West |editor-first2=William |title=Integrating traditional healing practices into counseling and psychotherapy |publisher=SAGE Publications |year=2005 |isbn=978-0-7619-3046-4 |oclc=57283684 |url=https://archive.org/details/integratingtradi0000unse |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Kritičari sugerišu da se situacija idealizuje kada se o terapiji razmišlja isključivo kao o odnosu pomoći. Umjesto toga, oni tvrde da je to u osnovi politička praksa u kojoj se određene kulturološke ideje i postupci podržavaju, dok se drugi podrivaju ili diskvalifikuju. Iz ove perspektive, odnos između terapeuta i klijenta neizbježno je povezan s društvenim odnosima moći i političkom dinamikom.<ref name="Epstein_1995" /><ref name="Epstein_2006">{{cite book |last=Epstein |first=William M. |title=Psychotherapy as religion: the civil divine in America |publisher=University of Nevada Press |location=Reno, NV |year=2006 |isbn=978-0-87417-678-0 |oclc=62889079 |url=https://archive.org/details/psychotherapyasr0000epst |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Throop_2009">{{cite book |last=Throop |first=E. |title=Psychotherapy, American Culture, and Social Policy: Immoral Individualism |series=Culture, Mind, and Society |publisher=Palgrave Macmillan US |year=2009 |isbn=978-0-230-61835-0 |url=https://books.google.ba/books/about/Psychotherapy_American_Culture_and_Socia.html?id=dfXHAAAAQBAJ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Među najutjecajnijim autorima koji su razvijali ovakvu kritiku bio je francuski filozof [[Michel Foucault]].<ref name="Marks_2017">{{cite journal |last=Marks |first=Sarah |title=Psychotherapy in historical perspective |journal=History of the Human Sciences |volume=30 |issue=2 |pages=3–16 |date=2017 |doi=10.1177/0952695117703243 |pmc=5484460 |pmid=28690369 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5484460/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Guilfoyle_2005">{{cite journal |last=Guilfoyle |first=Michael |title=From therapeutic power to resistance? Therapy and cultural hegemony |journal=Theory & Psychology |volume=15 |issue=1 |pages=101–124 |date=2005 |doi=10.1177/0959354305049748 |s2cid=145491324 |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0959354305049748 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Isack_Hook_1995">{{cite conference |last=Isack |first=Sharonne |last2=Hook |first2=Derek |title=The psychological imperialism of psychotherapy |book-title=1st Annual South African Qualitative Methods Conference: "A spanner in the works of the factory of truth" |location=Johannesburg, South Africa |publisher=Critical Methods Society |date=1995 |url=https://www.criticalmethods.org/hook.html |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Edukacija == Edukacija psihoterapeuta razlikuje se zavisno od pravnih propisa u različitim zemljama, mada uglavnom podrazumijeva kombinaciju akademskog obrazovanja i kliničke prakse.<ref name="WHO_2021">{{cite book |author=World Health Organization |title=Mental Health ATLAS 2020 |publisher=World Health Organization |date=2021 |isbn=978-92-4-003670-3 |url=https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/912699ec-18d0-4b78-be50-366c2f8ec616/content |format=PDF |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Većina regulatornih okvira zahtijeva da praktičari posjeduju postdiplomsku ili doktorsku kvalifikaciju, iz oblasti kao što su [[psihologija]], [[savjetodavna psihologija]], [[klinički socijalni rad]] ili [[psihijatrija]].<ref name="APA_Career_Clinical_Counseling">{{cite web |author=American Psychological Association |title=A Career in Clinical or Counseling Psychology |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/clinical/education-training |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NZPB_Want_To_Register">{{cite web |author=New Zealand Psychologists Board |title=Want to register? |url=https://psychologistsboard.org.nz/want-to-register/ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pored samog obrazovanja, specijalizanti obično moraju završiti značajan broj sati supervizirane kliničke prakse kako bi razvili profesionalne kompetencije, praktične vještine i sposobnost etičkog prosuđivanja.<ref name="Kim_et_al_2022">{{cite journal |last=Kim |first=Hee Sun |last2=Yoon |first2=Seowon |last3=Son |first3=Gaeun |last4=Hong |first4=Euntaek |last5=Clinton |first5=Amanda |last6=Grus |first6=Catherine L. |last7=Murphy |first7=David |last8=Siegel |first8=Alex M. |last9=Karayianni |first9=Eleni |last10=Ezenwa |first10=Michael O. |last11=Zara |first11=Georgia |last12=Gutiérrez |first12=Germán |last13=Balva |first13=Daniel |last14=Chey |first14=Jeanyung |last15=Choi |first15=Kee-Hong |title=Regulations governing psychologists: An international survey |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=53 |issue=6 |pages=541–552 |year=2022 |doi=10.1037/pro0000470 |issn=1939-1323 |url=https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fpro0000470 |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ACA_Licensure_Requirements">{{cite web |author=American Counseling Association |title=Licensure Requirements |url=https://www.counseling.org/resources/licensure-requirements |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Obrazovni programi mogu biti zasnovani na različitim pedagoškim modelima, kao što je [[model "naučnik–praktičar"]], koji povezuje naučno istraživanje s kliničkom primjenom, ili [[model "praktičar–učenjak"]], koji naglasak stavlja na neposrednu kliničku obuku i praktičnu primjenu postojećih naučnih saznanja.<ref name="Stahl_et_al_2025">{{cite journal |last=Stahl |first=Linnea |last2=Carroll |first2=Bridgette |last3=Callahan |first3=Jennifer L. |title=Examination for professional practice in psychology performance across doctoral psychology programs: Associations with degree type, specialty area, and accreditation status |journal=Training and Education in Professional Psychology |volume=19 |issue=4 |pages=344–352 |year=2025 |doi=10.1037/tep0000528 |issn=1931-3926 |url=https://www.researchgate.net/publication/395028673_Examination_for_Professional_Practice_in_Psychology_Performance_Across_Doctoral_Psychology_Programs_Associations_With_Degree_Type_Specialty_Area_and_Accreditation_Status |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pojedini savremeni programi edukacije naglašavaju koncept [[Vježbanje (metoda učenja)|namjerne prakse]], koji podrazumijeva sistematsko uvježbavanje određenih kliničkih vještina uz kontinuiranu povratnu informaciju stručnjaka s ciljem unapređenja terapijske efikasnosti.<ref name="Rousmaniere_et_al_2017">{{cite book |editor=Rousmaniere, Tony |editor2=Goodyear, Rodney K. |editor3=Miller, Scott D. |editor4=Wampold, Bruce E. |title=The Cycle of Excellence: Using Deliberate Practice to Improve Supervision and Training |publisher=Wiley |year=2017 |isbn=978-1-119-16558-3 |url=https://books.google.nl/books?id=Ka2hDgAAQBAJ |access-date=26. 6. 2026 |language=en}}</ref> Mnogi specijalizovani psihoterapijski pravci, kao što su [[kognitivno-bihevioralna terapija]], [[terapija prihvatanjem i posvećenošću]] (ACT) ili [[psihodinamska psihoterapija]], zahtijevaju dodatnu postdiplomsku certifikaciju koja se stječe u okviru specijalizovanih stručnih instituta. Akreditacijska tijela, državne institucije i profesionalna udruženja nadziru ove programe kako bi osigurali da praktičari ispunjavaju propisane standarde stručnog rada i profesionalnog ponašanja.<ref name="CACREP_2024_Standards">{{cite web |author=Council for Accreditation of Counseling and Related Educational Programs |title=2024 CACREP Standards |url=https://www.cacrep.org/for-programs/2024-cacrep-standards/ |access-date=27. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BBS_California">{{cite web |author=California Board of Behavioral Sciences |title=California Board of Behavioral Sciences |url=https://www.bbs.ca.gov/ |access-date=27. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BPS_Who_We_Are">{{cite web |author=British Psychological Society |title=Who we are |url=https://www.bps.org.uk/who-we-are |access-date=27. 6. 2026 |language=en}}</ref> U mnogim zemljama kontinuirano stručno usavršavanje predstavlja zakonsku ili profesionalnu obavezu, čime se osigurava da psihoterapeuti redovno prate razvoj naučnih istraživanja, novih terapijskih metoda i profesionalnih standarda.<ref name="ASPPB_Home">{{cite web | author=Association of State and Provincial Psychology Boards |title=Navigating Interjurisdictional Practice: Understanding Ethical and Regulatory Obligations |url=https://asppb.net/ |access-date=27. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Vidi također == * [[Poboljšanje pristupa psihološkim terapijama]] (IAPT) * [[Spisak psihoterapijskih časopisa]] * [[Fizikalna terapija]] * [[Psihosomatska medicina]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite book |title=When You Don't Know Where to Turn: A Self-diagnosing Guide to Counseling and Therapy |date=1987 |last=Bartlett |first=Steven J. |publisher=Contemporary Books |isbn=978-0-8092-4829-2 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/44926}} * {{cite book |title=Introduction to the Psychotherapies |url=https://archive.org/details/introductiontops0000unse_k9t9 |edition=4 |date=2006 |last=Bloch |first=Sidney |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-852092-1}} * {{cite book |title=Handbook of Racial-Cultural Psychology and Counseling |date=2005 |editor-last=Carter |editor-first=Robert T. |oclc=54905669 |url=https://download.e-bookshelf.de/download/0000/5845/77/L-G-0000584577-0002326933.pdf}} Two volumes. * {{cite book |title=Theory and Practice of Counseling and Psychotherapy |edition=10th |date=2015 |last=Corey |first=Gerald |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-305-26372-7 |url=https://cpcglobal.org/publications/Theory%20and%20Practice%20of%20Counseling%20and%20Psychotherapy-%20Corey-%209ed.pdf}} * {{cite book |title=The Neuroscience of Psychotherapy: Healing the Social Brain |url=https://archive.org/details/neuroscienceofps0003cozo |edition=3 |date=2017 |last=Cozolino |first=Louis |publisher=National Geographic Books |isbn=978-0-393-71264-3}} * {{cite book |title=Handbook of Sexual Orientation and Gender Diversity in Counseling and Psychotherapy |url=https://archive.org/details/handbookofsexual0000unse_m4v3 |date=2017 |publisher=American Psychological Association |editor1-last=DeBord |editor1-first=Kurt A. |editor2-last=Fischer |editor2-first=Ann R. |editor3-last=Bieschke |editor3-first=Kathleen J. |editor4-last=Perez |editor4-first=Ruperto M. |isbn=978-1-4338-2306-0}} * {{cite book |title=A Critical History of Psychotherapy |date=2023 |last1=Foschi |first1=Renato |last2=Innamorati |first2=Marco |publisher=Routledge, Taylor & Francis |isbn=978-1-032-36402-5}} Two volumes. * {{cite book |title=International Perspectives on Psychotherapy |date=2017 |publisher=Springer |editor-last=Hofmann |editor-first=Stefan G. |isbn=978-3-319-56193-6}} * {{cite book |title=The Complete Adult Psychotherapy Treatment Planner |url=https://archive.org/details/completeadultpsy0000arth |edition=6 |date=2021 |last1=Jongsma |first1=Arthur E. |last2=Peterson |first2=L. Mark |last3=Bruce |first3=Timothy J. |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-06786-4}} * {{cite book |title=Culturally Alert Counseling: A Comprehensive Introduction |editor-last=McAuliffe |editor-first=Garrett J. |edition=3 |date=2021 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4833-7821-3}} * {{cite book |title=Systems of Psychotherapy: A Transtheoretical Analysis |edition=8 |date=2014 |editor1-last=Prochaska |editor1-first=James O. |editor2-last=Norcross |editor2-first=John C. |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-17602-4 |url=https://ravanamooz.ir/wp-content/uploads/2024/05/pdf-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%86%D8%A7%D8%B3%DA%A9%D8%A7.pdf}} * {{cite book |title=Voices of Color: First-Person Accounts of Ethnic Minority Therapists |url=https://archive.org/details/voicesofcolorfir0000unse_k3c2 |date=2005 |editor1-last=Rastogi |editor1-first=Mudita |editor2-last=Wieling |editor2-first=Elizabeth |isbn=0-7619-2890-1}} * {{cite book |title=Psychotherapy: An Introduction for Psychiatry Residents and Other Mental Health Trainees |url=https://archive.org/details/psychotherapyint0000slav |date=2005 |last=Slavney |first=Phillip R. |publisher=JHU Press |isbn=0-8018-8096-3}} * {{cite book |title=The Basics of Psychotherapy: An Introduction to Theory and Practice |date=2010 |last=Wampold |first=Bruce E. |publisher=American Psychological Association |isbn=978-1-4338-0750-3 |url=https://archive.org/details/basicsofpsychoth0000wamp}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Psihoterapija| ]] jglwbnwvlzvz6dptsy9ewgyfpi1o6gz 0 535460 3914824 3903977 2026-07-26T17:18:05Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914824 wikitext text/x-wiki '''Obavezni prijavilac''' jeste osoba koja je zakonom obavezana prijaviti [[Krivično djelo|krivična djela]] ili sumnju na njihovo izvršenje, prvenstveno u slučajevima kada zna ili osnovano sumnja da je [[Maloljetnik (pravo)|dijete]] ili druga [[ranjiva odrasla osoba]] izložena zlostavljanju, zanemarivanju ili riziku od takvog postupanja. Zakoni o obaveznom prijavljivanju mogu se proširiti i na [[ranjiva odrasla osoba|odrasle osobe]] koje su posebno ranjive zbog [[invaliditet]]a, [[Mentalni poremećaj|mentalne bolesti]] ili [[Starost|starije životne dobi]]. Ukoliko obavezni prijavilac ne prijavi ova krivična djela, može snositi [[Građansko pravo|građanskopravnu]] i [[Krivično pravo|krivičnopravnu]] odgovornost zbog propuštanja prijave. Među obaveznim prijavljivačima najčešće se nalaze profesije koje rade s djecom, ranjivim odraslim osobama ili u hitnim službama, kao što su [[Nastavnik|nastavnici]], [[ljekar]]i, [[Psiholog|psiholozi]], [[Socijalni radnik|socijalni radnici]] i [[Policijski službenik|policijski službenici]], dok u pojedinim državama obaveza prijavljivanja može važiti za sve punoljetne građane bez obzira na njihovu profesiju. == Historija == Tokom 1962. američki ljekari [[C. Henry Kempe]] i Brandt Steele objavili su 1962. godine rad pod naslovom "Sindrom zlostavljanog djeteta" (''The Battered Child Syndrome''),<ref name="Helfer_1997">{{cite book |title=The Battered Child |editor-last1=Helfer |editor-first1=Mary Edna |editor-last2=Kempe |editor-first2=Ruth S. |editor-last3=Krugman |editor-first3=Richard D. |date=1997 |edition=illustrated, reprint |publisher=University of Chicago Press |url=https://books.google.gm/books?id=8_PRR8ukU8gC |access-date=21. 6. 2026 |isbn=9780226326238 |language=en}}</ref><ref name="Kempe_1962">{{cite journal |last1=Kempe |first1=C. H. |last2=Silverman |first2=Frederic N. |last3=Steele |first3=Brandt F. |last4=Droegemuller |first4=William |last5=Silver |first5=Henry K. |title=The Battered Child Syndrome |journal=Journal of the American Medical Association |date=1962 |volume=181 |pages=17–24 |url=https://www.kempe.org/wp-content/uploads/2015/01/The_Battered_Child_Syndrome.pdf |access-date=21. 6. 2026 |language=en}}</ref> koji je pomogao ljekarima da lakše prepoznaju [[Zlostavljanje djeteta|zlostavljanje djece]], njegove posljedice, kao i potrebu za prijavljivanjem teškog [[Fizičko zlostavljanje|fizičkog zlostavljanja]] nadležnim pravnim organima. Objavljivanje ovog rada promijenilo je dotadašnja dominantna shvatanja u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], gdje se zlostavljanje djece do tada smatralo rijetkom pojavom, a ne rasprostranjenim društvenim problemom.<ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/larry-wolff/battered-child-syndrome_b_2406348.html|title = The Battered-Child Syndrome: 50 Years Later|date=2013 |website=Huffington Post |last=Wolff |first=Larry}}</ref> Godine 1974. [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država]] usvojio je [[Zakon o prevenciji i tretmanu zlostavljane djece Sjedinjenih Američkih Država|Zakon o prevenciji i tretmanu zlostavljane djece]] (CAPTA), kojim su saveznim državama osigurana sredstva za razvoj službi za zaštitu djece i [[Telefonska linija za pomoć|telefonskih linija za prijavu zlostavljanja]], s ciljem sprječavanja teških povreda djece. Ovaj zakon, praćen medijskim izvještavanjem, zagovaranjem aktivista i naučnim istraživanjima, doveo je do postepene promjene društvenih očekivanja u pogledu obaveze prijavljivanja u Sjedinjenim Američkim Državama, a potom, različitim tempom, i u drugim zapadnim zemljama.<ref name="Krason_2007">{{cite journal |last1=Krason |first1=Stephen M. |title=The Critics Of Current Child Abuse Laws And The Child Protective System: A Survey Of The Leading Literature |journal=The Catholic Social Science Review |date=2007 |volume=12 |pages=307–350 |url=https://www.researchgate.net/publication/290499617_The_Critics_of_Current_Child_Abuse_Laws_and_the_Child_Protective_System_A_Survey_of_the_Leading_Literature |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Besharov_1985">{{cite journal |last1=Besharov |first1=Douglas J. |title="Doing Something" About Child Abuse: The Need to Narrow the Grounds For State Intervention |journal=Harvard Journal of Law & Public Policy |date=1985 |volume=8 |pages=539–590 |url=https://welfareacademy.umd.edu/pubs/childwelfare/doingsomething_85.pdf |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> Širom svijeta sistemi obaveznog prijavljivanja prvobitno su uspostavljeni radi reagovanja na fizičko zlostavljanje djece. Vremenom je njihov opseg proširen kako bi obuhvatio i [[Seksualno zlostavljanje|seksualno]] i [[Psihološko zlostavljanje|emocionalno zlostavljanje]], [[Zanemarivanje djeteta|zanemarivanje djece]], kao i izloženost djece [[Nasilje u porodici|nasilju u porodici]]. Ovo širenje pratili su i obimniji zahtjevi za prijavljivanje zlostavljanja: ranije su se prijave podnosile samo kada bi incident uzrokovao teške fizičke povrede, ali kako su se definicije mijenjale, počele su se uključivati ​​i lakše fizičke povrede, razvojne i [[Psihološka trauma|psihološke traume]].<ref name="Cox_Bromfield_Bromley_2018">{{cite web |last1=Cox |first1=Sarah |last2=Bromfield |first2=Leah |last3=Bromley |first3=Amy |title=Key Legislative Definitions for Child Protection Intake |url=https://accp.adelaide.edu.au/siteassets/accp/documents/brief-6-key-legislative-definitions-for-child-protection-intake.pdf |publisher=Australian Centre for Child Protection, University of Adelaide |date=2018 |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama broj prijava sumnje na zlostavljanje i zanemarivanje djece značajno je rastao tokom posljednjih decenija.<ref name="MondaleAct">{{cite web |url=http://www.faithandreason.com/wp-content/uploads/2012/08/Mondale-Act-After-Forty-Years_-True.pdf |title=The Mondale Act and Its Aftermath: An Overview of Forty Years of American Law, Public Policy, and Governmental Response to Child Abuse and Neglect |author=Krason, Stephen M. |publisher=Scarecrow Press |year=2013 |pages=1–58 |access-date=22. 6. 2026 |archive-date=18. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518090527/http://www.faithandreason.com/wp-content/uploads/2012/08/Mondale-Act-After-Forty-Years_-True.pdf |url-status=dead }}</ref> Međutim, veliki dio prijavljenih slučajeva nije bio potvrđen nakon službene istrage. Iako je broj prijava kontinuirano rastao, broj potvrđenih slučajeva ostao je relativno stabilan ili je u pojedinim periodima opadao.<ref name="HHS_2015">{{cite book |author=U.S. Department of Health and Human Services, Administration for Children and Families, Administration on Children, Youth and Families, Children’s Bureau |title=Child Maltreatment 2013 |date=2015 |url=https://acf.gov/sites/default/files/documents/cb/cm2013.pdf |publisher=U.S. Government Printing Office |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pojedini autori ukazali su na to da se u javnim raspravama često poistovjećuje broj prijava sa stvarnim brojem slučajeva zlostavljanja djece. Takvo tumačenje može dovesti do precjenjivanja stvarnog obima problema, budući da svaka prijava ne rezultira potvrdom da je do zlostavljanja ili zanemarivanja zaista došlo.<ref name="Durrant_2003">{{cite web |last1=Durrant |first1=Joan E. |title=Child Abuse in Sweden |url=https://www.naturalchild.org/articles/guest/joan_durrant.html |website=The Natural Child Project |date=2012 |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> Godine 2014, kao odgovor na [[seksualni skandal na Univerzitetu Penn State]], tadašnji guverner [[Tom Corbett]] potpisao je zakon kojim je proširen krug profesionalaca obaveznih za prijavljivanje sumnje na zlostavljanje djece. Cilj ovih izmjena bio je povećati broj prijava i unaprijediti zaštitu djece od zlostavljanja. Međutim, analiza koju su objavili [[NBC News]] i [[ProPublica]] pokazala je da je broj prijavljene djece koja su bila predmet istrage značajno porastao nakon usvajanja zakonskih izmjena. U prvoj polovini 2010-ih (prije uvođenja ovih izmjena) istraga je provedena u 29.766 slučajeva, od kojih je 10.410 potvrđeno kao zlostavljanje ili zanemarivanje. U drugoj polovini decenije (nakon usvojenih izmjena) broj prijava je porastao na 42.366, dok je broj potvrđenih slučajeva ostao gotovo nepromijenjen i iznosio je 10.399. Kritičari zakona o obaveznom prijavljivanju navode da povećanje broja prijava nije nužno dovelo do smanjenja najtežih oblika zlostavljanja djece. Kao argument ističu podatke prema kojima je broj smrtnih slučajeva povezanih sa zlostavljanjem djece u Pennsylvaniji porastao sa 96 u 2014. na 194 u 2021.<ref name="Hixenbaugh_2022">{{cite magazine |last1=Hixenbaugh |first1=Mike |last2=Khimm |first2=Suzy |last3=Philip |first3=Agnel |title=Mandatory Reporting Was Supposed to Stop Severe Child Abuse. It Punishes Poor Families Instead |url=https://www.propublica.org/article/mandatory-reporting-strains-systems-punishes-poor-families |magazine=ProPublica |date=2022 |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> Zagovornici obaveznog prijavljivanja, s druge strane, smatraju da veći broj prijava omogućava ranije prepoznavanje rizičnih situacija i pružanje zaštite djeci, te upozoravaju da se uzroci promjena u stopama zlostavljanja ne mogu jednostavno pripisati samo zakonima o obaveznom prijavljivanju. == Kriteriji za obavezno prijavljivanje zlostavljanja djece prema pravnim sistemima == Kriteriji za obavezno prijavljivanje zlostavljanja i zanemarivanja djece značajno se razlikuju među državama i pravnim sistemima.<ref name="Mathews_2014">{{cite journal |last1=Mathews |first1=Ben |title=Mandatory Reporting Laws and Identification of Child Abuse and Neglect: Consideration of Differential Maltreatment Types, and a Cross-Jurisdictional Analysis of Child Sexual Abuse Reports |journal=Social Sciences |date=2014 |volume=3 |issue=3 |pages=460–482 |doi=10.3390/socsci3030460 |issn=2076-0760 |url=https://www.mdpi.com/2076-0760/3/3/460 |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> U većini jurisdikcija obaveza prijavljivanja odnosi se na osobe koje imaju osnovanu sumnju da je dijete izloženo zlostavljanju ili zanemarivanju. U pojedinim zemljama ova obaveza proširena je i na slučajeve sumnje na zlostavljanje ili zanemarivanje zavisnih odraslih osoba, osoba s [[invaliditet]]om ili [[Starenje|starijih osoba]].<ref name="LACounty_APS">{{cite web |title=Adult Protective Services (APS) |url=https://ad.lacounty.gov/services/adult-protective-services/ |website=County of Los Angeles Department of Aging & Disabilities |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> Neke jurisdikcije primjenjuju model "univerzalnog obaveznog prijavljivanja", prema kojem je svaki član društva dužan prijaviti sumnju na zlostavljanje, bez obzira na profesiju ili službeni položaj. U drugim državama obavezno prijavljivanje ograničeno je na određene profesionalne skupine koje tokom svog rada dolaze u kontakt s djecom ili drugim ranjivim osobama.<ref name="Madge_1994">{{cite book |last1=Madge |first1=Nicola |title=Children and residential care in Europe |date=1994 |publisher=National Children's Bureau |location=London |isbn=978-0-903984-63-8 |url=https://archive.org/details/childrenresident0000madg |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ho_2017">{{cite journal |last1=Ho |first1=Grace W. K. |last2=Gross |first2=Deborah A. |last3=Bettencourt |first3=Amie |title=Universal Mandatory Reporting Policies and the Odds of Identifying Child Physical Abuse |journal=American Journal of Public Health |date=2017 |volume=107 |issue=5 |pages=709–716 |doi=10.2105/AJPH.2017.303667 |pmid=28323475 |pmc=5388942 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5388942/ |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> Prema određenim analizama, neki oblik sistema obaveznog prijavljivanja postoji u većini država svijeta. Procjenjuje se da takvi sistemi postoje u približno 86% evropskih država, 77% afričkih država, 72% azijskih država i 90% država na američkom kontinentu.<ref name="Perry_2015">{{cite news |last1=Perry |first1=Tom |title=Child abuse needs mandatory reporting to create a high-risk environment for paedophiles |url=https://www.independent.co.uk/voices/child-abuse-needs-mandatory-reporting-to-create-a-highrisk-environment-for-paedophiles-10077521.html |newspaper=The Independent |date=2015 |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> Međutim, obim zakonskih obaveza, krug obveznika prijavljivanja, postupci prijavljivanja i pravne posljedice neprijavljivanja značajno se razlikuju među pojedinim zemljama. U '''Australiji''', svi građani [[Sjeverna teritorija|Sjeverne teritorije]] imaju zakonsku obavezu prijaviti sumnju na zlostavljanje djece.<ref name="NTGov_2023">{{cite book |author=Northern Territory Government |title=Mandatory Reporters Guide: A guide to reporting Child Abuse, Harm and Exploitation in the Northern Territory |date=2023 |url=https://families.nt.gov.au/family-youth-support/care-services/resources/documents/Mandatory-Reporters-Guide-March-2023.pdf |publisher=Department of Territory Families, Housing and Communities |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> U ostalim australskim saveznim državama i teritorijama obaveza prijavljivanja odnosi se na određene profesionalne skupine i radna mjesta propisana zakonom.<ref name="WAGov_2025">{{cite web |author=Government of Western Australia |title=Mandatory Reporting of Child Sexual Abuse in WA |url=https://www.wa.gov.au/service/community-services/community-support/mandatory-reporting-of-child-sexual-abuse-wa |website=WA.gov.au |date=2025 |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SAGov_2024">{{cite book |author=Government of South Australia Department for Education |title=Mandatory notification procedure |date=2024 |url=https://www.education.sa.gov.au/policies/shared/mandatory-notification-procedure.pdf |publisher=Department for Education |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="TasGov_2026">{{cite web |author=Tasmanian Department of Health |title=How to report a safeguarding concern |url=https://www.health.tas.gov.au/health-topics/child-and-youth-health/child-safety-and-wellbeing/how-report-safeguarding-concern |website=Tasmanian Department of Health |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="VicGov_CPManual">{{cite web |author=Department of Families, Fairness and Housing, Government of Victoria |title=Child Protection Manual |url=https://www.cpmanual.vic.gov.au/ |website=Child Protection Manual |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NSW_DCJ_2026">{{cite web |author=New South Wales Department of Communities and Justice |title=Mandatory reporting |url=https://dcj.nsw.gov.au/service-providers/deliver-services-to-children-and-families/nsw-interagency-guidelines-for-practitioners/reporting-responding-wellbeing-and-safety-concerns/mandatory-reporting.html |website=Department of Communities and Justice |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="QLD_DCYJMA_2026">{{cite web |author=Queensland Department of Children, Youth Justice and Multicultural Affairs |title=Mandatory reporting |url=https://www.families.qld.gov.au/our-work/child-safety/about-child-protection/mandatory-reporting |website=Department of Children, Youth Justice and Multicultural Affairs |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ACTGov_2026">{{cite web |author=ACT Government |title=Community service providers |url=https://www.act.gov.au/community/community-service-providers |website=ACT Government |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> U '''Brazilu''' je prijavljivanje sumnje na zlostavljanje ili zanemarivanje djece obavezno u zdravstvenom sistemu, obrazovnim ustanovama kao i od strane mreže Vijeća za zaštitu djece, koja djeluju u brojnim općinama.<ref name="Cardia_2012">{{cite book |last1=Cardia |first1=Nancy |last2=Lagatta |first2=Pedro |last3=Affonso |first3=Claudinei |title=Assessment of Child Maltreatment Prevention Readiness: Country Report Brazil 2012 |date=2012 |url=https://nev.prp.usp.br/wp-content/uploads/2015/01/down266.pdf |publisher=Center for the Study of Violence, University of São Paulo (NEV/USP) |location=São Paulo |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> U '''Maleziji''', [[Zakon o zaštiti djece iz 2001. (Malezija)|Zakon o zaštiti djece iz 2001.]] obavezuje svakog medicinskog službenika, ljekara, pružaoca usluga dječije zaštite ili člana porodice da nadležnom organu za zaštitu djece u zemlji prijavi svoje sumnje, saznanja ili uvjerenja da je dijete zlostavljano ili zanemareno. Propuštanje ove obaveze može dovesti do krivične odgovornosti.<ref name="WCCPenang_2026">{{cite web |author=Women's Centre for Change, Penang |title=Laws in Malaysia: Laws Related To Child Sexual Abuse |url=https://www.wccpenang.org/child-sexual-abuse-laws-in-malaysia/ |website=WCC Penang |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> U '''Južnoafričkoj Republici''', član 110. [[Zakon o zaštiti djece iz 2005.]] obavezuje "svakog službenika kazneno-popravne ustanove, stomatologa, homeopatu, imigracijskog službenika, inspektora rada, pravnog zastupnika, ljekara, babicu, vjerskog službenika, medicinsku sestru, radnog terapeuta, fizioterapeuta, psihologa, vjerskog vođu, stručnjaka iz oblasti socijalnih službi, socijalnog radnika, logopeda, nastavnika, tradicionalnog zdravstvenog praktičara, tradicionalnog vođu, člana osoblja ili volontera u ustanovi za djelomičnu brigu, prihvatnom centru ili centru za brigu o djeci i mladima" da prijavi svaki slučaj u kojem sumnja da je dijete zlostavljano "na način koji uzrokuje fizičku povredu, seksualno zlostavljano ili namjerno zanemarivanje". S druge strane, [[Zakon o seksualnim deliktima iz 1957.]] obavezuje sve građane koji imaju saznanja o seksualnom iskorištavanju djece da to krivično djelo prijave policiji.<ref name="Hendricks_2014">{{cite journal |author=Hendricks, Melany |title=Mandatory reporting of child abuse in South Africa: Legislation explored |journal=South African Medical Journal |date=2014 |volume=104 |issue=8 |pages=550 |doi=10.7196/samj.8110 |url=https://www.researchgate.net/publication/265611297_Mandatory_reporting_of_child_abuse_in_South_Africa_Legislation_explored |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> U '''Ujedinjenom Kraljevstvu''', zakonska obaveza prijavljivanja sumnje da je djetetu potrebna zaštita i briga prvenstveno se odnosi na socijalne radnike lokalnih vlasti, socijalne radnike zdravstvenih i socijalnih službi u Sjevernoj Irskoj te policijske službenike. Iako profesionalni kodeksi i lokalne smjernice od nastavnika, ljekara i drugih stručnjaka očekuju prijavljivanje sumnji na zlostavljanje djece, takva obaveza uglavnom nije propisana zakonom.<ref name="Madge_1994" /> Izuzetak predstavlja obaveza prijavljivanja slučajeva [[Sakaćenje ženskih genitalija|sakaćenja ženskih genitalija]], koja se odnosi na određene stručnjake koji rade s djecom i mladima.<ref name="UK_FGMA_2003">{{cite web |author=Government of the United Kingdom |title=Female Genital Mutilation Act 2003 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2003/31/contents |website=Legislation.gov.uk |date=2003 |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UK_HomeOffice_2015">{{cite web |author=Home Office, Government of the United Kingdom |title=Crime and policing news update: February 2015 |url=https://www.gov.uk/government/publications/crime-and-policing-news-update-february-2015/crime-and-policing-news-update-february-2015 |website=GOV.UK |date=2015 |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> U '''Bosni i Hercegovini''' zakoni o krivičnom postupku na sličan način taksativno definišu krug profesionalaca i odgovornih lica koji imaju strogu zakonsku dužnost zaštite maloljetnika. Prema ovim odredbama, "zdravstveni radnici, nastavnici, odgajatelji, roditelji, staraoci, usvojioci i druge osobe koje su ovlašćene ili dužne da pružaju zaštitu i pomoć maloljetnim osobama, da vrše nadzor, odgajanje i vaspitavanje maloljetnika" obavezni su da odmah obavijeste policiju ili tužilaštvo ukoliko saznaju ili ocijene da postoji sumnja da je maloljetna osoba žrtva seksualnog, fizičkog ili nekog drugog zlostavljanja. S druge strane, krivični zakoni u BiH obavezuju sve građane na prijavljivanje, propisujući da je svako dužan prijaviti izvršenje krivičnog djela kada neprijavljivanje tog djela (poput najtežih krivičnih djela za koja se može izreći kazna dugotrajnog zatvora) samo po sebi predstavlja krivično djelo.<ref name="ZKP_BiH">{{cite web |title=Zakon o krivičnom postupku Bosne i Hercegovine |url=https://www.paragraf.ba/propisi/bih/zakon-o-krivicnom-postupku-bosne-i-hercegovine.html |website=Paragraf Lex BA |access-date=23. 6. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="KZ_BiH">{{cite web |title=Krivični zakon Bosne i Hercegovine |url=https://www.paragraf.ba/propisi/bih/krivicni-zakon-bosne-i-hercegovine.html |website=Paragraf Lex BA |access-date=23. 6. 2026 |language=bs}}</ref> == Sjeverna Amerika == U '''Sjedinjenim Američkim Državama''', savezne države često dopunjuju svoje zakone, ali od 2019. sve savezne države, Distrikt Kolumbija i navedene teritorije (Američka Samoa, Guam, Sjeverna Marijanska Ostrva, Portoriko i Američka Djevičanska Ostrva) imaju propise kojima se utvrđuju obaveze prijavljivanja sumnje na loše postupanje prema djeci. U gotovo svim ovim jurisdikcijama, zakonom su definisane specifične profesije čiji su članovi dužni prijaviti sumnju na zlostavljanje ili zanemarivanje djeteta nadležnoj službi.<ref name="CWIG_2023">{{cite book |author=Child Welfare Information Gateway |title=Mandatory Reporting of Child Abuse and Neglect |date=2023 |url=https://www.childwelfare.gov/resources/mandatory-reporting-child-abuse-and-neglect/ |publisher=Children's Bureau, Administration for Children and Families, U.S. Department of Health and Human Services |series=State Statutes Series |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> Od 2019, u 18 saveznih država i Portoriku, svaka osoba koje posumnja na zlostavljanje ili zanemarivanje djeteta dužna je to i prijaviti, bez obzira na svoju profesiju. U svim ostalim saveznim državama, teritorijama i Distriktu Kolumbija, prijavljivanje je dozvoljeno i svakom licu koje nema zakonsku obavezu.<ref name="CWIG_2023" /> '''Kanada''' propisuje obavezu prijavljivanja za sve građane, osim na Teritoriji Yukon, gdje je ta dužnost ograničena na osobe koje dolaze u kontakt s djecom u okviru svojih profesionalnih uloga.<ref name="Mathews_Kenny_2008">{{cite journal |last1=Mathews |first1=Benjamin Peter |last2=Kenny |first2=Maureen |title=Mandatory reporting legislation in the USA, Canada and Australia: a cross-jurisdictional review of key features, differences and issues |journal=Child Maltreatment |date=2008 |volume=13 |issue=1 |pages=50–63 |doi=10.1177/1077559507310613 |url=http://eprints.qut.edu.au/11850/1/11850_1.pdf |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> '''Meksiko''' također ima zakonom propisane dužnosti prijavljivanja.<ref name="Mathews_Kenny_2008" /> == Evropska unija == [[Vijeće Evrope]] pozvalo je sve države članice da uvedu obavezno prijavljivanje zlostavljanja djece, a uporedni podaci Agencije Evropske unije za temeljna prava (FRA) pokazuju stalni trend jačanja zakonskih obaveza širom [[Evropska unija|Evropske unije]].<ref name="FRA_2024_Report">{{cite web |author=European Union Agency for Fundamental Rights |title=Mapping child protection systems in the EU – Update 2023 |url=https://fra.europa.eu/en/publication/2024/mapping-child-protection-systems-eu-update-2023 |date=2024 |publisher=FRA |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima iz 2023, većina država članica EU danas primjenjuje zakonsku obavezu prijavljivanja sumnje na zlostavljanje, zanemarivanje ili nasilje nad djecom za profesionalne profile koji dolaze u kontakt s djecom. Konkretno, u 17 država članica (među kojima su Bugarska, Danska, Estonija, Francuska, Hrvatska, Irska, Litvanija, Luksemburg, Mađarska, Malta, Poljska, Rumunija, Slovenija, Španija i Švedska) ova obaveza obuhvata sve stručne profile koji rade s djecom. Malta je, nakon ranijih zakonskih izmjena, u potpunosti integrisala obavezno prijavljivanje u svoj sistem zaštite. S druge strane, u državama poput Austrije, Belgije, Cipra, Češke, Finske, Grčke, Italije, Letonije, Portugala i Slovačke, zakonska dužnost je i dalje fokusirana na tačno određene profesionalne grupe, prvenstveno na socijalne radnike, prosvjetne radnike i zdravstveno osoblje.<ref name="FRA_2024_Report" /><ref name="FRA_2024_Dataset">{{cite web |author=European Union Agency for Fundamental Rights |title=Dataset: Mapping child protection systems – Update 2023 |url=https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/fra-2024-dataset-mapping-child-protection-systems_en.xlsx |date=2024 |publisher=FRA |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> Zemlje koje tradicionalno nisu imale opću zakonsku obavezu prijavljivanja prilagodile su svoje sisteme: * Njemačka i Nizozemska su razvile specifične zakonske okvire i proceduralne korake za profesionalce. U Njemačkoj je uspostavljeno zakonsko pravo i procedura za procjenu rizika i saradnju sa službama za zaštitu mladih, dok Nizozemska koristi standardizovani kodeks ponašanja i obavezni protokol u pet koraka (''Meldcode'') koji stručnjaci moraju primijeniti u slučaju sumnje na nasilje. * Malta je usvajanjem novih zakonskih akata uvela strogu obavezu prijavljivanja za stručne radnike i volontere u sistemu alternativne brige o djeci.<ref name="FRA_2024_Report" /> U pogledu opće javnosti, više od polovine država članica EU (uključujući Bugarsku, Cipar, Češku, Dansku, Estonija, Finsku, Hrvatsku, Irsku, Italiju, Letoniju, Litvaniju, Portugal, Slovačku, Sloveniju i Švedsku) propisuje specifičnu zakonsku dužnost i za same građane da prijave slučajeve u kojima sumnjaju da je dijete žrtva zlostavljanja, zanemarivanja ili iskorištavanja. U ostalim državama članicama koje nemaju posebne odredbe unutar porodičnog prava ili zakona o zaštiti djece, građani podliježu općim odredbama krivičnog prava o obavezi prijavljivanja teških krivičnih djela, ali bez posebno definisane, preventivne dužnosti prijavljivanja djeteta koje se nalazi u stanju socijalnog rizika.<ref name="FRA_2024_Dataset" /> == Procesi prijavljivanja == Procesi prijavljivanja znatno se razlikuju u zavisnosti od pravnog sistema. Od obaveznih prijavljivača se obično zahtijeva da navedu svoje ime i prezime prilikom podnošenja prijave. Ovo omogućava istražiteljima da ih kontaktiraju radi dobijanja dodatnih detalja ukoliko je to potrebno, a ujedno štiti samog obaveznog prijavljivača od optužbi da nije postupio u skladu sa zakonom.<ref name="Cox_Bromfield_Bromley_2018" /><ref name="CWIG_2023" /><ref name="Mathews_Kenny_2008" /> Prijavljivači se prvenstveno podstiču da prijave samu sumnju, a ne da sami provode istragu ili čekaju apsolutne dokaze, jer bi odgađanje moglo dovesti do daljeg nanošenja štete potencijalnoj žrtvi, dok bi počiniocima omogućilo da pripreme odbranu putem zastrašivanja. Istraga zlostavljanja prepušta se stručnim osobama. Pojedini pravni sistemi predviđaju jasne mjere zaštite za prijave podnesene u dobroj vjeri, osiguravajući povjerljivost identiteta prijavljivača.<ref name="Cox_Bromfield_Bromley_2018" /><ref name="CWIG_2023" /><ref name="Mathews_Kenny_2008" /> Pri tome treba imati na umu da se prijavljuju isključivo sumnje, zbog čega se mora poštovati pretpostavka nevinosti sve dok se ne prikupe dokazi kojima se utvrđuje krivica.<ref name="Besharov_1994">{{cite journal |last=Besharov |first=Douglas J. |title=Responding to Child Sexual Abuse: The Need for a Balanced Approach |journal=The Future of Children |date=1994 |volume=4 |issue=2 |pages=135–155 |doi=10.2307/1602528 |url=https://www.welfareacademy.org/pubs/childwelfare/respondingto_94.pdf |access-date=22. 6. 2026 |language=en}}</ref> === Profesije i prijavljivanje === Obaveza prijavljivanja se uglavnom odnosi na profesije čiji članovi ostvaruju učestao kontakt s djecom. U nekim pravnim sistemima od svih građana se zahtijeva prijavljivanje sumnje na određene oblike zlostavljanja, dok u drugim sistemima ovu obavezu isključivo imaju ljekari ili medicinski radnici. U zakonskim okvirima uglavnom se naglašava dasu ove grupe ''zakonski obavezne'' podnositi prijave, a većina sistema istovremeno omogućava i ''dobrovoljno'' prijavljivanje svakoj osobi koje izrazi zabrinutost. === Privilegija povjerljivosti sveštenik–ispovjednik i ostali izuzeci === Sukobi između dužnosti obaveznog prijavljivača i pojedinih propisa o [[Privilegovano svjedočenje|zaštićenoj komunikaciji]] česta su pojava. Ipak, u mnogim pravnim sistemima, [[advokatska tajna]] i povjerljivost odnosa između sveštenika i ispovjednika izuzeti su od obaveznog prijavljivanja. U pojedinim saveznim državama SAD-a, od ove obaveze izuzeti su i psihijatri te psiholozi.<ref name="CWIG_2023" /> [[Ispovjedna tajna]] predstavlja oblik zaštićene komunikacije koji štiti razmjenu informacija između sveštenog lica i vjernika (ispovjednika) koji podatke povjerava u tajnosti. Kada se ova privilegija primjenjuje, ni vjerski službenik ni ispovjednik ne mogu biti prisiljeni da svjedoče na sudu, daju iskaz ili učestvuju u drugim pravnim postupcima o sadržaju te komunikacije.<ref name="Lucas_2026">{{cite web |last=Lucas |first=S. |title=Attorney client privilege explains what courts protect and when it can be lost |url=https://thefirstfile.com/2006-12-answers-to-questions-about-the-attorney-client-privilege/ |website=The First File |date=2026 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Kritike == Sistemi prijavljivanja, koji su prvobitno stvoreni kao odgovor na [[fizičko zlostavljanje]], s vremenom su prošireni na veći broj kažnjivih djela u različitim zemljama, nakon što je prepoznato da [[Seksualno zlostavljanje|seksualno]] i [[Psihičko zlostavljanje|emocionalno zlostavljanje]], zanemarivanje, kao i izloženost nasilju u porodici, također ostavljaju duboke posljedice na dobrobit djece.<ref name="Cox_Bromfield_Bromley_2018" /> Kritičari istraga koje se pokreću na osnovu prijava o zlostavljanju djece ističu sljedeće negativne efekte: * Dijete može biti nepravedno ili pogrešno izmješteno iz porodice. * Dugotrajna i ponovljena ispitivanja, kao i fizički pregledi, mogu ostaviti emocionalne traume. * Čak i ako dijete ne bude izmješteno iz porodice, unutar nje se mogu javiti trajan strah, nepovjerenje i nesigurnost. * Dugotrajni boravak u udomiteljskoj porodici ili ustanovi (alternativna briga) može uzrokovati trajne psihološke posljedice i nanijeti nepopravljivu štetu vezi između roditelja i djeteta. * Sama optužba za loše postupanje može narušiti stabilnost porodice, čak i ako se u postupku tvrdnje odbace kao neosnovane. Prijetnje i pretpostavka krivice umjesto nevinosti često vode do osjećaja nemoći, neadekvatnosti i depresije, uskraćivanja prava na pravično suđenje i lične slobode, narušavanja ugleda, narušavanja privatnosti, kao i do pravnih posljedica ukoliko se krivica unaprijed pretpostavi.<ref name="Chill_2003">{{cite journal |last=Chill |first=Paul |title=Burden of Proof Begone: The Pernicious Effect of Emergency Removal in Child Protective Proceedings |journal=Family Court Review |date=2003 |volume=41 |issue=4 |pages=457–471 |doi=10.1111/j.1744-1617.2003.tb00900.x |url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1886506_code534975.pdf?abstractid=1886506&mirid=1 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> * Može doći do ekonomskih gubitaka uslijed potrebe za angažovanjem pravnih zastupnika radi odbrane i ispunjavanja nametnutih institucionalnih zahtjeva. Kritičari također navode da zakoni o obaveznom prijavljivanju mogu: * preopteretiti sistem socijalne zaštite i povećati porezno opterećenje građana.<ref name="Oregonian_2012">{{cite web |author=The Oregonian |title=Jerry Sandusky sex abuse case has states re-examining mandatory reporter laws |url=https://www.oregonlive.com/today/2012/06/jerry_sandusky_sex_abuse_case.html |website=The Oregonian/OregonLive |date=2012 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> * povećati broj neosnovanih prijava ili prijava koje ne opravdavaju uplitanje državnih organa.<ref name="Orr_1999">{{cite book |last=Orr |first=Susan |title=Child Protection at the Crossroads: Child Abuse, Child Protection and Recommendations for Reform |url=https://reason.org/wp-content/uploads/files/dfd94f43193053c05646fac22fb26f16.pdf |publisher=Reason Public Policy Institute |series=Policy Study No. 262 |date=1999 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> * odvratiti pojedince, uključujući i same žrtve zlostavljanja, od traženja medicinske pomoći ili održavanja terapijskog odnosa, uslijed straha da će biti prijavljeni. * nesrazmjerno utjecati na [[Afroamerikanci|afroameričke]] porodice.<ref name="Lau_Krase_Morse_2008">{{cite book |last1=Lau |first1=Kenneth |last2=Krase |first2=Kathryn |last3=Morse |first3=Richard H. |title=Mandated Reporting of Child Abuse and Neglect: A Practical Guide for Social Workers |edition=illustrated |publisher=Springer Publishing Company |date=2008 |isbn=9780826117823 |url=https://books.google.ba/books?id=FHiBniv8-GEC&printsec=frontcover |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> * obeshrabriti građane da unutar zajednice direktno i pozitivno pomognu porodicama u krizi, jer mogu smatrati da su svoju društvenu odgovornost ispunili samim pozivanjem anonimne telefonske linije.<ref name="Orr_1999" /> Osim toga, ističe se da zakoni o obaveznom prijavljivanju mogu imati nenamjerne posljedice za osobe koje su predmet prijave. Pojedinci, uključujući i maloljetnike, koji nikada nisu krivično osuđeni, mogu ostati evidentirani u centralnim registrima odnosno bazama podataka službi za zaštitu djece (koje se razlikuju od [[Registri seksualnih prijestupnika|registara seksualnih prijestupnika]]), tokom više decenija. Zbog obaveznih provjera prošlosti takve evidencije mogu značajno ograničiti njihove mogućnosti obrazovanja i zapošljavanja. Također su zabilježeni slučajevi u kojima su roditelji koji su uspješno prevladali ovisnost o drogama i nastavili medicinski tretman odvikavanja bili predmet obaveznog prijavljivanja, iako nije postojala sumnja na zlostavljanje djece niti na ponovno korištenje narkotika.<ref name="Stout_2023">{{cite web |last=Stout |first=Matt |title=Six years sober, she was still reported for child abuse for taking addiction medication. Is it time to change the rules? |url=https://www.bostonglobe.com/2023/06/14/metro/push-reimagine-mandated-reporting-increasingly-has-new-question-is-less-not-more-better/ |website=The Boston Globe |date=2023 |access-date=23. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Efekt posmatrača]] * [[Zaštita djece]] * [[Zlostavljanje djeteta]] * [[Tamna brojka kriminaliteta]] * [[Smrt Daniela Valerija]] * [[Obavezno prijavljivanje u Sjedinjenim Američkim Državama]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.childwelfare.gov/pubPDFs/manda.pdf Pregled obaveznog prijavljivanja u Sjedinjenim Američkim Državama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815160247/https://www.childwelfare.gov/pubPDFs/manda.pdf |date=15. 8. 2022 }} {{en simbol}} * [https://aifs.gov.au/resources/resource-sheets/mandatory-reporting-child-abuse-and-neglect Pregled obaveznog prijavljivanja u Australiji] {{en simbol}} * [https://fra.europa.eu/en/content/provisions-professionals-legal-obligation-report-cases-child-abuse-neglect-and-violence Pregled obaveznog prijavljivanja u Evropskoj uniji] {{en simbol}} * [https://welfareacademy.umd.edu/pubs/childwelfare/ Publikacije o dobrobiti i zlostavljanju djece - Welfare Academy] {{en simbol}} == Dodatna literatura == * {{cite book |last1=Szafranek |first1=Magdalena |last2=Fabián |first2=Petr |last3=Škoviera |first3=Albín |last4=Gorczowska |first4=Joanna |title=Child protection system – just think differently? Critical analysis of selected models |date=2022 |publisher=University of Warsaw |isbn=978-83-235-5494-3 |doi=10.31338/uw.9788323554943 |url=https://www.researchgate.net/publication/361518321_Child_protection_system_-_just_think_differently_Critical_analysis_of_selected_models |language=en}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zlostavljanje djece]] [[Kategorija:Zdravstveno pravo]] [[Kategorija:Policijski informanti]] l8s9ryvwe21x1pfhvwal2dbqu2czyun 0 535558 3914658 3901609 2026-07-26T15:45:47Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914658 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | poslovno_ime = Bandai Namco Entertainment Inc. | izvorno_ime = {{lang|ja|株式会社バンダイナムコエンターテインメント}} | prijašnje_ime = Namco Bandai Games Inc. (2006–2014)<br />Bandai Namco Games Inc. (2014–2015) | slika = Bandai Namco logo (2022).svg | veličina_slike = 220px | slika2 = Bandai_Namco_headquaters.jpg | veličina_slike2 = 220px | tekst2 = Sjedište kompanije u Tokiju | vrsta = Podružnica | industrija = [[Videoigra|Videoigre]] | prethodnik = [[Namco]]<br />Bandai (divizija za videoigre) | osnovano = 31. mart 2006. | sjedište = Minato, [[Tokio]], [[Japan]] | poslužuje = Širom svijeta | ključne_osobe = Nao Udagawa | proizvodi = Videoigre | vlasnik = [[Bandai Namco Holdings]] | divizije = Bandai Namco Aces<br />[[Bandai Namco Studios]]<br />Bandai Namco Mobile | podružnice = [[D3 Publisher]]<br />Reflector Entertainment | veb-sajt = [https://www.bandainamcoent.co.jp/english/ bandainamcoent.co.jp] }} '''Bandai Namco Entertainment Inc.''' je [[japan]]ski multinacionalni izdavač [[Videoigra|videoigara]] i ogranak grupe [[Bandai Namco Holdings]]. Kompanija je nastala 31. marta 2006. spajanjem videoigra divizija kompanija [[Namco]] i [[Bandai]] radi jačanja konkurentnosti na globalnom tržištu.<ref name="est">{{cite web|last=Karlin|first=David|title=Bandai and Namco Finalize Merger Details|url=http://www.1up.com/news/bandai-namco-finalize-merger-details|publisher=1UP.com|access-date=21. 11. 2020|archive-date=12. 3. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312025357/http://www.1up.com/news/bandai-namco-finalize-merger-details|url-status=dead}}</ref> == Razvoj i franšize == Bandai Namco posjeduje brojne svjetski poznate franšize, uključujući: * '''Klasične igre''': ''[[Pac-Man]]'' (zvanična maskota), ''[[Ridge Racer]]'' i ''[[Taiko no Tatsujin]]''. * '''Borilačke igre''': ''[[Tekken]]'' i ''[[Soulcalibur]]''. * '''RPG naslovi''': ''[[Dark Souls]]'', ''[[Elden Ring]]'' i ''[[Tales (video igra)|Tales]]''. * '''Licencirani naslovi''': Serijali bazirani na franšizama poput ''[[Gundam]]'', ''[[Sword Art Online]]'' i ''[[Dragonball|Dragon Ball]]''. == Historijski razvoj == Nakon osnivanja 2006. godine, kompanija je kroz godine apsorbovala srodne divizije poput [[Banpresto]] (2008) i [[Namco Networks]] (2011).<ref>{{cite web |url=http://www.siliconera.com/2007/11/09/banpresto-absorbed-by-namco-bandai/ |title=Banpresto absorbed by Namco Bandai |date=9. 11. 2007|access-date=2. 2. 2014}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.katanaxtreme.com/anime_news/details.aspx?id=li1vddzCy06DZUz3hzp97g |title=Namco Bandai Games Inc. to Take Over Bandai Networks Co., Ltd. |access-date=10. 12. 2008}}</ref> Godine 2012. razvojni odjeli su izdvojeni u nezavisnu kompaniju [[Bandai Namco Studios]] radi efikasnijeg razvoja igara,<ref>{{cite magazine |url=http://www.engadget.com/2012/02/10/namco-spins-off-internal-dev-studios-into-namco-bandai-studio/ |title=Namco spins off internal dev studios into 'Namco Bandai Studio' |date=10. 2. 2012|magazine=Famitsu |access-date=9. 2. 2020}}</ref> a 2015. godine naziv kompanije je promijenjen u ''Bandai Namco Entertainment''.<ref>{{cite web|last=James|first=Thomas|url=https://www.gematsu.com/2014/12/bandai-namco-games-changing-name-bandai-namco-entertainment|title=Bandai Namco Games changing name to Bandai Namco Entertainment|access-date=16. 12. 2014|archive-date=13. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013095226/https://gematsu.com/2014/12/bandai-namco-games-changing-name-bandai-namco-entertainment|url-status=dead}}</ref> Kompanija danas upravlja mrežom studija širom svijeta, uključujući ogranke u Evropi i Sjevernoj Americi.<ref>{{cite web|title=BANDAI NAMCO Entertainment opens new mobile company - BANDAI NAMCO Mobile|url=https://en.bandainamcoent.eu/news/bandai-namco-entertainment-opens-new-mobile-company-bandai-namco-mobile|website=Bandai Namco Europe|date=31. 7. 2019}}</ref> == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Izdavači videoigara]] [[Kategorija:Japanske kompanije osnovane 2006.]] prtkzn0sgh6punoo0pqricczed22t0h 0 535562 3914714 3900863 2026-07-26T15:56:35Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914714 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Video_game_loot_box_mockup.png|mini|Mehanika gacha igara često se poredi sa [[Loot box|kutijama s plijenom (loot boxes)]].]] [[Datoteka:Hankyu Nishinomiyakitaguchi Station GachaGacha corner - panoramio.jpg|mini|Gachapon automati u [[Japan]]u]] '''Gacha igra''' jeste vrsta [[videoigre]] koja primjenjuje mehaniku zasnovanu na japanskim automatima '''[[Gashapon|gachapon]]'''. Slično kao i kod kutija s plijenom ([[Engleski jezik|engleski]]:. ''loot boxes''), ove igre potiču igrače da troše unutarigračku valutu kako bi dobili nasumični virtuelni predmet. Dio valute može se zaraditi igranjem i praćenjem aktivnosti u igri, dok se ostatak kupuje stvarnim novcem od izdavača. Većina gacha igara su besplatne [[Mobilna igra|mobilne igre]] (''[[free-to-play]]'') u žanru [[Igra uloge|RPG-a]], s naglaskom na strategiju, sastavljanje timova i improvizaciju igrača.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.serkantoto.com/2012/02/21/gacha-social-games/|title=Gacha: Explaining Japan's Top Money-Making Social Game Mechanism|last=Toto|first=Serkan|work=Serkan Toto: CEO Blog|publisher=Kantan Games|access-date=10. 4. 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.inverse.com/article/27267-what-are-gacha-games-fire-emblem-heroes|title='Fire Emblem Heroes' Is a Gacha Game - Here's What That Means|work=Inverse|access-date=10. 4. 2020}}</ref> Ovaj model je postao sastavni dio japanske kulture mobilnih igara, a sve se više koristi u kineskim, korejskim i zapadnim naslovima.<ref name="JPT">{{cite news|last=Nakamura|first=Yuji|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2017/02/03/business/corporate-business/nintendo-treading-shaky-ground-new-mobile-game-takes-gacha-global/|title=Nintendo treading on shaky ground as new mobile game takes 'gacha' global|date=3. 2. 2017|newspaper=Japan Times Online}}</ref> Digitalne gacha igre česta su meta kritika jer podstiču finansijsko trošenje koje izgledom i mehanizmom podsjeća na [[kockanje]]. == Način igranja == Zbog nasumične prirode dobijanja likova i predmeta, gacha igre su često strateškog karaktera. Igrači se podstiču na improvizaciju i prilagođavanje taktika u naprednim modovima igre, poput borbi protiv šefova (engl. ''boss raids'').<ref name="johannesheinze">{{Cite web |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2017-07-18-how-gacha-can-benefit-western-game-developers |title=How gacha can benefit Western game developers |last=Heinze |first=Johannes |date=18. 7. 2017 |website=GamesIndustry.biz |language=en |access-date=10. 4. 2020}}</ref> U igrama postoje takozvani "baneri" (engl. ''banners'') koji predstavljaju skupove trenutno dostupnih likova ili predmeta koje igrači mogu pokušati osvojiti ("izvući"). Baneri mogu biti stalni ili vremenski ograničeni, što kod igrača stvara osjećaj straha od propuštanja (engl. ''[[Fear of missing out|FOMO]]''). Vrijednost predmeta obično je podijeljena po nivoima rijetkosti (engl. ''rarity tiers''). Zakonodavstva mnogih zemalja danas zahtijevaju da vjerovatnoća (šansa) za ispadanje svakog predmeta bude javno prikazana. === Sistem zagarantovanog dobitka (Pity system) === Mnoge gacha igre koriste sigurnosni sistem poznat kao "pity" ili "spark", koji garantuje dobitak određenog predmeta nakon određenog broja pokušaja. "Meki" (engl. ''soft'') pity blago povećava šansu za rijetki dobitak sa svakim uzastopnim pokušajem, dok "tvrdi" (engl. ''hard'') pity koristi brojač i automatski dodjeljuje željeni predmet nakon što igrač dostigne tačan prag (npr. 90 ili 100 izvlačenja). Također, neke igre implementiraju sistem "50/50", gdje igrač ima 50% šanse da dobije istaknuti lik s banera kada izvuče predmet najviše rijetkosti; ako igrač "izgubi" tih 50% šanse i dobije nekog drugog standardnog lika, njegov sljedeći rijetki dobitak je 100% zagarantovan da bude upravo istaknuti lik s banera.<ref name=":5">{{Cite thesis|last=Tan|first=Angeleen|title=The "Pull" of Gacha Games: Exploring Player Experiences of Gacha Game Characters|date=11. 6. 2025|publisher=UC Santa Cruz|url=https://escholarship.org/uc/item/47n870q2|language=en}}</ref> == Varijacije == * '''Kompletni gacha''' (engl. ''Complete gacha'' ili ''kompu gacha''): Model u kojem igrač mora sakupiti cijeli set uobičajenih predmeta kako bi otključao jedan rijetki i vrijedni predmet. Ovaj sistem je proglašen ilegalnim u Japanu 2012. godine zbog manipulativne prirode.<ref name=":7">{{Cite news|url=http://www.japantimes.co.jp/life/2012/05/16/digital/japans-social-gaming-industry-hindered-by-governments-anti-gambling-move/|title=Japan's social-gaming industry hindered by government's anti-gambling move|last=Akimoto|first=Akky|date=16. 5. 2012|work=[[The Japan Times]]|access-date=13. 8. 2017|language=en-US}}</ref> * '''Kutija gacha''' (engl. ''Box gacha''): Izvlačenje predmeta iz zatvorenog skupa (kutije) bez zamjene. Svakim izvlačenjem broj preostalih opcija se smanjuje, što znači da će igrač na kraju garantovano dobiti sve predmete ako nastavi izvlačiti.<ref name=":1" /> * '''Gacha s ponovnim izvlačenjem''' (engl. ''Redraw gacha''): Omogućava igraču da poništi trenutni rezultat i povuče ponovo kako bi dobio šansu za bolju nagradu. Često se nudi besplatno tokom uvodnog dijela (tutorijala) igre. * '''Uzastopni gacha''' (engl. ''Consecutive gacha''): Poboljšava šanse za rijetke nagrade ili nudi blagi popust kada igrač troši valutu odjednom za višestruka uzastopna izvlačenja (poput popularnih "10x povlačenja").<ref name=":1" /> == Privlačnost modela == Gacha model se pokazao kao izuzetno profitabilna strategija za besplatne igre.<ref name="johannesheinze" /> Finansiranje ovih igara u velikoj mjeri zavisi od male grupe igrača koji troše ogromne količine novca na mikrotransakcije, a koji se u industriji kolokvijalno nazivaju "kitovi" (engl. ''[[Whale (gambling)|whales]]''). Igrači koji troše umjereno nazivaju se "delfini", dok oni koji troše minimalno ili nikako nose naziv "gavčice" (engl. ''minnows'').<ref name="index">{{cite web|url=https://index.hu/tech/godmode/2020/07/22/gacha-videojatek-japan-mobil-mikrotranzakcio-arknights-sinoalice/|title=Virtuális kemény drog tolja a mobilos játékok szekerét|date=22. 7. 2020|website=[[Index (Hungarian website)|Index.hu]]|language=hu|author=Flachner Balázs}}</ref> Pored mehanike iznenađenja, važan psihološki faktor privlačnosti jeste i emocionalna povezanost s likovima. Razvijatelji ulažu mnogo truda u stvaranje dubokih priča, upečatljivog dizajna i angažovanje poznatih glumaca za posuđivanje glasova, što kod igrača razvija želju za sakupljanjem i osjećaj ličnog postignuća kada konačno osvoje željenog lika. == Kontroverze i regulacija == Zbog snažnog oslanjanja na element sreće, gacha igre su izložene oštrim kritikama javnosti i regulatornih tijela zbog sličnosti sa kockanjem. Istraživanja u Evropi i SAD-u pokazuju da značajan procenat mlađih igrača koji redovno igraju gacha igre počinje pokazivati oblike ponašanja karakteristične za ovisnike o kocki.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Leahy|first=D.|date=1. 9. 2022|title=Rocking the Boat: Loot Boxes in Online Digital Games, the Regulatory Challenge, and the EU's Unfair Commercial Practices Directive|journal=Journal of Consumer Policy|volume=45|issue=3|pages=561–592|doi=10.1007/s10603-022-09522-7}}</ref> Pravna klasifikacija varira od jurisdikcije do jurisdikcije. Ujedinjeno Kraljevstvo, na primjer, ne klasifikuje ove igre kao kockanje jer se unutarigrački predmeti zakonski ne mogu zamijeniti za stvarni novac. Nasuprot tome, Belgija i Holandija tretiraju gacha sisteme kao ilegalno kockanje ukoliko igra dopušta trgovinu i preprodaju osvojenih virtuelnih dobara na vanjskim sajtovima. U januaru 2025. godine, Savezna trgovinska komisija SAD-a (FTC) kaznila je kompaniju Hoyoverse sa 20 miliona dolara. U tužbi je navedeno da je kompanija u svojoj popularnoj gacha igri ''[[Genshin Impact]]'' namjerno skrivala stvarne šanse za dobitak unutar kutija s plijenom od maloljetnih igrača, koristeći manipulativne obrasce (engl. ''dark patterns'') i kršeći Zakon o zaštiti privatnosti djece na internetu (COPPA) prikupljanjem podataka bez pristanka roditelja.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.ftc.gov/news-events/news/press-releases/2025/01/genshin-impact-game-developer-will-be-banned-selling-lootboxes-teens-under-16-without-parental|title=Genshin Impact Game Developer Will be Banned from Selling Lootboxes to Teens Under 16 without Parental Consent, Pay a $20 Million Fine to Settle FTC Charges|last=Henderson|first=Juliana|date=17. 1. 2025|website=Federal Trade Commission}}</ref> == Također pogledajte == * [[Kutija s plijenom]] == Reference == {{Reflist}} oj1kpszwxrg0h7eu91cyuxtglzz4bfw 0 535563 3914820 3900748 2026-07-26T17:17:05Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914820 wikitext text/x-wiki {{Kratki opis|Hibridna video konzola kompanije Nintendo}} {{Infokutija informacioni uređaj | ime = Nintendo Switch 2 | slika = [[Datoteka:Nintendo Switch 2 in Handheld Mode.png|250px]] | opis = Nintendo Switch 2 u ručnom režimu sa spojenim Joy-Con 2 kontrolerima | developer = [[Nintendo]]<ref name="AskDev1">{{Cite web |title=Ask the Developer Vol. 16: Nintendo Switch 2 — Part 1 |url=https://www.nintendo.com/en-ca/whatsnew/ask-the-developer-vol-16-nintendo-switch-2-part-1/ |access-date=31. 12. 2025 |website=www.nintendo.com}}</ref> | proizvođač = [[Foxconn]] | vrsta = [[Kućna video konzola|Hibridna video konzola]] | datum_izdavanja = 5. juni 2025. (globalno) | cijena = 449,99 USD / 469,99 € (od septembra 2026: 499,99 USD / 499,99 €)<ref name="PriceHike">{{Cite web |title=Nintendo hikes Switch 2 prices |url=https://www.gamesindustry.biz/nintendo-hikes-switch-2-prices-revises-console-costs-in-japan-us-canada-and-europe |access-date=13. 5. 2026 |website=GamesIndustry.biz}}</ref> | prodane_jedinice = 19,86 miliona (do 31. marta 2026.)<ref name="SalesData"/> | medij = Fizičke igraće kartice, digitalna distribucija | soc = Prilagođeni [[Nvidia Tegra]] T239 (kodno ime "Drake") | cpu = Osmojezgarni [[ARM Cortex-A78|ARM Cortex-A78C]] @ 998 MHz / 1.101 MHz<ref name="TechSpecs">{{Cite web |title=Nintendo Switch 2: final tech specs and system reservations confirmed |url=https://www.eurogamer.net/digitalfoundry-2025-nintendo-switch-2-final-tech-specs-and-system-reservations-confirmed |date=14. 5. 2025 |website=Eurogamer.net}}</ref> | memorija = 12 GB [[LPDDR#LPDDR5X|LPDDR5X]] (128-bit) | skladištenje_podataka = 256 GB [[UFS 3.1]] (proširivo do 2 TB preko microSD Express) | ekran = 7,9-inčni LCD osjetljiv na dodir (1080p, do 120 Hz, HDR10, VRR) | kontroleri = [[Joy-Con 2]], Pro Controller, Nintendo Switch 2 kamera | usluge = [[Nintendo eShop]], [[Nintendo Switch Online]] | najprodavanija_igra = ''[[Mario Kart World]]'' (14,70 miliona)<ref name="SalesData">{{Cite web |title=Financial Results Explanatory Material |url=https://www.nintendo.co.jp/ir/pdf/2026/260508_4.pdf |date=8. 5. 2026 |publisher=Nintendo}}</ref> | prethodnik = [[Nintendo Switch]] }} '''Nintendo Switch 2''' je hibridna [[igraća konzola]] koju je razvio [[Nintendo]]. Na većini tržišta objavljena je '''5. juna 2025. godine'''. Slijedeći koncept originalnog Nintendo Switcha, uređaj se može koristiti kao ručna konzola, tablet ili se povezati na televizor putem doka (dock). Kontroleri '''Joy-Con 2''' se spajaju magnetnim putem i mogu se koristiti odvojeno od glavnog uređaja. U poređenju sa prethodnikom, Switch 2 donosi veći LCD ekran, više interne memorije, te naprednije grafičke, hardverske i društvene funkcije. Podržava rezoluciju od 1080p (Full HD) sa osvježavanjem do 120&nbsp;Hz u ručnom režimu, dok u doku omogućava prikaz u 4K rezoluciji pri 60&nbsp;Hz uz HDR10 podršku. == Historija i razvoj == Originalni Nintendo Switch postigao je ogroman komercijalni uspjeh, sa preko 146 miliona prodatih jedinica do januara 2025. godine. Formalni razvoj nasljednika (kodnog imena ''"Ounce"'') započeo je 2019. godine. Dizajnerski tim je odlučio zadržati hibridni koncept jer su se razvojni timovi već navikli na njega, fokusirajući se primarno na poboljšanje sirovih računarskih performansi hardvera. Predsjednik kompanije [[Shuntaro Furukawa]] potvrdio je da je kompatibilnost unazad bila ključni dio dizajna. Sistem koristi kombinaciju softverske i hardverske emulacije kako bi omogućio nesmetano pokretanje igara sa originalnog Switcha. Novi Joy-Con 2 kontroleri koriste rafinirani magnetni sistem umjesto starih šina, koji automatski i zvučno "klikne" pri spajanju. Unaprijeđen je i sistem vibracije (HD Rumble), a kontroleri se u podržanim igrama mogu koristiti i kao žiroskopski kompjuterski miš. == Softver, igre i mrežne usluge == Igre su dostupne na fizičkim karticama crvene boje (za razliku od sivih sa prvog Switcha). Uvedene su i '''"Game-Key"''' kartice koje ne sadrže same podatke igre već samo digitalnu licencu, dok se kompletna igra preuzima putem internet veze s Nintendovih servera. Pretplatnički servis [[Nintendo Switch Online]] je zadržan, a u okviru ''Expansion Packa'' ekskluzivno za Switch 2 uvedena je podrška za emulaciju igara sa [[GameCube]] konzole u sklopu biblioteke pod nazivom '''Nintendo Classics'''. Nova funkcija '''GameChat''' aktivira se posebnim dugmetom "C" na desnom Joy-Conu 2, omogućavajući glasovni chat i dijeljenje ekrana sa prijateljima u realnom vremenu. Funkcija podržava i eksternu Nintendo Switch 2 kameru. == Prijem i prodaja == Iako je konzola pretrpjela kritike zbog visoke cijene hardvera (449.99 USD) i softvera (neke igre koštaju do 80 USD), zabilježila je istorijske prodajne rezultate. U prva četiri dana prodata je u više od '''3,5 miliona primjeraka''' širom svijeta, postajući najbrže prodavana Nintendo konzola u istoriji kompanije. Do '''31. marta 2026. godine''', Switch 2 je isporučen u '''19,86 miliona jedinica'''<ref name="SalesData" />. U '''augustu 2025. godine''', pod uticajem uvođenja novih carina od strane Trumpove administracije, Nintendo je podigao cijenu originalnog Switcha u SAD-u i najavio moguće korekcije cijena za Switch 2 u budućnosti. U martu 2026. godine, potražnja na američkom tržištu je blago oslabila, zbog čega je proizvodnja privremeno smanjena. Nakon toga, u maju 2026. najavljeno je zvanično povećanje cijena hardvera na jesen iste godine (na 499.99 USD / 499.99 EUR) uslijed globalne nestašice memorijskih čipova za AI sisteme<ref name="PriceHike" />. == Reference == {{Reflist}} ryao6tma4e6ho2fx667gmke1lhz5vz5 0 535573 3914613 3902496 2026-07-26T13:40:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3914613 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Playing_with_smartphone.jpg|mini|Igra koja se igra na [[Pametni mobitel|pametnom mobitelu]].]] '''Mobilna igra''' je [[videoigra]] koja se igra na [[Mobilni uređaj|mobilnom uređaju]] .<ref name="defi">{{Cite book|last=Dal|first=Yong Jin|url=https://books.google.com/books?id=o6rCDAAAQBAJ&q=definition+of+mobile+game&pg=PA6|title=Mobile Gaming in Asia: Politics, Culture and Emerging Technologies|date=27 July 2016|publisher=Springer|isbn=9789402408263|pages=6–7|access-date=13 February 2021}}</ref> Termin se također može odnositi na bilo koju igru koja se igra na mobilnom uređaju, kao što je [[mobilni telefon]], [[tablet]], PDA, ručna igraća konzola, prijenosni media player ili grafički kalkulator, sa ili bez dostupnosti mreže . <ref name="defi" /> Najranija igra za mobilne telefone bila je varijanta ''[[Tetris|Tetrisa]]'' objavljena na Hagenuk MT-2000 1994. godine. <ref>{{Cite web|url=https://www.phonearena.com/news/This-was-the-worlds-first-cell-phone-with-a-game-loaded-on-it_id62920|title=This was the world's first cell phone with a game loaded|date=16 November 2014|website=Phone Arena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522004814/https://www.phonearena.com/news/This-was-the-worlds-first-cell-phone-with-a-game-loaded-on-it_id62920|archive-date=22 May 2019|url-status=dead|access-date=16 September 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://blogs.windows.com/devices/2013/01/16/10-things-you-didnt-know-about-mobile-gaming-2/|title=10 things you didn't know about mobile gaming|last=Blog|first=Microsoft Devices|date=2013-01-16|website=Microsoft Devices Blog|language=en-US|access-date=2021-08-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.handy-sammler.de/Handys/Hagenuk_MT-2000.htm|title=Hagenuk MT-2000 with Tetris|last=Andreas Elmenthaler (Elmi)|publisher=Handy-sammler.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124048/http://www.handy-sammler.de/Handys/Hagenuk_MT-2000.htm|archive-date=June 17, 2013|url-status=dead|access-date=2013-08-12}}</ref> Razvojem tehnologije, korisnici su dobili mogućnost kupovine i preuzimanja igara na svoje uređaje. Iako su prvobitno bile ograničene na prodavnice pod kontrolom mobilnih operatera, mobilne igre doživjele su nagli rast razvojem prodavnica aplikacija 2008. godine, poput Appleovog [[App Store|App Storea]]. App Store je bio prvo tržište mobilnog sadržaja kojim je direktno upravljao vlasnik mobilne platforme, čime je značajno promijenjeno ponašanje potrošača kroz olakšan pristup mobilnim aplikacijama za preuzimanje.<ref name="MGA_SoA">{{cite web|url=http://www.mobilegamearch.eu/wp-content/uploads/2012/12/Mobile-Game-Arch_D3.1_06122012_PU.pdf|title=State of the Art of the European Mobile Games Industry|year=2012|publisher=Mobile GameArch Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505184626/http://www.mobilegamearch.eu/wp-content/uploads/2012/12/Mobile-Game-Arch_D3.1_06122012_PU.pdf|archive-date=2017-05-05|url-status=dead|access-date=2013-08-12|vauthors=Behrmann M, Noyons M, Johnstone B, MacQueen D, Robertson E, Palm T, Point J}}</ref> Mobilne igre danas predstavljaju najveći i najunosniji sektor [[Industrija videoigara|industrije videoigara]], čineći 49% ukupnih globalnih prihoda od igara u 2025. godini.<ref>{{Cite web|url=https://sqmagazine.co.uk/video-games-industry-statistics/|title=Video Games Industry Statistics 2025: Revenue, Platforms & Trends|date=14 May 2025|website=sqmagazine.co.uk}}</ref> == Historija == Prema kraju 20. vijeka, posjedovanje mobilnih telefona počelo je postajati sveprisutno širom svijeta uslijed uspostavljanja industrijskih standarda, brzog pada troškova posjedovanja mobilnih aparata te potrošnje potaknute ekonomijom obima. Kao rezultat ovog naglog porasta, tehnološki napredak proizvođača mobilnih aparata postao je izuzetno brz. S ovim tehnološkim napredcima, igre za mobilne telefone također su postajale sve kompleksnije, koristeći poboljšanja ekrana, procesorske snage, memorije, interfejsa, mrežne propusnosti i funkcionalnosti [[Operativni sistem|operativnih sistema]]. Prva igra koja je ukazala na potražnju za igrama na mobilnim uređajima bila je verzija <nowiki>''Zmije'' (''Snake''</nowiki>) koju je [[Nokia]] uključivala u svoje uređaje od 1997. godine.<ref name="pg history">{{Cite web|url=https://www.pocketgamer.biz/feature/10619/a-brief-history-of-mobile-games-in-the-beginning-there-was-snake/|title=A Brief History of Mobile Games: In the beginning, there was Snake|last=Wright|first=Chris|date=March 14, 2016|website=[[PocketGamer]]|access-date=August 18, 2020}}</ref> Godine 1999. NTT Docomo je u Japanu pokrenuo mobilnu platformu i-mode, koja je omogućila preuzimanje mobilnih igara na pametne telefone. Iste godine, nekoliko japanskih developera videoigara najavilo je igre za i-mode platformu, kao što je [[Konami]], koji je najavio svoju simulaciju spojeva ''Tokimeki Memorial''. Te iste godine, [[Nintendo]] i [[Bandai Namco Entertainment|Bandai]] razvijali su adaptere za mobilne telefone za svoje ručne igraće konzole, [[Game Boy Color]] i [[WonderSwan]].<ref>{{cite magazine|title=Mobiles: The New Gaming Platform (Big in Japan)|magazine=[[Edge (magazine)|Edge]]|date=24 November 1999|issue=79 (December 1999)|page=10|url=https://retrocdn.net/images/b/bb/Edge_UK_079.pdf#page=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028021316/https://retrocdn.net/images/b/bb/Edge_UK_079.pdf|archive-date=28 October 2021|url-status=live}}</ref> Do 2001. godine, i-mode je u Japanu imao 20 miliona korisnika, uz naprednije uređaje s grafikom uporedivom s [[8-bitna konzola|8-bitnim konzolama]]. Za i-mode servis bila je dostupna velika raznolikost igara, uz najave od etabliranih developera videoigara kao što su [[Taito]], [[Konami]], [[Bandai Namco Entertainment|Namco]] i [[Hudson Soft]], uključujući portove klasičnih arkadnih igara i igara za 8-bitne konzole. [[Datoteka:Education_Mobile_Game_(5018723826)_(cropped).jpg|mini|Mobilna igra [[Kriket|kriketa]] pokrenuta na telefonu [[Nokia]] 8600 Luna iz 2007. godine.]] Do sredine 2000-ih postojalo je veliko tržište mobilnih igara, od kojih su mnoge bile izgrađene na platformi Java ME, koju su podržavali brojni uređaji tog vremena. Ranije su se mogle nabaviti korištenjem [[SMS]] kratkih kodova, prije nego što su proizvođači i [[Mobilni operater|mobilni operateri]] počeli nuditi njihovo preuzimanje putem [[Internet|interneta]] (na [[Lični računar|PC]] računaru radi prebacivanja na uređaj) ili direktno bežičnim putem (koristeći [[GPRS]], [[3G]] ili [[Wi-Fi]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/2161565/mobile-java-develop-state-of-the-art-mobile-games.html|title=Develop state-of-the-art mobile games|website=InfoWorld|language=en-US|access-date=2024-09-12}}</ref> Lansiranje Appleovog [[IPhone|iPhonea]] 2007. godine i [[App Store|App Storea]] 2008. godine izmijenilo je tržište. Fokus iPhonea na veću memoriju, obavljanje više zadataka istovremeno (multitasking) i dodatne senzorske uređaje, uključujući ekran osjetljiv na dodir u kasnijim modelima, učinili su ga pogodnim za "casual" igre, dok je App Store, koji je također nezavisan od mobilnih operatera, olakšao programerima kreiranje i objavljivanje aplikacija, a korisnicima pretraživanje i nabavku novih igara.<ref name="MGA_SoA"/> Dodatno, App Store je u oktobru 2009. godine uveo mogućnost podrške za kupovinu unutar aplikacija. To je omogućilo igrama kao što su ''[[Angry Birds]]'' i ''[[Cut the Rope]]'' da pronađu nove modele monetizacije, udaljavajući se od tradicionalnog premium modela "plati jednom". Tržište se stabilizovalo oko iPhone uređaja i telefona zasnovanih na Googleovom [[Android (operativni sistem)|Androidu]], koji su nudili sličnu prodavnicu aplikacija putem [[Google Play|Google Playa]]. Dalja velika promjena došla je sa igrama ''[[Candy Crush Saga]]'' i ''[[Puzzle & Dragons]]'' iz 2012. godine, koje su koristile mehaniku igranja sličnu izdržljivosti (stamina), kakva je prisutna u igrama na društvenim mrežama poput ''[[FarmVille|FarmVillea]]'', kako bi ograničile broj igranja u određenom periodu, ali su dozvoljavale opcionalne kupovine unutar aplikacije radi trenutnog obnavljanja te izdržljivosti i nastavka igranja. Ovaj novi model monetizacije privukao je milione igrača objema igrama i donio milione dolara prihoda, uspostavljajući "[[freemium]]" model koji će postati uobičajen, ali kontroverzan pristup za mnoge mobilne igre u budućnosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.gameslearningsociety.org/why-are-mobile-games-so-full-of-microtransactions/|title=Why are mobile games so full of microtransactions?|last=Girl|first=A. Gamer|date=2023-03-24|website=Games Learning Society|language=en-US|access-date=2026-04-28}}</ref> Mobilne igre su ubrzano rasle tokom narednih nekoliko godina, potpomognute naglom ekspanzijom u [[Kina|Kini]]. Do 2016. godine, vodeće mobilne igre zarađivale su preko 100 miliona američkih dolara godišnje, a ukupni prihod sektora mobilnih igara premašio je prihode ostalih područja industrije videoigara.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2017/07/13/mobile-game-revenue-finally-surpasses-pc-and-consoles/|title=Mobile game revenue finally surpasses PC and consoles|last=Chan|first=Stephanie|date=July 13, 2017|website=[[Venture Beat]]|access-date=January 8, 2018|archive-date=9. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109063706/https://venturebeat.com/2017/07/13/mobile-game-revenue-finally-surpasses-pc-and-consoles/|url-status=dead}}</ref> Ostali značajni trendovi u mobilnim igrama uključuju "hiper-ležerne" (hyper-casual) igre kao što su ''[[Flappy Bird]]'' i ''[[Crossy Road]]'', te igre zasnovane na lokaciji poput ''[[Pokémon Go]]''. Mobilne igre su uticale na šire tržište videoigara preusmjeravanjem potražnje s [[Igraća konzola|ručnih igraćih konzola]]; i [[Nintendo]] i [[Sony]] zabilježili su značajan pad prodaje svojih ručnih konzola osme generacije u poređenju s njihovim prethodnicima iz sedme generacije kao rezultat uticaja mobilnih igara.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2021/6/24/22545198/playstation-vita-10-year-anniversary-sony-handheld|title='The Little Handheld That Could': Examining The Vita's Impact A Decade Later|last=Yang|first=George|date=June 24, 2021|website=[[The Verge]]|access-date=June 24, 2021}}</ref> Istovremeno, mobilne igre su uvele koncept mikrokonzola, jeftinih kućnih videoigara s manjom snagom, koje su koristile mobilne operativne sisteme kako bi iskoristile široku ponudu igara dostupnih na tim platformama.<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/2014/10/16/android-tv-video-games-google/|title=How Android TV is a (video) game changer|last=Gaudiosi|first=John|date=October 16, 2014|website=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=June 21, 2021}}</ref> == Monetizacija == S uvođenjem [[IOS App Store|iOS App Storea]] i podrškom za kupovinu unutar aplikacija do oktobra 2009. godine, metode putem kojih mobilne igre ostvaruju prihod značajno su se odvojile od tradicionalnih modela igara na konzolama ili računarima. Od 2009. godine razvijen je niz modela, a programer ili izdavač mobilnih igara može koristiti jedan od tih modela ili njihovu kombinaciju za ostvarivanje prihoda.<ref>{{Cite web|url=http://qz.com/191931/the-phenomenal-growth-of-the-mobile-games-industry-in-charts/|title=This simple pricing strategy has driven the phenomenal growth of mobile gaming|last=McDuling|first=John|date=25 March 2014}}</ref> ; Premium : Premium model je sličan tradicionalnom modelu u kojem korisnik unaprijed plaća cijelu igru. Dodatni sadržaj za preuzimanje može biti dostupan i može se kupiti zasebno. Prve igre objavljene na App Storeu, prije nego što su bile dostupne kupovine unutar aplikacija, koristile su ovaj pristup, a on je i dalje čest za mnoge vrste igara. ; Freemium : Freemium ili model "besplatno za isprobavanje" nudi mali dio igre besplatno, slično kao demo verzija igre. Nakon završetka tog dijela, igraču se nudi opcija jednokratne kupovine unutar aplikacije kako bi otključao ostatak igre. Rani naslovi, nedugo nakon uvođenja funkcije kupovine unutar aplikacije, koristili su ovaj pristup, poput igara Cut the Rope i Fruit Ninja. ; Free-to-play (besplatna igra) Igra tipa "free-to-play" ne zahtijeva nikakvo plaćanje za igranje i uglavnom je dizajnirana tako da se može igrati od početka do kraja bez potrebe za trošenjem novca u igri. Međutim, igra će sadržavati mehanike igranja koje mogu usporiti napredak ka završetku igre. Obično je to neki oblik energije ili izdržljivosti (stamina) koji ograničava koliko poteza ili radnji igrač može napraviti svakog dana. Korištenjem kupovine unutar aplikacije, igrač može odmah obnoviti svoju energiju ili izdržljivost i nastaviti igrati. Kupovina unutar aplikacije također se može koristiti za kupovinu "power-upova" i drugih predmeta koji igraču daju privremenu prednost kako bi mu pomogli da završi igru. Iako su "free-to-play" igre bile česte na računarima i prije mobilnih uređaja, ova metoda je popularizirana u mobilnom gejmingu igrama [[Candy Crush Saga]] i [[Puzzle & Dragons]]. [[Datoteka:AppfloodFullScreenInterstitial.png|mini|Mobilna igra koja prikazuje intersticijsku (prekrivajuću) reklamu preko cijelog ekrana za drugu igru.]] ; Podržana reklamama : Igra podržana reklamama je besplatna za preuzimanje i igranje, ali povremeno ili trajno prikazuje reklame korisniku koje mora odgledati prije nego što može nastaviti s igrom. Programer ostvaruje prihod od mreže za oglašavanje. U nekim slučajevima, kupovina unutar aplikacije omogućava igraču da u potpunosti onemogući prikazivanje reklama u tim igrama. ; Pretplatnički model : Igra zasnovana na pretplati nudi osnovnu verziju s ograničenim funkcijama koja se može igrati besplatno, ali se dodatne premium funkcije mogu dobiti ako korisnik plaća mjesečnu pretplatu. Ako otkažu pretplatu, gube pristup tim funkcijama, iako obično ne gube napredak u igri koji je povezan s tim funkcijama, i mogu ponovo pristupiti tim funkcijama kasnije jednostavnim obnavljanjem pretplate. Mnoge igre su besplatne za igranje kroz kombinaciju ovih modela. Vremenom su mobilni developeri ovakvih aplikacija primijetili da većina njihovih igrača ne troši nikakva sredstva na igru, već se prihodi generišu od malog dijela, obično manje od 10% ukupnog broja igrača. Štaviše, većina prihoda dolazi od vrlo malog udjela, oko 2% ukupnih igrača, koji redovno troše velike iznose novca na igru. Slična podjela prihoda uočena je i kod igara na društvenim mrežama koje su se igrale u [[Pretraživač (računarstvo)|pretraživačima]]. Ovi igrači se kolokvijalno nazivaju "kitovi" (whales), po uzoru na isti termin koji se koristi za kockare koji ulažu velike sume novca. Također je utvrđeno da društvena priroda mobilne igre utiče na njen prihod, jer igre koje podstiču igrače na rad u timovima ili klanovima dovode do povećane potrošnje angažovanih igrača.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2013/03/14/whales-and-why-social-gamers-are-just-gamers/view-all/|title=What it means to be a 'whale' — and why social gamers are just gamers|last=Carmichael|first=Stephanie|date=March 14, 2013|website=[[VentureBeat]]|access-date=August 21, 2020|archive-date=26. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250426070037/https://venturebeat.com/2013/03/14/whales-and-why-social-gamers-are-just-gamers/view-all/|url-status=dead}}</ref> Ukupni globalni prihod od mobilnih igara procijenjen je na 2,6 milijardi dolara u 2005. godini, prema podacima kompanije ''Informa Telecoms and Media''. Ukupan prihod u 2008. godini iznosio je 5,8 milijardi dolara. Najveća tržišta mobilnih igara bila su u [[Azija-Pacifik|azijsko-pacifičkim]] državama [[Japan|Japanu]] i [[Kina|Kini]], a nakon njih slijedile su [[Sjedinjene Američke Države]].<ref>{{Cite web|url=http://www.3g.co.uk/PR/May2005/1459.htm|title=Global mobile game industry turnover reaches $2.6 billion by 2005|date=2005-05-19|publisher=3g.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231447/http://www.3g.co.uk/PR/May2005/1459.htm|archive-date=2016-03-03|url-status=dead|access-date=2013-08-12}}</ref> U 2012. godini tržište je već dostiglo 7,8 milijardi dolara.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2012-11-28-the-state-of-mobile-game-development|title=The State of Mobile Game Development|date=28 November 2012|publisher=gamesindustry.biz|access-date=2013-11-06}}</ref> Novi izvještaj objavljen u novembru 2015. godine pokazao je da će 1.887 programera aplikacija zaraditi više od milion dolara na Google i iOS prodavnicama aplikacija tokom 2015. godine.<ref name="Salz-4-November-2015">{{Cite journal|last=Salz|first=Peggy Anne|date=4 November 2015|title=The Changing Economics of App Development|url=https://hbr.org/2015/11/the-changing-economics-of-app-development|journal=Harvard Business Review|publisher=Hank Boye|access-date=23 May 2016}}</ref> Prihodi od mobilnih igara dostigli su 50,4 milijarde dolara 2017. godine, zauzimajući 43% cjelokupnog globalnog tržišta videoigara, uz projekcije koje ukazuju na nastavak rasta.<ref>{{Cite web|url=https://newzoo.com/insights/articles/new-gaming-boom-newzoo-ups-its-2017-global-games-market-estimate-to-116-0bn-growing-to-143-5bn-in-2020/|title=New Gaming Boom: Newzoo Ups Its 2017 Global Games Market Estimate to $116.0Bn Growing to $143.5Bn in 2020|last=Wijman|first=Tom|date=28 November 2017|website=newzoo.com|publisher=Newzoo|access-date=12 July 2018}}</ref> Očekivalo se da će 2018. godine premašiti kombinovane prihode od igara za PC i konzole, što se te godine i ostvarilo.<ref>{{Cite web|url=https://newzoo.com/insights/articles/global-games-market-reaches-137-9-billion-in-2018-mobile-games-take-half/|title=Mobile Revenues Account for More Than 50% of the Global Games Market as It Reaches $137.9 Billion in 2018|last=Wijman|first=Tom|date=30 April 2018|website=newzoo.com|publisher=Newzoo|access-date=12 July 2018}}</ref> == Uobičajena ograničenja mobilnih igara == Mobilne igre su obično manjeg obima (u poređenju sa glavnim PC i konzolnim naslovima). Ograničenja prostora za pohranu i memorije (koja su ponekad diktirana na nivou same platforme) nameću ograničenja veličine datoteka, što trenutno isključuje direktno prenošenje mnogih modernih PC i konzolnih igara na mobilne uređaje. Jedan od glavnih problema za programere i izdavače mobilnih igara jeste opisivanje igre s dovoljno detalja koji bi kupcu pružili dovoljno informacija za donošenje odluke o kupovini. == Reference == {{Refspisak|30em}} [[Kategorija:Mobilne videoigre]] [[Kategorija:Videoigre]] [[Kategorija:Tehnologija]] qus961jq6vlufidet71k3ccl1gzqbt3 3914802 3914613 2026-07-26T17:14:28Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914802 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Playing_with_smartphone.jpg|mini|Igra koja se igra na [[Pametni mobitel|pametnom mobitelu]].]] '''Mobilna igra''' je [[videoigra]] koja se igra na [[Mobilni uređaj|mobilnom uređaju]] .<ref name="defi">{{Cite book|last=Dal|first=Yong Jin|url=https://books.google.com/books?id=o6rCDAAAQBAJ&q=definition+of+mobile+game&pg=PA6|title=Mobile Gaming in Asia: Politics, Culture and Emerging Technologies|date=27. 7. 2016|publisher=Springer|isbn=9789402408263|pages=6–7|access-date=13. 2. 2021}}</ref> Termin se također može odnositi na bilo koju igru koja se igra na mobilnom uređaju, kao što je [[mobilni telefon]], [[tablet]], PDA, ručna igraća konzola, prijenosni media player ili grafički kalkulator, sa ili bez dostupnosti mreže .<ref name="defi" /> Najranija igra za mobilne telefone bila je varijanta ''[[Tetris]]a'' objavljena na Hagenuk MT-2000 1994. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.phonearena.com/news/This-was-the-worlds-first-cell-phone-with-a-game-loaded-on-it_id62920|title=This was the world's first cell phone with a game loaded|date=16. 11. 2014|website=Phone Arena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522004814/https://www.phonearena.com/news/This-was-the-worlds-first-cell-phone-with-a-game-loaded-on-it_id62920|archive-date=22. 5. 2019|url-status=dead|access-date=16. 9. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.windows.com/devices/2013/01/16/10-things-you-didnt-know-about-mobile-gaming-2/|title=10 things you didn't know about mobile gaming|last=Blog|first=Microsoft Devices|date=16. 1. 2013|website=Microsoft Devices Blog|language=en-US|access-date=20. 8. 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.handy-sammler.de/Handys/Hagenuk_MT-2000.htm|title=Hagenuk MT-2000 with Tetris|last=Andreas Elmenthaler (Elmi)|publisher=Handy-sammler.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124048/http://www.handy-sammler.de/Handys/Hagenuk_MT-2000.htm|archive-date=17. 6. 2013|url-status=dead|access-date=12. 8. 2013}}</ref> Razvojem tehnologije, korisnici su dobili mogućnost kupovine i preuzimanja igara na svoje uređaje. Iako su prvobitno bile ograničene na prodavnice pod kontrolom mobilnih operatera, mobilne igre doživjele su nagli rast razvojem prodavnica aplikacija 2008. godine, poput Appleovog [[App Store]]a. App Store je bio prvo tržište mobilnog sadržaja kojim je direktno upravljao vlasnik mobilne platforme, čime je značajno promijenjeno ponašanje potrošača kroz olakšan pristup mobilnim aplikacijama za preuzimanje.<ref name="MGA_SoA">{{cite web|url=http://www.mobilegamearch.eu/wp-content/uploads/2012/12/Mobile-Game-Arch_D3.1_06122012_PU.pdf|title=State of the Art of the European Mobile Games Industry|year=2012|publisher=Mobile GameArch Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505184626/http://www.mobilegamearch.eu/wp-content/uploads/2012/12/Mobile-Game-Arch_D3.1_06122012_PU.pdf|archive-date=5. 5. 2017|url-status=dead|access-date=12. 8. 2013|vauthors=Behrmann M, Noyons M, Johnstone B, MacQueen D, Robertson E, Palm T, Point J}}</ref> Mobilne igre danas predstavljaju najveći i najunosniji sektor [[Industrija videoigara|industrije videoigara]], čineći 49% ukupnih globalnih prihoda od igara u 2025. godini.<ref>{{Cite web|url=https://sqmagazine.co.uk/video-games-industry-statistics/|title=Video Games Industry Statistics 2025: Revenue, Platforms & Trends|date=14. 5. 2025|website=sqmagazine.co.uk}}</ref> == Historija == Prema kraju 20. vijeka, posjedovanje mobilnih telefona počelo je postajati sveprisutno širom svijeta uslijed uspostavljanja industrijskih standarda, brzog pada troškova posjedovanja mobilnih aparata te potrošnje potaknute ekonomijom obima. Kao rezultat ovog naglog porasta, tehnološki napredak proizvođača mobilnih aparata postao je izuzetno brz. S ovim tehnološkim napredcima, igre za mobilne telefone također su postajale sve kompleksnije, koristeći poboljšanja ekrana, procesorske snage, memorije, interfejsa, mrežne propusnosti i funkcionalnosti [[Operativni sistem|operativnih sistema]]. Prva igra koja je ukazala na potražnju za igrama na mobilnim uređajima bila je verzija <nowiki>''Zmije'' (''Snake''</nowiki>) koju je [[Nokia]] uključivala u svoje uređaje od 1997. godine.<ref name="pg history">{{Cite web|url=https://www.pocketgamer.biz/feature/10619/a-brief-history-of-mobile-games-in-the-beginning-there-was-snake/|title=A Brief History of Mobile Games: In the beginning, there was Snake|last=Wright|first=Chris|date=14. 3. 2016|website=[[PocketGamer]]|access-date=18. 8. 2020}}</ref> Godine 1999. NTT Docomo je u Japanu pokrenuo mobilnu platformu i-mode, koja je omogućila preuzimanje mobilnih igara na pametne telefone. Iste godine, nekoliko japanskih developera videoigara najavilo je igre za i-mode platformu, kao što je [[Konami]], koji je najavio svoju simulaciju spojeva ''Tokimeki Memorial''. Te iste godine, [[Nintendo]] i [[Bandai Namco Entertainment|Bandai]] razvijali su adaptere za mobilne telefone za svoje ručne igraće konzole, [[Game Boy Color]] i [[WonderSwan]].<ref>{{cite magazine|title=Mobiles: The New Gaming Platform (Big in Japan)|magazine=[[Edge (magazine)|Edge]]|date=24. 11. 1999|issue=79 (December 1999)|page=10|url=https://retrocdn.net/images/b/bb/Edge_UK_079.pdf#page=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028021316/https://retrocdn.net/images/b/bb/Edge_UK_079.pdf|archive-date=28. 10. 2021|url-status=live}}</ref> Do 2001. godine, i-mode je u Japanu imao 20 miliona korisnika, uz naprednije uređaje s grafikom uporedivom s [[8-bitna konzola|8-bitnim konzolama]]. Za i-mode servis bila je dostupna velika raznolikost igara, uz najave od etabliranih developera videoigara kao što su [[Taito]], [[Konami]], [[Bandai Namco Entertainment|Namco]] i [[Hudson Soft]], uključujući portove klasičnih arkadnih igara i igara za 8-bitne konzole. [[Datoteka:Education_Mobile_Game_(5018723826)_(cropped).jpg|mini|Mobilna igra [[kriket]]a pokrenuta na telefonu [[Nokia]] 8600 Luna iz 2007. godine.]] Do sredine 2000-ih postojalo je veliko tržište mobilnih igara, od kojih su mnoge bile izgrađene na platformi Java ME, koju su podržavali brojni uređaji tog vremena. Ranije su se mogle nabaviti korištenjem [[SMS]] kratkih kodova, prije nego što su proizvođači i [[mobilni operater]]i počeli nuditi njihovo preuzimanje putem [[internet]]a (na [[Lični računar|PC]] računaru radi prebacivanja na uređaj) ili direktno bežičnim putem (koristeći [[GPRS]], [[3G]] ili [[Wi-Fi]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/2161565/mobile-java-develop-state-of-the-art-mobile-games.html|title=Develop state-of-the-art mobile games|website=InfoWorld|language=en-US|access-date=12. 9. 2024}}</ref> Lansiranje Appleovog [[iPhone]]a 2007. godine i [[App Store]]a 2008. godine izmijenilo je tržište. Fokus iPhonea na veću memoriju, obavljanje više zadataka istovremeno (multitasking) i dodatne senzorske uređaje, uključujući ekran osjetljiv na dodir u kasnijim modelima, učinili su ga pogodnim za "casual" igre, dok je App Store, koji je također nezavisan od mobilnih operatera, olakšao programerima kreiranje i objavljivanje aplikacija, a korisnicima pretraživanje i nabavku novih igara.<ref name="MGA_SoA"/> Dodatno, App Store je u oktobru 2009. godine uveo mogućnost podrške za kupovinu unutar aplikacija. To je omogućilo igrama kao što su ''[[Angry Birds]]'' i ''[[Cut the Rope]]'' da pronađu nove modele monetizacije, udaljavajući se od tradicionalnog premium modela "plati jednom". Tržište se stabilizovalo oko iPhone uređaja i telefona zasnovanih na Googleovom [[Android (operativni sistem)|Androidu]], koji su nudili sličnu prodavnicu aplikacija putem [[Google Play]]a. Dalja velika promjena došla je sa igrama ''[[Candy Crush Saga]]'' i ''[[Puzzle & Dragons]]'' iz 2012. godine, koje su koristile mehaniku igranja sličnu izdržljivosti (stamina), kakva je prisutna u igrama na društvenim mrežama poput ''[[FarmVille]]a'', kako bi ograničile broj igranja u određenom periodu, ali su dozvoljavale opcionalne kupovine unutar aplikacije radi trenutnog obnavljanja te izdržljivosti i nastavka igranja. Ovaj novi model monetizacije privukao je milione igrača objema igrama i donio milione dolara prihoda, uspostavljajući "[[freemium]]" model koji će postati uobičajen, ali kontroverzan pristup za mnoge mobilne igre u budućnosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.gameslearningsociety.org/why-are-mobile-games-so-full-of-microtransactions/|title=Why are mobile games so full of microtransactions?|last=Girl|first=A. Gamer|date=24. 3. 2023|website=Games Learning Society|language=en-US|access-date=28. 4. 2026}}</ref> Mobilne igre su ubrzano rasle tokom narednih nekoliko godina, potpomognute naglom ekspanzijom u [[Kina|Kini]]. Do 2016. godine, vodeće mobilne igre zarađivale su preko 100 miliona američkih dolara godišnje, a ukupni prihod sektora mobilnih igara premašio je prihode ostalih područja industrije videoigara.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2017/07/13/mobile-game-revenue-finally-surpasses-pc-and-consoles/|title=Mobile game revenue finally surpasses PC and consoles|last=Chan|first=Stephanie|date=13. 7. 2017|website=[[Venture Beat]]|access-date=8. 1. 2018|archive-date=9. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109063706/https://venturebeat.com/2017/07/13/mobile-game-revenue-finally-surpasses-pc-and-consoles/|url-status=dead}}</ref> Ostali značajni trendovi u mobilnim igrama uključuju "hiper-ležerne" (hyper-casual) igre kao što su ''[[Flappy Bird]]'' i ''[[Crossy Road]]'', te igre zasnovane na lokaciji poput ''[[Pokémon Go]]''. Mobilne igre su uticale na šire tržište videoigara preusmjeravanjem potražnje s [[Igraća konzola|ručnih igraćih konzola]]; i [[Nintendo]] i [[Sony]] zabilježili su značajan pad prodaje svojih ručnih konzola osme generacije u poređenju s njihovim prethodnicima iz sedme generacije kao rezultat uticaja mobilnih igara.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2021/6/24/22545198/playstation-vita-10-year-anniversary-sony-handheld|title='The Little Handheld That Could': Examining The Vita's Impact A Decade Later|last=Yang|first=George|date=24. 6. 2021|website=[[The Verge]]|access-date=24. 6. 2021}}</ref> Istovremeno, mobilne igre su uvele koncept mikrokonzola, jeftinih kućnih videoigara s manjom snagom, koje su koristile mobilne operativne sisteme kako bi iskoristile široku ponudu igara dostupnih na tim platformama.<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/2014/10/16/android-tv-video-games-google/|title=How Android TV is a (video) game changer|last=Gaudiosi|first=John|date=16. 10. 2014|website=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|access-date=21. 6. 2021}}</ref> == Monetizacija == S uvođenjem [[iOS App Store]]a i podrškom za kupovinu unutar aplikacija do oktobra 2009. godine, metode putem kojih mobilne igre ostvaruju prihod značajno su se odvojile od tradicionalnih modela igara na konzolama ili računarima. Od 2009. godine razvijen je niz modela, a programer ili izdavač mobilnih igara može koristiti jedan od tih modela ili njihovu kombinaciju za ostvarivanje prihoda.<ref>{{Cite web|url=http://qz.com/191931/the-phenomenal-growth-of-the-mobile-games-industry-in-charts/|title=This simple pricing strategy has driven the phenomenal growth of mobile gaming|last=McDuling|first=John|date=25. 3. 2014}}</ref> ; Premium : Premium model je sličan tradicionalnom modelu u kojem korisnik unaprijed plaća cijelu igru. Dodatni sadržaj za preuzimanje može biti dostupan i može se kupiti zasebno. Prve igre objavljene na App Storeu, prije nego što su bile dostupne kupovine unutar aplikacija, koristile su ovaj pristup, a on je i dalje čest za mnoge vrste igara. ; Freemium : Freemium ili model "besplatno za isprobavanje" nudi mali dio igre besplatno, slično kao demo verzija igre. Nakon završetka tog dijela, igraču se nudi opcija jednokratne kupovine unutar aplikacije kako bi otključao ostatak igre. Rani naslovi, nedugo nakon uvođenja funkcije kupovine unutar aplikacije, koristili su ovaj pristup, poput igara Cut the Rope i Fruit Ninja. ; Free-to-play (besplatna igra) Igra tipa "free-to-play" ne zahtijeva nikakvo plaćanje za igranje i uglavnom je dizajnirana tako da se može igrati od početka do kraja bez potrebe za trošenjem novca u igri. Međutim, igra će sadržavati mehanike igranja koje mogu usporiti napredak ka završetku igre. Obično je to neki oblik energije ili izdržljivosti (stamina) koji ograničava koliko poteza ili radnji igrač može napraviti svakog dana. Korištenjem kupovine unutar aplikacije, igrač može odmah obnoviti svoju energiju ili izdržljivost i nastaviti igrati. Kupovina unutar aplikacije također se može koristiti za kupovinu "power-upova" i drugih predmeta koji igraču daju privremenu prednost kako bi mu pomogli da završi igru. Iako su "free-to-play" igre bile česte na računarima i prije mobilnih uređaja, ova metoda je popularizirana u mobilnom gejmingu igrama [[Candy Crush Saga]] i [[Puzzle & Dragons]]. [[Datoteka:AppfloodFullScreenInterstitial.png|mini|Mobilna igra koja prikazuje intersticijsku (prekrivajuću) reklamu preko cijelog ekrana za drugu igru.]] ; Podržana reklamama : Igra podržana reklamama je besplatna za preuzimanje i igranje, ali povremeno ili trajno prikazuje reklame korisniku koje mora odgledati prije nego što može nastaviti s igrom. Programer ostvaruje prihod od mreže za oglašavanje. U nekim slučajevima, kupovina unutar aplikacije omogućava igraču da u potpunosti onemogući prikazivanje reklama u tim igrama. ; Pretplatnički model : Igra zasnovana na pretplati nudi osnovnu verziju s ograničenim funkcijama koja se može igrati besplatno, ali se dodatne premium funkcije mogu dobiti ako korisnik plaća mjesečnu pretplatu. Ako otkažu pretplatu, gube pristup tim funkcijama, iako obično ne gube napredak u igri koji je povezan s tim funkcijama, i mogu ponovo pristupiti tim funkcijama kasnije jednostavnim obnavljanjem pretplate. Mnoge igre su besplatne za igranje kroz kombinaciju ovih modela. Vremenom su mobilni developeri ovakvih aplikacija primijetili da većina njihovih igrača ne troši nikakva sredstva na igru, već se prihodi generišu od malog dijela, obično manje od 10% ukupnog broja igrača. Štaviše, većina prihoda dolazi od vrlo malog udjela, oko 2% ukupnih igrača, koji redovno troše velike iznose novca na igru. Slična podjela prihoda uočena je i kod igara na društvenim mrežama koje su se igrale u [[Pretraživač (računarstvo)|pretraživačima]]. Ovi igrači se kolokvijalno nazivaju "kitovi" (whales), po uzoru na isti termin koji se koristi za kockare koji ulažu velike sume novca. Također je utvrđeno da društvena priroda mobilne igre utiče na njen prihod, jer igre koje podstiču igrače na rad u timovima ili klanovima dovode do povećane potrošnje angažovanih igrača.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2013/03/14/whales-and-why-social-gamers-are-just-gamers/view-all/|title=What it means to be a 'whale' — and why social gamers are just gamers|last=Carmichael|first=Stephanie|date=14. 3. 2013|website=[[VentureBeat]]|access-date=21. 8. 2020|archive-date=26. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250426070037/https://venturebeat.com/2013/03/14/whales-and-why-social-gamers-are-just-gamers/view-all/|url-status=dead}}</ref> Ukupni globalni prihod od mobilnih igara procijenjen je na 2,6 milijardi dolara u 2005. godini, prema podacima kompanije ''Informa Telecoms and Media''. Ukupan prihod u 2008. godini iznosio je 5,8 milijardi dolara. Najveća tržišta mobilnih igara bila su u [[Azija-Pacifik|azijsko-pacifičkim]] državama [[Japan]]u i [[Kina|Kini]], a nakon njih slijedile su [[Sjedinjene Američke Države]].<ref>{{Cite web|url=http://www.3g.co.uk/PR/May2005/1459.htm|title=Global mobile game industry turnover reaches $2.6 billion by 2005|date=19. 5. 2005|publisher=3g.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231447/http://www.3g.co.uk/PR/May2005/1459.htm|archive-date=3. 3. 2016|url-status=dead|access-date=12. 8. 2013}}</ref> U 2012. godini tržište je već dostiglo 7,8 milijardi dolara.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2012-11-28-the-state-of-mobile-game-development|title=The State of Mobile Game Development|date=28. 11. 2012|publisher=gamesindustry.biz|access-date=6. 11. 2013}}</ref> Novi izvještaj objavljen u novembru 2015. godine pokazao je da će 1.887 programera aplikacija zaraditi više od milion dolara na Google i iOS prodavnicama aplikacija tokom 2015. godine.<ref name="Salz-4-November-2015">{{Cite journal|last=Salz|first=Peggy Anne|date=4. 11. 2015|title=The Changing Economics of App Development|url=https://hbr.org/2015/11/the-changing-economics-of-app-development|journal=Harvard Business Review|publisher=Hank Boye|access-date=23. 5. 2016}}</ref> Prihodi od mobilnih igara dostigli su 50,4 milijarde dolara 2017. godine, zauzimajući 43% cjelokupnog globalnog tržišta videoigara, uz projekcije koje ukazuju na nastavak rasta.<ref>{{Cite web|url=https://newzoo.com/insights/articles/new-gaming-boom-newzoo-ups-its-2017-global-games-market-estimate-to-116-0bn-growing-to-143-5bn-in-2020/|title=New Gaming Boom: Newzoo Ups Its 2017 Global Games Market Estimate to $116.0Bn Growing to $143.5Bn in 2020|last=Wijman|first=Tom|date=28. 11. 2017|website=newzoo.com|publisher=Newzoo|access-date=12. 7. 2018}}</ref> Očekivalo se da će 2018. godine premašiti kombinovane prihode od igara za PC i konzole, što se te godine i ostvarilo.<ref>{{Cite web|url=https://newzoo.com/insights/articles/global-games-market-reaches-137-9-billion-in-2018-mobile-games-take-half/|title=Mobile Revenues Account for More Than 50% of the Global Games Market as It Reaches $137.9 Billion in 2018|last=Wijman|first=Tom|date=30. 4. 2018|website=newzoo.com|publisher=Newzoo|access-date=12. 7. 2018}}</ref> == Uobičajena ograničenja mobilnih igara == Mobilne igre su obično manjeg obima (u poređenju sa glavnim PC i konzolnim naslovima). Ograničenja prostora za pohranu i memorije (koja su ponekad diktirana na nivou same platforme) nameću ograničenja veličine datoteka, što trenutno isključuje direktno prenošenje mnogih modernih PC i konzolnih igara na mobilne uređaje. Jedan od glavnih problema za programere i izdavače mobilnih igara jeste opisivanje igre s dovoljno detalja koji bi kupcu pružili dovoljno informacija za donošenje odluke o kupovini. == Reference == {{Refspisak|30em}} [[Kategorija:Mobilne videoigre]] [[Kategorija:Videoigre]] [[Kategorija:Tehnologija]] 49lqs3gbhqlko1wj6x8bzdyqb315o6v 0 535579 3914789 3900960 2026-07-26T17:10:45Z WumpusBot 120674 /* Svjetsko prvenstvo */ razne ispravke 3914789 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Ludwig Gredler | slika = | opis_slike = | puno_ime = | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Austrija}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1967|11|19}} | mjesto_rođenja = [[Hall in Tirol]] | država_rođenja = [[Austrija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = biatlonski trener | godine_aktivnosti = | visina = 181 | težina = 79 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = WSV Tux | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2008. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''5''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|1998]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''16''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|1992]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2002.|2002]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2003.|2003]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|2004]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|2007.]]) | medalje_SP = '''2''' | zlato_SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] | pobjede_SK = '''6''' | plasman_SK = {{plainlist| * '''5.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1995/1996.|1995/96.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''10.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1996/1997.|1996/97.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''4.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1996/1997.|1996/97.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''10.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1996/1997.|1996/97.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''15.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 3 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|SP 1997.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|20 km]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|SP 2000.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|20 km]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 1 | 1 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = [[Datoteka:AUT_Honour_for_Services_to_the_Republic_of_Austria_-_10th_Class_BAR.png|40px]] Srebrno [[Odlikovanje za zasluge Republici Austriji]] | fusnote = | aktualizirano = 27. 6. 2026. }} ''' Ludwig Gredler''' rođen 19. novembra 1967. u [[Hall in Tirol]]u je nekadašnji [[Austrija|austrijski]] [[biatlon]]ac i od 2014. trener austrijskog biatlonskog tima.<ref>{{cite web |url=http://www4.biathlonworld.com/en/press_releases.html/do/detail?presse=2213 |title=Coaching Changes 2: Norway, Russia, Austria, Finland |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=16. 4. 2014 |website=[[International Biathlon Union]] |accessdate=12. 12. 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141216141046/http://www4.biathlonworld.com/en/press_releases.html/do/detail?presse=2213 |archivedate=16. 12. 2014|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|11]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|12]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1994}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 20 km|18]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – 10 km|5]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|9]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1998}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 20 km|12]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 10 km|11]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – štafeta (muškarci)|11]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 20 km|11]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|10]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – potjera (muškarci)|4]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|6]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2006}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 20 km|41]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 10 km|52]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – potjera (muškarci)|45]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – štafeta (muškarci)|17]] |} Gredler je nastupio pet puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ZOI 1994]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|ZOI 1998]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|ZOI 2006]], ali nije osvajao medalje. U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat četvrto mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – potjera (muškarci)|potjeri]], kada je s dva promašaja i 1:00.9&nbsp;min zaostatka bio sporiji od [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|norveškog]] biatlonca [[Ole Einar Bjørndalen|Olea Einara Bjørndalena]]; a u ekipnim utrkama šesto mjesto na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Christoph Sumann|Christophom Sumannom]], [[Wolfgang Perner|Wolfgangom Pernerom]] i [[Wolfgang Rottmann|Wolfgangom Rottmannom]] iza [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|norveške]] štafete u sastavu: [[Halvard Hanevold]], [[Frode Andresen]], [[Egil Gjelland]] i [[Ole Einar Bjørndalen]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 10 km|28]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – štafeta (muškarci)|12]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1992}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992 – ekipno (muškarci)|5]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 20 km|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|22]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – štafeta (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|6]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|12]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|9]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 20 km|46]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|29]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|8]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 10 km|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – potjera (muškarci)|33]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – ekipno (muškarci)|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – štafeta (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – potjera (muškarci)|15]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|11]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|4]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – potjera (muškarci)|23]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – masovni start (muškarci)|5]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|12]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|2]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 10 km|13]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – potjera (muškarci)|9]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – masovni start (muškarci)|19]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|9]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|54]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|35]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – potjera (muškarci)|28]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – štafeta (muškarci)|8]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2002}} | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2002 – masovni start (muškarci)|26]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2003}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2003 – 10 km|48]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2003 – potjera (muškarci)|42]] | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 20 km|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – potjera (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – masovni start (muškarci)|20]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – štafeta (muškarci)|9]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2005}} | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – masovni start (muškarci)|9]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2007}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 10 km|44]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – potjera (muškarci)|41]] | | | |} Gredler je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007.]] nastupio 16 puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. Osvojio je jednu srebrnu i jednu bronzanu medalju. Bronzanu medalju je osvojio na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|SP 1997.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 1:08.4&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Ricco Groß|Ricca Großa]], a srebrnu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|SP 2000.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 35.0&nbsp;s bio sporiji od pobjednika [[Wolfgang Rottmann|Wolfganga Rottmanna]]. U ekipnim utrkama najbolji mu je rezultat peto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Franz Schuler (biatlonac)|Franz Schuler]], [[Wolfgang Perner|Wolfgangom Pernerom]] i [[Alfred Eder|Alfredom Ederom]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="19" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1992/1993.|1992/93.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1993/1994.|1993/94.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1994/1995.|1994/95.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1995/1996.|1995/96.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1996/1997.|1996/97.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1997/1998.|1997/98.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1999/2000.|1999/00.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2000/2001.|2000/01.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|2001/02.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2002/2003.|2002/03.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2003/2004.|2003/04.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2004/2005.|2004/05.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2005/2006.|2005/06.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] |- | ||15||7||13||12||5||6||16||17||14||43||14||50||21||27||38||45||82 |} Prvi nastup u takmičenjima [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskog kupa u biatlonu]] Gredler je imao u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|SK 1990/91.]] u njemačkom [[Ruhpolding]]u 19. januara 1991. kada je u utrci na 10&nbsp;km osvojio 72-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnoj konkurenciji su mu šest pobjeda, dok je u ekipnim utrkama pobijedio tri puta. == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2008. Od sezone 2014/15. bio je pomoćni trener, a od sezone 2025/26. je glavni trener austrijske biatlonske reprezentacije. == Nagrade == * [[Odlikovanje za zasluge Republici Austriji]] 2000. == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|159}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Gredler, Ludwig}} [[Kategorija:Rođeni 1967.]] [[Kategorija:Biografije, Hall in Tirol]] [[Kategorija:Austrijski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1998.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2006.]] [[Kategorija:Austrijski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Austrijski biatlonski treneri]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Nosioci Srebrnog odlikovanja za zasluge Republici Austriji]] 7ejetiou2xddexkmfjnqgq9d9gjka5i 0 535586 3914709 3901020 2026-07-26T15:55:29Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914709 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bullying on Instituto Regional Federico Errázuriz (IRFE) in March 5, 2007.jpg|mini|desno|300px|Dječak nasilno udara drugog dječaka po glavi]] '''Fizičko zlostavljanje''' predstavlja namjerno agresivno ili nasilno ponašanje kojim jedna osoba drugoj nanosi tjelesnu [[Povreda|povredu]], traumu ili drugu fizičku [[Patnja|patnju]]. Može obuhvatati različite oblike nasilja, uključujući udaranje, šutiranje, grizenje, gušenje, nanošenje opekotina, tresenje i premlaćivanje. U težim slučajevima fizičko zlostavljanje može dovesti do trajnih zdravstvenih posljedica, poput traumatske povrede mozga, pa čak i smrti.<ref name="APA_Abuse_Violence">{{cite web |url=https://www.apa.org/topics/physical-abuse-violence |title=Abuse and violence |author=American Psychological Association |date=2026 |website=APA.org |access-date=28. 6. 2026 |language=en}}</ref> Djeca su najčešće žrtve fizičkog zlostavljanja, iako ono može biti usmjereno i prema odraslim osobama, posebno u kontekstu [[Nasilje u porodici|nasilja u porodici]], partnerskog nasilja ili [[Agresija na radnom mjestu|nasilja na radnom mjestu]].<ref name="OWH_Domestic_Violence_Children">{{cite web |url=https://womenshealth.gov/relationships-and-safety/domestic-violence/effects-domestic-violence-children |title=Effects of domestic violence on children |author=Office on Women's Health |date=2025 |website=Womenshealth.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services |access-date=28. 6. 2026 |language=en}}</ref> U stručnoj i pravnoj literaturi fizičko zlostavljanje ponekad se dovodi u vezu s pojmovima [[Nasilje|fizičko nasilje]] i [[fizički napad]], iako se ti izrazi ne smatraju potpuno istovjetnim jer imaju šire ili drugačije značenje u zavisnosti od konteksta. == Oblici == Fizičko zlostavljanje manifestuje se kroz širok spektar postupaka, u rasponu od blažih oblika tjelesnog kažnjavanja do vitalno ugrožavajućih napada koji ostavljaju teške zdravstvene i psihološke posljedice.<ref name="Jud_Trocme_2008">{{cite web |url=https://cwrp.ca/sites/default/files/publications/Physical%20Abuse%20And%20Physical%20Punishment%20In%20Canada.pdf |title=Physical Abuse and Physical Punishment in Canada |author=Jud, A. & Trocmé, N. |date=2008 |website=Canadian Child Welfare Research Portal |publisher=Information Sheet 122E |access-date=28. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ajdukovic_Rucevic_2009">{{cite journal |url=https://hrcak.srce.hr/file/87241 |title=Nasilje u vezama mladih |author=Ajduković, M. & Ručević, S. |date=2009 |journal=Medicus |volume=18 |issue=2 |pages=217–225 |publisher=Pliva Hrvatska d.o.o. |access-date=28. 6. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Kozybska_2022">{{cite journal |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9115812/ |title=Co-occurrence of adult abuse and child abuse: analysis of the phenomenon |author=Kożybska, M., Giezek, M., Zabielska, P., Masna, B., Ciechowicz, J., Paszkiewicz, M., Kotwas, A. & Karakiewicz, B. |date=2022 |journal=Journal of Injury and Violence Research |volume=14 |issue=1 |pages=21–31 |doi=10.5249/jivr.v14i1.1640 |access-date=28. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Pekarsky_Markic_HeMED">{{cite web |url=https://hemed.hr/Default.aspx?sid=11825 |title=Pregled zlostavljanja djeteta |last1=Pekarsky |first1=Alicia R. |editor-last1=Markić |editor-first1=Joško |date=2021 |website=HeMED |access-date=28. 6. 2026 |language=hr}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" ! scope="col" style="background:#f2f2f2; width:25%;" | Primarna kategorija ! scope="col" style="background:#f2f2f2; width:30%;" | Specifični oblici i manifestacije ! scope="col" style="background:#f2f2f2; width:45%;" | Opis i patofiziološke karakteristike |- | rowspan="3" | '''1. Direktni fizički napadi bez upotrebe predmeta''' | Šamaranje i udaranje otvorenom rukom | Primjena fizičke sile koja u praksi najčešće započinje kao pokušaj disciplinske mjere ili tjelesnog kažnjavanja koje naknadno eskalira u fizičko zlostavljanje. |- | Udaranje šakama, nogama ili griženje | Direktni napadi koji uključuju nanošenje udaraca šakom ili nogom. Uzrokuju teže povrede poput dubokih modrica i hematoma. |- | Guranje, povlačenje i bacanje | Grubo mehaničko manipulisanje tijelom žrtve. U vezama mladih često se javlja u kombinaciji sa suptilnim oblicima kontrole, ljubomore i emocionalnog pritiska. |- | rowspan="2" | '''2. Napadi uz upotrebu predmeta ili oružja''' | Udaranje predmetima | Upotreba predmeta (poput kaiša, kuhača, kablova). Slučajevi koji su klasifikovani isključivo kao zlostavljanje, a ne disciplina, znatno češće uključuju ove predmete. |- | Gađanje predmetima | Bacanje različitih predmeta prema žrtvi s namjerom nanošenja povreda. Karakteristično je za porodice s narušenom dinamikom gdje se bilježi istovremeno zlostavljanja partnera i djece. |- | rowspan="2" | '''3. Vitalno ugrožavajući postupci''' | Gušenje i davljenje (strangulacija) | Mehaničko blokiranje disajnih puteva ili stezanje vrata šakama i predmetima. Spada u teške oblike fizičke agresije koji neposredno ugrožavaju život. |- | Namjerno trovanje | Prisilno, prikriveno ili neadekvatno davanje štetnih supstanci, toksina ili prekomjernih doza lijekova, što se u medicinskoj praksi klasifikuje kao ozbiljan oblik ugrožavanja zdravlja. |- | rowspan="2" | '''4. Termalne i hemijske povrede''' | Opekotine | Namjerno nanošenje termalnih oštećenja na koži, poput prislanjanja opušaka cigareta ili uranjanja dijelova tijela u vrelu vodu, što ostavlja specifične dijagnostičke obrasce. |- | Napad hemijskim supstancama | Upotreba kaustičnih i korozivnih kiselina ili baza na tijelu žrtve, što uzrokuje teške hemijske opekotine, destrukciju tkiva i trajno unakaženje. |- | '''5. Specifični oblici zavisni od uzrasta''' | Sindrom protresenog djeteta (''Shaken Baby Syndrome'') | Nasilno tresenje dojenčadi uslijed kojeg, zbog nerazvijenih vratnih mišića, dolazi do unutrašnjih povreda mozga, subduralnih i retinalnih krvarenja, često bez vanjskih znakova traume na lobanji. |} == Uzroci == Istraživanja pokazuju da fizičko zlostavljanje djece nastaje kao rezultat međusobnog djelovanja porodičnih, psiholoških i socijalnih faktora. Prema Mashu i Wolfeu, među najčešće faktore rizika ubrajaju se:<ref name="Mash_Wolfe_2016">{{cite book |last1=Mash |first1=Eric J. |last2=Wolfe |first2=David A. |title=Abnormal Child Psychology |date=2016 |publisher=Cengage Learning |edition=6th |isbn=978-1-305-10542-3 |url=https://www.cur.ac.rw/mis/main/library/documents/book_file/digital-6405d1e7d4b566.19734354.pdf |access-date=28. 6. 2026 |language=en}}</ref> * mnogi roditelji koji zlostavljaju ili zanemaruju djecu tokom vlastitog odrastanja nisu imali pozitivne roditeljske uzore niti odgovarajuću socijalnu podršku; * povišen nivo stresa u porodičnom okruženju; * iskrivljeni obrasci kognitivne obrade informacija, zbog kojih roditelji pogrešno tumače ponašanje djeteta i reaguju neprimjereno; * nedovoljno razumijevanje razvojnih potreba i očekivanih faza psihičkog razvoja djeteta. == Posljedice == Djeca koja su bila izložena fizičkom zlostavljanju imaju povećan rizik od razvoja dugoročnih psiholoških, emocionalnih i socijalnih posljedica. U kasnijem životu češće ispoljavaju teškoće u međuljudskim odnosima i agresivno ponašanje, dok je kod adolescenata povećan rizik od razvoja [[Poremećaj upotrebe supstanci|poremećaja upotrebe psihoaktivnih supstanci]]. Osim toga, kod osoba koje su doživjele fizičko zlostavljanje češće se javljaju depresija, emocionalna patnja i [[suicidalne misli]]. Istraživanja pokazuju da djeca izložena fizičkom zlostavljanju mogu ispunjavati dijagnostičke kriterije za [[posttraumatski stresni poremećaj]] (PTSP) prema priručniku DSM-IV-TR.<ref name="Mash_Wolfe_2016" /> Procjenjuje se da približno jedna trećina djece koja su doživjela fizičko zlostavljanje u odrasloj dobi ispoljava nasilne obrasce ponašanja prema drugima.<ref name="Oliver_1993">{{cite journal |last1=Oliver |first1=John E. |title=Intergenerational transmission of child abuse: rates, research, and clinical implications |date=1993 |journal=The American Journal of Psychiatry |volume=150 |issue=9 |pages=1315–1324 |doi=10.1176/ajp.150.9.1315 |pmid=8352342 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8352342/ |access-date=28. 6. 2026 |language=en}}</ref> Pored neposrednih psiholoških i socijalnih posljedica, istraživanja ukazuju i na moguće dugoročne psihobiološke efekte fizičkog zlostavljanja. Novija saznanja sugerišu da iskustva zlostavljanja u djetinjstvu mogu utjecati na kasnije roditeljsko ponašanje, pri čemu se dio tih promjena dovodi u vezu s epigenetičkim mehanizmima koji utječu na regulaciju odgovora organizma na stres.<ref name="Schechter_2015">{{cite journal |last1=Schechter |first1=Daniel S. |last2=Moser |first2=Dominik A. |last3=Paoloni-Giacobino |first3=Ariane |last4=Stenz |first4=Ludwig |last5=Gex-Fabry |first5=Marianne |last6=Aue |first6=Tatjana |last7=Adouan |first7=Wafae |last8=Cordero |first8=María I. |last9=Suardi |first9=Francesca |last10=Manini |first10=Aurelia |last11=Sancho Rossignol |first11=Ana |last12=Merminod |first12=Gaëlle |last13=Ansermet |first13=Francois |last14=Dayer |first14=Alexandre G. |last15=Rusconi Serpa |first15=Sandra |title=Methylation of NR3C1 is related to maternal PTSD, parenting stress and maternal medial prefrontal cortical activity in response to child separation among mothers with histories of violence exposure |date=2015 |journal=Frontiers in Psychology |volume=6 |pages=690 |doi=10.3389/fpsyg.2015.00690 |pmid=26074844 |pmc=4447998 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4447998/ |access-date=28. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Tretman == Intervencije čija je efikasnost potvrđena istraživanjima uključuju [[Kognitivno-bihevioralna terapija|kognitivno-bihejvioralnu terapiju]] (KBT), intervencije putem video-feedbacka i dječije-roditeljsku [[Psihodinamička psihoterapija|psihodinamičku psihoterapiju]]. Ovi terapijski pristupi usmjereni su na smanjenje neprilagođenih obrazaca mišljenja i reagovanja, razvoj roditeljskih vještina, korekciju nerealnih očekivanja roditelja te jačanje empatije prema djetetu kroz bolje razumijevanje njegovih potreba i perspektive.<ref name="Kolko_1996">{{cite journal |last=Kolko |first=David J. |title=Individual Cognitive Behavioral Treatment and Family Therapy for Physically Abused Children and their Offending Parents: A Comparison of Clinical Outcomes |date=1996 |journal=Child Maltreatment |volume=1 |issue=4 |pages=322–342 |doi=10.1177/1077559596001004004 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1077559596001004004 |access-date=28. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Schechter_2006">{{cite journal |last1=Schechter |first1=Daniel S. |last2=Myers |first2=Michael M. |last3=Brunelli |first3=Susan A. |last4=Coates |first4=Susan W. |last5=Zeanah Jr |first5=Charles H. |last6=Davies |first6=Mark |last7=Grienenberger |first7=John F. |last8=Marshall |first8=Randall D. |last9=McCaw |first9=Jaime E. |last10=Trabka |first10=Kimberly A. |last11=Liebowitz |first11=Michael R. |title=Traumatized mothers can change their minds about their toddlers: Understanding how a novel use of videofeedback supports positive change of maternal attributions |date=2006 |journal=Infant Mental Health Journal |volume=27 |issue=5 |pages=429–447 |doi=10.1002/imhj.20101 |pmid=18007960 |pmc=2078524 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2078524/ |access-date=28. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Lieberman_2007">{{cite journal |last1=Lieberman |first1=Alicia F. |title=Ghosts and angels: Intergenerational patterns in the transmission and treatment of the traumatic sequelae of domestic violence |date=2007 |journal=Infant Mental Health Journal |volume=28 |issue=4 |pages=422–439 |doi=10.1002/imhj.20145 |pmid=28640404 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28640404/ |access-date=28. 6. 2026 |language=en}}</ref> Programi tretmana često uključuju i razvoj socijalnih vještina te obuku za uspješnije suočavanje sa svakodnevnim životnim izazovima, s ciljem smanjenja roditeljskog stresa, koji predstavlja jedan od prepoznatih faktora rizika za fizičko zlostavljanje. Iako su ove intervencije prvenstveno namijenjene djeci koja su bila izložena fizičkom zlostavljanju i njihovim roditeljima ili starateljima, pojedine metode mogu se primijeniti i u radu s odraslim osobama koje su fizički zlostavljale druge.<ref name="Mash_Wolfe_2016" /> == Fizičko zlostavljanje kod životinja == Fizičko zlostavljanje zabilježeno je i kod pojedinih životinjskih vrsta. Primjeri agresivnog ponašanja koje dovodi do povređivanja jedinki iste vrste opisani su i kod [[Adelijski pingvin|adelijskih pingvina]] na [[Antarktik]]u.<ref name="McKie_2012">{{cite news |last=McKie |first=Robin |date=2012 |title='Sexual depravity' of penguins that Antarctic scientist dared not reveal |url=https://www.theguardian.com/world/2012/jun/09/sex-depravity-penguins-scott-antarctic |publisher=The Guardian |access-date=28. 6. 2026}}</ref> == Oblici == * [[Napad]] * [[Sindrom zlostavljane osobe]] * [[Zlostavljanje djece]] * [[Nasilje u porodici]] * [[Poboljšane tehnike ispitivanja]] * [[Zlostavljanje novajlija|Haziranje (ponižavanje novajlija)]] * [[Zanemarivanje]] * [[Psihičko zlostavljanje]] * [[Mučenje]] * [[Nasilje]] == Također pogledajte == * [[Obavezni prijavilac]] * [[Psihička trauma]] * [[Zabrana prilaska]] * [[Prava djeteta]] * [[Porodična terapija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Medical resources | DiseasesDB= | ICD10={{ICD10|T|74|1|t|66}} | ICD9={{ICD9|995.81}} | ICDO= | OMIM= | MedlinePlus= | eMedicineSubj= | eMedicineTopic= | MeshID= }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Physical Abuse}} [[Kategorija:Zlostavljanje]] [[Kategorija:Posljedice vanjskih uzroka]] [[Kategorija:Nasilje]] [[Kategorija:Akutna bol]] [[Kategorija:Nasilje u porodici]] 2ri0i5e4fimnmjc60cfjr6cwnhv09c9 0 535590 3914762 3901032 2026-07-26T17:03:46Z WumpusBot 120674 /* Svjetsko prvenstvo */ razne ispravke 3914762 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Kalevi Huuskonen | slika = Kalevi-Huuskonen-1961.jpg | opis_slike = | puno_ime = | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Finska}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1932|04|21}} | mjesto_rođenja = [[Vesanto]] | država_rođenja = [[Finska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1999|01|07|1932|04|21}} | mjesto_smrti = | država_smrti = [[Finska]] | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = | težina = | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 1962. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''0''' | medalje_OI = | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''2''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961.|1961]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1962.|1962.]]) | medalje_SP = '''3''' | zlato_SP = 2 <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = | pobjede_SK = | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961.|SP 1961.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961 – ekipno|ekipno]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961.|SP 1961.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961 – 20 km|20 km]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1962.|SP 1962.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1962 – ekipno|ekipno]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 2 | 1 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 28. 6. 2026. }} '''Kalevi Huuskonen''' rođen 21. aprila 1932. u [[Vesanto|Vesantu]]u, bio je [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac i dvostruki [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] u biatlonu. Umro je u 7. januara 1999. == Karijera == === Olimpijske igre === Huuskonen nije nastupao na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] u biatlonu]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1961}} | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961 – 20 km|1]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961 – ekipno|1]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1962}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1962 – 20 km|8]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1962 – ekipno|2]] | |} Huuskonen je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961.|SP 1961.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1962.|SP 1962.]] nastupio dva puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. Osvojio je dvije zlatne i jednu srebrnu medalju. Prvu zlatnu medalju osvojio je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961.|SP 1961.]] [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]] s dva promašaja i prednošću od 2:56.0&nbsp;min iza drugoplasiranog sovjetskog biatlonca [[Aleksandar Privalov|Aleksandra Privalova]]; a drugu zlatnu na istom prvenstvu u nezvaničnoj [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1961 – ekipno|ekipnoj utrci]], s [[Antti Tyrväinen (biatlonac)|Anttijem Tyrväinenom]] i [[Paavo Repo|Paavom Repom]]. Srebrnu medalju je osvojio na SP 1962. u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1962 – ekipno|ekipnoj utrci]] s [[Hannu Posti]]jem i [[Antti Tyrväinen (biatlonac)|Anttijem Tyrväinenom]]; == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 1962. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|4171}} {{Svjetski prvaci u biatlonu-20 km}} {{Svjetski prvaci u biatlonu-tim}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Huuskonen, Kalevi}} [[Kategorija:Rođeni 1932.]] [[Kategorija:Biografije, Vesanto]] [[Kategorija:Finski biatlonci]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Svjetski prvaci u biatlonu]] [[Kategorija:Umrli 1999.]] 5pwr97w6lrykebfycp3g3fq3qjqsedv 0 535611 3914753 3901546 2026-07-26T16:59:51Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914753 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sporazum | ime = Istanbulska konvencija | puno_ime = Konvencija Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici | slika = Istanbul Convention (2011) participation map, current.svg | veličina_slike = 260px | alt = Karta potpisnica i ratifikatora Istanbulske konvencije | opis_slike = <div><span style="display:inline-block; width:12px; height:12px; background-color:#039; border:1px solid #aaa; margin-right:5px;"></span> Potpisana i ratifikovana{{Napomena|Evropska unija je također potpisnica i ratifikator.}}</div> <div><span style="display:inline-block; width:12px; height:12px; background-color:#a050ff; border:1px solid #aaa; margin-right:5px;"></span> Potpisana, nije na snazi</div> <div><span style="display:inline-block; width:12px; height:12px; background-color:#F29527; border:1px solid #aaa; margin-right:5px;"></span> Nije potpisana (države članice VE){{Napomena|Uključuje države koje nisu članice VE, a koje su bile uključene u izradu Konvencije; nijedna od njih (Kanada, Sveta Stolica (Vatikan), Japan, Meksiko, Rusija i Sjedinjene Američke Države) do sada nije potpisala Konvenciju.}}</div> <div><span style="display:inline-block; width:12px; height:12px; background-color:#da2131; border:1px solid #aaa; margin-right:5px;"></span> Bivša članica</div> <div><span style="display:inline-block; width:12px; height:12px; background-color:#C0C0C0; border:1px solid #aaa; margin-right:5px;"></span> Nije potpisana (države koje nisu članice VE)</div> | vrsta = | kontekst = | datum_izrade = 7. april 2011. | datum_potpis = {{Početni datum|2011|05|11}} | mjesto_potpis = [[Istanbul]], Turska | datum_pečaćenja = | datum_aktivacije = | stupio_na_snagu = 1. august 2014. | uslov_aktivacije = 10 ratifikacija, od kojih 8 moraju biti od članica Vijeća Evrope | amandman = | aneks = | datum_isteka = | privremena_primjena = | medijatori = | pregovarači = | prvobitni_potpisnici = | potpisnici = 45 država + [[Evropska unija|EU]] | strane = | ratifikatori = 39 država + [[Evropska unija|EU]] | depozitar = [[Generalni sekretar Vijeća Evrope]] | depozitari = | navodi = [[Council of Europe Treaty Series|CETS]] br. [https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210 210] | jezik = | jezici = * [[Engleski jezik|engleski]] * [[Francuski jezik|francuski]] | wikizvor = | wikizvor1 = | wikizvor2 = | wikizvor3 = | wikizvor4 = | wikizvor5 = | fusnote = }} {{Nasilje nad ženama}} '''Konvencija Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici''', poznatija kao '''Istanbulska konvencija''', jeste [[Međunarodni instrumenti za ljudska prava|međunarodni ugovor o ljudskim pravima]] [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] protiv [[Nasilje nad ženama|nasilja nad ženama]] i [[Nasilje u porodici|nasilja u porodici]], koji je otvoren za potpisivanje 11. maja 2011. u [[Istanbul]]u, u [[Turska|Turskoj]]. Ciljevi konvencije su [[sprječavanje nasilja]], [[Prava žrtava|zaštita žrtava]] i okončanje [[nekažnjivost]]i počinioca.<ref name="CoE_Istanbul_Convention_2011">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://rm.coe.int/168008482e |series=Council of Europe Treaty Series - No. 210 |date=2011 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Do marta 2019. konvenciju je potpisalo 45 država i [[Evropska unija]].<ref name="CoE_Ratifications_210">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Full list: Chart of signatures and ratifications of Treaty 210 |url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures |publisher=Council of Europe |date=2026 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Turska je 12. marta 2012. postala prva zemlja koja je ratifikovala konvenciju, a nakon nje je od 2013. do 2024. godine to učinilo još 37 država i Evropska unija ([[Albanija]], [[Andora]], [[Austrija]], [[Belgija]], [[Bosna i Hercegovina]], [[Hrvatska]], [[Kipar]], [[Danska]], [[Estonija]], [[Finska]], [[Francuska]], [[Gruzija]], [[Njemačka]], [[Grčka]],<ref name="Greece_Ratification_2018">{{cite web |title=Δημοσίευση σε ΦΕΚ του Ν.4531/2018 για την κύρωση από την Ελλάδα της Σύμβασης του Σ.τ.Ε. περί έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας |trans-title=Objavljivanje u Službenom glasniku Zakona 4531/2018 o ratifikaciji Konvencije Vijeća Evrope o rodnom i porodičnom nasilju od strane Grčke |url=http://www.isotita.gr/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BC%CE%BF%CF%83%CE%AF%CE%B5%CF%85%CF%83%CE%B7-%CF%83%CE%B5-%CF%86%CE%B5%CE%BA-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD-4531-2018-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CF%8D%CF%81%CF%89%CF%83/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331070505/http://www.isotita.gr/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CF%83%CE%AF%CE%B5%CF%85%CF%83%CE%B7-%CF%83%CE%B5-%CF%86%CE%B5%CE%BA-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD-4531-2018-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CF%8D%CF%81%CF%89%CF%83/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Γενική Γραμματεία Ισότητας και Ανθρωπίνων Δیکαιωμάτων (Isotita.gr) |date=16. 4. 2018 |access-date=30. 6. 2026 |language=el}}</ref> [[Island]], [[Irska]], [[Italija]], [[Latvija]],<ref name="Latvia_Ratification_2023">{{cite web |title=Saeima ratificē Stambulas konvenciju pēc teju 5 stundu debatēm |trans-title=Saeima ratifikovala Istanbulsku konvenciju nakon gotovo pet sati debate |url=https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/30.11.2023-saeima-ratifice-stambulas-konvenciju-pec-teju-5-stundu-debatem.a533581/ |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji (www.lsm.lv) |date=30. 11. 2023 |access-date=30. 6. 2026 |language=lv}}</ref> [[Lihtenštajn]], [[Luksemburg]], [[Malta]], [[Moldavija]], [[Monako]], [[Crna Gora]], [[Holandija]], [[Sjeverna Makedonija]], [[Norveška]], [[Poljska]], [[Portugal]], [[Rumunija]], [[San Marino]], [[Srbija]], [[Slovenija]], [[Španija]], [[Švedska]], [[Švicarska]], [[Ukrajina]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]).<ref name="CoE_Ratifications_210" /> Konvencija je stupila na snagu 1. augusta 2014.<ref name="CoE_Ratifications_210" /> Turska je 2021. postala prva i jedina država koja se povukla iz ovog sporazuma. Nakon što ga je zvanično otkazala 20. marta, konvencija je za ovu zemlju prestala važiti 1. jula iste godine.<ref name="Turkey_Withdrawal_2021">{{cite web |title=Erdoğan insists it's at his discretion to pull Turkey out of İstanbul Convention |url=https://www.bianet.org/english/women/241444-erdogan-insists-it-s-at-his-discretion-to-pull-turkey-out-of-istanbul-convention |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720130953/https://www.bianet.org/english/women/241444-erdogan-insists-it-s-at-his-discretion-to-pull-turkey-out-of-istanbul-convention |archive-date=20. 7. 2021 |url-status=dead |publisher=Bianet - Bağımsız İletišim Ağı |date=26. 3. 2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Law_Essential_2021">{{cite web |title=Turkey’s Withdrawal from Istanbul Convention |url=https://lawessential.com/all-blogs/f/turkey%E2%80%99s-withdrawal-from-istanbul-convention?blogcategory=Miscellaneous |publisher=Law Essential |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Turkey_Formal_Exit_2021">{{cite web |last1=Reuters |title=Turkey formally quits treaty to prevent violence against women |url=https://www.cnn.com/2021/07/01/europe/turkey-istanbul-convention-women-intl/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235122/https://www.cnn.com/2021/07/01/europe/turkey-istanbul-convention-women-intl/index.html |archive-date=1. 7. 2021 |url-status=dead |website=CNN |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Vijeće Evropske unije odobrilo je 1. juna 2023. pristupanje Evropske unije Istanbulskoj konvenciji.<ref name="EU_Accession_2023">{{cite web |author=[[Vijeće Evropske unije]] |title=Combatting violence against women: Council adopts decision about EU's accession to Istanbul Convention |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/06/01/combatting-violence-against-women-council-adopts-decision-about-eu-s-accession-to-istanbul-convention/ |publisher=Council of the EU |date=2023 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Nedugo zatim, 28. juna iste godine, Evropska unija je i zvanično ratifikovala ovaj dokument (CETS br. 210) deponovanjem odobrenja u Vijeću Evrope.<ref name="EU_Deposit_2023">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=The European Union deposited the instrument of approval of the "Istanbul Convention" |url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/the-european-union-deposited-the-instrument-of-approval-of-the-istanbul-convention- |publisher=Council of Europe |date=2023 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Konvencija je na nivou Evropske unije stupila na snagu 1. oktobra 2023, pri čemu su države članice koje je još uvijek nisu samostalno ratifikovale obavezne poštovati je isključivo u okvirima [[Acquis communautaire|pravne stečevine EU]] (''acquis'') kojom se ova konvencija provodi.<ref name="EUR-Lex_EU_Accession_2023">{{cite web |title=EU accession to the Istanbul Convention |url=https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/eu-accession-to-the-istanbul-convention.html |publisher=EUR-Lex |date=2023 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Combating violence against women and domestic violence.webm|mini|desno|Zvaničnica Vijeća Evrope Johanna Nelles o svrsi konvencije (juni 2011)]] [[Vijeće Evrope]] još od 1990-ih aktivno radi na unapređenju zaštite žena od nasilja. U okviru tih nastojanja, posebno se ističe usvajanje Preporuke Rec(2002)5 Komiteta ministara iz 2002,<ref name="CoE_Rec2002_5">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Recommendation Rec(2002)5 of the Committee of Ministers to member states on the protection of women against violence |url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=Rec%282002%295&Language=lanEnglish&Ver=original&Site=CM&BackColorInternet=DBDCF2&BackColorIntranet=FDC864&BackColorLogged=FDC864 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728000000/https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=Rec%282002%295&Language=lanEnglish&Ver=original&Site=CM&BackColorInternet=DBDCF2&BackColorIntranet=FDC864&BackColorLogged=FDC864 |archive-date=28. 7. 2020 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2002 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> kao i provođenje svenacionalne evropske kampanje za borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici, koja je trajala od 2006. do 2008.<ref name="CoE_Campaign_2006_2008">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Campaign to Combat Violence against Women, including domestic violence (2006-2008) |url=http://www.coe.int/t/dg2/equality/DOMESTICVIOLENCECAMPAIGN/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720130000/http://www.coe.int/t/dg2/equality/DOMESTICVIOLENCECAMPAIGN/ |archive-date=20. 7. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2008 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Parlamentarna skupština Vijeća Evrope]] također je zauzela čvrst politički stav protiv svih oblika nasilja nad ženama, usvajanjem rezolucija i preporuka kojima se zahtijevaju pravno obavezujući standardi za sprječavanje, zaštitu i krivično gonjenje najtežih i najrasprostranjenijih oblika rodno zasnovanog nasilja.<ref name="CoE_Historical_Background">{{cite web |title=Historical background |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/historical-background |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305000000/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/historical-background |archive-date=5. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Nacionalni izvještaji, studije i ankete potvrdili su razmjere ovog problema u [[Evropa|Evropi]].<ref name="CoE_Historical_Background" /> Spomenuta kampanja je jasno ukazala na velike razlike u odgovorima pojedinih država na nasilje nad ženama i nasilje u porodici. Zbog toga se javila potreba za usklađivanjem pravnih standarda kako bi se žrtvama osigurao jednak nivo zaštite širom Evrope. Ministri pravde država članica Vijeća Evrope stoga su započeli rasprave o jačanju zaštite od nasilja u porodici, s posebnim naglaskom na nasilje od intimnih partnera. Vijeće Evrope procijenilo je da je neophodno uspostaviti sveobuhvatne standarde u ovoj oblasti, pa je Komitet ministara u decembru 2008. formirao ekspertnu grupu sa zadatkom da izradi nacrt konvencije. Ova grupa, poznata kao CAHVIO (Ad hoc komitet za sprječavanje i borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici),<ref name="CoE_CAHVIO_2009">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Ad Hoc Committee on preventing and combating violence against women and domestic violence (CAHVIO) |url=http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/violence/default_en.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20090405000000/http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/violence/default_en.asp |archive-date=5. 4. 2009 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2009 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> radila je na tekstu nešto više od dvije godine. U kasnijim fazama izrade nacrta, Ujedinjeno Kraljevstvo, Italija, Rusija i [[Sveta Stolica]] predložili su nekoliko amandmana s ciljem ograničavanja pojedinih zahtjeva konvencije, što je naišlo na oštre kritike organizacije [[Amnesty International]].<ref name="Amnesty_Europe_2011">{{cite web |author=[[Amnesty International]] |title=Time to take a stand to oppose violence against women in Europe |url=https://www.amnesty.org/en/documents/ior61/004/2011/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720130500/https://www.amnesty.org/en/documents/ior61/004/2011/en/ |archive-date=20. 7. 2021 |url-status=dead |publisher=Amnesty International |date=2011 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Konačni nacrt teksta konvencije usvojen je u decembru 2010. == Glavne odredbe == [[Datoteka:Safe from fear safe from violence.webm|mini|desno|Sažetak najvažnijih pitanja kojima se konvencija bavi]] Istanbulska konvencija prvi je pravno obavezujući međunarodni instrument koji uspostavlja sveobuhvatni pravni okvir i pristup borbi protiv nasilja nad ženama, s posebnim naglaskom na sprječavanje nasilja u porodici, zaštitu žrtava i krivično gonjenje počinioca.<ref name="Malta_Signing_2012">{{cite web |title=Malta signs convention on domestic violence |url=http://www.maltastar.com/dart/20120521-malta-signs-convention-on-domestic-violence |archive-url=https://web.archive.org/web/20171007000000/http://www.maltastar.com/dart/20120521-malta-signs-convention-on-domestic-violence |archive-date=7. 10. 2017 |url-status=dead |publisher=Malta Star |date=2012 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Ovim dokumentom [[nasilje nad ženama]] definiše se kao kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije (čl. 3, tačka a). Od država potpisnica zahtijeva se postupanje s [[Dužna pažnja|dužnom pažnjom]] prilikom sprječavanja nasilja, zaštite žrtava i krivičnog gonjenja počinioca (čl. 5). Konvencija sadrži i definiciju [[rod]]a, koji je u članu 3, tački c određen kao "društveno oblikovane uloge, ponašanja, aktivnosti i osobine koje određeno društvo smatra prikladnim za žene i muškarce". Pored toga, ugovor definiše niz krivičnih djela koja se smatraju nasiljem nad ženama te propisuje mjere zaštite, kao što su specijalizovane službe podrške (čl. 22) i [[Sigurna kuća|sigurne kuće]] (čl. 23) za žene i njihovu djecu. Države koje ratifikuju konvenciju obavezne su kriminalizovati nekoliko djela, uključujući: [[psihičko nasilje]] (čl. 33), [[uhođenje]] (čl. 34), fizičko nasilje (čl. 35), [[seksualno nasilje]] uključujući [[silovanje]] – pri čemu se posebno kažnjava svaki [[Silovanje|seksualni čin bez dobrovoljnog pristanka]] (čl. 36), [[prisilni brak]] (čl. 37), [[sakaćenje ženskih genitalija]] (čl. 38) te [[Prisilni abortus|prisilni prekid trudnoće]] i [[Prisilna sterilizacija|prisilnu sterilizaciju]] (čl. 39). Konvencija propisuje da [[seksualno uznemiravanje]] mora podlijegati krivičnim ili drugim pravnim sankcijama (čl. 40). Poseban član posvećen je i sankcionisanju zločina počinjenih u ime "[[Ubistvo iz časti|takozvane časti]]" (čl. 42).<ref name="CoE_Ratifications_210" /> === Struktura === [[Datoteka:Istanbul Convention English.pdf|mini|Klikabilna verzija Istanbulske konvencije na engleskom jeziku]] Konvencija sadrži 81 član podijeljen u 12 poglavlja. Njena struktura prati model najnovijih konvencija Vijeća Evrope.<ref name="CoE_Parliamentary_Handbook_2021">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=The Council of Europe Istanbul Convention: Handbook for Parliamentarians |url=https://rm.coe.int/arm-2021-coe-istanbul-convention-handbook-for-parliamentarians-eng-081/1680a4cf89 |publisher=Council of Europe |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Ovaj se instrument zasniva na principu "četiri P" ({{en|Prevention, Protection, Prosecution, Integrated Policies}}), odnosno na: sprječavanju nasilja, zaštiti i podršci žrtvama, krivičnom gonjenju počinioca te integrisanim politikama. Svako od ovih područja predviđa niz specifičnih mjera.<ref name="CoE_CAHVIO_Interim_2009">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Ad Hoc Committee on preventing and combating violence against women and domestic violence (CAHVIO) interim report |url=http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/convention-violence/CAHVIO/CAHVIO_2009_4%20FIN_en%20_2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004000000/http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/convention-violence/CAHVIO/CAHVIO_2009_4%20FIN_en%20_2.pdf |archive-date=4. 10. 2011 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2009 |access-date=30. 6. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Konvencija također propisuje obaveze koje se odnose na prikupljanje podataka i podršku istraživanjima u oblasti nasilja nad ženama (čl. 11). U preambuli se poziva na [[Evropska konvencija o ljudskim pravima|Evropsku konvenciju o ljudskim pravima]], [[Evropska socijalna povelja|Evropsku socijalnu povelju]] i [[Konvencija Vijeća Evrope o borbi protiv trgovine ljudima|Konvenciju o borbi protiv trgovine ljudima]], kao i na [[Međunarodno pravo ljudskih prava|međunarodne ugovore o ljudskim pravima]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] i [[Rimski statut Međunarodnog krivičnog suda]]. Članom 2. utvrđeno je da se odredbe ove konvencije primjenjuju u vrijeme mira, ali i u situacijama [[Rat|oružanih sukoba]] kada je riječ o nasilju nad ženama i nasilju u porodici. Član 3. definiše osnovne pojmove: *"[[nasilje nad ženama]]" označava "kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije žena i podrazumijeva sva djela rodno zasnovanog nasilja koja dovode do, ili bi mogla dovesti do fizičke, seksualne, psihičke ili ekonomske štete ili patnje žena, uključujući [[Prijetnja|prijetnje]] takvim djelima, prisilu ili proizvoljno lišavanje slobode, bez obzira na to da li se događaju u javnom ili privatnom životu"; *"[[nasilje u porodici]]" podrazumijeva "sva djela fizičkog, seksualnog, [[Psihičko nasilje|psihičkog]] ili [[Ekonomsko nasilje|ekonomskog nasilja]] do kojeg dođe u porodici ili porodičnoj zajednici, odnosno između bivših ili sadašnjih supružnika ili partnera, bez obzira na to da li počinilac dijeli ili je dijelio isto prebivalište sa žrtvom"; *"[[rod]]" označava "[[Društvene uloge|društveno oblikovane uloge]], ponašanja, aktivnosti i osobine koje određeno društvo smatra prikladnim za žene i muškarce"; *"[[rodno zasnovano nasilje]] nad ženama" označava "nasilje koje je usmjereno protiv žene zato što je žena ili koje nesrazmjerno pogađa žene". Član 4. zabranjuje nekoliko oblika diskriminacije, ističući da se provođenje odredbi ove konvencije, a posebno mjera za zaštitu prava žrtava, mora osigurati bez diskriminacije po bilo kojem osnovu, kao što su spol, rod, [[rasa]], boja kože, jezik, političko ili drugo mišljenje, nacionalno ili socijalno porijeklo, pripadnost [[Nacionalna manjina|nacionalnoj manjini]], imovina, rođenje, [[seksualna orijentacija]], [[rodni identitet]], starost, zdravstveno stanje, [[Invalidnost|invaliditet]], [[bračni status]], migrantski status, status [[Izbjeglica|izbjeglice]] ili bilo koji drugi status. === Mehanizam nadzora (GREVIO) === Provođenje konvencije prati GREVIO – nezavisno ekspertno tijelo (Grupa eksperata za borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici). Članove ovog tijela biraju države potpisnice, a u zavisnosti od njihovog broja, sastoji se od deset do petnaest članova.<ref name="CoE_GREVIO_2015">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=About GREVIO – Group of Experts on Action against Violence against Women and Domestic Violence |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/grevio |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903000000/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/grevio |archive-date=3. 9. 2015 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2015 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Prvih deset članova izabrano je 2014: predsjednica Feride Acar (Turska), prva potpredsjednica Marceline Naudi (Malta), druga potpredsjednica Simona Lanzoni (Italija) te članice Biljana Branković (Srbija), Françoise Brie (Francuska), Gemma Gallego (Španija), Helena Leitao (Portugal), Rosa Logar (Austrija), Iris Luarasi (Albanija) i Vesna Ratković (Crna Gora).<ref name="CoE_GREVIO_Members_2021">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=GREVIO Members |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/members2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320000000/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/members2 |archive-date=20. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Još pet članova izabrano je 2018: Per Arne Håkansson (Švedska), Sabine Kräuter-Stockton (Njemačka), Vladimer Mkervalishvili (Gruzija), Rachel Eapen Paul (Norveška) i Aleid van den Brink (Holandija).<ref name="CoE_GREVIO_Expansion_2018">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Five additional members joining GREVIO |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/five-additional-members-joining-grevio |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/five-additional-members-joining-grevio |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2018 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Nakon što je većini članova istekao mandat, u decembru 2023. održani su novi izbori za sastav ovog tijela. == Usvajanje, potpisivanje, ratifikacija i otkazivanje == === Opći postupak === [[Datoteka:Liri Kopachi, Head of Equality Division, Council of Europe.webm|mini|Liri Kopachi{{Napomena|U vrijeme održavanja ovog predavanja u aprilu 2014, Liri Kopachi bila je šefica Odjela za ravnopravnost Vijeća Evrope. Kako je ispravno predvidjela, konvencija je stupila na snagu nedugo nakon toga, u augustu 2014.}} o pozadini i procesu ratifikacije konvencije (2014)]] [[Datoteka:Terry Reintke on violence against women.webm|mini|Zastupnica u Evropskom parlamentu [[Terry Reintke]] poziva EU da [[Pristupanje međunarodnom ugovoru|pristupi]] konvenciji (2017){{Napomena|U titlovima videozapisa, kao i u transkriptu debate o pristupanju EU Konvenciji Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (održane 11. septembra 2017. u Evropskom parlamentu u Strasbourgu), potkrala se greška. Iz konteksta je jasno da je Reintke mislila na riječ "accede" (pristupiti), a ne "exceed" (premašiti), s obzirom na to da su ove riječi homofoni. Slično tome, Reintke je upotrijebila termin "forefighters" (prvoborci, u značenju zagovornici ili vojnici na prvoj liniji), a ne "four fighters" (četiri borca).}}]] [[Datoteka:Stop Istanbulskoj 20180324 DSC 8500.jpg|mini|[[Željka Markić]] i drugi demonstranti pozivaju vlasti u Hrvatskoj da ne ratifikuju konvenciju (2018)]] Nacrt konvencije usvojili su zamjenici ministara Vijeća Evrope 7. aprila 2011. na svom 1111. sastanku.<ref name="CoE_CAHVIO_Draft_2010">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Draft Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016805cd02a |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016805cd02a |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2010 |language=en |format=PDF}}</ref> Dokument je otvoren za potpisivanje 11. maja 2011, tokom 121. zasjedanja Komiteta ministara u Istanbulu. Za stupanje na snagu bilo je potrebno deset ratifikacija, od kojih je najmanje osam moralo biti iz država članica Vijeća Evrope. Do decembra 2015. konvenciju je potpisalo 39 država, nakon čega je uslijedila ratifikacija minimalnih osam članica Vijeća Evrope: Albanije, Austrije, Bosne i Hercegovine, Italije, Crne Gore, Portugala, Srbije i Turske. Krajem iste godine sporazum su ratifikovale i Andora, Danska, Francuska, Malta, Monako, Španija i Švedska. Tokom 2015. to su učinile Finska, Holandija, Poljska i Slovenija, a 2016. Belgija, San Marino i Rumunija. Uslijedile su ratifikacije Kipra, Estonije, Gruzije, Njemačke, Norveške i Švicarske (2017), zatim Hrvatske, Grčke, Islanda, Luksemburga i Makedonije (2018), te Irske (2019).<ref name="Greece_Ratification_2018" /> Evropska komesarka [[Věra Jourová]] potpisala je Istanbulsku konvenciju u ime Evropske unije 13. juna 2017.<ref name="EIGE_EU_Signs_2017">{{cite web |author=Evropski institut za rodnu ravnopravnost |title=EU signs the Istanbul Convention |url=https://eige.europa.eu/news-and-events/news/eu-signs-istanbul-convention |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://eige.europa.eu/news-and-events/news/eu-signs-istanbul-convention |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=European Institute for Gender Equality |date=2017 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> [[Vrhovna rada|Parlament Ukrajine]] ratifikovao je ovaj ugovor 20. juna 2022,<ref name="Eurointegration_Ukraine_2022">{{cite web |title=Ukrainian Parliament Votes to Ratify Istanbul Convention |url=https://www.eurointegration.com.ua/eng/news/2022/06/20/7141621/ |publisher=European Pravda |date=20. 6. 2022 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> a mjesec dana kasnije, u julu, to je učinilo i Ujedinjeno Kraljevstvo. Države koje ratifikuju konvenciju pravno su obavezne poštovati njene odredbe od trenutka kada ona stupi na snagu.<ref name="Eurointegration_Ukraine_2022" /> Evropska unija je 28. juna 2023. zvanično ratifikovala Konvenciju Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (CETS br. 210),<ref name="EU_Deposit_2023"/> koja je za EU stupila na snagu 1. oktobra 2023. Konvencija se može otkazati upućivanjem službenog obavještenja generalnom sekretaru Vijeća Evrope (član 80), a otkazivanje stupa na snagu tri mjeseca nakon prijema tog obavještenja.<ref name="CoE_Istanbul_Convention_Text_2011">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320000000/https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e |archive-date=20. 3. 2021 |url-status=dead |publisher=Council of Europe |date=2011 |access-date=30. 6. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Država potpisnica<ref name="CoE_Istanbul_Convention_Signatures_2026">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=Chart of signatures and ratifications of Treaty 210 |url=https://www.coe.int/en/web/Conventions/full-list/?module=signatures-by-treaty&treatynum=210 |publisher=Council of Europe |date=2011 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> ! Potpisivanje ! Ratifikacija ! Stupanje na snagu ! Otkazivanje ugovora |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Albanija}} || {{dts|2011|12|19|format=dmy}} || {{dts|2013|2|4|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Andora}} || {{dts|2013|2|22|format=dmy}} || {{dts|2014|4|22|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- | style="text-align:left;" | {{flag|Armenija}} || {{Yes|{{dts|2018|1|18|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Austrija}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2013|11|14|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Belgija}} || {{dts|2012|9|11|format=dmy}} || {{dts|2016|3|14|format=dmy}} || {{dts|2016|7|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Bosna i Hercegovina}} || {{dts|2013|3|8|format=dmy}} || {{dts|2013|11|7|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- | style="text-align:left;" | {{flag|Bugarska}} || {{Yes|{{dts|2016|4|21|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Crna Gora}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2013|4|22|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Češka}} || {{Yes|{{dts|2016|5|2|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Danska}}{{Napomena|Konvencija se ne primjenjuje na [[Farska ostrva]] i [[Grenland]]}} || {{dts|2013|10|11|format=dmy}} || {{dts|2014|4|23|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Estonija}} || {{dts|2014|12|2|format=dmy}} || {{dts|2017|10|26|format=dmy}} || {{dts|2018|2|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Evropska unija}} || {{dts|2017|6|13|format=dmy}} || {{dts|2023|6|1|format=dmy}} || {{dts|2023|10|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Finska}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2015|4|17|format=dmy}} || {{dts|2015|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Francuska}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2014|7|4|format=dmy}} || {{dts|2014|11|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Grčka}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2018|6|18|format=dmy}} || {{dts|2018|10|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Gruzija}} || {{dts|2014|6|19|format=dmy}} || {{dts|2017|5|19|format=dmy}} || {{dts|2017|9|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Hrvatska}} || {{dts|2013|1|22|format=dmy}} || {{dts|2018|6|12|format=dmy}} || {{dts|2018|10|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Irska}} || {{dts|2015|11|15|format=dmy}} || {{dts|2019|3|8|format=dmy}} || {{dts|2019|7|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Island}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2018|4|26|format=dmy}} || {{dts|2018|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Italija}} || {{dts|2012|9|27|format=dmy}} || {{dts|2013|9|10|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Kipar}} || {{dts|2015|6|16|format=dmy}} || {{dts|2017|11|10|format=dmy}} || {{dts|2018|3|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Latvija}} || {{dts|2016|5|18|format=dmy}} || {{dts|2024|1|10|format=dmy}} || {{dts|2024|5|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Lihtenštajn}} || {{dts|2016|11|10|format=dmy}} || {{dts|2021|6|17|format=dmy}} || {{dts|2021|10|1|format=dmy}} || {{No}} |- | style="text-align:left;" | {{flag|Litvanija}} || {{Yes|{{dts|2013|6|7|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Luksemburg}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2018|8|7|format=dmy}} || {{dts|2018|12|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Mađarska}} || {{Yes|{{dts|2014|3|14|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Malta}} || {{dts|2012|5|21|format=dmy}} || {{dts|2014|7|29|format=dmy}} || {{dts|2014|11|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Moldavija}} || {{dts|2017|2|6|format=dmy}} || {{dts|2022|1|31|format=dmy}} || {{dts|2022|5|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Monako}} || {{dts|2012|9|20|format=dmy}} || {{dts|2014|10|7|format=dmy}} || {{dts|2015|2|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Nizozemska}}{{Napomena|Konvencija se ne primjenjuje na [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]] niti na druge zemlje u sastavu [[Karipska Nizozemska|Holandskih Kariba]], već isključivo na evropski dio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]}} || {{dts|2012|11|14|format=dmy}} || {{dts|2015|11|18|format=dmy}} || {{dts|2016|3|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Norveška}} || {{dts|2011|7|7|format=dmy}} || {{dts|2017|7|5|format=dmy}} || {{dts|2017|11|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Njemačka}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2017|10|12|format=dmy}} || {{dts|2018|2|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Poljska}} || {{dts|2012|12|18|format=dmy}} || {{dts|2015|4|27|format=dmy}} || {{dts|2015|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Portugal}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2013|2|5|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Rumunija}} || {{dts|2014|6|27|format=dmy}} || {{dts|2016|5|23|format=dmy}} || {{dts|2016|9|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|San Marino}} || {{dts|2014|4|30|format=dmy}} || {{dts|2016|1|28|format=dmy}} || {{dts|2016|5|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Sjeverna Makedonija}} || {{dts|2011|7|8|format=dmy}} || {{dts|2018|3|23|format=dmy}} || {{dts|2018|7|1|format=dmy}} || {{No}} |- | style="text-align:left;" | {{flag|Slovačka}} || {{Yes|{{dts|2011|5|11|format=dmy}}}} || {{No}} || {{No}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Slovenija}} || {{dts|2011|9|8|format=dmy}} || {{dts|2015|2|5|format=dmy}} || {{dts|2015|6|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Španija}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2014|4|10|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Srbija}} || {{dts|2012|4|4|format=dmy}} || {{dts|2013|11|21|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Švedska}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2014|7|1|format=dmy}} || {{dts|2014|11|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Švicarska}} || {{dts|2013|9|11|format=dmy}} || {{dts|2017|12|14|format=dmy}} || {{dts|2018|4|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #c0c0c0;" | style="text-align:left;" | {{flag|Turska}} || {{dts|2011|5|11|format=dmy}} || {{dts|2012|3|14|format=dmy}} || {{dts|2014|8|1|format=dmy}} || {{dts|2021|7|1|format=dmy}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Ujedinjeno Kraljevstvo}} || {{dts|2012|6|8|format=dmy}} || {{dts|2022|7|21|format=dmy}} || {{dts|2022|11|1|format=dmy}} || {{No}} |- style="background-color: #90ee90;" | style="text-align:left;" | {{flag|Ukrajina}} || {{dts|2011|11|7|format=dmy}} || {{dts|2022|7|18|format=dmy}} || {{dts|2022|11|1|format=dmy}} || {{No}} |} === Države koje još uvijek nisu ratifikovale konvenciju === ==== Armenija ==== [[Vlada Armenije]] odobrila je potpisivanje konvencije na sjednici održanoj 28. decembra 2017.<ref name="Gov_Armenia_Session_2017">{{cite web |url=https://www.e-gov.am/sessions/archive/2017/12/28/ |title=Կառավարության նիստի օրակարգ |trans-title=Dnevni red sjednice Vlade |date=2017 |publisher=Vlada Republike Armenije |access-date=30. 6. 2026 |language=hy}}</ref> Tokom javnih rasprava o prihvatanju ovog dokumenta 2019. godine, mišljenja javnosti bila su podijeljena. Više političara i državnih zvaničnika izjavilo je da su odredbe u suprotnosti s [[Ustav Armenije|Ustavom Armenije]]<ref name="Eurasianet_Armenia_Convention_2017">{{cite web |author=Eurasianet |title=Armenian government fighting for ratification of convention on violence against women |url=https://eurasianet.org/armenian-government-fighting-for-ratification-of-convention-on-violence-against-women |publisher=Eurasianet |date=2017 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Danielian_Tert_2019">{{cite web |url=https://www.tert.am/am/news/2019/07/05/Convention/3042230 |title=«Ստամբուլյան կոնվենցիան միանշանակ հակասում է ՀՀ Սահմանադրությանը. Գևորգ Դանիելյան» |trans-title=Istanbulska konvencija definitivno je u suprotnosti sa Ustavom Republike Armenije: Gevorg Danielian |date=2019 |publisher=Tert AM |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707000000/https://www.tert.am/am/news/2019/07/05/Convention/3042230 |archive-date=7. 7. 2019 |url-status=dead |access-date=30. 6. 2026 |language=hy}}</ref> te da bi mogle uvesti koncept "trećeg roda".<ref name="Eurasianet_Armenia_Convention_2017" /> Zamjenica ministra pravde [[Kristinne Grigoryan]] izdala je 1. augusta 2019. pojašnjenje, naglasivši da je isključiva svrha konvencije sprječavanje nasilja, a ne redefinisanje porodice.<ref name="Civilnet_Deputy_Minister_2019">{{cite web |url=https://www.civilnet.am/news/2019/08/01/%D5%8D%D5%BF%D5%A1%D5%B4%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%B8%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%B6%D6%81%D5%AB%D5%A1%D5%B6-%D5%A8%D5%B6%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D6%84%D5%AB-%D5%AF%D5%B8%D5%B6%D6%81%D5%A5%D5%BA%D5%BF-%D5%B9%D5%AB-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D6%83%D5%B8%D5%AD%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80/365105 |title=Ստամբուլյան կոնվենցիան ընտանիքի կոնցեպտ չի սահմանում. արդարադատության փոխնախարար |trans-title=Istanbulska konvencija ne definiše koncept porodice: zamjenica ministra pravde |date=2019 |publisher=CivilNet |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922075930/https://www.civilnet.am/news/2019/08/01/%D5%8D%D5%BF%D5%A1%D5%B4%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%B8%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%B6%D6%81%D5%AB%D5%A1%D5%B6-%D5%A8%D5%B6%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D6%84%D5%AB-%D5%AF%D5%B8%D5%B6%D6%81%D5%A5%D5%BA%D5%BF-%D5%B9%D5%AB-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D6%83%D5%B8%D5%AD%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80/365105 |archive-date=22. 9. 2020 |url-status=dead |access-date=30. 6. 2026 |language=hy}}</ref> Ministarstvo je također saopštilo da se obratilo [[Venecijanska komisija|Venecijanskoj komisiji]] – savjetodavnom tijelu Vijeća Evrope za pravna i ustavna pitanja – radi procjene "ustavnih implikacija" ratifikacije. Uz pretpostavku pozitivnog mišljenja Komisije, ratifikacija se smatrala izvjesnom budući da velika većina parlamentaraca podržava ovaj dokument.<ref name="Eurasianet_Armenia_Convention_2017"/> Rasprave o ratifikaciji naišle su i na otpor dijela javnosti, koji je iznio optužbe da konvencija služi legalizaciji [[Istospolni brak|istospolnih brakova]] i širenju LGBT "propagande". Prema izvještaju organizacije [[Human Rights Watch]], pojedini zvaničnici su zbog toga upućivali uvredljive poruke i govor mržnje prema LGBT aktivistima.<ref name="HRW_Armenia_Report_2021">{{cite web |author=Human Rights Watch |title=Համաշխարհային զեկույց 2021. Հայաստան |trans-title=Svjetski izvještaj 2021: Armenija |url=https://www.hrw.org/hy/world-report/2021/country-chapters/377313 |publisher=Human Rights Watch |date=2021 |access-date=30. 6. 2026 |language=hy}}</ref> [[Armenska apostolska crkva]] također se usprotivila ratifikaciji u svom zvaničnom saopštenju, navodeći kao razlog to što konvencija priznaje prava [[Transrodnost|transrodnim]] osobama.<ref name="Armenian_Church_Bishops_Statement_2019">{{cite web |author=Armenska apostolska crkva |title=Bishops and Primates of Armenia have issued a statement over Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url=https://www.armenianchurch.org/en/news/72-bishops-and-primates-of-armenia-have-issued-a-statement-over-council-of-europe-convention-on-pre/4163 |publisher=Mother See of Holy Etchmiadzin |date=2019 |access-date=30. 6. 2026 |language=en}}</ref> Vijeće za ljudska prava Ujedinjenih nacija u svom izvještaju iz 2020. pozvalo je Armeniju da hitno ratifikuje Istanbulsku konvenciju kako bi se osigurala efikasna zaštita žena, ali i muškaraca koji su žrtve nasilja u porodici,<ref name="CoE_Parliamentarians_Handbook_2021">{{cite web |author=[[Vijeće Evrope]] |title=«Ստամբուլյան կոնվենցիա»․ ուղեցույց պատգամավորների համար |trans-title="Istanbulska konvencija": Priručnik za parlamentarce |url=https://rm.coe.int/arm-2021-coe-istanbul-convention-handbook-for-parliamentarians-arm-081/1680a4cf88 |publisher=Council of Europe |date=2021 |access-date=1. 7. 2026 |language=hy}}</ref> uz kritiku da trenutno armensko zakonodavstvo ne pruža dovoljan nivo zaštite za žrtve.<ref name="HRW_Armenia_Report_2021" /> U novembru 2022, ambasadorica Evropske unije u Armeniji [[Andrea Joana-Maria Wiktorin|Andrea Wiktorin]] ponovo je apelovala na armenske vlasti da ubrzaju postupak ratifikacije sporazuma.<ref name="News_Am_Armenia_Convention_2022">{{cite web |url=https://news.am/eng/news/732481.html |title=Armenia Ministry of Justice updates status on ratification of Istanbul Convention |date=2022 |publisher=Armenia News - NEWS.am |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Bugarska ==== [[Datoteka:Protest Against The Istanbul Convention in Sofia.jpg|mini|Protest protiv Istanbulske konvencije u [[Sofija|Sofiji]] (februar 2018)]] [[Datoteka:Sofia street protests against violence against women.webm|mini|Kontraprotest podrške Istanbulskoj konvenciji u Sofiji (novembar 2018)]] U januaru 2018, Vijeće ministara [[Bugarska|Bugarske]] usvojilo je prijedlog upućen [[Narodno sobranje Bugarske|Parlamentu]] za ratifikaciju konvencije. Ovu odluku brzo su osudili pojedini ministri, parlamentarci, medijske grupe i organizacije civilnog društva, tvrdeći da bi dokument mogao dovesti do zvaničnog priznavanja "trećeg roda" i [[Istospolni brak|istospolnih brakova]].<ref name="BNR_Bulgaria_Convention_2018">{{cite web |url=http://bnr.bg/vidin/post/100918948/vredna-za-balgarskoto-obshtestvo-li-e-istanbulskata-konvencia |title=Вредна za българското общество ли е Истанбулската конвенция? |trans-title=Da li je Istanbulska konvencija štetna za bugarsko društvo? |date=2018 |publisher=Bugarski nacionalni radio |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/http://bnr.bg/vidin/post/100918948/vredna-za-balgarskoto-obshtestvo-li-e-istanbulskata-konvencia |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Nakon oštrih reakcija javnosti, [[treća vlada Bojka Borisova]] odgodila je ratifikaciju i proslijedila predmet [[Ustavni sud Bugarske|Ustavnom sudu]] na ocjenu ustavnosti.<ref name="OffNews_Constitutional_Court_2018">{{cite web |url=https://offnews.bg/temida/konstitutcionniat-sad-obrazuva-delo-za-istanbulskata-konventcia-677065.html |title=Конституционният съд образува дело за Истанбулската конвенция |trans-title=Ustavni sud formirao predmet u vezi sa Istanbulskom konvencijom |date=2018 |publisher=OffNews |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://offnews.bg/temida/konstitutcionniat-sad-obrazuva-delo-za-istanbulskata-konventcia-677065.html |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Predsjednik [[Rumen Radev]], koji se protivio ratifikaciji, pozdravio je odgađanje nazvavši ga "trijumfom zdravog razuma" te izjavio da je konvencija nejasna, a da se problem nasilja u porodici može riješiti isključivo adekvatnim bugarskim zakonima i boljim radom policije.<ref name="NewsBg_Radev_Convention_2018">{{cite web |url=https://news.bg/politics/rumen-radev-ne-iska-ratifikatsiya-na-istanbulskata-konventsiya.html |title=Румен Радев не иска ратификация на Истанбулската конвенция |trans-title=Rumen Radev se protivi ratifikaciji Istanbulske konvencije |date=2018 |publisher=News.bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://news.bg/politics/rumen-radev-ne-iska-ratifikatsiya-na-istanbulskata-konventsiya.html |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Premijer [[Bojko Borisov]] ukazao je na izolovanost svoje stranke [[GERB]], koju u ovom slučaju nije podržao ni koalicijski partner, desničarski savez [[Ujedinjeni patrioti]]. Borisov je izrazio iznenađenje što se i opoziciona [[Bugarska socijalistička partija]] (BSP) oštro usprotivila konvenciji, sugerišući da se socijalisti općenito protive [[Evropska unija|Evropskoj uniji]].<ref name="Dnevnik_GERB_Convention_2018">{{cite web |url=https://www.dnevnik.bg/politika/2018/02/14/3129930_gerb_ottegliat_istanbulskata_konvenciia_zashtoto_niama/ |title=ГЕРБ оттеглят Истанбулската конвенция, защото няма подкрепа и не искат да понасят негативи сами |trans-title=GERB povlači Istanbulsku konvenciju jer nema podrške i ne žele sami snositi negativne posljedice |date=2018 |publisher=Dnevnik.bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.dnevnik.bg/politika/2018/02/14/3129930_gerb_ottegliat_istanbulskata_konvenciia_zashtoto_niama/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Stav BSP-a izazvao je razmimoilaženje između [[Partija evropskih socijalista|Partije evropskih socijalista]] i novog političkog smjera BSP-a pod vodstvom [[Kornelija Ninova|Kornelije Ninove]].<ref name="Dnevnik_BSP_PES_2018">{{cite web |url=https://www.dnevnik.bg/politika/2018/07/17/3283411_sled_akciiata_na_bsp_protiv_istanbulskata_konvenciia/ |title=След акцията на БСП против Истанбулската конвенция ПЕС ще проучва домашното насилие у нас |trans-title=Nakon akcije BSP-a protiv Istanbulske konvencije, PES će istražiti nasilje u porodici u Bugarskoj |date=2018 |publisher=Dnevnik.bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.dnevnik.bg/politika/2018/07/17/3283411_sled_akciiata_na_bsp_protiv_istanbulskata_konvenciia/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Prema programu socijalista pod nazivom "Vizija za Bugarsku", konvencija "nije namijenjena zaštiti žena, već je usmjerena protiv osnovnih vrijednosti evropske civilizacije".<ref name="Kapital_BSP_Eurovote_2019">{{cite web |url=https://www.capital.bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2019/01/12/3374025_bsp_za_evrovota_-_ne_na_istanbulskata_konvenciia_pakta/ |title=БСП за евровота - "не" на Истанбулската конвенция, пакта за миграция и санкциите срещу Русия |trans-title=BSP na euroizborima – "ne" Istanbulskoj konvenciji, paktu o migracijama i sankcijama protiv Rusije |date=2019 |publisher=Capital.bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.capital.bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2019/01/12/3374025_bsp_za_evrovota_-_ne_na_istanbulskata_konvenciia_pakta/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Ustavni sud je 27. jula 2018. donio Odluku br. 13 u ustavnom predmetu br. 3/2018, proglasivši da "Konvencija Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici nije u skladu s Ustavom Republike Bugarske". U svom obrazloženju, Sud je uočio poveznicu između ranijih dokumenata Vijeća Evrope protiv nasilja u porodici i proširenja prava transrodnih osoba. Prema ocjeni Ustavnog suda, konvencija nudi binarnu interpretaciju roda i kao biološke i kao društvene kategorije, što je u suprotnosti s [[Ustav Bugarske|Ustavom Bugarske]], koji ljude neopozivo definiše kao biološke muškarce ili žene s jednakim statusom građana. Sud je zaključio da konvencija stvara formalni pravni osnov za promovisanje nebioloških definicija roda, što se smatra neustavnim.<ref name="24Chasa_Constitutional_Court_Decision_2018">{{cite web |url=https://www.24chasa.bg/mnenia/article/6983990 |title=Пълното решение на Конституционния съд за Истанбулската конвенция |trans-title=Kompletna odluka Ustavnog suda o Istanbulskoj konvenciji |date=27. 7. 2018 |publisher=24chasa.bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.24chasa.bg/mnenia/article/6983990 |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=bg}}</ref> Udruženja za zaštitu prava žena izrazila su ogorčenje odlukom bugarskih vlasti da odustanu od ratifikacije. U novembru 2018, povodom [[Međunarodni dan borbe protiv nasilja nad ženama|Međunarodnog dana borbe protiv nasilja nad ženama]], stotine građana protestovale su u centru Sofije pod sloganom #NisiSama, zahtijevajući efikasno djelovanje institucija, uključujući uspostavljanje preventivnih programa i sigurnih kuća za žrtve. Organizator protesta, Bugarski fond za žene, naveo je podatak da je u prvih jedanaest mjeseci 2018. u Bugarskoj ubijeno gotovo 30 žena, od kojih su većinu usmrtili njihovi partneri.<ref name="Martino_OBC_Sofia_2018">{{cite web |author=Francesco Martino |url=https://www.youtube.com/watch?v=zxyDFjS0U0g |title=Sofia: in piazza contro la violenza sulle donne / Sofia: in the streets against violence against women |trans-title=Sofija: na ulicama protiv nasilja nad ženama |date=2018 |work=YouTube |publisher=OBC Transeuropa |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.youtube.com/watch?v=zxyDFjS0U0g |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=it-en}}</ref> ==== Češka ==== Liga za ljudska prava (češka organizacija članica [[Međunarodna federacija za ljudska prava|Međunarodne federacije za ljudska prava]]) i Češki ženski lobi, zajedno s nekoliko manjih organizacija (proFem, Češki savez žena, Rosa), aktivno su se zalagali za usvajanje konvencije. Proces je dugo podržavao i bivši ministar za ljudska prava, jednake mogućnosti i zakonodavstvo [[Jiří Dienstbier]], koji je u januaru 2016. u ime vlade primio peticiju organizacije [[Amnesty International]] za njeno prihvatanje. Češka je konačno potpisala sporazum 12. maja 2016, kao jedna od posljednjih članica Evropske unije koje su to učinile, a potpis je stavio ambasador pri Vijeću Evrope Emil Ruffer. Prema prvobitnim planovima, sama ratifikacija trebala se realizovati do sredine 2018.<ref name="Vlada_CZ_Istanbul_Convention_2016">{{cite web |url=https://www.vlada.cz/cz/ppov/rovne-prilezitosti-zen-a-muzu/aktuality/ceska-republika-podepsala-istanbulskou-umluvu-proti-nasili-na-zenach--143594/ |title=Česká republika podepsala Istanbulskou úmluvu proti násilí na ženách |trans-title=Češka Republika potpisala Istanbulsku konvenciju protiv nasilja nad ženama |date=2016 |publisher=Vláda České republiky |access-date=1. 7. 2026 |language=cs}}</ref> Međutim, ni [[Prva vlada Andreja Babiša|prva]] ni [[Druga vlada Andreja Babiša|druga vlada]] [[Andrej Babiš|Andreja Babiša]] nisu stavile ratifikaciju na dnevni red. Vlada [[Petr Fiala|Petra Fiale]] je, s druge strane, odgodila raspravu o ovom pitanju, a ministar pravde [[Pavel Blažek]] zatražio je prolongiranje pregovora do kraja januara 2023. radi šire političke rasprave.<ref name="iROZHLAS_Blazek_Convention_2022">{{cite web |url=https://www.irozhlas.cz/zpravy-domov/istanbulska-umluva-blazek-ministerstvo-spravedlnosti_2201311311_pj |title=Ministerstvo spravedlnosti navrhne roční odklad projednávání Istanbulské úmluvy, potvrdil Blažek |trans-title=Ministarstvo pravosuđa predložit će jednogodišnje odgađanje rasprave o Istanbulskoj konvenciji, potvrdio Blažek |date=2022 |publisher=Irozhlas.cz |access-date=1. 7. 2026 |language=cs}}</ref> U junu 2023, vlada je postigla saglasnost o nastavku procesa, a vladina povjerenica za ljudska prava Klára Šimáčková Laurenčíková potvrdila je da je kabinet odobrio konvenciju i uputio je u parlamentarnu proceduru.<ref name="CT24_Vlada_Snemovna_2023">{{cite web |author=Matěj Lucovič; ško |url=https://ct24.ceskatelevize.cz/domaci/3595066-vlada-posunula-ratifikaci-istanbulske-umluvy-do-snemovny |title=Vláda posunula ratifikaci Istanbulské úmluvy do sněmovny |trans-title=Vlada proslijedila ratifikaciju Istanbulske konvencije Zastupničkom domu |date=2023 |publisher=Ct24.ceskatelevize.cz |access-date=1. 7. 2026 |language=cs}}</ref> Međutim, u januaru 2024, Senat Češke Republike odbacio je dokument nakon intenzivne sedmosatne rasprave. Za usvajanje su bila potrebna 36 glasa od 71 prisutnog senatora, ali su podršku dala samo 34 člana gornjeg doma parlamenta.<ref name="Radio_Prague_Senate_2024">{{cite web |url=https://english.radio.cz/czech-senate-votes-against-istanbul-convention-8806606 |title=Czech Senate votes against Istanbul Convention |trans-title=Češki Senat glasao protiv Istanbulske konvencije |date=2024 |publisher=Radio Prague International |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Protivnici su tokom debate konvenciju označili kao "ideološki dokument koji u praksi neće pomoći žrtvama", izrazivši bojazan da ona uvodi rodnu ideologiju, narušava tradicionalni koncept muškarcâ i ženâ te nepotrebno duplicira rješenja koja su već integrisana u češko krivično zakonodavstvo.<ref name="BrnoDaily_Senate_Rejection_2024">{{cite web |url=https://brnodaily.com/2024/01/25/news/politics/czech-senate-rejects-istanbul-convention-against-gender-violence/ |title=Czech Senate Rejects Istanbul Convention Against Gender Violence |trans-title=Češki Senat odbacio Istanbulsku konvenciju protiv rodno zasnovanog nasilja |date=2024 |publisher=Brno Daily |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nakon neuspjeha u Senatu, proces je u potpunosti zaustavljen, a u junu 2026. Vlada Češke Republike zvanično je povukla podršku ratifikaciji opozivom odluke iz 2023, čime je formalno okončan višegodišnji pokušaj usvajanja ove međunarodne konvencije u Češkoj.<ref name="ExpatsCZ_Senate_Signal_2026">{{cite web |url=https://www.expats.cz/czech-news/article/czechia-withdraws-from-istanbul-convention-a-sad-signal-for-victims |title=Czechia rejects Istanbul Convention: 'A sad signal for victims' |trans-title=Češka odbacila Istanbulsku konvenciju: "Tužan signal za žrtve" |date=2026 |publisher=Expats.cz |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Mađarska ==== U maju 2020, [[Državna skupština (Mađarska)|Državna skupština Mađarske]] usvojila je političku deklaraciju kojom je pozvala vladu da obustavi sve daljnje korake ka ratifikaciji konvencije te da unutar Evropske unije lobira za isti stav. Deklaracija je usvojena sa 115 glasova za, 35 protiv i tri suzdržana glasa.<ref name="HungaryToday_Parliament_Declaration_2020">{{cite web |url=https://hungarytoday.hu/hungary-istanbul-convention-parliament-declaration/ |title=Parliament Adopts Declaration Rejecting Istanbul Convention |trans-title=Parlament usvojio deklaraciju o odbacivanju Istanbulske konvencije |date=2020 |work=Hungarytoday.hu |publisher=Hungary Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://hungarytoday.hu/hungary-istanbul-convention-parliament-declaration/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Litvanija ==== Kabinet ministara Litvanije inicijalno je potpisao konvenciju 6. juna 2013.<ref name="LRT_Pasirasyta_Konvencija_2013">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/19231/pasirasyta-europos-tarybos-konvencija-del-smurto-pries-moteris |title=Pasirašyta Europos Tarybos konvencija dėl smurto prieš moteris |trans-title=Potpisana Konvencija Vijeća Evrope o nasilju nad ženama |date=2013 |publisher=LRT |access-date=1. 7. 2026 |language=lt}}</ref> [[Socijaldemokratska partija Litvanije]] pozdravila je ovaj korak, a zastupnica [[Giedrė Purvaneckienė]] izjavila je da će sporazum osnažiti već postojeće domaće zakone o zaštiti žena od nasilja. S druge strane, konzervativne grupe oštro su protestovale protiv potpisivanja, dok je parlamentarac [[Rimantas Dagys]] naglasio da je odluka donesena bez širih javnih konsultacija. Ratifikacija dokumenta je ubrzo zaustavljena u parlamentu ([[Seimas]]), jer naredne skupštinske većine nisu pokazale interesovanje da proces provedu do kraja. [[Spisak predsjednika Seimasa|Predsjednica Seimasa]] [[Viktorija Čmilytė-Nielsen]] ponovo je 2021. aktuelizovala ovo pitanje, ali je zbog snažnog otpora opozicije rasprava još jednom odgođena.<ref name="Liberties_Lithuania_Postponement_2021">{{cite web |url=https://www.liberties.eu/en/stories/lithuania-postpones-istanbul-convention-to-combat-violence-against-women/43444 |title=Lithuania Postpones Istanbul Convention to Combat Violence Against Women |trans-title=Litvanija odgađa Istanbulsku konvenciju o borbi protiv nasilja nad ženama |date=2021 |publisher=Civil Liberties Union for Europe |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> U junu 2023, Čmilytė-Nielsen je uputila službeni zahtjev Ustavnom sudu Litvanije kako bi se provjerilo da li su odredbe konvencije u skladu s najvišim pravnim aktom države.<ref name="LRT_Lithuania_Court_Request_2023">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2023539/lithuania-s-constitutional-court-to-be-asked-to-examine-istanbul-convention |title=Lithuania’s Constitutional Court to be asked to examine Istanbul convention |trans-title=Od Ustavnog suda Litvanije tražit će se da ispita Istanbulsku konvenciju |date=2023 |publisher=LRT |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Frederikas Jansonas, glavni savjetnik [[Predsjednik Litvanije|predsjednika Litvanije]] [[Gitanas Nausėda|Gitanaasa Nausėde]], opisao je ovaj potez nepotrebnim, tvrdeći kako predsjednik smatra da je Seimas već tada bio spreman za direktnu raspravu i glasanje.<ref name="LRT_Nauseda_Advisor_2023">{{cite web |author=Gytis Pankūnas |url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2028176/nausedos-patarejas-apie-iniciatyva-del-stambulo-konvencijos-kreiptis-i-kt-tai-yra-beprasmis-zingsnis |title=Nausėdos patarėjas apie iniciatyvą dėl Stambulo konvencijos kreiptis į KT: tai yra beprasmis žingsnis |trans-title=Nausėdin savjetnik o inicijativi za obraćanje Ustavnom sudu u vezi s Istanbulskom konvencijom: to je besmislen korak |date=2023 |publisher=LRT; ELTA |access-date=1. 7. 2026 |language=lt}}</ref> Nakon detaljne analize, Ustavni sud Litvanije donio je 14. marta 2024. odluku prema kojoj je Istanbulska konvencija u potpunosti kompatibilna s Ustavom Republike Litvanije, zaključivši da su njeni ciljevi usmjereni isključivo na iskorjenjivanje nasilja nad ženama i promovisanje ravnopravnosti. Time je uklonjena formalna pravna prepreka za usvajanje, iako politička podijeljenost u Seimasu i dalje blokira proces konačne ratifikacije.<ref name="Puraite_Andrikiene_Constitutional_Court_2024">{{cite journal |last=Pūraitė-Andrikienė |first=Dovilė |url=https://ajee-journal.com/upload/attaches/att_1739568979.pdf |title=Conclusion on the Constitutionality of the Istanbul Convention of the Lithuanian Constitutional Court: Context, Reasoning, and Consequences |trans-title=Zaključak Ustavnog suda Litvanije o ustavnosti Istanbulske konvencije: Kontekst, obrazloženje i posljedice |year=2024 |journal=Access to Justice in Eastern Europe |volume=7 |issue=2 |pages=15–32 |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Slovačka ==== Konzervativne, demokršćanske, rimokatoličke, nacionalističke i desničarske grupe i stranke u Slovačkoj aktivno su se protivile ratifikaciji konvencije. Otpor je prvenstveno bio usmjeren protiv odredbi koje se dotiču LGBT prava, što su ove grupacije opisivale kao "ekstremni liberalizam" koji ugrožava "tradicionalne vrijednosti" za koje su smatrale da ih treba zaštititi.<ref name="FT_Slovakia_President_2019">{{cite news |last=Shotter |first=James |url=https://www.ft.com/content/c8a2787a-5322-11e9-a3db-1fe89bedc16e |title=Anti-corruption lawyer elected Slovakia's first female president |trans-title=Advokatica za borbu protiv korupcije izabrana za prvu predsjednicu Slovačke |date=2019 |publisher=The Financial Times Ltd |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.ft.com/content/c8a2787a-5322-11e9-a3db-1fe89bedc16e |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BalkanInsight_Slovak_Abortion_2019">{{cite news |last=German Sirotnikova |first=Miroslava |url=https://balkaninsight.com/2019/12/11/slovak-right-accused-of-forcing-abortion-as-election-issue/ |title=Slovak Right Accused of Forcing Abortion as Election Issue |trans-title=Slovačka desnica optužena za nametanje abortusa kao predizbornog pitanja |date=2019 |publisher=Balkan Investigative Reporting Network |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://balkaninsight.com/2019/12/11/slovak-right-accused-of-forcing-abortion-as-election-issue/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Parlamentarna rezolucija kojom se od vlade traži obustavljanje ratifikacije Istanbulske konvencije izglasana je 29. marta 2019, samo dan prije održavanja [[Predsjednički izbori u Slovačkoj 2019.|predsjedničkih izbora]]. Ovaj potez nacionalističkih političara bio je pokušaj mobilizacije konzervativnog biračkog tijela u korist kandidata [[Maroš Šefčovič|Maroša Šefčoviča]], a nasuprot progresivne kandidatkinje Zuzane Čaputove, koja je javno podržavala LGBT prava i pravo žena na abortus. Iako je [[Zuzana Čaputová]] pobijedila na izborima i postala prva predsjednica Slovačke, konzervativni krugovi su u narednim mjesecima intenzivirali kampanju s ciljem blokiranja konvencije i restrikcije prava na abortus. Na vanrednoj sjednici održanoj 25. februara 2020, [[Narodno vijeće Slovačke Republike]] (parlament) zvanično je odbacilo konvenciju sa 96 glasova protiv i 17 za, dok je 37 zastupnika bilo odsutno.<ref name="NRSR_Hlasovanie_2020">{{cite web |url=https://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/hlasovanie/hlasklub&ID=43645 |title=National Council of the Slovak Republic - votes by members of parliament |trans-title=Narodno vijeće Slovačke Republike – glasanje zastupnika |date=2020 |publisher=Narodno vijeće Slovačke Republike |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/hlasovanie/hlasklub&ID=43645 |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=sk}}</ref> Nakon ovakve odluke zakonodavnog tijela, predsjednica Zuzana Čaputová uputila je 6. marta 2020. zvanični dopis Vijeću Evrope s obavještenjem o stavu Slovačke o konvenciji. Glasnogovornik Ureda predsjednice [[Martin Strižinec]] pojasnio je proceduru: "Budući da je saglasnost parlamenta neophodan uslov za ratifikaciju, a ona je izostala, predsjednica neće ratifikovati ovu konvenciju." Strižinec je dodao da je Čaputová i ranije naglašavala da će poštovati volju zastupnika ukoliko odluka bude donesena na ustavan i zakonit način.<ref name="RTVS_President_Stance_2020">{{cite web |url=https://enrsi.rtvs.sk/articles/news/219271/president-informed-council-of-europe-about-slovakias-stance-on-convention |title=President informed Council of Europe about Slovakia's stance on convention |trans-title=Predsjednica obavijestila Vijeće Evrope o stavu Slovačke o konvenciji |date=2020 |publisher=Rozhlas a televízia Slovenska |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://enrsi.rtvs.sk/articles/news/219271/president-informed-council-of-europe-about-slovakias-stance-on-convention |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Povlačenje Turske iz konvencije === Turski predsjednik [[Recep Tayyip Erdoğan]] objavio je 20. marta 2021. povlačenje svoje države iz konvencije na osnovu predsjedničkog dekreta objavljenog u [[Službene novine Republike Turske|Službenim novinama Republike Turske]] (Resmî Gazete).<ref name="Resmi_Gazete_2021">{{cite web |url=https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/03/20210320-49.pdf |title=Official Gazette of Turkey |trans-title=Službene novine Turske |date=2021 |publisher=Resmi Gazete |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/03/20210320-49.pdf |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=tr}}</ref> Turska je zvaničnu obavijest o povlačenju dostavila generalnoj sekretarki Vijeća Evrope 22. marta 2021, nakon čega je objavljeno da će otkazivanje ugovora stupiti na snagu 1. jula 2021.<ref name="CoE_Ratifications_210" /> Odluka o povlačenju naišla je na oštre kritike kako na domaćem, tako i na međunarodnom planu, uključujući opozicijske stranke, strane lidere, Vijeće Evrope, nevladine organizacije i javnost na društvenim mrežama. Generalna sekretarka Vijeća Evrope [[Marija Pejčinović Burić]] opisala je ovaj potez kao "poražavajuću vijest" i "ogroman korak unazad" koji ugrožava zaštitu [[Žene u Turskoj|žena u Turskoj]] i šire.<ref name="BalkanInsight_Turkey_Treaty_2021">{{cite news |url=https://balkaninsight.com/2021/03/20/turkey-condemned-for-quitting-anti-violence-treaty/ |title=Turkey Condemned for Quitting Anti-Violence Treaty |trans-title=Turska osuđena zbog napuštanja sporazuma protiv nasilja |date=2021 |publisher=Balkan Investigative Reporting Network |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331000000/https://balkaninsight.com/2021/03/20/turkey-condemned-for-quitting-anti-violence-treaty/ |archive-date=31. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Glasnogovornik [[Republikanska narodna partija|Republikanske narodne partije]] (CHP) ustvrdio je da se država ne može povući iz sporazuma bez odobrenja parlamenta, budući da ga je upravo parlament jednoglasno usvojio 24. novembra 2011. Prema stavu CHP-a i brojnih pravnih stručnjaka, pravo na odobrenje povlačenja iz međunarodnih ugovora pripada isključivo parlamentu na osnovu člana 90 [[Ustav Turske|Ustava Turske]]. S druge strane, vlada je tvrdila da predsjednik posjeduje ovlaštenje za donošenje ovakvih odluka u skladu s članom 3 predsjedničkog dekreta broj 9.<ref name="BBC_Turkce_Istanbul_2021">{{cite news |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-56465013 |title=Türkiye, İstanbul Sözleşmesi'nden çekildi |trans-title=Turska se povukla iz Istanbulske konvencije |date=2021 |publisher=BBC News Türkçe |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319000000/https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-56465013 |archive-date=19. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=tr}}</ref><ref name="Sozcu_Istanbul_Sözlesmesi_2021">{{cite news |url=https://www.sozcu.com.tr/2021/gundem/istanbul-sozlesmesi-cumhurbaskani-karariyla-feshedilemez-6324627/ |title=İstanbul Sözleşmesi Cumhurbaşkanı kararı ile feshedilemez |trans-title=Istanbulska konvencija ne može se poništiti odlukom predsjednika |date=2021 |publisher=Estetik Yayıncılık A.Ş. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720000000/https://www.sozcu.com.tr/2021/gundem/istanbul-sozlesmesi-cumhurbaskani-karariyla-feshedilemez-6324627/ |archive-date=20. 7. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=tr}}</ref> Ova odluka pokrenula je masovne proteste širom Turske, a donesena je u periodu kada su porodično nasilje nad ženama i femicid u državi bili u dramatičnom porastu.<ref name="BalkanInsight_Turkey_Treaty_2021" /> Američki predsjednik [[Joe Biden]] opisao je ovaj potez kao "duboko razočaravajući", dok je šef diplomatije Evropske unije [[Josep Borrell]] pozvao turske vlasti da ponište tu odluku.<ref name="Independent_Biden_Turkey_2021">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/biden-calls-turkeys-exit-from-treaty-for-women-unwarranted-turkey-joe-biden-recep-tayyip-erdogan-istanbul-white-house-b1820290.html |title=Biden calls Turkey's exit from treaty for women unwarranted |trans-title=Biden nazvao povlačenje Turske iz sporazuma za žene neopravdanim |date=2021 |publisher=Independent Digital News & Media Ltd |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321000000/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/biden-calls-turkeys-exit-from-treaty-for-women-unwarranted-turkey-joe-biden-recep-tayyip-erdogan-istanbul-white-house-b1820290.html |archive-date=21. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BusinessStandard_EU_Turkey_2021">{{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/international/eu-calls-turkey-to-reverse-decision-to-leave-treaty-on-women-s-rights-121032100112_1.html |title=EU calls Turkey to reverse decision to leave treaty on women's rights |trans-title=EU poziva Tursku da poništi odluku o napuštanju sporazuma o pravima žena |date=2021 |publisher=Business Standard |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321000000/https://www.business-standard.com/article/international/eu-calls-turkey-to-reverse-decision-to-leave-treaty-on-women-s-rights-121032100112_1.html |archive-date=21. 3. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> U zvaničnom saopštenju, Ured predsjednika Turske opravdao je povlačenje tvrdnjom da je LGBT zajednica zloupotrijebila dokument, navodeći da je "Istanbulska konvencija, prvobitno namijenjena promociji prava žena, oteta od strane grupe ljudi koja pokušava normalizovati homoseksualnost – što je nespojivo sa društvenim i porodičnim vrijednostima Turske." Ovakav stav dijelile su konzervativne grupe i zvaničnici Erdoganove vladajuće [[Stranka pravde i razvoja (Turska)|Stranke pravde i razvoja]] (AKP), uz tvrdnje da sporazum podstiče homoseksualnost, promoviše razvod i narušava tradicionalni koncept porodice. Odgovarajući na kritike o legalnosti dekreta, Erdoğan je insistirao da je povlačenje izvedeno na potpuno zakonit način.<ref name="Turkey_Withdrawal_2021" /> [[Državno vijeće Turske]] odbacilo je 29. juna zahtjev za obustavu izvršenja ove odluke i presudilo da je povlačenje na osnovu samostalne predsjedničke uredbe pravno valjano. Sud je zaključio da ovlaštenje za ratifikaciju i poništavanje međunarodnih sporazuma spada u isključive nadležnosti predsjednika države prema članu 104 Ustava Turske.<ref name="SCF_Court_Reject_2021">{{cite news |url=https://stockholmcf.org/top-turkish-court-rejects-appeal-to-reverse-erdogans-decision-to-exit-istanbul-convention/ |title=Top Turkish court rejects appeal to reverse Erdoğan's decision to exit Istanbul Convention |trans-title=Najviši turski sud odbacio žalbu za poništenje Erdoganove odluke o povlačenju iz Istanbulske konvencije |date=2021 |publisher=Stockholm Center for Freedom |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719000000/https://stockholmcf.org/top-turkish-court-rejects-appeal-to-reverse-erdogans-decision-to-exit-istanbul-convention/ |archive-date=19. 7. 2021 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Otkazivanje konvencije u Latviji === Latvija je potpisala Istanbulsku konvenciju 18. maja 2016, a državu je predstavljao ministar socijalne zaštite [[Jānis Reirs]].<ref name="LSM_Reirs_Stambula_2016">{{cite news |url=http://www.lsm.lv/lv/raksts/latvija/zinas/reirs-latvijas-varda-paraksta-stambulas-konvenciju.a183442/ |title=Reirs Latvijas vārdā paraksta Stambulas konvenciju |trans-title=Reirs u ime Letonije potpisao Istanbulsku konvenciju |date=2016 |work=Lsm.lv |publisher=LETA |archive-url=https://web.archive.org/web/20160519141554/http://www.lsm.lv/lv/raksts/latvija/zinas/reirs-latvijas-varda-paraksta-stambulas-konvenciju.a183442/ |archive-date=19. 5. 2016 |url-status=dead |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> [[Saeima]] je ratifikovala konvenciju 30. novembra 2023.<ref name="LSM_Saeima_Ratified_2023">{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.11.2023-istanbul-convention-ratified-by-latvian-saeima.a533654/ |title=Istanbul convention ratified by Latvian Saeima |trans-title=Istanbulska konvencija ratifikovana u latvijskoj Saeimi |date=2023 |work=Lsm.lv |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Međutim, 25. septembra 2025, Saeima je sa 55 glasova za i 33 protiv izglasala pokretanje procesa povlačenja Latvije iz ove konvencije. Zagovornici povlačenja tvrdili su da je dokument postao ideološki instrument, a ne efikasno sredstvo za borbu protiv nasilja, te da bi se državni resursi trebali usmjeriti na nacionalne programe za suzbijanje porodičnog nasilja i socijalnih problema umjesto na politike vođene vanjskim okvirima.<ref name="LSM_Latvian_Lawmakers_2025">{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/25.09.2025-latvian-lawmakers-consider-pulling-out-of-istanbul-convention.a615762/ |title=Latvian lawmakers consider pulling out of Istanbul Convention |trans-title=Latvijski parlamentarci razmatraju povlačenje iz Istanbulske konvencije |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Saeima je 9. oktobra 2025. sa 79 glasova za i 8 protiv podržala alternativnu deklaraciju o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici, koju su izradile stranke [[Nacionalni savez (Letonija)|Nacionalna savez]], [[Ujedinjena lista]] i [[Savez zelenih i poljoprivrednika]]. Cilj ove deklaracije bio je uspostavljanje nacionalnog pravnog okvira do marta 2026, s naglaskom na praktične mjere i direktnu odgovornost države. Stranka [[Progresivci (Letonija)|Progresivci]] jedina se usprotivila ovoj inicijativi, zbog čega se suočila s kritikama da glasa protiv zakona namijenjenog jačanju zaštite žrtava.<ref name="LSM_Saeima_Alternativa_2025">{{cite news |url=https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/09.10.2025-saeima-vertes-opozicijas-deputatu-un-zzs-izstradato-alternativu-stambulas-konvencijai.a617682/ |title=Saeimā vērtēs opozīcijas deputātu un ZZS izstrādāto alternatīvu Stambulas konvencijai |trans-title=Saeima će razmatrati alternativu Istanbulskoj konvenciji koju su izradili opozicijski zastupnici i ZZS |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref><ref name="Saeima_Dokuments_2025">{{cite web |url=https://titania.saeima.lv/LIVS14/SaeimaLIVS2_DK.nsf/0/E1746CC15619C2C3C2258D1F000AFE91 |title=Latvijas Republikas Saeimas dokumentu arhīvs |trans-title=Arhiv dokumenata Saeime Republike Letonije |publisher=Latvijas Republikas Saeima |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref><ref name="Butans_X_2025">{{cite web |url=https://x.com/ArtursButans/status/1976206546922303781 |title=Artūrs Butāns (@ArtursButans) on X |trans-title=Arturs Butans na platformi X |date=2025 |publisher=X Corp. |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> Iako je stranka [[Novo jedinstvo]] prvobitno podržala deklaraciju, njeni zastupnici nisu učestvovali u konačnom glasanju. Zastupnica [[Zanda Kalniņa-Lukaševica]] pojasnila je da stranka nije željela "stvoriti iluziju da predložena deklaracija može biti ekvivalentna alternativa međunarodnoj konvenciji", naglasivši da deklaracija nema zakonsku snagu.<ref name="LSM_Saeima_Passes_2025">{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/17.10.2025-latvian-saeima-passes-an-alternative-to-istanbul-convention.a618749/ |title=Latvian Saeima passes an 'alternative' to Istanbul Convention |trans-title=Latvijski Saeima usvojio 'alternativu' Istanbulskoj konvenciji |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Iz stranke Progresivci saopšteno je da su glasali protiv jer deklaracija "umanjuje zaštitu od nasilja, kontrolu i pokušava udaljiti Latviju od evropskog pravnog prostora i vrijednosti". Lider njihova parlamentarnog kluba [[Andris Šuvajevs]] izjavio je: "Deklaraciju treba posmatrati u sprezi s procesom otkazivanja Istanbulske konvencije. Kada se posmatraju zajedno, jasno je da će ovakva zamjena jednog dokumenta drugim suziti prava stanovnika Latvije, a posebno žrtava nasilja."<ref name="Progresivie_Deklaracija_2025">{{cite news |url=https://progresivie.lv/jaunumi/pro-neatbalsta-na-deklaraciju |title=Progresīvie neatbalstīs NA sagatavoto deklarāciju, jo tā ved uz iedzīvotāju aizsardzības apzinātu samazināšanu |trans-title=Progresivci neće podržati deklaraciju koju je pripremio NA, jer ona vodi namjernom umanjivanju sigurnosti građana |date=2025 |publisher=Progresīvie |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> Zastupnik [[Nacionalni savez (Letonija)|Nacionalnog saveza]] Artūrs Butāns kritikovao je Progresivce, navodeći da su im "ideologija društvenog roda važnija od borbe protiv nasilja".<ref name="Butans_X_2025" /> Većina u latvijskom parlamentu (52 zastupnika iz Ujedinjene liste, Nacionalnog saveza, stranke Za stabilnost!, partije Latvija na prvom mjestu, Saveza zelenih i poljoprivrednika te nekoliko nezavisnih parlamentaraca) izglasala je 23. oktobra povlačenje iz konvencije u prvom čitanju. Zakon je označen kao "hitan postupak", što podrazumijeva ubrzanu proceduru kroz samo dva čitanja.<ref name="LSM_Saeima_First_Reading_2025">{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/24.10.2025-saeima-supports-pull-out-from-istanbul-convention-in-first-reading.a619638/ |title=Saeima supports pull-out from Istanbul Convention in first reading |trans-title=Saeima u prvom čitanju podržao povlačenje iz Istanbulske konvencije |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Edmunds Cepurītis]], zastupnik Progresivaca, osudio je glasanje riječima: "Ovo će biti sramota koja će progoniti ne samo ovaj, već i buduće sazive Saeime. Progonit će i svakoga od vas ko lično podržava ovu inicijativu." (eng.lsm.lv, 2025b). Drugo čitanje bilo je zakazano za 30. oktobar.<ref name="LSM_Saeima_First_Reading_2025" /> Dan prije konačnog glasanja, 29. oktobra, oko 5.000 ljudi okupilo se ispred zgrade parlamenta u znak protesta protiv povlačenja Latvije iz konvencije.<ref name="LSM_Saeima_Protesti_2025">{{cite news |url=https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/29.10.2025-pie-saeimas-tukstosi-proteste-pret-latvijas-izstasanos-no-stambulas-konvencijas.a620125/ |title=Pie Saeimas tūkstoši protestē pret Latvijas izstāšanos no Stambulas konvencijas |trans-title=Ispred Saeime hiljade protestuju protiv povlačenja Latvije iz Istanbulske konvencije |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriskie Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> Sljedećeg dana, kada je Saeima premoćnom većinom odobrila otkazivanje konvencije, održan je kontraprotest u organizaciji vanparlamentarne stranke [[Suverena vlast (Latvija)|Suverena vlast]] koji je okupio tek oko 20 ljudi.<ref name="Jauns_Saeima_Pikets_2025">{{cite news |url=https://jauns.lv/raksts/zinas/680129-foto-pikets-pie-saeimas-par-stambulas-konvencijas-denonsesanu-pulce-tikai-20-cilvekus |title=Foto: pikets pie Saeimas par Stambulas konvencijas denonsēšanu pulcē tikai 20 cilvēkus |trans-title=Foto: Protest ispred Saeime za otkazivanje Istanbulske konvencije okupio samo 20 ljudi |date=2025 |publisher=SIA Izdevniecība Rīgas Viļņi / LETA |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> Nije zabilježeno da je ijedna parlamentarna stranka zvanično podržala ili organizovala javne demonstracije u korist povlačenja. Građanska inicijativa kojom se od predsjednika Latvije [[Edgars Rinkēvičs|Edgarsa Rinkēvičsa]] tražilo da zakon vrati parlamentu na ponovno razmatranje prikupila je više od 68.000 potpisa, postavši tako najpodržanija peticija u historiji platforme [[ManaBalss.lv]].<ref name="ManaBalss_3788">{{cite web |url=https://manabalss.lv/i/3788 |title=Lūgums prezidentam neparakstīt likumu par izstāšanos no Stambulas konvencijas |trans-title=Molba predsjedniku da ne potpiše zakon o istupanju iz Istanbulske konvencije |date=2025 |website=ManaBalss.lv |publisher=Nodibinājums Sabiedrības Līdzdalības Fonds |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref><ref name="LSM_ManaBalss_Rekord_2025">{{cite news |url=https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/03.11.2025-lugums-prezidentam-neparakstit-stambulas-konvencijas-denonsesanu-atbalstitaka-iniciativa-manabalsslv-vesture.a620964/ |title=Lūgums prezidentam neparakstīt Stambulas konvencijas denonsēšanu – atbalstītākā iniciatīva "ManaBalss.lv" vēsturē |trans-title=Molba predsjedniku da ne potpiše otkazivanje Istanbulske konvencije – najpodržanija inicijativa u historiji "ManaBalss.lv" |date=2025 |work=LSM.lv |publisher=Latvijas Sabiedriski Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> S druge strane, nova inicijativa koja je zahtijevala od predsjednika da potvrdi odluku o povlačenju prikupila je nešto više od 9.000 potpisa. [[Datoteka:Protests pret izstāšanos no Stambulas Konvencijas 47.jpg|mini|Protesti protiv otkazivanja Istanbulske konvencije u [[Riga|Rigi]] (oktobar 2025)]] Saeima je 30. oktobra 2025. zvanično izglasala izlazak iz Istanbulske konvencije sa 56 glasova za i 32 protiv, čime je Latvija postala prva članica Evropske unije koja je izglasala povlačenje iz ove konvencije.<ref name="LSM_Saeima_Exit_2025">{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.10.2025-latvian-parliament-votes-to-exit-istanbul-convention.a620375/ |title=Latvian parliament votes to exit Istanbul Convention |trans-title=Letonski parlament izglasao izlazak iz Istanbulske konvencije |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriski Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Predsjednik [[Edgars Rinkēvičs]] izjavio je da će pažljivo procijeniti usvojeni zakon i da se u odluci neće voditi ideološkim ili političkim motivima.<ref name="LSM_Saeima_Procedura_2025">{{cite news |url=https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/30.10.2025-saeima-par-stambulas-konvenciju-savu-vardu-teikusi-kas-notiek-talak.a620397/ |title=Saeima par Stambulas konvenciju savu vārdu teikusi. Kas notiek tālāk? |trans-title=Saeima je donijela odluku o Istanbulskoj konvenciji. Šta se dešava dalje? |date=2025 |publisher=Latvijas Sabiedriski Mediji |access-date=1. 7. 2026 |language=lv}}</ref> Predsjednik je kasnije iskoristio pravo veta i blokirao proglašenje zakona, ostavljajući sudbinu konvencije neizvjesnom.<ref name="EqualityNow_Latvia_2025">{{cite web |url=https://equalitynow.org/news/news-and-insights/whats-happening-in-latvia-with-the-istanbul-convention/ |title=What's happening in Latvia with the Istanbul Convention? |trans-title=Šta se dešava u Letoniji s Istanbulskom konvencijom? |date=2025 |publisher=Equality Now |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Budući da je manje od dvije trećine zastupnika glasalo za proglašenje zakona hitnim, predsjednik ima ustavno pravo vratiti akt Saeimi na ponovno razmatranje. U tom slučaju, parlament bez rasprave upućuje predsjednikove obrazložene prigovore nadležnom odboru i određuje rok za nove prijedloge, a procedura se nastavlja po pravilima trećeg čitanja.<ref name="LSM_Saeima_Procedura_2025" /> Ustav Latvije također predviđa da predsjednik može obustaviti proglašenje zakona na period do dva mjeseca, što može zahtijevati i najmanje jedna trećina zastupnika (minimalno 34). Ako predsjednik privremeno obustavi zakon, Centralna izborna komisija dužna je pokrenuti prikupljanje potpisa radi raspisivanja [[referendum]]a o opozivu tog zakona.<ref name="LSM_Saeima_Procedura_2025" /> === Države koje su ratifikovale konvenciju === ==== Moldavija ==== Nakon što je Parlament Moldavije ratifikovao konvenciju 14. oktobra 2021, ovaj međunarodni ugovor je zvanično stupio na snagu u toj državi 1. maja 2022.<ref name="CoE_Moldova_2022">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/genderequality/-/the-istanbul-convention-enters-into-force-in-the-republic-of-moldova |title=The Istanbul Convention enters into force in the Republic of Moldova |trans-title=Istanbulska konvencija stupila na snagu u Republici Moldaviji |date=2022 |publisher=Council of Europe |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Poljska ==== Predsjednik Poljske [[Bronisław Komorowski]] formalno je ratifikovao konvenciju na nacionalnom nivou 13. aprila 2015+,<ref name="ISAP_Poland_2015">{{cite web |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20150000961 |title=Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, sporządzona w Stambule dnia 11 maja 2011 r. |trans-title=Konvencija Vijeća Evrope o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici, sačinjena u Istanbulu 11. maja 2011. |date=2015 |publisher=Internetowy System Aktów Prawnych – Sejm Rzeczypospolitej Polskiej |format=Dziennik Ustaw, 2015, poz. 961 |access-date=1. 7. 2026 |language=pl}}</ref> dok su ratifikovani dokumenti deponovani u Vijeću Evrope 27. aprila 2015.<ref name="CoE_Poland_Action">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/poland1 |title=Poland - Istanbul Convention Action against violence against women and domestic violence |trans-title=Poljska - Aktivnosti Istanbulske konvencije protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici |publisher=Council of Europe |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Time je Poljska preuzela formalne obaveze iz ovog dokumenta, koji je na njenoj teritoriji stupio na snagu 1. augusta 2015. Konvenciji se oštro protivila stranka [[Pravo i pravda]] (PiS), koja je vladala Poljskom od novembra 2015. do oktobra 2023. Poljski ministar pravde [[Zbigniew Ziobro]] izjavio je u julu 2020. da će pokrenuti zvaničnu proceduru za povlačenje iz ove konvencije. Ziobro je tvrdio da je ugovor štetan jer zahtijeva od škola da djecu podučavaju o [[Antirodni pokret|rodu na "ideološki način"]] te da umanjuje značaj biološkog spola.<ref name="Euronews_MyEurope_2020">{{cite news |last=Murray |first=Shona |url=https://www.euronews.com/my-europe/2020/07/27/istanbul-convention-poland-s-plan-to-quit-domestic-violence-treaty-causes-concern |title='Pathetic': Poland's plan to quit domestic violence treaty slammed |trans-title='Jadno': Oštre kritike na plan Poljske da napusti sporazum o nasilju u porodici |date=2020 |publisher=Euronews |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ranije, dok je bio u opoziciji 2012, Ziobro je konvenciju nazvao "izmišljotinom, feminističkom kreacijom kojoj je cilj opravdavanje [[Retorika usmjerena protiv LGBTQ osoba|gej ideologije]]".<ref name="NYT_Poland_Considers_2020">{{cite news |last=Santora |first=Marc |url=https://www.nytimes.com/2020/07/27/world/europe/poland-domestic-violence-treaty.html |title=Poland Considers Leaving Treaty on Domestic Violence, Spurring Outcry |trans-title=Poljska razmatra napuštanje sporazuma o nasilju u porodici, što je izazvalo negodovanje javnosti |date=2020 |publisher=The New York Times |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Konzervativna vlada također je kritikovala dokument zbog odredbe prema kojoj se "kultura, običaji, religija, tradicija ili takozvana 'čast' neće smatrati opravdanjem" za djela nasilja nad ženama.<ref name="PBS_Poland_2020">{{cite news |url=https://www.pbs.org/newshour/world/poles-split-over-governments-plan-to-exit-domestic-violence-treaty |title=Poles split over government's plan to exit domestic violence treaty |trans-title=Poljaci podijeljeni oko vladinog plana da napusti sporazum o nasilju u porodici |date=2020 |publisher=Associated Press |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Poljska neprofitna organizacija za provjeru činjenica "Stowarzyszenie Demagog" javno se usprotivila ovakvim tvrdnjama tadašnje vlade, ocjenjujući ih netačnim.<ref name="Demagog_Stambul_2020">{{cite web |url=https://demagog.org.pl/wypowiedzi/czy-konwencja-stambulska-wymusza-na-panstwach-uznanie-malzenstw-homoseksualnych/ |title=Czy konwencja stambulska wymusza na państwach uznanie małżeństw homoseksualnych? |trans-title=Da li Istanbulska konvencija primorava države na priznavanje istospolnih brakova? |date=2020 |publisher=Stowarzyszenie Demagog |access-date=1. 7. 2026 |language=pl}}</ref> Istovremeno, stotine građana okupile su se na protestima u [[Varšava|Varšavi]] kako bi iskazale nezadovoljstvo najavljenim povlačenjem.<ref name="Euronews_MyEurope_2020" /> Ova objava poljskih vlasti uslijedila je neposredno nakon što je Evropska unija, pod pritiskom Poljske i Mađarske, ublažila pravilo po kojem je dodjela novca iz EU fondova uslovljena poštivanjem vladavine prava.<ref name="NYT_Poland_Considers_2020" /> Vijeće Evrope reagovalo je saopštenjem u kojem se navodi: "Napuštanje Istanbulske konvencije bilo bi krajnje razočaravajuće i predstavljalo bi veliki korak unazad u zaštiti žena od nasilja u Evropi."<ref name="Euronews_MyEurope_2020" /> Nakon smjene vlasti krajem 2023, nova vladajuća koalicija odustala je od namjere napuštanja ove konvencije. Novi premijer [[Donald Tusk]] objavio je 30. januara 2024. o povlačenju zahtjeva bivšeg premijera koji je bio upućen [[Ustavni sud Poljske|Ustavnom sudu Poljske]], a kojim se tražila provjera usklađenosti konvencije s [[Ustav Poljske|Ustavom Poljske]].<ref name="PAP_TK_2024">{{cite news |url=https://www.pap.pl/aktualnosci/wniosek-ws-konwencji-stambulskiej-wycofany-z-tk |title=Wniosek ws. konwencji stambulskiej wycofany z TK |trans-title=Zahtjev u vezi s Istanbulskom konvencijom povučen s Ustavnog suda |date=2024 |publisher=Polska Agencja Prasowa |access-date=1. 7. 2026 |language=pl}}</ref> Tusk je naglasio da zaštita žena i djece od nasilja nikada ne bi smjela biti predmet političkih prepucavanja, već pitanje zajedničke društvene odgovornosti.<ref name="PAP_TK_2024" /> ==== Ukrajina ==== {{Također pogledajte|Nasilje nad ženama u Ukrajini|Seksualno nasilje tokom ruske invazije na Ukrajinu 2022.}} Zakonodavstvo [[Ukrajina|Ukrajine]] u oblasti (seksualnog) nasilja nad ženama i nasilja u porodici bilo je relativno slabo početkom 21. vijeka, a predviđene kazne bile su niske.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022">{{cite news |last=Terajima |first=Asami |url=https://kyivindependent.com/national/ukraine-ratifies-istanbul-convention-11-years-after-signing-treaty-to-curb-gender-based-violence |title=Ukraine ratifies Istanbul convention 11 years after signing treaty to curb gender-based violence |trans-title=Ukrajina ratifikovala Istanbulsku konvenciju 11 godina nakon potpisivanja sporazuma o suzbijanju rodno zasnovanog nasilja |date=2022 |publisher=The Kyiv Independent |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ukrajinska vlada je 2011, tokom predsjedničkog mandata [[Viktor Janukovič|Viktora Janukoviča]], bila jedan od autora i prvih potpisnika Istanbulske konvencije, ali je snažan otpor u parlamentu spriječio njenu implementaciju u narednim godinama.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Parlamentarna većina je i 2016. glasala protiv ratifikacije, djelimično zbog neslaganja pojedinih crkava i konzervativnih političara s tekstom konvencije.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Istovremeno, rizik da žene postanu žrtve rodno zasnovanog nasilja u istočnoj Ukrajini znatno je porastao nakon izbijanja [[Rusko-ukrajinski rat|Rusko-ukrajinskog rata]] 2014.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Tokom 2010-ih i početkom 2020-ih, više ukrajinskih organizacija vodilo je kampanje za bolju zaštitu ljudskih prava, zalažući se za ratifikaciju konvencije kao sredstva za postizanje tog cilja.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Vrhovna rada i vlada Ukrajine su 6. decembra 2017, tokom mandata predsjednika [[Petro Porošenko|Petra Porošenka]], usvojile izmjene i dopune Krivičnog zakona s ciljem implementacije Istanbulske konvencije, što je uključivalo i definicije seksualnog nasilja zasnovane na [[Seksualni pristanak u zakonodavstvu|odsustvu pristanka]].<ref name="Rada_Ukrajina_2227-19">{{cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2227-19?lang=en#Text |title=Про внесення змін do Кримінального ta Кримінального процесуального кодексів України з метою реалізації положень Конвенції Ради Європи про запобігання насильству стосовно жінок і домашньому насильству та боротьбу з цими явищами |trans-title=O izmjenama Krivičnog i Krivično-procesnog zakona Ukrajine u svrhu implementacije odredbi Konvencije Vijeća Evrope o sprječavanju nasilja nad ženama i nasilja u porodici i borbi protiv ovih pojava |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Zvanični web-portal Parlamenta Ukrajine |access-date=1. 7. 2026 |language=uk}}</ref> Ruska invazija na Ukrajinu 2022. dovela je do naglog porasta prijava porodičnog i seksualnog nasilja nad civilima, posebno na teritorijama pod ruskom okupacijom. To, u kombinaciji sa težnjom ukrajinskih vlasti za pristupanjem [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] i dobijanjem evropske podrške u sukobu, ubrzalo je potpunu ratifikaciju ovog sporazuma.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Predsjednik [[Volodimir Zelenski]] uputio je parlamentu 18. juna 2022. prijedlog zakona o ratifikaciji Istanbulske konvencije. [[Vrhovna rada]] Ukrajine podržala je ratifikaciju 20. juna 2022.<ref name="UNIAN_Ratifikacija_2022">{{cite news |url=https://www.unian.net/politics/verhovnaya-rada-podderzhala-ratifikaciyu-stambulskoy-konvencii-novosti-ukraina-11872623.html |title=Верховная Рада поддержала ратификацию Стамбульской конвенции |trans-title=Vrhovna rada podržala ratifikaciju Istanbulske konvenciju |date=2022 |publisher=Ukrajinska nezavisna novinska agencija novosti (UNIAN) |access-date=1. 7. 2026 |language=ru}}</ref> sa 259 glasova za i 8 protiv.<ref name="KyivIndependent_Ukraine_2022" /> Ukrajina je instrumente ratifikacije predala 18. jula 2022, te je Konvencija zvanično stupila na snagu u ovoj državi 1. novembra 2022.<ref name="CoE_Ukraine_2022">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/genderequality/-/ukraine-ratifies-the-istanbul-convention |title=Ukraine ratifies the Istanbul Convention |trans-title=Ukrajina ratifikovala Istanbulsku konvenciju |date=2022 |publisher=[[Vijeće Evrope]] |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> ==== Ujedinjeno Kraljevstvo ==== Ujedinjeno Kraljevstvo je instrumente ratifikacije predalo 21. jula 2022, te je Konvencija zvanično stupila na snagu u ovoj državi 1. novembra 2022.<ref name="CoE_UK_2022">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/the-united-kingdom-ratifies-the-istanbul-convention |title=The United Kingdom ratifies the Istanbul Convention |trans-title=Ujedinjeno Kraljevstvo ratifikovalo Istanbulsku konvenciju |date=2022 |website=Coe.int |publisher=[[Vijeće Evrope]] |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Političke debate == Kritike konvencije obuhvataju "definiciju i upotrebu pojma 'rod' u samom tekstu; odredbu koja obavezuje države potpisnice da osiguraju podučavanje o 'nestereotipnim rodnim ulogama' na svim nivoima obrazovanja; navodnu pristranost konvencije na štetu muškaraca, kao i tvrdnje da se njome ugrožava državni suverenitet."<ref name="EPRS_EU_Accession_2023">{{cite report |last=Zamfir |first=Ionel |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2023/739323/EPRS_ATA(2023)739323_EN.pdf |title=EU accession to the Istanbul Convention |trans-title=Pristupanje EU Istanbulskoj konvenciji |date=2023 |publisher=European Parliamentary Research Service (EPRS) |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Datoteka:Anne Brasseur It is not about countries, it is about protecting citizens!.webm|mini|desno|[[Anne Brasseur]] odgovara na kritike upućene konvenciji (2019)]] Vijeće Evrope je u saopštenju za javnost u novembru 2018. navelo: "Uprkos jasno definisanim ciljevima, nekoliko religijskih i ultrakonzervativnih grupa širi lažne narative o Istanbulskoj konvenciji". U saopštenju se ističe da konvencija ne nastoji nametnuti određeni stil života niti se miješati u ličnu organizaciju privatnog života, već joj je jedini cilj sprječavanje nasilja nad ženama i nasilja u porodici. Nadalje se navodi da "konvencija svakako ''nema'' za cilj ukidanje spolnih razlika između žena i muškaraca. Nigdje se u konvenciji ne implicira da su žene i muškarci 'isti' ili da to trebaju biti", kao i da "konvencija ne nastoji regulisati porodični život i/ili porodične strukture: ona ne sadrži definiciju 'porodice' niti promoviše određeni oblik porodičnog uređenja."<ref name="CoE_Pristina_Misconceptions_2018">{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/pristina/-/ending-misconceptions-about-the-convention-on-preventing-and-combating-violence-against-women-and-domestic-violence |title=Ending misconceptions about the Convention on Preventing and Combating Violence against Women and Domestic Violence |trans-title=Okončanje zabluda o Konvenciji o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici |date=2018 |publisher=Vijeće Evrope Strasbourg |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema pisanju mreže ''[[Balkan Insight]]'', kritike konvencije, koje su najizraženije u [[Srednja i Istočna Evropa|Srednjoj i Istočnoj Evropi]] i dolaze uglavnom od strane [[Krajnja desnica|krajnje desnice]] i [[Nacionalni konzervativizam|nacionalnih konzervativaca]], nemaju mnogo utemeljenja u njenom stvarnom sadržaju: "Koristeći se [[dezinformacija]]ma, populističkom retorikom i pozivanjem na kršćanski i islamski moral, [kritičari] su uspjeli dokument koji u suštini predstavlja skup smjernica za stvaranje 'sveobuhvatnog pravnog okvira i pristupa borbi protiv nasilja nad ženama' prikazati kao zlonamjerni pokušaj [[Zapadna Evropa|Zapadne Evrope]] da nametne svoje previše liberalne politike tradicionalnijim društvima na istoku."<ref name="BalkanInsight_Obtuseness_2020">{{cite news |url=https://balkaninsight.com/2020/08/04/istanbul-treaty-falling-victim-to-political-obtuseness/ |title=Domestic Violence Treaty Falling Victim to Political Obtuseness |date=2020 |publisher=Balkan Investigative Reporting Network (BIRN) |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Antirodni pokret]] * [[Konvencija o eliminaciji svih oblika diskriminacije žena]] (CEDAW) * [[Deklaracija o eliminaciji nasilja nad ženama]] (DEVAW) * [[Bečka deklaracija i program djelovanja]] (VDPA) * [[Međuamerička konvencija o sprječavanju, kažnjavanju i iskorjenjivanju nasilja nad ženama]] (Konvencija Belém do Pará) * [[Protokol uz Afričku povelju o ljudskim pravima i pravima naroda o pravima žena u Africi]] (Protokol iz Maputa) * [[Sastanak stručne grupe: sprječavanje nasilja nad ženama i djevojčicama]] (EGM) * [[Međunarodno pravo ljudskih prava]] * [[Međunarodni okvir za seksualno nasilje]] * [[Spisak sporazuma Vijeća Evrope]] * [[Zakon o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (Ratifikacija Konvencije) iz 2017.]] == Napomene == <references group="lower-alpha" /> == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == *{{cite journal |last1=Bosak |first1=Martina |last2=Munivrana Vajda |first2=Maja |title=The reality behind the Istanbul convention: Shattering conservative delusions |journal=Women's Studies International Forum |date=2019 |volume=74 |pages=77–83 |doi=10.1016/j.wsif.2019.03.004|s2cid=150739029 }} *Krizsán, Andrea; Roggeband, Conny; Zeller, Michael C. (2024). "[[doi:10.1177/00104140241290205|Who is Afraid of the Istanbul Convention? Explaining Opposition to and Support for Gender Equality]]". ''Comparative Political Studies''. == Vanjski linkovi == * [https://arsbih.gov.ba/istanbulska-konvencija/ Istanbulska konvencija na stranici Agencije za ravnopravnost spolova Bosne i Hercegovine] * [https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/home Službena stranica Konvencije] {{en simbol}} * [https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=210 Tekst Konvencije] {{en simbol}} * [https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=signatures-by-treaty&treatynum=210 Potpisi i ratifikacije] {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:2011. u Turskoj]] [[Kategorija:2011. u historiji žena]] [[Kategorija:Nasilje nad ženama u Evropi]] [[Kategorija:Instrumenti za prava žena]] [[Kategorija:Prisilna sterilizacija]] [[Kategorija:Sporazumi Vijeća Evrope]] [[Kategorija:Sporazumi stupili na snagu 2014.]] [[Kategorija:Sporazumi sklopljeni 2011.]] [[Kategorija:Sporazumi Albanije]] [[Kategorija:Sporazumi Andore]] [[Kategorija:Sporazumi Austrije]] [[Kategorija:Sporazumi Belgije]] [[Kategorija:Sporazumi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Sporazumi Danske]] [[Kategorija:Sporazumi Finske]] [[Kategorija:Sporazumi Francuske]] [[Kategorija:Sporazumi Italije]] [[Kategorija:Sporazumi Latvije]] [[Kategorija:Sporazumi Malte]] [[Kategorija:Sporazumi Monaka]] [[Kategorija:Sporazumi Crne Gore]] [[Kategorija:Sporazumi Nizozemske]] [[Kategorija:Sporazumi Poljske]] [[Kategorija:Sporazumi Portugala]] [[Kategorija:Sporazumi Sjeverne Makedonije]] [[Kategorija:Sporazumi Rumunije]] [[Kategorija:Sporazumi Srbije]] [[Kategorija:Sporazumi Slovenije]] [[Kategorija:Sporazumi Španije]] [[Kategorija:Sporazumi Švedske]] [[Kategorija:Sporazumi Turske]] [[Kategorija:Sporazumi Ukrajine]] [[Kategorija:Sporazumi Ujedinjenog Kraljevstva]] [[Kategorija:Sporazumi Evropske unije]] [[Kategorija:Nasilje u porodici]] 5aa09sw1nxljtb26fi4j326u9x7yknd 0 535614 3914705 3902272 2026-07-26T15:54:50Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914705 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = FAMOS | poslovno_ime = Fabrika motora Sarajevo | vrsta = [[Dioničko društvo]] (bivše) | industrija = [[Mašinska industrija]] | sudbina = Likvidirano / Prestanak rada | osnovano = 1950. | ukinuto = 2016. (likvidacija glavnih entiteta) | sjedište = [[Hrasnica (Ilidža)|Hrasnica]], [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | proizvodi = Dizel-motori, mjenjači, transmisije | veb-sajt = }} '''FAMOS''' (akronim od ''Fabrika motora Sarajevo'') bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačko]] kompanija [[Mašinska industrija|mašinske industrije]]. Osnovano 1950, preduzeće je tokom druge polovine 20. vijeka predstavljalo jedan od ključnih privrednih subjekata u proizvodnji [[motor]]a i transmisija u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]].<ref name="life">{{cite web |url=https://life.ba/fabrika-motora-famos-sarajevo/ |title=Fabrika motora FAMOS Sarajevo |website=Life.ba}}</ref> == Historija == Preduzeće je osnovano 1950. godine, a serijska proizvodnja u pogonima zvanično je započela 1953. godine.<ref name="klix2023">{{cite news |url=https://www.klix.ba/auto/prije-70-godina-zapocela-je-proizvodnja-u-fabrici-motora-sarajevo/231118045 |title=Prije 70 godina započela je proizvodnja u Fabrici motora Sarajevo |publisher=Klix.ba |date=18. 11. 2023}}</ref> U svom razvojnom putu, FAMOS je uspostavio dugoročnu poslovnu saradnju sa [[FAP|Fabrikom automobila Priboj (FAP)]], čime je formirana grupacija FAP-FAMOS, koja je bila okosnica jugoslavenske automobilske industrije.<ref name="life" /><ref name="klix2023" /> == Proizvodni program i tehnologija == FAMOS je izgradio poziciju na tržištu kroz specijalizaciju u proizvodnji dizel-motora i komponenti za transmisiju. Tehnološki procesi su se oslanjali na licencnu proizvodnju, koja je omogućila usvajanje međunarodnih standarda za teretna vozila i [[autobus]]e.<ref name="sovilj">{{cite book |author=Savo Sovilj |title=Fabrika motora Sarajevo - FAMOS |year=2022 |publisher=Institut za historiju}}</ref> Fabrika je posjedovala vlastite livnice i pogone za preciznu mašinsku obradu, što je omogućavalo vertikalnu integraciju – od sirovine do gotovog motora, mjenjačkih kutija i reduktora.<ref name="sovilj" /> Proizvodnja je bila sinhronizovana sa potrebama montažnih traka, gdje su FAMOS-ovi motori ugrađivani u teška teretna vozila.<ref name="life" /> == Transformacija i likvidacija == Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], sistem FAMOS-a se suočio sa izazovima tranzicije. Godine 2015. dio preduzeća, Famos-Adi, preuzela je [[njemačka]] kompanija s ciljem restrukturiranja.<ref name="poslovni">{{cite web |url=https://www.poslovni.hr/svijet/famos-preuzela-njemacka-tvrtka-298684 |title=Famos preuzela njemačka tvrtka |website=Poslovni.hr |year=2015}}</ref> U aprilu 2016. pokrenut je postupak likvidacije, što je izazvalo proteste radnika.<ref name="klix2016">{{cite web |url=https://www.klix.ba/biznis/privreda/radnici-fabrike-famos-adi-sokirani-odlukom-o-likvidaciji-ne-zele-napustiti-krug-firme/160427123 |title=Radnici fabrike Famos-Adi šokirani odlukom o likvidaciji, ne žele napustiti krug firme |website=Klix.ba |date=27. 4. 2016}}</ref><ref name="akta2016">{{cite web |url=https://www.akta.ba/vijesti/bih/65066/slijedi-likvidacija-famos-adi-doo-sarajevo |title=Slijedi likvidacija Famos-Adi d.o.o. Sarajevo |website=Akta.ba |year=2016}}</ref> U istom periodu potvrđeno je da zvanični sistem FAMOS više ne postoji kao aktivno preduzeće.<ref name="rtvbn">{{cite web |url=https://www.rtvbn.com/350266/Famos-od-danas-zvanicno-ne-postoji |title=Famos od danas zvanično ne postoji |website=RTVBN |year=2015}}</ref> == Imovinsko-pravni status == Nakon gašenja proizvodnje, objekti su postali predmet imovinsko-pravnih sporova. Vlada [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]] je 2022. vratila vlasništvo nad dijelom imovine preduzeća.<ref name="akta2022">{{cite web |url=https://www.akta.ba/investicije/privatizacija/142958/kanton-sarajevo-vratio-vlasnistvo-nad-imovinom-famosa |title=Kanton Sarajevo vratio vlasništvo nad imovinom FAMOS-a |website=Akta.ba |date=2022.}}</ref> Također, [[Ilidža|Općina Ilidža]] je 2022. preuzela vlasništvo nad sportskim i kulturnim objektima koji su pripadali FAMOS-u.<ref name="busmag2022">{{cite web |url=https://business-magazine.ba/2022/08/26/ilidza-dobila-vlasništvo-nad-sportskim-kulturnim-objektima-pripadali-famosu/ |title=Ilidža dobila vlasništvo nad sportskim kulturnim objektima koji su pripadali FAMOS-u |website=Business-magazine.ba |date=26. 8. 2022}}</ref> Simboličan kraj industrijskog prisustva FAMOS-a ozvaničen je 2022. rušenjem objekata kompanije Mofas, nastale na temeljima bivšeg sistema.<ref name="spin">{{cite web |url=https://spin-portal.info/srusena-zgrada-mofas-a-ozvanicen-kraj-metalske-industrije-u-istocnom-sarajevu/ |title=Srušena zgrada Mofas-a, ozvaničen kraj metalske industrije u Istočnom Sarajevu |website=Spin-portal.info |year=2022}}</ref> == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Kompanije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bivša preduzeća u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Mašinska industrija]] hrrcgyd41c8oxnkazxm1um2qjxl9pvc 0 535616 3914882 3903862 2026-07-26T17:29:51Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914882 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = SOKO | slika = SOKO Mostar Logo.png | tekst = Logotip iz 1974. | vrsta = Državno preduzeće (bivše) | industrija = Avioindustrija i vojna industrija | osnivanje = 1950. | ukinuto = rane 1990-e (kao proizvođač aviona) | sjedište = [[Mostar]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | područje_usluge = Jugoslavija, izvozno tržište | ključni_ljudi = Ivan Sert, Miljenko Pješčić, Tomislav Mirić (bivši direktori) | proizvodi = Vojni avioni, helikopteri, auto-dijelovi | zaposleni = oko 8.000 (prije 1992.), oko 450 (danas) | prethodnik = [[Ikarbus|Ikarus]] (odjel za avione) }} '''SOKO''' '''Mostar''' je bio [[Jugoslavija (SFRJ)|jugoslavenski]] i proizvođač [[Borbeni avioni|borbenih aviona]] i [[helikopter]]a sa sjedištem u [[Mostar]]u. Kompanija je bila zadužena za serijsku proizvodnju brojnih vojnih letjelica za [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana Jugoslavenske narodne armije|Jugoslovensku ratnu avijaciju]].<ref>{{cite book|last=Wragg|first=David W.|title=A Dictionary of Aviation|url=https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag|publisher=Osprey|year=1973|isbn=9780850451634|edition=first|page=[https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag/page/245 245]}}</ref> SOKO je osnovan 1950. preseljenjem avionskog odjela fabrike [[Ikarbus|Ikarus]] iz [[Zemun]]a u Mostar. Zvanično je osnovan kao "Preduzeće Soko", a ubrzo nakon toga preimenovan je u "Soko Vazduhoplovna Industrija, RO Vazduhoplovstvo". Prvi direktor kompanije bio je pukovnik [[Jugoslovenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA) [[Ivan Sert]], a naslijedili su ga inženjeri Miljenko Pješčić i Tomislav Mirić. Serijsku proizvodnju brojnih tipova aviona projektovao je [[Vazduhoplovnotehnički institut]] iz Beograda. Pored aviona, SOKO je proizvodio i helikoptere pod licencom. Smješten u blizini Mostara, za probne letove uglavnom je koristio [[Aerodrom Mostar]]. == Historija == [[Datoteka:Soko_Mostar_Galeb_0537_JAF_LEB_15.06.63_edited-3.jpg|desno|mini|250x250piksel|Soko G-2 Galeb Jugoslavenske ratne avijacije na izložbi u Parizu 1963.]] === Osnivanje i rane godine === Krajem 1940-ih godina, kao rezultat politike jugoslavenske vlade o preseljenju industrije u periodu [[Informbiro]]a, veliki dio infrastrukture i osoblja iz avijacijskog odjela fabrike [[Ikarbus|Ikarus]] iz Zemuna prebačen je u Mostar. Tokom 1950. ti kapaciteti su integrisani u novoformiranog proizvođača aviona SOKO, koji je odmah započeo rad na različitim avijacijskim tehnologijama. Tokom ovih ranih godina, kompanija je proizvodila trenažni avion [[Soko 522]], te je pružala usluge održavanja za Jugoslavensku ratnu avijaciju, posebno za njenu flotu američkih lovaca [[Republic F-84 Thunderjet|F-84 Thunderjet]]. === Razvoj mlaznih aviona (Galeb i Jastreb) === Tokom 1957, Vazduhoplovnotehnički institut (VTI) započeo je dizajnerski rad na onome što će kasnije postati [[Soko G-2 Galeb]]. Glavna svrha njegovog razvoja bila je proizvodnja domaće zamjene za američki [[Lockheed T-33 Shooting Star]], koji je u to vrijeme bio najčešće korišteni mlazni trenažni avion u Jugoslavenskoj ratnoj avijaciji. Galeb je morao zadovoljiti različite zahtjeve za izvođenje početne, srednje i napredne obuke.<ref name="flight 901">''Flight International'', 28. novembar 1968. str. 901.</ref> Razvijen je u saradnji između Jugoslavije i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]]. Značajan dio komponenti i prateće opreme, poput motora, katapultirajućih sjedišta i navigacijske opreme, nabavljan je od britanskih avio-proizvođača ili je direktno proizveden u Velikoj Britaniji. Podršku razvoju aviona pružio je britanski proizvođač motora [[Rolls-Royce Limited]], čiji je mlazni motor [[Armstrong Siddeley Viper]] odabran za pokretanje ove letjelice.<ref name="sbac 1968">[https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1968/1968%20-%202040.html "Twenty-Sixth SBAC Show.. Military Research Aircraft."] ''Flight International'', 19. septembar 1968. str. 450.</ref> Tokom 1964. započela je proizvodnja Galeba, čime je postao prvi domaći mlazni avion koji je ušao u masovnu proizvodnju u Jugoslaviji. Ubrzo nakon toga razvijena je i izvedenica Galeba namijenjena za napade na ciljeve na zemlji, pod nazivom [[Soko J-21 Jastreb]]. Pored ojačanja strukture trupa, jedna od razlika bila je ukidanje stražnjeg sjedišta na J-21 Jastrebu; umjesto njega postavljen je aerodinamički poklopac, a unutrašnji prostor korišten je za smještaj avionike i druge opreme.<ref name="flight 905">''Flight International'', 28. novembar 1968. str. 905.</ref> Galeb je ostvario i izvozni uspjeh; Ratna avijacija Libije bila je značajan korisnik, a do 2002. u svom inventaru zadržala je oko 80 ovih letjelica. === Program YuRom (J-22 Orao) === [[Datoteka:Airplane_J-22_orao.JPG|desno|mini|250x250piksel|Jurišni avion Soko J-22 Orao.]] Tokom 1970. susjedne države [[Rumunija]] i Jugoslavija započele su razgovore o zajedničkom razvoju novog jurišnog aviona. Dana 20. maja 1971. potpisale su sporazum o formiranju ''YuRom-a'', zajedničkog istraživačko-razvojnog poduhvata. Prema avijacijskim historičarima, ovaj potez je bio logičan nastavak političke strategije jer su i [[Josip Broz Tito]] i [[Nicolae Ceaușescu]] nastojali izbjeći preveliku zavisnost od [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]], gradeći veze sa drugim prijateljskim ili neutralnim državama.<ref name="fredriksen 301">Fredriksen 2001, str. 301.</ref> Zbog političke osjetljivosti, avion je imao dva odvojena imena: u Rumuniji je bio poznat kao [[IAR-93 Vultur]], dok je u Jugoslaviji nosio naziv [[Soko J-22 Orao]]. Serijska proizvodnja J-22 odvijala se u objektima fabrike SOKO u Mostaru. Proizvodnja je obustavljena 1992, a sama fabrika je pretrpjela teška oštećenja tokom ratova u Jugoslaviji. Tokom 1990-ih predlagani su različiti programi nadogradnje za J-22 (uglavnom avionike), ali su takve ambicije narušene uništenjem fabrike u Mostaru i padom komunističke vlade u [[Rumunija|Rumuniji]].<ref name="flight 1999">Penney, Stewart. [https://www.flightglobal.com/news/articles/military-aircraft-directory-part-2-55008/ "Military Aircraft Directory Part 2."] ''Flight International'', 11. august 1999.</ref> === G-4 Super Galeb === [[Datoteka:SOKO G-4 Super Galeb.jpg|mini|Soko G-4 Super Galeb koji koristi [[Ratno zrakoplovstvo i protivzračna odbrana Srbije]]]] Drugi značajan program započet tokom 1970-ih rezultirao je razvojem aviona [[Soko G-4 Super Galeb]], dizajniranog kao zamjena za postojeću flotu G-2 Galeba u Jugoslavenskoj ratnoj avijaciji. Prema britanskom časopisu ''Flight International'', Super Galeb je pokazivao nepogrešivu povezanost s ranijim G-2, dijeleći isti britanski motor Rolls-Royce Viper, iako pojačan za bolje performanse.<ref name="flight 1647">[https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1983/1983%20-%201011.html "Jugoslavia develops new jet trainer."] ''Flight International'', 4. juni 1983. str. 1647.</ref> Na međunarodnom tržištu takmičio se sa mlaznim trenažnim avionima poput italijanskog [[Aermacchi MB-339]], čehoslovačkog [[Aero L-39 Albatros]] i španskog [[CASA C-101]]. === Projekat "Novi avion" === Sredinom 1980-ih pokrenut je program [[Novi avion]] sa ciljem povećanja političke nezavisnosti Jugoslavije postizanjem samoodrživosti u proizvodnji vojne opreme. Lovci za zračnu premoć bili su jedini preostali veliki element u kojem je Jugoslavija zavisila od uvoza. Novi avion je bio predviđen kao zamjena za flotu od oko 120 sovjetskih lovaca [[MiG-21|Mikoyan-Gurevich MiG-21]]. To je trebao biti prvi jugoslavenski supersonični avion. Budući da je nacionalnoj industriji nedostajalo iskustvo u dizajnu i testiranju ovakvih lovaca, zatražena je pomoć vanjskih partnera.<ref name="avion partn sear">[https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200981.html "Partners sought for Novi Avion."] ''Flight International'', 10. april 1990. str. 25.</ref> [[Francuska]] i nadolazeći lovac [[Dassault Rafale]] francuske kompanije [[Dassault Aviation]] imali su snažan utjecaj na dizajn Novog aviona. Prvi let bio je zakazan za 1992. godinu, a očekivalo se da će ući u operativnu upotrebu sredinom 2000-ih. Međutim, zbog raspada države sredstva su postala nedostupna, što je dovelo do potpunog gašenja projekta.<ref name="cash 1991">[https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1991/1991%20-%201739.html "Cash dearth halts Novi Avion fighter."] ''Flight International'', 2. juli 1991. str. 17.</ref> === Pad proizvodnje === Početkom 1990-ih Jugoslavija se raspala, a fabrika u potpunosti obustavlja proizvodnju aviona. Pogoni su djelomično demontirani i preseljeni u Srbiju, gdje su integrisani sa [[Utva|Avioindustrijom Utva]] u [[Pančevo|Pančevu]], koja je ranije blisko sarađivala sa fabrikom SOKO u proizvodnji modela Orao i Super Galeb.<ref>[http://www.aeroflight.co.uk/waf/yugo/yugo-aviation-industry.htm "Yugoslavia - The Aviation Industry."] ''eroflight.co.uk'', Pristupljeno 4. decembra 2013.</ref> == Proizvedeni modeli == === Vojni avioni === {| class="wikitable sortable" !Ime modela !Prvi let !Broj proizvedenih !Tip |- |[[Soko 522]] |1955. |~110 |Jednomotorni propelerni trenažni avion |- |[[Soko J-20 Kraguj]] |1962. |43 |Jednomotorni propelerni laki jurišni avion |- |[[Soko G-2 Galeb]] |1961. |248 |Jednomotorni mlazni trenažni avion |- |[[Soko J-21 Jastreb]] |1965. |224 |Jednomotorni mlazni laki jurišni avion |- |[[Soko J-22 Orao]] |1974. |~133 |Dvomotorni mlazni jurišni avion |- |[[Soko G-4 Super Galeb]] |1978. |85 |Jednomotorni mlazni trenažni avion |- |[[Novi avion]] |N/A |0 |Nerealizirani supersonični višenamjenski lovac |- |[[MiG-17]] (modifikacija) | - | - |Modifikacija krila za potrebe Ratne avijacije Sirije |} === Helikopteri (licencna proizvodnja) === SOKO je u kooperaciji sa kompanijama [[Sikorsky Aircraft|Sikorsky]], [[Westland Helicopters|Westland]] i [[Aérospatiale]] proizvodio helikoptere pod licencom. * [[Westland Whirlwind (helikopter)|Soko WS-55 / S-55]] (Proizvedeno 38 jedinica; dodatnih 7 isporučeno sastavljeno iz Ujedinjenog Kraljevstva) * [[Aérospatiale Gazelle|Soko Gazela]] (Proizvedene 132 jedinice u podvarijantama HO-42, HI-42, HN-42M Gama i HS-42) === Civilne letjelice === * [[Soko SL-40 Liska]] (motorna jedrilica) == Korisnici == Pored primarnog snadbijevanja Jugoslavenske ratne avijacije, SOKO je izvozio svoje letjelice i na strano tržište. Jastreb (J-1) izvožen je u [[Libija|Libiju]] i [[Zambija|Zambiju]]. Galeb (G-2) isporučen je Libiji, Zairu i Zambiji. Šest modela Super Galeb isporučeno je u [[Mjanmar]]. Početak ratova u Jugoslaviji i uvođenje međunarodnih sankcija blokirali su preostale neizvršene narudžbe za G-4 Super Galeb prema [[Malezija|Maleziji]], [[Singapur]]u i [[Indonezija|Indoneziji]]. == Reference == {{Reflist}} * [[Kategorija:Mostar]] [[Kategorija:Kompanije u Jugoslaviji]] lm1wkx3wk3wizmwfo4196meoqaphswb 0 535618 3914856 3904274 2026-07-26T17:24:38Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914856 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = Privredna banka Sarajevo | puni_naziv = Privredna banka Sarajevo d.d. Sarajevo | slika = Privredna Banka Sarajevo Logo.png | slika2 = BOR Bank in Sarajevo.JPG | tekst = Logo Privredne banke Sarajevo | tekst2 = Sjedište banke u Sarajevu | ID_broj = 4200277320005 | vrsta = [[Dioničko društvo]] (d.d.) | industrija = [[Finansijske usluge]] | osnovano = 1913. (kao filijala Austro-ugarske banke)<ref name="pbs_o_nama">{{cite web |url=https://www.pbs.ba/en/o-nama/ |title=About us / Privredna banka Sarajevo |website=www.pbs.ba |access-date=30. 6. 2026}}</ref><br>1. 1. 1962. (kao Privredna banka Sarajevo)<ref name="pbs_o_nama" /> | sjedište = [[Sarajevo]], Obala Kulina bana 18, [[Bosna i Hercegovina]] | broj_lokacija = 17 poslovnica (2024.)<ref name="pbs_o_nama" /> | ključne_osobe = Rijad Raščić (Predsjednik Nadzornog odbora)<br>Hamid Pršeš (Predsjednik Uprave) | veb-sajt = [https://www.pbs.ba/ www.pbs.ba] | dodatak = [[Sarajevska berza]]: BORBRK3<ref name="sase">{{cite web |title=Sarajevska berza-burza Tržište / Emitenti / Profil emitenta |url=http://www.sase.ba/v1/Tr%C5%BEi%C5%A1te/Emitenti/Profil-emitenta/symbol/BORBRK3 |publisher=SASE |access-date=30. 6. 2026}}</ref> }} '''Privredna banka Sarajevo d.d. Sarajevo (PBS)''' je komercijalna banka sa sjedištem u [[Sarajevo|Sarajevu]], koja se smatra bankom s najdužom tradicijom poslovanja u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="klix2013">{{cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/bosanski-seljak-austrijanac-i-ugarin-znate-li-da-sarajevo-krije-jednu-od-najstarijih-banaka-u-bih/231208077|title=Znate li da Sarajevo krije jednu od najstarijih banaka u BiH?|website=www.klix.ba|access-date=30. 6. 2026}}</ref> == Historija == Korijeni banke sežu do 1913., kada je izgrađena zgrada koja je služila kao filijala [[Austro-Ugarska|Austro-ugarske]] banke za Bosnu i Hercegovinu.<ref name="klix2013" /> Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], zgrada je služila kao sjedište Investicione banke.<ref name="pbs_o_nama" /> Privredna banka Sarajevo pod današnjim imenom počela je s radom 1. januara 1962.<ref name="pbs_o_nama" /> Tokom 1980-ih godina, banka je bila jedna od devet sistemskih banaka koje su činile osnovu komercijalnog bankarskog sektora u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]].<ref>{{cite web|url=https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-114243%22]}|title=Case of Ališić and Others v. Bosnia and Herzegovina, Croatia, Serbia, Slovenia and the former Yugoslav Republic of Macedonia - Judgment|publisher=European Court of Human Rights}}</ref> Dana 3. oktobra 2016. izvršeno je spajanje Privredne banke Sarajevo d.d. Sarajevo i BOR banke d.d. Sarajevo, čime je nastala jedinstvena banka koja posluje pod imenom Privredna banka Sarajevo.<ref>{{cite news|title=‘Nova’ Privredna banka Sarajevo počela sa radom|url=https://www.biznisinfo.ba/nova-privredna-banka-sarajevo-pocela-sa-radom/|access-date=30. 6. 2026|publisher=www.biznisinfo.ba}}</ref> == Banka na Obali == Sjedište banke nalazi se u zgradi poznatoj kao "[[Banka na Obali]]" u blizini rijeke [[Miljacka|Miljacke]] i [[Drvenija most]]a. Zgrada je proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web|url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici|title=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|website=www.kons.gov.ba|access-date=30. 6. 2026|archive-date=21. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121015021/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici|url-status=dead}}</ref> == Poslovanje == Banka danas posluje putem mreže od 17 poslovnica u gradovima širom Bosne i Hercegovine.<ref name="pbs_o_nama" /> PBS nudi niz finansijskih usluga, uključujući potrošačke i poslovne kredite, stambene kredite, te debitne i kreditne kartice.<ref name="pbs_o_nama" /> Banka je članica ATM mreže "BH mreža" i Agencije za osiguranje depozita Bosne i Hercegovine (AOD).<ref>{{cite web|url=https://bhmreza.ba/|title=BH Mreža bankomata|website=www.bhmreza.ba|access-date=30. 6. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aod.ba/hr/banke-clanice-2/|title=Banke članice AOD|website=www.aod.ba|access-date=30. 6. 2026}}</ref> PBS posluje pod nadzorom [[Agencija za bankarstvo Federacije Bosne i Hercegovine|Agencije za bankarstvo FBiH]], u skladu sa propisima [[Centralna banka Bosne i Hercegovine|Centralne banke BiH]].<ref>{{cite web|url=https://www.cbbh.ba/Content/Read/7|title=Centralna banka Bosne i Hercegovine - Banke u BiH|website=www.cbbh.ba|access-date=30. 6. 2026}}</ref> == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Kompanije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Kompanije u Sarajevu]] [[Kategorija:Bankarstvo u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Banke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Banke u Jugoslaviji]] 9lxg2v5jh7yy3y0rk4ew7fayr3uaat7 0 535620 3914868 3904298 2026-07-26T17:27:14Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914868 wikitext text/x-wiki {{Infokutija videoigra | naziv = Red Dead Redemption | slika = Red Dead Redemption.jpg | veličina_slike = 250px | alt_slike = Omot videoigre koji prikazuje odmetnika s pištoljem | tekst = Zvanični omot igre | razvijač = [[Rockstar San Diego]] | izdavač = [[Rockstar Games]] | distributer = | serijal = ''[[Red Dead]]'' | pogon = [[Rockstar Advanced Game Engine|RAGE]] | platforme = [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Nintendo Switch]], [[PlayStation 4]], [[Windows]], [[Android]], [[iOS]], [[Nintendo Switch 2]], [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X/S]] | objavljeno = 18. maj 2010. | žanr = [[Akciona avantura]] | režimi = [[Jedan igrač]], [[više igrača]] | režiser = | producent = Steve Martin, Josh Needleman, David Kunkler | dizajner = [[Christian Cantamessa]], [[Leslie Benzies]] | programer = Ted Carson | umjetnik = Joshua Bass, Daren Bader, Nick Trifunovic | pisac = [[Dan Houser]], Michael Unsworth, Christian Cantamessa | kompozitor = Bill Elm, [[Woody Jackson]] | kabinet = | arkadni_sistem = | procesor = | zvuk = | ekran = }} '''''Red Dead Redemption''''' je akciona avantura iz 2010. godine koju je razvio [[Rockstar San Diego]], a objavio [[Rockstar Games]]. Kao nasljednik igre ''[[Red Dead Revolver]]'' iz 2004. godine, ovo je druga igra u serijalu ''[[Red Dead]]''. Radnja je smještena u vrijeme zalaska [[Američka granica|američke granice]] 1911. godine i prati [[John Marston|Johna Marstona]], bivšeg odmetnika kojem vlada uzima porodicu za taoce i primorava ga da izvede pred lice pravde tri člana svoje nekadašnje bande. Naracija istražuje teme ciklusa nasilja, muškosti, iskupljenja i američkog sna. Igra se igra iz perspektive trećeg lica. Igrač može slobodno istraživati interaktivni otvoreni svijet (fiktivna verzija zapadnih [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i sjevernog [[Meksiko|Meksika]]) pretežno jašući konja ili pješice. Borbe se oslanjaju na mehaniku zvanu "Dead Eye", koja igraču omogućava da označi više meta u usporenom pokretu. Igra koristi sistem morala gdje postupci igrača utiču na nivo časti i slave, što mijenja način na koji drugi likovi reaguju na njega. Internetski mod za više igrača (multiplayer) uključen je u originalno izdanje, omogućavajući do 16 igrača da učestvuju u kooperativnom i kompetitivnom igranju. Razvoj igre trajao je preko pet godina i postala je jedna od najskupljih videoigara ikada napravljenih. Rockstar je poboljšao svoj RAGE engine kako bi povećao njegove tehnološke mogućnosti. Razvojni tim je proveo opsežna istraživanja, uključujući analizu klasičnih vestern filmova, kako bi postigao realizam. Profesionalni glumci su korišteni za snimanje pokreta (motion capture), a originalnu muziku komponovali su [[Bill Elm]] i [[Woody Jackson]]. == Način igre == ''Red Dead Redemption'' je akciona avantura sa tematikom [[Divlji zapad|Divljeg zapada]]. Igrač kontroliše Johna Marstona i prelazi misije kako bi napredovao kroz priču, dok u epilogu preuzima kontrolu nad njegovim sinom Jackom.<ref name="Kotaku RDR2">{{cite web|url=https://www.kotaku.com.au/2018/05/i-love-red-dead-redemption-but-i-dont-want-to-see-john-marston-again/|title=I Love Red Dead Redemption, But I Don't Want To See John Marston Again|last=Alexandra|first=Heather|date=10. 5. 2018|work=Kotaku|access-date=30. 5. 2020|archive-date=10. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510051507/https://www.kotaku.com.au/2018/05/i-love-red-dead-redemption-but-i-dont-want-to-see-john-marston-again/|url-status=dead}}</ref> Izvan misija, igrač slobodno istražuje otvoreni svijet, uključujući fiktivne američke države New Austin i West Elizabeth, te meksičku državu Nuevo Paraíso.<ref name="IGN Wild">{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2010/02/23/red-dead-redemption-into-the-wild|title=Red Dead Redemption: Into the Wild|last=Robinson|first=Martin|date=9. 5. 2012|work=IGN|access-date=30. 5. 2020}}</ref> Transport se vrši putem različitih pasmina konja, vozova i kočija.<ref name="Eurogamer Review p2">{{cite web|url=https://www.eurogamer.net/articles/red-dead-redemption-review?page=2|title=Red Dead Redemption Review|last=Parkin|first=Simon|date=17. 5. 2010|work=Eurogamer|access-date=29. 5. 2020}}</ref> Igrač može učestvovati u slučajnim događajima, kao što su javna vješanja, zasjede, molbe za pomoć i napadi opasnih životinja. Opcionalne sporedne aktivnosti uključuju dvoboje, lov na glave, sakupljanje bilja, kockanje i lov. Sistem časti (Honor) utiče na to kako drugi likovi (NPC) reaguju na igrača; moralno pozitivna djela povećavaju čast i donose popuste u prodavnicama, dok zločini smanjuju čast.<ref name="GameSpot Review">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/reviews/red-dead-redemption-review/1900-6262899/|title=Red Dead Redemption Review|last=Calvert|first=Justin|date=18. 5. 2010|work=GameSpot|access-date=29. 5. 2020}}</ref> Pucnjave su osnovna mehanika igre. Ciljanje koristi mehaniku poznatu kao "Dead Eye", sistem koji omogućava igraču da uspori vrijeme i označi mete. Kada se sekvenca završi, igrač ispaljuje hice u sve označene lokacije u brzom nizu. Igra također uvodi sistem potjere inspirisan igrama iz serijala ''[[Grand Theft Auto]]''. Kada igrač počini zločin, svjedoci trče do najbliže policijske stanice, a na ekranu se pojavljuje mjerač "Wanted" s ucjenom na igračevu glavu. == Radnja == Godine 1911., bivšeg odmetnika Johna Marstona agenti Biroa za istrage, Edgar Ross i Archer Fordham, primoravaju da lovi članove svoje stare bande u zamjenu za povratak njegove porodice. John prvo traži Billa Williamsona, koji sada vodi vlastitu bandu i teroriše New Austin. Nakon što preživi ranjavanje, John okuplja saveznike (uključujući šerifa Leigha Johnsona i prevaranta Nigela West Dickensa) i napada Williamsonovo utočište, Fort Mercer. Saznaje da je Williamson pobjegao u Meksiko tražeći pomoć od još jednog bivšeg člana bande, Javiera Escuelle. U Meksiku (Nuevo Paraíso), John postaje umiješan u lokalni građanski rat između pukovnika Agustína Allendea i pobunjenika Abrahama Reyesa. Radeći za obje strane kako bi došao do meta, John na kraju pomaže pobunjenicima da pogube Allendea i Williamsona. Po povratku u SAD, agenti Ross i Fordham primoravaju Johna da pronađe Dutcha van der Lindea, svog bivšeg vođu i mentora. Dutch se udružio s nezadovoljnim Indijancima u planinama. Tokom napada američke vojske na njegovo utočište, Dutch, stjeran na liticu, upozorava Johna da mu vlada nikada neće dati mir, te izvršava samoubistvo. Agenti nakon toga puštaju Johnovu porodicu. John se vraća na svoj ranč i pokušava započeti pošten život sa suprugom Abigail i sinom Jackom. Međutim, mir kratko traje jer Ross izdaje Johna i predvodi vojni napad na ranč. John gine braneći porodicu kako bi im omogućio bijeg. Tri godine kasnije, 1914. godine, nakon što mu majka umre, Jack pronalazi penzionisanog Rossa, ubija ga u dvoboju i odlazi. == Razvoj == Rockstar Games je započeo rani razvoj igre 2005. godine. Tim od 180 ljudi u [[Rockstar San Diego|Rockstar San Diegu]], potpomognut drugim Rockstar studijima širom svijeta, razvijao je igru preko pet godina. Budžet za razvoj i marketing procjenjuje se između 80 i 100 miliona američkih dolara, što je svrstava među najskuplje igre ikada napravljene.<ref name="NYT Review">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2010/05/17/arts/television/17dead.html|title=Video Game Review – Red Dead Redemption Brings Old West to Life|last=Schiesel|first=Seth|date=16. 5. 2010|work=The New York Times|access-date=4. 9. 2014}}</ref> Igra koristi Rockstar Advanced Game Engine (RAGE) i Euphoria softver za animacije. Istražujući Divlji zapad, tim je posjetio [[Washington]], D.C. i analizirao brojne klasične [[vestern film]]ove. == Prijem i naslijeđe == ''Red Dead Redemption'' je dobio univerzalna priznanja kritičara. Na agregatoru recenzija Metacritic, igra ima rezultat od 95/100. Kritičari su hvalili narativ, otvoreni svijet, grafiku i muziku. Igra je osvojila brojne nagrade za "Igru godine" od prestižnih medija i dodjela, uključujući Spike Video Game Awards i Game Developers Choice Awards. Prodana je u preko 25 miliona primjeraka do 2024. godine. Zbog svog uspjeha, 2018. godine izdan je prequel pod nazivom ''[[Red Dead Redemption 2]]''. == Reference == {{Reflist}} == Bibliografija == {{refbegin}} * {{cite journal|last=Bartel|first=Christopher|year=2012|title=Resolving the gamer's dilemma|journal=Ethics and Information Technology|publisher=Springer Science+Business Media|volume=14|pages=11–16}} * {{cite book|last=Bogenn|first=Tim|title=Red Dead Redemption Signature Series Strategy Guide|url=https://archive.org/details/reddeadredemptio0000unse_u5v1|last2=Barba|first2=Rick|date=14. 5. 2010|publisher=BradyGames|isbn=978-0-744-01030-5}} * {{cite book|last=Margini|first=Matt|title=Red Dead Redemption|publisher=Boss Fight Books|year=2020|isbn=978-1-94053-524-1}} * {{cite book|last=Robinson|first=Nick|title=100 Greatest Video Game Characters|date=2017|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-7813-4|pages=89–90|chapter=John Marston}} * {{cite book|last=Whitaker|first=Robert|title=Red Dead Redemption: History, Myth, and Violence in the Video Game West|publisher=University of Oklahoma Press|year=2023|isbn=978-0-8061-9192-8|chapter=The Last Enemy That Shall Be Considered: Law and Order in ''Red Dead''}} * {{cite journal|last=Wright|first=Esther|year=2021|title=Rockstar Games, Red Dead Redemption, and Narratives of 'Progress'|journal=European Journal of American Studies|volume=16|number=3}} {{refend}} [[Kategorija:Red Dead Redemption]] [[Kategorija:Videoigre iz 2010.]] [[Kategorija:Akcione avanture]] [[Kategorija:Videoigre o osveti]] [[Kategorija:Videoigre razvijene u Sjedinjenim Američkim Državama]] nmos1vympe97izf3k28t72b14fedfjn 0 535621 3914879 3904323 2026-07-26T17:28:42Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914879 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = Rockstar Games, Inc. | logo = Rockstar Games Logo.svg | vrsta = [[Podružnica]] | industrija = [[Industrija videoigara|Videoigre]] | prethodnik = BMG Interactive | osnovano = {{Start date and age|1998|12}} | osnivači = Terry Donovan, Gary Foreman, [[Dan Houser]], [[Sam Houser]], Jamie King | sjedište = [[New York City|New York]], Sjedinjene Američke Države | ključne_osobe = Sam Houser (predsjednik) | proizvodi = ''[[Grand Theft Auto]]'', ''[[Max Payne]]'', ''[[Midnight Club]]'', ''[[Red Dead]]'' | broj_zaposlenih = >2.000 (2018.) | matična_kompanija = [[Take-Two Interactive]] | veb-sajt = [https://www.rockstargames.com/ rockstargames.com] }} '''Rockstar Games, Inc.''' je američki [[izdavač videoigara]] sa sjedištem u [[New Yorku]]. Kompanija je osnovana u decembru 1998. kao podružnica kompanije [[Take-Two Interactive]], koristeći imovinu koju je Take-Two prethodno preuzeo od BMG Interactivea. Osnivači kompanije su bili Terry Donovan, Gary Foreman, braća [[Dan Houser|Dan]] i [[Sam Houser]], te Jamie King, koji su u to vrijeme radili za Take-Two, a braća Houser su prethodno bili izvršni direktori u BMG Interactiveu.<ref name="vulture">{{cite web |url=http://www.vulture.com/2018/10/the-making-of-rockstar-games-red-dead-redemption-2.html |title=How the West Was Digitized: The making of Rockstar Games' ''Red Dead Redemption 2'' |first=Harold |last=Goldberg |date=14. 10. 2018 |website=[[Vulture (website)|Vulture]] |access-date=16. 10. 2018}}</ref> Od 1999, nekoliko kompanija koje je Take-Two preuzeo ili osnovao postale su dio Rockstar Gamesa. U ovom kontekstu, Rockstar Games se ponekad naziva i Rockstar New York, Rockstar NY ili Rockstar NYC. Rockstar Games također posjeduje studio za snimanje pokreta (motion capture) u Bethpageu, New York.<ref name="vulture" /> Rockstar Games pretežno izdaje igre u žanru akcionih avantura. Najpoznatija franšiza kompanije je ''[[Grand Theft Auto]]''. Najnovija glavna igra u serijalu, ''[[Grand Theft Auto V]]'', prodana je u preko 220 miliona primjeraka od svog izlaska u septembru 2013, što je čini drugom najprodavanijom videoigrom svih vremena.<ref name="IGN220">{{cite web |last=Valentine |first=Rebekah |date=6. 11. 2025 |title=Take-Two CEO Is 'Highly Confident' on New GTA 6 Release Date |url=https://www.ign.com/articles/take-two-ceo-is-highly-confident-on-new-gta-6-release-date |publisher=IGN}}</ref> Ostale popularne franšize uključuju ''Red Dead'', ''Midnight Club'', ''Max Payne'' i ''Manhunt''. == Historija == [[File:Sam Houser and Dan Houser (cropped).png|thumb|right|Braća i suosnivači Dan Houser (lijevo) i Sam Houser fotografisani početkom 2010-ih. Dan je napustio kompaniju 2020; Sam je predsjednik.]] Dana 12. marta 1998, [[Take-Two Interactive]] najavio je preuzimanje imovine neaktivnog britanskog izdavača videoigara BMG Interactive od BMG Entertainmenta.<ref name="GS1">{{cite web |url=http://headline.gamespot.com/news/98_03/12_taketwo/index.html |title=Take 2 Takes BMG |first=Chris |last=Johnston |date=12. 3. 1998 |website=GameSpot |access-date=30. 6. 2026 |archive-date=1. 12. 1998 |archive-url=https://web.archive.org/web/19981201222429/http://headline.gamespot.com/news/98_03/12_taketwo/index.html |url-status=dead }}</ref> Tim preuzimanjem Take-Two je dobio prava na nekoliko bivših intelektualnih vlasništava, uključujući ''[[Grand Theft Auto (videoigra)|Grand Theft Auto]]'' od studija [[DMA Design]] i ''Space Station Silicon Valley''.<ref name="DesMus">{{cite web |url=http://design.designmuseum.org/design/rockstar-games.html |title=Rockstar Games: Multimedia Designers |website=Design Museum |access-date=22. 1. 2017}}</ref> Tri izvršna direktora BMG Interactivea — Dan Houser, Sam Houser i Jamie King — kao i Terry Donovan, osnovali su Rockstar Games u decembru 1998. kao izdavačku etiketu visoke klase za Take-Two. U januaru 2007, Take-Two je objavio da je Terry Donovan napustio kompaniju. Naslijedio ga je Gary Dale na poziciji glavnog operativnog direktora (COO).<ref name="Dale">{{cite web |url=https://www.gamespot.com/articles/capcom-exec-leaves-to-join-rockstar/1100-6163690/ |title=Capcom exec leaves to join Rockstar |website=GameSpot |date=2. 1. 2007}}</ref> Na 10. dodjeli nagrada [[Britanska akademija filmske i televizijske umjetnosti|BAFTA]] u martu 2014, kompanija je nagrađena BAFTA Fellowship nagradom za "stvaranje složenih interaktivnih svjetova koji drže kompaniju na čelu industrije videoigara više od jedne decenije".<ref name="BAFTA">{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-26417488 |title=Bafta fellowship for Rockstar Games |work=BBC News |date=3. 3. 2014}}</ref> Kompanija je tokom godina značajno proširila svoje kapacitete kroz akvizicije. U maju 2019, Rockstar Games je kupio studio Dhruva Interactive iz [[Indija|Indije]], koji je spojen u Rockstar India.<ref name="Dhruva">{{cite web |url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2019-05-13-rockstar-acquires-dhruva-from-starbreeze-for-usd7-9m |title=Rockstar acquires Dhruva Interactive from Starbreeze for $7.9m |last=Valentine |first=Rebekah |website=GamesIndustry.biz |date=13. 5. 2019}}</ref> U oktobru 2020. preuzet je škotski studio Ruffian Games, koji je preimenovan u Rockstar Dundee.<ref name="Dundee">{{cite web |url=https://www.videogameschronicle.com/news/rockstar-has-taken-over-master-chief-collection-developer-ruffian-games/ |title=Rockstar has taken over Master Chief Collection developer Ruffian Games |last=Robinson |first=Andy |website=Video Games Chronicle |date=12. 10. 2020}}</ref> U augustu 2023, Rockstar je zvanično kupio Cfx.re, tim odgovoran za modding zajednice FiveM i RedM.<ref name="Cfx">{{cite web |url=https://www.rockstargames.com/newswire/article/8971o8789584a4/roleplay-community-update |title=Roleplay Community Update |website=Rockstar Newswire |date=11. 8. 2023}}</ref> U martu 2025. preuzet je i australijski studio Video Games Deluxe, formirajući Rockstar Australia.<ref name="Aus">{{cite web |url=https://www.polygon.com/news/533101/rockstar-games-acquisition-video-deluxe-australia-brendan-mcnamara-la-noire |title=Rockstar acquires Aussie studio founded by L.A. Noire director |last=Walker |first=Ian |website=Polygon |date=3. 3. 2025}}</ref> [[Datoteka:20231022 Rockstar North.jpg|mini|Sjedište glavnog studija Rockstar North]] Nakon dužeg odmora poslije izlaska igre ''[[Red Dead Redemption 2]]'', suosnivač Dan Houser zvanično je napustio kompaniju 11. marta 2020.<ref name="DanDepart">{{cite web |url=https://www.polygon.com/2020/2/4/21123170/dan-houser-departs-rockstar-games-red-dead-gta |title=Rockstar Games co-founder Dan Houser leaving the company |work=Polygon |date=4. 2. 2020}}</ref> U septembru 2022, Rockstar je bio meta hakerskog napada u kojem je procurilo 90 videozapisa iz ranog razvoja igre ''[[Grand Theft Auto VI]]''.<ref name="GuardianLeak">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/games/2022/sep/19/rockstar-owner-issues-takedowns-after-grand-theft-auto-vi-leak |title=Rockstar owner issues takedowns after Grand Theft Auto VI leak |last=MacDonald |first=Keza |work=The Guardian |date=19. 9. 2022}}</ref> U aprilu 2026, kompanija je ponovo pretrpjela napad hakerske grupe ShinyHunters, ali je kompanija izjavila da to nema utjecaja na sigurnost igrača i organizacije.<ref name="Shiny">{{cite web |url=https://kotaku.com/rockstar-games-reportedly-hacked-massive-data-leak-ransom-gta-6-shinyhunters-2000686858 |title=Rockstar Games suffered a breach |last=Zwiezen |first=Zack |website=Kotaku |date=11. 4. 2026}}</ref> == Filozofija kompanije == U oktobru 2011, Dan Houser izjavio je za medije da Rockstar Games namjerno izbjegava razvoj igara u žanru pucačina iz prvog lica (FPS). Naveo je da im je u "DNA da izbjegavaju ono što rade druge kompanije" te da im je cilj stvaranje vlastitih i jedinstvenih žanrova umjesto slijeđenja trendova.<ref name="FPS">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/news/view/113855-Rockstar-Make-Good-Games-and-the-Money-Will-Follow |title=Rockstar: Make Good Games and the Money Will Follow |website=Escapist Magazine |date=27. 10. 2011}}</ref> Kompanija je također uključena u različite dobrotvorne svrhe, uključujući sponzorisanje Movember fondacije i organizaciju humanitarnih live prijenosa.<ref name="Movember">{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/rockstar-sponsors-movember-charity |title=Rockstar sponsors Movember charity |website=Eurogamer |date=26. 10. 2009}}</ref> == Radni odnosi == U oktobru 2018, izvještaj Jasona Schreiera ukazao je na snažnu "crunch" kulturu unutar kompanije, gdje su radnici osjećali pritisak da rade noćima i vikendima kako bi završili projekte, sa prosjekom od 55 do 60 sati sedmično.<ref name="kotaku">{{cite web |url=https://kotaku.com/inside-rockstar-games-culture-of-crunch-1829936466 |title=Inside Rockstar Games' Culture Of Crunch |first=Jason |last=Schreier |date=23. 10. 2018 |website=Kotaku}}</ref> U oktobru 2025, Rockstar je otpustio 30 do 40 zaposlenika u Kanadi i Ujedinjenom Kraljevstvu, što je dovelo do optužbi za gušenje sindikalnog organizovanja (union busting). Nezavisni sindikat radnika Velike Britanije (IWGB) organizovao je proteste ispred ureda Rockstara, a incident je dospio do Vlade Ujedinjenog Kraljevstva, gdje je premijer Keir Starmer obećao istragu o ovim otpuštanjima.<ref name="BloombergUnion">{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-10-31/-grand-theft-auto-studio-accused-of-union-busting-after-firings |title=Grand Theft Auto Studio Accused of Union Busting After Firings |last=Schreier |first=Jason |website=Bloomberg News |date=31. 10. 2025}}</ref> Kao odgovor na ovu klimu, u maju 2026. formalno je osnovan Sindikat radnika Rockstar Gamesa (Rockstar Games Workers Union).<ref name="Union2">{{cite web |url=https://aftermath.site/rockstar-games-workers-union-public-announcement/ |title=UK-Based Rockstar Game Workers Formally Announce Union |website=Aftermath |date=28. 5. 2026}}</ref> == Softver == === RAGE === Rockstar Advanced Game Engine (RAGE) je tehnološki pokretač igre razvijen unutar Rockstar San Diega 2006. RAGE se koristi za većinu Rockstarovih naslova za računare i konzole, omogućavajući naprednu interakciju, fiziku i grafiku u igrama poput ''[[Red Dead Redemption 2]]'' i ''[[Grand Theft Auto V]]''.<ref name="RageTech">{{cite web |url=https://www.eurogamer.net/digitalfoundry-2017-red-dead-redemption-2-trailer-tech-analysis |title=Red Dead Redemption 2's state-of-the-art technology analysed |work=Eurogamer |date=3. 10. 2017}}</ref> === Rockstar Games Social Club === Rockstar Games Social Club je mrežna usluga osmišljena za autentifikaciju i višeigračke komponente. Međutim, većina vizuelnog identiteta Social Cluba povučena je sa zvanične web stranice do kraja 2023. pred otkrivanje najnovijih projekata. === Rockstar Games Launcher === U septembru 2019. izdan je poseban Rockstar Games Launcher za PC. Aplikacija se direktno povezuje s računima igrača, omogućavajući im kupovinu, preuzimanje i pokretanje svih igara s jednog centralnog mjesta.<ref name="Launcher">{{cite web |url=https://www.gamedeveloper.com/business/rockstar-games-now-has-its-own-game-launcher-on-pc |title=Rockstar Games now has its own game launcher on PC |website=Gamasutra |date=17. 9. 2019}}</ref> == Ostali poduhvati == === Rockstar Loft === Tokom 1999, Rockstar Games je u suradnji s promotorima u New Yorku uspostavio ''Rockstar Loft'', ekskluzivni klupski događaj zamišljen za promociju kompanije i stvaranje alternativnog noćnog života bez agresivnog osiguranja i skupih ulaznica.<ref name="Loft">{{cite web |url=https://www.fanbyte.com/features/the-strange-tale-of-rockstar-loft-rockstar-games-short-lived-club-night/ |title=The Strange Tale of Rockstar Loft, Rockstar Games' Short-Lived Club Night |website=Fanbyte |date=18. 1. 2022}}</ref> === Filmovi === Nakon izlaska igre ''Grand Theft Auto III'', kompaniji je navodno ponuđeno 5 miliona dolara za snimanje filma baziranog na igri. U filmu je glavnu ulogu trebao igrati reper Eminem, dok bi ga režirao Tony Scott. Sam Houser je odbio ovu ponudu, smatrajući da igri nije potrebna filmska adaptacija.<ref name="EminemFilm">{{cite web |url=https://www.nme.com/news/gaming-news/grand-theft-auto-rockstar-games-rejected-eminem-movie-deal-3349423 |title='Grand Theft Auto': Rockstar Games rejected Eminem movie deal |website=NME |date=15. 11. 2022}}</ref> Pored toga, Rockstar je producirao nezavisne filmove i dokumentarce, uključujući sportsku dramu ''The Football Factory'' (2004) i dokumentarac ''Sunday Driver''. === CircoLoco Records === U maju 2021, kompanija je pokrenula izdavačku kuću CircoLoco Records u suradnji s poznatim party brandom Circoloco sa Ibize, kako bi doprinijeli sceni elektronske muzike koja je pretrpjela štetu tokom pandemije COVID-19.<ref name="Circo">{{cite web |url=https://www.complex.com/pop-culture/circoloco-rockstar-games-announce-circoloco-records |title=CircoLoco and Rockstar Games Join Forces for New Imprint |website=Complex |date=24. 5. 2021}}</ref> == Studiji == {| class="wikitable sortable" ! Logo !! Ime !! Lokacija !! Osnovano !! Preuzeto !! Napomene |- | [[File:Rockstar Games.svg|30px]] || [[Rockstar Australia]] || [[Sydney]], [[Australija]] || 2013. || 2025. || Bivši Video Games Deluxe |- | [[File:Rockstar Dundee Logo.svg|30px]] || [[Rockstar Dundee]] || [[Dundee]], [[Škotska]] || 2008. || 2020. || Bivši Ruffian Games |- | [[File:Rockstar India Logo.svg|30px]] || [[Rockstar India]] || [[Bengaluru]], [[Indija]] || 2016. || {{n/a}} || Fokusiran na podršku drugim studijima |- | [[File:Rockstar Leeds Logo.svg|30px]] || [[Rockstar Leeds]] || [[Leeds]], [[Engleska]] || 1997. || 2004. || Razvojni studio za prijenosne konzole |- | [[File:Rockstar Lincoln Logo.svg|30px]] || [[Rockstar Lincoln]] || [[Lincoln, England|Lincoln]], [[Engleska]] || 1992. || 2002. || QA i lokalizacija |- | [[File:Rockstar London Logo.svg|30px]] || [[Rockstar London]] || [[London]], [[Engleska]] || 2005. || {{n/a}} || Razvojni studio za Manhunt 2 |- | [[File:Rockstar New England Logo.svg|30px]] || [[Rockstar New England]] || [[Andover, Massachusetts|Andover]], [[SAD]] || 1999. || 2008. || Razvojni studio za Bully |- | [[File:Rockstar North Logo.svg|30px]] || [[Rockstar North]] || [[Edinburgh]], [[Škotska]] || 1988. || 2002. || Glavni studio za GTA serijal |- | [[File:Rockstar San Diego Logo.svg|30px]] || [[Rockstar San Diego]] || [[Carlsbad, California|Carlsbad]], [[SAD]] || 1984. || 2002. || Kreatori RAGE enginea |- | [[File:Rockstar Toronto Logo.svg|30px]] || [[Rockstar Toronto]] || [[Oakville, Ontario|Oakville]], [[Kanada]] || 1980-ih || 1999. || Razvojni studio za PC portove |- | [[File:Road_font_awesome.svg|30px]] || Cfx.re || Rad na daljinu || 2016. || 2023. || Autori modova FiveM i RedM |} === Bivši studiji === {| class="wikitable sortable" ! Logo !! Ime !! Lokacija !! Osnovano !! Preuzeto !! Zatvoreno !! Napomene |- | [[File:Rockstar Vancouver Logo.svg|30px]] || [[Rockstar Vancouver]] || [[Vancouver]], [[Kanada]] || 1998. || 2002. || 2012. || Spojen s Rockstar Torontom u julu 2012. |- | [[File:Rockstar Vienna Logo.svg|30px]] || [[Rockstar Vienna]] || [[Beč]], [[Austrija]] || 1993. || 2003. || 2006. || Zatvoren u maju 2006. |} == Reference == {{Reflist}} [[Kategorija:Izdavači videoigara]] [[Kategorija:Kompanije sa sjedištem u New Yorku]] [[Kategorija:Videoigre]] [[Kategorija:Kompanije u Sjedinjenim Američkim Državama]] h8t2lonm49vd64iknzpf4zh60cl380x 0 535622 3914543 3904819 2026-07-26T12:23:37Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914543 wikitext text/x-wiki '''Tvrđava Fortica''' bila je [[Austro-Ugarska|austrougarski]] [[Utvrda|utvrđeni]] vojni objekat istočno od [[Mostar]]a u predjelu [[Podveležje (regija)|Podveležja]]. Podignuta je nakon [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske okupacije BiH]]. Mostar je bio pozadinsko uporište i imao je 19 utvrđenih objekata, najviše u BiH. Bila je to [[pojasna utvrda]], jedna od četiri koje je sagradila [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Austro-Ugarska u BiH]].<ref name="CIDOM">{{cite web|url=http://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/01/Manuel-Martinovic_-_Hercegovina_A-U_utvrde_fortice.pdf|title=Manuel Martinović: Austro-ugarske utvrde u Hercegovini|date=1. 1. 2015|work=Hercegovina, 1 (26)|pages=156|access-date=22. 4. 2019}}</ref> Radi potreba pristupa i obilaska ovog vojnog objekta, te onih na Svetigori (877 m) i Guberači (624 m), ali i radi eksploatacije drvne građe, Austro-Ugarska je sa svojim stručnim osobljem napravila put iz Mostara uz [[Fortica (brdo iznad Mostara)|Forticu]]. Nisu angažovali lokalno stanovništvo. Put je vodio preko Šipovca na Brasinu, a odvojak je vodio na Merdžan glavu. Služio je i za izvlačenje šumske građe s Veleža. Put je asfaltiran poslije Drugog svjetskog rata, a govori se da je to zasluga [[Džemal Bijedić|Džemala Bijedića]].<ref name="Velezistan">{{cite web|url=https://www.velezistan.de/povijest/|title=Povijest|publisher=Udruženje Veležistan|access-date=20. 4. 2019|archive-date=20. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420061150/https://www.velezistan.de/povijest/|url-status=dead}}</ref> Od mnoštva austrougarskih vojnih utvrda oko Mostara sačuvano je vrlo malo, a one sačuvane su u vrlo lošem stanju. Istočno od Mostara su ostaci na obroncima i na platou Podveležja. Do njih se dolazi od [[Opine|Opina]], a povezuje ih oko 14 kilometara dug put: [[Tvrđava Werk 9|Werk 9]], [[Tvrđava Mali grad (Podveležje)|Mali grad]], [[Tvrđava Guberača|Guberača]], [[Tvrđava Merdžan glava|Merdžan glava]], [[Tvrđava Sveta gora (Podveležje)|Sveta gora (Svetigora)]] i Fortica.<ref name="Vecernji">{{cite web|url=https://www.vecernji.ba/vijesti/strani-turisti-uzivaju-u-svakom-metru-ove-staze-zastanu-snimiti-selfie-smostarskom-panoramom-u-pozadini-1234937|title=Strani turisti uživaju u svakom metru ove staze, zastanu snimiti ‘selfie’ s mostarskom panoramom u pozadini|date=25. 3. 2018|publisher=Večernji list BiH|access-date=22. 4. 2019}}</ref> == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == * [https://mostarski.ba/foto-bijeg-iz-grada-tvrdava-merdzan-glava/ Mostarski.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422122035/https://mostarski.ba/foto-bijeg-iz-grada-tvrdava-merdzan-glava/ |date=22. 4. 2019 }} FOTO: Bijeg iz grada – Tvrđava Merdžan glava, 27. 5. 2018. [[Kategorija:Tvrđave u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Mostar]] eq9wwo9tq6cf1vaup0t3rmqhrww1ah9 0 535638 3914815 3901532 2026-07-26T17:16:26Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914815 wikitext text/x-wiki '''Nekažnjivost''' jeste mogućnost djelovanja bez suočavanja s kaznama, gubicima ili drugim negativnim posljedicama.<ref name="TheFreeDictionary_Impunity">{{cite web |url=https://www.thefreedictionary.com/impunity |title=Impunity |website=The Free Dictionary |publisher=Farlex |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> U [[Međunarodno pravo|međunarodnom pravu]] [[Ljudska prava|ljudskih prava]], nekažnjivost se definiše kao propust da se počinioci [[Ljudska prava|kršenja ljudskih prava]] privedu pravdi. Kao takva, ona sama po sebi predstavlja uskraćivanje prava žrtava na [[pravda|pravdu]] i [[Pravni lijek|pravnu zaštitu]]. Nekažnjivost je naročito učestala u državama koje nemaju razvijenu tradiciju [[Vladavina prava|vladavine prava]], u društvima s visokim stepenom [[Politička korupcija|političke korupcije]] ili duboko ukorijenjenim sistemima [[Klijentelizam|patronata]]. Također se često javlja u sistemima sa slabim [[pravosuđe]]m ili tamo gdje su pripadnici snaga sigurnosti zaštićeni posebnim pravnim režimima ili [[Pravni imunitet|imunitetima]]. U određenim kontekstima, nekažnjivost se posmatra i kao oblik [[Poricanje|poricanja]] historijskih zločina.<ref name="Avakian_2018">{{cite journal |last=Avakian |first=Paul |date=2018 |title=Denial in Other Forms |journal=Genocide Studies and Prevention |volume=12 |issue=1 |pages=3–23 |doi=10.5038/1911-9933.12.1.1512 |url=https://digitalcommons.usf.edu/gsp/vol12/iss1/4/ |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Primjeri == Nekažnjivost počinioca ranijih masakara nad Armencima, poput [[Hamidijski masakri|Hamidijskih masakara]] iz 1890-ih godina, doprinijela je [[Genocid nad Armenima|genocidu nad Armenima]].<ref name="Dadrian_2003">{{cite book |last=Dadrian |first=Vahakn N. |date=2003 |title=The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus |url=https://books.google.com/books?id=ZCVJMAVoMM0C&q=Armenian+genocide+impunity&pg=PA386 |location=New York & Oxford |publisher=Berghahn Books |page=386 |isbn=978-1-57181-666-5 |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nakon genocida, [[Sevrski sporazum]] obavezao je Tursku da dopusti povratak izbjeglicama i omogući im povrat imovine. Usprkos tome, Turska nije dozvolila povratak izbjeglica te je [[Konfiskacija armenske imovine u Turskoj|nacionalizovala cjelokupnu armensku imovinu]].<ref name="Matossian_2011">{{cite journal |last=Matossian |first=Bedross Der |date=2011 |title=The Taboo within the Taboo: The Fate of 'Armenian Capital' at the End of the Ottoman Empire |journal=European Journal of Turkish Studies. Social Sciences on Contemporary Turkey |volume= |issue=37 |pages= |doi=10.4000/ejts.4411 |url=https://journals.openedition.org/ejts/4411 |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tajni aneks [[Lozanski sporazum|Lozanskog sporazuma]] garantovao je imunitet počiniocima genocida i time obustavio sve [[Procesuiranje osmanskih ratnih zločinaca nakon Prvog svjetskog rata|pokušaje krivičnog gonjenja osmanskih ratnih zločinaca]].<ref name="Scharf_1996">{{cite journal |last=Scharf |first=Michael |date=1996 |title=The Letter of the Law: The Scope of the International Legal Obligation to Prosecute Human Rights Crimes |journal=Law and Contemporary Problems |volume=59 |issue=4 |pages=41–61 |doi=10.2307/1192189 |url=https://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1015&context=lcp |access-date=1. 7. 2026 |language=en |quote=U početku su savezničke sile tražile krivično gonjenje odgovornih za masakre. Sevreski ugovor, potpisan 10. augusta 1920, zahtijevao bi od turske vlade da preda odgovorne savezničkim silama radi suđenja. Međutim, Sevreski ugovor nije ratifikovan i nije stupio na snagu. Zamijenjen je Lozanskim sporazumom, koji ne samo da nije sadržavao odredbe o kažnjavanju ratnih zločina nego je bio popraćen 'Deklaracijom o amnestiji' za sva krivična djela počinjena između 1914. i 1922.}}</ref><ref name="Bassiouni_2010">{{cite journal |last=Bassiouni |first=M. Cherif |date=2010 |title=Crimes Against Humanity: The Case for a Specialized Convention |journal=Washington University Global Studies Law Review |volume=9 |issue=4 |pages=575–593 |url=https://openscholarship.wustl.edu/law_globalstudies/vol9/iss4/2/ |access-date=1. 7. 2026 |language=en |quote=Tokom Prvog svjetskog rata (1914–1918) ubijeno je gotovo dvadeset miliona ljudi... Tokom tog sukoba, izdvojila se jedna situacija: procjenjuje se da je 1915. ubijeno između 200.000 i 800.000 armenskih civila. Međusaveznička komisija (s izuzetkom SAD-a i Japana) pozvala je 1919. na krivično gonjenje odgovornih turskih zvaničnika. Taj poziv je upućen na osnovu preambule Haške konvencije iz 1907. koja se poziva na 'zakone humanosti'. Međutim, nije uslijedilo nijedno krivično gonjenje. Umjesto toga, Turska je dobila imunitet u tajnom aneksu Lozanskog sporazuma.}}</ref><ref name="Dadrian_1998">{{cite journal |last=Dadrian |first=Vahakn |date=1998 |title=The Historical and Legal Interconnections Between the Armenian Genocide and the Jewish Holocaust: From Impunity to Retributive Justice |journal=Yale Journal of International Law |volume=23 |issue=2 |pages= |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/yjil/vol23/iss2/5/ |access-date=1. 7. 2026 |language=en |quote=Odgođeni mirovni sporazum bio je, naravno, Lozanski sporazum. Popuštajući pritiscima neumoljivih kemalista, pobjednički saveznici sramotno su odbacili dvije godine ranije potpisani Sevreski sporazum, kojim su pokušali krivično goniti i kazniti počinioce armenskog genocida te istovremeno održati svoja obećanja o budućoj armenskoj državi. Nakon što su iz nacrta sporazuma uklonili sve reference na masakre nad Armencima, pa čak i na samu Armeniju, potpisali su Lozanski mirovni sporazum, čime su doprinijeli kodifikaciji nekažnjivosti ignorišući armenski genocid. Međunarodno pravo proizašlo iz ovog sporazuma, iako je u stvarnosti predstavljalo pravnu farsu, dalo je privid legitimnosti nekažnjivosti jer je nosilo autoritet mirovne konferencije. Jedan francuski pravnik primijetio je da je sporazum predstavljao "osiguranje" nekažnjivosti za zločin masakra; štaviše, bio je "glorifikacija" zločina u kojem je čitav jedan narod – Armenci – bio "sistematski istrijebljen". Nakon što više nije bio na vlasti, David Lloyd George, ratni premijer Velike Britanije, otvoreno je osudio postupanje zapadnih saveznika na Lozanskoj konferenciji, nazivajući ga "jadnim, kukavičkim i sramotnim". Kao rezultat političkog trgovanja, Lozanski sporazum predstavljao je trijumf načela nekažnjivosti nad načelom retributivne pravde.}}</ref><ref name="Penrose_1999">{{cite journal |last=Penrose |first=Mary |date=1999 |title=Impunity- Inertia, Inaction, and Invalidity: A Literature Review |journal=Boston University International Law Journal |volume=17 |issue= |pages=269 |url=https://scholarship.law.tamu.edu/facscholar/34/ |access-date=1. 7. 2026 |language=en |quote=Počevši od Lozanskog ugovora iz 1923, davanje amnestije poraženim snagama često je bilo politička cijena koja se plaćala za postizanje prekida neprijateljstava.}}</ref> Gotovo niko nije procesuiran za sistematsko ubistvo stotina hiljada [[Armeni|Armena]].<ref name="Kuyumjian_2011">{{cite journal |last=Kuyumjian |first=Aram |date=2011 |title=The Armenian Genocide : International Legal and Political Avenues for Turkey's Responsibility |journal=Revue de Droit |volume=41 |issue=2 |pages=247–305 |doi=10.17118/11143/10302 |url=https://www.usherbrooke.ca/droit/fileadmin/sites/droit/documents/RDUS/volume_41/41-2-AramKuyumjian.PDF |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema ocjeni historičara [[Stefan Ihrig|Stefana Ihriga]], izostanak međunarodne intervencije i pozivanja počinioca na odgovornost učinio je armenski genocid "dvostrukim izvornim grijehom" dvadesetog vijeka.<ref name="Ihrig_2016">{{cite book |last=Ihrig |first=Stefan |date=2016 |title=Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Justifying_Genocide:_Germany_and_the_Armenians_from_Bismarck_to_Hitler |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |page=7 |isbn=978-0-674-50479-0 |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Principi ljudskih prava == Izmijenjeni ''[[Principi Ujedinjenih nacija za borbu protiv nekažnjivosti|Skup principa za zaštitu i unapređenje ljudskih prava putem djelovanja u borbi protiv nekažnjivosti]]'', koji je 8. februara 2005. dostavljen [[Komisija Ujedinjenih nacija za ljudska prava|Komisiji Ujedinjenih nacija za ljudska prava]], definiše nekažnjivost na sljedeći način: {{Citat|pravnu (''[[de jure]]'') ili stvarnu (''[[de facto]]'') nemogućnost pozivanja na odgovornost počinioca kršenja ljudskih prava – bilo u krivičnom, građanskom, upravnom ili disciplinskom postupku. To se ogleda u tome što oni ne podliježu nikakvoj istrazi koja bi mogla dovesti do podizanja optužnice, lišavanja slobode, suđenja i, ukoliko se utvrdi krivica, izricanja odgovarajućih kazni, kao i do osiguranja pravne zaštite i obeštećenja žrtava.<ref name="UN_Impunity_Principles_2005">{{cite web |url=https://derechos.org/nizkor/impu/principles.html |title=Updated Set of principles for the protection and promotion of human rights through action to combat impunity |author=Commission on Human Rights |date=2005 |website=Derechos Human Rights |publisher=United Nations |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Prvi princip istog dokumenta navodi: {{Citat|Nekažnjivost proizlazi iz propusta država da ispune svoje obaveze, koje uključuju: provođenje istraga o kršenjima; preduzimanje odgovarajućih mjera protiv počinioca, naročito u oblasti pravosuđa osiguravanjem da se osobe osumnjičene za krivičnu odgovornost procesuiraju, osude i kazne; osiguravanje efikasnih pravnih lijekova i obeštećenja žrtvama za pretrpljenu štetu; garantovanje neotuđivog [[Pravo na istinu|prava na istinu]] o počinjenim kršenjima; te preduzimanje drugih potrebnih koraka s ciljem sprječavanja ponovnog kršenja prava.}} Države koje izlaze iz perioda obilježenih masovnim kršenjima ljudskih prava (poput [[državni udar|državnih udara]], [[Vojna diktatura|vojnih diktatura]], [[građanski rat|građanskih ratova]] i slično) često osnivaju [[Komisija za istinu i pomirenje|komisije za istinu]] kako bi se rasvijetlili događaji iz prošlosti. Iako ovi mehanizmi mogu doprinijeti kasnijem procesuiranju zločina i kažnjavanju odgovornih, često su kritikovani zbog toga što produžavaju stanje nekažnjivosti, omogućavajući počiniocima da iskoriste zaštitu paralelno usvojenih [[Zakon o amnestiji|zakona o amnestiji]].<ref name="OHCHR_Amnesties_2009">{{cite book |author=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009 |title=Rule-of-Law Tools for Post-Conflict States: Amnesties |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/Amnesties_en.pdf |location=New York i Geneva |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> Osnovni cilj [[Rimski statut|Rimskog statuta]] [[Međunarodni krivični sud|Međunarodnog krivičnog suda]], koji je usvojen 17. jula 1998, a stupio na snagu 1. jula 2002, jeste "okončanje nekažnjivosti počinioca" [...] "najtežih zločina koji pogađaju međunarodnu zajednicu u cjelini".<ref name="RomeStatute_ICC">{{cite web |url=https://legal.un.org/icc/statute/romefra.htm |title=Rome Statute of the International Criminal Court |author=[[Ujedinjene nacije]] |date=17. 7. 1998 |website=United Nations Legal Counsel |publisher=United Nations |access-date=1. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Borba protiv nekažnjivosti]] * [[Politika popuštanja]] * [[Blackstoneov omjer]] * [[Komandna odgovornost]] * [[Korupcija]] * [[Međunarodni krivični sud]] * [[Međunarodni dan borbe protiv nekažnjivosti zločina nad novinarima]] * [[Međunarodno humanitarno pravo]] * [[Međunarodno pravo]] * [[Pravni imunitet]] * [[Sudska zabluda]] * [[Pacovski kanali]] * [[Realpolitika]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ictj.org/our-work/transitional-justice-issues/criminal-justice Stranica o krivičnom pravosuđu na zvaničnom sajtu Međunarodnog centra za tranzicijsku pravdu (ICTY)] {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ljudska prava]] [[Kategorija:Kažnjavanje]] [[Kategorija:Pravna terminologija]] [[Kategorija:Međunarodno pravo]] [[Kategorija:Pravni imunitet]] [[Kategorija:Nekažnjivost]] sjtna9e0ohorrbe3gwv0pf08orq3f9p 0 535639 3914634 3901618 2026-07-26T15:41:21Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914634 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} '''''Acquis communautaire''''', poznat i kao '''pravna stečevina Evropske unije''' (''EU acquis'') ili '''pravna tekovina Evropske unije''' (historijski '''pravna stečevina Zajednice'''), odnosno skraćeno '''acquis''', predstavlja cjelokupno zakonodavstvo, pravne akte i sudsku praksu koji čine pravni poredak [[Pravo Evropske unije|Evropske unije]].<ref name="Glosbe_Acquis_Communautaire">{{cite web |url=https://bs.glosbe.com/en/bs/acquis%20communautaire |title=Acquis communautaire u bosanski |website=Glosbe |publisher=Glosbe |access-date=2. 7. 2026 |language=en |quote=Pravna stečevina, pravna stečevina Evropske unije.}}</ref><ref name="Eurovoc_Impunity">{{cite web |url=https://op.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/concept/-/resource?uri=http%3A%2F%2Feurovoc.europa.eu%2F5411 |title=Impunity |author=Publications Office of the European Union |website=EU Vocabularies |publisher=Publications Office of the European Union |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> Pojam potiče iz [[Francuski jezik|francuskog jezika]], gdje riječ ''acquis'' označava "ono što je stečeno ili postignuto", dok ''communautaire'' znači "zajednički" ili "koji se odnosi na zajednicu".<ref name="Rudolf_Berg_2010">{{cite book |last=Rudolf |first=Uwe Jens |date=2010 |title=Historical Dictionary of Malta |url=https://books.google.ba/books?id=nwuUOVkaMB0C&pg=PA22 |location=Lanham, Maryland |publisher=Scarecrow Press |page=22 |isbn=9780810873902 |access-date=2. 7. 2026 |language=engleski}}</ref> == Karakteristike i struktura == ''Acquis'' obuhvata korpus zajedničkih prava i obaveza koji obavezuje sve države članice [[Evropska unija|Evropske unije]]. Ona se neprekidno razvija, a čine je: * sadržaj, principi i politički ciljevi osnivačkih Ugovorâ; * zakonodavstvo usvojeno na osnovu ugovora, kao i sudska praksa [[Evropski sud pravde|Evropskog suda pravde]]; * [[Deklaracija (pravo)|deklaracije]] i [[Rezolucija (pravo)|rezolucije]] koje je usvojila Evropska unija; * mjere koje se odnose na zajedničku vanjsku i sigurnosnu politiku; * mjere koje se odnose na pravosuđe i unutrašnje poslove; * međunarodni sporazumi koje je zaključila Evropska unija i sporazumi koje su međusobno sklopile države članice u oblastima djelovanja Evropske unije.<ref name="DEI_StaJeAcquis_2026">{{cite web |url=https://www.dei.gov.ba/bs/sta-je-acquis |title=Šta je acquis? |author=Direkcija za evropske integracije |date=2026 |website=Direkcija za evropske integracije |publisher=Vijeće ministara Bosne i Hercegovine |access-date=2. 7. 2026 |language=bs}}</ref> Države kandidati moraju prihvatiti ''acquis'' prije pristupanja Evropskoj uniji, te ugraditi pravo EU u svoje nacionalno zakonodavstvo. Usvajanje i provođenje pravne stečevine čine osnov pristupnih pregovora.<ref name="EC_Glossary_Acquis">{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/glossary_en#acquis |title=Enlargement policy glossary: Acquis |author=European Commission |date= |website=European Commission |publisher=European Union |access-date=2. 7. 2026 |language=engleski}}</ref> == Evolucija pregovaračkih poglavlja == Tokom procesa [[Proširenje Evropske unije|proširenja Evropske unije]], struktura ''acquisa'' se mijenjala i usitnjavala kako bi se omogućilo lakše i preciznije vođenje pregovora između [[Evropska unija|Evropske unije]] i država kandidata.<ref name="EC_Chapters_Acquis">{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership/chapters-acquis_en |title=Chapters of the acquis |author=European Commission |website=European Commission |publisher=European Union |access-date=2. 7. 2026 |language=engleski}}</ref> === Peti krug proširenja (31 poglavlje) === Ova struktura primjenjivala se tokom petog kruga [[Proširenje Evropske unije|proširenja]], kada je 2004. [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] pristupilo deset novih članica, kao i 2007. kada su pristupile [[Rumunija]] i [[Bugarska]] (European Commission, 2026b). ''Acquis'' je tada bio podijeljena na 31 pregovaračko poglavlje: #[[Slobodno kretanje robe]] #[[Slobodno kretanje osoba]] #[[Sloboda pružanja usluga]] #[[Slobodno kretanje kapitala]] #[[Privredno pravo]] #[[Pravo konkurencije Evropske unije|Politika konkurencije]] #Poljoprivreda #[[Ribarstvo]] #Transportna politika #Oporezivanje #[[Ekonomska i monetarna unija Evropske unije|Ekonomska i monetarna unija]] #Statistika #Socijalna politika i zapošljavanje #[[Energetska politika Evropske unije|Energetika]] #[[Industrijska politika]] #Mala i srednja preduzeća #Nauka i istraživanje #Obrazovanje i osposobljavanje #Telekomunikacije i informacijske tehnologije #Kultura i audiovizuelna politika #[[Regionalna politika]] i koordinacija strukturnih instrumenata #Okoliš #Zaštita potrošača i zdravlja #Saradnja u oblasti [[Pravosuđe i unutrašnji poslovi Evropske unije|pravosuđa i unutrašnjih poslova]] #[[Carinska unija]] #Vanjski odnosi #[[Zajednička vanjska i sigurnosna politika]] (CFSP) #Finansijska kontrola #Finansijske i budžetske odredbe #Institucije #Ostalo === Šesti krug proširenja (35 poglavlja) === Počevši od pristupnih pregovora s [[Hrvatska|Hrvatskom]] (koja je članica Evropske unije postala 2013), ''acquis'' je podijeljen na 35 pregovaračkih poglavlja radi postizanja ravnoteže među pojedinim oblastima. U ovom procesu teža pregovaračka poglavlja podijeljena su na zasebne cjeline radi lakšeg vođenja pregovora, neka lakša poglavlja su spojena, određene politike su preraspoređene, dok su pojedina poglavlja i preimenovana. #[[Slobodno kretanje robe]] #[[Sloboda kretanja radnika u Evropskoj uniji|Sloboda kretanja radnika]] #Pravo nastanjivanja i sloboda pružanja usluga #[[Slobodno kretanje kapitala]] #Javne nabavke #[[Privredno pravo]] #Pravo intelektualnog vlasništva #Politika konkurencije #Finansijske usluge #[[Informacijsko društvo]] i mediji #Poljoprivreda i ruralni razvoj #Sigurnost hrane, veterinarska i fitosanitarna politika #[[Ribarstvo]] #Transportna politika #Energetika #Oporezivanje #Ekonomska i monetarna politika #Statistika #Socijalna politika i zapošljavanje <small>(uključujući zabranu diskriminacije i jednake mogućnosti za žene i muškarce)</small> #Preduzetnička i industrijska politika #[[Transevropske mreže]] #Regionalna politika i koordinacija strukturnih instrumenata #Pravosuđe i osnovna prava #Pravda, sloboda i sigurnost #Nauka i istraživanje #Obrazovanje i kultura #Okoliš #Zaštita potrošača i zdravlja #[[Carinska unija]] #Vanjski odnosi #Vanjska, sigurnosna i odbrambena politika #Finansijska kontrola #Finansijske i budžetske odredbe #Institucije #Ostala pitanja ==== Uporedni prikaz ==== Uporedni prikaz pregovaračkih poglavlja petog i šestog kruga proširenja Evropske unije:<ref name="NUP_Clusters_2026">{{cite web |url=https://newunionpost.eu/2026/03/24/eu-accession-negotiations-clusters/ |title=The EU accession negotiations explained, in clusters and chapters |author=The New Union Post |date=2026 |website=The New Union Post |publisher= |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |----- ! Peto proširenje ! Šesto proširenje |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="2" valign="middle" | 1. Slobodno kretanje roba | 1. Slobodno kretanje roba&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | 7. Pravo intelektualnog vlasništva&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="2" valign="middle" | 2. Slobodno kretanje osoba | 2. Sloboda kretanja radnika&nbsp; |----- | rowspan="2" | 3. Pravo nastanjivanja i sloboda pružanja usluga&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="2" valign="middle" | 3. Sloboda pružanja usluga |----- bgcolor="#efefff" | 9. Finansijske usluge&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 4. Slobodno kretanje kapitala | 4. Slobodno kretanje kapitala&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="1" valign="top" | 5. Pravo trgovačkih društava | 6. Pravo trgovačkih društava&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="2" valign="middle" | 6. Politika konkurencije | 8. Politika konkurencije&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | 5. Javne nabavke&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="2" valign="middle" | 7. Poljoprivreda | 11. Poljoprivreda i ruralni razvoj&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | 12. Sigurnost hrane, veterinarska i fitosanitarna politika&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 8. Ribarstvo | 13. Ribarstvo&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="2" valign="middle" | 9. Transportna politika | 14. Transportna politika&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | 21. Transevropske mreže '''(jedna polovina)'''&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 10. Oporezivanje | 16. Oporezivanje&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="1" valign="top" | 11. Ekonomska i monetarna unija | 17. Ekonomska i monetarna politika&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 12. Statistika | 18. Statistika&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="1" valign="top" | 13. Socijalna politika i zapošljavanje | 19. Socijalna politika i zapošljavanje<br><small>(uključujući antimarkaciju i jednake mogućnosti za žene i muškarce)</small>&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="2" valign="middle" | 14. Energetika | 15. Energetika&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | 21. Transevropske mreže '''(jedna polovina)'''&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="1" valign="top" | 15. Industrijska politika | rowspan="2" valign="middle" | 20. Preduzetništvo i industrijska politika&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | 16. Mala i srednja preduzeća&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 17. Nauka i istraživanje | 25. Nauka i istraživanje&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="1" valign="top" | 18. Obrazovanje i obuka | rowspan="3" valign="middle" | 26. Obrazovanje i kultura<br>10. Informacijsko društvo i mediji&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | 19. Telekomunikacije i informacijske tehnologije&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | 20. Kultura i audiovizuelna politika&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 21. Regionalna politika i koordinacija strukturnih instrumenata | 22. Regionalna politika i koordinacija strukturnih instrumenata&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="1" valign="top" | 22. Okoliš | 27. Okoliš&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 23. Zaštita potrošača i zdravlja | 28. Zaštita potrošača i zdravlja&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="2" valign="middle" | 24. Saradnja u oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova | 23. Pravosuđe i temeljna prava&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | 24. Pravda, sloboda i sigurnost&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 25. Carinska unija | 29. Carinska unija&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="1" valign="top" | 26. Vanjski odnosi | 30. Vanjski odnosi&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 27. Zajednička vanjska i sigurnosna politika (ZVSP) | 31. Vanjska, sigurnosna i odbrambena politika&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="1" valign="top" | 28. Finansijska kontrola | 32. Finansijska kontrola&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 29. Finansijske i budžetske odredbe | 33. Finansijske i budžetske odredbe&nbsp; |----- bgcolor="#efefff" | rowspan="1" valign="top" | 30. Institucije | 34. Institucije&nbsp; |----- bgcolor="#efefef" | rowspan="1" valign="top" | 31. Ostalo | 35. Ostala pitanja&nbsp; |} === Nova metodologija pregovora (Klasteri) === U cilju unaprjeđenja procesa proširenja, Evropska komisija je 2020. usvojila revidiranu metodologiju koja 35 pregovaračkih poglavlja grupiše u šest tematskih klastera. Ova metodologija se primjenjuje na države [[Zapadni Balkan|Zapadnog Balkana]], uključujući i [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]]. Klasteri omogućavaju istovremeno otvaranje više poglavlja, s fokusom na osnovne reforme:<ref name="EC_Enhancing_Accession_2020">{{cite web |url=https://enlargement.ec.europa.eu/enhancing-accession-process-credible-eu-perspective-western-balkans_en |title=Enhancing the accession process - A credible EU perspective for the Western Balkans |author=|date=5. 2. 2020 |website=European Commission |publisher=European Union |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> * Klaster 1: Osnovna poglavlja (obuhvata poglavlja 23, 24, javne nabavke, statistiku i finansijsku kontrolu) * Klaster 2: Unutrašnje tržište (poglavlja 1–4, 6–9, 28) * Klaster 3: Konkurentnost i inkluzivni rast (poglavlja 10, 16, 17, 19, 20, 25, 26, 29) * Klaster 4: Zelena agenda i održiva povezanost (poglavlja 14, 15, 21, 27) * Klaster 5: Resursi, poljoprivreda i kohezija (poglavlja 11–13, 22, 33) * Klaster 6: Vanjski odnosi (poglavlja 30 i 31) Poglavlja 34 (Institucije) i 35 (Ostala pitanja) pregovaraju se odvojeno izvan ovih klastera.<ref name="EC_Enhancing_Accession_2020" /> == Šira upotreba termina van Evropske unije == Pojam ''acquis'' se vremenom počeo koristiti i izvan institucionalnog okvira Evropske unije, kako unutar srodnih sporazuma, tako i u drugim međunarodnim organizacijama: * Schengenski i potrošački acquis: Koristi se za opisivanje propisa usvojenih na osnovu [[Schengenski sporazum|Schengenskog sporazuma]] prije nego što je formalno uklopljen u pravni poredak Evropske unije putem [[Amsterdamski ugovor|Amsterdamskog ugovora]] (''Schengenski acquis'').<ref name="EurLex_Acquis_2026">{{cite web |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=legissum:acquis |title=The acquis |last=European Commission |first= |date=2026 |website=EUR-Lex |publisher=European Union |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="EnlargementInfohub_Acquis_2024">{{cite web |url=https://enlargement-infohub.eu/glossary/acquis/ |title=Acquis Communautaire / Community Acquis |author=Enlargement Info Hub |date=2024 |website=Enlargement Info Hub |publisher= |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> U kontekstu evropskog ugovornog i potrošačkog prava, u upotrebi je i fraza ''potrošački acquis''.<ref name="Jansen_Zimmermann_2018">{{cite book |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192508003_A35506234/preview-9780192508003_A35506234.pdf |title=Commentaries on European Contract Laws |editor1-last=Jansen |editor1-first=Nils |editor2-last=Zimmermann |editor2-first=Reinhard |date=2018 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879069-3 |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> * Svjetska trgovinska organizacija (STO): Apelacijsko tijelo STO-a preuzelo je ovaj pojam u predmetu "Japan – Porezi na alkoholna pića" kako bi označilo akumulaciju prava [[Opći sporazum o carinama i trgovini|Općeg sporazuma o carinama i trgovini]] (GATT) i prava STO-a (''acquis gattien'').<ref name="WTO_JapanAlcohol_1996">{{cite web |url=https://worldtradelaw.net/document.php?id=reports/wtopanelsfull/japan-alcohol(panel)(full).pdf&mode=download |title=Japan - Taxes on Alcoholic Beverages: Report of the Panel |date=1996 |website=World Trade Law |publisher=WTO |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> * Vijeće Evrope: Parlamentarna skupština Vijeća Evrope koristi ovaj termin za opisivanje svojih standarda u oblastima demokratije i ljudskih prava, ističući da ''acquis'' Vijeća Evrope služi kao putokaz prema evropskom političkom projektu.<ref name="EC_WhatIsRuleOfLaw_2026">{{cite web |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/what-rule-law_en |title=What is the rule of law? |author=European Commission |date=2026 |website=European Commission |publisher=European Union |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> * OSCE i OECD: [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju|OSCE]] primjenjuje pojam ''acquis''na cjelokupni korpus svojih principa, normi i obaveza, dok je [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD]] formalno uvela koncept ''acquis'' OECD-a u maju 2004. u okviru svoje strategije proširenja.<ref name="Härkönen_OSCE_2004">{{cite web |url=https://cdn.osce.org/sites/default/files/f/documents/0/a/34590.pdf |title=Intervention by Ambassador Aleksi Härkönen at the OSCE Annual Security Review Conference |last=Härkönen |first=Aleksi |date=2004 |website=OSCE |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://eur-lex.europa.eu EUR-Lex] – Pravo Evropske unije {{en simbol}} * [https://joint-research-centre.ec.europa.eu/language-technology-resources/jrc-acquis_en JRC-Acquis] – Usklađeni višejezični paralelni korpus tekstova (sadrži oko 23.000 tekstova vezanih za pravnu stečevinu po svakom jeziku, dostupnih na 22 jezika; ukupna veličina iznosi milijardu riječi) {{en simbol}} * [https://joint-research-centre.ec.europa.eu/language-technology-resources/dgt-translation-memory_en Prevodilačka memorija pravne stečevine EU] – Sadrži do milion prevodilačkih jedinica za 231 jezički par (arhivirano) {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ustavno pravo Evropske unije]] qedeg06qp9xdxbeujvt2rujira3j1in 0 535646 3914666 3901712 2026-07-26T15:47:14Z WumpusBot 120674 /* Karijera */ razne ispravke 3914666 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Boris Petrovič Babkin | slika = Boris Babkin.jpg | slika_širina = 240px | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1877|1|17}} | mjesto_rođenja = | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1950|5|3|1877|1|17}} | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britansko]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Fiziologija]] | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Odesi]] * [[Univerzitet Dalhousie]] * [[Univerzitet McGill]] }} | alma_mater = [[Vojnomedicinska akademija S. M. Kirov|Vojnomedicinska akademija]] | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = [[Primitivni refleksi#Babkinov refleks|Babkinov refleks]] | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = [[Kraljevsko društvo|Član Kraljevskog društva]] (FRS)<ref name="Daly_Komarov_Young_1952">{{cite journal |last1=Daly |first1=Ivan De Burgh |last2=Komarov |first2=S. A. |last3=Young |first3=E. G. |date=1952 |title=Boris Petrovitch Babkin 1877-1950 |journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |volume=8 |issue=21 |pages=12–23 |doi=10.1098/rsbm.1952.0002 |url=https://royalsocietypublishing.org/rsbm/article-pdf/8/21/12/181730/rsbm.1952.0002.pdf |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> | religija = | fusnote = }} '''Boris Petrovič Babkin''' bio je [[Rusija|ruski]] [[fiziologija|fiziolog]] koji je tokom svoje karijere radio u [[Rusija|Rusiji]], [[Engleska|Engleskoj]] i [[Kanada|Kanadi]].<ref name="Daly_Komarov_Young_1952" /><ref name="CMAJ_Babkin_1929">{{cite journal |author=Canadian Medical Association Journal |date=1929 |title=Professor Boris Babkin |journal=Canadian Medical Association Journal |volume=20 |issue=1 |pages=55 |pmid=20317176 |pmc=1710358 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1710358/ |access-date=3. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Beck_2006">{{cite journal |last=Beck |first=Ivan T. |date=2006 |title=The life, achievements and legacy of a great Canadian investigator: Professor Boris Petrovich Babkin (1877–1950) |journal=Canadian Journal of Gastroenterology |volume=20 |issue=9 |pages=579–588 |doi=10.1155/2006/745853 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2659943/ |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Karijera == Babkin je diplomirao na [[Vojnomedicinska akademija S. M. Kirov|Vojnomedicinskoj akademiji]] u [[Sankt Peterburg]]u, gdje je 1904. stekao zvanje doktora medicine. Radio je kao profesor na Poljoprivrednom institutu Novo-Aleksandrija i na [[Univerzitet u Odesi|Univerzitetu u Odesi]],<ref name="CMAJ_Babkin_1929" /> nakon čega je 1922. uhapšen i protjeran iz Rusije zbog javne kritike [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]].<ref name="Beck_2006" /> Nakon protjerivanja, proveo je dvije godine u Engleskoj, radeći na [[Univerzitetski koledž u Londonu|Univerzitetskom koledžu u Londonu]] (UCL) pod mentorstvom [[Ernest Starling|Ernesta Starlinga]].<ref name="Beck_2006" /> Potom odlazi u Kanadu, gdje se pridružuje [[Univerzitet Dalhousie|Univerzitetu Dalhousie]] u Novoj Škotskoj kao profesor fiziologije.<ref name="CMAJ_Babkin_1929" /> Godine 1928. Babkin prelazi na [[Univerzitet McGill]] u Montrealu na poziv [[John Tait (fiziolog)|Johna Taita]], dobivši status istraživačkog profesora,<ref name="McGill_PhysiologyHistory_2026">{{cite web |author=Department of Physiology |date=2026 |title=History of the Department 1821-1949 |website=McGill University |publisher=Department of Physiology |url=https://www.mcgill.ca/physiology/about-us/history-department-1821-1949 |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> gdje ostaje do kraja radnog vijeka. Vodio je Katedru za fiziologiju od 1940. do 1941. godine nakon Taitovog odlaska u penziju. I nakon vlastitog penzionisanja nastavio je naučni rad jer ga je [[Wilder Penfield]] pozvao da preuzme funkciju naučnog saradnika u oblasti [[neurohirurgija|neurohirurgije]], što je obavljao sve do svoje smrti 1950.<ref name="Beck_2006" /> Za člana [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] izabran je 1950.<ref name="Daly_Komarov_Young_1952" /> zbog njegovog rada na probavnim žlijezdama, uslovnim refleksima i kortikalnoj reprezentaciji autonomno inerviranih organa. Dokazao je da se: a) tri pankreasna enzima luče paralelno, b) simpatička i parasimpatička vlakna inerviraju različite ćelije u pljuvačnim žlijezdama i c) histamin isključivo stimuliše parijetalne ćelije želuca. Njegova istraživanja ne samo da su opovrgla Heidenhainovu teoriju o 'sekretornim' i 'trofičkim' živcima, već su dovela i do koncepta prema kojem različiti živci i hormoni aktiviraju elemente probavnih žlijezda. Autor je djela ''Die aussere Sekretion der Verdauungsdrusen''<ref name="Babkin_1928">{{cite book |last=Babkin |first=Boris |date=1928 |title=Die äußere Sekretion der Verdauungsdrüsen |edition=2 |location=Berlin |publisher=Verlag von Julius Springer |url=https://www.google.ba/books/edition/Die_%C3%84ussere_Sekretion_der_Verdauungsdr/5IGeBwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Die+%C3%A4u%C3%9Fere+Sekretion+der+Verdauungsdr%C3%BCsen&pg=PA886&printsec=frontcover |access-date=2. 7. 2026 |language=de}}</ref> i ''Secretory Mechanism of the Digestive Glands''.<ref name="Babkin_1950">{{cite book |last=Babkin |first=Boris Petrovich |date=1950 |title=Secretory Mechanism of the Digestive Glands |edition=2 |publisher=P. B. Hoeber |isbn=978-0-598-52448-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Secretory_Mechanism_of_the_Digestive_Gla.html?id=cK_RAAAAMAAJ&redir_esc=y |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> Njegova lična arhiva čuva se u biblioteci Univerziteta McGill, u zbirkama [[Oslerova biblioteka za historiju medicine|Oslerove biblioteke za historiju medicine]] i Arhivu Univerziteta McGill.<ref name="McGill_BabkinP099_2026">{{cite web |author=McGill University Library |date=2026 |title=Fonds P099 - Boris Babkin Fonds |website=McGill University Archival Collections |publisher=McGill University Library |url=https://archivalcollections.library.mcgill.ca/index.php/boris-babkin-fonds |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="McGill_BabkinFonds_2026">{{cite web |author=McGill University Library |date=2026 |title=Fonds MG1071 - Boris Petrovich Babkin Fonds |website=McGill University Archival Collections |publisher=McGill University Library |url=https://archivalcollections.library.mcgill.ca/index.php/boris-petrovich-babkin-fonds |access-date=2. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Priznanja i počasti == * 1904: Doktor medicine, Carska vojnomedicinska akademija * 1924: [[Počasni doktorat|Počasni]] doktor nauka (D.Sc), Univerzitetski koledž u Londonu * 1943: Počasni doktor književnosti (D.Litt), Univerzitet Dalhousie * 1949: Friedenwaldova medalja, [[Američko gastroenterološko udruženje]] * 1950: Član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (FRS)<ref name="Daly_Komarov_Young_1952" /> == Reference == {{Commons category|Boris Babkin}} {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Babkin, Boris}} [[Kategorija:Rođeni 1877.]] [[Kategorija:Umrli 1950.]] [[Kategorija:Fiziolozi iz Ruskog Carstva]] [[Kategorija:Sovjetski fiziolozi]] [[Kategorija:Ruski emigranti u Kanadi]] [[Kategorija:Kanađani ruskog porijekla]] [[Kategorija:Sovjetski emigranti u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Ruski naučnici iz 20. vijeka]] [[Kategorija:Alumni Vojnomedicinske akademije S. M. Kirov]] [[Kategorija:Britanski članovi Kraljevskog društva]] 1xs7cd8c5krc7l0dyanmu4728nod8wj 0 535655 3914638 3901790 2026-07-26T15:42:35Z WumpusBot 120674 /* Svjetsko prvenstvo */ razne ispravke 3914638 wikitext text/x-wiki {{About|sovjetskom biatloncu Aleksandru Ušakovu|druge osobe s istim imenom|Aleksandar Ušakov}} {{Infokutija biatlonac | ime = Aleksandar Ušakov | slika = | opis_slike = | puno_ime = Aleksandar Andrejevič Ušakov | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Sovjetski Savez}} <br> {{ZID|Rusija}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1948|06|18}} | mjesto_rođenja = [[Smirnovo]], [[Udmurtska Autonomna Sovjetska Socijalistička Republika|Udmurtsk ASSR]] | država_rođenja = [[Sovjetski Savez]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2024|08|14|1948|06|18}} | mjesto_smrti = | država_smrti = [[Rusija]] | zanimanje = biatlonac | godine_aktivnosti = | visina = 175 | težina = | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 1978. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''0''' | medalje_OI = | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''8''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1970.|1970]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1971.|1971]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1973.|1973]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1974.|1974]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1975.|1975]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1976.|1976]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977.|1977]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1978.|1978.]]) | medalje_SP = '''5''' | zlato_SP = 3 <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 1977/1978.|1977/78.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = '''6.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1977/1978.|1977/78.]]) | pobjede_SK_štafeta = 1 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1970.|SP 1970.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1970 – štafeta|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1974.|SP 1974.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1974 – štafeta|štafeta]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1975.|SP 195.]]| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1975 – štafeta|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977.|SP 1977.]]| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977 – štafeta|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977.|SP 1977.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977 – 10 km|10 km]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 3 | 1 | 1 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 3. 7. 2024. }} '''Aleksandar Andrejevič Ušakov''' ({{jez-ru|Алекса́ндр Андре́евич Ушако́в}}) rođen 18. juna 1948. u [[Smirnovo|Smirnovu]], bio je [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[biatlon]]ac i trostruki [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|svjetski prvak]] u biatlonu. Umro je 14. augusta 2024. == Karijera == === Olimpijske igre === Ušakov nije nastupao na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] u biatlonu. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1970}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1970 – 20 km|9]] | | | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1970 – štafeta|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1971}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1971 – 20 km|9]] | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1973}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1973 – 20 km|16]] | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1974}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1974 – 10 km|14]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1974 – štafeta|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1975}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1975 – 10 km|9]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1975 – 10 km|9]] | |style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1975 – štafeta|2]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1976}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1976 – 10 km|18]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1977}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977 – 20 km|10]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977 – 10 km|3]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977 – štafeta|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1978}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1978 – 20 km|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1978 – 10 km|18]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1978 – štafeta|4]] |} Ušakov je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1970.|SP 1970.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1978.|SP 1978.]] nastupio osam puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. Osvojio je tri zlatne, jednu srebrnu i jednu bronzanu medalju. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1970.|SP 1970.]] je osvojio prvu zlatnu medalje u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1970 – štafeta|štafeti]] s [[Viktor Mamatov|Viktorom Mamatov]]im, [[Aleksandar Tihonov|Aleksandrom Tihonovim]] i [[Rinat Safin|Rinatom Safinom]], s prednošću od 5:36.0&nbsp;min iza drugoplasirane norveške štafete u sastavu: [[Tor Svendsberget]], [[Ragnar Tveiten]], [[Magnar Solberg]] i [[Esten Gjelten]]. Drugu zlatnu osvojio je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1974.|SP 1974.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1974 – štafeta|štafeti]] s [[Jurij Kolmakov|Jurijem Kolmakovim]], [[Aleksandar Tihonov|Aleksandrom Tihonovim]] i [[Nikolaj Kruglov|Nikolajem Kruglovim]], s prednošću od 31.0&nbsp;s ispred drugoplasirane finske štafete u sastavu: [[Simo Halonen]], [[Heikki Flöjt]], [[Juhani Suutarinen]] i [[Heikki Ikola]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1975.|narednom prvenstvu]] osvojio je srebrnu medalju u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1975 – štafeta|štafeti]] s [[Aleksandar Jelizarov|Aleksandrom Jelizarovim]], [[Aleksandar Tihonov|Aleksandrom Tihonovim]] i [[Nikolaj Kruglov|Nikolajem Kruglovim]], sa zaostatkom od 25.6&nbsp;s iza pobjedničke finske štafete u sastavu: [[Carl Henrik Flöjt]], [[Simo Halonen]], [[Juhani Suutarinen]] i [[Heikki Ikola]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977.|SP 1977.]] osvojio je jednu bronzanu i jednu srebrnu medalju: u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]] osvojio je s jednim promašajem bronzanu medalju s zaostatkom od 1:24.6&nbsp;min ispred pobjednika [[Aleksandar Tihonov|Aleksandrom Tihonova]], a slijedećeg dana u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1977 – štafeta|štafeti]] s [[Aleksandar Jelizarov|Aleksandrom Jelizarovim]], [[Aleksandar Tihonov|Aleksandrom Tihonovimm]] i [[Nikolaj Kruglov|Nikolajem Kruglovim]] osvojio je svoju treću zlatnu medalju ispred finske štafete u sastavu: [[Erkki Antila]], [[Raimo Seppänen]], [[Simo Halonen]] i [[Heikki Ikola]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Tihonova u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u prvoj sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1977/1978.|1977/78.]] <!-- u [[Ruhpolding]]u 15. januara 1978. u štafeti, kada je osvojio šesto mjesto. Dva puta je pobijedio u pojedinačnim utrkama, a jednom u štafeti u [[Svjetski kup u biatlonu 1978/1979.|sezoni 1978/79.]] s [[Vladimir Aljikin|Vladimirom Aljikinom]], [[Anatolij Aljabjev|Anatolijem Aljabjevim]] i [[Vladimir Barnašov|Vladimirom Barnašovim]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 1979. == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|3975}} {{commonscat}} {{Svjetski prvaci u biatlonu-štafeta 4 × 7,5 km}} {{DEFAULTSORT:Ušakov, Aleksandar }} [[Kategorija:Rođeni 1948.]] [[Kategorija:Umrli 2024.]] [[Kategorija:Biografije, Smirnovo]] [[Kategorija:Sovjetski biatlonci]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Svjetski prvaci u biatlonu]] [[Kategorija:Zaslužni majstori sporta Sovjetskog Saveza]] [[Kategorija:Ruski biatlonski treneri]] l6f29gqjz44slreohvtym3flfas0sha 0 535662 3914761 3901864 2026-07-26T17:03:40Z AnToni 2325 3914761 wikitext text/x-wiki {{About|italijanskom biatloncu Hubertu Leitgebu|druge osobe s istim imenom|Hubert Leitgeb}} {{Infokutija biatlonac | ime = Hubert Leitgeb | slika = | opis_slike = | puno_ime = | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Italija}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|10|31}} | mjesto_rođenja = [[Antholz]] | država_rođenja = [[Italija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2012|02|04|1965|10|31}} | mjesto_smrti = [[Stallerovo sedlo]] | država_smrti = [[Austrija]] / [[Italija]] | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 184 | težina = 73 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Centro Sportivo Carabinieri | trener = | skije = | puška = | status = | kraj_karijere = 1988. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|1998.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|1989]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990.|1990]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|1992]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990.|1998.]]) | medalje_SP = '''3''' | zlato_SP = 2 <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 1985/1986.|1985/86.]] | pobjede_SK = 1 | pobjede_u_dis = {{plainlist| * '''1''' – pojedinačno }} | plasman_SK = '''3.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1987/1988.|1987/88.]]) | pobjede_SK_štafeta = 2 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|ekipno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|SP 1994.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|ekipno]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|SP 1996.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (muškarci)|ekipno]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 2 | 1 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 4. 7. 2026. }} '''Hubert Leitgeb''' rođen 31. oktobra 1965. u [[Antholz]]u, bio je [[italija]]nski [[biatlon]]ac, [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|dvostruki svjetski prvak]] i biatlonski trener. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|26]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|4]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1998}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 10 km|35]] | |} Leitgeb je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|ZOI 1998]], ali nije osvajao medalje. Najbolji rezultat mu je 26-o mjesto na ZOI 1992. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i 1:38.0&nbsp;min zaostatka bio sporiji iza [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|njemačkog]]{{Njemačka I/Z}} biatlonca [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji plasman četvrto mjesto na ZOI 1992. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Pieralberto Carrara|Pieralbertom Carrarom]], [[Johann Passler|Johannom Passlerom]] i [[Andreas Zingerle|Andreasom Zingerleom]], kada su s 1:34.6&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|njemačke štafete]]{{Njemačka I/Z}} u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Jens Steinigen]], [[Mark Kirchner]] i [[Fritz Fischer (biatlonac)|Fritz Fischer]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1989}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989 – 20 km|14]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989 – štafeta (muškarci)|4]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1990}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990 – 20 km|34]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990 – ekipno (muškarci)|9]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|24]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – štafeta (muškarci)|4]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1992}} | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992 – ekipno (muškarci)|8]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – štafeta (muškarci)|1]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|4]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 20 km|4]] | | | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (muškarci)|3]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|6]] |} Hubert Leitgeb je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|SP 1989.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|SP 1998.]] nastupio devet puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. Osvojio je dvije zlatne i jednu bronzanu medalju. Zlatne medalje je osvojio na: [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Gottlieb Taschler|Gottliebom Taschlerom]], [[Wilfried Pallhuber|Wilfriedom Pallhuberom]] i [[Simon Demetz|Simonom Demetzom]]; te na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|SP 1994.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Pieralberto Carrara|Pieralbertom Carraraom]], [[Wilfried Pallhuber|Wilfriedom Pallhuberom]] i [[Andreas Zingerle|Andreasom Zingerleom]]; a bronzanu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|SP 1996.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[René Cattarinussi|Renéom Cattarinussijem]], [[Pieralberto Carrara|Pieralbertom Carraraom]] i [[Patrick Favre|Patrickom Favreom]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="15" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 1985/1986.|1985/86.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1986/1987.|1986/87.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1987/1988.|1987/88.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1988/1989.|1988/89.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1989/1990.|1989/90.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1992/1993.|1992/93.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1993/1994.|1993/94.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1994/1995.|1994/95.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1995/1996.|1995/96.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1996/1997.|1996/97.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1997/1998.|1997/98.]] |- | || || || || ||11|| || || ||25||22||30||39 |} {{clear}} Prvi nastup Leitgeba u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1985/1986.|1985/86.]] u [[Antholz]]u 16. januara 1986. u utrci na 20&nbsp;km kada je osvojio 29-o mjesto iza pobjednika [[Valerij Medvedcev|Valerija Medvedceva]]. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji bila mu je pobjeda u [[Svjetski kup u biatlonu 1993/1994.|1993/97.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmoreu]]u 17. marta 1994. u utrci na 20&nbsp;km. U štafeti je pobjedio dva puta. == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 1998. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|262}} {{commonscat}} {{Svjetski prvaci u biatlonu-tim}} {{DEFAULTSORT:Leitgeb, Hubert}} [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Biografije, Antholz]] [[Kategorija:Italijanski biatlonci]] [[Kategorija:Italijanski biatlonski treneri]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1998.]] [[Kategorija:Italijanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Svjetski prvaci u biatlonu]] nk8r9507d4kg8pgh18uer4v6ks8odob 3914763 3914761 2026-07-26T17:03:55Z AnToni 2325 /* Svjetski kup */ 3914763 wikitext text/x-wiki {{About|italijanskom biatloncu Hubertu Leitgebu|druge osobe s istim imenom|Hubert Leitgeb}} {{Infokutija biatlonac | ime = Hubert Leitgeb | slika = | opis_slike = | puno_ime = | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Italija}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|10|31}} | mjesto_rođenja = [[Antholz]] | država_rođenja = [[Italija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2012|02|04|1965|10|31}} | mjesto_smrti = [[Stallerovo sedlo]] | država_smrti = [[Austrija]] / [[Italija]] | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 184 | težina = 73 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Centro Sportivo Carabinieri | trener = | skije = | puška = | status = | kraj_karijere = 1988. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|1998.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|1989]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990.|1990]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|1992]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990.|1998.]]) | medalje_SP = '''3''' | zlato_SP = 2 <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 1985/1986.|1985/86.]] | pobjede_SK = 1 | pobjede_u_dis = {{plainlist| * '''1''' – pojedinačno }} | plasman_SK = '''3.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 1987/1988.|1987/88.]]) | pobjede_SK_štafeta = 2 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|ekipno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|SP 1994.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|ekipno]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|SP 1996.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (muškarci)|ekipno]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 2 | 1 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 4. 7. 2026. }} '''Hubert Leitgeb''' rođen 31. oktobra 1965. u [[Antholz]]u, bio je [[italija]]nski [[biatlon]]ac, [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu|dvostruki svjetski prvak]] i biatlonski trener. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|26]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|4]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1998}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998 – 10 km|35]] | |} Leitgeb je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|ZOI 1998]], ali nije osvajao medalje. Najbolji rezultat mu je 26-o mjesto na ZOI 1992. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i 1:38.0&nbsp;min zaostatka bio sporiji iza [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|njemačkog]]{{Njemačka I/Z}} biatlonca [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji plasman četvrto mjesto na ZOI 1992. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Pieralberto Carrara|Pieralbertom Carrarom]], [[Johann Passler|Johannom Passlerom]] i [[Andreas Zingerle|Andreasom Zingerleom]], kada su s 1:34.6&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|njemačke štafete]]{{Njemačka I/Z}} u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Jens Steinigen]], [[Mark Kirchner]] i [[Fritz Fischer (biatlonac)|Fritz Fischer]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1989}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989 – 20 km|14]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989 – štafeta (muškarci)|4]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1990}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990 – 20 km|34]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1990 – ekipno (muškarci)|9]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|24]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – štafeta (muškarci)|4]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1992}} | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992 – ekipno (muškarci)|8]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – štafeta (muškarci)|1]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|4]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 20 km|4]] | | | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (muškarci)|3]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|6]] |} Hubert Leitgeb je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|SP 1989.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|SP 1998.]] nastupio devet puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. Osvojio je dvije zlatne i jednu bronzanu medalju. Zlatne medalje je osvojio na: [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Gottlieb Taschler|Gottliebom Taschlerom]], [[Wilfried Pallhuber|Wilfriedom Pallhuberom]] i [[Simon Demetz|Simonom Demetzom]]; te na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|SP 1994.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Pieralberto Carrara|Pieralbertom Carraraom]], [[Wilfried Pallhuber|Wilfriedom Pallhuberom]] i [[Andreas Zingerle|Andreasom Zingerleom]]; a bronzanu na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|SP 1996.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[René Cattarinussi|Renéom Cattarinussijem]], [[Pieralberto Carrara|Pieralbertom Carraraom]] i [[Patrick Favre|Patrickom Favreom]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="15" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 1985/1986.|1985/86.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1986/1987.|1986/87.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1987/1988.|1987/88.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1988/1989.|1988/89.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1989/1990.|1989/90.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|1991/92.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1992/1993.|1992/93.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1993/1994.|1993/94.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1994/1995.|1994/95.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1995/1996.|1995/96.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1996/1997.|1996/97.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1997/1998.|1997/98.]] |- | || || || || ||11|| || || ||25||22||30||39 |} Prvi nastup Leitgeba u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1985/1986.|1985/86.]] u [[Antholz]]u 16. januara 1986. u utrci na 20&nbsp;km kada je osvojio 29-o mjesto iza pobjednika [[Valerij Medvedcev|Valerija Medvedceva]]. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji bila mu je pobjeda u [[Svjetski kup u biatlonu 1993/1994.|1993/97.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmoreu]]u 17. marta 1994. u utrci na 20&nbsp;km. U štafeti je pobjedio dva puta. == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 1998. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|262}} {{commonscat}} {{Svjetski prvaci u biatlonu-tim}} {{DEFAULTSORT:Leitgeb, Hubert}} [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Biografije, Antholz]] [[Kategorija:Italijanski biatlonci]] [[Kategorija:Italijanski biatlonski treneri]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1998.]] [[Kategorija:Italijanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Svjetski prvaci u biatlonu]] 4zbs6jm2azk2g2f6r1ogfgiayeu5vpl 0 535664 3914758 3902196 2026-07-26T17:01:13Z WumpusBot 120674 /* Temperament */ razne ispravke 3914758 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Jerome Kagan | slika = Jerome Kagan.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1929|2|25}} | mjesto_rođenja = [[Newark, New Jersey|Newark]], [[New Jersey]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2021|5|10|1929|2|25}} | mjesto_smrti = [[Chapel Hill, Sjeverna Karolina|Chapel Hill]], [[Sjeverna Karolina]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Sjedinjene Američke Države|Amerikanac]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Razvojna psihologija]] | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Državni univerzitet Ohaja]] * [[Univerzitet Harvard]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet Rutgers]] ([[Bachelor of Science|BS]]) * [[Univerzitet Harvard]] ([[Master of Arts|MA]]) * [[Univerzitet Yale]] ([[Doktor nauka|PhD]]) }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Adele Diamond]] * [[David Moore (psiholog)|David Moore]] * [[Nora Newcombe]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = Istraživanje temperamenta (inhibirani i neinhibirani temperament) | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = [[APA-ina Nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] (1987) | religija = | fusnote = }} '''Jerome Kagan''' bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Psihologija|psiholog]] i jedan od najznačajnijih predstavnika [[razvojna psihologija|razvojne psihologije]].<ref name="Roberts_2021">{{cite news |last=Roberts |first=Sam |date=2021 |title=Jerome Kagan, Who Tied Temperament to Biology, Dies at 92 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/05/21/science/jerome-kagan-dead.html |access-date=4. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kao profesor psihologije na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] i član nastavnog osoblja [[Institut za složene sisteme Nove Engleske|Instituta za složene sisteme Nove Engleske]], stekao je međunarodni ugled istraživanjima [[temperament]]a, emocionalnog razvoja i ranog dječijeg razvoja.<ref name="Sweeney_2010">{{cite news |last=Sweeney |first=Sarah |date=2010 |title=Often, we are what we were |work=Harvard Gazette |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2010/04/often-we-are-what-we-were/ |access-date=4. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="AggarwalSchifellite_2021">{{cite news |last=Aggarwal-Schifellite |first=Manisha |date=2021 |title=An instrumental scientist |work=Harvard Gazette |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2021/05/remembering-jerome-kagan-towering-harvard-psychologist/ |access-date=4. 7. 2026 |language=en}}</ref> Najpoznatiji je po istraživanjima koja su pokazala da je [[temperament]] prisutan od najranijeg djetinjstva i da može utjecati na obrasce ponašanja tokom kasnijeg razvoja.<ref name="Kagan_Snidman_2009">{{cite book |last1=Kagan |first1=Jerome |last2=Snidman |first2=Nancy |date=2009 |title=The Long Shadow of Temperament |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674039261 |url=https://books.google.ba/books?id=Brq-4io1c6wC |access-date=4. 7. 2026 |language=en}}</ref> Njegov naučni doprinos imao je značajan utjecaj na razumijevanje bioloških osnova ličnosti, emocija i individualnih razlika među ljudima. Godine 2002. časopis ''Review of General Psychology'' uvrstio ga je među stotinu najistaknutijih psihologa 20. vijeka, gdje je zauzeo 22. mjesto.<ref name="Haggbloom_et_al_2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |date=2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |url=https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century |access-date=4. 7. 2026 |language=en |quote=U istraživanju Haggblooma i saradnika kombinovane su tri kvantitativne mjere - broj citata u stručnim časopisima, broj citata u udžbenicima i nominacije članova [[Udruženje za psihološku nauku|Udruženja za psihološku nauku]] - s tri kvalitativna pokazatelja pretvorena u numeričke vrijednosti: članstvo u [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalnoj akademiji nauka]], obavljanje dužnosti predsjednika [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA) i/ili dobitak APA-ine Nagrade za istaknuti naučni doprinos te učestalost korištenja prezimena naučnika kao eponima. Na osnovu ukupnog broja bodova sastavljena je konačna rang-lista.}}</ref> == Biografija == Jerome Kagan rođen je u [[Newark, New Jersey|Newarku]] (New Jersey), a odrastao je u [[Rahway, New Jersey|Rahwayju]]. Njegovi roditelji bili su Myrtle i Joseph Kagan.<ref name="Lindzey_Runyan_2007">{{cite book |editor1-last=Lindzey |editor1-first=Gardner |editor2-last=Runyan |editor2-first=William M. |date=2007 |title=A History of Psychology in Autobiography |volume=9 |publisher=American Psychological Association |isbn=978-1591477969 |url=https://books.google.com/books/about/A_History_of_Psychology_in_Autobiography.html?id=RgEQAQAAIAAJ |access-date=4. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nakon završetka [[Srednja škola "Rahway"|Rahway High School]] 1946,<ref name="RahwayHigh_2021">{{cite web |title=Jerome Kagan, Ph.D. RHS Class of 1946 |work=Rahway High School |date=2021 |url=http://www.rahwayhigh.com/3/miscellaneous9.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521082305/http://www.rahwayhigh.com/3/miscellaneous9.htm |archive-date=21. 5. 2022 |access-date=4. 7. 2026 |language=en}}</ref> upisao je [[psihologija|psihologiju]], privučen željom da se bavi naučnim radom i nastavi djedovo zanimanje za proučavanje ljudske prirode.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Diplomirao je na [[Univerzitet Rutgers|Univerzitetu Rutgers]] 1950.<ref name="Newcombe_et_al_2022">{{cite journal |last1=Newcombe |first1=N. S. |last2=Fox |first2=N. A. |last3=Rogoff |first3=B. |date=2022 |title=Jerome Kagan (1929–2021) |journal=American Psychologist |volume=77 |issue=4 |pages=619–620 |doi=10.1037/amp0000985 |url=https://www.psycnet.org/record/2022-34283-001 |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tokom studija na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]] radio je kao asistent uglednog istraživača [[Frank Beach|Franka Beacha]]. Nakon što je magistrirao na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]], primljen je na doktorski studij psihologije na Univerzitetu Yale, gdje je stekao doktorat. Po završetku doktorskih studija zaposlio se na [[Državni univerzitet u Ohiju|Državnom univerzitetu u Ohiju]], gdje je započeo svoju akademsku karijeru.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Šest mjeseci kasnije, 1955, pridružio se istraživačkom timu u bolnici Američke vojske tokom [[Korejski rat|Korejskog rata]].<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Po završetku vojne službe, direktor Istraživačkog instituta Fels povjerio mu je vođenje istraživačkog projekta koji su finansirali [[Nacionalni instituti za zdravlje Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalni instituti za zdravlje]] (NIH).<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Nakon završetka tog projekta prihvatio je poziv s [[Univerzitet Harvard|Univerziteta Harvard]] da učestvuje u osnivanju prvog interdisciplinarnog programa iz ljudskog razvoja.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Na Univerzitetu Harvard ostao je do penzionisanja. Jedini prekid u njegovom radu bilo je odsustvo tokom akademske 1971/1972, kada je u San Marcosu provodio istraživanja o razvoju djece.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Za svoj naučni doprinos dobio je brojna priznanja. [[Američko psihijatrijsko udruženje]] dodijelilo mu je Hofheimerovu nagradu 1963, dok je 1995. primio nagradu [[G. Stanley Hall]], jedno od najznačajnijih priznanja [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA). == Istraživački rad == Tokom rada na Istraživačkom institutu Fels, Kagan je proučavao u kojoj mjeri osobine ispoljene u najranijem djetinjstvu mogu predvidjeti ponašanje i razvoj ličnosti u odrasloj dobi. Ispitivao je utječu li rana iskustva ispitanika na njihovu kasniju ličnost, talente i karakter.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Analizirao je sve prikupljene longitudinalne podatke, s posebnim naglaskom na rezultate testova inteligencije koji su primijenjeni tokom istraživanja.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Upoređujući podatke prikupljene u djetinjstvu s onima iz odrasle dobi, Kagan je utvrdio da ponašanje u prve tri godine života pokazuje slabu povezanost s karakteristikama u odrasloj dobi.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Rezultati studije Istraživačkog instituta Fels objavljeni su 1962. u Kaganovoj knjizi ''Birth to Maturity''.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Naredno istraživanje Kagan je proveo u [[San Marcos (departman)|San Marcosu]] u [[Gvatemala|Gvatemali]]. Tokom ove studije uočio je da biološki faktori imaju izuzetno veliku ulogu u cjelokupnom, a naročito u dječijem razvoju.<ref name="Kagan_2003">{{cite journal |last=Kagan |first=J. |date=2003 |title=Biology, Context, and Developmental Inquiry |journal=Annual Review of Psychology |volume=54 |pages=1–23 |doi=10.1146/annurev.psych.54.101601.145240 |pmid=12185212 |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.psych.54.101601.145240 |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> Primijetio je da su djeca koja su boravila isključivo u porodičnom domu imala sporiji psihološki razvoj zbog ograničenih iskustava.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Međutim, nakon što su djeca prohodala i počela izlaziti iz doma, utvrdio je da je to zaostajanje u razvoju bilo samo privremeno, što ukazuje na to da je kognitivni rast podložan promjenama i plastičan.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Kagan je 2010. učestvovao u sličnoj studiji koja je bila usmjerena na specifične dijelove mozga povezane s bihevioralnom inhibicijom kod dojenčadi. Schwartz i saradnici (2010) proveli su longitudinalno istraživanje na uzorku osamnaestogodišnjaka. Koristeći [[neuroimaging]], ispitivali su jesu li ventromedijalni ili orbitofrontalni [[Moždana kora|korteks]] povezani s visokom ili niskom reaktivnošću koju su ovi ispitanici pokazivali kada su imali četiri mjeseca. Nakon niza testova, dojenčad su podijeljena u dvije grupe: grupu s niskoreaktivnim i grupu s visokoreaktivnim temperamentom. Rezultati su pokazali da su odrasle osobe koje su kao dojenčad imale niskoreaktivni temperament imale deblji lijevi orbitofrontalni korteks u odnosu na visokoreaktivnu grupu. S druge strane, kod odraslih koji su u dojenačkom dobu klasifikovani kao visokoreaktivni, uočena je veća debljina desnog ventromedijalnog prefrontalnog korteksa.<ref name="Schwartz_et_al_2010">{{cite journal |last1=Schwartz |first1=Carl E |last2=Kunwar |first2=Pratap S |last3=Greve |first3=Douglas N |last4=Moran |first4=Lyndsey R |last5=Viner |first5=Jane C |last6=Covino |first6=Jennifer M |last7=Kagan |first7=Jerome |last8=Stewart |first8=S Evelyn |last9=Snidman |first9=Nancy C |date=2010 |title=Structural differences in adult orbital and ventromedial prefrontal cortex predicted by infant temperament at 4 months of age |journal=Archives of General Psychiatry |volume=67 |issue=1 |pages=78–84 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2009.171 |pmid=20048225 |pmc=PMC2811077 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20048225/ |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tokom rada na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]], Kagan je proučavao [[dojenčad]] do dvije godine starosti, a rezultate je objavio u knjizi ''The Second Year''.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Njegovo istraživanje otkrilo je da se između 19. i 24. mjeseca života dešavaju krupne promjene u psihološkom funkcionisanju, te da su jednogodišnja djeca osjetljiva na događaje koji odstupaju od njihovih uobičajenih iskustava.<ref name="Kagan_1981">{{cite book |last=Kagan |first=J. |date=1981 |title=The Second Year: The Emergence of Self Awareness |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674796638 |url=https://archive.org/details/secondyeareme00kaga |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> Pored toga, Kagan je ispitivao efekte boravka djece u jaslicama i vrtićima, što je bio odgovor na prijedlog američkog Kongresa o finansiranju saveznih centara za dnevnu njegu djece zaposlenih majki.<ref name="Lindzey_Runyan_2007" /> Richard Kearsley, [[Philip David Zelazo|Philip Zelazo]] i Kagan osnovali su vlastiti centar za dnevnu njegu u kineskoj četvrti u [[Boston]]u (Chinatown) te su uporedili dojenčad iz tog centra s djecom koja su boravila kod kuće s majkama.<ref name="Kagan_et_al_1977">{{cite journal |last1=Kagan |first1=J. |last2=Kearsley |first2=R.B. |last3=Zelazo |first3=P.R |date=1977 |title=The Effects of Infant Day Care on Psychological Development |journal=Evaluation Review |volume=1 |issue=1 |pages=109–142 |doi=10.1177/0193841X7700100105 |url=https://www.researchgate.net/publication/249721026_The_Effects_of_Infant_Day_Care_On_Psychological_Development |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prateći kognitivno funkcionisanje, razvoj govora, afektivnu vezanost (privrženost), protest uslijed separacije, tempo igre, istraživanje je pokazalo minimalne razlike između djece koja su bila smještena u dnevnoj njezi i one koja su ostajala kod kuće s majkama.<ref name="Kagan_et_al_1977" /> == Emocije == Kagan je smatrao da su emocije psihološki fenomeni zasnovani na moždanim procesima te da svaka emocija nastaje kao rezultat međudjelovanja konteksta, lične historije i bioloških predispozicija pojedinca.<ref name="Kagan_2010">{{cite journal |last=Kagan |first=J. |date=2010 |title=Once more into the Breach |journal=Emotion Review |volume=2 |issue=2 |pages=91–99 |doi=10.1177/1754073909353950 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1754073909353950 |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema njegovom modelu, emocije se razvijaju kroz četiri međusobno povezana procesa: nastanak određenog moždanog stanja izazvanog podražajem, prepoznavanje promjena u tjelesnim reakcijama, procjenu tih tjelesnih promjena te njihovo ispoljavanje kroz [[Facijalna ekspresija|facijalnu ekspresiju]], mišićnu napetost i druge vidljive oblike ponašanja.<ref name="Kagan_2010" /> Intenzitet i način ispoljavanja emocija razlikuju se među pojedincima, mijenjaju se tokom životnog vijeka i zavise od situacije u kojoj se određena emocija javlja.<ref name="Kagan_2010" /> Kagan je također kritički posmatrao oslanjanje na verbalne iskaze ispitanika prilikom proučavanja emocija.<ref name="Kagan_2010" /> Smatrao je da je jezik nedovoljno precizan za opisivanje svih emocionalnih stanja, jer ne raspolaže dovoljnim brojem riječi kojima bi se izrazile njihove nijanse, intenzitet i kvalitativne razlike. Pored toga, ukazivao je da prevođenje izraza za emocije iz jednog jezika u drugi često dovodi do promjena značenja i gubitka preciznosti.<ref name="Kagan_2010" /> Zbog toga je zagovarao veću terminološku preciznost u istraživanju emocija i smatrao da bi naučnici trebali izbjegavati korištenje pojedinačnih naziva emocija, poput ''straha'', bez dodatnog objašnjenja. Umjesto toga, predlagao je da se emocionalni procesi opisuju potpunim rečenicama koje jasno prikazuju okolnosti nastanka, fiziološke promjene i ponašanje pojedinca.<ref name="Biess_Gross_2014">{{cite book |editor1-last=Biess |editor1-first=Frank |editor2-last=Gross |editor2-first=Daniel M. |date=2014 |title=Science and Emotions after 1945: A Transatlantic Perspective |edition=reprint |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226126340 |url=https://books.google.ba/books/about/Science_and_Emotions_after_1945.html?id=zKgAnwEACAAJ |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Temperament === Kagan je [[temperament]] definisao kao: {{Citat|Temperament se odnosi na stabilne obrasce ponašanja i emocionalnih reakcija koji se javljaju rano u životu i djelimično su određeni genetskom osnovom.<ref name="Kagan_1994">{{cite book |last=Kagan |first=J. |date=1994 |title=Galen's Prophecy: Temperament in Human Nature |publisher=Basic Books |isbn=9780465084050 |url=https://archive.org/details/galensprophecyte0000kaga |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref>}} Proučavanje temperamenta predstavlja područje po kojem je Kagan najpoznatiji. Tim istraživanjima intenzivnije se posvetio nakon rada u Gvatemali, pri čemu se posebno bavio ispitivanjem [[strah]]a i zabrinutosti kod djece.<ref name="PearsonEducation_2016">{{cite web |title=Jerome Kagan |work=Pearson Education |date=2016 |url=http://wps.prenhall.com/wps/media/objects/1931/1977702/html/theo8.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170852/http://wps.prenhall.com/wps/media/objects/1931/1977702/html/theo8.html |archive-date=3. 3. 2016 |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> Na osnovu svojih istraživanja razlikovao je dva osnovna tipa temperamenta: inhibirani i neinhibirani.<ref name="Kagan_1994" /> Inhibirani temperament karakterišu stidljivost, povučenost i izraženiji strah u nepoznatim situacijama, dok se neinhibirani temperament povezuje sa slobodnijim, društvenijim i otvorenijim ponašanjem.<ref name="Kagan_1994" /> Kagan je utvrdio da dojenčad s inhibiranim temperamentom već u četvrtom mjesecu života češće pokazuje uznemirenost i intenzivnije reaguje na nove podražaje, poput igračaka jarkih boja. Istovremeno, kod ove djece je uočena izraženija fiziološka pobuđenost na situacije koje jedva izazivaju reakciju kod neinhibirane dojenčadi.<ref name="Shaffer_Kipp_2006">{{cite book |last1=Shaffer |first1=David |last2=Kipp |first2=Katherine |date=2006 |title=Developmental Psychology: Childhood and Adolescence |edition=7. |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0534632526 |url=https://books.google.ba/books/about/Developmental_Psychology_Childhood_and_A.html?id=lf-HfoTBkv0C |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> U svojim prvim radovima o bihevioralnoj inhibiciji Kagan je povezao nalaze iz [[Razvojna psihologija|razvojne psihologije]] s istraživanjima iz [[Neuronauka|neuronauke]], posebno s radovima [[Joseph E. LeDoux|Josepha LeDouxa]] i Michaela Davisa, koji su proučavali neurobiološke mehanizme [[strah]]a i emocionalnog reagovanja.<ref name="Zentner_Shiner_2015">{{cite book |editor1-last=Zentner |editor1-first=Marcel |editor2-last=Shiner |editor2-first=Rebecca |date=2015 |title=Handbook of Temperament |publisher=The Guilford Press |page=347 |isbn=9781462506484 |url=https://lumsa.it/sites/default/files/UTENTI/u667/Marcel%20Zentner,%20Rebecca%20L.%20Shiner%20(eds.)-Handbook%20of%20Temperament-The%20Guilford%20Press%20(2012)%20(1).pdf |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kagan i saradnici su 2008. proveli longitudinalno istraživanje kako bi ispitali može li se bihevioralna inhibicija u odrasloj dobi predvidjeti na osnovu ponašanja u dojenačkom periodu.<ref name="Moehler_et_al_2008">{{cite journal |last1=Moehler |first1=E. |last2=Kagan |first2=J. |last3=Oelkers-Ax |first3=R. |last4=Brunner |first4=R. |last5=Poustka |first5=L. |last6=Haffner |first6=J. |last7=Resch |first7=F. |date=2008 |title=Infant Predictors of Behavioral Inhibition |journal=British Journal of Developmental Psychology |volume=26 |issue=1 |pages=145–150 |doi=10.1348/026151007x206767 |url=https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1348/026151007X206767 |access-date=5. 7. 2026 |language=en}}</ref> Rezultati su pokazali da učestalost motoričke aktivnosti i intenzitet [[plač]]a u dojenačkom dobu mogu biti pokazatelji kasnije bihevioralne inhibicije. Istovremeno, Kagan je smatrao da temperament nije nepromjenjiva osobina te da se njegov razvoj odvija pod zajedničkim utjecajem nasljednih i okolinskih faktora. Zbog toga rani temperament ne određuje unaprijed kasnije ponašanje, već predstavlja predispoziciju čiji će se ishod oblikovati kroz interakciju djeteta s okolinom.<ref name="Kagan_1994" /><ref name="PearsonEducation_2016" /> == Publikacije == === Članci, eseji i izvještaji === * ''Personality and the learning Process'' (1965) * ''[https://www.jstor.org/stable/23082701#page_scan_tab_contents Studies of attention in the human infant]'' (1965) * ''Reflection-Impulsivity and Reading Ability in Primary Grade Children'' (1965) * ''[https://psycnet.apa.org/buy/1966-04071-001 Reflection-impulsivity: The generality and dynamics of conceptual tempo]'' (1966) * ''On the Need for Relativism'' (1967) * ''Personal Development'' (1971) * ''The growth of the child. Reflections on human development'' (1978) * ''[https://archive.org/details/isbn_9780465048519 The nature of the child]'', Basic Books (1982) * ''[https://www.jstor.org/stable/1129793?seq=1#page_scan_tab_contents Behavioral inhibition to the unfamiliar]'' (1984) * ''[https://www.jstor.org/stable/1130685 The physiology and psychology of behavioral inhibition in children]'' (1987) * ''[https://psycnet.apa.org/buy/1991-32870-001 Temperamental factors in human development]'' (1991) * ''[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8624.1997.tb01931.x Temperament and the reactions to unfamiliarity]'' (1997) * ''An argument for mind'' (2006) * ''What is emotion?: History, measures, and meanings'' (2007) * ''In defense of Qualitative Changes in Development'' (2008) * ''The three cultures: Natural sciences, social sciences, and the humanities in the 21st century'' (2009) * ''Once more into the Breach'' (2010) === Knjige === * ''[https://books.google.ba/books?hl=en&lr=&id=tOgQao7_A9QC&oi=fnd&pg=PR9&dq=jerome+kagan&ots=SxBM0eqqrg&sig=XjcTpgFlqFEWwFS5ucwvkc8Jp7Q&redir_esc=y#v=onepage&q=jerome%20kagan&f=false Birth to maturity: A study in psychological development]'' (1962) * ''[https://primo-pmtca01.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?vid=SFUL&docid=01SFUL_ALMA21182951050003611&lang=en_US&context=L Understanding Children: Behavior, Motives, and Thought]'' (1971) * ''[https://casbs.stanford.edu/second-year-emergence-self-awareness The Second Year: The Emergence of Self-Awareness]'' (1981) * ''[https://books.google.ba/books?id=y_Zkcb6ZxSQC&printsec=frontcover&hl=ms&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Unstable Ideas: Temperament, Cognition, and Self]'' (1989) * ''[https://archive.org/details/galensprophecyte0000kaga Galen’s prophecy: Temperament in human nature]'' (1994) * ''[https://books.google.ba/books?id=GyxJEAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Three Seductive Ideas]'' (2000) * ''[https://books.google.ba/books?id=pIB5AgAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false A Young Mind in a Growing Brain]'' (2005) * ''[https://books.google.ba/books?id=7p4bUwMCDvcC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Developing Cultures: Essays On Cultural Change]'' (2006) * ''[https://books.google.ba/books/about/The_Temperamental_Thread.html?id=l98lAQAAMAAJ&redir_esc=y The temperamental thread. How genes, culture, time, and luck make us who we are]'' (2010) * ''[https://www.jstor.org/stable/j.ctt1nptr4 Psychology's Ghosts: The Crisis in the Profession and the Way Back]'' (2012) * ''[https://direct.mit.edu/books/monograph/4926/Kinds-Come-FirstAge-Gender-Class-and-Ethnicity Kinds Come First: Age, Gender, Class and Ethnicity Give Meaning to Measures]'' (2019) * ''[https://books.google.ba/books/about/A_Trio_of_Pursuits.html?id=LL7azQEACAAJ&redir_esc=y A Trio of Pursuits: Puzzles in Human Development]'' (2021) == Također pogledajte == * [[Razvojna psihologija]] * [[Temperament]] * [[Jean Piaget]] * [[Lev Vigotski]] * [[Afektivna vezanost]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://necsi.edu/jerome-kagan Jerome Kagan] na sajtu instituta NECSI {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kagan, Jerome}} [[Kategorija:Rođeni 1929.]] [[Kategorija:Umrli 2021.]] [[Kategorija:Američki razvojni psiholozi]] [[Kategorija:Američki psiholozi u 20. vijeku]] [[Kategorija:Američki psiholozi u 21. vijeku]] [[Kategorija:Studenti Univerziteta Rutgers]] [[Kategorija:Studenti Univerziteta Harvard]] [[Kategorija:Studenti Univerziteta Yale]] [[Kategorija:Profesori Državnog univerziteta Ohaja]] [[Kategorija:Profesori Odsjeka za psihologiju Univerziteta Harvard]] [[Kategorija:Članovi Instituta za kompleksne sisteme Nove Engleske]] [[Kategorija:Biografije, Newark (New Jersey)]] [[Kategorija:Učenici Srednje škole Rahway]] [[Kategorija:Članovi Nacionalne medicinske akademije]] [[Kategorija:Dobitnici APA nagrade za istaknuti naučni doprinos psihologiji na početku karijere]] ai2f9v9bg5i9xgn5h5s9mdmsscfyp3w 0 535671 3914721 3902002 2026-07-26T16:00:46Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914721 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Urteil Seite 1 Partisanenmordprozess Graz 1946.jpg|mini|Presuda Narodnog suda u Grazu 26. septembra 1946. u procesu u Grazu za ubistvo partizana, prva stranica]] '''Suđenje za ubistvo partizana u Grazu''' ({{de|Grazer Partisanenmordprozess}})<ref name="kurets">{{cite web | url =http://www.nachkriegsjustiz.at/prozesse/volksg/hoechst_1946.php | title =Todesurteile und lebenslange Haftstrafen der Volksgerichte 1946 | authorlink =Claudia Kuretsidis-Haider | last =Kuretsidis-Haider | first =Claudia | date = | website =www.nachkriegsjustiz.at | publisher =Forschungsstelle Nachkriegsjustiz | access-date =27. 3. 2015 | language =de }}</ref> bio je [[sud]]ski [[kazneni postupak]] u vezi sa [[smaknuće]]m petorice muškaraca koji su se borili kao [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizani]] u Zapadnoj [[Štajerska (pokrajina)|Štajerskoj]], u [[Austrija|Austriji]], protiv [[Nacionalsocijalizam|nacionalsocijalista]] [[Nacistička Njemačka|Njemačkog Reicha]] 1944-45. Zločin je počinjen 1. aprila 1945, u posljednjim danima [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Mjesto zločina bio je [[Radni logor Reicha]] ({{de|Reichsarbeitsdienstlager}}) u [[Sankt Oswald in Freiland|Sankt Oswaldu in Freiland]] u današnjoj općini [[Deutschlandsberg]]. Incident se smatra jednim od zločina završne faze ovog razdoblja. Javno suđenje održano je pred [[Narodni sud (Austrija)|Narodnim sudom]] u [[Graz]]u od 23. do 26. septembra 1946, a presuda je donesena 26. septembra 1946. == Pozadina == Napetosti između predstavnika njemačkog i slovenskog stanovništva u Štajerskoj postojale su već u 19. vijeku. Jedan od razloga za njihove prosvjede bila je nesrazmjerna zastupljenost [[Slovenci|slovenskog]] stanovništva u Štajerskom parlamentu u Austro-Ugarskoj. Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], južni dio Štajerske vojvodstva, [[Donja Štajerska]], pripojen je Jugoslaviji (tada [[Kraljevina SHS|Kraljevini SHS]]). To je izazvalo prosvjede njemačkog stanovništva regije. Napetosti su dosegle vrhunac 1919. s [[Mariborska krvava nedjelja|Krvavom nedjeljom u Mariboru]], koja je odnijela 13 života i ozlijedila 60 civila. [[Njemački nacionalni pokret|Njemački nacionalni predstavnici]] održavali su spomen na taj događaj.{{sfn|Volkmar|1934|}}{{efn|name=Suette|Hugo Suette je pisao i objavljivao pod pseudonimom H(ennning) Volkmar}}<ref name=mem>{{cite book |last= |first= |authorlink = |date= 2016|title=Memento Mori - die „anderen“ Gräber am Deutschlandsberger Stadtfriedhof |url= |location=Deutschlandsberg |publisher=Weststeirische Rundschau, broj 43.|page=3 |isbn= |access-date= |language=de}}</ref> Zahtijevali su obnovu stanja prije [[Senžermenski sporazum (1919)|Senžermenskog sporazuma]]{{sfn|Volkmar|1934|p=44}} koji je odredio novu teritorijalnu raspodjelu. Zahtjevi za reviziju također su bili opravdani protunjemačkim osjećajima na slovenskoj strani,{{sfn|Volkmar|1934|p=18-21}}<ref>{{cite web | url =https://www.karawankengrenze.at/ferenc/index.php?r=documentshow&id=1#e4 | title =Die Südgrenze der Steiermark | authorlink =Arthur Seyß-Inquart| last =Seyß-Inquart | first =Arthur | date = | website =www.nachkriegsjustiz.at | publisher =Bundesarchiv Koblenz | access-date =4. 7. 2026 | language =de }}</ref> nadalje, s navodnim planovima za stvaranje slavenskog koridora od [[Jadransko more]] blizu [[Slovenija|Slovenije]], preko Istočnoštajerskih brda i [[Gradišće|Gradišća]], do [[Bratislava|Bratislave]] i dalje kroz [[Poljska|Poljsku]] do [[Baltičko more|Baltičkog mora]], te korištenje austrijskog teritorija u tu svrhu:{{sfn|Volkmar|1934|p=39}} Od 1941, nakon njemačke [[Balkanska kampanja (Drugi svjetski rat)|balkanske kampanje]] i kapitulacije [[Kraljevine Jugoslavije]], Donja Štajerska, kao teritorij [[CdZ Donje Štajerske]], je ponovno bila pod njemačkom civilnom upravom. Ovu instituciju, kao i sve institucije njemačkog Reicha u ovoj regiji, napala je [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije]] u partizanskom ratu. === Partizanski napadi === [[Datoteka:Ozbalt Lackov Odred 1944.jpg|mini|150px|Spomen ploča na prijelazu [[Drava|Drave]] [[Lackov odred|Lackovog odreda]] kod [[Ožbalt]]a]] U septembru 1944. jedinica Narodnooslobodilačke vojske [[Lackov odred]], prešla je [[Drava|Dravu]] s juga kod [[Ožbalt]]a. U ovoj završnoj fazi Drugog svjetskog rata, oko 200-300 pripadnika odreda uglavnom je djelovalo u manjim grupama, koje su se infiltrirale u zapadnu Štajersku s juga. Počeli su napadati objekte kao što su infrastruktura, općinski uredi i žandarmerijske stanice u području današnjih okruga [[Leibnitz (okrug)|Leibnitz]] i [[Deutschlandsberg (okrug)|Deutschlandsberg]] u [[Štajerska (pokrajina)|Štajerskoj]]. Sabotirali su važne vojne objekte kao što su mostovi i željeznice.{{sfn|Neugebauer|2006}} Otimali su i likvidirali osobe koje su smatrani predstavnicima nacionalsocijalističkog režima. Drugi projekt članova odreda bio je edukacija stanovništva o ciljevima boraca za slobodu i stvaranje centara otpora.{{sfn|Scheichenberger|2010|p=34}} Napredovanje i uspjesi partizanskog pokrenuo je niz sukoba sa snagama za provođenje zakona u to vrijeme, što je rezultiralo desecima mrtvih na obje strane.{{sfn|Fleck|1986|p=76, 293}}{{sfn|Konrad|2010|p=13-15, 24}}{{sfn|Blatnik|2010|p=242-243}} Situacija je dala priliku predstavnicima upravnih vlasti na tom području da partizane okarakteriziraju kao "bandite, pljačkaše, koljače"{{sfn|Scheichenberger|2010|p=33}} i upozoriti stanovništvo da ih ne podupire. Pripadnici drugih partizanskih jedinica, dezerteri [[Wehrmacht]]a, odbjegli ratni zarobljenici Drugog svjetskog rata i prisilni radnici su se privremeno pridružili borbi Lackovog odreda.{{sfn|Scheichenberger|2010|p=30-37}} Među njima je bila i "[[Borbena grupa "Avantgarde"]] ({{de|Kampfgruppe Avantgarde}}), kasnije nazvana "Borbena grupa Štajerska" ({{de|Kampfgruppe Steiermark}}), koja je postala poznata kao "Partizani Koralma").{{sfn|Scheichenberger|2010|p=31}}{{sfn|Neugebauer|2006}} Ovo su se jedinice u početku uglavnom sastojale od bivših austrijskih boraca i [[Španski građanski rat|Španskog građanskog rata]], koji su se padobranima iskrcali na područje današnje Slovenije 1944. u blizini [[Črnomelj]]a{{sfn|Wachs|1968|p=34-35}} Članovi ovih jedinica imali su političko-vojne ciljeve, te su trebali{{sfn|Wachs|1968|p=9}} dati doprinos oslobađanju Austrije.{{sfn|Scheichenberger|2010|p=31}}{{sfn|Neugebauer|2006}} Obuku su uglavnom stekli u [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]] od strane [[Crvena armija|Crvene armije]] uz potporu austrijskih komunista, kao od [[Franz Honner|Franza Honnera]],{{sfn|Neugebauer|2006|p=15-16}} [[Johann Koplenig|Johanna Kopleniga]] i [[Ernst Fischer (pisac)|Ernsta Fischera]].{{sfn|Fleck|1986|p=25}} Za svoje akcije pozivali su se na [[Moskovska deklaracija|Moskovsku deklaraciju]], koja je sadržavala odlomak o austrijskom doprinosu oslobođenju od njemačke vlasti.{{sfn|Wachs|1968|p=5-7}} Ova partizanska grupa se podijelila tokom uskršnjeg [[Veliki tjedan|Velikog tjedna]] 1945. Neki članovi su ostali s odredom Lackov, dok je druga grupa, koja se sastojala od otprilike devet ljudi,{{sfn|Wachs|1968|p=33}} pod vodstvom bečkog borca ​​otpora Waltera Wachsa{{sfn|Blatnik|2010|p=397}} prešla u regiju Koralm dalje na sjever, u područje oko [[Gressenberg|Glashüttena]]. Odatle su lutali gornjom dolinom rijeke [[Laßnitz (Sulm)|Laßnitz]] u tada još neovisnim općinama [[Trahütten]], [[Osterwitz]], [[Freiland bei Deutschlandsberg]] i [[Kloster (Deutschlandsberg)|Kloster]]. Područje zapadno od [[Bad Schwanberg|Schwanberga]] smatralo se oslobođenim teritorijem tokom posljednjih šest sedmicaa rata, gdje su partizani vršili suverena i izvršna prava.{{sfn|Fleck|1986|p=135-139}} Njihovo sjedište bila je šumarska kuća Plank zapadno od Osterwitza.{{sfn|Fischer|2002|p=420–421, 427}} Podrška partizanima među stanovništvom njihovog operativnog područja, koje se uglavnom sastojalo od poljoprivrednih obitelji, znatno je varirala, od pune podrške do prešutne tolerancije do neposredne denuncijacije vlastima. Civilno stanovništvo bilo je uhvaćeno između dvije strane i moralo je očekivati ​​da će, ovisno o njihovom ponašanju, druga strana upotrijebiti nasilje.{{sfn|Fleck|1986|p=81–97, 112–114}} U "okružnim obrambenim okruzima Reicha ugroženim neprijateljem" od februara 1945. uvedeni suprijeki sudovi, kojima su nadležnost imali i civili. Ti su sudovi također su imali nadležnost nad civilima, a presuda je nudila izbor između smrtne kazne, oslobađajuće presude ili upućivanja redovnim sudovima.<ref>{{cite web | url =http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=dra&datum=1945&page=30&size=45 | title =Verordnung über die Errichtung von Standgerichten vom 15. Februar 1945 | authorlink = | last = | first = | date =20. 2. 1945 | website = | publisher =Deutsches Reichsgesetzblatt | access-date = | language =de }}</ref> Politički stavovi partizana, koji su se u biti temeljili na komunističkim izvorima, bili su neuspješni. Jedan od razloga za to bio je taj što se oslobođenje seljaštva od ugnjetavanja vlastelinskog sustava (što je bila polazna točka za komunističku argumentaciju u drugim zemljama) već dogodilo u Austriji gotovo 100 godina ranije ukidanjem feudalnih dažbina. === Radni logor === [[Datoteka:Arbeitsdienstlager St Oswald 1940.jpg|mini|Barake logora nalazile su se na južnim obroncima naselja]] Godine 1938. u selu St. Oswald u Freilandu, dijelu općine Kloster, osnovan je radni logor [[Služba rada Rajha|Službe rada Rajha]] ({{de|Reichsarbeitsdienst (RAD)}}) kako bi se poboljšale cestovne veze područja, posebno ruta preko [[Klosterwinkel]]a do [[Sallegg]]a i [[Gams]]a.{{sfn|Blatnik|2010|p=121-122}} Barake logora nalazile su se na terasama izgrađenim između Hebalmstraße i puta do crkve. Obrisi tih terasa i dalje su vidljivi u krajoliku; od 1946. nadalje, na njihovom mjestu izgrađene su obiteljske kuće i druge zgrade u središtu St. Oswalda. Logor su također koristili za pripreme i druge institucije, poput Učiteljske škole u Mariboru.{{sfn|Blatnik|2010|p=82}} Kako je rat napredovao, logor za radnu službu sve je više postajao organizacija za podršku Wehrmachtu, sve dok mu 1944. nije povjerena i osnovna vojna obuka. Stanovnici logora na kraju su raspoređeni protiv partizana kao dio Wehrmachta. Krajem novembra 1944. prošli su "obuku protiv bandita"{{sfn|Blatnik|2010|p=492}} i poslani su u "banditske patrole".{{sfn|Blatnik|2010|p=122}} === Bitke i streljanje civila === [[Datoteka:RAD Lager St Oswald Apellplatz.jpg|mini|Radna jedinica Logora St. Oswald]] Partizani su bili upozoreni na zatvorenike ovog logora,{{sfn|Wachs|1968|p=17}} ali su ipak dali do znanja svoju prisutnost u okolici. U martu 1945. gradska vijećnica u Osterwitzu uništena je u partizanskom napadu. Dana 15. marta 1945. žandara iz stanice Trahütten ustrijelio je partizan, kojeg je već uhitio i trebao ga odvesti u Deutschlandsberg.{{sfn|Blatnik|2010|p=242-245}} U danima koji su uslijedili to je dovelo do uhićenja nekoliko osoba osumnjičenih za podršku partizanima. Njihovo uhićenje proslavljeno je pobjedničkom zabavom 25. marta.{{sfn|Fleck|1986|p=141}} Dana 10. aprila 1945, 18 ljudi je ubijeno u krateru bombe na istočnoj granici Hebalma.{{sfn|Fleck|1986|p=129-131}} Mjesto ({{coord|43|54|9.05|N|15|02|57.02|E|type:landmark <!--|region:AT-6-->| title=sgd|<!--text:ICON0--> }}) nije označeno, ali je i dalje prepoznatljivo na terenu. Nalazi se u šumi sjeverno od bivšeg imanja [[vulgo]] Leitner (Leitnerwald), nekoliko metara južno od današnje Hebalmstraße, na raskrižju staze oko dva kilometra jugoistočno od Rehbockhütte i južno od Blochriegela. === Zarobljavanje partizanske grupe === Krajem marta, grupa partizana pojavila se na seoskom gazdinstvu tadašnjeg vođe lokalne grupe NSDAP Osterwitza i rekvirirala opremu (uglavnom odjeću),{{sfn|Fleck|1986|p=303}} koja je trebala opremiti nove članove grupe. Ovaj incident prijavljen je upravi radnog logora putem obližnje farme koja je imala telefonsku vezu (što je zauzvrat izazvalo odmazdu partizana 20. aprila 1945.){{sfn|Blatnik|2010|p=402-405}} Sljedećeg dana, 1. aprila 1945, partizanska grupa još je uvijek bila u blizini, jugoistočno od St. Oswalda u Freilandu, na farmi.{{sfn|Fleck|1986|p=303}} Specijalna jedinica od 20 ljudi iz radnog logora pronašla je tragove u snijegu, opkolila kuću i zarobila grupu.{{sfn|Blatnik|2010|p=123}} Ovu specijalnu jedinicu predvodio je jedan od kasnijih optuženika; drugi optuženik bio je jedan od sudionika.<ref name="steibla24" >{{cite journal |date=24. 9. 1946 |title=Der blutige Ostersonntag auf der Koralpe |url= |location= Graz|journal=Das Steirerblatt |volume= |issue= |publisher=Österreichischen Volkspartei |pages=3 |doi= |access-date=}}</ref><ref name="rundschau39">{{cite journal |date=28. 9. 1946 |title=Der Partisanenmord auf der Koralpe. Kreisleiter Suette in Bayern verhaftet. |url= |location= Graz|journal=Weststeirische Rundschau |volume=39 |issue= |publisher= |pages=1 |doi= |access-date=}}</ref> == Slijed događaja == Zarobljeni partizani odvedeni su u radni logor RAD. Nakon što je incident telefonski prijavljen vođi okruga [[Nacistička stranka|NSDAP]] u [[Deutschlandsberg]]u, [[Hugo Suette|Hugu Suetteu]], on je naredio da se zatvorenici ispitaju i "ubiju". Ova uputa smatrana je naredbom i optuženici su je slijedili.<ref name="marsch">{{cite book |last=Marschall |first=Karl |authorlink =Karl Marschall |date= |title=Volksgerichtsbarkeit und Verfolgung von nationalsozialistischen Gewaltverbrechen in Österreich: eine Dokumentation |url= |location= |publisher=Bundesministerium für Justiz |page=89-91 |isbn= |access-date= |language=de }}</ref> Zatvorenici su u logoru bili okrutno tretirani udarcima nogama, nogama i pucnjavom, što je vidljivo i iz izjava svjedoka. Suette nije bio nadređeni oficir logorašima. Međutim, vršio je zapovjednu i sudsku vlast kao "Borbeni zapovjednik" Nakon početne komunikacije, uslijedili su daljnji telefonski razgovori u kojima je Suette potvrdio svoje naredbe vođi logora Scholleru, unatoč njegovim prigovorima i pokušajima ublažavanja okolnosti, te prijetio "najozbiljnijim posljedicama" ako se one zanemare.<ref name="steibla24" /> To bi se moglo protumačiti kao prijetnja da će se Scholler na kraju podvrgnuti vojnom sudu sa smrtnom kaznom.<ref name="standger">{{cite web | url =http://alex.onb.ac.at/cgi-content/alex?aid=dra&datum=1945&page=30&size=45 | title =Verordnung über die Errichtung von Standgerichten | authorlink = | last = | first = | date =15. 2. 1945 | website =alex.onb.ac.at | publisher = Deutsches Reichsgesetzblatt (dRGBl) | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref> To nije bilo samo teoretsko, kao što pokazuju kasnije izjave dužnosnika u tom području: Nepoštivanje naredbi vođe okruga moglo bi biti kobno.<ref name="obersteiner">{{cite book |last= |first1=Müller|first2=Obersteiner |authorlink = |date= |title=Bezirkstopographie, Hinweis auf die unveröffentlichte Gendarmerie-Bezirkschronik zum Rot-weiß-rot-Buch |url= |location= |publisher=Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes |page=198 |isbn= |access-date= |language=de }}</ref> Žandarmerijski oficir potvrdio je kao svjedok da je Scholler izrazio rezerve. Žrtve su odvedene na strelište na zapadu navečer 1. aprila 1945, oko 20 sati, na strelište na zapadnoj strani logora na cesti za Klosterwinkel i Sallegg. Zarobljenicima je naređeno da legnu u tenkovske rovove te su ubijeni pucnjem u potiljak. Dvije žrtve ubili su pripadnici radnog logota Dietl i George, još dvije Lappe i Obermaier, a ranjenika Heitmann. Obermaier je isprva oklijevao, ali je potom pucao pod pritiskom nadređenih. Rolf Kutschera je prethodno teško ranio partizana automatskim pištoljem. Počinitelj, kojem je oružje oduzeto nakon ovog incidenta, objasnio je to kao nenamjerni čin. Ranjeni muškarac je potom ostavljen bespomoćan na otvorenom i dvojica drugih muškaraca su ga odvukla na mjesto pogubljenja. Tijela petorice ubijenih muškaraca pokopana su u dva groba na rubu strelišta. Na jedan od grobova postavljena su drva za ogrjev. == Žrtve == Imena žrtava nisu u potpunosti poznata. Jedan od ubijenih bio je Leo (Lazar) Engelmann, rođen 30. septembra 1914. Borio se u Španjolskom građanskom ratu od juna 1937. u Međunarodnim brigadama. Bio je s britanskim pionirskim korpusom u aprila 1943, stigao je u Sovjetski Savez u studenom 1943. i pripadao je Štajerskoj borbenoj grupi od sredine 1944. Druga žrtva bio je Ubald Pasetzky, devetnaestogodišnji (ili dvadesetogodišnji) dezerter iz Graza. Partizana kojeg je Kutschera već ustrijelio bio je "Miloš" i bio je iz Maribora. Druga žrtva bio je sin Hermine Farkas, koji se pridružio partizanima kao dezerter. == Sudski postupak == === Optuženici === Za zločin su optuženi: * voditelj logora ''viši terenski majstor'' Friedrich Scholler rođen 11. decembra 1910. u [[Purgstall an der Erlauf]], poljoprivredni upravitelj iz Göstlinga an der Ybbs<ref name="rundschau39"/> * ''Mlađi terenski majstor'' Walter Sachse, rođen 17. maja 1912. u Nauenburgu u Thüringenu, poljoprivredni radnik iz St. Oswalda u Freilandu, * Othmar Heitmann, rođen 11. oktobra 1927. u Brucku an der Muru, blagajnik Austrijskih državnih željeznica, iz Brucka an der Mura, * Egon Obermaier, rođen 30. maja 1927. u Gössu (općina Leoben), pivar iz Leoben-Gößa, * Rolf Kutschera, rođen 3. januara, 1927, u Chełmżi, Poljska, prevoditelj iz Graza, * Hans Bacher, rođen 5. marta 1909, u Kremsu u Kärntenu|Laggenu, Gornja Koruška, mljekar iz St. Oswalda u Freilandu,<ref name="rundschau39" /> * Ferdinand Hoffmann (također: Hofmann), rođen 3. juna 1911, u Hallu u Tirolu, vrtlar iz St. Oswalda u Freilandu, Svi optuženici nisu imali prethodnih osuda (nisu imali drugih sudskih postupaka ili neizvršenih kazni). Naredbodavac koji stoji iza zločina,<ref name=mem/> nije mogao biti procesuiran. Iako je Suette zatvoren prekasno da bi bio uključen u već tekući kazneni postupak protiv ostalih počinitelja, predsjedavajući sudac izvijestio je o tome tijekom suđenja, jer bi to značilo ponovno ispitivanje izjava svjedoka kroz dodatna pitanja koja su se postavljala mjesecima, kao i uključivanje ili identifikaciju novih svjedoka, što nije bilo izvedivo u nekoliko tjedana. Uhapšen je 7. septembra 1946. u Beču (prema drugom izvoru, izvješće žandarmerije navodi: u Gornjoj Bavarskoj) i prebačen u [[Logor Wetzelsdorf]] (dans Belgierkaserne u Grazu), ali je odande uspio pobjeći početkom novembra.<ref name="pola" />.{{sfn|Fleck|1986|p=305}}<ref name="rundschau39" /> Uspio se sakriti u [[Erlangen]]u, gdje je studirao,{{sfn|Volkmar|1934|}} i umro 1949.<ref name="obersteiner" /> Potraga za njim i sudske istrage ostale su neuspješne.<ref name="pola">{{cite web | url =http://www.landesarchiv.steiermark.at/landesarchiv/publikat/vstla/vstla23/vstla23_157_181.pdf | title =Im Namen der Republik Österreich! Die Volksgerichte in der Steiermark 1945 bis 1955: Kap. 5.5. NS-Gewaltverbrechen'' | authorlink =Martin F. Polaschek | last =Polaschek | first =Martin F.| date = | website = | publisher = | access-date = | language =de }}</ref> Radni vojnici N.N, George, N. Lappe i Wenzel Dietl, koji su sudjelovali u strijeljanju, bili su nepoznatog mjesta boravka. U presudi se upućuje na njihov zaseban progon. Izvori ne govore o ishodu ovog progona.{{sfn|Fleck|1986|p=162, 306}} === Optužnica === Optužnica koju je podiglo Javno tužiteljstvo u Grazu 20. maja 1946. (StA Graz 9 St 562/45)<ref name="kurets" /> odnosila se na sljedeća kaznena djela: * Kaznena djela prema Zakonu o ratnim zločinima u svezi s ubojstvom: protiv Friedricha Schollera, Othmara Heitmanna, Waltera Sachsea i Egona Obermaiera. * Povreda zakona protiv života: protiv Rolfa Kutschere, * Zločin mučenja: protiv Othmara Heitmanna, Egona Obermaiera, Waltera Sachsea, Hansa Bachera, Rolfa Kutschere, Friedricha Schollera i Ferdinanda Hoffmanna. Optužnica se temeljila na članku 1. stavku 2. i članku 3. stavku 2. Zakona o ratnim zločinima, te nadalje na člancima 5, 34, 134 i 335. tadašnjeg austrijskog Kaznenog zakona.<ref name="kurets" /> ===Branitelji === Sljedeći odvjetnici iz Graza djelovali su kao odvjetnici obrane (osim ako nije drugačije navedeno, po izboru optuženika): * Turek za Othmara Heitmanna, Egona Obermaiera i Ferdinanda Hoffmanna; * Held za Waltera Sachsea (dodijeljeni odvjetnik); * Geigler za Hansa Bachera; i * Ehrlich za Friedricha Schollera i Rolfa Kutscheru (odvjetnik za potonjeg). === Sud === Postupak se vodio pred Narodnim sudom pri Zemaljskom sudu za kaznene stvari u Grazu pod brojem spisa Vg 1 Vr 276/45.<ref name="marsch"/> Presuda ima broj spisa 157, koji se ponekad dodaje broju spisa nakon crtice. Vijeće sudaca sastojalo se od dva suca, od kojih je jedan predsjedavao, i tri suca porotnika. Predsjedavajući sudac bio je Nestroy, a javni tužitelj Butschek. === Sudski vještak === Walter Schwarzacher djelovao je kao medicinski stručnjak. Ozljede ranjenog partizana procijenio je kao toliko teške da bi ovaj čovjek, bez liječničke pomoći, vjerojatno umro od sporog unutarnjeg krvarenja. === Suđenje === Okrivljenici su u biti priznali iznesene činjenice. Međutim, oni i njihovi odvjetnici osporili su optužbu da su djelovali namjerno i svojom voljom tvrdeći da su oni, posebno mladi ljudi, bili podvrgnuti neodoljivoj prisili, što bi bio razlog za isključenje kazne. To bi, međutim, bio slučaj samo ako su optuženici izravno riskirali vlastite živote odbijanjem. Suđenje je utvrdilo da to nije bio slučaj. Tokom suđenja saslušano je trinaest svjedoka i jedan vještak. Optuženici su kao primarni motiv za zločine naveli Suetteovu naredbu. Međutim, također je utvrđeno da bi bilo moguće odbiti sudjelovanje u pucnjavama. Tijekom ispitivanja, optuženik Bacher svjedočio je da je gradonačelnik St. Oswalda uzalud intervenirao u ime zatvorenika. Tužitelj je povukao optužbe protiv Rolfa Kutschere, u mjeri u kojoj su se odnosile na nanošenje tjelesnih ozljeda iz nehaja, jer je to kazneno djelo već bilo obuhvaćeno amnestijom, što je rezultiralo oslobađajućom presudom za ovaj aspekt kaznenog djela (prema članku 259, stavku 2. austrijskog Zakona o kaznenom postupku u to vrijeme). Egon Obermaier je tijekom postupka uspio vjerodostojno dokazati da je pripadao ilegalnoj Komunističkoj partiji Austrije (KPÖ) i podržavao antifašiste.{{sfn|Fleck|1986|p=302}} Počinitelji Scholler, Sachse i Hoffmann opisani su kao fanatični nacisti. Prema svjedočenju žandara, žandarmerija, koja je zapravo bila odgovorna za slučaj, nije si mogla priuštiti pregovore s Radnom službom Reicha (RAD) kako bi spriječila ubojstvo zatvorenika. Na području općine Kloster na kraju je pronađeno ukupno 23 tijela, ubijenih po nalogu okružnog vođe Suettea. Vođa okruga, rođen 27. juna 1903., podrijetlom iz Graza,{{sfn|Blatnik|2010|p=242-243}}<ref name=mem/> sudac je na suđenju stavio u isti nivo kao i guvernera Reicha i gauleitera Štajerske, [[Sigfrid Uiberreither|Sigfrieda Uiberreithera]]. Suette je bio prijatelj gauleitera i opisan je kao njegova "produžena ruka";<ref name=mem/> obojica su dolazili iz istog studentskog bratstva; Suette je također bio pod zaštitom [[Rudolf Hess|Rudolfa Hessa]]. Pritužbe protiv njega, koje su svakako bile podnesene, bile su neuspješne.{{sfn|Blatnik|2010|p=38}} Opisan je kao "najomraženiji čovjek u okrugu Deutschlandsberg zbog svoje krvožednosti"{{sfn|Blatnik|2010|p=123}} i u kasnijim godinama grad Deutschlandsberg napuštao je samo uz teško naoružanu pratnju.{{sfn|Blatnik|2010|p=139}} === Presuda === Nalog okružnog poglavara smatran je djelom provizije i olakotnom okolnošću.<ref name="pola"/> Međutim, sud je odbacio pojam neodoljive prisile pri počinjenju djela.<ref>{{cite book |ref = h |last = Muchitsch |first = Wolfgang |author-link = Wolfgang |date = 2006 |title = Das Volksgericht Graz 1946–1955. ( Die „britische“ Steiermark: 1945–1955) |url = http://www.archivverlag.at/inhalte/loseblattwerke/oesterreich_dokumente/oesterreich_dokumente.php |location = Beč |publisher = Historische Landeskommission für Steiermark |isbn = 3-901251-09-X |access-date = |page =152 }}</ref> Za mlađe optuženike (rođene 1927.) primjenjivalo se maloljetničko kazneno pravo (npr. članak 11. Zakona o sudovima za mlade), koje je predviđalo blaže kazne. Tako Heitmann i Obermaier, koji su u vrijeme počinjenja djela imali 17 godina (iako su počinili ubojstvo), nisu osuđeni na zatvor, već na strogi zatvor. Prema članku 1. stavku 5. Zakona o postupku narodnog suda i oduzimanju imovine, kazna se mogla smanjiti i za djela kažnjiva smrću ili doživotnim zatvorom, ali ne ispod sedam godina. To je također koristilo Heitmannu i Obermaieru. Na kraju suđenja izrečene su kazne zatvora i oslobađajuće presude (u zagradama, dob u punim godinama na dan zločina): Za Friedricha Schollera (34) i Waltera Sachsea (32), koji su organizirali zločin, doživotni zatvor u tamnici,{{efn|name=kerker|Drugi stupanj zatvora: Kod ove vrste kazne osuđenik je bio držan na željeznim nogama. Razgovor s ljudima koji nisu izravno sudjelovali u njegovom zatočeništvu bio je dopušten samo u vrlo posebnim i važnim slučajevima.}} otežan samicama od 1. aprila i tri mjeseca teškog rada u logoru. Za Othmara Heitmanna (17) i Egona Obermaiera (17), koji su svaki ubili partizana, sedam godina strogog zatvora, također otežan samicama u logoru od 1. aprila. Za Rolfa Kutscheru (18), koji je bio djelomično odgovoran za mučenje partizana kojeg je ustrijelio, četiri godine teškog zatvora, također otežan samicama u logoru od 1. 1. aprila i tri mjeseca teškog rada u logoru. Hans Bacher (36) i Ferdinand Hoffmann (33) oslobođeni su, kao i Rolf Kutschera, optužbe za namjerno ozljeđivanje partizana kojeg je upucao. Majka partizana Farkasa pridružila se postupku s financijskim zahtjevom, ali je upućena na građanski sud da ga provede Budući da je Narodni sud bio jedini žalbeni sud, nije bilo moguće podnijeti pravnu zaštitu protiv presude.<ref name="kurets"/> <gallery mode="packed" widths="150" heights="250" class="center" caption="Presuda Narodnog suda, stranice 2-8" classes="center"> Urteil Seite 2 Partisanenmordprozess Graz 1946.jpg|Stranica 2, Osnova za izricanje kazne Urteil Seite 3 Partisanenmordprozess Graz 1946.jpg|Stranica 3, Kazne Urteil Seite 4 Partisanenmordprozess Graz 1946.jpg|Stranica 4, Zasluge, oslobađajuće presude, početak obrazloženja Urteil Seite 5 Partisanenmordprozess Graz 1946.jpg|Stranica 5, Činjenice slučaja Urteil Seite 6 Partisanenmordprozess Graz 1946.jpg|Stranica 6, Činjenice slučaja Urteil Seite 7 Partisanenmordprozess Graz 1946.jpg|Stranica 7, Početak pravnih razmatranja Urteil Seite 8 Partisanenmordprozess Graz 1946.jpg|Stranica 8, nastavak pravnih razmatranja </gallery> <!-- == Izdržavanje kazni, blaže kazne i uračunavanje kazne == Osuđeni optuženici već su bili u pritvoru različita razdoblja; ovaj put do presude (26. rujna 1946., 13 sati) uračunato im je u kazne. ... Doživotne kazne za Waltera Sachsea i Friedricha Schollera uvjetno su zamijenjene 1952. godine sedmogodišnjim kušnim rokom, koji je završio 24. listopada 1959. Osuda Egona Obermaiera izbrisana je 1953., Othmara Heitmanna 1957., a Rolfa Kutschere 1961. Prema drugom izvoru, trojica osuđenika puštena su prijevremeno u travnju 1948., a krajem 1949. oni osuđeni na doživotni zatvor uvjetno su pomilovani. Oskar Grollegger: 'Dodatak djelu "Pogubljenja na Hebalpi" - WR 10. 2. 2023.' S referencom na publikaciju Othmara Pickla u: Joseph F. Desput (ur.): 'Povijest Štajerske. Svezak 10: "Od savezne države do europske regije: Štajerska od 1945. do danas." Samoizdanje Povijesne komisije za Štajersku, Graz 2004., ISBN 3-901251-30-8. U: "Weststeirische Rundschau." Br. 7, 2023. (17. veljače 2023.). 96. godina. {{ZDB-ID|2303595-X}} str. 5.</ref> --> == Napomene == {{Napspisak}} == Literatura == * {{cite book |ref = harv |last = Suette |first = Hugo |author-link = Hugo Suette |date = 1934 |title = Der nationale Kampf in der Südsteiermark |url = http://www.karawankengrenze.at/ferenc/index.php?r=documentshow&id=1 |location = Deutschlandsberg |publisher = Sima Deutschlandsberg |isbn = |access-date = |ref={{harvid|Volkmar|1934}} }} * {{cite book |ref = harv |last = Neugebauer |first = Wolfgang |author-link = Wolfgang Neugebauer |date = 2006 |title = Die Koralmpartisanen (Kampfgruppe Steiermark) |url = http://www.archivverlag.at/inhalte/loseblattwerke/oesterreich_dokumente/oesterreich_dokumente.php |location = Beč |publisher = Brigitte Bailer-Galanda |isbn = |access-date = |ref={{harvid|Neugebauer|2006}} }} * {{cite book |ref = harv |last = Scheichenberger |first = Johann |author-link = Johann Scheichenberger |date = 2010 |title = Widerstand und Befreiung 1934–1945: Zeitzeugen berichten. Anlässlich der 65sten Wiederkehr der Befreiung Österreichs vom Faschismus erzählen elf kommunistische Widerstandskämpferinnen und -kämpfer in ihren Erinnerungen von ihrem Kampf gegen den Faschismus und für ein unabhängiges Österreich |url = |location = Beč |publisher = Brigitte Bailer-Galanda |isbn = 978-3-200-02072-6 |access-date = |ref={{harvid|Scheichenberger|2010}} }} * {{cite book |ref = harv |last = Fleck |first = Christian |author-link = Christian Fleck |date = 1986 |title = Koralmpartisanen – Über abweichende Karrieren politisch motivierter Widerstandskämpfer |url = |location = Beč/Köln |publisher = Böhlau |isbn = 3-205-07078-X |access-date = |ref={{harvid|Fleck|1986}} }} * {{cite book |ref = harv |last = Konrad |first = Christian |author-link = Christian Konrad |date = 2010 |title = Im Kampf, da warst du gleichberechtigt&nbsp;…“: Der bewaffnete Widerstand gegen den Nationalsozialismus in Kärnten und der Steiermark aus geschlechtergeschichtlicher Perspektive |url = https://online.uni-graz.at/kfu_online/wbAbs.showThesis?pThesisNr=17079&pOrgNr=&pPersNr=53305 |location = Graz |publisher = Karl-Franzens-Universität Graz |isbn = |access-date = |ref={{harvid|Konrad|2010}} }} * {{cite book |ref = harv |last = Blatnik |first = Herbert |author-link = Herbert Blatnik |date = 2010 |title = Zeitzeugen erinnern sich an die Jahre 1938–1945 in der Südweststeiermark |url = https://online.uni-graz.at/kfu_online/wbAbs.showThesis?pThesisNr=17079&pOrgNr=&pPersNr=53305 |location = Eibiswald |publisher = Lerchhaus Verlag |isbn = 3-901463-08-9 |access-date = |ref={{harvid|Blatnik|2010}} }} * {{cite book |ref = harv |last = Wachs |first = Walter |author-link = Walter Wachs |date = 1968 |title = Kampfgruppe Steiermark |url = |location = Beč/Frankfurt/Zürich |publisher = Europa Verlag |isbn = 3-901463-08-9 |access-date = |ref={{harvid|Wachs|1968}} }} * {{cite book |ref = harv |last = Fischer |first = Gerhard |author-link = Gerhard Fischer |date = 2002 |title = Osterwitz. Ein wunderthätig Ort im hochen gepürg. Leben, Freude und Leid einer Gegend und ihrer Bewohner |url = |location = Deutschlandsberg |publisher = Gemeinde Osterwitz |isbn = 3-901463-08-9 |access-date = |ref={{harvid|Fischer|2002}} }} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Suđenja za Drugi svjetski rat]] [[Kategorija:1946. u Austriji]] [[Kategorija:Sukobi u 1945.]] [[Kategorija:Deutschlandsberg]] [[Kategorija:Historija Graza]] [[Kategorija:Austrijski pokret otpora protiv nacizma]] rfid4kbag79rsjj1ryqxgb29fy7jwx4 0 535678 3914665 3902018 2026-07-26T15:47:11Z WumpusBot 120674 /* Osnivanje */ razne ispravke 3914665 wikitext text/x-wiki '''Borbena grupa "Avantgarde"''' ({{de|Kampfgruppe Avantgarde}}), kasnije nazvana "Borbena grupa Štajerska" ({{de|Kampfgruppe Steiermark}}), a postala je poznata kao "Partizani Koralma",{{sfn|Scheichenberger|2010|p=31}}{{sfn|Neugebauer|2006}} bila je naoružana partizanska grupa austrijskog pokreta otpora, koja se borila protiv prevlasti [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]] u današnjoj [[Austrija|Austriji]] i imala za cilj pokretanje otpora u stanovništvu. Djelovala je uglavnom u zapadnoj [[Štajerska (pokrajina)|Štajerskoj]].<ref name="kofler">{{cite web | url =https://www.kpoe-steiermark.at/freiheitskampf-auf-der-koralm.phtml | title =Freiheitskampf auf der Koralm - Koralmpartisanen| authorlink =Alexandra Kofler | last = Kofler | first =Alexandra | date =31. 8. 2019 | website =www.kpoe-steiermark.at | publisher =KPÖ Steiermark| access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref> == Osnivanje == U maju 1944, 24 borca, krenuli su iz [[Moskva|Moskve]] tadašnjeg [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]], na oslobođeni partizanski teritorij oko [[Črnomelj]]a. Isprva se grupa sastojala od dva Španjolca, dva Italijana, tri Rusa i 17 austrijskih komunističkih emigranata koji su 1934. otišli u Sovjetski Savez, a kasnije se borili u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="hal-mug">{{cite web | url =https://www.doew.at/cms/download/e3oar/240-1.pdf | title =Widerstand und Verfolgung in der Steiermark| authorlink1 =Heimo Halbrainer|authorlink2 =Manfred Mugrauer | last1 =Halbrainer | first1 =Heimo | last2 =Mugrauer | first2 =Manfred | date =april 2019 | website =doew.at | publisher =Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes| access-date =5. 7. 2026| language =de |page=4-6 }}</ref> Prvo su avionom stigli do Črnomelja u Sloveniji, gdje su se noću spustili padobranom. Odatle su zaobilaznim putem stigli do Štajerske. Oficiri za vezu slovenskih jedinica [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije]] pomagali su im u snalaženju na graničnom teritoriju uz rijeku [[Drava|Dravu]]. Od samog početka suočavali su se s poteškoćama, nedostatku hrane, odjeće ili informacijama - oslanjali su se na podršku mještana. Mnogi mještani, nisu vjerovali stranim naoružanim borcima, te je dolazilo i do denuciranja grupe. Njihovo područje djelovanja obuhvaćalo je [[Glashütten]], [[Soboth]], [[Rothwein]], [[Radlpass]], [[Pongratzen]], [[Remschnigg]] i [[Großwalz]]. === Ciljevi === Cilj i zadatak grupe bio je traženje kontakta s komunističkim organizacijama, provođenje izviđačkog rada, izvođenje sabotažnih operacija u zaleđu i pokretanje "oružanog narodnog ustanka". Na Radlpassu su dobili pojačanje od [[Bataljon Kornriegl|Bataljona Kornriegl]], s kojim je imao veze i budući guverner Gornje Austrije, [[Josef Krainer stariji]]. U [[Gressenberg]]u i [[Glashütten]]u, koralmski partizani su nailazili na sve veću podršku lokalnog stanovništva. U posljednjim tjednima rata, "Borbena grupa Štajerska" uspjela je regrutirati nove članove, prvenstveno dezertere, ratne zarobljenike i prisilne radnike. U konačnici, oko 500 ljudi organizirano je u austrijsku, sovjetsku i nacionalno miješanu jedinicu. Napredovali su u općine [[Vordersdorf]] i [[Wernersdorf]] te razoružali ukrajinske jedinice [[Waffen-SS]]-a i jedinice mađarskog [[Honvéd]]a tamo stacionirane. Nakon nekoliko većih neuspjeha, neko su vrijeme borili uz strane slovenskih partizanskih jedinica. U noći 8. maja 1945. bez borbe su zauzeli [[Schwanberg]], a potom i glavni grad okruga [[Deutschlandsberg]], gdje su osigurali najvažnije zgrade, rekvirirali oružje i prijevozna sredstva te blokirali pristupne ceste protiv vojnika u povlačenju. U Deutschlandsbergu su pokušali uhvatiti [[Hugo Suette|Huga Suettea]], ali su stigli prekasno. == Literatura == * {{cite book |ref = harv |last = Neugebauer |first = Wolfgang |author-link = Wolfgang Neugebauer |date = 2006 |title = Die Koralmpartisanen (Kampfgruppe Steiermark) |url = http://www.archivverlag.at/inhalte/loseblattwerke/oesterreich_dokumente/oesterreich_dokumente.php |location = Beč |publisher = Brigitte Bailer-Galanda |isbn = |access-date = |ref={{harvid|Neugebauer|2006}} }} * {{cite book |ref = harv |last = Scheichenberger |first = Johann |author-link = Johann Scheichenberger |date = 2010 |title = Widerstand und Befreiung 1934–1945: Zeitzeugen berichten. Anlässlich der 65sten Wiederkehr der Befreiung Österreichs vom Faschismus erzählen elf kommunistische Widerstandskämpferinnen und -kämpfer in ihren Erinnerungen von ihrem Kampf gegen den Faschismus und für ein unabhängiges Österreich |url = |location = Beč |publisher = Brigitte Bailer-Galanda |isbn = 978-3-200-02072-6 |access-date = |ref={{harvid|Scheichenberger|2010}} }} == Vidi takođe == * [[Prvi austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Austrijski pokret otpora protiv nacizma]] by8p3ba7k98z1456mej3rlvqxj6fj8b 0 535680 3914578 3904475 2026-07-26T12:34:28Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914578 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Prvi austrijski partizanski bataljon | slika = Pripadniki avstrijskega bataljona.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Borci Austrijskog bataljona 1945. | aktivan = | osnovana = 24. novembar 1944. | ukinuta = maj 1945. | država = [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg|20px]] [[Demokratska Federativna Jugoslavija]] | grana = pješadija | vrsta = | dio = [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komandant bataljona | komandir1 = {{plainlist| * [[Max Bair]] <small>(do početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> * [[Leopold Stancel]] <small>(od početka decembra 1944.)</small><ref name="mug"/> }} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Roman Füchsel]] <ref name="VE"/> | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Prvi austrijski narodnooslobodilački bataljon''' [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ]] formiran je 24. novembra 1944. u naselju [[Tribuče]],<ref name="mug">{{cite web | url =https://www.kpoe.at/die-oesterreichischen-freiheitsbataillone-in-der-jugoslawischen-volksbefreiungsarmee-1944-45/?elementor-preview=62015&ver=1736667265#_ftn12 | title =Die Österreichischen Freiheitsbataillone in der Jugoslawischen Volksbefreiungsarmee 1944/45 | authorlink =Manfred Mugrauer | last = Mugrauer | first =Manfred | date = | website =kpoe.at | publisher =KPÖ | access-date =5. 7. 2026 | language =de }}</ref><ref name="VE">{{cite book |last= |first= |authorlink = |date=1974 |title=Vojna enciklopedija |url= |location= |publisher=Vojnoizdavački zavod Beograd |page=493 |isbn= |access-date= |language=sh }}</ref> od 84 borca [[Austrijanci|austrijske narodnosti]] (zarobljenih od [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]]), koji su izrazili želju da se u sastavu NOVJ bore protiv [[Wehrmacht|njemačke vojske]]. == Osnivanje == === Prijedlog === Planovi za austrijsku vojnu bazu na jugoslavenskom partizanskom teritoriju, s namjerom uspostavljanja veze sa zemljom i organiziranja partizanskih grupa, datiraju iz kraja oktobra 1943. Odgovarajuće prijedloge [[Komunistička partija Austrije|Komunističke partije Austrije]] (KPA) u to je vrijeme odobrio [[Georgi Dimitrov]]. Dimitrov je služio kao generalni sekretar [[Kominterna|Komunističke internacionale]] do njezina raspuštanja u junu 1943; nakon toga, kao zamjenik šefa Odjela za međunarodne informacije (OMI) pri Centralnom komitetu Ujedinjene komunističke partije (boljševika), bio je središnja kontakt osoba za vodstvo KPA u egzilu sa sjedištem u Moskvi. Početni pregovori o nezavisnoj austrijskoj borbenoj jedinici održani su u aprilu 1944, kada je u Moskvu stigla jugoslavenska vojna misija kako bi s Vrhovnim zapovjedništvom [[Crvena armija|Crvene armije]] razgovarala o daljnjim vojnim akcijama. Članovi Centralnog komiteta KPA iskoristili su ovu priliku kako bi razgovarali o osnivanju austrijskog bataljona u okviru Narodnooslobodilačke vojske. Postignut je dogovor da se grupa austrijskih antifašista preveze avionom na slovenski partizanski teritorij i da se uspostavi baza što bliže austrijskoj granici. Dana 8. maja 1944, tokom rasprave između vodstva Komunističke partije Austrije i Dimitrova, odlučeno je o slanju [[Franza Honnera]], borca u [[Španski građanski rat|Španskom građanskom ratu]] na strani [[Druga Španska Republika|Republike]].<ref name="mug"/> === Organizacija === Uz pomoć sovjetske vlade, u maju 1944. prebačen je avionom u Sloveniju, gdje se s [[Franz Gebhard|Franzom Gebhardom]] i [[Ferdinand Gotthardtom|Ferdinandom Gotthardtom]] padobranom spustio na područje [[Bela krajina|Bele krajine]], u blizini [[Črnomelj]]a. Črnomelj je bio sjedište civilne partizanske uprave, a ondje je naknadno osnovano i austrijsko središte. Početkom listopada 1944. iz Sovjetskog Saveza stiglo je još 20 Austrijanaca; među njima su bili istaknuti dužnosnici KPA: [[Friedl Fürnberg]] i [[Franz David (političar)|Franz David]], – te veterani Španjolskog građanskog rata i jedna žena, [[Auguste Sameck]] (kasnije Hölzl), koja je bila obučena za radiotelegrafistkinju. Ključne odluke o ustrojavanju austrijskog bataljona donesene su tokom razgovora s predstavnicima Komunističke partije Slovenije 16. i 30. oktobra 1944. Dogovoreno je da svaki Austrijanac može postati "pripadnik austrijskog bataljona" pod uvjetom da je spreman "boriti se s oružjem u ruci za oslobođenje Austrije od njemačke okupacije, te se dobrovoljno podvrgnuti stegi slovenske i jugoslavenske vojske. Uslijedilo je novačenje usmjereno na dvije grupe Austrijanaca: antifašiste koji su prebjegli slovenskim partizanima – od kojih su se neki već borili u njihovim postrojbama – te austrijske ratne zarobljenike iz njemačkog [[Wehrmacht]]a koji su se nalazili u jugoslavenskim logorima. [[Franz David]] i [[Max Bair]] predvodili su akciju novačenja među ratnim zarobljenicima. Iako je bijeg iz zarobljeništva zasigurno bio snažan motiv mnogim zarobljenicima, oni su također bili spremni ponovno uzeti oružje u ruke radi obnove austrijske nezavisnosti.<ref name="mug"/> [[Dušan Pirjeve]]c-Ahac, sekretar koruškog regionalnog vodstva Komunističke partije Slovenije, koji je sudjelovao na oktobarskim sastancima, djelovao je kao "savjetnik za austrijske poslove štaba IV. zone" i organizirao prikupljanje austrijskih dobrovoljaca, čiji je prijem u bataljon Franza Gebharda potvrđen u bazi [[Ljubno (Radovljica)|Ljubno]] blizu koruške granice. Drugo sabirno mjesto postavljeno je u Tribučama, selu blizu Črnomelja, gdje se do novembra okupilo oko 100 boraca, koji su primali vojnu obuku za partizanski rat i političku poduku.<ref name="mug"/> === Formiranje === Dana 4. novembra 1944, grupa od 63 austrijska ratna zarobljenika, nazivajući se "Austrijskim partizanskim bataljonom", poslala je pismo Vrhovnom zapovjedništvu Jugoslavenske narodnooslobodilačke vojske tražeći da se ''"uključe u Jugoslavensku narodnooslobodilačku vojsku kao borbena jedinica, kako bi pomogli u uništavanju njemačkog fašizma rame uz rame sa slobodoljubivim narodima"''. Na temelju ove deklaracije osnovan je odbor antifašističkih dobrovoljaca i predstavnika ratnih zarobljenika, koji je 23. novembra 1944. uputio apel Glavnom štabu Slovenske narodnooslobodilačke vojske, tražeći formiranje austrijske jedinice. U ovom odboru bili su [[Max Bair]] (poljoprivrednik, Tirol), [[Roman Füchsel]] (bravar, [[Linz]]), [[Anton Schober]] (poljoprivrednik, Štajerska), [[Johann Truppe]] (poljoprivrednik, Koruška), [[Leo Breininger]] (željeznički radnik, Beč) i [[Peter Tatschl]] (radnik, Koruška). Pozitivan odgovor stigao je već sljedećeg dana, a naredba je dana za formiranje bataljona.<ref name="mug"/> Slovenski oficiri za vezu ([[Jože Zaletel]]-Cene, [[Boris Butina]] i [[Leopold Lesnik]]-Friedl) bili su dodijeljeni jedinici radi koordinacije, ali vojni zapovjednici i politički komesari bili su austrijski komunisti. Zapovjedni jezik bio je njemački, a borci su nosili austrijske simbole. Prvi zapovjednik austrijskog bataljona bio je [[Max Bair]], veteran Španjolskog građanskog rata, bivši tirolski poljoprivrednik koji je 1937. prodao svoje krave kako bi financirao putovanje u Španjolsku. Teško ga je ranio automatskim oružjem provokator početkom decembra 1944, a potom ga je zamijenio [[Leopold Stancl]], član [[Schutzbund]]a (Republikanskog obrambenog saveza) iz [[Floridsdorf]]a i bivši pripadnik Međunarodnih brigada. Politički komesar bataljona isprva je bio [[Roman Füchsel]], član Schutzbunda iz [[Linz]]a i borac u Španjolskom građanskom ratu, koji je u bataljon prešao iz "[[Kampfgruppe Steiermark]]" (Borbena grupa Štajerska), a nakon ranjavanja u martu 1945, [[Franz Gebhard]], poručnik u Španjolskom građanskom ratu, koji je od maja 1944. ilegalno radio u Koruškoj za Honnera i uspostavio veze sa slovenskim partizanima.<ref name="mug"/> Istog dana, 24. novembra 1944, održana je mala svečanost osnivanja na livadi u blizini Tribuča. Sudjelovali su visoki oficiri i predstavnici Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske i slovenskih partizanskih jedinica, uključujući generala [[Jaka Avsič|Jaku Avsiča]], koji je održao govor nakon Honnerovog uvodnog govora. Borci su zatim položili svečanu zakletvu vjernosti, koju je nekoliko sedmica ranije u egzilu u Moskvi sastavio [[Ernst Fischer (pisac)|Ernst Fischer]], a završio riječima ''"Smrt fašizmu! Sloboda narodu!"'' Time je osnovana prva naoružana austrijska jedinica od uništenja zemlje u martu 1938, događaj koji je "[[Sender Österreich]]" opisao kao ''"uistinu historijski događaj u procesu ponovnog rođenja slobodne, demokratske Austrije".''<ref name="mug"/> Naređenje za osnivanje bataljona izdato je 9. novembra 1944 na prijedlog [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnog štaba NOV I PO Slovenije]] od 5. novembra, a po sugestijama [[Edvarda Kardelja|Edvard Kardelja]] i u saglasnosti CK KPA.<ref>{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI CK KPJ I VRHOVNOG ŠTABA NOV, knjiga 14; Naređenje Vrhovnog komandanta NOV i POJ od 9. novembra 1944. Glavnom štabu NOV i PO Slovenije za formiranje partizanskog austrijskog bataljona |url=https://znaci.org/zb/4_2_14.pdf#page=355 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=355 |date=1944 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> Naređenjem Glavnog štaba NOV i PO Slovenije od 24. novembra 1944. osnovan je Austrijski bataljon, a u naredbi je navedeno, da će pripadnici bataljona nositi uniforme NOVJ, a kao znak prepoznavanja na lijevom rukavu austrijski grb, za njih važi austrijsko komandovanje, te da se disciplinski potčinjava Glavnom štabu, odnosno Komandi koji ovaj odredi: naredbu je potpisao Boris Kidrič, kao politički komesar, a general-lajtnant [[Jaka Avšič]], kao zamjenik komadanta.<ref name="GŠ SLO">{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, BORBE U SLOVENIJI, knjiga 17; Naređenje Glavnog štaba NOV i PO Slovenije od 24. novembra 1944. za formiranje 1. austrijskog bataljona u sastavu NOVJ |url=https://znaci.org/zb/4_6_17.pdf#page=546 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=546 |date=1944 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> == Sastav == Bataljon je bio podijeljen u dvije čete, kojima su zapovijedali [[Johann Truppe]] - bivši narednik iz [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], koji se dobrovoljno prijavio za odlazak u Sloveniju s obzirom na predstojeću regrutaciju u [[SS]]; te [[Anton Schober]] - podoficir [[Wehrmacht]]a koji se predao u zarobljeništvo. Niti jedan od njih prije nije imao nikakve veze s Komunističkom partijom Austrije. Politički komesari četa bili su komunisti [[Leo Breininger]] i [[Peter Tatschl]]. U logorima za okupljanje već je bila formirana partijska ćelija KPA. Komunisti su tako činili političku jezgru jedinice: Međutim, članovi KPA bili su daleko malobrojni u odnosu na borce, koji su se prvenstveno regrutirali iz ratnih zarobljenika. U martu 1945. dvanaest pripadnika jedinice bilo je registriranih članova KPA, a još dvanaest imalo je status "kandidata".<ref name="mug"/> == Borbeni put == Nakon formiranja, bataljon je ostao na svojoj zbornoj bazi u Tribučama do 6. januara 1945, kada je raspoređen u operativno područje u Suhoj krajini (u sjeveroistočnom dijelu Dolenjske), gdje su fašističke jedinice počele ponovno osvajati uporište. Bataljon je potom korišten u obrambenim borbama za osiguranje već oslobođenog partizanskog teritorija. U početku je bila samostalna vojna jedinica izravno podređena [[Glavni štab NOV i PO Slovenije|Glavnom štabu NOV i PO Slovenije]], a naređenjem Štaba [[Sedmi slovenski korpus NOVJ|7. korpusa NOVJ]], 12. januara je priključen u sastav [[15. slovenska divizija NOVJ|15. slovenske divizije NOVJ]],<ref name="GŠ SLO" /> a 13. januara<ref name="GŠ SLO" /> (23. januara)<ref name="mug"/> Prvi austrijski partizanski bataljon postao je 4. bataljon [[Peta slovenska udarna brigada|5. slovenske brigade NOVJ "Ivan Cankar"]]. U to vrijeme je njegov sastav brojao 100 vojnika. U sastavu ove brigade bio je do 13. aprila 1945, a onda je uključen u sastav [[Četvrta slovenska udarna brigada|4. slovenske brigade NOVJ "Matija Gubec"]].<ref name="GŠ SLO" /> Bataljon je svoju prvu akciju imao 18. januara 1945, kada je osiguravao most preko rijeke [[Krka (Sava)|Krke]] na cesti koja spaja sela [[Dvor (Žužemberk)|Dvor]] i [[Jama pri Dvoru|Jama]]. Tri borca ​​su poginula u okršajima kod [[Podturn pri Dolenjskih Toplicah|Podturna]] (u općini [[Dolenjske Toplice]]) 21. januara. Sljedeći veći sukobi dogodili su se krajem februara i početkom marta kod [[Primož (Sevnica)|Svetog Primoža]] i [[Lašče (Žužemberk)|Lašča]]. Sredinom marta, bataljon je povučen iz borbenih djelovanja i smješte u blizini [[Zagorje ob Savi|Toplica]]. Početkom aprila prebačen je natrag u borbenu zonu, četiri pripadnika poginula su u blizini [[Kamni Vrh|Kamnog Vrha]] 6. aprila 1945. Dana 11. aprila, bataljon je sudjelovao u teškom sukobu s SS trupama u blizini [[Topla Reber|Tople Reber]].<ref name="mug"/> Ukupno je bataljon imao 13 poginulih i 19 ranjenih, koji su helikopterom prebačeni u [[Bari]]. S obzirom na to da je [[Crvena armija]] u tom razdoblju oslobađala [[Beč]], umor od borbe i demoralizacija proširili su se po cijelom bataljonu. Do 5. maja, jedinica je bila na operativnoj dužnosti u Donjoj Krajini, nakon čega su uslijedili borbeni marševi prema sjeveru, gdje je sudjelovala u opsadi [[Ljubljana|Ljubljane]]. Dana 9. maja 1945, bataljon je umarširao u slovensku prijestolnicu uz oduševljenje stanovništva.<ref name="mug"/> == Raspuštanje == Po naređenju Generalštaba JA od 22. aprila 1945, naređuje se Štabu 3. Armije, da se bataljon principijelno ne uvodi u borbu, te da se štedi i eventualno angažuje u lakšim okršajima. Takođe da se strogo vodi računa o redu i discilpini, ishrani, sbabdjevanju i smještaju, potrebno je obratiti pažnju na moralno-političko uzdizanje i vaspitanje bataljona, te da se u pogodnom trenutku prebaci u Austriji, gdje bi se trebao ujedniti s ostalim Austrijskim bataljonima. Dana 22. aprila 1945. bataljon je smješten u [[Virovitica|Virovitici]] s brojnim stanjem od 171 vojnika. U borbama [[Treća armija JA|3. Armije]], bataljon je stigao 23. maja u [[Maribor]], odakle je preko Ljubljane upućen u Austriju.<ref name="GŠ JA">{{cite book |author= |title=Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu, DOKUMENTI CK KPJ I VRHOVNOG ŠTABA NOVJ, knjiga 15; Naređenje Generalštaba JA od 22. aprila 1945. Štabu 3. armije kako da se odnosi prema Austrijskom bataljonu |url=https://znaci.org/zb/4_2_15.pdf#page=379 |location= |publisher=Vrhovni štab NOVJ |page=379-380|date=1945 |isbn= |access-date=12. 7. 2026 |language=sh }}</ref> == Vidi takođe == * [[Drugi austrijski partizanski bataljon]] * [[Treći austrijski partizanski bataljon]] * [[Četvrti austrijski partizanski bataljon]] * [[Peti austrijski partizanski bataljon]] == Reference == {{Reference}} <!-- {{Bataljoni NOVJ}} --> [[Kategorija:Bataljoni NOVJ]] [[Kategorija:Jedinice NOV i PO Slovenije]] [[Kategorija:Jedinice nacionalnih manjina u NOVJ]] [[Kategorija:Peta slovenska udarna brigada]] afprryiz7btnu5xps6dmqdxgv89fip5 0 535753 3914743 3902233 2026-07-26T16:51:10Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914743 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 535755 3914807 3902212 2026-07-26T17:15:37Z WumpusBot 120674 /* top */ razne ispravke 3914807 wikitext text/x-wiki '''Nagrada "Newcomb Cleveland"''' ({{en|Newcomb Cleveland Prize}}), koju dodjeljuje [[Američko udruženje za unapređenje nauke]] (AAAS), priznanje je koje svake godine dobijaju autori izuzetnog [[Naučni rad|naučnog rada]] objavljenog u rubrikama "Research Articles" ili "Reports" u časopisu ''[[Science (časopis)|Science]]''. Nagrada je utemeljena 1923, a finansirao ju je Newcomb Cleveland, koji je ostao anonimni donator sve do svoje smrti 1951. U tom periodu bila je poznata pod nazivom ''AAAS Thousand Dollar Prize''. Prema navodima ''[[The New York Times]]a'', "pokretanje ove nagrade potaknuto je Clevelandovim uvjerenjem da su sami naučnici ti koji ostvaruju napredak i kojima je potreban poticaj u obliku neočekivane novčane nagrade."<ref name="NYT_1951">{{cite news |date=15. 8. 1951 |title=Million Left to Mt. Holyoke College By Retired Advertising Executive |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1951/08/15/archives/million-left-to-mt-holyoke-college-by-retired-advertising-executive.html |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> Današnja pravila za dodjelu nagrade usvojena su 1975. Prije toga nagrada je dodjeljivana autorima zapaženih naučnih radova koji su predstavljali izuzetan doprinos nauci i bili izloženi na redovnim, sekcijskim ili stručnim sjednicama tokom godišnjeg skupa AAAS-a. Danas je pokrovitelj nagrade ''Fondacija porodice Fodor'', a suma iznosi 25.000 [[Američki dolar|američkih dolara]].<ref name="AAAS_Cleveland_Prize">{{cite web |title=Newcomb Cleveland Prize |publisher=American Association for the Advancement of Science |url=https://www.aaas.org/awards/newcomb-cleveland-prize/about |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> Sadašnje pokroviteljstvo nagrade povezano je s jednim od ranijih dobitnika. [[Stephen Fodor|Stephen P. A. Fodor]], osnivač kompanije [[Affymetrix]], dobio je nagradu 1990. za rad kojim je predstavljena tehnologija DNK mikročipova. Kompanija Affymetrix uključila se u finansiranje 2003, a tadašnji novčani iznos nagrade je više nego udvostručen. Dobitnici primaju bronzanu medalju, odgovarajući dio novčanog iznosa i naknadu putnih troškova za učešće na godišnjem skupu AAAS-a. Konačnu odluku o dobitnicima donosi komisija uglednih naučnika koju imenuje glavni urednik ''Sciencea''. Konkursni period traje od prvog broja časopisa objavljenog u junu do posljednjeg broja objavljenog u maju naredne godine. Nagrada nije dodjeljivana u periodu 1942–1945, kao ni 1948, 1973, 1975. i 1976.<ref name="AAAS_Cleveland_Prize" /><ref name="AAAS_Cleveland_Recipients">{{cite web |title=Newcomb Cleveland Prize Recipients |publisher=American Association for the Advancement of Science |url=https://www.aaas.org/awards/newcomb-cleveland-prize/recipients |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Dobitnici == Spisak dobitnika nagrade:<ref name="AAAS_Cleveland_Prize" /><ref name="AAAS_Cleveland_Recipients" /> === Trenutna pravila === <!-- Samo dopisni autori trebaju imati crvene poveznice; ostali autori vjerovatno nisu značajni osim ako već nemaju vlastiti članak. --> {| class="wikitable sortable" ! Godina ! Autori ! width="40%" | Naslov rada |- | 2023. | Simon C. Stähler et al. | [https://www.science.org/doi/10.1126/science.abi7730 ''Seismic Detection of the Martian Core''] |- | 2022. | Timo H. J. Niedermeyer, Susan B. Wilde et al. | [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aax9050 ''Hunting the eagle killer: A cyanobacterial neurotoxin causes vacuolar myelinopathy''] |- | 2021. | K. W. Bannister, A. T. Deller, C. Phillips, J.-P. Macquart, J. X. Prochaska, N. Tejos, S. D. Ryder, E. M. Sadler, R. M. Shannon, S. Simha, C. K. Day, M. McQuinn, F. O. North-Hickey, S. Bhandari, W. R. Arcus, V. N. Bennert, J. Burchett, M. Bouwhuis, R. Dodson, R. D. Ekers, W. Farah, C. Flynn, C. W. James, M. Kerr, E. Lenc, E. K. Mahony, J. O’Meara, S. Osłowski, H. Qiu1, T. Treu, V. U, T. J. Bateman, D. C.-J. Bock, R. J. Bolton, A. Brown, J. D. Bunton, A. P. Chippendale, F. R. Cooray, T. Cornwell, N. Gupta, D. B. Hayman, M. Kesteven, B. S. Koribalski, A. MacLeod, [[Naomi McClure-Griffiths|N. M. McClure-Griffiths]], S. Neuhold, R. P. Norris, M. A. Pilawa, R.-Y. Qiao, J. Reynolds, D. N. Roxby, T. W. Shimwell, M. A. Voronkov, C. D. Wilson | [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw5903 ''A single fast radio burst localized to a massive galaxy at cosmological distance''] |- | 2019. | Brian Lovett, Etienne Bilgo, Souro Abel Millogo, Abel Kader Ouattarra, Issiaka Sare, Edounou Jacques Gnambani, Roch K. Dabire, Abdoulaye Diabate, [[Raymond St. Leger]] | [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw8737 ''Transgenic Metarhizium rapidly kills mosquitoes in a malaria-endemic region of Burkina Faso''] |- | 2018. | Juan Yin, Yuan Cao, Yu-Huai Li, Sheng-Kai Liao, Liang Zhang, Ji-Gang Ren, Wen-Qi Cai, Wei-Yue Liu, Bo Li, Hui Dai, Guang-Bing Li, Qi-Ming Lu, Yun-Hong Gong, Yu Xu, Shuang-Lin Li, Feng-Zhi Li, Ya-Yun Yin, Zi-Qing Jiang, Ming Li, Jian-Jun Jia, Ge Ren, Dong He, Yi-Lin Zhou, Xiao-Xiang Zhang, Na Wang, Xiang Chang, Zhen-Cai Zhu, Nai-Le Liu, Yu-Ao Chen, [[Chao-Yang Lu]], Rong Shu, Cheng-Zhi Peng, Jian-Yu Wang, [[Jian-Wei Pan]] | [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aan3211 ''Satellite-based entanglement distribution over 1200 kilometers''] |- | 2017. | James M. Eagan, Jun Xu, Rocco Di Girolamo, Christopher M. Thurber, [[Christopher Macosko]], Anne M. LaPointe, [[Frank S. Bates]], Geoffrey W. Coates | [http://science.sciencemag.org/content//355/6327/814.full ''Combining polyethylene and polypropylene: Enhanced performance with PE/iPP multiblock polymers''] |- | 2016. | Robert Gütig | [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aab4113 ''Spiking neurons can discover predictive features by aggregate-label learning''] |- | 2015. | Bi-Chang Chen, Wesley R. Legant, Kai Wang, Lin Shao, Daniel E. Milkie, Michael W. Davidson, Chris Janetopoulos, Xufeng S. Wu, John A. Hammer III, Zhe Liu, Brian P. English, Yuko Mimori-Kiyosue, Daniel P. Romero, Alex T. Ritter, Jennifer Lippincott-Schwartz, Lillian Fritz-Laylin, R. Dyche Mullins, Diana M. Mitchell, Joshua N. Bembenek, Anne-Cecile Reymann, Ralph Böhme, Stephan W. Grill, Jennifer T. Wang, Geraldine Seydoux, U. Serdar Tulu, Daniel P. Kiehart, [[Eric Betzig]] | [https://doi.org/10.1126/science.1257998 ''Lattice light-sheet microscopy: Imaging molecules to embryos at high spatiotemporal resolution''] |- | 2014. | Lulu Xie, Hogyi Kang, Qiwu Xu, Michael J. Chen, Yonghong Liao, Meenakshisundaram Thiyagarajan, John O’Donnell, Daniel J. Christensen, Charles Nicholson, Jeffrey J. Iliff, Takahiro Takano, Rashid Deane, [[Maiken Nedergaard]] | [https://doi.org/10.1126/science.1241224 ''Sleep Drives Metabolite Clearance from the Adult Brain''] |- | 2013. | Travis A. Jarrell, Yi Wang, Adam E. Bloniarz, Christopher A. Brittin, Meng Xu, J. Nichol Thomson, Donna G. Albertson, David H. Hall i [[Scott W. Emmons]] | [https://doi.org/10.1126/science.1221762 ''The Connectome of a Decision-Making Neural Network''] |- | 2012. | Vincent Mourik, Kun Zuo, Sergey M. Frolov, Sébastien R. Plissard, [[Erik Bakkers|Erik P. A. M. Bakkers]] i [[Leo Kouwenhoven|Leo P. Kouwenhoven]] | [https://doi.org/10.1126/science.1222360 ''Signatures of Majorana Fermions in Hybrid Superconductor-Semiconductor Nanowire Devices''] |- | 2011. | Waseem S. Bakr, Amy Peng, M. Eric Tai, Ruichao Ma, Jonathan Simon, Jonathon Isaiah Gillen, Simon Fölling, Lode Pollet i [[Markus Greiner]] | [https://doi.org/10.1126/science.1192368 ''Probing the Superfluid-to-Mott Insulator Transition at the Single-Atom Level''] |- | 2010. | [[Richard E. Green]], [[Johannes Krause]], Adrian W. Briggs, Tomislav Maričić, Udo Stenzel, Martin Kircher, Nick Patterson, [[Heng Li]], Weiwei Zhai, Markus Hsi-Yang Fritz, Nancy F. Hansen, Eric Y. Durand, Anna-Sapfo Malaspinas, Jeffrey D. Jensen, Tomas Marques-Bonet, Can Alkan, Kay Prüfer, Matthias Meyer, Hernán A. Burbano, Jeffrey M. Good, Rigo Schultz, Ayinuer Aximu-Petri, Anne Butthof, Barbara Höber, Barbara Höffner, Madlen Siegemund, Antje Weihmann, Chad Nusbaum, [[Eric Lander|Eric S. Lander]], Carsten Russ, Nathaniel Novod, Jason Affourtit, Michael Egholm, Christine Verna, Pavao Rudan, Dejana Brajković, Željko Kućan, Ivan Gušić, Vladimir B. Doroničev, Ljubov V. Golovanova, [[Carles Lalueza-Fox]], Marco de la Rasilla, Javier Fortea, Antonio Rosas, Ralf W. Schmitz, Philip L. F. Johnson, [[Evan E. Eichler]], Daniel Falush, [[Ewan Birney]], James C. Mullikin, [[Montgomery Slatkin]], Rasmus Nielsen, [[Janet Kelso]], Michael Lachmann, [[David Reich (genetičar)|David Reich]] i [[Svante Pääbo]] | [https://doi.org/10.1126/science.1188021 ''A Draft Sequence of the Neandertal Genome''] |- | rowspan="2" | 2009. | [[Paul Kalas]], [[James R. Graham]], Eugene Chiang, Michael P. Fitzgerald, Mark Clampin, Edwin S. Kite, Karl Stapelfeldt, Christian Marois i John Krist | [https://doi.org/10.1126/science.1166609 ''Optical Images of an Exosolar Planet 25 Light-Years from Earth''] |- | [[Christian Marois]], Bruce Macintosh, [[Travis Barman]], [[Benjamin Zuckerman]], Inseok Song, Jennifer Patience, David Lafrenière i René Doyon | [https://doi.org/10.1126/science.1166585 ''Direct Imaging of Multiple Planets Orbiting the Star HR 8799''] |- | 2008. | Anoop Kumar, James W. Godwin, Phillip B. Gates, A. Acely Garza-Garcia i [[Jeremy Brockes|Jeremy P. Brockes]] | [https://doi.org/10.1126/science.1147710 ''Molecular Basis for the Nerve Dependence of Limb Regeneration in an Adult Vertebrate''] |- | 2007. | Hani M. El-Kaderi, Joseph R. Hunt, Jose L. Mendoza-Cortes, Adrien P. Côté, Robert E. Taylor, Michael O’Keeffe i [[Omar M. Yaghi]] | [https://doi.org/10.1126/science.1139915 ''Designed Synthesis of 3D Covalent Organic Frameworks''] |- | 2006. | [[Jason R. Petta]], Alexander C. Johnson, Jacob M. Taylor, Edward A. Laird, [[Amir Yacoby]], [[Mikhail Lukin|Mikhail D. Lukin]], Charles M. Marcus, Micah P. Hanson, [[Arthur Gossard|Arthur C. Gossard]] | [https://doi.org/10.1126/science.1116955 ''Coherent Manipulation of Coupled Electron Spins in Semiconductor Quantum Dots''] |- | 2005. | Yuichiro K. Kato, Roberto C. Myers, [[Arthur Gossard|Arthur C. Gossard]] i [[David Awschalom|David D. Awschalom]] | [https://doi.org/10.1126/science.1105514 ''Observation of the Spin Hall Effect in Semiconductors''] |- | 2004. | [[Brian Kuhlman]], Gautam Dantas, Gregory C. Ireton, Gabriele Varani, Barry L. Stoddard i [[David Baker (biochemist)|David Baker]] | [https://doi.org/10.1126/science.1089427 ''Design of a Novel Globular Protein Fold with Atomic-Level Accuracy''] |- | rowspan="2" | 2003. | Thomas A. Volpe, Catherine Kidner, Ira M. Hall, Grace Teng, [[Shiv I.S. Grewal]] i [[Robert A. Martienssen]] | [https://doi.org/10.1126/science.1074973 ''Regulation of Heterochromatic Silencing and Histone H3 Lysine-9 Methylation by RNAi''] |- | Ira M. Hall, Gurumurthy D. Shankaranarayana, Ken-ichi Noma, Nabieh Ayoub, Amikam Cohen i [[Shiv I.S. Grewal]] | [https://doi.org/10.1126/science.1076466 ''Establishment and Maintenance of a Heterochromatin Domain''] |- | rowspan="3" | 2002. | Mariana Lagos-Quintana, Reinhard Rauhut, Winfried Lendeckel i [[Thomas Tuschl]] | [https://doi.org/10.1126/science.1064921 ''Identification of Novel Genes Coding for Small Expressed RNAs''] |- | Nelson C. Lau, Lee P. Lim, Earl G. Weinstein i [[David Bartel|David P. Bartel]] | [https://doi.org/10.1126/science.1065062 ''An Abundant Class of Tiny RNAs with Probable Regulatory Roles in Caenorhabditis elegans''] |- | [[Rosalind Lee|Rosalind C. Lee]] i [[Victor Ambros]] | [https://doi.org/10.1126/science.1065329 ''An Extensive Class of Small RNAs in Caenorhabditis elegans''] |- | rowspan="3" | 2001. | [[Nenad Ban]], Poul Nissen, Jeffrey Hansen, [[Peter Moore (chemist)|Peter B. Moore]] i [[Thomas A. Steitz]] | [https://doi.org/10.1126/science.289.5481.905 ''The Complete Atomic Structure of the Large Ribosomal Subunit at 2.4 Å Resolution''] |- | Poul Nissen, Jeffrey Hansen, [[Nenad Ban]], [[Peter B. Moore]] i [[Thomas A. Steitz]] | [https://doi.org/10.1126/science.289.5481.920 ''The Structural Basis for Ribosome Activity in Peptide Bond Synthesis''] |- | [[Marat M. Yusupov]], Gulnara Gh. Yusupova, Albion Baucom, Kate Lieberman, Thomas N. Earnest, [[J. H. D. Cate|J.H.D. Cate]] i [[Harry F. Noller]] | [https://doi.org/10.1126/science.1060089 ''Crystal Structure of the Ribosome at 5.5 Å Resolution''] |- | 1999. | [[Mark D. Adams]], [[Susan Celniker]], [[Gerald M. Rubin]] i [[Craig Venter|J. Craig Venter]] | [https://doi.org/10.1126/science.287.5461.2185 ''The Genome Sequence of Drosophila melanogaster''] |- | 1998. | Norman Murray i [[Matthew J. Holman|Matthew Holman]] | [https://doi.org/10.1126/science.283.5409.1877 ''The Origin of Chaos in the Outer Solar System''] |- | rowspan="2" | 1997. | Declan A. Doyle, João Morais Cabral, Richard A. Pfuetzner, Anling Kuo, Jacqueline M. Gulbis, Steven L. Cohen, Brian T. Chait i [[Roderick MacKinnon]] | [https://doi.org/10.1126/science.280.5360.69 ''The Structure of the Potassium Channel: Molecular Basis of K+ Conduction and Selectivity''] |- | [[Roderick MacKinnon]], Steven L. Cohen, Anling Kuo, Alice Lee i Brian T. Chait | [https://doi.org/10.1126/science.280.5360.106 ''Structural Conservation in Prokaryotic and Eukaryotic Potassium Channels''] |- | rowspan="3" | 1996. | [[Nicholas C. Wrighton]], Francis X. Farrell, Ray Chang, Arun K. Kashyap, Francis Barbone, Linda S. Mulcahy, Dana L. Johnson, Ronald W. Barrett, Linda K. Jolliffe i William J. Dower | [https://doi.org/10.1126/science.273.5274.458 ''Small peptides as Potent Mimetics of the Protein Hormone Erythropoietin''] |- | Oded Livnah, Enrico A. Stura, Dana L. Johnson, Steven A. Middleton, Linda S. Mulcahy, Nicholas C. Wrighton, William J. Dower, Linda K. Jolliffe i [[Ian Wilson (biologist)|Ian A. Wilson]] | [https://doi.org/10.1126/science.273.5274.464 ''Functional Mimicry of a Protein Hormone by a Peptide Agonist: The EPO receptor Complex at 2.8 Å''] |- | Yu Feng, Christopher C. Broder, Paul E. Kennedy i [[Edward A. Berger]] | [https://doi.org/10.1126/science.272.5263.872 ''HIV-1 Entry Cofactor: Functional cDNA Cloning of a Seven-Transmembrane, G Protein-Coupled Receptor''] |- | 1995. | Michael H. Anderson, Jason R. Ensher, Michael R. Matthews, [[Carl Wieman|Carl E. Wieman]] i [[Eric Allin Cornell|Eric A. Cornell]] | [https://doi.org/10.1126/science.269.5221.198 ''Observation of Bose-Einstein Condensation in a Dilute Atomic Vapor''] |- | 1994. | Georg Halder, [[Patrick Callaerts]] i [[Walter Jakob Gehring|Walter J. Gehring]] | [https://doi.org/10.1126/science.7892602 ''Induction of Ectopic Eyes by Targeted Expression of the eyeless Gene in Drosophila''] |- | rowspan="2" | 1993. | Jerome Faist, [[Federico Capasso]], Deborah L. Sivco, Carlo Sitori, Albert L. Hutchinson i [[Alfred Y. Cho]] | [https://doi.org/10.1126/science.264.5158.553 ''Quantum Cascade Laser''] |- | [[Michael F. Crommie]], Christopher P. Lutz i [[Don Eigler|Donald M. Eigler]] | [https://doi.org/10.1126/science.262.5131.218 ''Confinement of Electrons to Quantum Corrals on a Metal Surface''] |- | 1992. | Michael J. Mahan, James M. Slauch i John J. Mekalanos | [https://doi.org/10.1126/science.8430319 ''Selection of Bacterial Virulence Genes That Are Specifically Induced in Host Tissues''] |- | 1991. | Paul D. Quay, Bronte Tilbrook i C.S. Wong | [https://doi.org/10.1126/science.256.5053.74 ''Oceanic Uptake of Fossile Fuel CO2; Carbon-13 Evidence''] |- | 1990. | [[Stephen Fodor|Stephen P. A. Fodor]], J. Leighton Read, Michael C. Pirrung, [[Lubert Stryer]], Amy Tsai Lu i Dennis Solas | [https://doi.org/10.1126/science.1990438 ''Light-Directed, Spatially Addressable Parallel Chemical Synthesis''] |- | 1989. | [[Margaret Geller|Margaret J. Geller]], [[John Huchra|John P. Huchra]] | [https://doi.org/10.1126/science.246.4932.897 ''Mapping the Universe''] |- | 1988. | William H. Landschulz, Peter F. Johnson i [[Steven L. McKnight]] | [https://doi.org/10.1126/science.3289117 ''The Leucine Zipper: A Hypothetical Structure Common to a New Class of DNA Binding Proteins'']<br />[https://doi.org/10.1126/science.2494700 ''The DNA Binding Domain of the Rat Liver Nuclear Protein C/EBP Is Bipartite''] |- | rowspan="2" | 1987. | Margaret A. Tolbert, Michel J. Rossi, Ripudaman Malhotra i David M. Golden | [https://doi.org/10.1126/science.238.4831.1258 ''Reaction of Chlorine Nitrate with Hydrogen Chloride and Water at Antarctic Stratospheric Temperatures''] |- | [[Mario J. Molina|Mario Molina]], Tai-Ly Tso, Luisa T. Molina i Frank C. Y. Wang | [https://doi.org/10.1126/science.238.4831.1253 ''Antarctic Stratospheric Chemistry of Chlorine Nitrate, Hydrogen Chloride, and Ice: Release of Active Chlorine''] |- | rowspan="2" | 1986. | Arthur J. Zaug, [[Thomas Cech|Thomas R. Cech]] | [https://doi.org/10.1126/science.3941911 ''The Intervening Sequence RNA of Tetrahymena Is an Enzyme''] |- | [[Jeremy Nathans]], [[David Hogness|David S. Hogness]], Darcy Thomas, Thomas P. Piantanida, Roger L. Eddy i Thomas B. Shows | [https://doi.org/10.1126/science.2937147 ''Molecular genetics of human color vision: the genes encoding blue, green, and red pigments'']<br />[https://doi.org/10.1126/science.3485310 ''Molecular genetics of inherited variation in human color vision''] |- | 1985. | James M. Hogle, Marie Chow i David J. Filman | [https://doi.org/10.1126/science.2994218 ''Three-Dimensional Structure of Poliovirus at 2.9 Å Resolution''] |- | 1984. | Sally M. Rigden, [[Thomas J. Ahrens]] i Edward M. Stolper | [https://doi.org/10.1126/science.226.4678.1071 ''Densities of Liquid Silicates at High Pressures''] |- | 1983. | [[Allan C. Spradling]] i [[Gerald M. Rubin]] | [https://doi.org/10.1126/science.6289435 ''Transportation of Cloned P Elements into Drosophila Germ Line Chromosomes'']<br />[https://doi.org/10.1126/science.6289436 ''Genetic Transformation of Drosophila with Transposable Element Vectors''] |- | 1982. | Dennis G. Kleid, Douglas M. Moore, [[Howard Bachrach|Howard L. Bachrach]], Donald Bowbenko, Marvin J. Grubman, Peter D. McKercher, Donald O. Morgan, Betty H. Robertson, Barbara Small i Daniel Yansura | [https://doi.org/10.1126/science.6272395 ''Cloned Viral Protein Vaccine for Foot-and-Mouth Disease: Responses in Cattle and Swine''] |- | 1981. | [[Robert Axelrod (political scientist)|Robert Axelrod]] i [[W. D. Hamilton|William D. Hamilton]] | [https://doi.org/10.1126/science.7466396 ''The Evolution of Cooperation''] |- | 1980. | [[Fred Spiess|F. N. Spiess]], [[Kenneth C. Macdonald]] i dvadeset suautora | [https://doi.org/10.1126/science.207.4438.1421 ''East Pacific Rise: Hot Springs and Geophysical Experiments''] |- | 1979. | [[Stanton J. Peale]], Patrick M. Cassen i Ray T. Reynolds | [https://doi.org/10.1126/science.203.4383.892 ''Melting of Io by Tidal Dissipation''] |- | 1978. | [[Eric Knudsen|Eric I. Knudsen]], [[Masakazu Konishi]] i John D. Pettigrew | [https://doi.org/10.1126/science.929202 ''Receptive Fields of Auditory Neurons in the Owl'']<br />[https://doi.org/10.1126/science.644324 ''A Neural Map of Auditory Space in the Owl''] |- | 1977. | Naučnici misije [[Viking program|Viking]] | ''za istraživačke izvještaje u časopisu Science [https://www.science.org/toc/science/193/4255 27. augusta], [https://www.science.org/toc/science/194/4260 1. oktobra] i [https://www.science.org/toc/science/194/4271 17. decembra 1976.]'' |} === Ranija pravila === {| class="wikitable sortable" ! Godina ! Autori ! width="40%" | Naslov rada |- | 1974. | [[Amos Nur]] | ''Origin of Velocity Changes before Earthquakes: The Dilatancy Diffusion Hypothesis and Its Confirmation'' |- | 1972. | [[Bruce Carlson (biologist)|Bruce Carlson]] | ''Morphogenetic Interactions between Skin and Underlying Tissues during Limb Regeneration'' |- | 1971. | [[Alan Gelperin]] | ''Neural Control Systems of Underlying Insect Feeding Behavior'' |- | 1970. | [[James W. Truman]] | ''The Eclosion Hormone: Its Release by the Brain and Its Action on the Central Nervous Systems of Silkmoths'' |- | 1969. | [[Cornelia Channing|Cornelia P. Channing]] | ''Control of Luteinization in Granulosa Cell Cultures'' |- | 1968. | [[Joel Rosenbaum|Joel L. Rosenbaum]] | ''Control of Protein Synthesis in Flagellar Growth'' |- | rowspan="2" | 1967. | [[E. O. Wilson|Edward O. Wilson]] | ''Recent Advances in Chemical Communication'' |- | [[Thomas Eisner]] | ''Cross-Specific Chemical Communication'' |- | 1966. | [[Michael K. Reedy]] | ''Cross Bridges and Periods in Insect Flight Muscle'' |- | 1965. | [[David Hogness|David S. Hogness]] | ''The Structure and Function of the DNA from Bacteriophage Lambda'' |- | 1964. | [[John Papaconstantinou]] | ''Protein and Nucleic Acid Changes in the Differentiation of Lens Cells'' |- | 1963. | [[Jonathan W. Uhr]] | ''The Heterogeneity of the Immune Response'' |- | 1962. | [[Jack F. Evernden|J. F. Evernden]] i [[Garness H. Curtis|G. H. Curtis]] | ''The Dating of Early Man and His Cultures by the Potassium-Argon Method'' |- | 1961. | [[Richard D. Alexander]] | ''The Role of Behavioral Study in Cricket Classification'' |- | 1960. | [[Halton Arp|Halton C. Arp]] | ''The Stellar Content of Galaxies'' |- | 1959. | [[Edward Anders]] | ''Meteorites and Asteroids'' |- | 1958. | [[Jerzy Neyman]] i [[Elizabeth Scott (mathematician)|Elizabeth L. Scott]] | ''On Certain Stochastic Models of Population Dynamical Phenomena'' |- | 1957. | [[Martin Schwarzschild]], [[John Bernard Rogerson, Jr.|J. B. Rogerson, Jr.]] i [[John Wainwright Evans|J. W. Evans]] | ''Solar Photographs from 80,000 Feet'' |- | rowspan="2" | 1956. | [[Neal E. Miller]] | ''Learning and Performance Motivated by Direct Stimulation of the Brain'' |- | [[James Olds]] | ''Effects of Hunger, Sex, and Tranquilizers on Localized Reward Systems in the Brain'' |- | 1955. | [[Seymour S. Cohen]] | ''Molecular Bases of the Parasitism of Some Bacterial Viruses'' |- | 1954. | [[Daniel H. Alpert]] | ''Experiments at Very Low Pressures'' |- | 1953. | [[Barry Commoner]] | ''Studies on the Biosynthesis of Tobacco Mosaic Virus'' |- | 1952. | [[Andrew M. Gleason|A. M. Gleason]] | ''Natural Coordinate Systems'' |- | 1951. | [[J. Laurence Kulp]] | ''Natural Radiocarbon Measurements'' |- | 1950. | [[Carroll Williams|Carroll M. Williams]] | ''za nekoliko radova o enzimima, hormonima i razvoju svilenih buba Cecropia'' |- | 1949. | [[Armin C. Braun]] | ''Thermal Inactivation Study on the Tumor-inducing Principle in Crown Gall'' |- | 1947. | [[Harrison Brown|Harrison S. Brown]] | ''Elements in Meteorites and the Earth's Origin'' |- | rowspan="2" | 1946. | [[Tracy Sonneborn|T. M. Sonneborn]], [[Ruth V. Dippel]] i [[Winifred Jacobson]] | ''za nekoliko radova o mehanizmu nasljeđivanja kod Paramecijuma'' |- | [[Quentin M. Geiman]] i [[Ralph W. McKee]] | ''Cultural Studies on the Nutrition of Malarial Parasites'' |- | 1941. | [[Dugald E. S. Brown]], [[Douglas A. Marsland]] i [[Frank H. Johnson]] | ''za dva rada o osnovnom mehanizmu u biološkim efektima temperature, hidrostatskog pritiska i narkoze'' |- | 1940. | [[Dennis Robert Hoagland|Dennis R. Hoagland]] i [[Daniel I. Arnon]] | ''Availability of Nutrients with Special Reference to Physiological Aspects'' |- | 1939. | [[Isidor Isaac Rabi|I. I. Rabi]] | ''Radio Frequency Spectra of Atoms and Molecules'' |- | 1938. | [[Norman Maier|Norman R. F. Maier]] | ''Experimentally Produced Neurotic Behavior in the Rat'' |- | 1937. | [[Philip R. White]] | ''Root Pressure: An Unappreciated Force in Sap Movement'' |- | 1936. | [[Wendell Meredith Stanley|Wendell M. Stanley]] | ''Chemical Studies of the Virus of Tobacco Mosaic'' |- | 1935. | [[Percy White Zimmerman|P. W. Zimmerman]] i [[Albert Edwin Hitchcock|A. E. Hitchcock]] | ''The Initiation and Growth of Secondary Roots Induced by Growth Substances'' |- | 1934. | [[Vern Oliver Knudsen|Vern O. Knudsen]] | ''The Absorption of Sound in Gases'' |- | 1933. | [[Reuben Leon Kahn|Reuben L. Kahn]] | ''Tissue Reactions in Immunity'' |- | 1932. | [[Henry Eyring (chemist)|Henry Eyring]] | ''Quantum Mechanics of Conjugate Double Bonds'' |- | 1931. | [[Carl Caskey Speidel]] | ''Studies of Living Nerves II. Activities of Amoeboid Growth Cones, Sheath Cells and Myelin Segments, as Revealed by Prolonged Observation of Individual Fibers in Frog Tadpoles'' |- | 1930. | [[Merle Tuve|M. A. Tuve]], [[Lawrence R. Hafstad|L. R. Hafstad]] i [[Odd Dahl|O. Dahl]] | ''Experiments with High Voltage Tubes'' |- | 1929. | [[Arthur Jeffrey Dempster|Arthur J. Dempster]] | ''za rad na refleksiji protona iz kristala kalcita'' |- | 1928. | [[Oliver Kamm (biologist)|Oliver Kamm]] | ''Hormones from the Pituitary Gland'' |- | 1927. | [[Hermann Joseph Muller|H. J. Muller]] | ''Effects of X-Radiation on Genes and Chromosomes'' |- | 1926. | [[George David Birkhoff]] | ''A Mathematical Critique of Some Physical Theories'' |- | 1925. | [[Dayton Miller|Dayton C. Miller]] | ''The Michelson-Morley Ether Drift Experiment, its History and Significance'' |- | rowspan="2" | 1924. | [[Edwin Hubble|Edwin P. Hubble]] | ''Cepheids in Spiral Nebulae'' |- | [[Lemuel Roscoe Cleveland|L. R. Cleveland]] | ''za dva rada o simbiozi između termita i njihovih crijevnih protozoa'' |- | 1923. | [[Leonard Eugene Dickson]] | ''On the Theory of Numbers and Generalized Quaternions'' |} == Također pogledajte == * [[Nagrada AAAS za naučnu diplomatiju]] * [[Nagrada AAAS za naučnu slobodu i odgovornost]] * [[Nagrada "Philip Hauge Abelson" (AAAS)]] * [[Nagrada AAAS za istraživanje u bihevioralnim naukama]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Naučne nagrade]] [[Kategorija:Tehnološke nagrade]] [[Kategorija:Nagrade osnovane 1923.]] [[Kategorija:Američko udruženje za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Američke nagrade]] [[Kategorija:Osnivanja u 1923.]] rtwqls6upx14wto3w5fpya14f3tkiqg 0 535762 3914724 3903220 2026-07-26T16:00:57Z WumpusBot 120674 /* Definicije */ razne ispravke 3914724 wikitext text/x-wiki [[File:Warhammer World Space Marine (5526213129).jpg|thumb|Termin "grimdark" je inspirisan igrom [[Warhammer 40.000]].]] '''Grimdark''' jest žanr [[Fantastika|fantastike]], [[Spekulativna fikcija|spekulativne fikcije]] s tonom, stilom ili okruženjem koje je posebno [[Distopija|distopijsko]], amoralno i nasilno. Termin je inspirisan sloganom strateške igre za stol [[Warhammer 40.000]]: "U tmurnoj tami daleke budućnosti postoji samo rat."<ref name="Roberts 2014">{{cite book|last=Roberts|first=Adam|title=Get Started in: Writing Science Fiction and Fantasy|date=2014|publisher=Hachette UK|url=https://books.google.com/books?id=T2rEAwAAQBAJ&pg=PT42|isbn=9781444795660|page=42}}</ref><ref>{{Cite journal| issn = 2623-9558| issue = 2| last = Moser| first = Marcel| title = Hope as the Main Driving Force of Humanity in the Grimdark Universe of Warhammer 40,000| journal = Kick| date = 2019|url=https://www.ffos.unios.hr/download/kick-02.pdf#page=7}}</ref> == Definicije == Učinjeno je nekoliko pokušaja definisanja neologizma<ref>{{Cite web |last=Ayres |first=Jackson |date=20. 2. 2016 |title=When Were Superheroes Grim and Gritty? |url=https://lareviewofbooks.org/article/when-were-superheroes-grim-and-gritty/ |access-date=5. 9. 2022 |website=[[Los Angeles Review of Books]] |language=en}}</ref> grimdark: * [[Adam Roberts]] ga je opisao kao fikciju "gdje niko nije častan i gdje je [[Moć je u pravu|moć u pravu]]", i kao "standardni način referiranja na fantazije koje okreću leđa uzvišenijim, prerafaelitskim vizijama idealizirane medievaliane, a umjesto toga naglašavaju koliko je gadan, brutalan, kratak i, mračan život tada 'zaista' bio", napominjući da grimdark ima malo veze s ponovnim zamišljanjem stvarne historijske stvarnosti, a više s prenošenjem osjećaja da je naš vlastiti svijet "cinično, razočarano, ultranasilno mjesto".<ref name="Roberts 2014"/> * [[Genevieve Valentine]] je nazvala grimdark "skraćenicom za podžanr [[Fantastika|fantastične]] fikcije koji tvrdi da trguje psihologijom tih heroja s mačevima i mračnim realizmom koji stoji iza svih tih politika kraljevstva".<ref name="NPR 25 January 2015">{{cite news|last=Valentine|first=Genevieve|title=For A Taste Of Grimdark, Visit The 'Land Fit For Heroes'|url=https://www.npr.org/2015/01/25/378611261/for-a-taste-of-grimdark-visit-the-land-fit-for-heroes|access-date=31. 1. 2015|work=[[NPR]] Books|date=25. 1. 2015}}</ref> * Po mišljenju [[Jared Shurin|Jareda Shurina]], grimdark fantastika ima tri ključne komponente: sumoran i mračan ton, osjećaj realizma (na primjer, monarsi su beskorisni, a heroji nesavršeni) i djelovanje protagonista: dok je u visokoj fantastici sve predodređeno i napetost se vrti oko toga kako heroji pobjeđuju Mračnog Gospodara, grimdark je "fantazijski protestantizam": likovi moraju birati između dobra i zla i "jednako su izgubljeni kao i mi".<ref name="Pornokitsch 28 January 2015">{{cite news|last=Shurin|first=Jared|title=NEW RELEASES: THE GOBLIN EMPEROR BY KATHERINE ADDISON|url=http://www.pornokitsch.com/2015/01/new-releases-the-goblin-emperor-by-katherine-addison.html|access-date=31. 1. 2015|work=[[Pornokitsch]]|date=28. 1. 2015}}</ref> * [[Liz Bourke]] smatrala je da je definirajuća karakteristika grimdarka "povlačenje u valorizaciju tame radi same tame, u vrstu nihilizma koji prikazuje ispravnu akciju... kao nemoguću ili uzaludnu". To, prema njenim riječima, ima učinak oslobađanja protagonista, kao i čitatelja, od moralne odgovornosti.<ref>{{cite news|last=Bourke|first=Liz|title=The Dark Defiles by Richard Morgan|url=http://strangehorizons.com/non-fiction/reviews/the-dark-defiles-by-richard-morgan/|access-date=7. 3. 2019|work=[[Strange Horizons]]|date=17. 4. 2015}}</ref> * [[Helen Young]] izjednačava grimdark sa surovom fantastikom, kao što je primjer serijala "[[Pjesma leda i vatre]]" [[George R. R. Martin|Georgea R. R. Martina]].<ref>{{cite book | title=Fantasy and Science Fiction Medievalisms | url=https://archive.org/details/isbn_9781604978964 | last=Young | first=Helen Victoria | year=2015 | publisher=Cambria Press | isbn=9781604978964 | page=[https://archive.org/details/isbn_9781604978964/page/5 5] }}</ref> Raspravljalo se i o tome da li je grimdark žanr sam po sebi ili je to beskorisna etiketa. Valentine je primijetio da, dok su neki pisci prihvatili taj termin, drugi ga vide kao "ponižavajući termin za fantastiku koji demontira trope, pečat koji je nepravedno primijenjen".<ref name="NPR 25 January 2015"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Književnost]] [[Kategorija:Žanrovi fantastike]] [[Kategorija:Žanrovi naučne fantastike]] kx0mk3rli9i0m1wvyrzc5qymkc9b6pl 0 535768 3914703 3902317 2026-07-26T15:54:20Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914703 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | ime = Evropski savez psiholoških udruženja | izvorno_ime = European Federation of Psychologists' Associations | slika = Efpa logo.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Logo organizacije EFPA | karta = | veličina_karte = | opis_karte = | skraćenica = EFPA | uzrečica = | prethodnik = | nasljednik = | datum_osnivanja = {{Početni datum i godine|1981}} | datum_gašenja = | vrsta = [[Krovna organizacija]] | status = Aktivna | cilj = Promovisanje i unapređenje psihologije kao stručne i naučne discipline | glavno_sjedište = Grasmarkt 105/39, B-1000 [[Brisel]], [[Belgija]] | glavno_sjedište_koordinate = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | područje_utjecaja = [[Evropski ekonomski prostor]] | članstvo = 39 udruženja | jezik = [[Engleski jezik|engleski]], [[Francuski jezik|francuski]] | generalni_sekretar = | lider_vrsta1 = Predsjednik | lider_ime1 = [[Christoph Steinebach]] | lider_vrsta2 = Generalna direktorica | lider_ime2 = Sabine Steyaert | lider_vrsta3 = | lider_ime3 = | lider_vrsta4 = | lider_ime4 = | lider_vrsta5 = | lider_ime5 = | lider_vrsta6 = | lider_ime6 = | lider_vrsta7 = | lider_ime7 = | glavni_organ = Generalna skupština | budžet = | broj_zaposlenih = | broj_volontera = | veb-sajt = {{URL|http://www.efpa.eu}} }} '''Evropski savez psiholoških udruženja (EFPA)''' krovna je organizacija nacionalnih naučnih i stručnih društava iz oblasti [[psihologija|psihologije]] sa područja [[Evropa|Evrope]]. == Historija == Evropski savez psiholoških udruženja osnovan je 1981, kada je u [[Heidelberg]]u održana i prva generalna skupština. Od tada se generalne skupštine organizuju svake dvije godine u različitim evropskim gradovima. Počevši od 1995, skupština se održava u okviru Evropskog kongresa psihologije, koji se također organizuje bijenalno.<ref name="Freeman_Steyaert_2011">{{cite journal |last1=Freeman |first1=Richard P. J. |last2=Steyaert |first2=Sabine |date=1. 1. 2011 |title=The History and Organization of the European Federation of Psychologists' Associations (EFPA) |journal=European Psychologist |volume=16 |issue=2 |pages=90–99 |doi=10.1027/1016-9040/a000085 |issn=1016-9040 |url=https://econtent.hogrefe.com/doi/abs/10.1027/1016-9040/a000085 |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Ciljevi == Cilj saveza je promovisanje i unapređenje psihologije kao struke i naučne discipline, sa posebnim naglaskom na primijenjenu psihologiju, te na obrazovanje, usavršavanje i naučna istraživanja povezana sa psihološkom praksom.<ref name="Stirn_EFPA">{{cite web |last=Stirn |first=Senja |title=EFPA - Fédération européenne des associations des psychologues |publisher=Réseau Européen des Psychologues |url=https://www.reseaupsychologues.eu/EFPA-Federation-europeenne-des-associations-des-psychologues_a2014.html |access-date=6. 7. 2026 |language=fr}}</ref> Službeno glasilo organizacije je naučni časopis ''[[European Psychologist (časopis)|European Psychologist]]''. Federacija je 2009. pokrenula i uspostavila EuroPsy registar. == Članstvo == EFPA okuplja dvije kategorije članstva: punopravne članice i pridružene članice. Članstvo je dostupno isključivo udruženjima i organizacijama, a ne pojedinačnim psiholozima.<ref name="EFPA_Membership">{{cite web |title=About membership |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |url=https://www.efpa.eu/membership/ |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Punopravne članice === Punopravne članice su nacionalna psihološka udruženja koja predstavljaju psihologe u pojedinim evropskim državama i promovišu psihologiju kao nauku, profesiju i područje obrazovanja. U pravilu, iz svake države može biti primljena samo jedna punopravna članica, odnosno zajednička organizacija nacionalnih psiholoških udruženja ako ih u toj državi postoji više.<ref name="EFPA_Full_Members">{{cite web |title=Full Members |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |url=https://www.efpa.eu/full-members/ |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> Evropski savez psiholoških udruženja okuplja 37 nacionalnih psiholoških udruženja iz svih 27 država članica [[Evropska unija|Evropske unije]], tri države članice [[Europsko udruženje slobodne trgovine|Evropskog udruženja slobodne trgovine]] (Norveška, Island i Lihtenštajn), kao i iz Albanije, San Marina, Srbije, Švicarske, Turske, Ukrajine i Ujedinjenog Kraljevstva. Ta udruženja zajedno predstavljaju više od 400.000 psihologa.<ref name="EFPA_About">{{cite web |title=About EFPA |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |url=https://www.efpa.eu/about-efpa/ |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" | Država !! scope="col" | Naziv udruženja !! scope="col" | Osnovano !! scope="col" | Broj članova |- | [[Albanija]] | [https://www.urdhriipsikologut.al/ Komora psihologa u Republici Albaniji] || 2017. || 1.555<ref name="Urdhri_Psikologut_Members">{{cite web |title=Lista e Anëtarëve |publisher=Urdhri i Psikologut në Shqipëri |url=https://regjistri.urdhriipsikologut.al/members/list |access-date=6. 7. 2026 |language=sq}}</ref> |- | [[Austrija]] || [https://www.boep.or.at/ Strukovno udruženje austrijskih psihologa] || 1953. || 7.500<ref name="BOEP_7500_Mitglieder">{{cite web |date=2025 |title=7.500 Mitglieder im BÖP – Neuer Mitglieder-Rekord! |publisher=Berufsverband Österreichischer Psychologinnen und Psychologen |url=https://www.boep.or.at/aktuelles/detail?news_item_id=6936b31d3c15c83afc000126 |access-date=6. 7. 2026 |language=de}}</ref> |- | [[Belgija]] || [https://www.bfp-fbp.be/ Savez psihologa Belgije] || 1947. || |- | [[Bugarska]] || [http://psychology-bg.org/ Društvo psihologa u Republici Bugarskoj] || 1969. || |- | [[Češka]] || [https://upacr.cz/ Unija psiholoških udruženja Češke Republike] || 1995. || |- | [[Danska]] || [https://www.dp.dk/ Udruženje psihologa Danske] || 1947. || |- | [[Estonija]] || [http://www.epl.org.ee/wb/ Savez psihologa Estonije] || 1988. || 172<ref name="EPL_Liikmed">{{cite web |title=Eesti Psühholoogide Liit |publisher=Eesti Psühholoogide Liit |url=https://www.epl.org.ee/wb/pages/liikmed.php |access-date=6. 7. 2026 |language=et}}</ref> |- | [[Finska]] || [https://www.psyli.fi/ Savez psihologa Finske] || 1957. || 8.400<ref name="Psykologiliitto_Perustiedot">{{cite web |title=Psykologiliitto on psykologien ammatti- ja edunvalvontajärjestö |publisher=Suomen Psykologiliitto ry |url=https://www.psyli.fi/me/liiton-perustiedot/ |access-date=6. 7. 2026 |language=fi}}</ref> |- | [[Francuska]] || [https://ffpp.net/ Francuski savez psihologa i psihologije] || 2003. || |- | [[Grčka]] || [https://seps.gr/ Udruženje psihologa Grčke] || 1963. || |- | [[Hrvatska]] || [https://www.psihologija.hr/ Hrvatsko psihološko društvo] || 1953.<ref name="ReseauPsychologues_Croatie">{{cite web |title=Psychology web |publisher=Réseau Européen des Psychologues |url=https://www.reseaupsychologues.eu/CROATIE_a1712.html |access-date=6. 7. 2026 |language=fr}}</ref> || |- | [[Irska]] || [https://www.psychologicalsociety.ie/ Psihološko društvo Irske] || 1970. || 5.700<ref name="PSI_About">{{cite web |title=About Us |publisher=Psychological Society of Ireland |url=https://www.psychologicalsociety.ie/about |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Island]] || [https://sal.is/ Udruženje psihologa Islanda] || 1954. || |- | [[Italija]] || [https://www.inpa-europsy.it/ Italijanska mreža udruženja psihologa] || 2014. || |- | [[Kipar]] || [https://www.cypsa.org.cy/ Udruženje psihologa Kipra] || 1980. || |- | [[Latvija]] || [https://lppapsihologs.lv/ Udruženje profesionalnih psihologa Latvije] || 1994. || |- | [[Lihtenštajn]] || [https://www.bpl.li/ Strukovno udruženje psihologa Lihtenštajna] || 1977. || |- | [[Litvanija]] || [http://www.psichologusajunga.lt/ Savez psihologa Litvanije] || 1958. || 601<ref name="IUPsyS_Lithuania">{{cite web |title=Lithuanian Psychological Association |publisher=International Union of Psychological Science |url=https://www.iupsys.net/about/members/national-members/lithuania/ |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> |- | [[Luksemburg]] || [https://www.slp.lu/fr/ Luksemburško psihološko društvo] || 1985. || |- | [[Mađarska]] || [https://mpt.hu/ Mađarsko psihološko društvo] || 1928. || |- | [[Malta]] || [https://www.mcp.org.mt/ Komora psihologa Malte] || 2016. || |- | [[Nizozemska]] || [https://nip.nl/ Nizozemski institut psihologa] || 1938. || 13.000 |- | [[Norveška]] || [https://www.psykologforeningen.no/ Udruženje psihologa Norveške] || 1934 || |- | [[Njemačka]] || Savez njemačkih udruženja psihologa<ref>Savez nema zasebnu veb-stranicu, već funkcioniše kao krovno koordinacijsko tijelo osnovano 1959. Njegove aktivnosti i administrativni poslovi vode se preko zvaničnih stranica udruženja osnivača: [https://www.bdp-verband.de/ Udruženja profesionalnih psihologa (BDP)] i [https://www.dgps.de/ Njemačkog društva za psihologiju (DGPs)].</ref> || 1958. || 15.000 |- | Poljska || [https://psych.org.pl/ Poljsko psihološko društvo] || 1948. || |- | Portugal || [https://www.ordemdospsicologos.pt/pt Komora psihologa Portugala] || 2008. || |- | Rumunija || [https://copsi.ro/ Komora psihologa Rumunije] || 2004. || |- | San Marino || [https://www.ordinepsicologirsm.sm/ Komora psihologa Republike San Marino] || 1985. || 89<ref name="Ordine_Psicologi_RSM">{{cite web |title=Ordine degli Psicologi della Repubblica di San Marino |publisher=Ordine degli Psicologi della Repubblica di San Marino |url=https://www.ordinepsicologirsm.sm/ |access-date=6. 7. 2026 |language=it}}</ref> |- | Srbija || [https://dps.org.rs/ Društvo psihologa Srbije] || 1953.<ref name="DPS_Srbija_O_Drustvu">{{cite web |title=O društvu |publisher=Društvo psihologa Srbije |url=https://www.dps.org.rs/o-drustvu/ |access-date=6. 7. 2026 |language=sr}}</ref> || |- | Slovačka || [https://www.komorapsychologov.sk/ Slovačka komora psihologa] || 2005. || |- | Slovenija || [http://www.dps.si/ Društvo psihologa Slovenije] || 1954.<ref name="DPS_O_Drustvu">{{cite web |date=14. 11. 2018 |title=Društvo psihologov Slovenije |publisher=Društvo psihologov Slovenije |url=http://www.dps.si/2018/11/drustvo-psihologov-slovenije/ |access-date=6. 7. 2026 |language=sl}}</ref> || 600<ref name="DPS_O_Drustvu" /> |- | Španija || [https://www.cop.es/ Komora psihologa Španije] || 1979. || 43.628<ref name="Infocop_INE_Estadistica">{{cite web |date=14. 5. 2026 |title=El INE registra un nuevo aumento en el número de psicólogas y psicólogos de la rama sanitaria colegiados |publisher=Infocop |url=https://www.infocop.es/estadistica-colegiados-de-la-rama-sanitaria/ |access-date=6. 7. 2026 |language=es}}</ref> |- | Švedska || [https://www.psykologforbundet.se/ Švedsko udruženje psihologa] || 1955. || 14.000<ref name="Psykologforbundet_Official">{{cite web |title=Sveriges Psykologförbund |publisher=Sveriges Psykologförbund |url=https://www.psykologforbundet.se/ |access-date=6. 7. 2026 |language=sv}}</ref> |- | Švicarska || [https://www.psychologie.ch/en Savez psihologa Švicarske] || 1987. || 12.000<ref name="Prevention_CH_FSP">{{cite web |title=Fédération suisse des psychologues FSP |publisher=Prevention.ch |url=https://www.prevention.ch/fr/organisation/f%C3%B6deration-der-schweizer-psychologinnen-und-psychologen-fsp |access-date=6. 7. 2026 |language=fr}}</ref> |- | Turska || [https://psikolog.org.tr/ Udruženje psihologa Turske] || 1976. || 100.000<ref name="TPA_About_Us">{{cite web |title=Turkish Psychological Association ABOUT US |publisher=International Union of Psychological Science |url=https://www.iupsys.net/wp-content/uploads/2023/02/Turkish-Psychological-Association-About-Us.pdf |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> |- | Ukrajina || [https://www.npa-ua.org/ Nacionalno psihološko udruženje Ukrajine] || 2017. || 3.232<ref name="NPA_Ukraine_About">{{cite web |title=About National Psychological Association of Ukraine |publisher=National Psychological Association of Ukraine |url=https://npa-ua.org/en/about/ |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> |- | Ujedinjeno Kraljevstvo || [https://www.bps.org.uk/ Britansko psihološko društvo] || 1901. || 60.000<ref name="BPS_Who_We_Are">{{cite web |title=Who we are |publisher=The British Psychological Society |url=https://www.bps.org.uk/who-we-are |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> |} === Pridružene članice === Pridružene članice su evropske organizacije koje djeluju u određenim oblastima psihologije ili predstavljaju posebne grupe psihologa, studenata ili nastavnika psihologije. One učestvuju u radu EFPA-e kroz stručnu saradnju, razmjenu informacija, učešće na Evropskom kongresu psihologije i doprinos razvoju zajedničkih stručnih i naučnih inicijativa.<ref name="EFPA_Associate_Members">{{cite web |title=Associate Members |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |url=https://www.efpa.eu/efpa-associate-members/ |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> U rad Evropskog saveza psiholoških udruženja uključeno je ukupno 16 pridruženih organizacija.<ref name="EFPA_Associate_Members" /> {| class="wikitable sortable" ! Skraćenica ! Naziv asocijacije ! Izvorni naziv (en) ! Osnovano |- | EAAP || [https://www.eaap.net/ Evropsko udruženje za avijacijsku psihologiju] || European Association for Aviation Psychology || 1956. |- | EACLIPT || [https://www.eaclipt.org/ Evropsko udruženje za kliničku psihologiju i psihološki tretman] || European Association of Clinical Psychology and Psychological Treatment || 2017. |- | EADP || [https://www.eadp.info/ Evropsko udruženje za razvojnu psihologiju] || European Association of Developmental Psychology || 1983. |- | EAOHP || [https://eaohp.org/ Evropska akademija za psihologiju zdravlja na radu] || European Academy of Occupational Health Psychology || 1999. |- | EAPA || [https://www.eapa.science/ Evropsko udruženje za psihološku procjenu] || European Association of Psychological Assessment || 1990. |- | EAPP || [https://eapp.org/ Evropsko udruženje za psihologiju ličnosti] || European Association of Personality Psychology || 1984. |- | EARA || [https://www.earaonline.org/ Evropsko udruženje za istraživanje adolescencije] || European Association for Research on Adolescence || 1988. |- | EAWOP || [https://eawop.org/ Evropsko udruženje za psihologiju rada i organizacijsku psihologiju] || European Association of Work and Organizational Psychology || 1991. |- | ECPA || [https://www.ecpa-online.com/ Evropsko udruženje za psihologiju zajednice] || European Community Psychology Association || 1996. |- | EFPSA || [https://efpsa.org/ Evropski savez udruženja studenata psihologije] || European Federation of Psychology Students’ Associations || 1987. |- | EHPS || [https://ehps.net/ Evropsko društvo zdravstvene psihologije] || European Health Psychology Society || 1986. |- | EMDR Europe || [https://www.emdr-europe.org/ Evropsko udruženje za desenzitizaciju i reprocesiranje pokretima očiju (EMDR Evrope)] || Eye Movement Desensitization and Reprocessing Europe || 1999. |- | ESPLAT || [https://www.esplat.org/ Evropsko društvo za učenje i podučavanje psihologije] || European Society of Psychology Learning and Teaching || 2017. |- | ESTSS || [https://estss.org/ Evropsko društvo za istraživanje traumatskog stresa] || European Society for Traumatic Stress Studies || 1993. |- | FEPSAC || [https://fepsac.com/ Evropski savez za psihologiju sporta] || European Federation of Sport Psychology || 1969. |- | FESN || [https://www.fesn.eu/ Savez evropskih društava za neuropsihologiju] || Federation of the European Societies of Neuropsychology || 2008. |} == EuroPsy == [[EuroPsy|Evropski certifikat iz psihologije]] (EuroPsy) predstavlja jedinstveni evropski sistem certifikacije psihologa koji je uspostavila Evropska federacija udruženja psihologa. Ovaj sistem definiše usklađene standarde profesionalnih kompetencija i etičkog postupanja koje prihvataju nacionalna udruženja psihologa u 38 zemalja članica EFPA-e, uključujući sve države članice [[Evropska unija|Evropske unije]].<ref name="EuroPsy_Official">{{cite web |title=What is EuroPsy? |publisher=EuroPsy |url=https://europsy-bg.com/en/ |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> Sistem EuroPsy zvanično je uveden 2010. i postepeno se implementira u sve većem broju zemalja. Psiholozi koji ispunjavaju propisane uslove u pogledu akademskog obrazovanja i supervizirane profesionalne prakse, te koji zvanično prihvate zajedničke etičke standarde, mogu podnijeti zahtjev za izdavanje EuroPsy certifikata nacionalnom odboru za dodjelu u svojoj matičnoj zemlji. Svi nosioci ovog certifikata automatski se upisuju u javno dostupan evropski EuroPsy registar.<ref name="EuroPsy_Official" /> == Nagrada "Aristotel" == Nagrada "Aristotel" (engl. ''Aristotle Prize'') međunarodno je priznanje koje Evropski savez psiholoških udruženja dodjeljuje evropskim psiholozima ili istraživačkim timovima koji su ostvarili izuzetan i originalan doprinos razvoju psihologije kao nauke ili struke.<ref name="EFPA_Aristotle_Prize">{{cite web |title=Aristotle Prize |publisher=European Federation of Psychologists' Associations |url=https://www.efpa.eu/award/aristotle-prize/ |access-date=6. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nagrada je ustanovljena 1995. na 4. Evropskom kongresu psihologije u [[Atina|Atini]], kao zajednička inicijativa Udruženje psihologa Grčke i Helenskog psihološkog društva. Budući da je priznanje povezano s Evropskim kongresom psihologije, ono se dodjeljuje u oblasti rada koja odražava specifičnu temu kongresa u godini u kojoj se nagrada uručuje.<ref name="EFPA_Aristotle_Prize" /> Dosadašnji dobitnici nagrade su: * 1995: [[Pieter Drenth]] * 1997: [[Paul Baltes]] * 1999: [[David Magnusson]] * 2001: [[Alan Baddeley]] * 2003: [[Lea Pulkkinen]] * 2005: [[Rocio Fernandez-Ballesteros]] * 2007: [[William Yule (psiholog)|William Yule]] * 2009: [[Claus Bundesen]] * 2011: [[H. Marinus Van Ijzendoorn]] * 2013: [[Niels Birbaumer]] * 2015: [[José Maria Peiró]] * 2017: [[CON AMORE – Center on Autobiographical Memory Research]] * 2019: [[Naomi Ellemers]] * 2023: [[Giuseppe Riva]] * 2025: [[Lars Bäckman]]<ref name="EFPA_Aristotle_Prize" /> == Također pogledajte == * [[Evropski savez udruženja studenata psihologije]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.efpa.eu Službeni sajt] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Evropske medicinske i zdravstvene organizacije]] [[Kategorija:Međunarodna profesionalna udruženja u Evropi]] [[Kategorija:Medicinske i zdravstvene organizacije u Belgiji]] [[Kategorija:Organizacije sa sjedištem u Briselu]] [[Kategorija:Psihološke organizacije u Evropi]] [[Kategorija:Obrazovne organizacije u Evropi]] [[Kategorija:Strukovna psihološka udruženja]] [[Kategorija:Organizacije osnovane 1981.]] g48zv9n1pmqxjb2qu2q8kpzhwsqdn34 0 535771 3914873 3902327 2026-07-26T17:27:59Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914873 wikitext text/x-wiki {{Infokutija časopis | naziv = Review of General Psychology | datoteka = Review of General Psychology Naslovnica.jpg | veličina slike = | opis slike = Naslovnica časopisa ''Review of General Psychology'' | glavni urednik = Wade E. Pickren i [[Thomas Teo]] | učestalost = Tromjesečno (kvartalno) | tiraž = | kategorije = [[Psihologija]] | cijena = | izdavač = [[SAGE Publishing|SAGE]] (u ime [[Američko psihološko udruženje|APA]] Odjel 1) | osnivanje = | prvo izdanje = 1997. | datum najnovijeg izdanja = | broj najnovijeg izdanja = | zemlja = Sjedinjene Američke Države | jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | web = [https://journals.sagepub.com/home/rgp journals.sagepub.com/home/rgp] | logo = }} '''''Review of General Psychology''''' je troomjesečni [[naučni časopis]] koji izdaje Društvo za opću psihologiju (Odjel 1 [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]]).<ref name="APA_Div1">{{cite web |title=The Society for General Psychology and Interdisciplinary Inquiry: APA Division 1 |publisher=American Psychological Association |url=https://www.apa.org/about/division/div1 |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> U časopisu se objavljuju interdisciplinarni radovi iz oblasti [[psihologija|psihologije]] usmjereni na razvoj teorijskih pristupa, konceptualnu analizu i metodološka pitanja u psihološkim istraživanjima. Objavljuje i radove koji se bave kritičkim pregledom i povezivanjem postojeće istraživačke literature, kao i [[Historija psihologije|historijskim]] analizama razvoja psihologije.<ref name="APA_RGP_Journal">{{cite web |title=Review of General Psychology |publisher=American Psychological Association |url=https://www.apa.org/pubs/journals/gpr |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> Časopis je osnovan 1997.<ref>{{cite web | title=Sage Journals: Discover world-class research | url=https://journals.sagepub.com/loi/rgpa/group/d1990.y1997 | access-date=7. 7. 2026 | language=en}}</ref> Glavni urednici su Wade E. Pickren (nezavisni istraživač, SAD) i [[Thomas Teo]] ([[Univerzitet York]], Kanada). == Historija == Časopis je prvobitno izdavalo [[Američko psihološko udruženje]].<ref name="APA_RGP_Journal" /> ==Sažimanje i indeksiranje== Prema podacima iz ''[[Journal Citation Reports]]'' za 2025, časopis ima dvogodišnji [[faktor utjecaja]] 2,9, čime zauzima 53. mjesto među 222 časopisa u kategoriji "multidisciplinarna psihologija". Njegov petogodišnji faktor utjecaja iznosi 4,5, što ga svrstava na 40. mjesto u istoj kategoriji. Indikator citiranosti časopisa iznosi 1,07, odnosno nalazi se iznad svjetskog prosjeka za ovu naučnu oblast.<ref name="SAGE_RGP_Metrics">{{cite web |title=Review of General Psychology: Journal Metrics |publisher=SAGE Journals |url=https://journals.sagepub.com/overview-metric/RGP |access-date=7. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema podacima baze [[Scopus]] za 2024, časopis ostvaruje ''CiteScore'' od 7,800, čime zauzima 24. mjesto među 220 časopisa iz oblasti psihologije. Vrijednost pokazatelja ''SCImago Journal Rank'' (SJR), koji uzima u obzir prestiž izvora iz kojih časopis dobija citate, iznosi 1,509, što ga svrstava na 23. mjesto u istoj kategoriji.<ref name="SAGE_RGP_Metrics" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Naučni časopisi osnovani 1997.]] [[Kategorija:Časopisi Američkog psihološkog udruženja]] [[Kategorija:Časopisi na engleskom jeziku]] [[Kategorija:Časopisi iz oblasti psihologije]] [[Kategorija:Tromjesečni časopisi]] 19a7kel74h0ykor9d3dz28dn6j2ooqm 0 535794 3914516 3905032 2026-07-26T12:13:58Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914516 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infokutija časopis | naziv = <big>'''SCIENCE'''</big> | datoteka = Science Vol. 1 (1880).jpg | veličina slike = 300px | opis slike = Naslovna stranica prvog toma prve serije (ukinuta 1882.) | glavni urednik = [[Holden Thorp]] | učestalost = Sedmičnik | tiraž = Onlajn | kategorije = [[Interdisciplinarnost|Multidisciplinarnost]] | cijena = Pretplata | izdavač = [[Američko udruženje za unapređenje nauke]] | osnivanje = 1880. | prvo izdanje = 1880. | datum najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | broj najnovijeg izdanja = Vidi onlajn | zemlja = [[Sjedinjene Američke Države]] | jezik = [[Engleski]] | web = https://www.science.org/journal/science<br> link1 :https://www.science.org/toc/science/current<br> link2: https://www.science.org/loi/science | logo = <big>'''AAAS'''</big>[[Časopis otvorenog pristupa s odgodom|Odgođeno]]<!-- after 12 months and with registration --><ref group=A name="delayed_oa">{{cite web |url= https://www.science.org/content/page/science-journals-editorial-policies |title= ''Science'' Journals: editorial policies |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 29. 1. 2021 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210127200026/https://www.sciencemag.org/authors/science-journals-editorial-policies |archive-date= 27. 1. 2021 | }}</ref>}} '''''Science''''' je [[recenzija|stručno recenzirani]] [[akademski časopis]] [[Američko udruženje za unapređenje nauke|Američkog udruženja za unapređenje nauke]]<ref group=A name="2007_PR_Communication_and_Humanities_Award">{{cite press release | first1=Ginger | last1= Pinholster | url= https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php | date=4. 7. 2007 |title= EurekaAlert! Science earns top honor from Spain's Crown Prince |publisher= American Association for the Advancement of Science|language= en-us |access-date= 29. 1. 2021 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20070708183233/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-07/aaft-et070307.php |archive-date= 8. 7. 2007 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |title=AAAS Annual Report-Science |publisher=Aaas.org |access-date=15. 5. 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525043718/http://www.aaas.org/publications/annual_report/2000/science.html |archive-date=25. 5. 2010 |df=mdy-all }}</ref> (AAAS) i jedan od vodećih svjetskih akademskih časopisa.<ref name=Lemonick> {{cite news| last = Lemonick| first =Michael D.| quote =Rad je, u međuvremenu, objavljen u časopisu Science, jednom od vodećih svjetskih naučnih časopisa, što mu je dalo još veću težinu.| title =Alien Life Discovered in a Meteorite! Or Maybe No| publisher =Time magazine online| date =7. 3. 2011| url =http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| archive-url =https://web.archive.org/web/20110309010630/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,2057461,00.html#ixzz1ZhW1Cy1p| url-status =dead| archive-date =9. 3. 2011| access-date =3. 10. 2011}}</ref> Prvi put je objavljen 1880. godine, danas se distribuira sedmično i ima bazu pretplatnika od oko 130.000. Budući da institucionalne pretplate i online pristup opslužuju širu publiku, procijenjena čitalačka publika je preko 400.000 ljudi.<ref>{{cite news |url=https://advertising.science.org/products-services/print/ |publisher=AAAS |access-date=1. 11. 2021 |title=Print Advertising Products & Services |work=Science |quote=129,558 qualified weekly circulation; 400,000+ readers each week }}</ref> ''Science'' ima sjedište u [[Distrikt Columbia|Distriktu Columbia]], Sjedinjene Američke Države, s drugom kancelarijom u [[Cambridge]]u, [[Engleska]], [[UK|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. == Sadržaj == Glavni fokus časopisa je objavljivanje važnih originalnih naučnih istraživanja i istraživačkih pregleda, ali ''Science'' također objavljuje vijesti vezane za nauku, mišljenja o [[naučna politika|naučnoj politici]] i druga pitanja od interesa za naučnike i druge koji su zabrinuti zbog širokih implikacija nauke i tehnologije. Za razliku od većine [[naučni časopis|naučnih časopisa]], koji se fokusiraju na određeno polje, ''Science'' i njegov rival ''[[Nature]]'' pokrivaju cijeli spektar [[spisak akademskih disciplina#Prirodne nauke|naučnih disciplina]]. Prema ''[[Izvještaji o citiranju časopisa|Izvještajima o citiranju časopisa]]'', faktor uticaja ''Science''{{'}} za 2024. godinu bio je 45,8.<ref name=WoS>{{cite book |year=2025 |chapter=Science |title=2024 Journal Citation Reports |publisher=Clarivate |edition=Science |series=[[Web of Science]]}}</ref> Studije metodološkog kvaliteta i pouzdanosti otkrile su da neki visoko prestižni časopisi, uključujući ''Science'', "objavljuju značajno nekvalitetne strukture", a ukupna "pouzdanost objavljenih istraživačkih radova u nekoliko oblasti može opadati s povećanjem ranga časopisa".<ref name="Brembs2018">{{cite journal |last1=Brembs|first1=Björn|title=Prestigious Science Journals Struggle to Reach Even Average Reliability |journal=Frontiers in Human Neuroscience |volume=12 |year=2018 |pmid=29515380 |pmc=5826185 |doi=10.3389/fnhum.2018.00037 |doi-access=free}}</ref> Iako je časopis AAAS-a, članstvo u AAAS-u nije obavezno za objavljivanje u časopisu ''Science''. Radovi se prihvataju od autora širom svijeta. Konkurencija za objavljivanje u časopisu ''Science'' je vrlo intenzivna, jer članak objavljen u tako citiranom časopisu može dovesti do pažnje i napredovanja u karijeri autora. Za objavljivanje prihvata se manje od 7% poslanih članaka.<ref>{{cite web | url=https://www.science.org/content/page/journal-metrics | title=Journal metrics }}</ref> [[Slika:Science, vol. 1, 1883, title page.png|thumb|left| Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)|Naslovna stranica prvog toma obnovljenog časopisa (februar–juni 1883.)]] Časopis ''Science'' osnovao je njujorški novinar rođen u Engleskoj [[John Michels (urednik)|John Michels]] 1880. godine.<ref name="DCP">{{cite web |title=John Michels |url=https://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xmlhttps://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=nameregs/nameregs_3317.xml |website=Darwin Correspondence Project |access-date=26. 5. 2026 |language=en}}</ref> uz finansijsku podršku [[Thomas Edison|Thomasa Edisona]], a kasnije i [[Alexander Graham Bell|Alexandera Grahama Bella]].<ref>{{cite journal |author=<!--Not stated--> |date= 7. 2. 1947 |title= Thomas A. Edison and the Founding of Science: 1880 |url=https://archive.org/details/sim_science_1947-02-07_105_2719/page/142|journal= Science |volume= 105 |issue= 2719 |pages= 142–148 |doi=10.1126/science.105.2719.142 |pmid= 17813458 |quote=a weekly journal devoted mainly to physical science and invention, entitled Science, and Mr. [A. Graham] Bell purchased from Mr. John Michels for $5,000 the title and good will of this journal. Continuity of the publication was not, however, maintained, and the present journal [Science] dates from 1883. Mr. Thomas A. Edison had been responsible for the foundation of the earlier Science|bibcode= 1947Sci...105..142. }}</ref><ref>{{cite book |last1= Grosvenor |first1=Edwin S |last2=Wesson |first2= Morgan |year= 2016 |title= Alexander Graham Bell |url= https://archive.org/details/alexandergrahamb0000edwi |publisher= New Word City |isbn= 978-1612309842 |quote= In 1881, the old rivalry between Bell and Thomas Edison spilled over into the field of publishing. Science Magazine had been founded the year before with funding from Edison, but the frugal inventor soon tired of the deficits and withheld support. Bell had written for the magazine and respected its editorial quality. He felt that Science, like the British Nature, appealed to a broad audience interested in current research. In 1882, he and Gardiner Hubbard acquired the rights to Science and hired as editor a respected young entomologist and writer named Sam Scudder, who happened to be a Hubbard cousin.}}</ref> (Edison je zauzvrat dobio povoljan urednički tretman, bez otkrivanja finansijskog odnosa, u vrijeme kada je njegov ugled patio zbog kašnjenja u proizvodnji obećane komercijalno isplative sijalice.)<ref>{{cite book |title=American Eclipse |url=https://archive.org/details/americaneclipsen0000baro |author=Baron, David |year=2017 |publisher=Liveright |page=[https://archive.org/details/americaneclipsen0000baro/page/224 224] |isbn=9781631490163}}</ref> Međutim, časopis nikada nije stekao dovoljno pretplatnika za uspjeh i prestao je s objavljivanjem u martu 1882. Alexander Graham Bell i Gardiner Greene Hubbard kupili su prava na časopis i angažovali mladog entomologa [[Samuel Hubbard Scudder|Samuela H. Scuddera]] da oživi časopis godinu dana kasnije. Imali su određeni uspjeh prateći sastanke istaknutih američkih naučnih društava, uključujući AAAS.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |title= Origins: 1848–1899 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 28. 1. 2021 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201130151338/https://www.aaas.org/archives/origins-1848-1899 |archive-date= 30. 11. 2020 | df=dmy-all}}</ref> Međutim, do 1894. godine, ''Science'' se ponovo našao u finansijskim poteškoćama i prodan je psihologu [[James McKeen Cattell|Jamesu McKeen Cattellu]] za 500.000 USD- U sporazumu koji su postigli Cattell i sekretar AAAS-a [[Leland Ossian Howard|Leland O. Howard]], ''Science'' je postao časopis Američkog udruženja za unapređenje nauke 1900.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |title= AAAS and Science: 1900–1940 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 28. 1. 2021 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231003/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-science-1900-1940 |archive-date= 28. 4. 2020 | df=dmy-all}}</ref> Tokom ranog dijela 20. stoljeća, važni članci objavljeni u časopisu ''Science'' uključivali su radove o genetici vinske mušice ''[[Drosophila melanogaster]]'' autora [[Thomas Hunt Morgan|Thomasa Hunta Morgana]], gravitacijskim lećama [[Albert Einstein|Alberta Einsteina]] i spiralnim maglinama [[Edwin Hubble|Edwina Hubblea[]. Nakon što je Cattell umro 1944. godine, vlasništvo nad časopisom preneseno je na AAAS.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |title= 150 Years of Advancing Science: A History of AAAS (1848–1998) |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 28. 1. 2021 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20210109052042/https://www.aaas.org/archives/150-years-advancing-science-history-aaas-1848-1998 |archive-date= 9. 1. 2021 | df=dmy-all}}</ref> Nakon Cattellove smrti 1944. godine, časopisu je nedostajalo dosljedno uredničko prisustvo sve dok Graham DuShane nije postao urednik 1956. godine. Godine 1958, pod DuShaneovim vodstvom, ''Science'' je apsorbirao ''The Scientific Monthly'', čime je tiraž časopisa povećan za preko 38000|61000}}, sa 38.000 na više od 61.000.<ref group=A name="maturing3">{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |title= AAAS and the Maturing of American Science: 1941–1970 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 28. 1. 2021 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201201062836/https://www.aaas.org/archives/aaas-and-maturing-american-science-1941-1970 |archive-date= 1. 12. 2020 | df=dmy-all}}</ref> Fizičar [[Philip Abelson]], suotkrivač [[neptunij]]a, bio je urednik od 1962. do 1984. godine. Pod Abelsonom je poboljšana efikasnost procesa recenzije, a prakse objavljivanja su ažurirane. Tokom ovog vremena, objavljeni su radovi o misijama [[program Apollo|programa Apollo]] i neki od najranijih izvještaja o AIDS-u.<ref>{{cite web |url= https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |title= Change and Continuity: 1971–1998 |publisher= American Association for the Advancement of Science |language= en-us |access-date= 28. 1. 2021 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200428231351/https://www.aaas.org/archives/change-and-continuity-1971-1998 |archive-date= 28. 4. 2020 | df=dmy-all}}</ref> Biohemičar [[Daniel E. Koshland Jr.]] bio je urednik od 1985. do 1995. godine. Od 1995. do 2000. godine, tu poziciju je obavljao neuroznanstvenik [[Floyd E. Bloom]]. Biolog [[Donald Kennedy]] postao je urednik časopisa ''Science'' 2000. godine. Biohemičar [[Bruce Alberts]] preuzeo je njegovo mjesto u martu 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |title=Bruce Alberts Named New Editor-in-Chief of Science |publisher=American Association for the Advancement of Science |date=17. 12. 2007 |author=Pinholster, Ginger |access-date=19. 12. 2007 |archive-date=16. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316134343/http://www.aaas.org/news/releases/2007/1217alberts.shtml |url-status=dead }}</ref> Geofizičarka [[Marcia McNutt]] postala je glavna urednica u junu 2013.<ref>{{cite news |url=https://www.science.org/content/article/marcia-mcnutt-bringing-her-intellectual-energy-science |date=2. 4. 2013 |title=Marcia McNutt Bringing Her 'Intellectual Energy' to Science |author=Gramling, Carolyn |publisher=American Association for the Advancement of Science |work=Science |access-date=21. 9. 2013}}</ref> Tokom njenog mandata, porodica časopisa se proširila i uključila je ''Science Robotics'' i ''Science Immunology'',<ref>{{cite press release|title=AAAS to Expand the Science Family of Journals by Launching Two New Journals: Science Robotics and Science Immunology|author=Pinholster, Ginger|date=20. 10. 2015|publisher=American Association for the Advancement of Science|url=http://www.aaas.org/news/aaas-expand-science-family-journals-launching-two-new-journals-science-robotics-and-science|access-date=17. 11. 2015}}</ref> i izdavaštvo [[otvoreni pristup|otvorenog pristupa]] sa ''[[Science Advances]]''.<ref>{{cite web |url=https://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |title=AAAS announces open-access journal |work=[[Nature]] |date=12. 2. 2014 |access-date=12. 2. 2015 |author=Van Noorden, Richard |archive-date=9. 10. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009191158/http://blogs.nature.com/news/2014/02/aaas-announces-open-access-journal.html |url-status=dead }}</ref> [[Jeremy M. Berg]] postao je glavni urednik 1. jula 2016.<ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/jeremy-berg-named-science-editor-chief |title=Jeremy Berg named Science editor-in-chief|author=Kaiser, Jocelyn|date=25. 5. 2016|access-date=1. 7. 2016|journal=Science|doi=10.1126/science.aaf5749|url-access=subscription}}</ref> Bivši prorektor Univerziteta Washington u St. Louisu [[Holden Thorp]] imenovan je za glavnog urednika u ponedjeljak, 19. augusta,2019.<ref>{{Cite web|url=https://source.wustl.edu/2019/08/thorp-named-editor-in-chief-of-science/|title=Thorp named editor-in-chief of Science {{!}} The Source {{!}} Washington University in St. Louis|date=19. 8. 2019|website=The Source|language=en-US|access-date=19. 8. 2019}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.science.org/content/article/aaas-names-chemist-holden-thorp-editor-chief-science |title=AAAS names chemist Holden Thorp as editor-in-chief of Science|date=19. 8. 2019|journal=Science|doi=10.1126/science.aaz1817|language=en|access-date=19. 8. 2019|last1=Brainard|first1=Jeffrey|s2cid=202388761|url-access=subscription}}</ref> U februaru 2001. godine, nacrt rezultata istraživanja [[ljudski genom|ljudskog genoma]] istovremeno su objavili časopisi ''[[Nature]]'' i ''Science'', pri čemu je ''Science'' objavio rad o [[Celer Corporation|Celera Genomics]], a ''Nature'' javno finansirani [[Projekt ljudskog genoma]]. 2007. godine, ''Science'' (zajedno sa [[Nature]]) dobio je [[Nagrada princa Asturije|Nagradu princa Asturije]] za komunikacije i čovječnost.<ref>[http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html Journal Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724172231/http://www.fundacionprincipedeasturias.org/ing/04/premiados/trayectorias/trayectoria820.html|date=24. 7. 2008}}. Fundacionprincipedeasturias.org. Retrieved on 2013-06-20.</ref> Godine 2015., [[Rush Holt Jr.|Rush D. Holt Jr.]], glavni izvršni direktor AAAS-a i izvršni izdavač časopisa ''Science'', izjavio je da časopis postaje sve više internacionalan: "Radovi u koautorskim radovima na međunarodnom nivou sada su norma – oni predstavljaju gotovo 60 % radova. Godine 1992. taj je broj bio nešto manji od 20 %."<ref name="Science and Diplomacy.">{{cite journal |url=http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2015/scientific-drivers-for-diplomacy |journal=Science and Diplomacy |date=29. 6. 2015 |title=Scientific Drivers for Diplomacy |first=Rush |last=Holt}}</ref> ==Dostupnost== {{glavni|Nova ScienceNow}} Najnovija izdanja časopisa dostupna su online, putem glavne web stranice časopisa, samo pretplatnicima, članovima AAAS-a, te za dostavu na [[IP adresa]] u institucijama koje su pretplatnici; učenici, nastavnici od predškolskog uzrasta do 12. razreda i neki drugi mogu se pretplatiti po sniženoj cijeni. Međutim, istraživački članci objavljeni nakon 1997. dostupni su besplatno (uz online registraciju) godinu dana nakon što su objavljeni, tj. [[odgođeni otvoreni pristup]].<ref group=A name="delayed_oa"/> Značajniji članci vezani za javno zdravstvo također su dostupni besplatno, ponekad odmah nakon objavljivanja. Članovi AAAS-a također mogu pristupiti Science arhivi prije 1997. na web stranici ''Science'', gdje se zove "Science Classic".<!-- Ako je dostupno, na bilo koji način, molimo vas da navedete URL-ove. --> Časopis također učestvuje u inicijativama koje pružaju besplatan ili jeftin pristup čitateljima u zemljama u razvoju, uključujući [[HINARI]], OARE, [[AGORA]] i [[Scidev.net]]. Ostale karakteristike web stranice ''Science'' uključuju besplatni odjeljak "'''ScienceNow'''" sa "najnovijim vijestima iz nauke",<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/ |title=ScienceNow |access-date=1. 9. 2011 |work=Science}}</ref> i "'''ScienceCareers'''", koji pruža besplatne resurse za karijeru naučnika i inženjera. '''''Science Express''''' ('''Sciencexpress''') omogućava unaprijed elektronsko objavljivanje odabranih ''Science'' radova.<ref name="Science Express">{{cite web | url=https://phys.org/journals/science-express/ | title=Science Express | publisher=American Association for the Advancement of Science / Phys.org | access-date=25. 4. 2019}}</ref> == Afilijacije == ''Science'' je dobio finansiranje za izvještavanje o [[COVID-19]] od [[Pulitzer Cear|Pulitzer Centra]] i [[Fondacija Heising-Simons|Fondacije Heising-Simons]].<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Jon |date=18. 11. 2020 |title='Incredible milestone for science.' Pfizer and BioNTech update their promising COVID-19 vaccine result |url=https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416104945/https://www.science.org/content/article/covid-19-vaccine-trial-complete-pfizer-and-biontech-update-their-promising-result |archive-date=16. 4. 2025 |access-date=29. 5. 2022 |website=Science |language=en }}</ref> {{refbegin|2}} [[IMPAKT FAKTOR]]: '''45,8''' (2024.) [[ISSN]]: 0036-8075 eISSN: 1095-9203 [[CODEN]]: SCIEAS3 [[JSTOR]]: 00368075 [[LCCN]]: 17024346 [[OCLC]]: 1644869 {{refend|2}} ==Također pogledajte== {{Portal|Nauka}} * [[Američko udruženje za unapređenje nauke|AAAS publikacije]] * [[Proboj godine]] * [[Spisak naučnih časopisa]] ==Reference== {{Refspisak|30em|refs= }} ===AAAS reference=== {{Reflist|group=A|30em|refs= }} ==Vanjski linkovi == {{Commons category|Science (journal)}} {{Wikisource}} *Nagrada Princa od Asturije za komunikaciju i humanističke nauke [[Kategorija:Ustanove u Sjedinjenim Američkim Državama osnovane 1880. godine]] [[Kategorija:Akademski časopisi Američkog udruženja za unapređenje nauke]] [[Kategorija:Časopisi na engleskom jeziku]] [[Kategorija:Multidisciplinarni akademski časopisi]] [[Kategorija:Multidisciplinarni naučni časopisi]] [[Kategorija:Akademski časopisi osnovani 1880. godine]] [[Kategorija:Sedmični časopisi]] gr9kzeebrl9w9yueildop6wrumizs4l 0 535796 3914706 3902473 2026-07-26T15:55:00Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914706 wikitext text/x-wiki {{Kratak opis|Videoigra iz 1997.}}{{Infokutija videoigra | naslov = Fallout | slika = Fallout omot.png | alt = Omot Windows verzije igre Fallout. | razvijač = [[Interplay Productions]] | izdavač = Interplay Productions | producent = [[Tim Cain]] | dizajner = [[Christopher Taylor (dizajner igara)|Christopher Taylor]] | programer = Tim Cain<br />[[Chris Jones (dizajner igara)|Chris Jones]] | umjetnik = [[Leonard Boyarsky]]<br />[[Jason D. Anderson]]<br />Gary Platner | pisac = Mark O'Green | kompozitor = [[Mark Morgan (kompozitor)|Mark Morgan]] | serijal = ''[[Fallout (franšiza)|Fallout]]'' | platforme = [[MS-DOS]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[Klasični Mac OS|Mac OS]], [[Mac OS X]] | objavljeno = '''MS-DOS, Windows'''<br />Sjeverna Amerika: 10. oktobar 1997.<br />Evropa: 1997.<br />'''Mac OS'''<br />Sjeverna Amerika: 1997.<br />'''Mac OS X'''<br />Svijet: 2002. | žanr = [[Akcioni RPG|RPG]] | načini_igranja = [[Jedan igrač]] }} '''''Fallout''''' (poznat i kao '''''Fallout: A Post Nuclear Role Playing Game''''') je [[RPG|RPG videoigra]] iz 1997. godine, koju je razvio i izdao [[Interplay Productions]]. Smještena je u sredinu 22. vijeka u postapokaliptični i retrofuturistički svijet, decenijama nakon globalnog [[Nuklearno oružje|nuklearnog rata]] između Sjedinjenih Američkih Država i Kine. Protagonista igre, Stanovnik Trezora (Vault Dweller), živi u podzemnom nuklearnom skloništu. Igrač mora istražiti okolnu pustoš kako bi pronašao kompjuterski čip koji može popraviti pokvareni sistem za snabdijevanje vodom u Trezoru. Tokom igre, igrač komunicira s drugim preživjelima, od kojih mu neki daju zadatke (questove), te se upušta u poteznu borbu. [[Tim Cain]] je počeo raditi na ''Falloutu'' 1994. godine. Igra je prvobitno konceptualizirana na osnovu sistema igranja uloga ''[[GURPS]]'', ali nakon što se izdavač ''GURPS-a'', [[Steve Jackson Games]], usprotivio količini nasilja u igri, Cain i dizajner [[Christopher Taylor (dizajner igara)|Christopher Taylor]] kreirali su novi sistem za prilagođavanje likova, nazvan S.P.E.C.I.A.L. Interplay isprva nije posvećivao veliku pažnju igri, ali je na kraju uložio oko 3 miliona dolara i zaposlio do trideset ljudi na njenom razvoju. Interplay je smatrao ''Fallout'' [[Duhovni nasljednik (videoigre)|duhovnim nasljednikom]] svoje RPG igre ''[[Wasteland (videoigra)|Wasteland]]'' iz 1988. godine, a umjetnička inspiracija crpljena je iz književnosti i medija 1950-ih godina, koji su simbolizirali Atomsko doba, kao i iz filmova ''[[Pobješnjeli Max]]'' (''Mad Max'') i ''Dječak i njegov pas'' (''A Boy and His Dog''). Zadaci su namjerno napravljeni tako da budu moralno dvosmisleni. Nakon tri i po godine razvoja, ''Fallout'' je izdat u Sjevernoj Americi u oktobru 1997. godine. ''Fallout'' je dobio priznanja kritičara zbog svog otvorenog gameplaya, sistema likova, zapleta i postavke svijeta. Osvojio je nagradu "RPG igra godine" od strane ''[[GameSpot]]a'' i časopisa ''Computer Games Magazine'', a bio je nominovan i od strane Akademije interaktivnih umjetnosti i nauka (AIAS) na dodjeli Spotlight nagrada. ''Fallout'' je ostvario i komercijalni uspjeh, prodavši više od pola miliona primjeraka širom svijeta. Često se uvrštava među najbolje videoigre svih vremena, a zaslužan je za obnavljanje interesa potrošača za žanr RPG igara. Izrodio je izuzetno uspješnu ''[[Fallout (franšiza)|Fallout]]'' franšizu, čija je prava 2007. godine otkupila kompanija [[Bethesda Softworks]]. == Gameplay == === Stvaranje lika === ''Fallout'' je [[RPG|RPG videoigra]]. Igrač počinje odabirom jednog od tri unaprijed napravljena [[Lik igrača (videoigre)|lika]] ili kreiranjem lika sa vlastitim postavkama atributa.<ref name="pcgameruk">{{cite magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20010117050000/http://www.pcgamer.co.uk/games/gamefile_review_page.asp?item_id=402|url=http://www.pcgamer.co.uk/games/gamefile_review_page.asp?item_id=402|title=Glowing|issue=56|author=Butcher, Andy|magazine=[[PC Gamer UK]]|date=maj 1998|access-date=22. 7. 2022|archive-date=17. 1. 2001|url-status=dead}}</ref> Protagonista, poznat kao Stanovnik Trezora (Vault Dweller), ima sedam primarnih statistika koje igrač može prilagoditi: snaga (Strength), percepcija (Perception), izdržljivost (Endurance), harizma (Charisma), inteligencija (Intelligence), agilnost (Agility) i sreća (Luck), što čini akronim S.P.E.C.I.A.L.{{sfn|Taylor|1997|page=3{{hyphen}}5}} Svaka statistika se kreće od jedan do deset, pod uslovom da njihov zbir ne prelazi 40.{{sfn|Taylor|1997|page=3{{hyphen}}6}} Dva dodatna elementa koja se biraju prilikom stvaranja lika su vještine (skills) i osobine (traits).<ref name="justadventure" /> Svih 18 vještina predstavljaju naučene sposobnosti, a njihova efikasnost je izražena u procentima. Početna efikasnost zavisi od primarnih statistika, ali igrač može izabrati tri "označene" (tagged) vještine koje dobijaju početni bonus od 20%.{{sfn|Taylor|1997|pp=3{{hyphen}}10 {{ndash}} 3{{hyphen}}14}} Osobine su kvaliteti lika koji donose i pozitivne i negativne efekte; igrač može izabrati do dvije osobine sa liste od šesnaest.<ref name="gamespot">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/reviews/fallout-review/1900-2535953/|title=Fallout Review|last=Desslock|date=21. 11. 1997|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016150615/http://www.gamespot.com/reviews/fallout-review/1900-2535953/|archive-date=16. 10. 2013|url-status=live|access-date=8. 11. 2009}}</ref>{{sfn|Taylor|1997|pp=3{{hyphen}}14 {{ndash}} 3{{hyphen}}15}} Tokom igranja, igrač skuplja iskustvene poene kroz razne akcije. Prikupljanjem poena, igrač podiže nivo svog lika i dobija određeni broj poena za unapređenje vještina.<ref name="justadventure" /> Svaka tri (ili četiri, ukoliko se izabere osobina "Skilled") nivoa, igrač može izabrati posebnu sposobnost, poznatu kao "perk" (pogodnost).<ref name="gamerev">{{cite web|url=https://www.gamerevolution.com/review/32537-fallout-review|title=Fallout review for the MAC|date=5. 6. 2004|website=[[Game Revolution]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505044259/https://www.gamerevolution.com/review/32537-fallout-review|archive-date=5. 5. 2021|url-status=live|access-date=8. 11. 2009}}</ref> Postoji ukupno 48 perkova (plus dva dodatna koja se dobijaju nošenjem specifičnog oklopa) i svaki ima preduslove koji se moraju ispuniti. Na primjer, perk "Prijatelj životinja", koji sprječava napade životinja, zahtijeva da igrač bude barem deveti nivo, ima inteligenciju pet ili višu, te vještinu preživljavanja u divljini od najmanje 25%.{{sfn|Barton|2019|p=386—387}} === Istraživanje i borba === U ''Falloutu'', igrač istražuje svijet igre iz trimetrijske perspektive (često zvane izometrijska) i komunicira sa NPC likovima (non-player characters). Likovi se razlikuju po količini teksta; neki izgovaraju kratke poruke, dok drugi daju opsežne dijaloge. Najvažniji likovi su tokom razgovora animirani pomoću 3D modela, poznatih kao "govoreće glave" (talking heads).<ref name="gamespot" />{{sfn|Cain|2012|loc=32:25–32:32}} Igrač može razmjenjivati robu s drugim likovima (barter) ili kupovati potrepštine koristeći čepove od Nuka-Cole (bottle caps) kao valutu.<ref name="electricplayground">{{cite web|url=http://www.elecplay.com/reviews/view/?article=8290&full=1|title=Fallout|website=The Electric Playground|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011070908/http://www.elecplay.com/reviews/view/?article=8290&full=1|archive-date=11. 10. 2008|access-date=29. 4. 2021|author=Jason}}</ref> Igra nudi i pratioce koje igrač može regrutovati za pomoć u istraživanju i borbi, iako ih igrač ne može direktno kontrolisati.<ref name="gamespot" /> Postoje tri glavna zadatka (questova) čije je rješavanje obavezno, a posljednja dva se otkrivaju nakon završetka prvog. Prvi glavni zadatak ima vremensko ograničenje od 150 dana u igri; ako ga igrač ne izvrši u tom roku, igra se završava porazom (Game Over).<ref name="cgm">{{cite web|url=http://www.cdmag.com/articles/006/158/fallout_review.html|title=Fallout|year=1997|work=[[Computer Games Strategy Plus]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20021217221627/http://www.cdmag.com/articles/006/158/fallout_review.html|archive-date=17. 12. 2002|url-status=dead|access-date=22. 7. 2022|author=Mayer, Robert}}</ref><ref name="pcgamerus">{{cite magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20000312175928/http://www.pcgamer.com/reviews/421.html|url=http://www.pcgamer.com/reviews/421.html|archive-date=12. 3. 2000|title=Fallout|date=januar 1998|last=Vaughn|first=Todd|magazine=[[PC Gamer US]]|access-date=14. 4. 2010}}</ref><ref>Dodatno vremensko ograničenje od 500 dana za preostala dva glavna zadatka postojalo je u originalnoj verziji igre, ali je uklonjeno u verziji 1.1.</ref> Neki likovi daju sporedne zadatke; rješavanjem istih, igrač dobija iskustvene poene i povremeno nagradu u vidu novca i/ili predmeta.<ref name="justadventure" /><ref name="cgm" /> Igrač koristi "PIP-Boy 2000", prijenosni elektronski uređaj, za praćenje svih aktivnih zadataka.{{sfn|Taylor|1997|page=4{{hyphen}}21}} Mnogi zadaci imaju višestruka rješenja; često se mogu završiti putem diplomatije, borbe ili šuljanja, a neki omogućavaju nekonvencionalna rješenja suprotna originalnoj narudžbi.{{sfn|Pepe|2019|pages=225{{endash}}226}} Na osnovu načina na koji su riješili zadatke, igrači mogu zaraditi ili izgubiti poene karme (reputacije), što direktno utiče na to kako ih drugi likovi tretiraju.<ref name="gamespot" /> Potezi igrača diktiraju budući razvoj priče, opcije u igri, kao i sami završetak igre.<ref name="cgm" />{{sfn|Pepe|2019|page=226}}<ref name="justadventure" /> Borba je potezna (turn-based) i koristi sistem akcionih poena (action points). Broj dostupnih poena zavisi od perkova i agilnosti lika. Tokom svakog poteza, igrač može izvesti višestruke akcije dok mu ne ponestane akcionih poena.<ref name="cgw">{{cite magazine|author=Green, Jeff|author-link=Jeff Green (writer)|archive-url=https://web.archive.org/web/20000816005427/http://www.gamespot.com/rpg/fallout/review_cgw.html|url=http://www.gamespot.com/rpg/fallout/review_cgw.html|magazine=[[Computer Gaming World]]|archive-date=16. 8. 2000|title=Fallout|date=19. 11. 1997|access-date=22. 7. 2022|url-status=dead}}</ref> Različite akcije poput napadanja, kretanja, punjenja oružja, interakcije s objektima i otvaranja inventara troše različit broj poena.{{sfn|Taylor|1997|p=5{{hyphen}}3}} Igrač može brzo mijenjati dva opremljena oružja,{{sfn|Taylor|1997|p=5{{hyphen}}2}} te nabaviti raznovrstan arsenal,<ref name="cgm" /> od kojih mnoga omogućavaju ciljanje specifičnih dijelova tijela neprijatelja.<ref name="pcpowerplay">{{cite magazine|url=https://archive.org/details/PCPowerplay018/page/n69/mode/2up|last=Stepnik|first=March|title=Fallout|magazine=[[PC PowerPlay]]|date=novembar 1997|access-date=17. 7. 2021}}</ref> Sva oružja imaju jedan ili dva tipa napada; npr. hladna oružja (za borbu prsa u prsa) imaju mogućnost zamaha (swing) ili uboda (thrust), dok automatsko vatreno oružje ima opciju rafalne paljbe. Ako igrač nema opremljeno oružje, može udarati šakama ili nogama.{{sfn|Taylor|1997|p=5{{hyphen}}8{{endash}}5{{hyphen}}9}} == Priča == === Postavka === Dana 23. oktobra 2077. godine, svjetski [[Nuklearno oružje|nuklearni rat]] između [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i [[Kina|Kine]], izazvan globalnim sukobom oko oskudnih resursa, devastirao je planetu i uništio modernu civilizaciju. Događaji u igri ''Fallout'' odvijaju se skoro vijek kasnije, 2161. godine, i prate Stanovnika Trezora (Vault Dweller), čovjeka rođenog i odraslog u Trezoru 13 (Vault 13), jednom od mnogobrojnih visoko-tehnoloških podzemnih skloništa izgrađenih za zaštitu preživjelih.<ref name="polytimeline" />{{sfn|Interplay Productions|1997|loc=Scene: Intro. "'''Narrator''': 'In 2077, the storm of world war had come again. In two brief hours, most of the planet was reduced to cinders. And from the ashes of nuclear devastation, a new civilization would struggle to arise.'"}}<ref name="cgm" /> Oni koji su ostali na površini preživljavaju skupljajući ostatke starog svijeta.<ref name="cgm" /> Trezor 13 nalazi se duboko ispod planina južne Kalifornije.<ref name="cgm" /> Stanovnik Trezora može istraživati veća naselja uključujući Junktown, koji je rastrzan sukobom između lokalnog šerifa Killiana Darkwatera (glas mu daje [[Richard Dean Anderson]]) i kriminalca Gizma ([[Jim Cummings]]); zatim "The Hub", užurbani trgovački grad; te Necropolis, grad koji su osnovali Ghoulovi (ljudi strahovito mutirani uslijed radijacije) na ruševinama nekadašnjeg Bakersfielda, za koje se ispostavlja da su bivši stanovnici Trezora 12.<ref name="polytimeline" /> Putovanje Stanovnika Trezora ga također dovodi u kontakt s različitim frakcijama, uključujući Bratstvo čelika (Brotherhood of Steel), kvazi-religijski vojni red posvećen pronalasku i obnovi predratne tehnologije;<ref name="polytimeline" /><ref name="pcgamer-retrospective" /> Djecu Katedrale (Children of the Cathedral), optimistični vjerski kult;<ref name="gamesradar-locations" /> te armiju virtualno besmrtnih humanoida otpornih na radijaciju poznatih kao Super mutanti (Super Mutants), koje predvodi groteskno biće pod imenom "Gospodar" (The Master).<ref name="polytimeline" /> === Likovi === Igrač kontroliše Stanovnika Trezora koji je poslan u Pustoš (Wasteland) kako bi spasio svoj dom. Lik se može prilagoditi ili bazirati na jednom od tri unaprijed kreirana lika: Albertu Coleu, pregovaraču i harizmatičnom lideru sa pravnim obrazovanjem; Nataliji Dubrovhsky, talentovanoj akrobatkinji i inteligentnoj unuci ruskog diplomate iz predratnog sovjetskog konzulata u Los Angelesu; te Maxu Stoneu, najvećem čovjeku u Trezoru, poznatom po ogromnoj snazi, izdržljivosti i nedostatku inteligencije.{{sfn|Taylor|1997|pp=3{{hyphen}}1–3{{hyphen}}2}} Ova tri lika predstavljaju diplomatski, prevarantski ili borbeni pristup igri.<ref name="gamerev" /> Iako lik može biti muško ili žensko, u kanonu serijala Stanovnik Trezora je muškarac.{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}}<ref>{{cite video game|title=[[Fallout 2]]|developer=[[Black Isle Studios]]|publisher=[[Interplay Productions]]|date=29. 10. 1998|scene=Intro|quote='''Narrator''': 'They hold that their founder and ancestor, one known as the "Vault Dweller," once saved the world from a great evil... Only through the bravery of this Vault Dweller was the evil destroyed... When at last he returned to the home he had fought so hard to protect, he was cast out. Exiled.'}}</ref> Četiri pratioca koje igrač može regrutovati su: Ian, plaćenik iz Shady Sandsa;<ref>{{cite magazine|url=https://www.pcgamesn.com/fallout/companion-ian|last=Yarwood|first=Jack|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201212924/https://www.pcgamesn.com/fallout/companion-ian|title=Remembering Ian, the greatest Fallout companion|magazine=[[PCGamesN]]|date=9. 9. 2020|archive-date=1. 2. 2022|access-date=16. 7. 2022|url-status=live}}</ref> Tycho, pustinjski rendžer;{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} Dogmeat, neumorni i odani pas;<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/tenspot_sidekicks/page4.html|title=The Ten Best Sidekicks - Dogmeat|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20050420033433/http://www.gamespot.com/features/tenspot_sidekicks/page4.html|archive-date=20. 4. 2005|access-date=16. 7. 2022}}</ref> i Katja, članica organizacije "Sljedbenici Apokalipse" (Followers of the Apocalypse).<ref>{{cite magazine|url=https://www.pastemagazine.com/games/fallout/fallouts-best-companions/#3-katja-fallout|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213418/https://www.pastemagazine.com/games/fallout/fallouts-best-companions/|last=Gwaltney|first=Javy|title=''Fallout''{{'s}} Best Companions|magazine=[[Paste Magazine]]|date=5. 11. 2015|archive-date=2. 6. 2021|access-date=16. 7. 2022}}</ref> Ostali ključni likovi uključuju [[Vault Boy]]a, maskotu korporacije Vault-Tec koja je izgradila Trezore;<ref>{{cite web|url=https://www.denofgeek.com/games/loki-fallout-retrofuturism-design-references-style-influences/|title=How Loki and Fallout Use Retrofuturism to Unnerve Us|last=Byrd|first=Matthew|date=30. 6. 2021|work=[[Den of Geek]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701005909/https://www.denofgeek.com/games/loki-fallout-retrofuturism-design-references-style-influences/|archive-date=1. 7. 2021|access-date=19. 7. 2021}}</ref> Killiana Darkwatera, gradonačelnika, šerifa i trgovca u Junktownu;<ref name="cgw" /><ref name="gamesdomain-retrospective" /> te Gospodara (glasovi Jim Cummings i Kath Soucie), vođu Super mutanata i glavnog antagoniste igre.<ref name="Kotaku">{{cite news|url=https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|last=Tieryas|first=Peter|title=How A Dark Time-Traveling Fantasy Game Became the Original ''Fallout''|work=[[Kotaku]]|date=26. 12. 2020|access-date=18. 4. 2021|archive-date=3. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203074108/https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|url-status=live}}</ref><ref name="gamespot_villians">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page7.html?tag=stitialclk|title=The Ten Best Computer Game Villains - The Master|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111033632/http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page7.html?tag=stitialclk|archive-date=11. 11. 2011|access-date=7. 6. 2022}}</ref> === Radnja === U Trezoru 13 kvari se Vodeni čip, esencijalna računarska komponenta zadužena za recikliranje i crpljenje vode. S obzirom na to da će rezerve vode presušiti za samo 150 dana, Nadzornik (Overseer) zadužuje Stanovnika Trezora da pronađe zamjenski čip. Opremljen PIP-Boyem 2000 i skromnom opremom, on napušta Trezor 13 i kreće prema najbližem skloništu, Trezoru 15, ali otkriva da je napušteno i u ruševinama.<ref>{{cite book|last1=Rollings|first1=Andrew|url=https://archive.org/details/andrewrollingser0000roll_s4t7/|title=Andrew Rollings and Ernest Adams on Game Design|last2=Adams|first2=Ernest|publisher=[[New Riders Press]]|year=2003|isbn=9781592730018|pages=357–358|author-link2=Ernest W. Adams}}</ref> Stanovnik Trezora zatim detaljno istražuje Pustoš i konačno pronalazi zamjenski čip ispod grada Necropolisa, u uništenom Trezoru 12. Nakon povratka, sistem za vodu biva popravljen. Ipak, Nadzornik postaje ozbiljno zabrinut zbog izvještaja o brojnim mutantima u Pustoši. Smatrajući da su mutacije previše rasprostranjene i ekstremne da bi bile prirodna pojava, daje Stanovniku Trezora novi zadatak: pronaći i uništiti izvor mutacija. Informacije otkrivaju da ljude otimaju i pretvaraju u Super mutante izlaganjem virusu "Forced Evolutionary Virus" (F.E.V.) u vojnoj bazi Mariposa. Mutante predvodi Poručnik (Lieutenant), inteligentni kibernetički poboljšani mutant, koji prima naređenja direktno od Gospodara (The Master). Gospodarov krajnji plan je pretvoriti cjelokupno čovječanstvo u Super mutante i tako stvoriti jedno "ujedinjeno" društvo (Unity). Frakcija "Djeca Katedrale" zapravo je kult pod kontrolom Gospodara, namijenjen mirnom potčinjavanju ljudi. Da bi zaustavio mutacije, igrač mora uništiti rezervoare s virusom u bazi Mariposa i eliminisati Gospodara (redoslijed rješavanja je prepušten igraču).<ref name="electricplayground" /> Da bi ubio Gospodara, igrač ulazi u katedralu kulta, spušta se u skriveni prototip Trezora ispod nje i suočava se s njim. Igrač ga može ubiti u borbi, uvjeriti ga da je njegov plan osuđen na propast jer su Super mutanti sterilni, ili jednostavno aktivirati samouništenje katedrale.<ref name="Kotaku" /> Kada se pobjedonosno vrati u Trezor 13, Nadzornik mu zabranjuje povratak unutra. Bojeći se da su ga iskustva promijenila i da će njegove herojske priče natjerati druge stanovnike da napuste sigurnost Trezora, Nadzornik ga teška srca protjeruje nazad u Pustoš.<ref name="fallout_2" /> Igra završava prikazom dugoročnih posljedica svih igračevih izbora na društva i naselja koja je susretao tokom putovanja.<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/features/awards97/ending.html|title=Best & Worst Awards 1997 - Best Ending|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20010210223942/http://www.gamespot.com/features/awards97/ending.html|archive-date=10. 2. 2001|access-date=19. 7. 2022}}</ref> Također, postoji alternativni završetak ako se igrač odluči pridružiti Gospodaru. U tom slučaju, lik biva ubačen u F.E.V. virus, pretvoren u Super mutanta, nakon čega predvodi vojsku na Trezor 13 i masakrira sve njegove stanovnike, što igrač posmatra kroz sigurnosne kamere. == Razvoj == [[Datoteka:Timothy-cain-gdc2010_cropped.jpg|mini|Tim Cain (uslikan 2010.) bio je kreator, producent i jedan od programera igre ''Fallout''.]] Razvoj na ''Falloutu'' započeo je početkom 1994. godine.{{sfn|Cain|2012|loc=0:41}}<ref name="poly">{{cite web|url=http://www.polygon.com/gaming/2012/3/8/2855595/fallout-gdc-black-isle-interplay-obsidian-bethesda|title=''Fallout'': The game that almost never was|last=Pitts|first=Russ|date=3. 3. 2012|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020205109/http://www.polygon.com/gaming/2012/3/8/2855595/fallout-gdc-black-isle-interplay-obsidian-bethesda|archive-date=20. 10. 2013|url-status=live|access-date=19. 10. 2013}}</ref> U početku, kompanija Interplay mu nije posvećivala puno pažnje,<ref name="eurogamer_history">{{cite news|url=https://www.eurogamer.net/articles/2015-05-29-a-brief-history-of-fallout|last=Cobbett|first=Richard|title=A brief history of ''Fallout''|work=[[Eurogamer]]|date=5. 6. 2015|access-date=20. 4. 2021|archive-date=20. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420170637/https://www.eurogamer.net/articles/2015-05-29-a-brief-history-of-fallout|url-status=live}}</ref> i tokom prvih šest mjeseci programer Tim Cain je radio potpuno sam. Cain je vremenom dobijao pomoć drugih zaposlenika u njihovo slobodno vrijeme.<ref name="poly" /> Razvojni tim, predvođen Cainom, dizajnerom Christopherom Taylorom i art direktorom Leonardom Boyarskyjem,{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} dostigao je broj od 15 ljudi 1995. godine. Naredne godine, producent Feargus Urquhart regrutovao je dodatne radnike, povećavši tim na 30 članova.<ref name="poly" /> Cain je ovaj tim nazvao "nevjerovatnim" zbog njihove ogromne posvećenosti,{{sfn|Cain|2012|loc=48:35–49:05}} dok je Urquhart rad pod krovom Interplaya opisao kao "jedva kontrolisani haos".<ref name="pcgamesn">{{cite magazine|url=https://www.pcgamesn.com/fallout/making-of|last=Peel|first=Jeremy|title=How on Earth did ''Fallout'' ever get made?|magazine=[[PCGamesN]]|date=12. 5. 2020|access-date=25. 5. 2021|archive-date=12. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512050850/https://www.pcgamesn.com/fallout/making-of|url-status=live}}</ref> Radni naslov igre, ''Vault-13: A GURPS Post-Nuclear Role-Playing Game'', odbačen je kao neadekvatan. Razmatran je naziv ''Armageddon'', ali je to ime već bilo zauzeto za drugi projekat (koji je kasnije otkazan).{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} Predsjednik kompanije, [[Brian Fargo]], tada je predložio naslov ''Fallout''.<ref name="poly" /> Razvojni tim je kao glavnu muzičku temu želio koristiti pjesmu "[[I Don't Want to Set the World on Fire]]" grupe [[the Ink Spots]], ali ih je spriječio problem s autorskim pravima, te su iskoristili drugu pjesmu iste grupe – "[[Maybe (1935 song)|Maybe]]".{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}}{{sfn|Cain|2012|loc=39:13–39:55}}<ref name="fallout_bible">{{cite book|last=Avellone|first=Chris|url=http://www.duckandcover.cx/index.php?id=5|title=''Fallout'' Bible #9|date=6. 11. 2002|publisher=[[Black Isle Studios]]|pages=32–33|author-link=Chris Avellone|access-date=16. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502004909/http://www.duckandcover.cx/index.php?id=5|archive-date=2. 5. 2013|url-status=live}}</ref> Razvoj je zvanično završen 1. oktobra 1997. godine,<ref>{{cite magazine|url=http://www.pcgamer.com/news/news092997.html|title=''Fallout'' is Finished|magazine=[[PC Gamer]]|date=3. 10. 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19971012044818/http://www.pcgamer.com/news/news092997.html|archive-date=12. 10. 1997|access-date=19. 4. 2021}}</ref> nakon tri i po godine i utrošenih oko 3 miliona dolara.{{sfn|Cain|2012|loc=125; 209}}<ref>{{cite interview|url=http://www.rockpapershotgun.com/2012/04/02/back-to-black-isle-fargo-on-obsidian-joining-wasteland-2/#more-102357|last=Fargo|first=Brian|author-link=Brian Fargo|title=Back To Black Isle: Fargo On Obsidian Joining ''Wasteland 2''|website=[[Rock Paper Shotgun]]|interviewer=Alec Meer|date=2. 4. 2012|access-date=28. 8. 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112142724/http://www.rockpapershotgun.com/2012/04/02/back-to-black-isle-fargo-on-obsidian-joining-wasteland-2/|archive-date=12. 11. 2012}}</ref> === Pogon i dizajn === [[Datoteka:Fallout_camera_angles.png|lijevo|mini|Render koji oponaša "izometrijski" prikaz u ''Falloutu'' sa heksagonalnom mrežom.]] ''Fallout'' je započeo kao engine za igre koji je Cain razvijao u slobodno vrijeme, baziran na sistemu ''Generic Universal RolePlaying System'' (''GURPS''). Razvoj je ubrzan nakon što je Cain uspio ubijediti Farga u veliki potencijal projekta,{{sfn|Cain|2010a|loc=6:58–7:39}}{{sfn|Cain|2012|loc=12:43}} a Interplay je 1994. i formalno kupio prava za GURPS licencu.<ref name="NGen18">{{cite magazine|url=https://archive.org/details/NEXT_Generation_18/page/n75/mode/2up|title=G.U.R.P.S.|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=18|date=juni 1996|pages=74–76|access-date=19. 7. 2022}}</ref> Prvi prototip igre završen je iste godine.{{sfn|Cain|2012|loc=15:05}} Ekipa je razmatrala opciju da igru napravi iz [[Prvo lice (videoigre)|perspektive prvog lica]] u 3D-u, ali je to odbačeno jer tadašnji modeli ne bi mogli zadržati željeni nivo detalja.<ref name="pcgamesn" /><ref name="shacknews">{{cite interview|url=https://www.shacknews.com/article/114982/world-on-fire-the-oral-history-of-fallout-and-fallout-2|last1=Cain|first1=Tim|author-link1=Tim Cain|last2=Boyarsky|first2=Leonard|author-link2=Leonard Boyarsky|last3=Taylor|first3=Christopher|author-link3=Christopher Taylor (game designer)|last4=DeMilt|first4=Eric|last5=Everts|first5=Scott|display-authors=3|title=World on Fire: The Oral History of ''Fallout'' and ''Fallout 2''|interviewer=David Craddock|work=[[Shacknews]]|date=15. 11. 2019|access-date=25. 5. 2021|archive-date=23. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523032328/https://www.shacknews.com/article/114982/world-on-fire-the-oral-history-of-fallout-and-fallout-2|url-status=live}}</ref> Umjesto toga odabrana je trimetrijska perspektiva na heksagonalnoj mreži.<ref name="shacknews" /> Dizajniran da bude igra sa otvorenim svijetom,{{sfn|Cain|2012|loc=41:41}} ''Fallout'' je bio pažljivo balansiran tako da, iako su sporedni zadaci opcioni, igrač koji ne nadogradi svoje vještine ima jako male šanse da preživi kasniji dio igre.<ref name="NGen18" /> Ipak, Taylor je dodao ograničenje od 150 dana kako bi osigurao da igrači ostanu fokusirani na glavnu priču.<ref name="Kotaku" /> Krajem 1994. godine, igra je zamalo otkazana kada je Interplay kupio licence za bogate fantastične franšize ''[[Forgotten Realms]]'' i ''[[Planescape]]'', ali je Cain uvjerio upravu da ga puste da završi započeti posao.{{sfn|Cain|2012|loc=20:48—22:10}} Nakon planetarnog uspjeha akcionog RPG-a ''[[Diablo (videoigra)|Diablo]]'' 1997. godine,<ref>{{cite news|url=http://www.gamecenter.com/News/Item/0,3,0-419,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20001025141035/http://www.gamecenter.com/News/Item/0,3,0-419,00.html|last=Goble|first=Gordon|title=Diablo available now!|work=[[CNET Gamecenter]]|date=6. 1. 1997|archive-date=25. 10. 2000|access-date=6. 6. 2022}}</ref> Cain se uspješno odupro pritisku izdavača da se ''Fallout'' pretvori u multiplayer igru sa borbom u stvarnom vremenu.<ref name="poly" /> U martu 1997. Interplay je odustao od GURPS licence zbog kreativnih neslaganja s kompanijom Steve Jackson Games. Prema riječima ljudi iz Interplaya, tvorcu sistema zasmetao je nivo "grafičkog nasilja" u igri.<ref name="poly" /><ref name="PCGamer">{{cite magazine|url=http://www.pcgamer.com/news/news0310.html#8|title=No GURPS License for Fallout|magazine=[[PC Gamer]]|date=13. 3. 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19971012045200/http://www.pcgamer.com/news/news0310.html#8|archive-date=12. 10. 1997|access-date=18. 4. 2021}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://scans.roushimsx.com/PCGamer_1998_04_pg188.jpg|last=Wolf|first=Michael|title=Nobody's Perfect|magazine=[[PC Gamer]]|volume=5|number=4|page=188|date=april 1998|access-date=19. 4. 2021|archive-date=19. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419212046/http://scans.roushimsx.com/PCGamer_1998_04_pg188.jpg|url-status=live}}</ref> Tim je zbog toga morao razviti potpuno novi sitem za napredovanje lika (S.P.E.C.I.A.L.); Taylor i Cain su dobili samo sedmicu dana da dizajniraju i programiraju cijeli sistem iz nule.<ref name="poly" />{{sfn|Cain|2010a|loc=8:42–9:20}} === Koncept i uticaji === [[Datoteka:Leonard_Boyarsky-_Fallout_20_year_reunion_dinner_(cropped).jpg|desno|mini|Leonard Boyarsky (slikan 2017. godine) bio je umjetnički direktor na prvoj igri.]] Dok se još bazirao na GURPS sistemu, razmatrale su se tradicionalne fantasy priče kao i putovanje kroz vrijeme, prije nego što su se developeri konačno odlučili za postapokaliptično okruženje.<ref name="Kotaku" /><ref name="poly" />{{sfn|Cain|2010a|loc=6:58–7:39; 7:56–8:09}} ''Fallout'' je kreiran kao direktni duhovni nasljednik kultnog Interplayevog RPG-a ''[[Wasteland (videoigra)|Wasteland]]'' (1988), koji je objavio [[Electronic Arts]].{{sfn|McLaughlin|2010|pages=1—2}} Skoro svi članovi tima igrali su ''Wasteland'', ali nisu mogli napraviti zvanični nastavak jer Electronic Arts nije želio prodati prava nazad.<ref name="Kotaku" /> Tim je vizuelnu inspiraciju pronašao u književnosti i kulturi Amerike 1950-ih, naročito iz filmova ''[[Zabranjena planeta]]'' (1956) i apokaliptičnih vizija iz ''Dječak i njegov pas'' (1975) i ''Pobješnjeli Max'' (1979). Poseban pečat ostavili su i lažno optimistični posteri i reklame iz doba [[Hladni rat|Hladnog rata]], koje je Boyarsky jako volio.<ref name="Kotaku" /><ref name="poly" /><ref>{{cite book|last=Melissinos|first=Chris Robert|url=https://archive.org/details/theartofvideogamestext/|title=The Art of Video Games|date=16. 3. 2012|publisher=[[Smithsonian American Art Museum]]|isbn=9781599621098|page=101|author-link=Chris Melissinos}}</ref> Koncept ogromnih atomskih skloništa u potpunosti je bio podstaknut podzemnom bazom iz filma ''Dječak i njegov pas''.<ref name="poly" /> Cain je istakao da je sistem borbe uveliko bio inspirisan čuvenom igrom ''[[X-COM]]''.{{sfn|Cain|2012|loc=5:17–5:34}} Također, igra je prepuna raznih referenci na popularnu kulturu, pod jednim uslovom koji su dizajneri sami sebi postavili – referenca mora biti suptilna i uklopiti se u svijet. Na primjer, naziv sposobnosti "Slayer" bio je direktna posveta seriji ''[[Buffy ubojica vampira]]''.{{sfn|Cain|2012|loc=24:46–25:44}} === Likovi i pisanje === Razrađeni grafički sprajtovi u igri zahtijevali su znatnu količinu kompjuterske memorije za ono vrijeme.{{sfn|Cain|2012|loc=31:53–32:10}} Glasove za 21 glavnog NPC-a posudila je impresivna ekipa glumaca, među kojima su Richard Dean Anderson, [[Tony Shalhoub]], [[Keith David]], [[Clancy Brown]] i čuveni [[Ron Perlman]], koji ujedno i pripovijeda uvodni tekst.{{sfn|McLaughlin|2010|page=2}} Perlman se 2026. godine kroz smijeh prisjetio da je za svoj rad bio plaćen "40 dolara i jedan sendvič".<ref>{{cite web|url=https://www.eurogamer.net/fallout-veteran-ron-perlman-says-he-was-paid-40-dollars-and-a-sandwich-for-his-voiceover-work-in-the-original-game|title=Fallout veteran Ron Perlman says he was paid "40 dollars and a sandwich" for his voiceover work in the original game|website=eurogamer.net|access-date=15. 1. 2026}}</ref> Modeli lica za najbitnije likove poznati kao "govoreće glave" u početku su oblikovani ručno od gline i digitalizirani posebnom 3D tehnologijom.<ref name="NGen18" /> Pisanje tekstova povjereno je dizajneru Marku O'Greenu, kojeg su hvalili za brzinu i efikasnost.<ref name="shacknews" /> Priča i scenarij osmišljeni su sa posebnom namjerom da igrač i lik prolaze kroz proces učenja o Pustoši u isto vrijeme.<ref name="pcgamesn" /> Kreacija glavnog negativca, Gospodara (The Master), potekla je iz ideje šta bi se desilo da se u mutacijski virus baci više ljudi i kompjuterski ekran istovremeno. Gospodar je postao nezaboravan po svojim glasovima koji su se naizmjenično prebacivali između muškog, ženskog i elektronskog tona.<ref name="kotaku_development">{{cite web|url=https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|title=How A Dark Time-Traveling Fantasy Game Became the Original ''Fallout''|last=Tieryas|first=Peter|date=26. 12. 2012|website=[[Kotaku]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203074108/https://kotaku.com/how-a-dark-time-traveling-fantasy-game-became-the-origi-1845870322|archive-date=3. 2. 2021|url-status=live|access-date=11. 8. 2022}}</ref> Misije su ciljano koncipirane tako da sadrže znatnu sivu zonu morala, ostavljajući igračima apsolutnu slobodu da odluče ko je zaista u pravu.{{sfn|Cain|2012|loc=43:21–43:50}} == Objavljivanje == Boyarsky i glavni umjetnik Jason D. Anderson<ref name="pcgamesn" /> dizajnirali su prve reklame za igru.<ref>{{cite interview|url=http://www.rpgcodex.net/content.php?id=10425|last=Boyarsky|first=Leonard|author-link=Leonard Boyarsky|title=RPG Codex Interview: Leonard Boyarsky on joining Obsidian, Fallout & Bloodlines cut content and more|interviewer=Jedi Master Raek|website=RPG Codex|date=30. 9. 2016|access-date=24. 5. 2021}}</ref> Igra nije imala video trailer,<ref>{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2018/05/30/a-history-of-fallouts-trailers|title=A History of Fallout's Trailers|last=Campbell|first=Even|date=30. 5. 2018|website=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417143721/https://www.ign.com/articles/2018/05/30/a-history-of-fallouts-trailers|archive-date=17. 4. 2022|url-status=live|access-date=17. 4. 2022}}</ref> ali je objavljen demo u aprilu 1997. Kutija igre dizajnirana je tako da vizuelno podsjeća na staromodne metalne kutije za užinu, a korisničko uputstvo na knjižicu s vodičem za preživljavanje.<ref name="poly" /> Zvanično, ''Fallout'' se našao na policama u Americi 10. oktobra 1997. godine za operativne sisteme MS-DOS i Windows.<ref name="Rel">{{cite magazine|url=http://www.pcgamer.com/news/news-1997-10-06.html|title=Now Shipping|date=10. 10. 1997|magazine=[[PC Gamer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/19980218070450/http://www.pcgamer.com/news/news-1997-10-06.html|archive-date=18. 2. 1998|url-status=dead|access-date=5. 12. 2019}}</ref> Ubrzo je izdat patch verzije 1.1, koji je otklonio mnoštvo bugova i, najbitnije, skinuo limit od 500 dana s glavne priče. Prvobitno igra uopšte nije trebala izaći u Evropi jer je postojala mogućnost da igrač namjerno ubija djecu u igri, no nakon što je to uklonjeno, evropsko izdanje dobilo je zeleno svjetlo.{{sfn|Cain|2012|loc=40:27—41:06}} Igra je kasnije objavljena u raznim antologijama, kolekcijama, te distribuirana putem modernih servisa kao što je [[Steam (servis)|Steam]]. == Prijem == {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1em;" |+Prijem i recenzije ! colspan="2" style="text-align:center;" |Zbirne ocjene |- !Agregator !Ocjena |- |[[Metacritic]] |89/100<ref name="MCPC">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/game/pc/fallout|title=Fallout for PC Reviews|website=[[Metacritic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422174411/https://www.metacritic.com/game/pc/fallout|archive-date=22. 4. 2022|url-status=live|access-date=25. 4. 2021}}</ref> |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |Ocjene kritičara |- !Publikacija !Ocjena |- |''AllGame'' |4.5/5<ref name="allgame">{{cite web|url=http://www.allgame.com/game.php?id=6460&tab=review|title=Fallout – Review|last=Suciu|first=Peter|website=[[AllGame]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141114121443/http://www.allgame.com/game.php?id=6460&tab=review|archive-date=14. 11. 2014|access-date=8. 11. 2009}}</ref> |- |''Computer Games Strategy Plus'' |4.5/5<ref name="cgm" /> |- |''Computer Gaming World'' |4.5/5<ref name="cgw" /> |- |''[[GameSpot]]'' |8.7/10<ref name="gamespot" /> |- |''Next Generation'' |4/5<ref name="nextgen">{{cite magazine|url=https://retrocdn.net/images/f/fe/NextGeneration_US_38.pdf|title=Rating; ''Fallout''|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=38|date=februar 1998|page=120|access-date=29. 4. 2021|archive-date=29. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429044339/https://retrocdn.net/images/f/fe/NextGeneration_US_38.pdf|url-status=live}}</ref> |- |''PC Gamer UK'' |86%<ref name="pcgameruk" /> |- |''PC Gamer US'' |90%<ref name="pcgamerus" /> |- |''PC PowerPlay'' |89%<ref name="pcpowerplay" /> |} ''Fallout'' je pobrao priznanja i hvalospjeve medija širom svijeta,<ref name="gamespot_villians"/>{{sfn|Barton|2019|p=389}} a kritičari su ga smatrali najboljim naslovom u svom žanru u tom periodu. Časopis ''PC PowerPlay'' predvidio je da će igra oživjeti pomalo usnuli žanr i oduševiti sve tipove igrača.<ref name="pcpowerplay" /> Platforma ''GameSpot'' izjavila je da fanovi napokon imaju dobar razlog za prestanak čekanja kvalitetnog RPG-a.<ref name="gamespot" /> Posebno su hvaljeni sistem kreiranja lika, pametan humor uklopljen sa brutalnošću postapokaliptičnog svijeta, muzička podloga i sloboda pristupa rješavanju misija.<ref name="gamespot" /><ref name="electricplayground" /><ref name="gamesdomain" /> Borbeni sistem dobio je nešto podijeljenije, ali i dalje pozitivne reakcije. Mnogi su hvalili taktički pristup usljed izvođenja bitaka na poteze, dok su drugi istakli frustraciju lošom vještačkom inteligencijom pratećih likova (koji su često, zbog lošeg pozicioniranja, znali nanijeti štetu glavnom liku).<ref name="pcgamerus" /> === Prodaja === ''Fallout'' je ostvario odličan komercijalni uspjeh iako nije oborio rekorde koje su postavljale franšize poput ''[[Baldur's Gate]]'' ili ''Diablo''. Do marta 2000. godine samo na području SAD-a prodato je preko 144.000 primjeraka, a pretpostavlja se da su globalne brojke bile i dvostruko veće.<ref name="desslocksales2">{{cite web|url=http://desslock.gamespot.com:80/archives/200005/20000511.html|title=Desslock's Ramblings – RPG Sales Figures|date=11. 5. 2000|work=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20010203124200/http://desslock.gamespot.com/archives/200005/20000511.html|archive-date=3. 2. 2001|url-status=dead|access-date=22. 7. 2022|author=Desslock}}</ref> Ipak, interes u Ujedinjenom Kraljevstvu bio je vrlo nizak.<ref name="eurogamer">{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029123628/http://www.eurogamer.net/articles/fallout-retrospective-article|url=http://www.eurogamer.net:80/articles/fallout-retrospective-article|title=''Fallout'' Retrospective|work=[[Eurogamer]]|archive-date=29. 10. 2009|date=27. 10. 2008|author=MacDonald, Keza|url-status=live|access-date=16. 8. 2019}}</ref> Brian Fargo je 2017. godine otkrio da je prva igra ukupno ostvarila oko 600.000 prodanih kopija.<ref name="600k">{{cite interview|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720173213/http://www.rpgcodex.net/content.php?id=10604|url=http://www.rpgcodex.net/content.php?id=10604|last=Fargo|first=Brian|author-link=Brian Fargo|title=RPG Codex Report: A Codexian Visit to inXile Entertainment|interviewer=Infinitron|date=13. 4. 2017|archive-date=20. 7. 2017|work=RPG Codex|url-status=live}}</ref> Nakon nevjerovatnog uspjeha TV adaptacije iz 2024. godine, baza igrača za originalni ''Fallout'' naglo je porasla za preko 160% na Steam platformi. === Nagrade i priznanja === Akademija interaktivnih umjetnosti i nauka (AIAS) nominovala je igru u više kategorija, dok je pobjedu za najbolji "RPG godine" igra odnijela na ceremonijama u organizaciji magazina ''Computer Games Magazine'', ''Computer Gaming World'' i samog GameSpota. == Naslijeđe == === Uticaj === Devedesete su bile obilježene padom popularnosti klasičnih kompjuterskih RPG naslova, ali pojava igara poput ''Fallouta'' i onih sličnih zaslužna je za pravu renesansu žanra.<ref name="gspy_hof" /><ref>{{cite news|url=http://www.1up.com/features/chasing-history-rpgs?pager.offset=1|last=Crigger|first=Lara|title=Chasing D&D;: A History of RPGs|work=[[1Up.com]]|year=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115133010/http://www.1up.com/features/chasing-history-rpgs?pager.offset=1|archive-date=15. 1. 2013|access-date=17. 7. 2021}}</ref> Rowan Kaiser iz ''Engadgeta'' često navodi ovu igru kao apsolutno "prvi istinski moderan RPG".<ref name="engadget">{{cite web|url=https://www.engadget.com/2012-03-16-fallout-the-first-modern-role-playing-game.html|title=Fallout: The first modern role-playing game|last=Kaiser|first=Rowan|date=17. 3. 2012|website=[[Engadget]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502182902/https://www.engadget.com/2012-03-16-fallout-the-first-modern-role-playing-game.html|archive-date=2. 5. 2021|url-status=live|access-date=2. 5. 2021}}</ref> Odbacivanje klasičnih tolkinovskih, fantazijskih predložaka dalo je industriji osjećaj svježine, a uvođenje sistema gdje je svaki izbor igrača imao drastične konsekvence postavilo je novi standard razvoja videoigara. Kasniji kultni projekti drugih kompanija na kojima su radili Boyarsky i ekipa (poput ''[[Arcanum: Of Steamworks and Magick Obscura|Arcanuma]]'', te duhovnog sljedbenika ''[[The Outer Worlds]]'') uveliko su gradili na postulatima ustanovljenim u ''Falloutu''. Sličan mehanizam perkovima kasnije je posuđen i implementiran čak i u sam D&D te ogroman broj današnjih igara.<ref>{{cite interview|url=https://www.gog.com/news/the_outer_worlds_codesigners_our_games_never_take_themselves_too_seriously|last1=Cain|first1=Tim|author-link1=Tim Cain|last2=Boyarksy|first2=Leonard|author-link2=Leonard Boyarsky|title=The Outer Worlds Co-Developers: Our Games Never Take Themselves Too Seriously|website=[[GOG.com]]|date=30. 10. 2020|access-date=15. 5. 2022|archive-date=10. 5. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510051752/https://www.gog.com/news/the_outer_worlds_codesigners_our_games_never_take_themselves_too_seriously|url-status=live}}</ref> === Retrospektivni prijem === Igra je redovno uvrštavana u "Kuće slavnih" najvećih svjetskih magazina o igrama.<ref name="ign_hof">{{cite web|url=http://games.ign.com/halloffame/fallout.html|title=IGN Videogame Hall Of Fame: Fallout|year=2008|website=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629144002/http://games.ign.com/halloffame/fallout.html|archive-date=29. 6. 2011|url-status=dead|access-date=20. 11. 2010}}</ref> Kritičari nerijetko posebno izdvajaju figuru Gospodara (The Master) kao jednog od najbolje napisanih negativaca i konačnih "bosseva" ikad napravljenih u svijetu igara.<ref name="gamespot_villians"/> Činjenica da igra dozvoljava pacifističko okončanje igre kroz običan razgovor s Gospodarom dokazala je industriji da je odlično napisan dijalog relevantan način prevazilaženja prepreka. === Serijal === Nakon ''Fallouta'' uslijedio je niz legendarnih nastavaka i srodnih igara. Cain nije direktno učestvovao ni u jednom nastavku, već je otišao u toku razvoja same druge igre.<ref name="pcgamerhistory">{{cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/the-complete-history-of-fallout/|last=Dransfield|first=Ian|title=The complete history of Fallout|magazine=[[PC Gamer]]|date=4. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143134/https://www.pcgamer.com/the-complete-history-of-fallout/|archive-date=4. 4. 2019|url-status=live|access-date=2. 5. 2021}}</ref> Bethesda Softworks otkupila je prava 2007. godine, te izdala svoj naslov – ''[[Fallout 3]]''. Glavna maskota igre (nasmijani dječak Vault Boy u prepoznatljivom plavo-žutom kombinezonu), moćni oklopi i sam format narukvice za praćenje podataka PIP-Boy prerasli su u trajne ikone globalne pop kulture.<ref>{{cite web|url=https://www.usgamer.net/articles/history-evolution-fallout-pip-boy-obsidian-interplay-bethesda|title=Behind the Creation and Evolution of Fallout's Iconic Pip-Boy|last=Chan|first=Khee Hoon|date=16. 1. 2019|website=USGamer|archive-url=https://web.archive.org/web/20201003100433/https://www.usgamer.net/articles/history-evolution-fallout-pip-boy-obsidian-interplay-bethesda|archive-date=3. 10. 2020|url-status=live|access-date=24. 6. 2022}}</ref> === Ostali mediji === Godine 1998., Interplay je započeo rad na snimanju igranog filma baziranog na ''Falloutu'', no ta ideja se urušila zbog zatvaranja filijale zadužene za projekte te prirode u godini 2000. Chris Avellone, jedan od dizajnera naknadnih igara, izdao je nezvaničnu seriju kompilacija informacija zvanu ''Fallout Bible''. Najveći medijski iskorak u nekom drugom formatu uslijedio je decenijama kasnije izdavanjem višemilionske serije u produkciji [[Amazon Prime]]v platforme 10. aprila 2024. godine. Serija, koju su napravili [[Lisa Joy]] i [[Jonathan Nolan]], primljena je sa neopisivim hvalospjevima i smatra se jednom od najvjernijih adaptacija u historiji.<ref>{{cite web|url=https://www.gamesradar.com/fallout-rotten-tomatoes-video-game-adapatation-best/|title=Fans are calling the Fallout TV show one of the best video game adaptations ever – and critics agree, judging by its near-perfect Rotten Tomatoes score|last=Garbutt|first=Emily|date=12. 4. 2024|website=[[GamesRadar+]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240415183810/https://www.gamesradar.com/fallout-rotten-tomatoes-video-game-adapatation-best/|archive-date=15. 4. 2024|url-status=live|access-date=22. 4. 2024}}</ref> Originalni kreator, Tim Cain, izuzetno je nahvalio viziju u seriji. == Napomene == <references group="nap." /> == Reference == {{Reflist|30em}} == Izvori == * {{Cite book|last1=Barton|first1=Matt|url=https://books.google.com/books?id=k1OWDwAAQBAJ|title=Dungeons and Desktops: The History of Computer Role-Playing Games|last2=Stacks|first2=Shane|date=18. 4. 2019|publisher=[[CRC Press]]|isbn=9781351273398|edition=2nd|ref={{SfnRef|Barton|2019}}}} * {{Cite AV media|title=''Fallout'' with Tim Cain, Pt. 1|url=https://www.youtube.com/watch?v=xgjd4i1o4UY|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422174414/https://www.youtube.com/watch?v=xgjd4i1o4UY|archive-date=22. 4. 2022|url-status=live|last=Cain|first=Tim|author-link=Tim Cain|editor-first=Matt|editor-last=Barton|via=[[YouTube]]|date=27. 6. 2010|access-date=30. 4. 2022|ref={{SfnRef|Cain|2010a}}}} * {{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=laq9ua5VjTs|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422174513/https://www.youtube.com/watch?v=laq9ua5VjTs|archive-date=22. 4. 2022|url-status=live|last=Cain|first=Tim|author-link=Tim Cain|editor-last=Barton|editor-first=Matt|title=''Fallout'' with Tim Cain Pt. 2|via=[[YouTube]]|date=4. 7. 2010|access-date=30. 4. 2022|ref={{SfnRef|Cain|2010b}}}} * {{cite AV media|first=Tim|last=Cain|author-link=Tim Cain|date=9. 3. 2012|title=Classic Game Postmortem: ''Fallout''|url=https://gdcvault.com/play/1015843/Classic-Game-Postmortem|publisher=[[Game Developers Conference]]|access-date=30. 4. 2022|via=GDC Vault}} * {{cite video game|title=Fallout|developer=[[Interplay Productions]]|date=10. 10. 1997}} * {{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2010/07/21/ign-presents-the-history-of-fallout|title=''IGN'' Presents the History of ''Fallout''|last1=McLaughlin|first1=Rus|last2=Kaiser|first2=Rowan|date=21. 7. 2010|work=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318055249/http://www.ign.com/articles/2010/07/21/ign-presents-the-history-of-fallout|archive-date=18. 3. 2016|access-date=28. 4. 2022|ref={{SfnRef|McLaughlin|2010}}}} * {{cite book|last1=Pepe|first1=Felipe|url=https://archive.org/details/crpg_book_2.0/page/n225/mode/2up|title=The CRPG Book: A Guide to Computer Role-Playing Games|last2=Cain|first2=Tim|date=april 2019|publisher=Bitmap Books|isbn=9781999353308|editor-last=Pepe|editor-first=Felipe|version=2.0|ref={{SfnRef|Pepe|2019}}|author-link2=Tim Cain}} * {{cite book|last=Taylor|first=Christopher|url=http://cdn.akamai.steamstatic.com/steam/apps/38400/manuals/Fallout_manual_English.pdf|title=Vault Dweller's Survival Guide|date=10. 10. 1997|publisher=[[Interplay Productions]]|author-link=Christopher Taylor (game designer)|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405070944/http://cdn.akamai.steamstatic.com/steam/apps/38400/manuals/Fallout_manual_English.pdf|archive-date=5. 4. 2015|url-status=live}} == Vanjski linkovi == * {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970415010914/http://www.interplay.com/fallout/|date=15. 4. 1997|title=Zvanična web stranica}} * [https://fallout.bethesda.net/games/fallout ''Fallout''] na Bethesda.net * [https://www.mobygames.com/game/fallout ''Fallout''] na [[MobyGames]] [[Kategorija:Videoigre američkih kompanija]] [[Kategorija:Videoigre]] laofquagkkan16uxlrakoedhtk3wojj 0 535800 3914649 3902483 2026-07-26T15:44:11Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914649 wikitext text/x-wiki '''Antropomorfizam'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Anthropomorphism {{!}} Communication and Mass Media {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=7. 7. 2026}}</ref> jeste pripisivanje ljudskih osobina, emocija i namjera neljudskim entitetima kao što su [[životinje]], [[biljke]], predmeti, božanstva ili polubožanstva. Ovaj koncept nosi sa sobom duboke historijske korijene i prisutan je u različitim kulturama širom svijeta, gdje se često koristio kao sredstvo za objašnjavanje božanskih ili prirodnih pojava. Obično se koristi u nekim oblicima [[umjetnost]]i kroz simboliku, a najčešće u [[književnost]]i i [[Slikarstvo|slikarstvu]].<ref>{{Cite web|url=https://apastyle.apa.org/style-grammar-guidelines/grammar/anthropomorphism|title=Antropomorfizam|website=apastyle.apa.org|access-date=7. 7. 2026}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lešić|first=Zdenko|title=Teorija Književnosti|publisher=Sarajevo publishing|year=2005|isbn=|location=BiH}}</ref> [[Književne vrste]] koje u savremenom svijetu umnogo sadrže elemente antropomorfizma (personifikacije) jesu [[Basna|basne]] i druge priče za djecu. == Etimologija == Riječ antropomorfizam izveden je iz [[Grčki jezik|grčkih]] riječi ''anthropos,'' što znači čovjek, i ''morphe,'' što znači oblik. Ova stilska figura se prvobitno koristila za opisivanje i pripisivanje ljudskih osobina bogovima i mitološkim bićima. Do 19. vijeka poprimio je šire značenje. Obuhvatao je ne samo vjersku sferu, već i sva područja ljudskog djelovanja, emocija i razmišljanja.<ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/anthropomorphism|title=Anthropomorphism - Etymology, Origin & Meaning|website=etymonline|language=en-US|access-date=7. 7. 2026}}</ref> == Historija == Iako je antropomorfizam prvobitno podrazumijevao prikazivanje bogova u ljudskom obliku, kasnije se njegovo značenje proširilo i obuhvatilo širi spektar ljudskih karakteristika koje se pripisuju raznovrsnim predmetima i pojavama.<ref>{{Cite web|url=https://poets.org/glossary/anthropomorphism|title=Anthropomorphism|last=Poets|first=Academy of American|website=poets.org|language=en|access-date=7. 7. 2026}}</ref> Najstariji danas poznati zapis o antropomorfizmu potječe od grčkog pjesnika [[Ksenofan]]a (oko 560. – oko 478. godine p. n. e.), koji je kriitkovao ljudsku sklonost da bogove zamišlja u ljudskom obličju. Mnogi teolozi također su se bavili raširenošću antropomorfizma u [[Religija|religiji]]. Ipak, savremeni teolozi uglavnom smatraju da je antropomorfizam neizostavan dio religijske prakse jer vjernicima omogućava da uspostave dublju povezanost sa predmetom svog duhovnog štovanja. Naprimjer, da bi im se ljudi mogli moliti i komunicirati, božanstva se moraju moći služiti ljudskim jezikom i razumjeti ljudski govor.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal|last=Horowitz|first=Alexandra C.|last2=Bekoff|first2=Marc|date=2007|title=Naturalizing Anthropomorphism: Behavioral Prompts to Our Humanizing of Animals|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2752/089279307780216650|journal=Anthrozoös|language=en|volume=20|issue=1|pages=23–35|doi=10.2752/089279307780216650|issn=0892-7936}}</ref> Kroz historiju je antropomorfizam bio predmet kritika zbog potencijalnog zamagljivanja stvarnosti, ali je istovremeno prepoznat i kao faktor koji podstiče empatiju i moralno uvažavanje, a naročito prema životinjama. U književnosti i umjetnosti ova se praksa često primjenjuje kroz [[Personifikacija|personifikaciju]],<ref>{{Cite web|url=https://www.grammarly.com/blog/literary-devices/anthropomorphism/|title=What Is Anthropomorphism in Writing?|date=24. 10. 2022|website=What Is Anthropomorphism in Writing? {{!}} Grammarly|language=en|access-date=7. 7. 2026}}</ref> pri čemu se apstraktnim pojmovima ili prirodnim elementima pridaju ljudske osobine. Razumijevanje antropomorfizma može djelimično dati uvid u složeni odnos društva, kako prema prirodnom svijetu, tako i prema vlastitim društvenim konstruktima. U 17. vijeku, mnogi učenjaci postigli su konsenzus da ljudska sklonost ka antropomorfiziranju onemogućava jasnije razumijevanje svijeta. Ipak, u dvadeset prvom vijeku mnogi priznaju da ona ljudima također omogućava da osjete i intenziviraju empatiju, te da prošire moralno uvažavanje i etičku brigu za životinje.<ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Anthropomorphism in Graphic Novels {{!}} Literature and Writing {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=7. 7. 2026}}</ref> == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == * https://proleksis.lzmk.hr/9021/ * {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Stilske figure]] [[Kategorija:Grčka mitologija]] [[Kategorija:Književni pojmovi]] [[Kategorija:Književnost]] 2d2ocwdcr57b7fp636tkhel5chhi6zk 0 535816 3914617 3902603 2026-07-26T15:39:07Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914617 wikitext text/x-wiki {{display title|''De novo'' mutacija}} '''''De novo''''' '''mutacija''' je novonastala [[mutacija]] u pojedinačnom organizmu.<ref>{{cite encyclopedia |date=20. 7. 2012 |title=de novo mutation |url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/de-novo-mutation |access-date=19. 2. 2026 |dictionary=National Cancer Institute Dictionary of Genetics Terms}}</ref> Može se javiti u [[gametogeneza|gametogenezi]] zbog [[mutacije]] [[klicin list|germinativne linije]] kod roditelja ili kao postzigotna mutacija.<ref>{{Cite journal |last=Acuna-Hidalgo |first=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2. 7. 2015 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4571017/ |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> == Tipovi == === Jednonukleotidni polimorfizam === [[Jednonukleotidni polimorfizam|Jednonukleotidni polimorfizmi]] nastaju kada se jedna [[nukleotid]]na baza promijeni unutar sekvence [[DNK]]. Oni su jedan od najčešćih oblika/izvora [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] i nastaju kada se jedna [[nukleobaza]] zamijeni drugom. U ovoj kategoriji postoje: [[tačkasta mutacija|tačkasta]], [[tiha mutacija|tiha]], [[misens mutacija|misensna]] i [[nonsens mutacija]] ;Tiha mutacija [[Tiha mutacija]] nastaje kada promjena u nukleotidnoj sekvenci ne dovodi do promjene u proteinskom produktu. To je vjerovatno zbog promjene u 3. kodiranju koja uzrokuje [[redundancija kodona|redundanciju]]. Naprimjer, [[kodon]] CUA je mutiran u CUG; koji i dalje kodira za [[leucin]], stoga ne utiče na funkciju proteina. Čak i ako tihe mutacije ne utiču na ukupnu funkciju proteina, one se i dalje smatraju ''[[de novo]]'' ako su nastale spontano, što je obično slučaj u individualnom [[genom]]u.<ref>{{Cite web |title=The Sound of a Silent Mutation |url=https://www.science.org/content/article/sound-silent-mutation |access-date=4. 4. 2025 |work=Science}}</ref> ;Misens mutacija [[Misens mutacija]] javlja se kada promjena jednog [[nukleotid]]a dovodi do zamjene jedne [[aminokiseline]] drugom. U zavisnosti od značaja položaja, misense mutacija može biti korisna ili štetna.<ref name=":0">{{Cite web |title=Missense, Nonsense and Frameshift Mutations: A Genetic Guide |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/articles/missense-nonsense-and-frameshift-mutations-a-genetic-guide-329274 |access-date=4. 4. 2025 |website=Genomics Research from Technology Networks}}</ref> ;Nonsens mutacija [[Nonsens mutacija]] uzrokuje preuranjeni [[stop kodon]] u nukleotidnoj sekvenci, što dovodi do prekida [[sinteza proteina|sinteze proteina]] za taj transkript. ''De novo'' besmislene mutacije često rezultiraju genetičkim poremećajima ili teškim razvojnim stanjima.<ref name=":0"/> Uobičajen primjer ''de novo'' besmislene mutacije javlja se u [[Cftr (gen)|CFTR genu]], što potencijalno dovodi do [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]]. U suštini, ono što se dešava je da uzrokuje prekid proizvodnje CFTR proteina, što dovodi do nakupljanja sluzi u organima. Najčešća besmislena mutacija u CFTR-u je [[delta F508]], ali mogu postojati i druge. Ovo se obično dešava unutar germinativne linije ili rano u [[embriogeneza|embrionskom razvoju]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Types of CFTR Mutations |url=https://www.cff.org/research-clinical-trials/types-cftr-mutations#:~:text=If%20the%20CFTR%20gene%20has,reaches%20the%20early%20stop%20signal. |access-date=4. 4. 2025 |work=Cystic Fibrosis Foundation}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=15. 11. 2024 |title=Cystic Fibrosis - Causes |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cystic-fibrosis/causes#:~:text=Having%20two%20mutated%20CFTR%20genes,amount%20of%20salt%20in%20sweat. |access-date=4. 4. 2025 |work=National Heart, Lung, and Blood Institute}}</ref> === Indeli (insercija/delecija) === [[Indel]]i su genetičke mutacije koje se sastoje od dvije kategorije, [[insercija (genetika)|'''in'''sercija]] i [[delecija (genetika)|'''del'''ecija]]. Insercije su kada se doda jedan ili više [[nukleotid]]a, dok su delecije kada se jedan ili više nukleotida ukloni iz sekvence. Iako je slična, [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]] specifična je vrsta indela gdje količina dodanih ili izbrisanih [[nukleotid]]a nije u višekratniku tri [[kodon]]a. To je zato što se svaka [[aminokiselina]] sastoji od tri kodona, pa će uklanjanje ili dodavanje tri kodona ukloniti/dodati samo jednu aminokiselinu. Međutim, insecija/delecija jednog ili dva nukleotida uzrokovat će ne samo promjenu te aminokiseline već i svih onih koje se kreću naprijed, što rezultira promjenom cijelog [[genetički kod|genetičkog koda]]. Posljedice pomjeranja okvira čitanja su ozbiljnije i često dovode do ranog prekida [[translacija (genetika)|translacije]], tj. besmislene mutacije mogu nastati spontano tokom [[replikacija DNK|replikacije]] ili [[popravka DNK|popravke DNK]], posebno u regijama genoma koje se ponavljaju ili su sklone greškama. Kada se indel dogodi u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermi), može se prenijeti na potomstvo kao ''de novo'' mutacija, što dovodi do razvoja genetičkih stanja koja nisu bila prisutna u genetičkim profilima roditelja. Primjer pomjeranja okvira čitanja je [[Huntingtonova bolest]], gdje ''de novo'' insercija ili delecija jednog nukleotida može uticati na ponavljanje CAG trinukleotida. To može rezultirati teškom [[neurodegeneracija|neurodegeneracijom]] i psihijatrijskim simptomima. Ovi simptomi uključuju nekontrolirane pokrete, emocijske probleme i gubitak sposobnosti razmišljanja (kognitivne sposobnosti). Pogođeni imaju problema s hodanjem, [[govor]]om i [[gutanje]]m.<ref>{{Cite web |title=Huntington's disease: MedlinePlus Genetics |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/huntingtons-disease/#:~:text=Huntington's%20disease%20is%20a%20progressive,a%20person's%20thirties%20or%20forties. |access-date=4. 4. 2025 |work=MedlinePlus}}</ref> Mutacije pomjeranja okvira čitanja mogu se pojaviti kao ''de novo'' mutacije i u prezigotnim i u postzigotnim fazama razvoja. Naprimjer, ako se mutacija pomjeranja okvira čitanja dogodi tokom formiranja sperme ili jajnih ćelija (prezigotno), to može rezultirati [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajem]] kod potomstva, čak i ako nijedan roditelj ne pokazuje znakove mutacije. ''De novo'' mutacija pomjeranja okvira čitanja može rezultirati poremećajem poput [[Tay-Sachsova bolest|Tay-Sachsove bolesti]], gdje [[HEXA|HEXA gen]] prolazi kroz pomjeranje okvira čitanja zbog indel-a.<ref>{{Citation |last1=Toro |first1=Camilo |title=HEXA Disorders |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1218/ |access-date=4. 4. 2025 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301397 |last2=Shirvan |first2=Leila |last3=Tifft |first3=Cynthia |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Ova mutacija uzrokuje promijenjeni [[enzim]] koji dovodi do nakupljanja lipida u nervnim ćelijama, uzrokujući progresivno nervno oštećenje. Kako bolest napreduje, djeca doživljavaju razvojnu regresiju, a do 2. ili 3. godine, pogođena djeca često doživljavaju ozbiljan kognitivni i motorni pad. Većina djece s Tay-Sachsovom bolešću umire do 4. ili 5. godine, zbog komplikacija povezanih s bolešću, često respiratorne insuficijencije ili infekcija.<ref>{{Citation |last1=Lui |first1=Forshing |title=Tay-Sachs Disease |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564432/#:~:text=Tay-Sachs%20disease%20is%20a%20progressive%20neurodegenerative%20disease.,to%2015%20years%20of%20age. |access-date=4. 4. 2025 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232090 |last2=Ramani |first2=Praveen Kumar |last3=Parayil Sankaran |first3=Bindu}}</ref> === Varijante broja kopija === [[Varijacija broja kopija|Varijante broja kopija]] su ''de novo'' mutacije gdje se veliki segmenti DNK dupliciraju ili brišu. U poređenju sa varijantama od jednog nukleotida, varijante broja kopija obično utiču na velike regije genoma, tako da dobijanje ili gubitak ovoga može značajno uticati na ćelijsku dozu.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Hovhannisyan |first1=Galina |last2=Harutyunyan |first2=Tigran |last3=Aroutiounian |first3=Rouben |last4=Liehr |first4=Thomas |date=24. 9. 2019 |title=DNA Copy Number Variations as Markers of Mutagenic Impact |journal=International Journal of Molecular Sciences |volume=20 |issue=19 |page=4723 |doi=10.3390/ijms20194723 |doi-access=free |issn=1422-0067 |pmc=6801639 |pmid=31554154}}</ref> Kao i mnogi drugi, mogu nastati replikacijom DNK, [[genetička rekombinacija|rekombinacijom]] ili popravljanjem [[dvolančani prekid|dvolančanih prekida]] u DNK. Najsklonija mjesta pojave varijanti broja kopija su mjesta gdje je genom bogat ponavljajućim sekvencama jer je vjerovatnije da će se mehanizmi DNK zbuniti i time pogrešno poravnati tokom replikacije. To dovodi do [[nejednako ukrštanje|nejednakog ukrštanja]] između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]], što rezultira time da neke regije imaju dodatne kopije, dok druge gube neke. Ove vrste grešaka mogu se pojaviti prezigotno, prije oplodnje u zametnim ćelijama, ili postzigotno u [[embriogeneza|ranom razvoju embriona]]. Kada se mutacije dogode ''in novo'', mogu rezultirati rijetkim genetičkim poremećajima, čak i kod osoba koje nemaju prethodnu porodičnu historiju stanja. Ovo naglašava kako spontane genetičke promjene mogu dovesti do složenih bolesti, što u konačnici doprinosi ljudskoj [[genetička raznolikost|genetičkoj raznolikosti]]. U zavisnosti od toga gdje se nalaze, neke mogu biti bezopasne, dok druge mogu uticati na kritične genetičke procese.<ref name=":14"/> ;Primjer genetičke bolesti Primjer ''de novo'' varijanti broja kopija uključuje [[poremećaj iz autističnog spektra]]. Mnogi slučajevi [[autizam|autizma]] povezani su sa ''de novo'' varijantama broja kopija, posebno malim delecijama i [[duplikacija gena|duplikacijama]] u [[hromosom]]skoj regiji 16p11.2. Pojedinci sa delecijama pokazuju razvojna kašnjenja, dok pojedinačna duplikacija ima tendenciju problema sa koordinacijom govora i motornih sposobnosti.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martin |first1=Joanna |last2=Hosking |first2=Grace |last3=Wadon |first3=Megan |last4=Agha |first4=Sharifah Shameem |last5=Langley |first5=Kate |last6=Rees |first6=Elliott |last7=Owen |first7=Michael J. |last8=O'Donovan |first8=Michael |last9=Kirov |first9=George |last10=Thapar |first10=Anita |date=12. 5. 2020 |title=A brief report: de novo copy number variants in children with attention deficit hyperactivity disorder |journal=Translational Psychiatry |volume=10 |issue=1 |page=135 |doi=10.1038/s41398-020-0821-y |pmid=32398668 |pmc=7217839 |issn=2158-3188}}</ref><ref name=":8">{{Citation |last1=Taylor |first1=Cora M. |title=16p11.2 Recurrent Deletion |date=1993 |work=GeneReviews |editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11167/#:~:text=Clinical%20Description,treat%20behavioral%20and%20psychiatric%20problems. |access-date=4. 4. 2025 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301775 |last2=Smith |first2=Rebecca |last3=Lehman |first3=Christopher |last4=Mitchel |first4=Marissa W. |last5=Singer |first5=Kaitlyn |last6=Weaver |first6=W. Curtis |last7=Chung |first7=Wendy |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> Drugi primjer je [[shizofrenija]], gdje su studije pokazale da rijetke ''de novo'' varijante broja kopija rezultiraju velikim delecijama ili duplikacijama DNK. One često remete gene uključene u razvoj mozga i utiču na razvoj [[sinapsa|sinapsi]] i [[neuron]]a, što ukazuje na to da genetički poremećaji u neuronskim putevima doprinose povećanom riziku od shizofrenije.<ref>{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Christian R. |last2=Howrigan |first2=Daniel P. |last3=Merico |first3=Daniele |last4=Thiruvahindrapuram |first4=Bhooma |last5=Wu |first5=Wenting |last6=Greer |first6=Douglas S. |last7=Antaki |first7=Danny |last8=Shetty |first8=Aniket |last9=Holmans |first9=Peter A. |last10=Pinto |first10=Dalila |last11=Gujral |first11=Madhusudan |last12=Brandler |first12=William M. |last13=Malhotra |first13=Dheeraj |last14=Wang |first14=Zhouzhi |last15=Fajarado |first15=Karin V. Fuentes |date=januar 2017 |title=Contribution of copy number variants to schizophrenia from a genome-wide study of 41,321 subjects |journal=Nature Genetics |volume=49 |issue=1 |pages=27–35 |doi=10.1038/ng.3725 |pmid=27869829 |pmc=5737772 |issn=1546-1718}}</ref> Shizofrenija je ozbiljan [[mentalni poremećaj]], koji utiče na razmišljanje, emocije i ponašanje osobe. Simptomi mogu uključivati halucinacije, deluzije, neorganizovane misli i negativne efekte poput nedostatka motivacije i socijalnog povlačenja.<ref>{{Cite web |title=Schizophrenia - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/schizophrenia/symptoms-causes/syc-20354443 |access-date=4. 4. 2025 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[DiGeorgeov sindrom]] rezultat je ''de novo'' delecije dijela [[hromosom 22|hromosoma 22]], što dovodi do invaliditeta, abnormalnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i kongenitalnih srčanih mahana. Uz ove probleme, osobe mogu iskusiti [[rascjep usne i rascjep nepca|rascjep nepca]], karakteristične crte lica (kao što su nisko postavljene uši ili mala vilica), poteškoće s hranjenjem, probleme s [[bubrezi]]ma i nizak nivo kalcija zbog [[endokrina bolest|endokrine disfunkcije]]. Mišićni tonus može biti smanjen ([[hipotonija]]), a poteškoće u učenju su česte. Kako osobe stare, postoji i povećan rizik od mentalnih zdravstvenih stanja poput [[anksioznost]]i, [[ADHD]]-a, pa čak i shizofrenije. Ozbiljnost i kombinacija simptoma mogu se uveliko razlikovati od osobe do osobe.<ref>{{Cite web |title=DiGeorge syndrome (22q11.2 deletion syndrome) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/digeorge-syndrome/symptoms-causes/syc-20353543#:~:text=DiGeorge%20syndrome,%20also%20known%20as,thought%20to%20be%20different%20conditions. |access-date=4. 4. 2025 |website=Mayo Clinic}}</ref> [[Charcot-Marie-Toothova bolest]] dovodi do oštećenja živaca zbog ''de novo'' duplikacije gena PMP22. Gen PMP22 važan je za izgradnju i održavanje [[mijelin]]ske ovojnice, masnog omotača koji obavija živce i pomaže im da brzo i efikasno šalju signale. Bez njega, komunikacija živaca može se usporiti ili poremetiti.<ref>{{Cite journal |last=Lupski |first=James R. |date=februar 1999 |title=Charcot-Marie-Tooth Polyneuropathy: Duplication, Gene Dosage, and Genetic Heterogeneity |url=https://www.nature.com/articles/pr1999893 |journal=Pediatric Research |volume=45 |issue=2 |pages=159–165 |doi=10.1203/00006450-199902000-00001 |pmid=10022584 |issn=1530-0447}}</ref> === Hromosomski aranžmani === Veliki dijelovi hromodoma se deletiraju, dupliciraju, čak i zamjenjuju između nehomolognih hromosoma. Kao i druge vrste mutacija, greške se mogu spontano pojaviti tokom [[mejoza|mejoze]] (u [[klicin list|germinativnoj liniji]] i mogu se prenijeti na potomstvo) ili ranog embrionskog razvoja (neće se prenijeti na potomstvo). [[Hromosomsko preuređenje]] posljedica je slučajnih grešaka u mehanizmu [[popravka DNK]], kada ćelija pokušava popraviti dvolančani prekid.<ref>{{Cite web |title=Chromosomal Rearrangements |url=https://learn.genetics.utah.edu/content/disorders/rearrangements/ |access-date=4. 4. 2025 |website=learn.genetics.utah.edu}}</ref> Neki ključni procesi uključuju [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ), [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR) ili [[ciklus prekida-fuzije-premošćavanja]]. '''Nehomologno spajanje krajeva (NHEJ)''' U [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ), ovaj mehanizam spaja prekinute krajeve DNK bez kalupa, što može dovesti do fuzija, delecija ili insercija [[hromosom]]a. Ovaj mehanizam nije najprecizniji, što uzrokuje pojavu nasumičnih mutacija. Primjer je [[hronična mijeloidna leukemija]]. Greške u NHEJ-u dovode do translokacija između hromosoma 9 i 22, formirajući [[Bcr-abl|BCR-ABL]] fuziju. Ova fuzija uzrokuje nekontrolirani rast [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]], uzrokujući [[leukemija|leukemiju]].<ref>{{Cite journal |last1=Burke |first1=B. A. |last2=Carroll |first2=M. |date=juni 2010 |title=BCR-ABL: a multi-faceted promoter of DNA mutation in chronic myelogeneous leukemia |journal=Leukemia |volume=24 |issue=6 |pages=1105–1112 |doi=10.1038/leu.2010.67 |issn=1476-5551 |pmc=4425294 |pmid=20445577}}</ref> ;Nealelna homologna rekombinacija (NAHR) Drugi mehanizam, [[nealelna homologna rekombinacija]] (NAHR), javlja se kada se DNK sekvence koje su vrlo slične, ali na različitim lokacijama (kao što su repetitivne regije), pogrešno rekombiniraju, uzrokujući strukturne varijacije poput delecija ili [[duplikacija (genetika)|duplikacija]]. Uobičajen primjer je [[DiGeorgeov sindrom]], gdje se pozicija 11.2 q kraka spontano deletira.<ref>{{Cite journal |last1=Morrow |first1=Bernice E. |last2=McDonald-McGinn |first2=Donna M. |last3=Emanuel |first3=Beverly S. |last4=Vermeesch |first4=Joris R. |last5=Scambler |first5=Peter J. |date=oktobar 2018 |title=Molecular genetics of 22q11.2 deletion syndrome |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=176 |issue=10 |pages=2070–2081 |doi=10.1002/ajmg.a.40504 |issn=1552-4833 |pmc=6214629 |pmid=30380194}}</ref> ;Ciklus fuzije lomova (BFB) Na kraju, [[ciklus lomljenja-fuzije-mosta]] (BFB) javlja se kada se krajevi hromosoma spoje nakon prekida, što dovodi do ciklusa u kojima se hromosom sa slomljenim krajem spaja sa drugim hromosomom, što dovodi do ponovljenih aranžmana i nedostatka stabilnosti, slično [[kancer|raku]].<ref>{{Cite journal |last1=Umbreit |first1=Neil T. |last2=Zhang |first2=Cheng-Zhong |last3=Lynch |first3=Luke D. |last4=Blaine |first4=Logan J. |last5=Cheng |first5=Anna M. |last6=Tourdot |first6=Richard |last7=Sun |first7=Lili |last8=Almubarak |first8=Hannah F. |last9=Judge |first9=Kim |last10=Mitchell |first10=Thomas J. |last11=Spektor |first11=Alexander |last12=Pellman |first12=David |date=17. 4. 2020 |title=Mechanisms generating cancer genome complexity from a single cell division error |journal=Science |volume=368 |issue=6488 |doi=10.1126/science.aba0712 |issn=1095-9203 |pmc=7347108 |pmid=32299917}}</ref> Primjer za ovo je [[osteosarkom]], također poznat kao rak kostiju. Uzrokuju ga velika [[hromosom]]ska preuređenja, koja uzrokuju amplifikaciju gena Mdm2 na q kraku [[hromosom 12|hromosoma 12]], što inhibira gen TP53 (ključni supresor tumora), rezultirajući brzim rastom tumora kostiju.<ref>{{Cite journal |last=Sciot |first=Raf |date=11. 3. 2021 |title=MDM2 Amplified Sarcomas: A Literature Review |journal=Diagnostics |volume=11 |issue=3 |page=496 |doi=10.3390/diagnostics11030496 |doi-access=free |issn=2075-4418 |pmc=8001728 |pmid=33799733}}</ref> == Prezigotna vs. postzigotna ''de novo'' mutacija == === Prezigotna ''de novo'' mutacija === Prezigotne ''de novo'' mutacije su one koje nastaju u [[spermatozoid]]ima ili [[jajna ćelija|jajnim ćelijama]] prije [[oplodnja|oplodnje]], što znači da se mutacija prenosi na sve ćelije u rezultirajućem embrionu i, na kraju, na jedinku. Treba napomenuti da se ova mutacija ne nasljeđuje od roditelja, iako, budući da spontano nastaje prezigotno, može se prenijeti s osobe koja ju je stekla na potomstvo. Ove mutacije obično se javljaju tokom formiranja [[gamet]]a, kada se [[replikacija DNK|DNK replicira]] i dijeli tokom [[mejoza|mejoze]]. Kako se gameti dijele i genetički materijal priprema za oplodnju, mogu se dogoditi greške koje rezultiraju prenošenjem mutacija u [[zigot]].<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Mohiuddin |first1=Mohiuddin |last2=Kooy |first2=R. Frank |last3=Pearson |first3=Christopher E. |date=2022 |title=De novo mutations, genetic mosaicism and human disease |journal=Frontiers in Genetics |volume=13 |doi=10.3389/fgene.2022.983668 |doi-access=free |issn=1664-8021 |pmc=9550265 |pmid=36226191}}</ref> ;Shizofrenija [[Shizofrenija]] je [[Mentalni poremećaj|kompleksni psihijatrijski poremećaj]] na koji utiču i genetički i [[ekologija|faktori okoline]]. Kako muškarci stare, njihove spermatozoidne ćelije prolaze kroz brojne diobe, što povećava vjerovatnoću [[Fenotip replikacijske greške|grešaka replikacije]] i posljedičnih ''de novo'' mutacija. Studije su pokazale da osobe sa sporadičnom (neporodičnom) shizofrenijom imaju tendenciju da imaju očeve koji su, u [[prosjek]]u, stariji od onih sa porodičnom historijom poremećaja. Ovo ukazuje na to da ''de novo'' mutacije koje nastaju u spermi starijih očeva mogu povećati rizik od shizofrenije kod njihove djece.<ref>{{Cite journal |last=Malaspina |first=D. |date=2001 |title=Paternal factors and schizophrenia risk: de novo mutations and imprinting |journal=Schizophrenia Bulletin |volume=27 |issue=3 |pages=379–393 |doi=10.1093/oxfordjournals.schbul.a006882 |issn=0586-7614 |pmc=2993009 |pmid=11596842}}</ref> ;Ahondroplazija * [[Ahondroplazija]] je rijetko genetičko stanje koje je najčešći tip [[patulastost|patuljastog rasta]]. Otprilike 80% mutacija koje se javljaju u [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|receptoru 3 faktora rasta fibroblasta]] (gen FGFR3) koje primarno uzrokuju ovo stanje, su ''de novo''.<ref name=":6">{{Citation |last1=McDonald |first1=Edward J. |title=Achondroplasia |date=2025 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559263/#:~:text=In%20over%2080%25%20of%20cases,from%20cervicomedullary%20stenosis.%5B6%5D |access-date=4. 4. 2025 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32644689 |last2=De Jesus |first2=Orlando}}</ref> * Mutacije u genu FGFR3 slijede [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni obrazac nasljeđivanja]] . To dovodi do prekomjerne aktivacije, što uzrokuje inhibiciju proliferacije [[hondrocit]]a . To bi u konačnici dovelo do abnormalnog rasta kostiju koji uzrokuje skraćivanje udova i druge skeletne abnormalnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Ornitz |first1=David M. |last2=Legeai-Mallet |first2=Laurence |date=april 2017 |title=Achondroplasia: Development, pathogenesis, and therapy |journal=Developmental Dynamics |volume=246 |issue=4 |pages=291–309 |doi=10.1002/dvdy.24479 |issn=1097-0177 |pmc=5354942 |pmid=27987249}}</ref> * Budući da je autosomno dominantna, osoba s ahondroplazijom ima 50% šanse da prenese mutirani gen na svoje dijete. Kada oba roditelja imaju ahondroplaziju, svaka trudnoća nosi 25% šanse da će dijete imati prosječnu visinu (naslijediti dvije normalne kopije), 50% šanse da će dijete imati ahondroplaziju (naslijediti jednu mutiranu kopiju) i 25% šanse da će dijete naslijediti dvije mutirane kopije, što rezultira [[homozigot]]nom ahondroplazijom; teškim fatalnim oblikom stanja.<ref name=":6"/> === Postzigotna ''de novo'' mutacija === To je specifična vrsta de novo [[mutacije]] koja se javlja nakon oplodnje, tokom [[Embriogeneza|ranog embrionskog razvoja]]. Zbog toga se postzigotne ''de novo'' mutacije uglavnom nikada ne prenose na potomstvo pogođene osobe. Umjesto toga, postzigotne mutacije rezultiraju [[Mozaicizam (genetika)|genetičkim mozaicizmom]]. Ovo se dešava putem slučajne mutacije koja se pojavljuje u jednoj ćeliji nakon [[Oplodnja|fertilizacije]]. Kako se ta ćelija dijeli, mutacija se širi na podskup tjelesnih tkiva.<ref>{{Cite journal |last1=Acuna-Hidalgo |first1=Rocio |last2=Bo |first2=Tan |last3=Kwint |first3=Michael P. |last4=van de Vorst |first4=Maartje |last5=Pinelli |first5=Michele |last6=Veltman |first6=Joris A. |last7=Hoischen |first7=Alexander |last8=Vissers |first8=Lisenka E. L. M. |last9=Gilissen |first9=Christian |date=2. 7. 2015 |title=Post-zygotic Point Mutations Are an Underrecognized Source of De Novo Genomic Variation |journal=American Journal of Human Genetics |volume=97 |issue=1 |pages=67–74 |doi=10.1016/j.ajhg.2015.05.008 |issn=1537-6605 |pmc=4571017 |pmid=26054435}}</ref> U ovom slučaju, samo neke ćelije pojedinca će nositi mutaciju, dok druge ostaju nepromijenjene. Što se ranije mutacija dogodi u razvoju, to će više tkiva i organa nositi mutaciju, što utiče na težinu stanja. Budući da su de novo mutacije genetičke promjene koje nastaju spontano, a ne nasljeđuju se od roditelja, postzigotne mutacije spadaju u ovu kategoriju, ali s dodatnim slojem složenosti. Ovisno o tome kada i gdje se mutacija dogodi, njeni efekti mogu varirati od blagih do teških i mogu biti ograničeni na specifična tkiva ili organe. ;Proteusov sindrom [[Proteusov sindrom]] rijedak je poremećaj, okarakteriziran abnormalnim prekomjernim rastom tkiva, što dovodi do postzigotne ''de novo'' mutacije u [[AKT1|genu AKT1]]. Ovo utiče na neke ćelije, uključujući prekomjerni rast kostiju, kože i [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Budući da se mutacija javlja postzigotno, ona utiče samo na neke ćelije, što uzrokuje asimetrični rast. Primjer za ovo bi bio slučaj kada pacijent može imati jedan uvećan ud, dok ostatak tijela ostaje normalan. Težina mutacije zavisi od toga koliko rano se to dogodilo i od lokacije.<ref>{{Cite journal |last1=Lindhurst |first1=Marjorie J. |last2=Sapp |first2=Julie C. |last3=Teer |first3=Jamie K. |last4=Johnston |first4=Jennifer J. |last5=Finn |first5=Erin M. |last6=Peters |first6=Kathryn |last7=Turner |first7=Joyce |last8=Cannons |first8=Jennifer L. |last9=Bick |first9=David |last10=Blakemore |first10=Laurel |last11=Blumhorst |first11=Catherine |last12=Brockmann |first12=Knut |last13=Calder |first13=Peter |last14=Cherman |first14=Natasha |last15=Deardorff |first15=Matthew A. |date=18. 8. 2011 |title=A mosaic activating mutation in AKT1 associated with the Proteus syndrome |journal=The New England Journal of Medicine |volume=365 |issue=7 |pages=611–619 |doi=10.1056/NEJMoa1104017 |issn=1533-4406 |pmc=3170413 |pmid=21793738}}</ref> ;Neurorazvojni poremećaji ''De novo'' mutacije mogu se javiti postzigotno tokom razvoja [[mozak|mozga]]. Za razliku od nasljednih [[nasljeđivanje|nasljednih]] stanja, ovi poremećaji nastaju iz spontanih genetičkih mutacija koje nisu bile prisutne kod roditelja. Vrijeme i lokacija mutacije određuju njen uticaj. Ozbiljnost zavisi od toga koliko rano u razvoju se ''de novo'' mutacija javlja; što se ranije dogodi, to će nervno oštećenje biti teže. To je zato što što se ranije dogodi PZM mutacija, više ćelija će sadržavati mutaciju dok se ćelije dijele, što dovodi do toga da su pogođeni veći dijelovi [[neuron]]a. S tim saznanjem, ako se dogodi kasnije, vjerovatno će uzrokovati blaže simptome. Ova [[Mozaicizam (genetika)|mozaična]] distribucija mutiranih ćelija objašnjava zašto osobe s istom genetičkom mutacijom mogu imati različite nivoe težine poremećaja. Neki primjeri uključuju epilepsiju, fokalnu kortikalnu [[displaziju]], [[poremećaj autističnog spektra]] i [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]. * Kod [[epilepsija|epilepsije]] i [[fokusna korteksna displazija|fokusne korteksne displazije]], mozaične mutacije u [[MTOR|MTOR-putu]] uzrokuju [[epilepsijski napad|napadaje]]. Budući da se ove mutacije javljaju samo u dijelu mozga, to dovodi do epilepsijskih napada u toj regiji, ali ostale moždane funkcije su potpuno normalne.<ref>{{Cite journal |last1=D'Gama |first1=Alissa M. |last2=Woodworth |first2=Mollie B. |last3=Hossain |first3=Amer A. |last4=Bizzotto |first4=Sara |last5=Hatem |first5=Nicole E. |last6=LaCoursiere |first6=Christopher M. |last7=Najm |first7=Imad |last8=Ying |first8=Zhong |last9=Yang |first9=Edward |last10=Barkovich |first10=A. James |last11=Kwiatkowski |first11=David J. |last12=Vinters |first12=Harry V. |last13=Madsen |first13=Joseph R. |last14=Mathern |first14=Gary W. |last15=Blümcke |first15=Ingmar |date=26. 12. 2017 |title=Somatic Mutations Activating the mTOR Pathway in Dorsal Telencephalic Progenitors Cause a Continuum of Cortical Dysplasias |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2211124717317904#:~:text=Focal%20cortical%20dysplasia%20(FCD)%20and%20hemimegalencephaly%20(HME),caused%20by%20mutations%20in%20mTOR%20pathway%20genes.&text=Several%20crucial%20questions%20remain%20about%20cortical%20dysplasia,mutations%20in%20different%20neuronal%20or%20glial%20subtypes. |journal=Cell Reports |volume=21 |issue=13 |pages=3754–3766 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.106 |pmid=29281825 |issn=2211-1247|pmc=5752134 }}</ref> * Što se tiče [[autizam|autizma]], ako se mutacija dogodi rano, može uticati na mnoge neurone, što dovodi do teške intelektualne invalidnosti; međutim, ako se dogodi kasnije, manje moždanih ćelija je pogođeno, što dovodi do blažih stanja. * Zbog toga što se mozaične mutacije nalaze u određenim dijelovima, standardni genetički testovi iz uzoraka krvi možda neće pronaći mozaične mutacije, što zahtijeva naprednije testiranje. == Uticaj na funkciju proteina == ;Gubitak funkcije Gubitak funkcije [[protein]]a je kada mutacija uzrokuje inhibiciju funkcije proteina. To može biti uzrokovano ''de novo'' pomjeranjem okvira čitanja, [[nonsens mutacija|besmislenom mutacijom]] ili mutacijom mjesta [[prerada RNK|splajsovanja]]. Ovo na neki način remeti strukturu, što dovodi do promjene koja rezultira nepotpunim, degradiranim ili disfunkcionalnim proteinom.<ref>{{Cite journal |last1=Stein |first1=David |last2=Kars |first2=Meltem Ece |last3=Wu |first3=Yiming |last4=Bayrak |first4=Çiğdem Sevim |last5=Stenson |first5=Peter D. |last6=Cooper |first6=David N. |last7=Schlessinger |first7=Avner |last8=Itan |first8=Yuval |date=30. 11. 2023 |title=Genome-wide prediction of pathogenic gain- and loss-of-function variants from ensemble learning of a diverse feature set |journal=Genome Medicine |volume=15 |issue=1 |page=103 |doi=10.1186/s13073-023-01261-9 |doi-access=free |pmid=38037155 |pmc=10688473 |issn=1756-994X}}</ref> Kao što je spomenuto, dobar primjer LoF mutacije nalazi se u genu [[CFTR]], regulator transmembranske provodljivosti [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]], koji uzrokuje cističnu fibrozu]. Ovdje se jedna aminokiselina uklanja iz mutacije F508, što uzrokuje nepravilno savijanje proteina. To dovodi do toga da se pogrešno savijeni CFTR prepoznaje kao defektan i degradira prije nego što stigne do ćelijske membrane. To uzrokuje neravnotežu iona i vode zbog nakupljanja guste sluzi koja utiče na pluća, gušteraču i druge organe. ===Dobitak funkcije=== Proteinski [[Mutacija|dobitak funkcije]] ima mutaciju koja često rezultira proteinom s pojačanom ili novom aktivnošću koja nije bila prisutna u proteinu divljeg tipa. Ova mutacija uzrokuje kontinuiranu aktivaciju [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] uprkos [[supresor (genetika)|supresorima]] koji pokušavaju da je zaustave. Ove mutacije su vrlo česte kod [[kancer|raka]] ili [[nervni poremećaj|nervnog poremećaja]].<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Carvill |first1=Gemma L. |last2=Matheny |first2=Tyler |last3=Hesselberth |first3=Jay |last4=Demarest |first4=Scott |date=juli 2021 |title=Haploinsufficiency, Dominant Negative, and Gain-of-Function Mechanisms in Epilepsy: Matching Therapeutic Approach to the Pathophysiology |journal=Neurotherapeutics: The Journal of the American Society for Experimental NeuroTherapeutics |volume=18 |issue=3 |pages=1500–1514 |doi=10.1007/s13311-021-01137-z |issn=1878-7479 |pmc=8608973 |pmid=34648141}}</ref> Primjer je [[receptor 3 faktora rasta fibroblasta|FGFR3]] (Receptor 3 faktora rasta fibroblasta) GoF ''de novo'' mutacija uzrokuje [[ahondroplazija|ahondroplaziju]] (oblik patuljastog rasta); koja reguliše rast kostiju ograničavanjem proliferacije [[hondrocit]]a u ploči rasta. Mutacija gena može dovesti do preaktivnog FGR3 koji prekomjerno suzbija gen što dovodi do kraćih udova. U nekim slučajevima, ''de novo'' mutacija može proizvesti protein koji ometa normalni protein što dovodi do dominantnog [[fenotip]]a bolesti. Ovo je obično poznato kao dominantni negativni efekat.<ref name=":3" /><ref>{{Citation |last=Legare |first=Janet M. |title=Achondroplasia |date=1993 |work=GeneReviews|editor-last=Adam |editor-first=Margaret P. |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1152/ |access-date=4. 4. 2025 |place=Seattle (WA) |publisher=University of Washington, Seattle |pmid=20301331 |editor2-last=Feldman |editor2-first=Jerry |editor3-last=Mirzaa |editor3-first=Ghayda M. |editor4-last=Pagon |editor4-first=Roberta A.}}</ref> ===Struktura proteina=== [[Struktura proteina]] i [[aminokiselina|aminokiselinsko]] sekvenciranje proteina su veoma značajni jer ''de novo'' mutacija može uzrokovati pogrešno [[savijanje proteina]] ili promjenu u aminokiselinu što dovodi do njegove agregacije ili neuspjeha. Pogrešno savijanje mijenja njegovu konformaciju i dovodi do njegove nestabilnosti. To može uzrokovati i promjenu njegove strukture. Promjene u [[sekundarna struktura proteina|sekundarnoj]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnoj strukturi]] mogu uticati na [[ligand|vezivanje liganda]], [[interakcija protein-protein|interakciju protein-protein]] ili [[enzim|enzimsku aktivnost]], što sve može uticati na [[ćelijski procesi|ćelijske procese]]. Također može promijeniti sekvencu aminokiselina (AA) proteina, putem ''de novo'' mutacije, što također može značajno uticati na njegovu strukturu i funkciju.<ref>{{Cite journal |last=Ajmal |first=Mohammad Rehan |date=9. 2. 2023 |title=Protein Misfolding and Aggregation in Proteinopathies: Causes, Mechanism and Cellular Response |journal=Diseases |volume=11 |issue=1 |page=30 |doi=10.3390/diseases11010030 |doi-access=free |issn=2079-9721 |pmc=9944956 |pmid=36810544}}</ref> ===Promjene mjesta prerade RNK=== Promjene mjesta [[alternativna prerada|prerade]] su mutacije koje remete normalno uklanjanje [[intron]]a tokom obrade [[pre-iRNK]], što dovodi do abnormalne proizvodnje proteina. Ove mutacije mogu uzrokovati [[preskakanje egzona]], zadržavanje introna ili korištenje [[kriptično mjesto prerade|kriptičnih mjesta prerade]], što često rezultira [[mutacija pomjeranja okvira čitanja|pomjeranjima okvira čitanja]], [[nonsens mutacija|prijevremenim stop kodonima]] ili skraćenim proteinima. Takve promjene mogu dovesti do gubitka funkcije (npr. kod [[gen supresor tumora|gena supresije tumora]] poput [[BRCA1]]), dominantnih negativnih efekata (npr. kod strukturnih proteina poput [[kolagen]]a), ili čak toksičnog dobitka funkcije kod [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]]. Posljedice nepravilne prerade RNK povezane su s brojnim genetičkim poremećajima, uključujući [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]] i [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]].<ref>{{Cite journal |last1=Anna |first1=Abramowicz |last2=Monika |first2=Gos |date=august 2018 |title=Splicing mutations in human genetic disorders: examples, detection, and confirmation |journal=Journal of Applied Genetics |volume=59 |issue=3 |pages=253–268 |doi=10.1007/s13353-018-0444-7 |issn=2190-3883 |pmc=6060985 |pmid=29680930}}</ref> == Uzroci == === Popravak/replikacija DNK === ====Mehanizam popravka DNK==== Mehanizmi popravka DNK su [[ćelijski procesi]] koji otkrivaju i popravljaju oštećenja na [[DNK]], osiguravajući integritet genetičkog materijala organizma. Mehanizmi popravka uključuju [[popravak ekscizijom baza]] (BER), koji popravlja male lezije koje ne iskrivljuju spiralu; [[popravak ekscizijom nukleotida]] (NER), koji uklanja glomazne lezije DNK poput [[timinski dimer|timinskih dimera]], [[popravak neusklađenosti DNK|popravak neusklađenosti]] (MMR), koji ispravlja greške napravljene tokom [[replikacija DNK]]; i [[model popravka dvostrukog prekida lanca|popravak dvostrukog prekida lanca]] (DSBR), koji se nosi s ozbiljnim oštećenjima DNK poput dvostrukih prekida lanca putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]] (HR) ili [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognog spajanja krajeva]] (NHEJ). Ovi sistemi rade na sprječavanju mutacija, identificiranjem i popravljanjem grešaka ili oštećenja prije nego što mogu utjecati na [[sekvenca DNK|sekvencu DNK]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Chatterjee |first1=Nimrat |last2=Walker |first2=Graham C. |date=juni 2017 |title=Mechanisms of DNA damage, repair, and mutagenesis |journal=Environmental and Molecular Mutagenesis |volume=58 |issue=5 |pages=235–263 |doi=10.1002/em.22087 |issn=1098-2280 |pmc=5474181 |pmid=28485537|bibcode=2017EnvMM..58..235C }}</ref> Međutim, kada ovi mehanizmi popravke zakažu ili su neefikasni, to može dovesti do akumulacije trajnih genetičkih promjena ili mutacija. U slučajevima kada su procesi popravke DNK defektni ili oštećenje premašuje kapacitet popravke ćelije, mogu nastati mutacije ''de novo''. Ako se mutacija dogodi u genu ključnom za razvoj ili ćelijsku funkciju, to može dovesti do bolesti ili poremećaja, ponekad s teškim posljedicama. Naprimjer, ako [[sistem popravke neusklađenosti]] (MMR) ne uspije ispraviti [[fenotip replikacijske greške|greške replikacije]], to može dovesti do akumulacije mutacija u sekvenci DNK koje nisu bile prisutne u roditeljskom [[genom]]u. Slično tome, ako se dvostruki prekidi lanca ne poprave pravilno [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] ili [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognim spajanjem krajeva]], rezultat bi mogle biti [[hromosko preuređenje]] ili [[tačkaste mutacije]] u vitalnim regijama, što uzrokuje pojavu novih mutacija kod [[potomstvo|potomka]]. Ove mutacije su ''de novo'' jer potiču od grešaka koje su se dogodile tokom replikacije DNK ili procesa popravke kod jedinke, a ne od naslijeđenog genetičkog materijala. Učestalost takvih mutacija povećava se kada su mehanizmi popravke DNK ugroženi. ''De novo'' mutacije mogu imati ključnu ulogu u raznim genetičkim bolestima, uključujući [[razvojni poremećaj|razvojne poremećaje]], [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]] i [[kancer|rak]], često utičući na težinu i prirodu stanja.<ref name=":5"/> ====Replikacija DNK==== [[Replikacija DNK]] jeste fundamentalni proces u kojem ćelija kopira svoju [[DNK]] prije [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]], kako bi se osiguralo da se informacija prenese na ćelije kćeri. Iako je ovaj proces daleko od savršenog i može dovesti do grešaka u replikaciji DNK. ''De novo'' mutacije su rezultat grešaka napravljenih tokom procesa replikacije DNK, gdje mašinerija odgovorna za kopiranje DNK pravi greške koje ostaju neotkrivene i neispravljene. Ove greške mogu biti bazne [[model supstitucije|supstitucije]], [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] ili čak veće strukturne promjene u genomu. Kada se ove greške u replikaciji dogode u germinativnim ćelijama ([[jajna ćelija|jajnoj]] ili [[spermatozoid]]noj), one se prenose na potomstvo kao ''de novo'' mutacije, što dovodi do potencijalnih bolesti ili novih [[Genetika|genetičkih osobina]] koje prethodno nisu bile prisutne kod roditelja.<ref>{{Citation |last1=Alberts |first1=Bruce |title=DNA Replication Mechanisms |date=2002 |work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26850/ |access-date=4. 4. 2025 |publisher=Garland Science |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter}}</ref> === Faktori okoline i vanjski faktori === [[Faktor okoline|Faktori okoline i vanjski faktori]] značajno doprinose uzrocima de novo mutacija direktnim ili indirektnim oštećenjem sekvence ili strukture DNK. To u konačnici dovodi do povećanja [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] mutacija i slabljenja mehanizama popravke DNK. Postoji nekoliko načina na koje faktori okoline mogu izazvati spontanu mutaciju kod pojedinca. ====Hemijski mutageni==== Hemijski mutageni poput [[duhan]]a/[[nikotin]]a, [[pesticid]], [[hemijska industrija|industrijskih hemikalija]] i [[zagađivač]] amogu uzrokovati mutacije u DNK. Primjer za to je pušenje duhana. [[Pušenje]] duhana izlaže pojedince širokom spektru [[kancerogen]]a, [[nitrozamin]]a i [[benzen]]a, za koje je poznato da izazivaju mutacije. To može dovesti do promjene strukture i uzroka prekida lanca DNK, što dovodi do grešaka tokom replikacije DNK, [[tačkasta mutacija|supstitucija]] ili [[mutacija pomjeranja okvira čitanja]]. Mutacije povezane s pušenjem povezane su s [[rak pluća|rakom pluća]]. To uključuje zagađenje zraka, određene izvore poput [[Kontrola emisija vozila|emisija vozila]] i pesticida koji sadrže teške hemikalije poput [[policiklički aromatski ugljikovodici|policikličkih aromatičnih ugljikovodika]], [[dušik-oksid]]a i teških metala poput [[olovo|olova]] i [[arsen]]a.<ref>{{Citation |last1=Prevention (US) |first1=Centers for Disease Control and |title=Chemistry and Toxicology of Cigarette Smoke and Biomarkers of Exposure and Harm |date=2010 |work=How Tobacco Smoke Causes Disease: The Biology and Behavioral Basis for Smoking-Attributable Disease: A Report of the Surgeon General |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53014/ |access-date=4. 4. 2025 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention (US) |last2=Promotion (US) |first2=National Center for Chronic Disease Prevention and Health |last3=Health (US) |first3=Office on Smoking and}}</ref> [[Aflatoksin]] proizvode određene plijesni koje mogu uzrokovati de novo mutacije koje se pojavljuju u [[P53|genu p53]], tumor supresoru. Aflatoksin inducira G-T [[transverzija|transverzijsku]] mutaciju u [[egzon|egzonu 7]], trećem [[Genetički kod|kodonu u 249]].<ref>{{Cite journal |last1=Deng |first1=Zhuo-Lin |last2=Ma |first2=Yun |date=februar 1998 |title=Aflatoxin sufferer and p53 gene mutation in hepatocellular carcinoma |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=4 |issue=1 |pages=28–29 |doi=10.3748/wjg.v4.i1.28 |doi-access=free |issn=2219-2840 |pmc=4767757 |pmid=11819223}}</ref> Mutacija u p53 genu je opasna, jer može inhibirati njegovu funkciju, što dovodi do progresije [[kancer]]a. Slično tome, može direktno uticati na DNK, generisati slobodne radikale ili uticati na aktivnost enzima za [[popravka DNK|popravku DNK]]. Povećani [[oksidativni stres]] i hronična upala izazvani zagađivačima mogu dovesti i do somatske mutacije i do mutacije [[germinativna linija|germinativne linije]].<ref>{{Cite journal |last1=Rivlin |first1=Noa |last2=Brosh |first2=Ran |last3=Oren |first3=Moshe |last4=Rotter |first4=Varda |date=april 2011 |title=Mutations in the p53 Tumor Suppressor Gene: Important Milestones at the Various Steps of Tumorigenesis |journal=Genes & Cancer |volume=2 |issue=4 |pages=466–474 |doi=10.1177/1947601911408889 |issn=1947-6027 |pmc=3135636 |pmid=21779514}}</ref> ====Izloženost zračenju==== [[Izloženost zračenju]] također je vrlo uobičajen način povećanja vjerovatnoće razvoja ''de novo'' mutacije. To se može postići putem [[ionizirajuće zračenje|onizujućeg zračenja]] ili [[UV|UV zračenja]]. [[Ionizirajuće zračenje]] poput [[rendgensko zračennje|X–]] ili [[gama zraka]]) može direktno oštetiti DNK prekidanjem lanca DNK i stvaranjem visoko reaktivnih molekula koji se nazivaju [[slobodni radikali]]. Ovi radikali mogu modificirati baze DNK, što dovodi do spontane mutacije. Jonizujuće zračenje može direktno oštetiti DNK u [[klicin list|klicnim ćelijama]]. Ako se mutacija dogodi u spermatozoidu ili jajnoj ćeliji prije [[oplodnja|fertilizacije]], rezultirajuće dijete će imati genetičku mutaciju koju nijedan roditelj nije imao u svojoj DNK. Naprimjer, [[kosmičko zračenje]] pogodi DNK spermatozoida, uzrokujući [[tačkasta mutacija|tačkastu mutaciju]]. Ako taj [[spermatozoid]] oplodi [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]], mutacija postaje ''de novo'' kod djeteta. [[Ultraljubičasto zračenje|UV zračenje]] manje je snažno od ionizujućeg zračenja, ali može uzrokovati da dvije timinske baze formiraju [[kovalentna veza|kovalentne veze]] jedna s drugom. Ovo formiranje timina naziva se [[timinski dimer]] i može uzrokovati mutacije izazvane UV zračenjem koje dovode do raka kože poput [[melanom]]a, ako se brzo ne poprave.<ref>{{Citation |last=V) |first=National Research Council (US) Committee on the Biological Effects of Ionizing Radiation (BEIR |title=Genetic Effects of Radiation |date=1990 |work=Health Effects of Exposure to Low Levels of Ionizing Radiation: Beir V |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218706/ |access-date=4. 4. 2025 |publisher=National Academies Press (US)}}</ref> ====Bakterije i virusi==== [[Bakterije]] i [[virusi]] mogu imati ključni uticaj na ''de novo'' mutacije. Bakterijska oštećenja poput [[Escherichia coli|E.coli]] mogu uzrokovati upalu i oštećenje. Virusne infekcije poput [[HIV]]-a, [[hepatitis B|hepatitisa B]] i [[hepatitis C|C]] mogu inficirati normalne genske funkcije integrirajući svoj genetički materijal u DNK domaćina.<ref>{{Cite journal |last1=Benedetti |first1=Francesca |last2=Curreli |first2=Sabrina |last3=Gallo |first3=Robert C. |last4=Zella |first4=Davide |date=11. 1. 2021 |title=Tampering of Viruses and Bacteria with Host DNA Repair: Implications for Cellular Transformation |journal=Cancers |volume=13 |issue=2 |page=241 |doi=10.3390/cancers13020241 |doi-access=free |issn=2072-6694 |pmc=7826954 |pmid=33440726}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Padilha |first1=Marcos Daniel Mendes |last2=Melo |first2=Francisco Tiago de Vasconcelos |last3=Laurentino |first3=Rogério Valois |last4=da Silva |first4=Andrea Nazaré Monteiro Rangel |last5=Feitosa |first5=Rosimar Neris Martins |date=1. 1. 2025 |title=Dysregulation in the microbiota by HBV and HCV infection induces an altered cytokine profile in the pathobiome of infection |url=https://www.bjid.org.br/en-dysregulation-in-microbiota-by-hbv-articulo-S1413867024007517#:~:text=Viral%20hepatitis%20is%20a%20public%20health%20problem,,that%20cause%20asymptomatic%20infection%20in%20most%20cases.&text=If%20the%20microbiota%20is%20unbalanced,%20both%20exogenous,symbiotic%20microorganisms%20can%20affect%20a%20pathological%20process. |journal=The Brazilian Journal of Infectious Diseases |volume=29 |issue=1 |doi=10.1016/j.bjid.2024.104468 |pmid=39608222 |pmc=11636304 |issn=1413-8670}}</ref> ====Ishrana==== Hrana bogata prerađenom hranom, [[masti]]ma, [[šećer]]om, crvenim mesom, [[alkohol]]om i lijekovima, a siromašne [[antioksidans]]ima, mogu doprinijeti povećanju [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]] i oštećenja DNK, što dovodi do mutacija. Slično tome, [[gojaznost]] može rezultirati upalnom sredinom u tijelu, što doprinosi oštećenju DNK koje bi moglo dovesti do mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=La Vecchia |first1=Marta |last2=Sala |first2=Gloria |last3=Sculco |first3=Marika |last4=Aspesi |first4=Anna |last5=Dianzani |first5=Irma |date=29. 10. 2024 |title=Genetics, diet, microbiota, and metabolome: partners in crime for colon carcinogenesis |journal=Clinical and Experimental Medicine |volume=24 |issue=1 |page=248 |doi=10.1007/s10238-024-01505-x |issn=1591-9528 |pmc=11522171 |pmid=39470880}}</ref> === Faktori starenja === Kako se stari, tijela postepeno nagomilavaju mutacije, kako u [[gamet|reproduktivnim ćelijama]], tako i u svim tkivima. Kod muškaraca je odnos između starosti i ''de novo'' mutacija posebno izražen. Sa svakom godinom koja prođe, [[sperma]] prolazi kroz više [[ćelijska dioba|dioba]], povećavajući šanse za [[fenotip replikacijske greške|replikacijske greške]]. Studije su pokazale da stariji očevi češće prenose mutacije koje doprinose stanjima poput autizma ili određenih genetičkih poremećaja. Nasuprot tome, ženske [[jajna ćelija|jajne ćelije]] formiraju se rano u životu i ostaju neaktivne, ali vremenom, faktori okoline i prirodno starenje i dalje mogu uzrokovati oštećenje DNK, iako po nižoj stopi u poređenju sa muškarcima.<ref>{{Cite journal |last1=Goldmann |first1=J. M. |last2=Veltman |first2=J. A. |last3=Gilissen |first3=C. |date=1. 11. 2019 |title=De Novo Mutations Reflect Development and Aging of the Human Germline |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168952519301787#:~:text=Human%20de%20novo%20mutations%20(DNMs,genetic%20mutation%20can%20vary%20widely. |journal=Trends in Genetics |volume=35 |issue=11 |pages=828–839 |doi=10.1016/j.tig.2019.08.005 |pmid=31610893 |issn=0168-9525|hdl=2066/215596 |hdl-access=free }}</ref> [[Starenje]] također utiče na [[somatska ćelija|somatske ćelije]], koje su nereproduktivne tjelesne ćelije. Kako se stari, mutacije se akumuliraju u ovim ćelijama zbog grešaka tokom diobe ćelija, a sistemi za popravak u tijelu postaju manje efikasni u ispravljanju tih grešaka. Ovo akumuliranje mutacija snažno je povezano s razvojem bolesti poput [ [kancer]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Kennedy |first1=Scott R. |last2=Loeb |first2=Lawrence A. |last3=Herr |first3=Alan J. |date=april 2012 |title=Somatic mutations in aging, cancer and neurodegeneration |journal=Mechanisms of Ageing and Development |volume=133 |issue=4 |pages=118–126 |doi=10.1016/j.mad.2011.10.009 |issn=1872-6216 |pmc=3325357 |pmid=22079405}}</ref> Istraživanja su pokazala da su somatske mutacije u ključnim genima poput [[p53]] i KRAS česte kod starijih osoba, što doprinosi povećanoj učestalosti raka. Rizik od raka dramatično se povećava s godinama i kod ljudi i kod životinja zbog ponovljenih ciklusa somatskih mutacija. Ove mutacije, često pod uticajem naslijeđenih genetičkih varijanti, prolaze kroz [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] za osobine kao što su nekontrolirani rast, invazija tkiva, izbjegavanje imunskog sistema i sposobnost širenja ([[metastaza|metastaze]]).<ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Peijun |last2=Dong |first2=Xiao |last3=Vijg |first3=Jan |date=21. 9. 2022 |title=Age-related somatic mutation burden in human tissues |journal=Frontiers in Aging |volume=3 |doi=10.3389/fragi.2022.1018119 |doi-access=free |pmid=36213345 |pmc=9534562 |issn=2673-6217}}</ref> Još jedan važan aspekt starenja je [[ćelijsko starenje]], gdje ćelije prestaju da se dijele, ali ostaju metabolički aktivne. Ove stare ćelije mogu oslobađati upalne faktore koji doprinose starenju i bolestima. One također vremenom akumuliraju genetičke mutacije, doprinoseći ukupnoj genetičkoj nestabilnosti u tijelu.<ref>{{Cite web |date=13. 7. 2021 |title=Does cellular senescence hold secrets for healthier aging? |url=https://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713164539/http://www.nia.nih.gov/news/does-cellular-senescence-hold-secrets-healthier-aging#:~:text=What%20is%20cellular%20senescence?,,%20childbirth,%20and%20wound%20healing. |archive-date=13. 7. 2021 |access-date=4. 4. 2025 |website=National Institute on Aging}}</ref> [[Mitohondrijska DNK]], koja se nasljeđuje od majke, također postaje sklonija mutacijama s godinama. [[Mitohondrija|Mitohondrije]] proizvode [[energija|energiju]], potrebnu našim ćelijama za funkcioniranje, ali u tom procesu također generiraju [[Reaktivne vrste kisika|reaktivne vrste kisika (ROS)]], koje su štetne molekule koje mogu oštetiti i mitohondrijsku i regularnu DNK. Vremenom se ova šteta akumulira, posebno zato što mitohondrijska DNK nema iste zaštitne karakteristike ili sisteme popravka kao jedarna DNK. Ovo nakupljanje štete usko je povezano s [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]] poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]]. Alzheimerova bolest utiče na [[pamćenje]] i razmišljanje, dijelom uzrokovana nakupljanjem toksičnih proteina u mozgu koji remete komunikaciju između [[neuron|nervnih ćelija]]. Parkinsonova bolest dovodi do [[tremor]]a, ukočenosti i problema s kretanjem zbog gubitka [[dopamin|neurona koji proizvode dopamin]]. Obje bolesti povezane su s problemima s funkcijom [[mitohondrija]].<ref>{{Cite journal |last1=Harerimana |first1=Nadia V. |last2=Paliwali |first2=Devashi |last3=Romero-Molina |first3=Carmen |last4=Bennett |first4=David A. |last5=Pa |first5=Judy |last6=Goate |first6=Alison |last7=Swerdlow |first7=Russell H. |last8=Andrews |first8=Shea J. |date=2023 |title=The role of mitochondrial genome abundance in Alzheimer's disease |url=https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/alz.12812 |journal=Alzheimer's & Dementia |volume=19 |issue=5 |pages=2069–2083 |doi=10.1002/alz.12812 |pmid=36224040 |issn=1552-5279|doi-access=free }}</ref> Ponekad, nasumične genetičke promjene, zvane ''de novo'' mutacije, mogu pogoditi gene koji su važni za održavanje zdravlja mitohondrija. Naprimjer, mutacije u genima poput [[PINK1]] i [[PARK2]], koji pomažu u upravljanju oštećenim mitohondrijama, povezane su s Parkinsonovom bolešću. Kod Alzheimerove bolesti, mutacije koje utiču na način na koji [[mozak]] obrađuje određene proteine ili se nosi s [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]] također mogu imati ulogu. Čak i bez porodične historije bolesti, ove spontane mutacije, u kombinaciji sa starenjem i stresom na pogođrne ćelije, mogu preokrenuti ravnotežu prema bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Pickrell |first1=Alicia M. |last2=Youle |first2=Richard J. |date=21. 1. 2015 |title=The roles of PINK1, parkin, and mitochondrial fidelity in Parkinson's disease |journal=Neuron |volume=85 |issue=2 |pages=257–273 |doi=10.1016/j.neuron.2014.12.007 |issn=1097-4199 |pmc=4764997 |pmid=25611507}}</ref> Osim toga, kako se stari, sposobnost tijela da popravlja DNK opada. To uključuje ključne mehanizme popravke poput [[popravka ekscizijom baza]] i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]], koji su neophodni za popravak oštećenja DNK. Kada ovi sistemi postanu manje efikasni, mutacije će vjerovatno opstati, povećavajući rizik od [[genomska nestabilnost|genetičke nestabilnosti]] i srodnih bolesti.<ref name=":5"/> === Epigenetički uticaj na ''de novo'' === [[Epigenetika]] uključuje modifikacije [[DNK]] ili [[hromatin]]a, koje utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], bez promjene osnovne [[sekvenca DNK|sekvence DNK]], a ove promjene mogu igrati značajnu ulogu u pojavi de novo mutacija. [[Metilacija DNK]], koja obično [[utišavač (genetika)|utišava]] [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] dodavanjem metil grupe na [[Citozin|citozinske baze]], može uzrokovati bolest, kada se dogodi aberantno, kao što je kod raka, gdje ''de novo'' [[metilacija DNK]] može utišati [[gen supresor tumora|gene supresora tumora]] ili aktivirati [[onkogen]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Wajed |first1=S. A. |last2=Laird |first2=P. W. |last3=DeMeester |first3=T. R. |date=juli 2001 |title=DNA methylation: an alternative pathway to cancer |journal=Annals of Surgery |volume=234 |issue=1 |pages=10–20 |doi=10.1097/00000658-200107000-00003 |issn=0003-4932 |pmc=1421942 |pmid=11420478}}</ref> [[Modifikacija histona]], poput [[acetilacija]] ili [[metilacija]], regulišu strukturu i dostupnost [[hromatin]]a, utičući na ekspresiju gena. Ove modifikacije su reverzibilne i pod uticajem su faktora okoline, što potencijalno dovodi do dugoročnih promjena u ekspresiji gena. ''De novo'' modifikacije histona mogu uzrokovati nepravilnu [[Aktivator (genetika)|aktivaciju]] ili [[Utišavanje (genetika)|utišavanje]] gena, doprinoseći bolestima koje oponašaju efekte genetičkih mutacija.<ref>{{Cite journal |last1=Sadida |first1=Hana Q. |last2=Abdulla |first2=Alanoud |last3=Marzooqi |first3=Sara Al |last4=Hashem |first4=Sheema |last5=Macha |first5=Muzafar A. |last6=Akil |first6=Ammira S. Al-Shabeeb |last7=Bhat |first7=Ajaz A. |date=januar 2024 |title=Epigenetic modifications: Key players in cancer heterogeneity and drug resistance |journal=Translational Oncology |volume=39 |doi=10.1016/j.tranon.2023.101821 |issn=1936-5233 |pmc=10654239 |pmid=37931371}}</ref> [[Nekodirajuće RNK]], uključujući [[mikroRNK]] i [[duga nekodirajuća RNK|duge nekodirajuće RNK]], također su uključene u regulaciju ekspresije gena. Faktori okoline mogu promijeniti ekspresiju ovih nekodirajućih RNK, što dovodi do promjena u regulaciji gena sličnih onima uzrokovanim mutacijama u sekvenci DNK. Nadalje, dok se većina epigenetičkih oznaka resetuje tokom reprodukcije, neke mogu izbjeći ovo reprogramiranje i biti naslijeđene, što sugerira da bi ''de novo'' epigenetičke promjene u zametnim ćelijama mogle dovesti do izmijenjene ekspresije gena kod potomstva.<ref>{{Cite journal |last=McDonald |first=John F |date=1. 1. 2025 |title=Adaptive Significance of Non-coding RNAs: Insights from Cancer Biology |url=https://academic.oup.com/mbe/article/42/1/msae269/7943668 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=42 |issue=1|doi=10.1093/molbev/msae269 |pmid=39761690 |pmc=11725524 |issn=1537-1719}}</ref> Neki razvojni poremećaji, kao što su [[Angelmanov sindrom|Angelmanov]] i [[Prader-Willijev sindrom]], uzrokovani su epigenetičkim promjenama u [[genomski imprinting|genomskom imprintingu]], gdje se geni različito eksprimiraju ovisno o tome jesu li naslijeđeni od majke ili oca. Oba se stiču putem mutacije delecije u istoj regiji [[hromosom 15|hromosoma 15]]. Međutim, Angelmanov sindrom javlja se kada je roditeljska kopija [[UBE3A|UBE3A gena]] neaktivna i postoji delecija u regiji hromosoma 15 majčinog gena, dok je PWS obrnuto.<ref>{{Cite web |last=Armstrong |first=Ben |date=29. 1. 2021 |title=What is genomic imprinting? |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/blog/what-is-genomic-imprinting/ |access-date=4. 4. 2025 |website=Genomics Education Programme}}</ref> == Tehnologija detekcije ''de novo'' mutacija == === Sekvenciranje sljedeće generacije === [[Sekvenciranje sljedeće generacije]] (NGS) revolucioniralo je genetička istraživanja, nudeći efikasan i lahko razumljiv način analize genoma. NGS tehnologije ključne su za detekciju ''de novo'' mutacija jer nude duboku pokrivenost i omogućavaju istraživačima da sekvenciraju i [[kodirajuća regija|kodirajuću]] i [[nekodirajuća RNK|nekodirajuću regiju]] genoma. NGS pruža najefikasniji i najefikasniji pristup razlikovanju ovih mutacija od naslijeđenih varijanti, sekvenciranjem [[genom]]a i roditelja i djeteta. Osim toga, NGS metode mogu identificirati i mutacije koje možda nisu otkrivene starijim genetičkim pristupima kao što su [[Sangerovsko sekvenciranje]], [[PCR|lančana polimerazna reakcija]] i [[kariotip]]iranje. Uobičajene platforme uključuju Illumina, Oxford Nanopore i PacBio. Neke vrste sekvenciranja sljedeće generacije su [[sekvenciranje cijelog genoma]], [[sekvenciranje egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma]] i [[duboko sekvenciranje]]. === Sekvenciranje cijelog genoma === [[Sekvenciranje cijelog genoma]] (WGS) je najnepristrasniji i najshvatljiviji način za otkrivanje de novo mutacija jer sekvencira genom pojedinca u cijelosti, uključujući i nekodirajuće i kodirajuće regije. Omogućava istraživanju da odredi niz [[genetička varijacija|genetičkih varijacija]], uključujući [[jednonukleotidni polimorfizam]], [[indel]], [[strukturna varijanta|strukturne varijante]], [[varijacija broja kopija|varijacije broja kopija]] i nekodirajuće regije, od kojih mnoge drugi mehanizmi propuštaju.<ref name=":11">{{Cite web |title=Advantages of Whole Genome Sequencing {{!}} Your Guide to WGS |url=https://sequencing.com/blog/post/advantages-whole-genome-sequencing-wgs |access-date=4. 4. 2025 |website=Sequencing.com}}</ref> ;Prednosti * Budući da se de novo mutacije mogu pojaviti bilo gdje, uključujući i nekodirajuća područja, WGS je najefikasnija metoda za hvatanje svih potencijalnih mutacija koje mogu doprinijeti bolesti.<ref name=":11"/> * Ova sposobnost nam omogućava da razvijemo bolje razumijevanje [[stopa mutacija]], žarišta mutacija i obrazaca de novo mutacija u genomu, te kako one doprinose bolesti.<ref name=":11"/> * Ovo uključuje neurološke razvojne poremećaje, uključujući [[autizam]], [[rijetke bolesti]] i [[onkogenomika|genomski rak]]. U slučajevima rijetkih bolesti, de novo mutacije su vrlo česte s obzirom na to da pogođene osobe nemaju porodičnu historiju poremećaja. Zbog rijetkosti ovih bolesti, nedostaje istraživanja i razumijevanja o njima, stoga bi bilo teže pronaći i ne bi se znalo koji dio ciljati specifičnijim genetičkim tehnologijama.<ref name=":11"/> * Međutim, budući da WGS analizira 100% genoma, vjerovatno ćete pronaći potencijalne de novo mutacije i varijante koje doprinose bolesti. WGS je neophodan u ovim situacijama jer omogućava otkrivanje varijanti koje nisu bile namijenjene da se nađu u cijelom [[genom]]u.<ref name=":11"/> * U WGS studiji istraživači su identificirali mutacije u genima koji ranije nisu bili povezani s bolešću. Posjedovanjem ove vrste tehnologije mogu se otkriti novi dijagnostički markeri za rano genetsko testiranje, što dovodi do potencijalnih ciljeva [[terapija|terapeutskih]] metoda.<ref>{{Cite journal |last1=Choi |first1=Leejee |last2=An |first2=Joon-Yong |date=1. 9. 2021 |title=Genetic architecture of autism spectrum disorder: Lessons from large-scale genomic studies |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763421002700 |journal=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |volume=128 |pages=244–257 |doi=10.1016/j.neubiorev.2021.06.028 |issn=0149-7634|doi-access=free }}</ref> * Jedna od najčešćih pojava za koje se WGS koristi je [[onkogenomika|genomika raka]]. [[Somatska mutacija|Somatske ''de novo'' mutacije]] uveliko doprinose [[tumorigeneza|tumorigenezi]]. One spontano nastaju tokom života pojedinca, što rezultira nekontroliranim rastom i razvojem ćelija. WGS je dobar za ovo jer se somatske mutacije mogu pojaviti bilo gdje u genomu, a samo [[sekvenciranje egzoma]] može propustiti nekodirajuće regulatorne mutacije koje pokreću rak. Primjeri ovoga uključuju [[P53|TP53]], [[BRCA1]] i [[EGFR (gen)|EGFR]] koji su ključni za [[rak dojke]], [[rak pluća]] i [[leukemija|leukemiju]]. ;Nedostaci * Jedno od glavnih ograničenja WGS-a je to što je to skup proces od ciljanijih pristupa poput WES-a.<ref name=":11"/> * Budući da analizira cijeli genom, jedan skup WGS podataka zauzima puno prostora za pohranu i oduzima više vremena za analizu. Ovo preuzimanje memorije zapravo može biti problem jer može proizvesti lažno pozitivne mutacije.<ref name=":11"/> * Zbog toga, analitičari bi trebali koristiti druge metode poput [[Sangerovsko sekvenciranje|Sangerovskog sekvenciranja]] ili [[PCR|lančane polimerazne reakcije]], kako bi potvrdili ''de novo'' mutacije.<ref name=":11" /> ;Poboljšanja Kako tehnologije sekvenciranja nastavljaju napredovati, WGS postaje sve moćniji. Neke funkcije na kojima se sada radi/koriste uključuju sekvenciranje dugog čitanja i WGS pojedinačnih ćelija. Standardne tehnologije sekvenciranja kratkog čitanja kao što je [[Illumina, Inc.|Illumina]] imaju poteškoća s mapiranjem ponavljajućih regija ili otkrivanjem velikih strukturnih varijanti, pa se tehnologije dugog čitanja kao što su [[PacBio SMRT|PacBio]] i [[Oxford Nanopore Technologies|Oxford Nanopores]] koriste za prevazilaženje ovog problema. WGS pojedinačnih ćelija omogućava istraživačima da proučavaju mutaciju u pojedinačnoj ćeliji, poboljšavajući heterogenost raka i bolje razumijevanje mozaicizma.<ref>{{Cite journal |last1=Brlek |first1=Petar |last2=Bulić |first2=Luka |last3=Bračić |first3=Matea |last4=Projić |first4=Petar |last5=Škaro |first5=Vedrana |last6=Shah |first6=Nidhi |last7=Shah |first7=Parth |last8=Primorac |first8=Dragan |date=13. 3. 2024 |title=Implementing Whole Genome Sequencing (WGS) in Clinical Practice: Advantages, Challenges, and Future Perspectives |journal=Cells |volume=13 |issue=6 |page=504 |doi=10.3390/cells13060504 |doi-access=free |issn=2073-4409 |pmc=10969765 |pmid=38534348}}</ref> === Sekvenciranje cijelog egzoma === Sekvenciranje cijelog egzoma (WES) je specifičnije i fokusira se na regije koje kodiraju proteine ([[egzon]]ski dijelovi genoma). Ovaj dio čini samo 1–2% cijelog genoma, međutim većina mutacija koje dovode do bolesti javlja se unutar ovih kodirajućih regija.<ref name=":12">{{Cite web |last1=Frost |first1=Amy |last2=Campen |first2=Julia van |date=15. 11. 2022 |title=Whole exome sequencing — Knowledge Hub |url=https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/genotes/knowledge-hub/whole-exome-sequencing/ |access-date=4. 4. 2025 |website=GeNotes}}</ref> ;Prednosti * WES pruža isplativiju opciju u poređenju sa sekvenciranjem cijelog genoma, a istovremeno obuhvata relevantne ''de novo'' mutacije koje dovode do te bolesti.<ref name=":12"/> * Ovaj mehanizam je koristan pri analizi [[mendelovsko nasljeđivanje|mendelovskih bolesti]], gdje je fokus na razumijevanju uloge pojedinačnih gena ili genskih varijanti. Sekvenciranjem oba roditelja pored djeteta, moguće je uporediti varijante u genomu djeteta sa onima u genomu roditelja. Bilo koja varijanta kod djeteta koja je odsutna kod oba roditelja može se klasifikovati kao ''de novo'' mutacija.<ref name=":12"/> * WES se intenzivno koristi u proučavanju neurorazvojnih poremećaja, kao što su [[poremećaj iz autističnog spektra]], [[intelektualna invalidnost]] i [[shizofrenija]]. U velikoj WES studiji porodica s autizmom otkriveno je da su ''de novo'' mutacije u [[CHD8]] snažno povezane s poremećajem iz autističnog spektra, što dovodi do disreguliranog remodeliranja [[hromatin]]a i izmijenjene ekspresije gena tokom razvoja [[mozak|mozga]].<ref name=":12"/> * Također je imala ulogu u otkrivanju pacijenata s nedijagnosticiranim rijetkim bolestima, gdje su ''de novo'' mutacije često uključene u [[fenotip]] bolesti<ref name=":12"/> ;Ograničenja * Ograničena je samo na kodirajuće regije, stoga nedostaju mutacije u nekodirajućim regijama kao što su [[regulatorna regija]], [[intron]] i [[međugenska regija|intergenska područja]] koje su možda imale važnu uzrokujuću mutaciju, posebno u [[strukturna varijacija|strukturnim varijacijama]] ili [[regulacija ekspresije gena|regulacijama gena]].<ref name=":12" /> * Naprimjer, mnoge regulatorne mutacije koje utječu na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] ili [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene su propuštene, a ključne su u stanjima poput raka ili neurodegenerativnih bolesti.<ref name=":12"/> * Osim toga, WES je ograničen u svojoj sposobnosti otkrivanja strukturnih varijanti, kao što su velike [[insercija (genetika)|insercije]], [[delecija (genetika)|delecije]] i [[varijacija broja opija|varijacije broja kopija]], koje su često povezane sa [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] i [[kancer|rakom]]. Ove genomske promjene velikih razmjera bolje se obuhvataju sekvenciranjem cijelog genoma (WGS).<ref name=":12"/> === Ultraduboko sekvenciranje === ;Prednosti * Ultraduboko sekvenciranje visoko je osjetljiva tehnika koja sekvencira specifične genomske regije na izuzetno visokoj dubini čitanja (obično 1000x ili više), što je čini posebno korisnom za otkrivanje [[frekvencija|niskofrekventnih]] ''de novo'' mutacija.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Carter |first1=Matthew M. |last2=Olm |first2=Matthew R. |last3=Merrill |first3=Bryan D. |last4=Dahan |first4=Dylan |last5=Tripathi |first5=Surya |last6=Spencer |first6=Sean P. |last7=Yu |first7=Feiqiao B. |last8=Jain |first8=Sunit |last9=Neff |first9=Norma |last10=Jha |first10=Aashish R. |last11=Sonnenburg |first11=Erica D. |last12=Sonnenburg |first12=Justin L. |date=6. 7. 2023 |title=Ultra-deep sequencing of Hadza hunter-gatherers recovers vanishing gut microbes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867423005974 |journal=Cell |volume=186 |issue=14 |pages=3111–3124.e13 |doi=10.1016/j.cell.2023.05.046 |pmid=37348505 |issn=0092-8674|pmc=10330870 }}</ref> * Ove mutacije, koje spontano nastaju u genomu pojedinca, mogu biti teške za otkrivanje standardnim metodama sekvenciranja, posebno kada se javljaju samo u malom podskupu ćelija.<ref name=":13"/> * U slučaju [[Mozaičnost (genetika)|mozaičnih mutacija]], koje nastaju nakon oplodnje i rezultiraju mješavinom [[mutant]]nih i nemutantnih ćelija u tijelu, ultraduboko sekvenciranje pruža osjetljivost potrebnu za identifikaciju čak i manjinskih populacija ćelija koje nose ove mutacije.<ref name=":13"/> * ''De novo'' mutacije, po definiciji, nisu naslijeđene od roditelja, tako da njihovo otkrivanje zahtijeva pažljivo poređenje genoma pojedinca s genomima oba roditelja.<ref name=":13"/> * Ultraduboko sekvenciranje omogućava identifikaciju ovih ''de novo'' [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u stanjima kao što su rak, neurološki razvojni poremećaji (poput [[autizam|autizma]] i [[epilepsija|epilepsije]]) i genetičkih sindroma, gdje samo neke ćelije nose mutaciju, koja bi inače mogla biti previđena u masi [[tkivo|tkiva]].<ref name="Deep Sequencing">{{Cite web |title=Deep Sequencing |url=https://www.illumina.com/science/technology/next-generation-sequencing/plan-experiments/deep-sequencing.html |access-date=4. 4. 2025 |work=[[Illumina, Inc.|llumina]]}}</ref> * Naprimjer, kod raka, subklonske ''de novo'' mutacije mogu pokrenuti evoluciju [[Neoplazma|tumora]], a njihovo otkrivanje ultradubokim sekvenciranjem omogućava dublje razumijevanje genetičkog pejzaža tumora, što pomaže u donošenju odluka o liječenju.<ref name="Deep Sequencing"/> * Istraživanja su pokazala da ultraduboko sekvenciranje može otkriti heterogene mutacije unutar tumora koje doprinose njihovom rastu i otpornosti na liječenje <ref name="Deep Sequencing"/> ;Ograničenja * Iako je ultraduboko sekvenciranje moćan alat za otkrivanje ovih rijetkih de novo mutacija, ono je skupo.<ref name=":13"/> * Također često ograničava njegovu upotrebu na ciljano sekvenciranje, a ne na analizu cijelog genoma.<ref name=":13"/> == Stopa mutacija i žarišna tačka == === Stopa === Brzina kojom se javljaju de novo mutacije nije statična i može varirati među različitim organizmima, pa čak i među pojedincima. Kod ljudi, prosječan broj spontanih mutacija (koje nisu prisutne kod roditelja) koje [[novorođenče]] ima u svom [[genom]]u je približno 43,86.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Li |first1=Jingjing |last2=Oehlert |first2=John |last3=Snyder |first3=Michael |last4=Stevenson |first4=David K. |last5=Shaw |first5=Gary M. |date=7. 4. 2017 |title=Fetal de novo mutations and preterm birth |journal=PLOS Genetics |volume=13 |issue=4 |doi=10.1371/journal.pgen.1006689 |issn=1553-7390 |pmc=5384656 |pmid=28388617 |doi-access=free}}</ref> Različiti faktori mogu uticati na ovu stopu. Naprimjer, studija koju je u septembru 2019. godine provela [[Univerzitetna bolnica Utah|Univerzitetsko zdravstvo Utaha]] otkrila je da određene porodice imaju veću stopu spontanih mutacija od prosjeka. Ovo otkriće ukazuje na to da stopa ''de novo'' mutacija može imati nasljednu komponentu, što sugerira da bi se mogla "naslijediti u porodici".<ref>{{Cite web |title=Some parents pass on more mutations to their children than others |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/09/190924143205.htm |access-date=5. 6. 2022 |website=ScienceDaily}}</ref> Osim toga, dob roditelja, posebno dob oca, može značajno utjecati na stopu ''de novo'' mutacija.<ref name=":15">{{Cite journal |last1=Besenbacher |first1=Søren |last2=Liu |first2=Siyang |last3=Izarzugaza |first3=José M. G. |last4=Grove |first4=Jakob |last5=Belling |first5=Kirstine |last6=Bork-Jensen |first6=Jette |last7=Huang |first7=Shujia |last8=Als |first8=Thomas D. |last9=Li |first9=Shengting |last10=Yadav |first10=Rachita |last11=Rubio-García |first11=Arcadio |last12=Lescai |first12=Francesco |last13=Demontis |first13=Ditte |last14=Rao |first14=Junhua |last15=Ye |first15=Weijian |date=19. 1. 2015 |title=Novel variation and de novo mutation rates in population-wide de novo assembled Danish trios |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=1 |page=5969 |bibcode=2015NatCo...6.5969B |doi=10.1038/ncomms6969 |issn=2041-1723 |pmc=4309431 |pmid=25597990}}</ref> Stariji roditelji, posebno očevi, imaju veći rizik od rađanja djece s ''de novo'' mutacijama zbog većeg broja ćelijskih dioba u muškoj zametnoj liniji kako muškarci stare.<ref>{{Cite journal |last1=Rahbari |first1=R. |last2=Wuster |first2=A. |last3=Lindsay |first3=S.J. |last4=Hurst |first4=J.M. |last5=Rahbari |first5=R. |year=2016 |title=Timing, rates and spectra of human germline mutation |journal=Nature Genetics |volume=48 |issue=2 |pages=126–133 |doi=10.1038/ng.3469 |pmc=4731925 |pmid=26656846}}</ref> U [[genetičko savjetovanje|genetičkom savjetovalištu]], roditeljima se često kaže da nakon što imaju prvo dijete sa stanjem uzrokovanim ''de novo'' mutacijom, rizik od rađanja drugog djeteta sa istom mutacijom iznosi 1–2%. Međutim, to ne odražava varijacije u riziku među različitim porodicama zbog [[Mozaicizam (genetika)|genetičkog mozaicizma]]. Personalizirana procjena rizika sada može kvantificirati rizik ljudi i utvrđeno je da je rizik za većinu ljudi manji od 1/1000.<ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |date=15. 2. 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |issn=2041-1723 |pmc=9932158 |pmid=36792598}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bernkopf |first1=Marie |last2=Abdullah |first2=Ummi B. |last3=Bush |first3=Stephen J. |last4=Wood |first4=Katherine A. |last5=Ghaffari |first5=Sahar |last6=Giannoulatou |first6=Eleni |last7=Koelling |first7=Nils |last8=Maher |first8=Geoffrey J. |last9=Thibaut |first9=Loïc M. |last10=Williams |first10=Jonathan |last11=Blair |first11=Edward M. |last12=Kelly |first12=Fiona Blanco |last13=Bloss |first13=Angela |last14=Burkitt-Wright |first14=Emma |last15=Canham |first15=Natalie |display-authors=1 |date=10. 8. 2023 |title=Personalized recurrence risk assessment following the birth of a child with a pathogenic de novo mutation |journal=Nature Communications |volume=14 |issue=1 |page=853 |bibcode=2023NatCo..14..853B |doi=10.1038/s41467-023-36606-w |pmc=9932158 |pmid=36792598 |last16=Deng |first16=Alexander T. |last17=Dixit |first17=Abhijit |last18=Eason |first18=Jacqueline |last19=Elmslie |first19=Frances |last20=Gardham |first20=Alice |last21=Hay |first21=Eleanor |last22=Holder |first22=Muriel |last23=Homfray |first23=Tessa |last24=Hurst |first24=Jane A. |last25=Johnson |first25=Diana |last26=Jones |first26=Wendy D. |last27=Kini |first27=Usha |last28=Kivuva |first28=Emma |last29=Kumar |first29=Ajith |last30=Lees |first30=Melissa M.}}</ref> === Mutacijsko žarište === Žarište mutacije je specifično mjesto u našoj DNK gdje se mutacije događaju češće nego drugdje. Ove žarišne tačke su često povezane s bolestima, poput raka, i mogu imati ulogu u razvoju genetičkih osobina. S druge strane, ''de novo'' mutacije su one koje se spontano javljaju kod jedinke, a ne prenose se od roditelja. Ove mutacije se mogu dogoditi u germinativnoj liniji (koje utiču na jajne ćelije ili spermatozoide) ili u somatskim ćelijama (koje se ne prenose na potomstvo). Žarišta se obično nalaze u područjima genoma s određenim karakteristikama, poput ponavljajućih sekvenci ili CpG ostrva, što povećava vjerovatnoću grešaka tokom [[replikacija DNK]]. Stvari poput izloženosti zračenju, hemikalijama ili virusima također mogu povećati šanse za mutacije na ovim žarišnim tačkama. Žarišta mutacije i ''de novo'' mutacije su usko povezane jer se ove nove mutacije često dešavaju na žarišnim tačkama, gdje je DNK sklonija greškama. Način na koji se ove žarišne tačke šire može također zavisiti od genetičkog sastava pojedinca, što može dovesti do različitih ''de novo'' mutacija kod njihove djece.<ref name=":9" /> == Uloga u evoluciji == ''De novo'' mutacije su jedan od glavnih izvora genetičkih varijacija, što je ključno za evoluciju. Bez razlika u osobinama, ne bi bilo ničega na što bi [[prirodna selekcija]] mogla djelovati. Većina ovih mutacija je neutralna, što znači da ne utiču na [[preživljavanje]] ili [[razmnožavanje|reprodukciju]] organizma. Međutim, povremeno je mutacija štetna, što dovodi do bolesti ili [[poremećaj u razvoju|poremećaja u razvoju]], dok druge mogu biti korisne i pružiti prednost u preživljavanju. Vremenom, [[korisne mutacije]] se mogu širiti kroz populacije, oblikujući vrste dok se prilagođavaju svom okruženju. Stope mutacija variraju među vrstama, a to utiče na [[brzina evolucije|brzinu njihove evolucije]]. Naprimjer, [[bakterije]] imaju visoke stope mutacija, zbog čega mogu brzo razviti otpornost na [[antibiotik]]e. Ljudi, nasuprot tome, imaju relativno niske stope mutacija, što usporava evolucijske promjene.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Dong-Dong |last2=Zhang |first2=Ya-Ping |date=1. 5. 2013 |title=Evolution and function of de novo originated genes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1055790313000705 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=67 |issue=2 |pages=541–545 |doi=10.1016/j.ympev.2013.02.013 |pmid=23454495 |bibcode=2013MolPE..67..541W |issn=1055-7903|url-access=subscription }}</ref> === Uticaj ''de novo'' mutacije na populaciju === Iz perspektive [[populacijska genetika|populacijske genetike]], ''de novo'' mutacije se stalno pojavljuju, dok [[prirodna selekcija]] radi na eliminaciji štetnih. Ovo stvara ravnotežu između mutacije i selekcije. [[Mutacija|Štetne mutacije]] imaju tendenciju da nestanu jer jedinke koje ih nose imaju manje šanse da prežive i razmnožavaju se. Međutim, ako je mutacija korisna - poput one koja pomaže organizmu da se odupre bolestima; ona se može širiti kroz populaciju putem [[Usmjeren selekcija|pozitivne selekcije]]. U malim populacijama, slučajnost ima veću ulogu; čak i neutralna ili blago štetna mutacija može postati uobičajena zbog uticaja [[genetički drift|genetičkog drifta]]. U većim [[populacija]]ma, prirodna selekcija je efikasnija u filtriranju štetnih mutacijaa i širenju korisnih. Zahvaljujući napretku u sekvenciranju genoma, istraživači sada mogu pratiti ''de novo'' mutacije kroz [[generacije]] i vidjeti kako one utiču na ljudsko zdravlje i evoluciju.<ref>{{Cite journal |last1=Jiang |first1=Xiaoqian |last2=Mu |first2=Baolin |last3=Huang |first3=Zhuoran |last4=Zhang |first4=Mingjing |last5=Wang |first5=Xiaojuan |last6=Tao |first6=Shiheng |date=30. 9. 2010 |title=Impacts of mutation effects and population size on mutation rate in asexual populations: a simulation study |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=10 |issue=1 |page=298 |doi=10.1186/1471-2148-10-298 |doi-access=free |issn=1471-2148 |pmc=2958918 |pmid=20920286|bibcode=2010BMCEE..10..298J }}</ref> === Prirodna selekcija određuje sudbinu ''de novo'' mutacija === Da li će ''de novo'' mutacija postati uobičajena zavisi od [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Ako pruža prednost u preživljavanju, može se širiti kroz populaciju tokom vremena. Poznati primjer je kako bakterije razvijaju otpornost na antibiotike, često putem jedne mutacije koja im omogućava da prežive tretmane lijekovima. Kod ljudi, neke genetičke mutacije su pomogle populacijama da se prilagode različitim okruženjima, poput onih koje pružaju otpornost na [[malarija|malariju]] ili omogućavaju odraslima da probave [[laktoza|laktozu]]. Međutim, većina ''de novo'' mutacija ne pruža prednost. Mnoge su povezane sa poremećajima kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]] i određeni [[kancer]]i. Prirodna selekcija obično uklanja ove štetne mutacije, ali neke opstaju. Mutacije koje uzrokuju bolest tek nakon što se jedinka već reprodukovala, kao što je [[Huntingtonova bolest]]. U međuvremenu, neutralne mutacije se akumuliraju tokom vremena i služe kao "molekularni sat", pomažući naučnicima da procijene kada su se različite vrste odvojile od [[zajednički predak|zajedničkih predaka]].<ref>{{Cite journal |last1=López-Cortegano |first1=Eugenio |last2=Craig |first2=Rory J. |last3=Chebib |first3=Jobran |last4=Samuels |first4=Toby |last5=Morgan |first5=Andrew D. |last6=Kraemer |first6=Susanne A. |last7=Böndel |first7=Katharina B. |last8=Ness |first8=Rob W. |last9=Colegrave |first9=Nick |last10=Keightley |first10=Peter D. |date=23. 8. 2021 |title=De Novo Mutation Rate Variation and Its Determinants in Chlamydomonas |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=38 |issue=9 |pages=3709–3723 |doi=10.1093/molbev/msab140 |issn=1537-1719 |pmc=8383909 |pmid=33950243}}</ref> == Etimologija == Ovo dolazi od dvije latinske riječi: * ''de'', u ovom slučaju znači "od"; * ''novo'', u ovom slučaju ablativ srednjeg roda jednine od ''novus'', "nov". == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Mutirani geni]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] joskd0cx36fmh9b1aw4gji940yqoyt5 0 535824 3914492 3905272 2026-07-26T12:05:05Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914492 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Endel Tulving | slika = Endel Tulving.jpg | slika_širina = | naslov = Endel Tulving | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1927|5|26}} | mjesto_rođenja = [[Petseri]], [[Estonija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|9|11|1927|5|26}} | mjesto_smrti = [[Mississauga]], [[Ontario]], [[Kanada]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Estonija]], [[Kanada]] | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Psihologija]] ([[eksperimentalna psihologija]], kognitivna neuronauka) | radna_institucija = [[Univerzitet u Torontu]], [[Univerzitet Yale]], Rotman istraživački institut ([[Zdravstvene nauke Baycrest]]) | alma_mater = [[Univerzitet u Torontu]], [[Univerzitet Harvard]] | doktorski_mentor = [[Stanley Smith Stevens]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[Stephan Hamann]] * [[Daniel Schacter]] * [[Lola Cuddy]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * [[Epizodičko pamćenje]] * [[Semantičko pamćenje]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = {{Plainlist| * Član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva Kanade]] * [[Orden Kanade|Oficir Ordena Kanade]] (2006) }} | religija = | fusnote = Supruga: Ruth Mikkelsaar (u braku od 1950. do njene smrti 2012)<br />Djeca: 2 kćerke (Elo Ann i Linda) }} '''Endel Tulving''' bio je [[kanada|kanadski]] [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalni psiholog]] i [[Kognitivna nauka|kognitivni neuronaučnik]] [[estonija|estonskog]] porijekla. Smatra se jednim od najznačajnijih istraživača u oblasti ljudskog [[Pamćenje|pamćenja]]. Najpoznatiji je po razlikovanju između [[Semantičko pamćenje|semantičkog]] i [[Epizodičko pamćenje|epizodičkog pamćenja]], čime je dao važan doprinos razvoju kognitivne psihologije i kognitivne neuronauke. Veći dio akademske karijere proveo je na [[Univerzitet u Torontu|Univerzitetu u Torontu]], a od 1992. djelovao je u Istraživačkom institutu Rotman pri organizaciji [[Zdravstvene nauke Baycrest]], gdje je bio prvi nosilac Katedre za kognitivnu neuronauku "Anne i Max Tanenbaum". Godine 2006. imenovan je za [[Orden Kanade|oficira Ordena Kanade]], jednog od najviših civilnih odlikovanja u toj zemlji. U istraživanju objavljenom 2002. u časopisu ''[[Review of General Psychology]]'' rangiran je kao 36. najcitiraniji psiholog 20. vijeka.<ref name="Haggbloom2002">{{cite journal |last1=Haggbloom |first1=Steven J. |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L. |last10=Beavers |first10=Jamie |last11=Monte |first11=Emmanuelle |date=juni 2002 |title=The 100 Most Eminent Psychologists of the 20th Century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |s2cid=145668721 |url=https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century |language=en}}</ref> == Biografija == Tulving je rođen 1927. u estonskom gradu [[Petseri]].<ref name="McGarva2012">{{cite encyclopedia |last=McGarva |first=David J. |date=2012 |title=Tulving, Endel |encyclopedia=Encyclopedia of the History of Psychological Theories |editor-last=Rieber |editor-first=Robert W. |chapter=Tulving, Endel |publisher=Springer |location=New York |pages=1140–1142 |doi=10.1007/978-1-4419-0463-8_377 |isbn=978-1-4419-0425-6 |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-1-4419-0463-8_377 |language=en}}</ref><ref name="CMHF_Tulving">{{cite web |title=Endel Tulving, PhD |url=https://www.cdnmedhall.ca/laureates/endeltulving |website=Canadian Medical Hall of Fame |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nakon što je sovjetska vojska 1944. ponovo uspostavila kontrolu nad Estonijom, sedamnaestogodišnji Tulving i njegov mlađi brat Hannes razdvojeni su od porodice i upućeni u Njemačku.<ref name="McGarva2012" /> Tamo je završio srednju školu, a potom radio kao nastavnik i prevodilac za Američku vojsku.<ref name="McGarva2012" /><ref name="Sheehy2004">{{cite book |last1=Sheehy |first1=Noel |last2=Forsythe |first2=Alexandra |date=2004 |title=Fifty Key Thinkers in Psychology |publisher=Routledge |location=Oxon |page=230 |url=https://archive.org/details/fiftykeythinkers00shee_0/page/230/mode/2up |isbn=978-0-415-16775-8 |url-access=registration |language=en}}</ref> Kratko je studirao medicinu na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] prije nego što je 1949. emigrirao u Kanadu.<ref name="McGarva2012" /><ref name="Sheehy2004" /> Godine 1950. oženio jee Ruth Mikkelsaar, Estonku iz [[Tartu]]a koju je upoznao u izbjegličkom kampu u Njemačkoj.<ref name="McGarva2012" /><ref name="Sheehy2004" /> U braku su ostali do njene smrti 2012.<ref name="Risen2023">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date=27. septembar 2023 |title=Endel Tulving, Whose Work on Memory Reshaped Psychology, Dies at 96 |url=https://www.nytimes.com/2023/09/27/science/endel-tulving-dead.html |work=The New York Times |access-date=8. 7. 2026 |url-access=limited |language=en}}</ref> Imali su dvije kćerke, Elo Ann i Lindu.<ref name="Sheehy2004" /> Na Univerzitetu u Torontu diplomirao je 1953, magistrirao 1954, a doktorat iz eksperimentalne psihologije stekao je 1956. na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] pod mentorstvom [[Stanley Smith Stevens|Stanleya Smitha Stevensa]].<ref name="McGarva2012" /><ref name="Gairdner_Tulving">{{cite web |title=Endel Tulving - Gairdner Foundation |url=https://www.gairdner.org/winner/endel-tulving |website=Gairdner Foundation |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Njegova doktorska disertacija bavila se okulomotornim prilagođavanjem i oštrinom vida.<ref name="McGarva2012" /> Nakon sticanja doktorata, 1956. zaposlio se kao predavač na Univerzitetu u Torontu, gdje je proveo najveći dio svoje akademske karijere.<ref name="McGarva2012" /> Između 1970. i 1974. bio je profesor psihologije na [[Univerzitet Yale|Univerzitetu Yale]], nakon čega se vratio na Univerzitet u Torontu. Od 1974. do 1980. obavljao je dužnost šefa Odsjeka za psihologiju, dok je zvanje redovnog profesora stekao 1985.<ref name="Gairdner_Tulving" /> Godine 1992. povukao se s redovne profesorske dužnosti na Univerzitetu u Torontu i nastavio naučni rad u Istraživačkom institutu Rotman.<ref name="Risen2023" /> Na toj dužnosti ostao je do penzionisanja 2010. Do 2019. imao je zvanje profesora emeritusa na Univerzitetu u Torontu i gostujućeg profesora psihologije na [[Univerzitet Washington u St. Louisu|Univerzitetu Washington u St. Louisu]].<ref name="UofT_Tulving">{{cite web |title=Endel Tulving - Department of Psychology |url=https://www.psych.utoronto.ca/people/directories/all-faculty/endel-tulving |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224221504/https://www.psych.utoronto.ca/people/directories/all-faculty/endel-tulving |archive-date=24. decembar 2019 |website=University of Toronto |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tulving je preminuo 11. septembra 2023. u 96. godini u domu za starije osobe u [[Mississauga|Mississaugi]], u kanadskoj pokrajini Ontario, od komplikacija izazvanih moždanim udarom.<ref name="Risen2023" /><ref name="Novaator2023">{{cite news |author=ERR Novaator |date=2023 |title=Suri mäluteaduse korüfee Endel Tulving |url=https://novaator.err.ee/1609098653/suri-maluteaduse-korufee-endel-tulving |work=ERR Novaator |access-date=8. 7. 2026 |language=et}}</ref> == Naučni rad == Tulving je objavio više od 300 naučnih radova i poglavlja u knjigama te se ubraja među najcitiranije autore u oblasti psihologije i kognitivne neuronauke, s h-indeksom od 124 prema podacima iz aprila 2024. Njegovi radovi objavljeni tokom 1970-ih privukli su posebnu pažnju jer su se podudarili s nastojanjima kognitivnih psihologa da teorije o pamćenju povežu s nalazima [[Neuronauka|neuronauke]] primjenom metoda [[Neurooslikavanje|neurooslikavanja]] mozga.<ref name="DKPsychology2012">{{cite book |editor-last1=Atkinson |editor-first1=Sam |editor-last2=Tomley |editor-first2=Sarah |editor-last3=Landau |editor-first3=Cecile |editor-last4=O'Hara |editor-first4=Scarlett |date=2012 |title=The Psychology Book |publisher=DK Publishing |location=New York |url=https://shortcutstv.com/text/psychology_explained.pdf |isbn=978-0-7566-8970-4 |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> U tom periodu identifikovao je moždane regije aktivne tokom kodiranja i pronalaženja informacija, čime je pokazao važnu ulogu medijalnog [[Sljepoočni moždani režanj|temporalnog režanja]] i [[hipokampus]] u epizodičkom pamćenju. Pored toga, bavio se i drugim temama, među kojima su važnost subjektivne organizacije informacija u pamćenju,<ref name="Tulving1962">{{cite journal |last=Tulving |first=Endel |date=1962 |title=Subjective organization in free recall of "unrelated" words |journal=Psychological Review |volume=69 |issue=4 |pages=344–354 |doi=10.1037/h0043150 |pmid=13923056 |url=https://www.gairner.org/../https://www.alicekim.ca/PsycholRev62_62.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> model hemisferne specijalizacije za epizodičko pamćenje,<ref name="Tulving1994_HERA_Dopunjen">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Kapur |first2=Shitij |last3=Craik |first3=Fergus I. M. |last4=Moscovitch |first4=Morris |last5=Houle |first5=Sylvain |date=1994 |title=Hemispheric encoding/retrieval asymmetry in episodic memory: Positron emission tomography findings |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=91 |issue=6 |pages=2016–2020 |doi=10.1073/pnas.91.6.2016 |bibcode=1994PNAS...91.2016T |jstor=2364163 |pmc=43300 |pmid=8134342 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC43300/ |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> kao i otkriće Tulving-Wisemanove funkcije.<ref name="Tulving_Wiseman_1975">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Wiseman |first2=Sandor |date=1975 |title=Relation between recognition and recognition failure of recallable words |journal=Bulletin of the Psychonomic Society |volume=6 |issue=1 |pages=79–82 |doi=10.3758/BF03333153 |url=https://link.springer.com/article/10.3758/BF03333153 |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Epizodičko i semantičko pamćenje === Tulving je razlikovanje između [[Epizodičko pamćenje|epizodičkog]] i [[Semantičko pamćenje|semantičkog pamćenja]] prvi put predstavio u poglavlju knjige ''Organizacija pamćenja'' koja je objavljena 1972.<ref name="Tulving1972_Episodic_Semantic">{{cite book|last=Tulving |first=Endel |chapter=Episodic and semantic memory |title=Organization of Memory |editor1-last=Tulving |editor1-first=Endel |editor2-last=Donaldson |editor2-first=Wayne |publisher=Academic Press |location=New York |date=1972 |pages=381–402 |url=https://archive.org/details/organizationofme0000unse_j3u4/page/n5/mode/2up |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Epizodičko pamćenje odnosi se na sposobnost svjesnog prisjećanja ličnih iskustava i događaja iz vlastitog života (npr. sjećanje na nedavno porodično putovanje u Disney World), dok semantičko pamćenje obuhvata opće znanje o svijetu, nezavisno od okolnosti u kojima je ono stečeno (npr. činjenica da se Disney World nalazi na Floridi). U to vrijeme, ovakav pristup značajno je odstupao od tadašnjih teorija ljudskog učenja i pamćenja, koje nisu pridavale važnost različitim vrstama subjektivnog iskustva ili moždanih sistema.<ref name="TulvingMadigan1970">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Madigan |first2=Stephen A. |date=1970 |title=Memory and Verbal Learning |journal=Annual Review of Psychology |volume=21 |issue=1 |pages=437–484 |doi=10.1146/annurev.ps.21.020170.002253 |url=https://alicekim.ca/AnnRev70.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Iako je Tulving ovu podjelu prvobitno zasnovao samo na teorijskim postavkama i psihološkim eksperimentima, nju su kasnije potvrdila i neurološka istraživanja. Proučavanjem pacijenata s oštećenjima mozga i upotrebom tehnika neurooslikavanja, Tulving i drugi istraživači dokazali su da ove dvije vrste pamćenja zaista koriste različite moždane sisteme. Tulving je ove koncepte detaljnije razradio u knjizi ''Elementi epizodičkog pamćenja'' iz 1983, koja je citirana više od 9.000 puta.<ref name="Tulving1983_Elements">{{cite book |last=Tulving |first=Endel |date=1983 |title=Elements of Episodic Memory |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=https://archive.org/details/elementsofepisod0000tulv |access-date=8. 7. 2026 |isbn=978-0-19-852125-9 |language=en}}</ref> Prema njegovom tumačenju, sposobnost mentalnog putovanja kroz vrijeme, odnosno zamišljenog vraćanja u prošlost i projiciranja budućnosti, svojstvena je isključivo ljudima. Takvu sposobnost omogućava [[autonoetička svijest]], koju je smatrao osnovnom karakteristikom epizodičkog pamćenja.<ref name="Tulving1985_MemoryConsciousness">{{cite journal |last=Tulving |first=Endel |date=1985 |title=Memory and consciousness |journal=Canadian Psychologist |volume=25 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1037/h0080017 |url=http://alicekim.ca/17.CanPsy85.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Princip specifičnosti kodiranja === Tulvingov princip "specifičnosti kodiranja" naglašava važnost znakova za dosjećanje pri pristupanju epizodičkim sjećanjima.<ref name="TulvingThomson1973">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Thomson |first2=Donald M. |date=1973 |title=Encoding specificity and retrieval processes in episodic memory |journal=Psychological Review |volume=80 |issue=5 |pages=352–373 |doi=10.1037/h0020071 |url=https://alicekim.ca/9.ESP73.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Prema ovom principu, znakovi za dosjećanje najuspješnije potiču prisjećanje kada se podudaraju s informacijama koje su bile prisutne u trenutku kodiranja iskustva. Budući da se sadržaj traga pamćenja oblikuje tokom početnog kodiranja, znakovi koji su najsličniji tim prvobitno kodiranim informacijama omogućavaju najefikasnije dosjećanje. Proces u kojem znak za dosjećanje aktivira pohranjeno sjećanje Tulving je nazvao "sinergijska ekforija".<ref name="Tulving1982_Synergistic">{{cite journal |last=Tulving |first=Endel |date=1982 |title=Synergistic ecphory in recall and recognition |journal=Canadian Journal of Psychology |volume=36 |issue=2 |pages=130–147 |doi=10.1037/h0080641 |url=https://alicekim.ca/Tulving1982.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Jedna od implikacija ovog principa jeste da zaboravljanje može biti posljedica nedostatka odgovarajućih znakova za dosjećanje, a ne nužno slabljenja traga pamćenja tokom vremena ili interferencije drugih sjećanja.<ref name="Tulving1974_CueDependent">{{cite journal |last=Tulving |first=Endel |date=1974 |title=Cue-Dependent Forgetting: When we forget something we once knew, it does not necessarily mean that the memory trace has been lost; it may only be inaccessible |journal=American Scientist |volume=62 |issue=1 |pages=74–82 |jstor=27844717 |url=https://www.jstor.org/stable/27844717 |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Druga implikacija jeste da je u pamćenju pohranjeno više informacija nego što ih je u datom trenutku moguće prizvati, što je Tulving opisao razlikovanjem između dostupnosti i pristupačnosti informacija.<ref name="TulvingPearlstone1966">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Pearlstone |first2=Zena |date=1966 |title=Availability versus accessibility of information in memory for words |journal=Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior |volume=5 |issue=4 |pages=381–391 |doi=10.1016/S0022-5371(66)80048-8 |url=https://www.rotman-baycrest.on.ca/files/publicationmodule/@random45f5724eba2f8/_16AvailabilityAccessibilityInformationMemoryWords76_19448340de45d29b.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> === Amnezija i svijest === Tulvingova istraživanja pokazala su da epizodičko pamćenje ima ključnu ulogu u autonoetičkoj svijesti, odnosno sposobnosti čovjeka da sebe doživljava kao kontinuirano biće kroz vrijeme. Do ovih zaključaka došao je proučavajući pacijenta [[Kent Cochrane|KC-ja]], od kojeg je nakon teške motociklističke nesreće došlo do amnezije uslijed oštećenja mozga. Iako je njegovo semantičko pamćenje ostalo uglavnom očuvano, KC je u potpunosti izgubio sposobnost epizodičkog pamćenja. Proučavanje ovog slučaja pokazalo je da je epizodičko pamćenje neophodno za svjesno prisjećanje vlastitih prošlih iskustava, ali i za zamišljanje i planiranje budućih događaja. Tulving je ovu sposobnost nazvao "autonoetičkom sviješću". Zbog njenog gubitka, KC se nije mogao prisjetiti nijednog događaja iz vlastite prošlosti niti zamisliti ili planirati vlastitu budućnost.<ref name="Rosenbaum2005_KC">{{cite journal |last1=Rosenbaum |first1=R. Shayna |last2=Köhler |first2=Stefan |last3=Schacter |first3=Daniel L. |last4=Moscovitch |first4=Morris |last5=Westmacott |first5=Robyn |last6=Black |first6=Sandra E. |last7=Gao |first7=Fuqiang |last8=Tulving |first8=Endel |date=2005 |title=The case of K.C.: Contributions of a memory-impaired person to memory theory |journal=Neuropsychologia |volume=43 |issue=7 |pages=989–1021 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2004.10.007 |pmid=15769487 |url=https://www.academia.edu/19816443/The_case_of_K_C_contributions_of_a_memory_impaired_person_to_memory_theory |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Kako bi proučavao različita subjektivna iskustva prisjećanja, Tulving je razvio više kognitivnih metoda za njihovo mjerenje. Među njima je najpoznatija paradigma "sjećanje ili poznavanje", koja se danas široko primjenjuje u istraživanjima kognitivne psihologije i kognitivne neuronauke.<ref name="Tulving1985_MemoryConsciousness" /> === Implicitno pamćenje i primiranje === Tulving je jasno razlikovao eksplicitno (svjesno) pamćenje, kojem pripada epizodičko pamćenje, od implicitnog pamćenja, koje se ispoljava bez svjesnog prisjećanja i obuhvata pojave poput [[Primiranje (psihologija)|primiranja]]. Zajedno sa svojim studentom [[Daniel Schacter|Danielom Schacterom]] proveo je niz značajnih eksperimenata koji su doprinijeli razumijevanju implicitnog pamćenja.<ref name="TulvingSchacter1990">{{cite journal |last1=Tulving |first1=Endel |last2=Schacter |first2=Daniel |date=1990 |title=Priming and human memory systems |journal=Science |volume=247 |issue=4940 |pages=301–306 |doi=10.1126/science.2296719 |pmid=2296719 |jstor=2873625 |url=https://www.rotman-baycrest.on.ca/files/publicationmodule/@random45f5724eba2f8/Science90_247.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Razlikovanje implicitnog i eksplicitnog pamćenja bilo je predmet čestih rasprava tokom 1980-ih i 1990-ih. Tulving i njegovi saradnici zastupali su stanovište da ovi različiti oblici pamćenja odražavaju djelovanje različitih sistema pamćenja<ref name="Tulving1985_HowMany">{{cite journal |last=Tulving |first=Endel |date=1985 |title=How many memory systems are there? |journal=American Psychologist |volume=40 |issue=4 |pages=385–398 |doi=10.1037/0003-066X.40.4.385 |url=https://psycnet.apa.org/record/2005-07323-023 |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> Nasuprot tome, zastupnici teorije procesiranja, poput [[Henry L. Roediger III|Henryja Roedigera]], tvrdili su da razlike proizlaze iz različitih psiholoških procesa, a ne iz postojanja zasebnih sistema. Prema tom shvatanju, isti sistem pamćenja može podržavati različite oblike pamćenja, kognitivni procesi aktiviraju zavisno od zahtjeva konkretnog zadatka. Krajem 1990-ih godina, većina teorijskih pristupa počela je povezivati ova dva modela, usvajajući elemente iz oba gledišta.<ref name="Roediger1999_Components">{{cite book |last1=Roediger |first1=Henry L. |last2=Buckner |first2=Randy L. |last3=McDermott |first3=Kathleen B. |date=1999 |chapter=Components of processing |editor-last1=Foster |editor-first1=Jonathan K. |editor-last2=Jelicic |editor-first2=Marko |title=Memory: Systems, Process, or Function? |pages=31–65 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-852406-9 |doi=10.1093/acprof:oso/9780198524069.003.0003 |chapter-url=https://www.researchgate.net/profile/Henry-Roediger-2/publication/313729969_Components_of_processing/links/586d2e2808aebf17d3a71fbf/Components-of-processing.pdf |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Društveni angažman i Fondacija za estonske studije == Kao istaknuti član estonske dijaspore u Kanadi, Tulving je aktivno doprinosio očuvanju estonske kulturne i akademske baštine. Godine 1983. zajedno s arhitektom [[Elmar Tampõld|Elmarom Tampõldom]] i inženjerom hemije [[Olev Träss|Olevom Trässom]] osnovao je Fondaciju za Katedru za estonske studije na Univerzitetu u Torontu. Njihova inicijativa dovela je do osnivanja Katedre za estonske studije, koja danas nosi ime Elmara Tampõlda.<ref name="Tartu2024_RectorToronto">{{cite web |title=The rector at the national university's anniversary ceremony in Toronto: we can keep in touch with the expatriate Estonian community through young people |url=https://ut.ee/en/content/rector-national-universitys-anniversary-ceremony-toronto-we-can-keep-touch-expatriate |website=ut.ee |publisher=University of Tartu |date=2024 |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Priznanja i nagrade == Tulving je bio član više uglednih naučnih akademija i društava. Bio je član [[Kraljevsko društvo Kanade|Kraljevskog društva Kanade]], strani član [[Kraljevska švedska akademija nauka|Kraljevske švedske akademije nauka]], član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva u Londonu]],<ref name="Craik2024_TulvingMemoir">{{cite journal |last=Craik |first=Fergus I. M. |date=2024 |title=Endel Tulving. 26 May 1927—11 September 2023 |journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society |volume=77 |pages=375–393 |doi=10.1098/rsbm.2024.0017 |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsbm.2024.0017 |doi-access=free |access-date=8. 7. 2026 |language=en}}</ref> strani počasni član [[Američka akademija umjetnosti i nauka|Američke akademije umjetnosti i nauka]], strani član [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]], strani član [[Academia Europaea]] te strani član [[Estonska akademija nauka|Estonske akademije nauka]].<ref name="Gairdner_Tulving" /><ref name="AE_Tulving_Profile">{{cite web |title=Endel Tulving – Profile |url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Tulving_Endel |website=ae-info.org |publisher=Academia Europaea |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Dobitnik je brojnih priznanja i nagrada, među kojima su: * 1983: [[APA-ina nagrada za istaknuti naučni doprinos psihologiji]]<ref name="WUSTL2005_Gairdner">{{cite web |title=WUSTL visiting psychology scholar Endel Tulving wins Gairdner Award |url=https://source.washu.edu/2005/04/wustl-visiting-psychology-scholar-endel-tulving-wins-gairdner-award/ |website=source.washu.edu |publisher=Washington University in St. Louis |date=2005 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> * 1983: [[CPA-ina nagrada "Donald O. Hebb" za istaknute doprinose psihologiji kao nauci]]<ref name="Bryden1983_CPA_Award">{{cite journal |last=Bryden |first=Philip |date=1983 |title=CPA Award for Distinguished Contributions to Psychology as a Science (SCP Prix honorant une contribution hors-pair a la psychologie en tant que science) |journal=Canadian Psychology |volume=24 |issue=4 |pages=233–234 |doi=10.1037/h0080925 |issn=0708-5591 |url=https://www.ovid.com/journals/capsy/abstract/00011346-198310000-00002~cpa-award-for-distinguished-contributions-to-psychology-as-a?redirectionsource=fulltextview |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> * 1994: Zlatna medalja za životno djelo u psihološkoj nauci [[Američka psihološka fondacija|Američke psihološke fondacije]]<ref name="APF1994_GoldMedal">{{cite journal |author=American Psychological Foundation |date=1994 |title=APF Gold Medal Award: Endel Tulving |journal=American Psychologist |volume=49 |issue=7 |pages=551–553 |doi=10.1037/0003-066X.49.7.551 |url=https://psycnet.apa.org/record/1994-42917-001 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> * 1994: [[Memorijalna nagrada "Izaak Walton Killam"]]<ref name="AE_Tulving_Profile" /> * 2005: [[Međunarodna nagrada "Canada Gairdner"]]<ref name="Gairdner_Tulving" /><ref name="WUSTL2005_Gairdner" /> * 2006: imenovan za [[Orden Kanade|oficira Ordena Kanade]]<ref name="AE_Tulving_Profile" /> * 2007: primljen u [[Kanadska medicinska kuća slavnih|Kanadsku medicinsku kuću slavnih]]<ref name="CMHF_Tulving" /> == Odabrana djela == {{Scholia}} *{{Cite book|title=Organization of memory|last=Tulving|first=Endel|publisher=Academic|year=1972|editor-last=Tulving|editor-first=E.|location=New York|pages=381–403|editor-last2=Donaldson|editor-first2=W.}} *{{Cite journal|last1=Tulving|first1=Endel|last2=Thomson|first2=Donald M.|date=1973|title=Encoding specificity and retrieval processes in episodic memory.|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1973-09_80_5/page/352|journal=Psychological Review|language=en|volume=80|issue=5|pages=352–373|doi=10.1037/h0020071|s2cid=14879511 |issn=0033-295X}} *{{Cite journal|last1=Craik|first1=Fergus I. M.|last2=Tulving|first2=Endel|s2cid=7896617|date=1975|title=Depth of processing and the retention of words in episodic memory.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-psychology-general_1975-09_104_3/page/268|journal=Journal of Experimental Psychology: General|language=en|volume=104|issue=3|pages=268–294|doi=10.1037/0096-3445.104.3.268|issn=1939-2222}} *{{Cite book|title=Elements of episodic memory|url=https://archive.org/details/elementsofepisod0000tulv|last=Tulving|first=Endel|date=1983|publisher=Clarendon Press|isbn=0-19-852102-2|location=Oxford [Oxfordshire]|oclc=8552850}} *{{Cite journal|last=Tulving|first=Endel|date=1985|title=Memory and consciousness.|url=https://archive.org/details/sim_canadian-psychology_1985-01_26_1/page/1|journal=Canadian Psychology|language=en|volume=26|issue=1|pages=1–12|doi=10.1037/h0080017|issn=1878-7304}} *{{Cite journal|last=Tulving|first=Endel|s2cid=36203045|date=1985|title=How many memory systems are there?|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1985-04_40_4/page/385|journal=American Psychologist|language=en|volume=40|issue=4|pages=385–398|doi=10.1037/0003-066X.40.4.385|issn=1935-990X}} *{{Cite journal|last1=Tulving|first1=Endel|last2=Schacter|first2=D.|s2cid=40894114|date=1990|title=Priming and human memory systems|url=https://archive.org/details/sim_science_1990-01-19_247_4940/page/301|journal=Science|language=en|volume=247|issue=4940|pages=301–306|doi=10.1126/science.2296719|pmid=2296719|issn=0036-8075|bibcode=1990Sci...247..301T}} *{{Cite journal|last=Tulving|first=Endel|s2cid=399748|date=2002|title=Episodic Memory: From Mind to Brain|journal=[[Annual Review of Psychology]]|language=en|volume=53|issue=1|pages=1–25|doi=10.1146/annurev.psych.53.100901.135114|pmid=11752477|issn=0066-4308}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://alicekim.ca/tulving/ Djela Endela Tulvinga] Članci i poglavlja koje je napisao Endel Tulving {{en simbol}} * [http://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=20 Profil na stranici science.ca] {{en simbol}} * [http://rotman-baycrest.on.ca/index.php?section=219 Stranica Istraživačkog instituta Rotman] {{en simbol}} * [http://www.psych.ualberta.ca/~gcpws/Tulving/Tulving.html Biografija Endela Tulvinga na stranici Great Canadian Psychology] {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Tulving, Endel}} [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] [[Kategorija:Kanadski kognitivni neuronaučnici]] [[Kategorija:Istraživači pamćenja]] [[Kategorija:Kanadski psiholozi u 20. vijeku]] [[Kategorija:Kanadski psiholozi u 21. vijeku]] [[Kategorija:Članovi Društva eksperimentalnih psihologa]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva Kanade]] [[Kategorija:Oficiri Ordena Kanade]] [[Kategorija:Članovi Kraljevske švedske akademije nauka]] [[Kategorija:Članovi Estonske akademije nauka]] [[Kategorija:Alumni Univerziteta u Torontu]] [[Kategorija:Alumni Harvardove diplomske škole umjetnosti i nauka]] [[Kategorija:Profesori na Univerzitetu Washington u St. Louisu]] [[Kategorija:Nastavno osoblje Fakulteta umjetnosti i nauka Univerziteta u Torontu]] [[Kategorija:Estonski emigranti u Kanadi]] [[Kategorija:Inostrani članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih američkih Država]] [[Kategorija:Estonske izbjeglice u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Biografije, Pečori]] [[Kategorija:Odlikovani Ordenom bijele zvijezde II klase]] [[Kategorija:Nastavno osoblje Univerziteta Yale]] [[Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrade za istaknuti naučni doprinos psihologiji na početku karijere]] [[Kategorija:Kanadski članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Dobitnici APA-ine nagrade za istaknuti naučni doprinos psihologiji]] fr2c46qblna3yk6b1i1xu140qhj78wh 0 535825 3914860 3903893 2026-07-26T17:25:08Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914860 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Men_with_an_unidentified_unit_execute_a_group_of_Soviet_civilians_kneeling_by_the_side_of_a_mass_grave.jpg|mini|Fotografija neidentifikovane njemačke jedinice dok ubija sovjetske civile, Babi Jar, Ukrajinska SSR 1941.]] {{Genocid - bočni}} {{Refspisak}}'''Psihologija genocida''' pokušava objasniti [[genocid]] pomoću [[Psihologija|psihologije]]. Psihologija genocida ima za cilj objasniti preduvjete genocida i zašto neki ljudi postaju [[Počiinioci genocida|počinioci genocida]], dok su drugi [[Izvršioci, žrtve, posmatrači|posmatrači]] ili [[Spasioci (genocid)|spasioci]]. == Preduvjeti == Psiholozi su se složili da ovi specifični preduvjeti potiču čin genocida: # [[Ervin Staub]]ov model frustracije pokazuje da iscrpljivanje osnovnih ljudskih potreba, poput ekonomske stabilnosti, izaziva kolektivnu frustraciju.<ref name="Baum">{{Cite book|last=Baum|first=Steven K.|title=The psychology of genocide : perpetrators, bystanders, and rescuers|url=https://archive.org/details/psychologyofgeno0000baum|date=2008|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-511-40912-7|location=Cambridge, UK|oclc=244632700|author-link=Steven K. Baum}}</ref><ref name="Newman">{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195133622.001.0001|title=Understanding genocide : the social psychology of the Holocaust|date=26. 9. 2002|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-513362-2|editor-last=Newman|editor-first=Leonard S.|location=New York|doi=10.1093/acprof:oso/9780195133622.001.0001|oclc=57491405|editor-last2=Erber|editor-first2=Ralph}}</ref> # To dovodi do uvođenja žrtvenog jarca, koji se tumači kao korijen njihovog lošeg životnog standarda, a pripadnici in-grupe su prikazani kao žrtve. Odabir žrtvenog jarca slijedi proces koji rezultira potpunom dominacijom in-grupe i dubokim obezvređivanjem odabranog žrtvenog jarca.<ref>{{Cite journal|last=Monroe|first=Kristen Renwick|author-link=Kristen Monroe|date=mart 1995|title=Review Essay: The Psychology of Genocide|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1747-7093.1995.tb00179.x|journal=Ethics & International Affairs|volume=9|pages=215–239|doi=10.1111/j.1747-7093.1995.tb00179.x|issn=0892-6794}}</ref> # Već postojeće razlike između vlastite i ciljne grupe, poput etničkih ili vjerskih kontrasta, radikalno se mijenjaju i postaju izuzetno štetne za egzistenciju vlastite grupe. Na primjer, 2 miliona [[Armeni|Jermena]] koji su živjeli u [[Osmansko Carstvo|Osmanskoj Turskoj]] bili su marginalizirani zbog svog kršćanstva.<ref name="Baum" /> # Sljedeća faza je da počinioci stvaraju ideologiju naglašavajući da utopijska država može postati stvarnost u bliskoj budućnosti. Igraju na strahove ljudi i ističu da je jedini način preživljavanja sistematsko iskorjenjivanje žrtvenog jarca.<ref name="Baum" /><ref>{{Cite journal|last=Bryant|first=Emily|last2=Schimke|first2=Emily Brooke|last3=Nyseth Brehm|first3=Hollie|last4=Uggen|first4=Christopher|date=29. 7. 2017|title=Techniques of Neutralization and Identity Work Among Accused Genocide Perpetrators|journal=[[Social Problems]]|volume=65|issue=4|pages=584–602|doi=10.1093/socpro/spx026|issn=0037-7791}}</ref> Vodeći počinioci počinju konstruirati mitološko objašnjenje koje ima za cilj eliminirati empatiju i saosjećanje usmjereno prema ciljnoj grupi. [[Joseph Goebbels|Ministar propagande, Joseph Goebbels]], naprimjer, prikazao je mnoštvo filmova od 1933. do 1945. u kojima je dehumanizirao Jevreje, prikazujući ih kao smrtonosni virus.<ref name="Baum" /> Njihovi politički čelnici imaju za cilj da kontrolišu moralnu svijest svog društva i nametnu iluziju jednoglasnosti kako bi postigli potpunu državnu kontrolu. == Počinioci == Počinioci su pojedinci koji izvršavaju, olakšavaju ili nalažu uništenje određene grupe.<ref name="Baum">{{Cite book|last=Baum|first=Steven K.|title=The psychology of genocide : perpetrators, bystanders, and rescuers|url=https://archive.org/details/psychologyofgeno0000baum|date=2008|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-511-40912-7|location=Cambridge, UK|oclc=244632700|author-link=Steven K. Baum}}</ref> Psiholozi su historijski raspravljali o tome da li dispozicione ili situacijske varijable imaju veću vrijednost kao objašnjenja za ponašanje počinilaca. == Posmatrači == Prolaznici su pojedinci koji ostaju pasivni i nijemi kada svjedoče etničkom čišćenju ciljane grupe. Prolaznici se također smatraju poluaktivnim, jer mnogi slobodno prihvataju pogodnosti pripadnosti unutar grupe dok aktivno izbjegavaju žrtve,<ref name="Baum">{{Cite book|last=Baum|first=Steven K.|title=The psychology of genocide : perpetrators, bystanders, and rescuers|url=https://archive.org/details/psychologyofgeno0000baum|date=2008|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-511-40912-7|location=Cambridge, UK|oclc=244632700|author-link=Steven K. Baum}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBaum2008">[[Steven K. Baum|Baum, Steven K.]] (2008). ''The psychology of genocide : perpetrators, bystanders, and rescuers''. Cambridge, UK: [[Cambridge University Press]]. [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-511-40912-7|<bdi>978-0-511-40912-7</bdi>]]. [[OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/244632700 244632700].</cite></ref> poput kompanija koje otpuštaju jevrejske zaposlenike. == Spasioci == Spasioci su pojedinci koji aktivno pomažu žrtvama genocida da prežive pružajući im sklonište, zaštitu ili sredstvo za bijeg.<ref>{{Cite book|last=Baum|first=Steven K.|title=The Psychology of Genocide|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2008|isbn=9780511819278|location=Cambridge|pages=153–180|chapter=Bystanders|doi=10.1017/cbo9780511819278.006|author-link=Steven K. Baum|access-date=16. 2. 2022|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511819278.006}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Genocid| ]] [[Kategorija:Socijalna psihologija]] ptykqv83t58z7r700z4wfro3rrpcjk0 0 535828 3914801 3903043 2026-07-26T17:14:00Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914801 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Man_leest_een_vrouw_voor_in_een_toilet_Novel_reading_in_a_Vault_at_Blackheath_(titel_op_object),_RP-P-2015-26-791.jpg|alt=Reading The Monk|mini|Ova karikatura iz 1802. godine, koja prikazuje par kako u toaletu čita roman "Redovnik" (The Monk) [[Matthew Lewis|Matthewa Lewisa]], ismijava čitaoce „jezivih” (tj. [[Gotički roman|gotičkih) romana]]. (Rijksmuseum)]] '''Minerva Press''' je bila izdavačka kuća aktivna krajem 18. i početkom 19. vijeka (1790–1820<ref>[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100159634 "Minerva Press"]. ''Oxford Reference''. Retrieved 8 December 2024.</ref>)<ref name=":0">Blakey, Dorothy (1935). [https://discovered.ed.ac.uk/discovery/fulldisplay?vid=44UOE_INST:44UOE_VU2&docid=alma992759763502466 ''The Minerva Press, 1790-1820''.] London: Bibliographical Society (Printed for the Bibliographical Society at the University Press, Oxford). p.&nbsp;40.</ref>,poznata po stvaranju unosnog tržišta za sentimentalnu i [[Gotička književnost|gotičku književnost]]. Osnovao ju je [[William Lane]] (oko 1745–1814) na adresi [[Leadenhall Street]] br. 33 <ref>[https://www.euromanticism.org/the-offices-of-the-minerva-press-leadenhall-street/ "The Offices of the Minerva Press, Leadenhall Street".] ''European Romanticisms in Association''. 5 February 2021. Retrieved 8 December 2024.</ref> u Londonu, nakon što je tamo preselio svoju biblioteku za iznajmljivanje knjiga oko 1790. godine.<ref name=":0" /> == Publikacije == Izdavačka kuća Minerva Press uživala je ogroman uspjeh u svom zlatnom dobu, iako je među čitaocima i kritičarima važila za kuću sklonu senzacionalizmu, a kod dijela konkurencije za onu koja primjenjuje oštre poslovne metode.<ref>In or about 1815, one discontented party distributed a broadside: "Liddell, Leaton, Burdon, & Co. beg to assure their friends and the public, that they despise the illiberal menaces of the proprietor of the Minerva Press" (Newcastle: W. Boag, printer) [https://search.worldcat.org/title/77212086 (WorldCat).]</ref> Ipak, na vrhuncu svog uspjeha, ova izdavačka kuća bila je „najplodniji izdavač beletristike tog doba”.<ref>Hudson, Hannah Doherty. [https://www.cambridge.org/core/books/romantic-fiction-and-literary-excess-in-the-minerva-press-era/998D32CAC927BBAA332963C91A39CFB4 ''Romantic Fiction and Literary Excess in the Minerva Press Era''.] Cambridge University Press, 2023. <nowiki>ISBN 9781009321921</nowiki></ref> Među brojnim autorima koji su redovno pisali za Lanea bile su žene, uključujući Reginu Mariju Roche (The Maid of Hamlet, 1793; Clermont, 1798), Elizu Parsons (The Castle of Wolfenbach, 1793; The Mysterious Warning, 1796), E. M. Foster i Eleanor Sleath (*The Orphan of the Rhine, 1798), čija su djela gotičke književnosti uvrštena na spisak sedam „užasnih romana” (*horrid novels*) koje preporučuje lik Isabella Thorpe u romanu Opatija Northanger (Northanger Abbey) Jane Austen. Zapravo, izdavačka kuća Minerva objavila je šest od tih sedam romana. U tom periodu, spisateljice su se generalno suočavale s izazovom usklađivanja svoje profesije i društvenih očekivanja da budu skromne, a autorice senzacionalističke proze bile su posebno izložene takvim kritikama. Mnoga djela u izdanju Minerve objavljena su anonimno, uključujući romane kao što su *Count Roderic's Castle (1794), The Haunted Castle (1794), The Animated Skeleton (1798), pet romana Helen Craik te The New Monk (1798).<ref>A parody of ''[[:en:The Monk|The Monk]]'' (1796) by Matthew Lewis.</ref> Nakon Laneovog povlačenja iz posla 1804. godine, na mjestu vlasnika izdavačke kuće Minerva Press naslijedio ga je njegov partner Anthony King (A. K.) Newman, koji je tokom 1820-ih postepeno prestao koristiti naziv „Minerva” na naslovnim stranicama svojih izdanja. Kasnije knjige koje je objavljivala ova kuća nosile su oznaku „A. K. Newman & Co.” <ref>{{Cite web|url=https://www.victorianresearch.org/atcl/show_publisher.php?pid=52|title=Victorian Research. Retrieved 25 December 2020.}}</ref> Autorice poput [[Emma Parker|Emme Parker]] („Emma de Lisle”) i [[Amelije Beauclerc]], koje su pisale za Minerva Press početkom 19. vijeka,<ref>[[:en:Dictionary of National Biography#Oxford Dictionary of National Biography|Oxford Dictionary of National Biography]] entry for Emma Parker by Isobel Grundy. Retrieved 13 August 2012.</ref> danas su slabo poznate, a potražnja za knjigama ove izdavačke kuće postala je zanemariva nakon smrti njenog harizmatičnog osnivača. == Ponovna izdanja izdavačke kuće Valancourt Books == Izdavačka kuća Valancourt Books počela je 2005. godine s ponovnim objavljivanjem naslova izdavačke kuće Minerva Press, počevši od djela The Animated Skeleton (1798), objavljenog anonimno. Do sada su ponovo izdali više od dvadeset naslova, od kojih većina sadrži stručne uvodne tekstove.<ref>[[:en:Valancourt Books|Valancourt Books.Minerva Press titles.]]</ref> == Minerva Press Ltd. (1995-2002) == Tim Crompton, blizak prijatelj i kolega student s UCL-a Chrisa Martina, pogledao je primjerak knjige Philipa Horkyja pod naslovom Child's Reflections, Cold Play, koju je objavila izdavačka kuća Minerva Press Ltd. – londonska izdavačka kuća koja posluje po principu "izdavanja o vlastitom trošku" (tzv. *vanity publisher*), a ima urede u Indiji (Minerva Press India Pvt. Ltd., New Delhi) i SAD-u. Naslov te knjige poslužio je kao inspiracija za ime grupe Coldplay. Autor nije Phillip Sidney Horky, profesor antičke filozofije na Univerzitetu u Durhamu, koji je doktorirao klasične studije na Univerzitetu Južne Kalifornije 2007. godine.<ref>[https://www.durham.ac.uk/staff/phillip-horky/ "Professor Phillip Horky".] ''www.durham.ac.uk - Durham University''. Retrieved 8 December 2024</ref> == Dodatna literatura == * {{Cite news|last=McLeod|first=Deborah Anne|title=The Minerva Press|url=https://era.library.ualberta.ca/items/722c38e1-0790-4e86-9dbe-c52bd18280fa|access-date=22. 9. 2025|work=University of Alberta Education & Research Archive|publisher=[[University of Alberta]]|date=1997|doi=10.7939/R33J39C22|doi-broken-date=|quote=}} * {{Cite journal|last=Peiser|first=Megan|date=30. 8. 2020|title=William Lane and the Minerva Press in the Review Periodical, 1790–1820|journal=Romantic Textualities: Literature and Print Culture, 1780–1840|volume=0|issue=23|pages=124|doi=10.18573/romtext.76}} [https://orca.cardiff.ac.uk/id/eprint/136391/1/RomText_23_0_2020_romtext.76.pdf PDF] * {{Cite book|last=Neiman|first=Elizabeth A.|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/distributed/M/bo38374870.html|title=Minerva's Gothics: The Politics and Poetics of Romantic Exchange, 1780-1820|date=2019|publisher=[[University of Wales]] Press|isbn=978-1-78683-367-9|language=en}}<ref name="Schürer/ecs.2021.0032">{{Cite journal|last=Schürer|first=Norbert|date=2021|title=Minerva's Gothics: The Politics and Poetics of Romantic Exchange, 1780–1820 by Elizabeth A. Neiman|url=https://muse.jhu.edu/article/781152|journal=Eighteenth-Century Studies|volume=54|issue=2|pages=517–520|doi=10.1353/ecs.2021.0032|access-date=8. 12. 2024}} [https://muse.jhu.edu/pub/1/article/781152/pdf PDF]</ref> == Vidi još == * [[:en:List of Minerva Press authors|List of Minerva Press authors]] * Northanger Horrid Novels == Vanjski linkovi == * [https://orlando.cambridge.org/organizations/9ab2f02d-7875-419e-9999-e0cee3f0cbcd Minerva Press, 1790 - 1821] at [https://orlando.cambridge.org/about/preface Orlando Project 2.0] -at Cambridge University Press * [https://gothicwomenproject.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/05/gothic-women-project-minerva-press-resource-list.docx gothic-women-project-minerva-press-resource-list.docx] - ''gothicwomenproject.wordpress.com'' * [https://womensprinthistoryproject.com/firm/232/export/mla Titles by William Lane (Leadenhall Street)] in MLA format at ''Women’s Print History Project'' at Simon Fraser University == Reference == [[Kategorija:Izdavačke kuće u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Gotička fikcija]] eksfiubdguilkc7n90p5nesl0yw4b7n 0 535831 3914642 3903316 2026-07-26T15:43:11Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914642 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | ime = Američka akademija umjetnosti i nauka | izvorno_ime = The American Academy of Arts and Sciences | slika = American Academy of Arts and Sciences (ancient logo).png | veličina_slike = 250px | opis_slike = | karta = | veličina_karte = | opis_karte = | skraćenica = AAAS | uzrečica = | prethodnik = | nasljednik = | datum_osnivanja = {{Početni datum i godine|1780|5|4}} | datum_gašenja = | vrsta = Počasno društvo i nezavisni istraživački centar | status = Aktivna | cilj = | glavno_sjedište = [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], [[Massachusetts]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | glavno_sjedište_koordinate = {{coord|42|22|51|N|71|6|37|W|type:landmark_region:US-MA|display=inline,title}} | područje_utjecaja = | članstvo = više od 5.700 aktivnih članova | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] | generalni_sekretar = | lider_vrsta1 = Predsjednica | lider_ime1 = [[Laurie L. Patton]]<ref name="AAAS_Patton_Profile">{{cite web |title=Dr. Laurie L. Patton |url=https://www.amacad.org/person/laurie-l-patton |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> | lider_vrsta2 = | lider_ime2 = | lider_vrsta3 = | lider_ime3 = | lider_vrsta4 = | lider_ime4 = | lider_vrsta5 = | lider_ime5 = | lider_vrsta6 = | lider_ime6 = | lider_vrsta7 = | lider_ime7 = | ključne_osobe = | glavni_organ = | budžet = | broj_zaposlenih = | broj_volontera = | veb-sajt = {{URL|amacad.org}} }} [[Datoteka:American Academy of Arts and Sciences, Cambridge, Massachusetts.JPG|mini|desno|300px|Zgrada Akademije u [[Cambridge, Massachusetts|Cambridgeu]], [[Massachusetts]]]] '''Američka akademija nauka i umjetnosti''' ({{en|American Academy of Arts and Sciences}}; skraćeno '''Akademija''') jedno je od najstarijih [[Naučno društvo|naučnih društava]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Osnovali su je 1780, tokom [[Američka revolucija|Američke revolucije]], [[John Adams]], [[John Hancock]], [[James Bowdoin]],<ref name="Kershaw2015_AAAS">{{cite encyclopedia |last=Kershaw |first=G. E. |date=2015 |chapter=American Academy of Arts and Sciences |editor-last=Spencer |editor-first=Mark G. |title=The Bloomsbury Encyclopedia of the American Enlightenment |volume=1 |edition=reprint |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-8264-7969-3 |url=https://books.google.ba/books/about/Encyclopedia_of_the_American_Enlightenme.html?id=FdZ4BgAAQBAJ |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> [[Andrew Oliver (1731–1799)|Andrew Oliver]] i drugi [[očevi osnivači Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name="YaleNews2004_AAAS">{{cite web |last=Reinstein |first=Gila |date=2004 |title=Yale Faculty Named to American Academy of Arts and Sciences |url=https://news.yale.edu/2004/05/04/yale-faculty-named-american-academy-arts-and-sciences |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918100521/http://news.yale.edu/2004/05/04/yale-faculty-named-american-academy-arts-and-sciences |archive-date=18. 9. 2016 |publisher=Yale University |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Sjedište organizacije nalazi se u [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridgeu]] u saveznoj državi [[Massachusetts]]. Članovi Akademije biraju se na osnovu postupka koji uključuje nominaciju, razmatranje kandidature i izbor.<ref name="AAAS_Bylaws2017">{{cite web |title=Academy Bylaws |url=https://www.amacad.org/content.aspx?d=1424 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602211522/http://www.amacad.org/content.aspx?d=1424 |archive-date=2. 6. 2017 |publisher=American Academy of Arts & Sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tromjesečni časopis Akademije, ''[[Daedalus (časopis)|Dædalus]]'', izdaje [[MIT Press]] u ime ove organizacije,<ref name="AAAS_About2012">{{cite web |title=About the Academy |url=https://www.amacad.org/about.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902040629/http://www.amacad.org/about.aspx |archive-date=2. 9. 2012 |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> a od januara 2021. dostupan je u [[Otvoreni pristup|otvorenom pristupu]].<ref name="MITPress2022_DaedalusOA">{{cite web |title=Dædalus, Journal of the American Academy of Arts & Sciences, reaches expanded audiences through open access |url=https://mitpress.mit.edu/daedalus-journal-of-the-american-academy-of-arts-sciences-reaches-expanded-audiences-through-open-access/ |publisher=MIT Press |date=16. 11. 2022 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Akademija također provodi [[Akademska disciplina#Multidisciplinarnost|multidisciplinarna]] istraživanja u oblasti [[Javna politika|javnih politika]].<ref name="AAAS_OurWork2026">{{cite web |title=Our Work |url=https://www.amacad.org/our-work |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Od januara 2025. predsjednica Akademije je [[Laurie L. Patton]].<ref name="AAAS_Patton_Announcement">{{cite web |title=Announcing Laurie L. Patton as the Next President of the Academy |url=https://www.amacad.org/news/academy-president-laurie-patton-announcement |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts and Sciences |date=2024 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Historija == Zakonodavno tijelo [[Massachusetts]]a osnovalo je Akademiju 4. maja 1780, dodijelivši joj povelju s ciljem "da se unaprijedi svaka umjetnost i nauka koja može doprinijeti interesu, časti, dostojanstvu i sreći slobodnog, nezavisnog i čestitog naroda".<ref name="AAAS_About">{{cite web |title=About the Academy |url=https://www.amacad.org/about-academy |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="AAAS_BoardStatement2025">{{cite web |title=A Statement from the Board of Directors - April 2025 |url=https://www.amacad.org/news/board-statement-values-april-2025 |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts and Sciences |date=2025 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Akademiju su osnovala 62 člana osnivača, među kojima su bili istaknuti predstavnici političkog, stručnog i privrednog života savezne države. Prva grupa novoizabranih članova, izabrana 1781, uključivala je [[Benjamin Franklin|Benjamina Franklina]] i [[George Washington|Georgea Washingtona]], kao i nekoliko međunarodnih počasnih članova. Prvi svezak publikacije ''Memoirs'' objavljen je 1785, a ''Proceedings'' je počeo izlaziti 1846. Tokom 1950-ih Akademija je počela izdavati časopis ''Daedalus'', čime je naglasila svoju posvećenost širem intelektualnom i društveno usmjerenom programu.<ref name="EncyclopediaCom_AAAS">{{cite encyclopedia |title=American Academy of Arts and Sciences |encyclopedia=Encyclopedia.com |publisher=HighBeam Research |url=https://www.encyclopedia.com/literature-and-arts/art-and-architecture/american-art/american-academy-arts-and-sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Od druge polovine 20. vijeka nezavisna istraživanja postala su jedno od glavnih područja djelovanja Akademije. Krajem 1950-ih [[kontrola naoružanja]] postala je jedno od njenih prepoznatljivih područja rada. Akademija je također odigrala ključnu ulogu u osnivanju [[Nacionalni centra za humanističke nauke Sjedinjenih Američkih država|Nacionalnog centra za humanističke nauke]] u [[Sjeverna Carolina|Sjevernoj Carolini]]. Krajem 1990-ih usvojila je novi strateški plan usmjeren na četiri glavne oblasti: nauku, tehnologiju i globalnu sigurnost; socijalnu politiku i obrazovanje; humanističke nauke i kulturu; te obrazovanje. U saradnji s [[Univerzitet Harvard|Univerzitetom Harvard]] Akademija je 2002. pokrenula program za gostujuće istraživače. Više od 75 akademskih institucija iz Sjedinjenih Američkih Država pridružilo se Akademiji u svojstvu partnerskih članica radi podrške ovom programu i drugim inicijativama.<ref name="Spacks2014_AAAS">{{cite journal |last=Spacks |first=Patricia Meyer |date=2014 |title=A View of the Visiting Scholars |journal=American Academy of Arts & Sciences Bulletin |volume=67 |issue=2 |pages=36–39 |publisher=American Academy of Arts and Sciences |url=https://www.amacad.org/news/view-visiting-scholars |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tokom svog postojanja Akademija je ustanovila više nagrada i priznanja,<ref name="AAAS_Prizes2026">{{cite web |title=Prizes |url=https://www.amacad.org/about/prizes |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> a gostujućim istraživačima redovno dodjeljuje stipendije i omogućava istraživačke boravke.<ref name="AAAS_Fellowships2026">{{cite web |title=Fellowships |url=https://www.amacad.org/about/fellowships |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> U julu 2013 dnevni list ''[[The Boston Globe]]'' objavio je da je tadašnja predsjednica [[Leslie Berlowitz]] krivotvorila svoje kvalifikacije, tvrdeći da posjeduje doktorat, te da je neprimjereno postupala prema zaposlenicima.<ref name="Wallack2013_AAAS">{{cite news |last=Wallack |first=Todd |title=Leader of Cambridge's prestigious Academy of Arts and Sciences inflated resume, falsely claiming doctorate |url=https://www.bostonglobe.com/metro/2013/06/03/leader-cambridge-prestigious-academy-arts-and-sciences-inflated-resume-falsely-claiming-doctorate/kWvnF95OTkI0HCVvBHe9XJ/story.html |newspaper=The Boston Globe |date=2013 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Berlowitz je nakon toga podnijela ostavku.<ref name="BostonCom2013_Resignation">{{cite news |title=Embattled head of American Academy of Arts and Sciences resigns after questions about resume |url=https://www.boston.com/uncategorized/noprimarytagmatch/2013/07/25/embattled-head-of-american-academy-of-arts-and-sciences-resigns-after-questions-about-resume/ |newspaper=Boston.com |date=2013 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="BostonGlobe2013_Letter">{{cite news |title=Academy loses a tireless advocate of arts, sciences – Letters |url=https://www.bostonglobe.com/opinion/letters/2013/07/29/academy-loses-tireless-advocate-arts-sciences/HmWyU7rMs0UbXctet4TKCO/story.html |newspaper=The Boston Globe |date=2013 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Projekti == === Indikatori humanističkih nauka === {{Glavni|Indikatori humanističkih nauka}} Indikatori humanističkih nauka predstavljaju projekat Akademije koji istraživačima, kreatorima javnih politika, univerzitetima, fondacijama, muzejima, bibliotekama, vijećima za humanističke nauke i drugim javnim ustanovama pruža [[Statistika|statističke]] podatke i analitičke alate. Njihova svrha je omogućiti odgovore na ključna pitanja o osnovnom i srednjem obrazovanju u oblasti humanističkih nauka, dodiplomskom i postdiplomskom obrazovanju, radnoj snazi u ovom sektoru, obimu i izvorima finansiranja programa, javnom razumijevanju i utjecaju humanističkih nauka, kao i drugim temama značajnim za ovu oblast.<ref name="AAAS_HumanitiesIndicators">{{cite web |title=Humanities Indicators |url=https://www.amacad.org/humanities-indicators |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Howard2009_Chronicle">{{cite news |last=Howard |first=Jennifer |title=First National Picture of Trends in the Humanities Is Unveiled |url=https://www.chronicle.com/article/first-national-picture-of-trends-in-the-humanities-is-unveiled-1437/ |newspaper=The Chronicle of Higher Education |date=2009 |url-access=registration |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Flaherty2013_InsideHigherEd">{{cite web |last=Flaherty |first=Colleen |title=A New Humanities Report Card |url=https://www.insidehighered.com/quicktakes/2013/09/04/new-humanities-report-card |date=2013 |website=Inside Higher Ed |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="HI_FundingReport2014">{{cite web |title=The State of the Humanities: Funding 2014 |url=http://www.humanitiesindicators.org/binaries/pdf/HI_FundingReport2014.pdf |publisher=Humanities Indicators |date=2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825034434/http://www.humanitiesindicators.org/binaries/pdf/HI_FundingReport2014.pdf |archive-date=25. august 2019 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Projekat je razvijen po uzoru na publikaciju ''Science and Engineering Indicators'', koju svake dvije godine, na zahtjev [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|Kongresa Sjedinjenih Američkih Država]], objavljuje [[Nacionalni odbor za nauku Sjedinjenih Američkih Država|Nacionalni odbor za nauku]]. == Članstvo == === Osnivači === Sljedeće osobe bile su među osnivačima Akademije i potpisnicima njene osnivačke povelje: == Osnivači == {{columns-list|colwidth=18em| * [[John Adams]] * [[Samuel Adams]] * [[John Bacon (Massachusetts)|John Bacon]] * [[James Bowdoin]] * [[Charles Chauncy (1705–1787)|Charles Chauncy]] * [[John Clarke (svećenik)|John Clarke]] * [[David Cobb (Massachusetts)|David Cobb]] * [[Samuel Cooper (svećenik)|Samuel Cooper]] * [[Nathan Cushing]] * [[Thomas Cushing]] * [[William Cushing]] * [[Tristram Dalton]] * [[Francis Dana]] * [[Samuel Deane]] * Perez Fobes * Caleb Gannett * [[Henry Gardner]] * [[Benjamin Guild]] * [[John Hancock]] * [[Joseph Hawley (političar)|Joseph Hawley]] * [[Edward Augustus Holyoke]] * Ebenezer Hunt * [[Jonathan Jackson (Kontinentalni kongres)|Jonathan Jackson]] * Charles Jarvis * [[Samuel Langdon]] * [[Levi Lincoln Sr.|Levi Lincoln]] * Daniel Little * Elijah Lothrup * [[John Lowell]] * Samuel Mather * Samuel Moody * [[Andrew Oliver (1731–1799)|Andrew Oliver]] * Joseph Orne * Theodore Parsons * [[George Partridge]] * [[Robert Treat Paine]] * Phillips Payson * [[Samuel Phillips Jr.|Samuel Phillips]] * John Pickering * [[Oliver Prescott]] * Zedekiah Sanger * [[Nathaniel Peaslee Sargeant]] * Micajah Sawyer * [[Theodore Sedgwick]] * William Sever * [[David Sewall]] * [[Stephen Sewall]] * John Sprague * Ebenezer Storer * [[Caleb Strong]] * [[James Sullivan (guverner)|James Sullivan]] * John Bernard Sweat * [[Nathaniel Tracy]] * [[Cotton Tufts]] * [[James Warren (političar)|James Warren]] * Samuel West * [[Edward Wigglesworth (1732–1794)|Edward Wigglesworth]] * [[Joseph Willard]] * Abraham Williams * Nehemiah Williams * Samuel Williams * [[James Winthrop]] }} === Istaknuti članovi === Od osnivanja Akademije, njene članove predlažu i biraju njihove stručni kolege. Među članovima Akademije nisu bili samo naučnici i istraživači, već i pisci, umjetnici, kao i predstavnici različitih profesija i javnog života. Tokom historije Akademije izabrano je više od 10.000 članova. Među istaknutim članovima nalaze se: {{columns-list|colwidth=20em | * [[John James Audubon]] * [[Sissela Bok]] * [[Willa Cather]] * [[T. S. Eliot]] * [[Duke Ellington]] * [[Josiah Willard Gibbs]] * [[Joseph Henry]] * [[Washington Irving]] * [[Thomas Jefferson]] * [[Edward R. Murrow]] * [[Martha Nussbaum]] * [[J. Robert Oppenheimer]] * [[Augustus Saint-Gaudens]] * [[Jonas Salk]] * [[Eudora Welty]] * [[Jodie Foster]] }} Akademija je također imala veliki broj međunarodnih počasnih članova, među kojima su bili: {{columns-list|colwidth=20em| * José Antonio Pantoja Hernández * [[Albert Einstein]]<ref name="AAAS_Einstein">{{cite web |title=Albert Einstein |url=https://www.amacad.org/person/albert-einstein |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts and Sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> * [[Leonhard Euler]] * [[Marquis de Lafayette]] * [[Alexander von Humboldt]] * [[Leopold von Ranke]] * [[Charles Darwin]] * [[Carl Friedrich Gauss]] * [[Otto Hahn]] * [[Jawaharlal Nehru]] * [[Pablo Picasso]] * [[Liu Guosong]] * [[Lucian Michael Freud]] * [[Luis Buñuel]] * [[Galina Ulanova]] * [[Werner Heisenberg]] * [[Alec Guinness]] * [[Ngozi Okonjo-Iweala]] * [[Menahem Yaari]] * [[Yitzhak Apeloig]] * [[Zvi Galil]] * [[Haim Harari]] * [[Sebastião Salgado]] }} Astronomkinja [[Maria Mitchell]] bila je prva žena izabrana u Akademiju 1848.<ref name="SheIsAnAstronomer_Mitchell">{{cite web |title=Maria Mitchell |url=https://www.sheisanastronomer.org/index.php/history/maria-mitchell |website=sheisanastronomer.org |publisher=She Is An Astronomer |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ukupan broj izabranih članova od osnivanja do danas prešao je 15.380, od kojih je trenutno više od 5.400 živih redovnih i međunarodnih počasnih članova.<ref name="AAAS_Directory">{{cite web |title=Member Directory |url=https://www.amacad.org/directory |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts & Sciences |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Među članovima Akademije nalazi se više od 250 dobitnika [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] i više od 100 dobitnika [[Pulitzerova nagrada|Pulitzerove nagrade]].<ref name="AAAS_Official_231st">{{cite web |title=American Academy of Arts and Sciences to induct 231st Class of Members |url=https://www.amacad.org/news/american-academy-arts-and-sciences-induct-231st-class-members |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts and Sciences |date=27. 9. 2011 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="AAAS_NewMembers2026">{{cite web |title=New Members Elected in 2026: Fitting Recognition of America's 250th |url=https://www.amacad.org/news/new-member-announcement-2026 |website=amacad.org |publisher=American Academy of Arts & Sciences |date=22. april 2026 |access-date=9. 7. 2026 |language=en}}</ref> Sljedeća tabela prikazuje institucije koje su povezane s najmanje 300 članova Akademije.<ref name="AAAS_Directory" /> {| class="wikitable sortable" ! Institucija ! data-sort-type="number" | Članovi (1780–2021) |- | [[Univerzitet Harvard|Harvard]] | align="center" | 1.406 |- | [[Masačusetski tehnološki institut|MIT]] | align="center" | 611 |- | [[Univerzitet Yale|Yale]] | align="center" | 433 |- | [[Univerzitet Kalifornije, Berkeley|Berkeley]] | align="center" | 425 |- | [[Univerzitet Stanford|Stanford]] | align="center" | 404 |- | [[Univerzitet u Chicagu|Chicago]] | align="center" | 367 |- | [[Univerzitet Columbia|Columbia]] | align="center" | 344 |- | [[Univerzitet Princeton|Princeton]] | align="center" | 322 |} {{reflist|group=a}} === Razredi i specijalnosti === Od 2023. godine članstvo Akademije podijeljeno je u pet razreda i trideset specijalnosti.<ref>{{cite web |title=New Members Elected in 2023 |url=https://www.amacad.org/new-members-2023 |website=American Academy of Arts & Sciences |access-date=24. 4. 2023 |archive-date=22. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422222611/https://www.amacad.org/new-members-2023 |url-status=live }}</ref> '''Razred I – Matematičke i fizičke nauke''' * Oblast 1. [[Matematika]], [[primijenjena matematika]] i [[statistika]] * Oblast 2. [[Fizika]] * Oblast 3. [[Hemija]] * Oblast 4. [[Astronomija]], [[astrofizika]] i [[nauke o Zemlji]] * Oblast 5. Inženjerstvo i [[tehnologija]] * Oblast 6. [[Računarstvo]] '''Razred II – Biološke nauke''' * Oblast 1. [[Biohemija]], [[biofizika]] i [[molekularna biologija]] * Oblast 2. [[Ćelijska biologija|Ćelijska]] i [[razvojna biologija]] * Oblast 3. [[Neuronauka]] * Oblast 4. [[Evolucijska biologija|Evolucija]] i [[ekologija]] * Oblast 5. [[Medicinske nauke]] '''Razred III – Društvene i bihevioralne nauke''' * Oblast 1. [[Psihologija|Psihološke nauke]] * Oblast 2. [[Ekonomija]] * Oblast 3. [[Političke nauke]] * Oblast 4. [[Pravo]] * Oblast 5. [[Arheologija]] i [[antropologija]] * Oblast 6. [[Sociologija]], [[demografija]] i [[geografija]] * Oblast 7. [[Obrazovanje]] '''Razred IV – Umjetnost i humanističke nauke''' * Oblast 1. [[Filozofija]] * Oblast 2. [[Historija]] * Oblast 3. [[Književnost]] i [[lingvistika|jezičke studije]] * Oblast 4. Književnost * Oblast 5. [[Vizuelne umjetnosti]] * Oblast 6. [[Izvođačke umjetnosti]] * Oblast 7. [[Religijske studije]] '''Razred V – Javne djelatnosti, poslovanje i upravljanje''' * Oblast 1. [[Novinarstvo]], [[mediji]] i komunikacije * Oblast 2. Poslovno, korporativno i [[filantropija|filantropsko]] rukovođenje * Oblast 3. Obrazovno i akademsko rukovođenje * Oblast 4. Javne djelatnosti i [[javne politike]] * Oblast 5. Naučno, kulturno i neprofitno rukovođenje == Predsjednici Akademije od 1780. == {{div col|colwidth=20em}} * 1780–1790 [[James Bowdoin]] * 1791–1814 [[John Adams]] * 1814–1820 [[Edward Augustus Holyoke]] * 1820–1829 [[John Quincy Adams]] * 1829–1838 [[Nathaniel Bowditch]] * 1838–1839 [[James Jackson (physician)|James Jackson]] * 1839–1846 [[John Pickering (linguist)|John Pickering]] * 1846–1863 [[Jacob Bigelow]] * 1863–1873 [[Asa Gray]] * 1873–1880 [[Charles Francis Adams Jr.|Charles Francis Adams]] * 1880–1892 [[Joseph Lovering]] * 1892–1894 [[Josiah Parsons Cooke]] * 1894–1903 [[Alexander Agassiz]] * 1903–1908 [[William Watson Goodwin]] * 1908–1915 [[John Trowbridge (physicist)|John Trowbridge]] * 1915–1917 [[Henry Pickering Walcott]] * 1917–1919 [[Charles Pickering Bowditch]] * 1919–1921 [[Theodore William Richards]] * 1921–1924 [[George Foot Moore]] * 1924–1927 [[Theodore Lyman]] * 1927–1931 [[Edwin Bidwell Wilson]] * 1931–1933 [[Jeremiah D. M. Ford]] * 1933–1935 [[George Howard Parker]] * 1935–1937 [[Roscoe Pound]] * 1937–1939 [[Dugald C. Jackson]] * 1939–1944 [[Harlow Shapley]] * 1944–1951 [[Howard Mumford Jones]] * 1951–1954 [[Edwin H. Land|Edwin Herbert Land]] * 1954–1957 [[John Ely Burchard]] * 1957–1961 [[Kirtley F. Mather|Kirtley Fletcher Mather]] * 1961–1964 [[Hudson Hoagland]] * 1964–1967 [[Paul A. Freund]] * 1967–1971 [[Talcott Parsons]] * 1971–1976 [[Harvey Brooks (physicist)|Harvey Brooks]] * 1976–1979 [[Victor Weisskopf|Victor Frederick Weisskopf]] * 1979–1982 [[Milton Katz]] * 1982–1986 [[Herman Feshbach]] * 1986–1989 [[Edward H. Levi|Edward Hirsch Levi]] * 1989–1994 [[Leo Beranek]] * 1994–1997 [[Jaroslav Pelikan]] * 1997–2000 [[Daniel C. Tosteson]] * 2000–2001 [[James O. Freedman]] * 2001–2006 [[Patricia Meyer Spacks]] * 2006–2009 [[Emilio Bizzi]] * 2010–2013 [[Leslie Berlowitz|Leslie C. Berlowitz]] * 2014–2018 [[Jonathan Fanton]] * 2019–2024 [[David W. Oxtoby]] * 2025–danas [[Laurie L. Patton]] {{div col end}} == Također pogledajte == * [[Američko filozofsko društvo]] * [[Nacionalna akademija tehničkih nauka Sjedinjenih Američkih Država]] * [[Nacionalna medicinska akademija Sjedinjenih Američkih Država]] (bivši Institut za medicinu) * [[Nacionalna akademija nauka Sjedinjenih Američkih Država]] * [[Spisak članova Američke akademije nauka i umjetnosti]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.amacad.org Službena stranica] * [https://www.jstor.org/journal/mameracadartssci ''Memoirs of the American Academy of Arts and Sciences''], 1783–1957 (sv. 1 – sv. 24) na [[JSTOR]]-u (otvoreni pristup)] * [https://www.biodiversitylibrary.org/item/28039 ''Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences''], sv. 1 (1846) – sv. 57 (1922) na platformi Biodiversity Heritage Library (otvoreni pristup)] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Američka akademija umjetnosti i nauka| ]] [[Kategorija:Organizacije osnovane 1780.]] [[Kategorija:Cambridge (Massachusetts)]] [[Kategorija:Članice Američkog vijeća naučnih društava]] ewlrzx8wblyhzhj75vgww9ih7egxa1r 0 535842 3914883 3903985 2026-07-26T17:29:55Z WumpusBot 120674 /* Nastanak i razvoj */ razne ispravke 3914883 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = Social Science Research Network | slika =[[Datoteka:SSRNLogo.jpg|280px]] | osnutak = [[1994]].– | vrsta = Servis za pretraživanje znanstvenih radova iz [[društvene nauke|društvenih nauka]] i humanističkih nauka | usluge = indeksi, apstrakti, cjeloviti tekstovi | vlasnik = Elsevier | osnivači = Michael Jensen i Wayne Marr |web = {{URL|ssrn.com}}}} '''SSRN''' ([[Engleski jezik|engl.]] ''Social Science Research Network'', dosl. Istraživačka mreža za društvene nauke) je [[web-stranica]] posvećena brzom širenju naučnog istraživanja u [[Društvene nauke|društvenim]] i humanističkim naukama. Projekt su [[1994]]. osnovali Michael Jensen i Wayne Marr. [[Baza podataka]] SRRN-a uključuje gotovo milion naučnih dokumenata od čega je većina dostupna za slobodno preuzimanje u [[PDF]]-u. == Nastanak i razvoj == SSRN osnovali su 1994. godine Michael Jensen i Wayne Marr, obojica financijski ekonomisti. 2013. godine SSRN je rangiran najvećim spremištem otvorenog pristupa na svijetu,<ref>{{cite web|url=http://repositories.webometrics.info/en/world|title=World|date=2013|publisher=Cybermetrics Lab|work=Ranking Web of Repositories|accessdate=10. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629031236/http://repositories.webometrics.info/en/world|archive-date=29. 6. 2013}}</ref> mjereno brojem PDF dokumenata, povratnih veza i [[Google Scholar]]-a.<ref>{{cite web|url=http://repositories.webometrics.info/en/Methodology|title=Methodology|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130701033427/http://repositories.webometrics.info/en/Methodology|archivedate=10. 8. 2019}}</ref> 2016. godine je Elsevier (Social Science Electronic Publishing Inc.) kupio SSRN.<ref>{{cite web|url=https://www.elsevier.com|title=SSRN — a leading social science and humanities repository and online community — joins Elsevier|accessdate=10. 8. 2019}}</ref> 2019. godine SSRN nudi preko 900.000 dostupnih naučnih radova koje je napisalo gotovo pola miliona naučnika.<ref>[http://www.ssrn.com/ Web-stranica SSRN-a]</ref> Autori imaju mogućnost unijeti svoje akademske radove u PDF formatu na SSRN stranicu i potom su dostupni diljem svijeta putem preuzimanja nakon što unos pregleda služba SSRN-a. == Povezano == * [[Google Scholar]] * [[Nauka]] * [[ResearchGate]] ==References== {{reflist}} == Vanjske veze == * [http://www.ssrn.com/ Službena stranica SSRN-a] [[Kategorija:Bibliotekarstvo]] [[Kategorija:Društvene nauke]] [[Kategorija:Internet pretraživači]] [[Kategorija:Pisana komunikacija]] [[Kategorija:Virtualne zajednice]] [[Kategorija:Identifikatori]] 5um2a8qvbf15h2k4elqbkj9aburj4tb 0 535881 3914645 3904280 2026-07-26T15:43:18Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914645 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Amil Šiljević | punoime = Amil Šiljević | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|2007|1|19}} | rodnigrad = [[Frankfurt na Majni]] | rodnadržava = [[Njemačka]] | visina = 1,92 m | pozicija = [[Golman (nogomet)|Golman]] | trenutniklub = [[Eintracht Frankfurt]] | brojnadresu = 39 | omladinskegodine = –2016.<br>2016–2025. | omladinskipogoni = FV Alemannia 08 Nied<br>[[Eintracht Frankfurt]] | godine1 = 2025– | klubovi1 = [[Eintracht Frankfurt II]] | nastupi(golovi)1 = 26 (0) | godine2 = 2025– | klubovi2 = [[Eintracht Frankfurt]] | nastupi(golovi)2 = 0 (0) | zadnjeuređivanje = 10. juli 2026. }} '''Amil Šiljević''' ([[Frankfurt na Majni]], [[19. januar]] [[2007.]]) [[nogomet]]aš je s njemačkim i bosanskohercegovačkim državljanstvom koji igra na poziciji [[golman]]a za drugu ekipu [[Eintracht Frankfurt]]a i član je profesionalnog sastava kluba.<ref name="profil">{{cite web | title = Amil Siljevic | url = https://profis.eintracht.de/kader/amil-siljevic/ | website = Eintracht Frankfurt | access-date = 10. 7. 2026 | language = de }}</ref><ref name="državljanstvo">{{cite web | title = Održana 114. sjednica Vijeća ministara Bosne i Hercegovine | url = https://vijeceministara.gov.ba/hr/portal/objava/odrzana-114-sjednica-vijeca-ministara-bosne-i-hercegovine-1783002891367 | publisher = Vijeće ministara Bosne i Hercegovine | date = 2. 7. 2026 | access-date = 10. 7. 2026 | language = hr }}</ref> Prošao je omladinsku školu Eintrachta, s kojim je profesionalni ugovor potpisao 2025.<ref name="profesionalni">{{cite web | title = Profivertrag für Amil Siljevic | url = https://profis.eintracht.de/news/profivertrag-fuer-amil-siljevic-169747/ | website = Eintracht Frankfurt | date = 10. 7. 2025 | access-date = 10. 7. 2026 | language = de }}</ref> U sezoni 2025/26. odigrao je 26 ligaških utakmica za drugu ekipu, koja je izborila plasman u [[Regionalliga|Regionalligu]], te nastupio u svih osam utakmica Eintrachta u [[UEFA Liga mladih|UEFA Ligi mladih]].<ref name="produženje">{{cite web | title = Vertragsverlängerung Amil Siljevic | url = https://profis.eintracht.de/news/vertragsverlaengerung-amil-siljevic-eintracht-frankfurt-bis-2029-177943/ | website = Eintracht Frankfurt | date = 17. 6. 2026 | access-date = 10. 7. 2026 | language = de }}</ref> == Klupska karijera == Nogomet je počeo igrati u frankfurtskom klubu FV Alemannia 08 Nied, iz kojeg je 2016, kao devetogodišnjak, prešao u omladinski pogon Eintrachta. Prošao je sve uzrasne kategorije kluba, a tokom sezone 2024/25. zabilježio je 19 nastupa za ekipu do 19 godina. Na sedam utakmica nije primio pogodak, dok je Eintracht stigao do četvrtfinala njemačkog omladinskog prvenstva.<ref name="profesionalni"/> Profesionalni ugovor potpisao je 10. jula 2025, nakon čega je priključen drugoj ekipi u Hessenligi. Istovremeno je redovno trenirao s prvim timom i bio uvršten u njegov igrački kadar.<ref name="profesionalni"/> Za rezervnu ekipu odigrao je 26 ligaških utakmica u sezoni 2025/26. i učestvovao u osvajanju plasmana u četvrti rang njemačkog nogometa. Branio je i u svih osam susreta [[UEFA Liga mladih 2025/26.|UEFA Lige mladih]], u kojoj je Eintracht eliminiran u osmini finala.<ref name="produženje"/> U junu 2026. produžio je ugovor do 30. juna 2029. Tada je postao stalni član trenažne grupe profesionalnog sastava, uz nastavak nastupa za drugu ekipu.<ref name="produženje"/> == Reprezentativna karijera == U martu 2026. priključio se [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine do 21 godine|reprezentaciji Bosne i Hercegovine do 21 godine]] pred kvalifikacijske utakmice protiv Slovenije i Izraela. Nije mogao nastupiti jer tada nije imao državljanstvo Bosne i Hercegovine.<ref name="reprezentacija">{{cite web | title = BiH dobija novog Zmaja, talentovani golman iz Njemačke stekao naše državljanstvo | url = https://reprezentacija.ba/521591-bih-dobija-novog-zmaja-talentovani-golman-iz-njemacke-stekao-nase-drzavljanstvo | website = Reprezentacija.ba | date = 2. 7. 2026 | access-date = 10. 7. 2026 }}</ref> [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine]] donijelo je 2. jula 2026. odluku kojom je primljen u državljanstvo Bosne i Hercegovine kao osoba od posebne koristi za državu u oblasti sporta. Odluka je donesena na preporuku [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]], koji ga je naveo kao mogućeg budućeg člana seniorske reprezentacije.<ref name="državljanstvo"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Šiljević, Amil}} [[Kategorija:Rođeni 2007.]] [[Kategorija:Biografije, Frankfurt na Majni]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Njemački nogometaši]] [[Kategorija:Nogometni golmani]] [[Kategorija:Nogometaši Eintracht Frankfurta]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 566gml7jgnpde7v0laktccld3eprpdr 0 535882 3914725 3904282 2026-07-26T16:01:03Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914725 wikitext text/x-wiki {{Infokutija filozof | ime = Gu Yanwu | epoha = [[Kineska filozofija 17. stoljeća|17. stoljeće]] | regija = [[Kineska filozofija]] | slika =Gu yanwu.jpg | opis = | ime_po_rođenju = Gu Jiang | datum_rođenja = 15. juli 1613. | mjesto_rođenja = Qiandun, [[Kunshan]], [[Dinastija Ming|Carstvo Ming]] | datum_smrti = 15. februar 1682. | mjesto_smrti = [[Quwo]], [[Dinastija Qing|Carstvo Qing]] | pseudonim = Gu Tinglin | zanimanje = [[filozof]], [[historičar]], [[filolog]], [[geograf]] i [[pjesnik]] | tradicija = [[Konfucijanizam]]; [[kaozheng]] | glavni_interesi = [[filologija]], [[historija]], [[politička filozofija]], [[geografija]], [[fonologija]] | jezik = [[Klasični kineski jezik|klasični kineski]] | značajne_ideje = empirijsko proučavanje klasičnih tekstova; praktična primjena znanja | glavna_djela = ''Rizhilu''<br>''Tianxia junguo libing shu''<br>''Yinxue wushu'' }} '''Gu Yanwu''' ({{jez-zh|顧炎武}}, ''Gù Yánwǔ''; [[15. juli]] [[1613]] – [[15. februar]] [[1682]]) bio je [[Kina|kineski]] [[filozof]], [[historičar]], [[filolog]], [[geograf]] i [[pjesnik]] iz vremena prijelaza između [[dinastija Ming]] i [[Dinastija Qing|Qing]]. Smatra se jednim od začetnika škole [[kaozheng|dokaznog istraživanja]], čiji su predstavnici tumačenje klasičnih tekstova zasnivali na filološkoj analizi, historijskim izvorima i provjerljivim činjenicama.<ref name="encyclopedia">{{cite web | title = Gu Yanwu | url = https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/gu-yanwu | website = Encyclopedia.com | access-date = 10. 7. 2026 | language = en }}</ref> Protivio se apstraktnim raspravama kasnog [[Neokonfucijanizam|neokonfucijanizma]] i zagovarao učenje koje bi bilo neposredno povezano s upravljanjem državom, ekonomijom i svakodnevnim životom.<ref name="stanford">{{cite web | title = Dai Zhen | url = https://plato.stanford.edu/entries/dai-zhen/ | website = Stanford Encyclopedia of Philosophy | publisher = Stanford University | access-date = 10. 7. 2026 | language = en }}</ref> Rođen je kao '''Gu Jiang''' (顧絳), a kasnije je uzeo ime Yanwu i učeno ime Ningren. Poznat je i kao '''Gu Tinglin''', prema imenu Tinglin kojim je potpisivao dio svojih radova.<ref name="ecph">{{cite web | title = Gu Yanwu (1613–1682) | url = https://www.berkshirepublishing.com/ecph-china/2018/01/04/gu-yanwu-1613-1682/ | website = Encyclopedia of China Publishing House | date = 4. 1. 2018 | access-date = 10. 7. 2026 | language = en }}</ref> == Život == Potjecao je iz učene porodice iz Kunshana u današnjoj pokrajini [[Jiangsu]]. Od mladosti je proučavao cjelovita izdanja historijskih djela umjesto sažetaka pripremanih za [[Carski ispiti u Kini|carske ispite]], što je utjecalo na njegov kasniji kritički odnos prema obrazovnom sistemu i načinu proučavanja klasičnih tekstova.<ref name="encyclopedia"/> Tokom posljednjih godina dinastije Ming bio je povezan s krugovima učenjaka koji su zahtijevali političke i obrazovne reforme. Nakon što su [[Mandžurci]] osvojili Peking 1644. i uspostavili vlast dinastije Qing, učestvovao je u otporu novoj vlasti. Odbijao je prihvatiti službu u administraciji Qinga i veći dio kasnijeg života proveo je putujući sjevernom Kinom, prikupljajući historijske, geografske i ekonomske podatke.<ref name="ctext">{{cite web | title = Gu Yanwu 顧炎武 | url = https://ctext.org/datawiki.pl?if=en&res=524983 | website = Chinese Text Project | access-date = 10. 7. 2026 | language = en }}</ref> Putovanja su mu omogućila neposredno proučavanje lokalne uprave, zemljišta, saobraćajnih pravaca, odbrambenih položaja i ekonomskih prilika. Ta zapažanja povezivao je s podacima iz klasičnih i historijskih izvora, nastojeći objasniti političke i društvene uzroke propasti dinastije Ming.<ref name="chinaknowledge">{{cite web | last = Theobald | first = Ulrich | title = Gu Yanwu 顧炎武 | url = https://www.chinaknowledge.de/History/Qing/personsguyanwu.html | website = ChinaKnowledge.de | date = 21. 3. 2013 | access-date = 10. 7. 2026 | language = en }}</ref> Umro je 1682. u Quwou, na području današnje pokrajine [[Shanxi]]. == Misao i naučni rad == Gu je smatrao da se konfucijansko učenje mora vratiti pažljivom proučavanju izvornih klasika. Tvrdio je da je proučavanje načela nerazdvojivo od proučavanja klasičnih tekstova, čime je odbacivao spekulativnu metafiziku koja je obilježavala dio neokonfucijanske tradicije.<ref name="stanford"/> Znanje za njega nije imalo svrhu samo po sebi: moralo je pomoći razumijevanju prošlosti, popravljanju uprave i očuvanju moralnog poretka. Njegova metoda počivala je na poređenju rukopisa, provjeri citata, analizi izgovora i značenja riječi te korištenju [[Epigrafika|epigrafskih]], geografskih i historijskih podataka. Takav pristup postao je jedan od temelja škole ''kaozheng'', koja je tokom 18. stoljeća imala velik utjecaj na kinesku filologiju i historiografiju.<ref name="encyclopedia"/> U političkoj misli razlikovao je propast vladajuće dinastije od propasti šireg društvenog i moralnog poretka. Smatrao je da promjena dinastije prvenstveno pogađa vladarsku kuću, dok je odbrana društva i civilizacijskih vrijednosti odgovornost svih ljudi. Kasniji autori saželi su ovu ideju izrekom da je "svaki čovjek odgovoran za uspon i pad svijeta", iako taj oblik nije doslovan navod iz njegovih djela. Kritizirao je pretjeranu centralizaciju i smatrao da lokalnim vlastima treba dati više prostora za rješavanje praktičnih pitanja. Nije zagovarao potpuno ukidanje centralne uprave, nego povezivanje jedinstvene državne vlasti s većom odgovornošću i samostalnošću lokalnih zajednica. == Djela == Najpoznatije mu je djelo ''Rizhilu'' (日知錄, "Zapisi svakodnevnog znanja"), zbirka bilježaka o klasičnim tekstovima, historiji, politici, ekonomiji, jeziku, običajima i književnosti. Tekst je dopunjavao tokom većeg dijela života, a prošireno izdanje u 32 sveska objavljeno je nakon njegove smrti.<ref name="encyclopedia"/> U djelu ''Tianxia junguo libing shu'' (天下郡國利病書, "O koristima i nedostacima lokalne uprave Carstva") prikupio je građu o geografiji, ekonomiji, upravi i odbrani različitih dijelova Kine. Djelo je nastalo na osnovu pisanih izvora i podataka koje je prikupio tokom putovanja.<ref name="chinaknowledge"/> ''Yinxue wushu'' (音學五書, "Pet knjiga o proučavanju glasova") posvetio je historijskoj [[Fonologija|fonologiji]] kineskog jezika. Proučavanjem rime i ranijih oblika izgovora nastojao je utvrditi pouzdanije čitanje klasičnih tekstova, a djelo je postalo jedan od metodoloških uzora kasnijim predstavnicima dokaznog istraživanja.<ref name="encyclopedia"/> Među ostalim radovima nalaze se geografski spis ''Zhaoyu zhi'', zbirka o historiji lokalnih upravnih jedinica ''Lidai zhaoyu tu'' te pjesme, pisma i eseji koji su nakon njegove smrti sabrani u više zbirki. == Naslijeđe == Zajedno s [[Huang Zongxi|Huangom Zongxijem]] i [[Wang Fuzhi|Wangom Fuzhijem]] ubraja se među vodeće kineske mislioce 17. stoljeća. Njegovo povezivanje filologije, historije i praktičnih pitanja upravljanja utjecalo je na razvoj kineske nauke tokom dinastije Qing. Posebno je značajan za razvoj tekstualne kritike, historijske fonologije i empirijskog pristupa proučavanju klasične književnosti.<ref name="ecph"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Gu, Yanwu}} [[Kategorija:Rođeni 1613.]] [[Kategorija:Umrli 1682.]] [[Kategorija:Kineski filozofi]] [[Kategorija:Kineski historičari]] [[Kategorija:Kineski filolozi]] [[Kategorija:Kineski geografi]] [[Kategorija:Kineski pjesnici]] [[Kategorija:Konfucijanisti]] [[Kategorija:Biografije, Jiangsu]] 1plhtfe5kkpmmqw7x58c0ivwsbbup4b 0 535883 3914700 3904355 2026-07-26T15:52:24Z WumpusBot 120674 razne ispravke 3914700 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Ernst Meumann | slika = Ernst Meumann (1862–1915).jpg | slika_širina = | naslov = Ernst Meumann | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1862|8|29}} | mjesto_rođenja = [[Uerdingen]], [[Krefeld]], [[Kraljevina Pruska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1915|4|26|1862|8|29}} | mjesto_smrti = [[Hamburg]], [[Njemačko Carstvo]] | prebivalište = | državljanstvo = [[Njemačko Carstvo]] | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] ([[eksperimentalna psihologija]], [[pedagoška psihologija]]) * [[Pedagogija]] }} |radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Zürichu]] * [[Univerzitet u Königsbergu]] * [[Univerzitet u Münsteru]] * [[Univerzitet u Halle-Wittenbergu|Univerzitet u Halleu]] * [[Univerzitet u Leipzigu]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Tübingenu]] * [[Univerzitet u Bonnu]] * [[Univerzitet u Leipzigu]] }} | doktorski_mentor = [[Christoph von Sigwart]] | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = {{Plainlist| * [[Peter Petersen (pedagog)|Peter Petersen]] * [[William Stern]] }} | uticali_na_njega = {{Plainlist| * [[Wilhelm Wundt]] * [[Christoph von Sigwart]] }} | poznat_po = Suosnivanje [[eksperimentalna pedagogija|eksperimentalne pedagogije]] i [[pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]] u Njemačkoj | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = [[Protestantizam]] | fusnote = }} '''Ernst Friedrich Wilhelm Meumann''' bio je [[njemačka|njemački]] [[Pedagogija|pedagog]], [[Psihologija|psiholog]] i univerzitetski profesor. Smatra se jednim od pionira [[Pedagoška psihologija|pedagoške psihologije]] te suosnivačem [[Eksperimentalna pedagogija|eksperimentalne pedagogije]], zajedno s [[Wilhelm August Lay|Wilhelmom Augustom Layom]].<ref name="TheFreeDictionary_Meumann">{{cite web |author=The Free Dictionary |title=Ernst Meumann |url=https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Ernst+Meumann |website=The American Heritage Dictionary / Columbia Electronic Encyclopedia |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Stoerring_1923">{{cite journal |last=Stoerring |first=G. |date=1923 |title=Ernst Meumann 1862-1915 |journal=The American Journal of Psychology |volume=34 |issue=2 |pages=271–274 |doi=10.2307/1413579 |url=https://www.jstor.org/stable/1413579 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Život == Ernst Meumann rođen je kao treće od šestero djece protestantskog pastora Friedricha Ewalda Meumanna i njegove supruge Pauline Henriette, rođene Röhrig. Godine 1866. porodica se preselila u [[Langenberg (Rhineland)|Langenberg]], gdje je njegov otac preuzeo dužnost župnika. Nakon završene gimnazije u [[Elberfeld]]u 1883. studirao je [[filozofija|filozofiju]], [[historija umjetnosti|historiju umjetnosti]] i [[teologija|protestantsku teologiju]], a određeno vrijeme radio je i kao privatni učitelj.<ref name="Stoerring_1923" /> Doktorirao je 1891. na [[Univerzitet u Tübingenu|Univerzitetu u Tübingenu]] pod mentorstvom [[Christoph von Sigwart|Christopha von Sigwarta]], odbranivši disertaciju pod naslovom ''Osnovni zakon asocijacije i reprodukcije predstava''. Nakon toga odlazi u [[Leipzig]], gdje se pridružuje [[Wilhelm Wundt|Wilhelmu Wundtu]] na Institutu za eksperimentalnu psihologiju. Od 1893. radio je kao Wundtov asistent, a već 1894. habilitirao je radom posvećenim psihologiji i estetici ritma.<ref name="LVR_Meumann">{{cite web |author=Redaktion Portal Rheinische Geschichte |date=2026 |title=Ernst Meumann |url=https://www.rheinische-geschichte.lvr.de/Persoenlichkeiten/ernst-meumann/DE-2086/lido/57c94e5414b3c2.75587681 |website=Portal Rheinische Geschichte |publisher=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref><ref name="Meumann_1894">{{cite journal |last=Meumann |first=Ernst |date=1894 |title=Beiträge zur Psychologie des Zeitbewusstseins |journal=Philosophische Studien |volume=10 |pages=249–322, 393–430 |url=https://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/library/data/lit4214 |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Godine 1896. imenovan je profesorom filozofije na [[Univerzitet u Zürichu|Univerzitetu u Zürichu]], gdje je osnovao psihološki laboratorij, preteču današnjeg Psihološkog instituta Univerziteta u Zürichu. Nakon toga predavao je na univerzitetima u [[Königsberg]]u, [[Münster]]u, [[Halle (Saale)|Halleu]] i ponovo u Leipzigu.<ref name="NDB_Meumann">{{cite web |last=Forster |first=Peter |date=1994 |title=Meumann, Ernst |url=https://www.deutsche-biographie.de/pnd119027577.html#ndbcontent |website=Neue Deutsche Biographie (NDB) |publisher=Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften |volume=17 |pages=265–266 |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> Od 1911. godine djelovao je pri Hamburškom kolonijalnom institutu, gdje je pokrenuo interdisciplinarni Institut za proučavanje mladih. Nakon osnivanja [[Univerzitet u Hamburgu|Univerziteta u Hamburgu]] 1919, ovaj institut postao je osnova za formiranje Filozofskog, psihološkog i pedagoškog seminara.<ref name="NDB_Meumann" /> Meumann je bio aktivan i u reformi obrazovanja. Kao član uprave Saveza za reformu škole ({{de|Bund für Schulreform}}) zalagao se za uvođenje jedinstvene škole i unapređenje akademskog obrazovanja učitelja. Također je bio suosnivač i urednik naučnog časopisa ''Archiv für die gesamte Psychologie'' od njegovog osnivanja 1903. te jedan od urednika časopisa ''Zeitschrift für Pädagogische Psychologie und Experimentelle Pädagogik'', koji je imao značajnu ulogu u razvoju pedagoške psihologije kao naučne discipline.<ref name="BBKL_Meumann">{{cite web |last=Bautz |first=Friedrich Wilhelm |date=2007 |title=Meumann, Ernst |url=http://www.bautz.de/bbkl/m/meumann_e.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629193703/http://www.bautz.de/bbkl/m/meumann_e.shtml |archive-date=29. 6. 2007 |website=Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) |access-date=11. 7. 2026 |language=de |url-status=dead}}</ref><ref name="Probst_1991">{{cite book |last=Probst |first=Paul |date=1991 |title=Bibliographie Ernst Meumann |publisher=Verlag Traugott Bautz |location=Herzberg |isbn=3-88309-033-6 |url=https://content.bautz.de/monographie/pdf/9783883090337.pdf |access-date=11. 7. 2026 |language=de}}</ref> == Djela == Među njegovim najznačajnijim djelima izdvajaju se: * ''[https://books.google.co.ug/books?id=JKNSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_vpt_read#v=onepage&q&f=false Die Sprache des Kindes]'' (1903) * ''Über Ökonomie und Technik des Lernens'' (1903) * ''[https://archive.org/details/vorlesungenzurei02meumuoft/page/n5/mode/2up Vorlesungen zur Einführung in die experimentelle Pädagogik]'' (1907; prošireno izdanje 1912) * ''[https://books.google.ba/books/about/Intelligenz_und_Wille.html?id=oDEXAAAAYAAJ&redir_esc=y Intelligenz und Wille]'' (1908) * ''[https://books.google.ba/books/about/%C3%96konomie_und_technik_des_ged%C3%A4chtnisses.html?id=gpRNAQAAMAAJ&redir_esc=y Ökonomie und technik des gedächtnisses; experimentelle untersuchungen über das merken und behalten]'' (1908) * ''[https://archive.org/details/einfuhrungindiea00meum/page/n5/mode/2up System der Ästhetik]'' (1914) * ''[https://brill.com/display/book/edcoll/9783657768387/B9783657768387_s110.xml Abriss der experimentellen Pädagogik]'' (1914) Njegova djela o učenju i pamćenju su prevedena i na engleski jezik, uključujući izdanje ''The Psychology of Learning: An Experimental Investigation of the Economy and Technique of Memory''.<ref name="Meumann_1913">{{cite book |last=Meumann |first=Ernst |date=1913 |title=The psychology of learning, an experimental investigation of the economy and technique of memory |publisher=D. Appleton and company |location=New York, London |url=https://archive.org/details/cu31924032495552 |access-date=11. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119027577 Literatura o Ernstu Meumannu] u katalogu Njemačke nacionalne biblioteke {{de simbol}} * [https://pm20.zbw.eu/folder/pe/022092 Dokumenti i novinski isječci o Ernstu Meumannu] u katalogu Njemačke nacionalne biblioteke ekonomskih nauka (ZBW) {{de simbol}} {{DEFAULTSORT:Meumann, Ernst}} [[Kategorija:Rođeni 1862.]] [[Kategorija:Umrli 1915.]] [[Kategorija:Eksperimentalni psiholozi]] [[Kategorija:Njemački pedagozi]] [[Kategorija:Njemački psiholozi]] [[Kategorija:Biografije, Krefeld]] l4zaacikl02ik5afz1f21fwvygfpqk8 0 535929 3914476 3905408 2026-07-26T12:00:46Z WumpusBot 120674 /* Grupiranje */ razne ispravke 3914476 wikitext text/x-wiki {{Mašinsko učenje}} '''Nenadzirano učenje''' ({{jez-en|unsupervised learning}}) jest pristup u [[mašinsko učenje|mašinskom učenju]] pri kojem algoritam uči obrasce iz podataka bez unaprijed zadanih oznaka ili ciljnih vrijednosti. Cilj mu nije neposredno predviđanje poznatog izlaza, nego otkrivanje strukture podataka, kao što su grupe sličnih primjera, skrivene varijable, raspodjela vjerovatnoće ili prikaz u prostoru manje dimenzionalnosti.<ref name="Bishop">{{Cite book | last = Bishop | first = Christopher M. | title = Pattern Recognition and Machine Learning | publisher = Springer | location = New York | year = 2006 | isbn = 978-0-387-31073-2 | language = en }}</ref> Za razliku od [[nadzirano učenje|nadziranog učenja]], skup za obuku ne sadrži parove ulaznih podataka i poznatih odgovora. Model zato mora pronaći pravilnosti oslanjajući se na osobine i međusobne odnose samih primjera. Nenadzirano učenje obuhvata metode [[grupiranje podataka|grupiranja]], smanjenja dimenzionalnosti, procjene gustine, otkrivanja anomalija i učenja reprezentacija.<ref name="ESL">{{Cite book | last1 = Hastie | first1 = Trevor | last2 = Tibshirani | first2 = Robert | last3 = Friedman | first3 = Jerome | title = The Elements of Statistical Learning: Data Mining, Inference, and Prediction | edition = 2 | publisher = Springer | location = New York | year = 2009 | isbn = 978-0-387-84857-0 | doi = 10.1007/978-0-387-84858-7 | language = en }}</ref> == Osnovni princip == Neka je skup za obuku sastavljen od primjera <math>x_1, x_2, \ldots, x_n</math>, pri čemu za njih nisu poznate ciljne oznake. Algoritam pokušava naučiti model unutrašnje strukture skupa, poput raspodjele <math>p(x)</math>, pripadnosti pojedinih primjera grupama ili funkcije koja podatke preslikava u sažetiji prikaz. Šta predstavlja korisnu strukturu zavisi od zadatka i pretpostavki ugrađenih u algoritam. Dva primjera mogu se smatrati sličnim prema [[Euklidska udaljenost|Euklidskoj udaljenosti]], gustini podataka, vjerovatnoći da pripadaju istoj raspodjeli ili odnosima među njihovim susjedima. Zbog toga različiti algoritmi na istom skupu mogu pronaći različite, ali matematički opravdane obrasce. Iako se pri obuci ne koriste oznake, one se ponekad primjenjuju naknadno radi procjene rezultata. Naprimjer, poznate kategorije mogu poslužiti za provjeru odgovaraju li pronađene grupe stvarnim klasama, ali ne učestvuju u postupku učenja. == Glavni zadaci == === Grupiranje === '''Grupiranje ili''' '''klasteriranje''' postupak je raspoređivanja primjera u grupe tako da su članovi iste grupe međusobno sličniji nego članovima drugih grupa. Među najčešćim metodama nalaze se [[k-sredina]], hijerarhijsko grupiranje, [[DBSCAN]] i grupiranje zasnovano na [[Gaussov mješoviti model|Gaussovim mješovitim modelima]].<ref name="ESL"/> Algoritam k-sredina dijeli podatke na unaprijed određen broj grupa i nastoji umanjiti zbir kvadriranih udaljenosti primjera od središta njihove grupe. Hijerarhijske metode grade stablo grupa njihovim postepenim spajanjem ili razdvajanjem, dok DBSCAN izdvaja područja velike gustine i može označiti izolirane primjere kao šum. Rezultat grupiranja zavisi od izabrane mjere sličnosti, skaliranja obilježja i pretpostavki o obliku grupa. Stoga pronađene grupe ne moraju odgovarati kategorijama koje bi odredio čovjek. === Smanjenje dimenzionalnosti === Smanjenje dimenzionalnosti pretvara podatke s velikim brojem obilježja u prikaz s manjim brojem varijabli, nastojeći pritom sačuvati njihove najvažnije osobine. Koristi se za vizualizaciju, uklanjanje šuma, sažimanje podataka i pojednostavljivanje kasnijeg učenja. [[Analiza glavnih komponenti]] linearna je metoda koja podatke projicira na međusobno okomite pravce duž kojih je njihova varijansa najveća. Nelinearne metode, poput [[t-distribuirano stohastičko ugrađivanje susjeda|t-SNE-a]] i [[uniformna aproksimacija i projekcija mnogostrukosti|UMAP-a]], često se koriste za dvodimenzionalno ili trodimenzionalno prikazivanje složenih skupova podataka. Njihovi prikazi mogu naglasiti lokalne odnose, ali udaljenosti i veličine grupa na dobijenoj karti ne moraju vjerno predstavljati cjelokupnu strukturu izvornog prostora. === Procjena gustine === Procjenom gustine određuje se raspodjela vjerovatnoće iz koje su podaci mogli nastati. Parametarske metode pretpostavljaju određeni oblik raspodjele i uče njene parametre, dok neparametarske metode, poput [[procjena gustine jezgra|procjene gustine jezgra]], omogućavaju prilagodljiviji oblik modela.<ref name="Bishop"/> Generativni modeli naučenu raspodjelu mogu koristiti za stvaranje novih primjera. U ovu skupinu ubrajaju se mješoviti modeli, [[Boltzmannova mašina|Boltzmannove mašine]], [[varijacijski autoenkoder]]i i pojedini [[generativna suparnička mreža|generativni suparnički modeli]]. === Otkrivanje anomalija === Kod otkrivanja anomalija traže se primjeri koji znatno odstupaju od većine podataka. Takvi primjeri mogu ukazivati na grešku mjerenja, kvar uređaja, neuobičajenu transakciju ili rijedak događaj. Metode se mogu zasnivati na udaljenosti, lokalnoj gustini, izoliranju primjera ili vjerovatnoći prema naučenom modelu raspodjele. Odstupanje nije samo po sebi dokaz greške ili neželjenog ponašanja. Primjer može biti neuobičajen zbog stvarne rijetke pojave, pa rezultate algoritma obično treba tumačiti u kontekstu oblasti iz koje podaci potječu. === Učenje reprezentacija === Učenjem reprezentacija model automatski pronalazi obilježja koja sažimaju korisne osobine ulaznih podataka. [[Autoenkoder]] se sastoji od kodera, koji ulaz pretvara u unutrašnji prikaz, i dekodera, koji iz tog prikaza pokušava rekonstruirati izvorni ulaz. Ograničavanjem veličine ili drugih osobina unutrašnjeg prikaza model se podstiče da nauči sažetu strukturu podataka.<ref name="Goodfellow">{{Cite book | last1 = Goodfellow | first1 = Ian | last2 = Bengio | first2 = Yoshua | last3 = Courville | first3 = Aaron | title = Deep Learning | publisher = MIT Press | location = Cambridge, Massachusetts | year = 2016 | isbn = 978-0-262-03561-3 | url = https://www.deeplearningbook.org/ | access-date = 13. 7. 2026 | language = en }}</ref> Naučene reprezentacije mogu se koristiti za vizualizaciju, pronalaženje sličnih primjera ili kao ulaz u nadzirani model. Time nenadzirano učenje može poslužiti kao pripremni korak za druge postupke mašinskog učenja. === Mreže === Ova tabela prikazuje dijagrame povezivanja različitih nenadziranih mreža, čije će pojedinosti biti navedene u odjeljku Poređenje mreža. Krugovi predstavljaju neurone, a veze među njima težine povezivanja. Promjenom strukture mreže dodaju se osobine koje omogućavaju nove mogućnosti ili se uklanjaju radi ubrzavanja učenja. Naprimjer, neuroni mogu biti deterministički (Hopfieldova mreža) ili stohastički (Boltzmannova mašina) kako bi izlaz bio otporniji, veze unutar istog sloja uklanjaju se kod ograničene Boltzmannove mašine radi ubrzavanja učenja, a veze mogu postati i asimetrične, kao kod Helmholtzove mašine. {| class="wikitable" |- ! [[Hopfieldova mreža|Hopfieldova]] !! [[Boltzmannova mašina|Boltzmannova]] !! [[Ograničena Boltzmannova mašina|OBM]] !! [[Naslagana ograničena Boltzmannova mašina|Naslagana Boltzmannova]] |- | [[File:Hopfield-net-vector.svg |thumb|Mreža zasnovana na magnetnim domenama u željezu, s jednim slojem povezanim samim sa sobom. Može se koristiti kao sadržajno adresabilna memorija.]] || [[File:Boltzmannexamplev1.png |thumb|Mreža je podijeljena na dva sloja, skriveni i vidljivi, ali i dalje koristi simetrične dvosmjerne težine. U skladu s Boltzmannovom termodinamikom, pojedinačne vjerovatnoće određuju makroskopske energije.]] || [[File:Restricted Boltzmann machine.svg|thumb|Ograničena Boltzmannova mašina. To je Boltzmannova mašina u kojoj su bočne veze unutar istog sloja zabranjene kako bi analiza bila izvodiva.]] || [[File:Stacked-boltzmann.png|thumb|Ova mreža sadrži više ograničenih Boltzmannovih mašina radi kodiranja hijerarhije skrivenih obilježja. Nakon obuke jedne ograničene Boltzmannove mašine dodaje se još jedan plavi skriveni sloj (pogledajte lijevu mrežu), a gornja dva sloja obučavaju se kao crveno-plava ograničena Boltzmannova mašina. Srednji slojevi ograničene Boltzmannove mašine zato djeluju kao skriveni ili vidljivi, zavisno od faze obuke.]] |} {| class="wikitable" |- ! [[Helmholtzova mašina|Helmholtzova]] !! [[Autoenkoder]] !! [[Varijacijski autoenkoder|VAE]] |- || [[File:Helmholtz Machine.png |thumb|Umjesto dvosmjernih simetričnih veza kakve imaju naslagane Boltzmannove mašine koriste se odvojene jednosmjerne veze koje oblikuju petlju. Mreža obavlja i generiranje i razlikovanje.]] || [[File:Autoencoder_schema.png |thumb|Mreža s propagacijom unaprijed čiji je cilj pronaći dobar prikaz ulaznih podataka u srednjem sloju. Deterministička je, pa nije otporna kao njen nasljednik, varijacijski autoenkoder.]] || [[File:VAE blocks.png |thumb|Primjenjuje varijacijsko zaključivanje na autoenkoder. Srednji sloj čini skup srednjih vrijednosti i varijansi Gaussovih raspodjela. Stohastička priroda omogućava otpornije generiranje nego kod determinističkog autoenkodera.]] |} Od mreža nazvanih po ljudima samo je Hopfield neposredno radio s neuronskim mrežama. Boltzmann i Helmholtz djelovali su prije razvoja umjetnih neuronskih mreža, ali su njihovi radovi iz fizike i fiziologije nadahnuli kasnije korištene analitičke metode. == Odnos prema samonadziranom učenju == [[Samonadzirano učenje]] također koristi podatke bez ručno dodijeljenih oznaka, ali iz samih podataka stvara pomoćni zadatak s privremenim ciljnim vrijednostima. Jezički model, naprimjer, može učiti predviđanjem izostavljene riječi ili narednog dijela teksta, dok model za slike može rekonstruirati zaklonjeni dio slike. Samonadzirano učenje često se smatra posebnom vrstom nenadziranog učenja, ali se ta dva izraza mogu razdvajati radi naglašavanja načina obuke. Klasično nenadzirano učenje neposredno modelira strukturu ili raspodjelu podataka, dok samonadzirani postupak oblikuje zadatak predviđanja iz neoznačenih primjera. == Procjena rezultata == Procjena nenadziranih modela teža je nego kod nadziranog učenja jer najčešće ne postoji jedinstven tačan odgovor s kojim bi se rezultat mogao porediti. Kod grupiranja se koriste unutrašnje mjere, poput koeficijenta siluete, koje procjenjuju zbijenost grupa i njihovu međusobnu odvojenost. Kada su poznate vanjske oznake, moguće je koristiti prilagođeni Randov indeks, uzajamnu informaciju i slične mjere. Modeli smanjenja dimenzionalnosti mogu se procjenjivati prema količini sačuvane varijanse, grešci rekonstrukcije ili očuvanju odnosa među susjednim primjerima. Kod procjene gustine upotrebljavaju se vjerovatnoća podataka i mjere kvaliteta predviđanja na izdvojenom skupu. Dobra vrijednost određene matematičke mjere ne znači nužno da je rezultat koristan za konkretnu primjenu. Izbor modela zato često uključuje vizuelni pregled, stručno znanje i provjeru ponašanja na kasnijem zadatku. == Primjena == Nenadzirano učenje primjenjuje se u istraživačkoj analizi podataka, segmentaciji slika, grupiranju dokumenata, analizi genskih podataka i pronalaženju obrazaca u zapisima senzora. U sistemima preporučivanja može pomoći pri otkrivanju sličnosti među korisnicima ili proizvodima, dok se u [[Sigurnost računara|računarskoj sigurnosti]] koristi za prepoznavanje neuobičajenog mrežnog saobraćaja. U obradi prirodnog jezika primjenjuje se za učenje prikaza riječi i dokumenata, modeliranje tema i grupiranje tekstova. U [[računarski vid|računarskom vidu]] može izdvajati vizuelna obilježja, grupirati slične slike i otkrivati neuobičajene uzorke bez potrebe za ručnim označavanjem svakog primjera. == Ograničenja == Rezultati nenadziranog učenja snažno zavise od odabira obilježja, mjere sličnosti, pretpostavljene raspodjele i parametara algoritma. U podacima može postojati više mogućih struktura, pa algoritam ne može sam odrediti koja od njih najbolje odgovara ljudskom tumačenju ili praktičnom cilju. Metode su osjetljive i na razlike u mjernim skalama, šum, nedostajuće vrijednosti i velik broj dimenzija. Priprema podataka, poput standardizacije i uklanjanja očiglednih grešaka, može znatno promijeniti rezultat. Nenadzirani model može otkriti korelacije koje odražavaju društvene pristranosti ili nedostatke izvornog skupa. Pronađene grupe ne treba automatski tumačiti kao prirodne, objektivne ili uzročne kategorije, naročito kada se koriste za donošenje odluka o ljudima. == Također pogledajte == * [[Nadzirano učenje]] * [[Polunadzirano učenje]] * [[Samonadzirano učenje]] * [[Podržano učenje]] * [[Duboko učenje]] * [[Rudarenje podataka]] * [[Analiza podataka]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mašinsko učenje]] 1nv8uwsgnywnnk2xbur1x8ijs1oswsl 4 536029 3914564 3913978 2026-07-26T12:30:58Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Metilensko plavo]] na [[Wikipedia:Igralište/Metilensko plavo]] bez ostavljanja preusmjerenja 3913978 wikitext text/x-wiki {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Metilensko plavo | Druga_imena = Metiltioninij-hlorid, CI-52015, bazno plavo 9 | Grupa = | Trgovačka imena =Urelen plava, Provayblue, Proveblue, ostala <ref name=Ric2015>{{cite book| vauthors = Hamilton R |title=Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition|date=2015|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-1-284-05756-0|page=471}}</ref> | ATC kodovi = V03, AB17, CG05 | CAS_registarski_broj = 61-73-4 | SMILES = CN(C)c1ccc2c(c1)sc-3cc(=[N+](C)C)ccc3n2.[Cl-] | Dostupnost bez recepta =NE | Strukturna formula =[[slika: Methylene blue-2d-skeletal.svg]] | IUPAC ime = 3,7-bis(Dimetilamino)-fenotiazin-5-ium hlorid | Sumarna formula =C ₁₆ H ₁₈ N ₃S | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Molarna masa = | Biološka raspoloživost = [[oralna primjena|Oralno]], pacov: 18%, 28% [[Intravenska terapija|intravenski]] | Metabolizam = Poluživot 5–24 sati <br>[[PubChem]]: 6099 | Poluvrijeme eliminacije = | Izlučivanje =[[bubreg|Bubrežno]], [[znoj]]em | ChEBI = 6872 | StdInChI = 1S/C16H18N3S.ClH/c1-18(2)11-5-7-13-15(9-11)20-16-10-12(19(3)4)6-8-14(16)17-13;/h5-10H,1-4H3;1H/q+1;/p-1 }} [[slika:Reflections in a flask of Methylene Blue.jpg|thumb| Refleksije metilen plavog u tikvici]] '''Metiltioninij-hlorid''', obično nazvan '''metilen plavo''', jeste [[soli|so]] koja se koristi kao boja i kao lijek. Kao lijek, uglavnom se koristi za liječenje methemoglobinemije. Ranije se koristio za liječenje trovanja [[cijanid]]om i [[infekcija]] urinarnog trakta, ali se ova upotreba više ne preporučuje. Također se koristi za liječenje slučajeva [[malarija|malarije]] više od jednog stoljeća.<ref>{{Cite web |last=MPH |first=Leslie Goldman |date=24. 4. 2025 |title=What to know about methylene blue |url=https://www.health.harvard.edu/diseases-and-conditions/what-to-know-about-methylene-blue |access-date=16. 10. 2025 |website=Harvard Health |language=en}}</ref> ==Medicinska upotreba== ===Methemoglobinemija=== Metilen plavo se koristi za liječenje [[methemoglobinemija|methemoglobinemije]] putem [[redoks|hemijske redukcije]] [[željezno(III)|željeza]] u [[hemoglobin]]u do [[željezo (II)|željeza II]].<ref name="AHFS2017" /><ref name="BNF69">{{cite book |title=British national formulary: BNF 69 |date=2015 |publisher=British Medical Association |isbn=978-0-85711-156-2 |edition=69 |page=34}}</ref> Methemoglobinemija može nastati usljed gutanja određenih lijekova, [[toksin]]a ili konzumiranjem [[Vicia faba|boba]] kod osjetljivih osoba.<ref>{{cite book | vauthors = Thomé SD, Petz LD | chapter = Hemolytic Anemia: Hereditary and Acquired | veditors = Mazza J |title=Manual of Clinical Hematology |date=2002 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-2980-2 |page=102 |edition=3rd | chapter-url = https://books.google.com/books?id=NzMKMPzbxZwC&pg=PA102 }}</ref> Konkretno, koristi se za liječenje nivoa methemoglobina koji su veći od 30% ili kod kojih postoje simptomi uprkos [[terapija kisikom|terapiji kisikom]].<ref name="BNF69"/> Normalno, putem enzima [[NADH]- ili [[NADPH]]-zavisnih [[methemoglobin-reduktaza]], methemoglobin se reducira nazad u hemoglobin. Kada se velike količine methemoglobina pojave sekundarno nakon toksina, methemoglobin-reduktaze su preopterećene. Metilen plavo, kada se ubrizga intravenozno kao antidot, prvo se reducira u leukometilen plavo, koje zatim reducira [[hem]] grupu iz [[methemoglobin]]a u [[hemoglobin]]. Metilen plavo može smanjiti poluživot methemoglobina sa sati na minute.<ref name="brent">{{Cite book| vauthors = Brent J | title =Critical care toxicology: diagnosis and management of the critically poisoned patient.| publisher = Elsevier Health Sciences| year =2005 }}</ref> Međutim, u visokim dozama, metilensko plavo zapravo izaziva methemoglobinemiju, preokrećući ovaj put.<ref name="brent"/> Metilensko plavo indicirano je za liječenje predoziranja [[natrij-nitrit]]om, posebno kada se natrij- nitrit koristi kao dio pokušaja [[samoubistvo|samoubistva]].<ref>{{cite journal | vauthors = Sheehy MH, Way JL |date=1. 11. 1974 |title=Nitrite intoxication: Protection with methylene blue and oxygen |journal=Toxicology and Applied Pharmacology |volume=30 |issue=2 |pages=221–226 |doi=10.1016/0041-008X(74)90093-3 |bibcode=1974ToxAP..30..221S |issn=0041-008X}}</ref><ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Ehlers P, Bryant SM | title = Immediate methylene blue is critical for sodium nitrite ingestions | journal = The American Journal of Emergency Medicine | volume = 68 | page = 186 | date = juni 2023 | pmid = 37120398 | doi = 10.1016/j.ajem.2023.04.034 | s2cid = 258324908}}</ref><ref>{{cite web | vauthors = Su M, McRae M |date=8. 9. 2022 |title=2022 Health Advisory #22 Poisonings and Death Related to Intentional Sodium Nitrite Ingestions |url=https://www.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/han/advisory/2022/sodium-nitrate-ingestion-poisonings.pdf |access-date=4. 11. 2023 |website=New York City Department of Health and Mental Hygiene}}</ref> ====Toksičnost izobutil nitrita==== [[Izobutil-nitrit]] je jedan od spojeva koji se koristi kao [[amil-nitrit]], [[inhalant]] droga koja izaziva kratkotrajnu [[euforija|euforiju]]. Poznato je da izobutil-nitrit uzrokuje [[methemoglobinemija|methemoglobinemiju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Taylor GM, Avera RS, Strachan CC, Briggs CM, Medler JP, Pafford CM, Gant TB | title = Severe methemoglobinemia secondary to isobutyl nitrite toxicity: the case of the 'Gold Rush' | journal = Oxford Medical Case Reports | volume = 2021 | issue = 2 | date = februar 2021 | pmid = 33614047 | pmc = 7885148 | doi = 10.1093/omcr/omaa136 }}</ref> Severe methemoglobinemia may be treated with methylene blue.<ref>{{cite journal | vauthors = Modarai B, Kapadia YK, Kerins M, Terris J | title = Methylene blue: a treatment for severe methaemoglobinaemia secondary to misuse of amyl nitrite | journal = Emergency Medicine Journal | volume = 19 | issue = 3 | pages = 270–271 | date = maj 2002 | pmid = 11971852 | pmc = 1725875 | doi = 10.1136/emj.19.3.270 }}</ref> ===U kombinovanom lijeku: Metilfen=== {{Glavni|Hioscijamin|heksametilentetramin|fenil-salicilat|benzojeva kiselina}} ===Trovanje cijanidom=== Budući da je njegov redukcijski potencijal sličan potencijalu kisika i da se može reducirati komponentama [[lanav transporta elektrona|lanca transporta elektrona]], velike doze metilen plavog ponekad se koriste kao [[antidot]] za [[trovanje cijanidom]], metodu koju je prvi put uspješno testirala [[Matilda Moldenhauer Brooks]] 1933. u [[San Francisco|San Franciscu]],<ref name = "brooks"/> iako ju je prvi demonstrirao Bo Sahlin sa [[Univerzitet Lund|Univerziteta Lund]], 1926.<ref name = "brooks">{{Cite journal | title = Methylene blue as an antidote for cyanide and carbon monoxide poisoning | vauthors = Brooks MM | journal = The Scientific Monthly | volume = 43 | issue = 6 | year = 1936 | pages = 585–586| jstor =16280| bibcode = 1936SciMo..43..585M }}</ref><ref>{{cite journal | doi = 10.1001/jama.1933.02740050053028| title = Methylene Blue As Antidote for Cyanide Poisoning| journal = JAMA| volume = 100| issue = 5| page = 357| date = 4. 2. 1933| vauthors = Hanzlik PJ }}</ref> ===Šok=== Metilensko plavo povećava [[krvni pritisak]] kod osoba sa [[vazoplegijski sindrom|vazoplegijskim sindromom]] (redistributivnim šokom). Ne poboljšava dostavu kisika tkivima niti smanjuje [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hosseinian L, Weiner M, Levin MA, Fischer GW | title = Methylene Blue: Magic Bullet for Vasoplegia? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 122 | issue = 1 | pages = 194–201 | date = januar 2016 | pmid = 26678471 | doi = 10.1213/ANE.0000000000001045 | s2cid = 26114442 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Stawicki SP, Sims C, Sarani B, Grossman MD, Gracias VH | title = Methylene blue and vasoplegia: who, when, and how? | journal = Mini Reviews in Medicinal Chemistry | volume = 8 | issue = 5 | pages = 472–490 | date = maj 2008 | pmid = 18473936 | doi = 10.2174/138955708784223477 | url = http://www.bentham-direct.org/pages/content.php?MRMC/2008/00000008/00000005/0006N.SGM | access-date = 1. 4. 2020 | url-status = usurped | archive-url = https://web.archive.org/web/20170918205928/http://www.bentham-direct.org/pages/content.php?MRMC%2F2008%2F00000008%2F00000005%2F0006N.SGM | archive-date = 18. 9. 2017 | url-access = subscription }}</ref> Metilensko plavo koristi se kod toksičnosti [[blokator kalcijskih kanala|blokatora kalcijskih kanala]], kao moguća terapija spašavanja za distributivni šok koji ne reaguje na lijekove prve linije. Ograničeno na [[izvještaj o slučajevima|izvještaje o slučajevima]], pregled iz 2024. pronašao je dokaze niskog kvaliteta da metilen plavo može kratkoročno smanjiti smrtnost, trajanje potrebe za vazopresorima i dužinu boravka u bolnici.<ref name="fern">{{cite journal | vauthors = Fernando SM, Tran A, Soliman K, Flynn B, Oommen T, Wenzhe L, Adhikari NK, Kanji S, Seely AJ, Fox-Robichaud AE, Wax RS, Cook DJ, Lamontagne F, Rochwerg B | title = Methylene Blue in Septic Shock: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Critical Care Explorations | volume = 6 | issue = 7 | date = juli 2024 | pmid = 38904978 | pmc = 11196076 | doi = 10.1097/CCE.0000000000001110 }}</ref> ===Boja ili razmaz=== [[Slika:Human Cheek Cells.jpg|thumb|280x280px| Ljudske ćelije obrazne sluznice obojene metilenskim plavilom]] [[Slika:Methylene blue Crystals.jpg|thumb| Kristali metilen plavog]] Metilensko plavo koristi se u [[kolonoskopija|endoskopskoj]] [[polip (medicina)|polipektomiji]], kao dodatak [[fiziološki rastvor|fiziološkom rastvoru]] ili [[epinefrin]]u, i koristi se za injekciju u [[mukoza|submukozu]] oko [[Polip (medicina)|polipa]] koji se uklanja. Ovo omogućava identifikaciju submukozne ravni tkiva nakon uklanjanja polipa, što je korisno u određivanju da li je potrebno ukloniti više tkiva ili postoji li visok rizik od perforacije. Metilensko plavo koristi se također kao [[boja]] u [[endoskopija|hromoendoskopiji]], i prska se na sluznicu [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]], kako bi se identificirala [[displazija]] ili prekancerozne lezije. Intravenski ubrizgano metilen plavo lahko se oslobađa u urin.<ref name="lu-18">{{cite journal |vauthors=Lu G, Nagbanshi M, Goldau N, Mendes Jorge M, Meissner P, Jahn A, Mockenhaupt FP, Müller O |title=Efficacy and safety of methylene blue in the treatment of malaria: a systematic review |journal=BMC Medicine |volume=16 |issue=1 |date=april 2018 |pmid=29690878 |pmc=5979000 |doi=10.1186/s12916-018-1045-3|doi-access=free}}</ref> U operacijama kao što su disekcije sentinel limfnih čvorova, metilensko plavo može se koristiti za vizuelno praćenje limfne drenaže testiranih tkiva. Slično tome, metilensko plavo se dodaje koštanom cementu u ortopedskim operacijama kako bi se omogućilo lako razlikovanje između nativne kosti i cementa. Osim toga, metilensko plavo ubrzava stvrdnjavanje koštanog cementa, povećavajući brzinu kojom se koštani cement može efikasno primijeniti. Metilensko plavo koristi se kao pomoć pri vizualizaciji/orijentaciji u nekoliko medicinskih uređaja, uključujući hirurški film za zaptivanje. Može se koristiti i tokom gastrointestinalnih operacija (kao što su resekcija crijeva ili želučani bajpas) za testiranje curenja. Ponekad se koristi u citopatologiji, u mješavinama koje uključuju [[Wright-Giemsa]] i Diff-Quik. Daje plavu boju i jedrima i [[citoplazma|citoplazmi]], te čini [[ćelijsko jedro|jedra]] vidljivijima.<ref name="pmid26664363">{{cite journal | vauthors = Hu X, Laguerre V, Packert D, Nakasone A, Moscinski L | title = A Simple and Efficient Method for Preparing Cell Slides and Staining without Using Cytocentrifuge and Cytoclips | journal = International Journal of Cell Biology | volume = 2015 | issue = | year = 2015 | pmid = 26664363 | pmc = 4664808 | doi = 10.1155/2015/813216 | doi-access = free }}</ref> Kada je metilensko plavo "polihromirano" (oksidirano u rastvoru ili "sazrelo" [[metabolizam|metabolizmom]] gljivica,<ref>{{Cite book | vauthors = Kiernan JA | chapter = Chapter 19: On Chemical Reactions and Staining Mechanisms| series = Education Guide | veditors = Kumar GL, Kiernan JA | title = Special Stains and H & E | date = 2010 | edition = Second | location = Carpinteria, California | publisher = Dako North America, Inc. |chapter-url= http://www.dako.com/08066_12may10_webchapter19.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20120513002342/http://www.dako.com/08066_12may10_webchapter19.pdf | quote = What is Giemsa's stain and how does it color blood cells, bacteria and chromosomes? | page = 172 |archive-date=13. 5. 2012}}</ref> kao što je prvobitno navedeno u tezi dr. [[Romanowsky bojenje|D. L. Romanowsky]] 1890-ih), on se serijski demetilira i formira sve tri-, di-, mono- i nemetil međuprodukte, koji su [[Azurno B]], [[Azurno A]], [[Azurno C]], odnosno [[tionin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson TM | title = On the Chemistry and Staining Properties of Certain Derivatives of the Methylene Blue Group When Combined With Eosin | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 9 | issue = 6 | pages = 645–670 | date = novembar 1907 | pmid = 19867116 | pmc = 2124692 | doi = 10.1084/jem.9.6.645 }}</ref> Ovo je osnova bazofilnog dijela spektra efekta [[Romanowsky bojenje|Romanowski-Giemsa bojenja]]. Ako se koriste samos sintetki Azurni B i [[Eozin Y]], može poslužiti kao standardizirana [[Giemsa-boja]]; ali, bez metilenskog plavog, normalne neutrofilne granule imaju tendenciju da se previše oboje i izgledaju kao toksične granule. S druge strane, ako se koristi metilensko plavo, može pomoći u postizanju normalnog izgleda neutrofilnih granula, a može i poboljšati bojenje [[nukleolus]]a i polihromatofilnih [[eritrocit]]a ([[retikulocit]]a)).<ref>{{cite book | vauthors = Lewis SM, Bain BK, Bates I, Dacie JV |title=Dacie and Lewis practical haematology |date=2006 |publisher=Churchill Livingstone/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-0-443-06660-3 |edition=10th | page = 61 }}</ref> [[Slika:Gross pathology of normal brain and brain of patient treated with methylene blue before death.jpg|thumb| Gruba patologija normalnog mozga i mozga pacijenta tretiranog metilenskim plavilom prije smrti.]] Tradicionalna primjena metilenskog plavog je intravitalno ili supravitalno bojenje [[nervno vlakno|nervnih vlakana]], efekat koji je prvi opisao [[Paul Ehrlich]] u 1887.<ref>{{cite journal | vauthors = Ehrlich P | date = 1887 | title = Ueber die Methylenblau Reaktion der lebenden Nerven Substanz. | trans-title = About the methylene blue reaction of the living nerve substance. | language = German | journal =Biologisches Zentralblatt | trans-journal = Biological Central Journal | volume = 6 | pages = 214–224 | url = https://www.pei.de/SharedDocs/Downloads/DE/institut/veroeffentlichungen-von-paul-ehrlich/1886-1896/1887-ueber-methylenblaureaktion-lebender-nervensubstanz.pdf?__blob=publicationFile&v=2 }} cited by {{cite book | vauthors = Baker JR | title = Principles of biological microtechnique. A study of fixation and dyeing. | date = 1958 | location = London | publisher = Methuen }}</ref> Razrijeđeni rastvor boje ili se ubrizgava u tkivo ili nanosi na male, svježe uklonjene komadiće. Selektivna plava obojenost razvija se izlaganjem zraku (kisiku) i može se fiksirati uranjanjem obojenog uzorka u vodeni rastvor [[amonij-molibdat]]a. Vitalno metilensko plavo ranije se mnogo koristilo za ispitivanje inervacije mišića, kože i unutrašnjih organa.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson JG | title = Intra vitam staining with methylene blue. | journal = The Anatomical Record | date = juli 1910 | volume = 4 | issue = 7 | pages = 267–277 | doi = 10.1002/ar.1090040705 | s2cid = 86242668 | url = https://zenodo.org/record/2478243 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schabadasch A | title = Untersuchungen zur Methodik der Methylenblaufärbung des vegetativen Nervensystems. | trans-title = Investigations on the methodology of methylene blue staining of the autonomic nervous system. | language = German | journal = Zeitschrift für Zellforschung und Mikroskopische Anatomie | trans-journal = Journal of Cell Research and Microscopic Anatomy | date = januar 1930 | volume = 10 | issue = 2 | pages = 221–243 | doi = 10.1007/BF02450696 | s2cid = 36940327 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Zacks SI | date = 1973 | title = The Motor Endplate | edition = 2nd | location = Huntington, NY | publisher = Krieger }}</ref> Mehanizam selektivnog preuzimanja boje nije u potpunosti shvaćen; vitalno bojenje nervnih vlakana u koži sprečava se pomoću [[ouabain]]a, lijeka koji inhibira Na/K-ATPazu [[ćelijska membrana|ćelijskih membrana]].<ref name="Kiernan_1974">{{cite journal | vauthors = Kiernan JA | title = Effects of metabolic inhibitors on vital staining with methylene blue | journal = Histochemistry | volume = 40 | issue = 1 | pages = 51–57 | date = juni 1974 | pmid = 4136702 | doi = 10.1007/BF00490273 | s2cid = 23158612 }}</ref> ===Placebo=== Metilensko plavo se koristilo kao [[placebo]]; ljekari bi govorili svojim pacijentima da očekuju promjenu boje urina i da to vide kao znak da im se stanje poboljšalo.<ref>{{Cite web| url =http://www.sciencebasedmedicine.org/?p=29| title =The ethics of deception in medicine| access-date =24. 1. 2008| vauthors = Novella S | work =Science Based Medicine| date =23. 1. 2008| url-status =live| archive-url =https://web.archive.org/web/20080129230034/http://www.sciencebasedmedicine.org/?p=29| archive-date =29. 1. 2008}}</ref> Isti ovaj neželjeni efekat otežava upotrebu metilenskog plavog u tradicionalnim placebom kontroliranim [[klinička studija|kliničkim studijama]], uključujući i one koje testiraju njegovu efikasnost kao tretmana. Jedan od pristupa je korištenje niske doze, tek toliko da urin postane plav, kao u placebo grupi.<ref>{{ClinicalTrialsGov|NCT00214877|Methylene blue for cognitive dysfunction in bipolar disorder}}</ref> Međutim, niska doza ne garantuje inertnost.<ref name=psych/> ==Nuspojave== {| class="wikitable" ! [[krvotok|Kardiovaskularne]]<ref name="Mokhlesi2003">{{cite journal | vauthors = Mokhlesi B, Leikin JB, Murray P, Corbridge TC | title = Adult toxicology in critical care: Part II: specific poisonings | journal = Chest | volume = 123 | issue = 3 | pages = 897–922 | date = mart 2003 | pmid = 12628894 | doi = 10.1378/chest.123.3.897 | s2cid = 9962335 }}</ref><ref name="Harvey1983">{{cite journal | vauthors = Harvey JW, Keitt AS | title = Studies of the efficacy and potential hazards of methylene blue therapy in aniline-induced methaemoglobinaemia | journal = British Journal of Haematology | volume = 54 | issue = 1 | pages = 29–41 | date = maj 1983 | pmid = 6849836 | doi = 10.1111/j.1365-2141.1983.tb02064.x | s2cid = 19304915 }}</ref> ! [[CNS|Centralni nervni sistem]]<ref name="Mokhlesi2003" /><ref name="Harvey1983" /> ! [[Koža|Kožne]]<ref name="Mokhlesi2003" /><ref name="Harvey1983" /> ! [[Gastrointestinalni trakt|Gastrointestinalne]]<ref name="Mokhlesi2003" /><ref name="Harvey1983" /> ! Genitourinarne<ref name="Mokhlesi2003" /><ref name="Harvey1983" /> ! [[Krv]]ne<ref name="Mokhlesi2003" /><ref name="Harvey1983" /> |- style="vertical-align:top" | * [[Hipertenzija]] * [[srce|Prekordijalna]] [[bol]] | * [[Vrtoglavica]] * Mentalna konfuzija * [[Glavobolja]] * [[Groznica]] | * Bojenje kože * Mjesto injekcije [[nekroza]] (SC) | * Promjena boje stolice * [[Mučnina]] * [[Povraćanje]] * [[Bol u trbuhu]] [[urin]] (doze preko 80 μg) * [[iritacija mokraćne bešike]] | * [[Anemija]] |} Metilensko plavo je [[inhibitor monoaminooksidaze]] (MAOI)<ref>{{cite journal | vauthors = Ramsay RR, Dunford C, Gillman PK | title = Methylene blue and serotonin toxicity: inhibition of monoamine oxidase A (MAO A) confirms a theoretical prediction | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 152 | issue = 6 | pages = 946–951 | date = novembar 2007 | pmid = 17721552 | pmc = 2078225 | doi = 10.1038/sj.bjp.0707430 }}</ref> i, ako se infuzira intravenozno u dozama većim od 5&nbsp;mg/kg, može dovesti do [[serotoninski sindrom|serotoninskog sindroma]], ako se kombinuje sa bilo kojim [[selektivni inhibitor ponovnog preuzimanja serotonina|selektivnim inhibitorom ponovnog preuzimanja serotonina]] (SSRI) ili drugim serotonergičkim lijekovima (npr. [[duloksetin]], [[sibutramin]], [[venlafaksin]], [[klomipramin]], [[imipramin]]).<ref name="pmid16978328">{{cite journal | vauthors = Gillman PK | title = Methylene blue implicated in potentially fatal serotonin toxicity | journal = Anaesthesia | volume = 61 | issue = 10 | pages = 1013–1014 | date = oktobar 2006 | pmid = 16978328 | doi = 10.1111/j.1365-2044.2006.04808.x | s2cid = 45063314 | doi-access = }}</ref> Uzrokuje [[hemolitska anemija|hemolitsku anemiju]] kod nositelja [[enzim]]skog deficita [[G6PD]] ([[favizam]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Rosen PJ, Johnson C, McGehee WG, Beutler E | title = Failure of methylene blue treatment in toxic methemoglobinemia. Association with glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 75 | issue = 1 | pages = 83–86 | date = juli 1971 | pmid = 5091568 | doi = 10.7326/0003-4819-75-1-83 }}</ref> Stvarni stepen ove opasnosti je predmet kontroverzi jer je povezanost utvrđena na osnovu vrlo malog broja slučajeva. Meta-analiza iz 2018. o kliničkim ispitivanjima protiv malarije u Africi, gdje je rasprostranjen umjereni A minus tip A-deficijencije G6PD, ne pokazuje povezanost između MB i hemolize kod takvih pacijenata. Međutim, došlo je do klinički beznačajnog smanjenja hemoglobina.<ref name=Lu2018/> == Trudnoća == Iako upotreba tokom [[trudnoća|trudnoće]] može naštetiti [[fetus]]u, nekorištenje kod methemoglobinemije je vjerovatno opasnije.<ref name="AHFS2017"/><ref name="BNF69"/> == Farmakokinetika == Nakon intravenske primjene kod ljudi, metilensko plavo pokazuje višefaznu promjenu koncentracije, sa terminalnim poluživotom od 5,25 sati. Početni nestanak iz krvi zapravo odražava njegovo [[kretanje]] u organe, pri čemu [[mozak]], [[jetra]] i [[žuč]] pokazuju značajno veće koncentracije nego krv kod pacova. Ukupna [[Površina ispod krive (farmakokinetika)|površina ispod krive]] pri oralnoj primjeni (suha želatinska kapsula) iznosi samo 6,5% AUC-a za IV primjenu; sudeći prema studijama na pacovima, značajno promijenjena distribucija po organima igra ključnu ulogu u ovoj razlici.<ref name="pmid10952480"/> Primjena u obliku oralnog rastvora (500&nbsp;mg u 200 mL) značajno povećava [[bioraspoloživost]] na 72,3±23,9%. U ovoj novijoj studiji, terminalni poluživot je prijavljen kao 18,5±11,8 sati za IV upotrebu i 18,3±7,2 sata za oralnu upotrebu. T_max za oralnu upotrebu je 2,2 sata, u poređenju sa 0,5 sati za IV upotrebu.<ref name="pmid18810398">{{cite journal | vauthors = Walter-Sack I, Rengelshausen J, Oberwittler H, Burhenne J, Mueller O, Meissner P, Mikus G | title = High absolute bioavailability of methylene blue given as an aqueous oral formulation | journal = European Journal of Clinical Pharmacology | volume = 65 | issue = 2 | pages = 179–189 | date = februar 2009 | pmid = 18810398 | doi = 10.1007/s00228-008-0563-x | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00477926/file/PEER_stage2_10.1007%252Fs00228-008-0563-x.pdf }}</ref> ==Hemija== Metilen plavo je formalni derivat [[fenotiazin]]a. To je tamnozeleni prah koji daje plavi rastvor u [[molekula vode|vodi]]. Hidrirani oblik ima tri molekule vode po jedinici metilen plavog. ===Priprema=== Ovo jedinjenje se priprema oksidacijom 4-aminodimetilanilina u prisustvu [[natrij-tiosulfat]]a, da bi se dobila kinonediiminotiosulfonska kiselina, reakcijom sa dimetilanilinom, oksidacijom do indamina i ciklizacijom da bi se dobio [[tiazin]]:<ref name=ull>{{cite encyclopedia| vauthors = Berneth H |chapter=Azine Dyes |encyclopedia= Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2012 |publisher=Wiley-VCH |place=Weinheim |doi=10.1002/14356007.a03_213.pub3|isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> :[[Slika:Synthesis of methylene blue.png|class=skin-invert-image|600px]] Predložen je zeleni elektrohemijski postupak, koji koristi samo [[dimetil-4-fenilendiamin]] i [[sulfid]]ne ione.<ref>{{Cite journal | vauthors = Maleki A, Nematollahi D |date=decembar 2009 |title=An efficient electrochemical method for the synthesis of methylene blue |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1388248109004846 |journal=Electrochemistry Communications |language=en |volume=11 |issue=12 |pages=2261–2264 |doi=10.1016/j.elecom.2009.09.040|url-access=subscription }}</ref> ===Svojstva apsorpcije svjetlosti=== [[Slika:Methylene blue absorption spectrum.png|thumb| Apsorpcijski spektar metilenskog plavog, u smislu [[molarni koeficijent ekstinkcije|molarnog koeficijenta ekstinkcije]] ([[logaritam]] sa bazom 10). U ovom skupu podataka, uočen je vrh [[apsorpcija|apsorpcije]] od 1,7 (tj. 98% apsorbovane propuštene svjetlosti) pri prolasku svjetlosti od 665 nm kroz 1 cm rastvora metilenskog plavog od 10 mikromola.]] Maksimalna apsorpcija svjetlosti je blizu 670&nbsp;nm. Specifičnosti apsorpcije zavise od nekoliko faktora, uključujući [[protonacija|protonaciju]], [[adsorpcija|adsorpciju]] na druge materijale i [[metahromaza|metahromazu]] – formiranje [[Dimer (hemija)|dimera]] i agregata višeg reda u zavisnosti od koncentracije i drugih interakcija:<ref>{{cite journal|title=Visible spectroscopy of methylene blue on hectorite, laponite B, and barasym in aqueous suspension| vauthors = Cenens J, [[Robert A. Schoonheydt|Schoonheydt RA]] |journal=Clays and Clay Minerals |volume=36 |number=3 |pages=214–224 |year=1988 |doi=10.1346/ccmn.1988.0360302 |bibcode=1988CCM....36..214C | s2cid = 3851037 |doi-access=}}</ref> {| class="wikitable" !Vrsta !Vrh apsorpcije !Koeficijent ekstinkcije (dm³/mol·cm) |- | MB⁺ ([[rastvor]]) | 664 | 95000 |- | MBH²⁺ (rastvor) | 741 | 76000 |- | (MB⁺)₂ (rastvor) | 605 | 132000 |- | (MB⁺)₃ ([[rastvor]]) | 580 | 110000 |- | MB⁺ (adsorbirano na [[glina|glini]]) | 673 | 116000 |- | MBH₂⁺ (adsorbirano na glini) | 763 | 86000 |- | (MB⁺)₂ (adsorbirano na glini) | 596 | 80000 |- | (MB⁺)₃ (adsorbirano na glini) | 570 | 114000 |} === Redoks svojstva === [[Slika:Methylene Blue Redox Reaction.svg|thumb|class=skin-invert-image|right| Reverzibilna redukcija metilenskog plavog]] Pod redukcijskim uslovima, plavi kation metilenskog plavog (MB⁺) dobija 1H⁺ i 2e⁻, da bi postao električno neutralan i bezbojan '''leukometilensko plavo''' (LMB).<ref>{{cite book|chapter=Methylene Blue|chapter-url=https://publications.iarc.fr/_publications/media/download/6707/581359b111699ead293649c15000080016dce9f3.pdf|title=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans|pages=155–183 (166)|volume=108|date=2016|access-date=17. 7. 2026|archive-date=29. 3. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250329191207/https://publications.iarc.fr/_publications/media/download/6707/581359b111699ead293649c15000080016dce9f3.pdf|url-status=dead}}</ref> The redox midpoint potential E{{sub|0}}' is +0.01 V.<ref>{{cite book | vauthors = Jakubowski H | date = 2016 | chapter = Chapter 8: Oxidation/Phosphorylation B: Oxidative Enzymes | title = Biochemistry Online | chapter-url = https://employees.csbsju.edu/hjakubowski/classes/ch331/oxphos/oloxidativeenzymes.html }}</ref> [[Redoks]]na svojstva se mogu vidjeti u klasičnoj demonstraciji [[hemijska kinetika|hemijske kinetike]] u općoj hemiji, eksperimentu "[[Plava boca (hemijska reakcija)|plava boca]]". Tipično, rastvor se pravi od [[glukoza|glukoze]] (dekstroze), metilenskog plavog i [[natrij-hidroksid]]a. Nakon protresanja boce, [[kisik]] oksidira metilensko plavo, a [[rastvor]] postaje plav. [[Dekstroza]] će postepeno reducirati metilensko plavo u njegov bezbojni, reducirani oblik. Stoga, kada se rastvorena dekstroza u potpunosti potroši, rastvor će ponovo postati plav.<ref name="Cook1994"/> U [[mitohondrija|mitohondrijskom]] [[lanac transporta elektrona|lancu transporta elektrona]], reducirano metilensko plavo (MBH₂) direktno reducira [[citohrom c]], umjesto na kiik, ograničavajući stvaranje [[superoksid]]a.<ref name="pmid17928358">{{cite journal | vauthors = Atamna H, Nguyen A, Ames BN | title = Methylene blue delays cellular senescence and enhances key mitochondrial biochemical pathways | journal = [[The FASEB Journal]] | volume = 22 | issue=3 | pages = 703–712 | date = 2008 |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/41715377/fj.07-9610com.full-libre.pdf?1454057116=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DMethylene_blue_delays_cellular_senescenc.pdf&Expires=1743199680&Signature=ItIIdTkGebvWdx5Xp7QM4EAb1FWD6ytz5jmUrmR6r25dQwDj53ZGRMgXjUvkX7xhMJCwYSS8LNqQ0TT5oiLJWgvdQyEAiyMoTkdCLInanRGNP6xW5GhYlLWfwIwILUbKZyKOMF-fjc-PTTtjvZNgyiR3yJIhxLBOfooWCg9i10w4-6qZu5oTulqcwUQmBbSBzdtETJBxRemlydYjJDSMqnpzOUPDfdJsF1OhJJ0kTbWJ3nh18RQvH68~9InEZsCMgP5EYTd64K5dF~ss-uYwnDoDTTDIdr48nWxYo1hfprrS9aLymKlk6OpPW1IZ9Pk4oDS4xg1TPCQ4zK7InhD0RQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA | doi = 10.1096/fj.07-9610com | doi-access = free | pmid = 17928358 }}</ref><ref name="pmid23118969">{{cite journal | vauthors = Poteet E, Winters A, Yang S | title = Neuroprotective actions of methylene blue and its derivatives | journal = [[PLOS One]] | volume = 7 | issue = 10 | date = 2012 | doi = 10.1371/journal.pone.0048279 | doi-access = free | pmc = 3485214 | pmid = 23118969 | bibcode = 2012PLoSO...748279P }}</ref> Pokazalo se da metilensko plavo direktno prihvata elektrone iz [[nikotinamid adenin-dinukleotid|NADH]], [[nikotinamid adenin dinukleotid-fosfat|NADPH]] i [[flavin adenin-dinukleotid|FADH₂]].<ref name="pmid23118969"/> ==Ostale upotrebe== ===Redoks indikator=== Metilen plavo se široko koristi kao [[redoks indikator]] u [[analitička hemija|analitičkoj hemiji]].<ref name="Cook1994">{{cite journal | vauthors = Cook AG, Tolliver RM, Williams JE |title=The Blue Bottle experiment revisited: How Blue? How Sweet? |journal=Journal of Chemical Education |date=februar 1994 |volume=71 |issue=2 |page=160 |doi=10.1021/ed071p160|bibcode=1994JChEd..71..160C }}</ref><ref name="Anderson2012">{{cite journal | vauthors = Anderson L, Wittkopp SM, Painter CJ, Liegel JJ, Schreiner R, Bell JA, Shakhashiri BZ |title=What is happening when the Blue Bottle bleaches: An Investigation of the methylene blue-catalyzed air oxidation of glucose |journal=Journal of Chemical Education |date=9. 10. 2012 |volume=89 |issue=11 |pages=1425–1431 |doi=10.1021/ed200511d|bibcode=2012JChEd..89.1425A }}</ref><ref name="Rajchakit2016">{{cite journal | vauthors = Rajchakit U, Limpanuparb T |title=Rapid Blue Bottle experiment: Autoxidation of benzoin catalyzed by redox indicators |journal=Journal of Chemical Education |date=9. 8. 2016 |volume=93 |issue=8 |pages=1490–1494 |doi=10.1021/acs.jchemed.6b00018|bibcode=2016JChEd..93.1490R }}</ref> Rastvori ove supstance su plavi u oksidirajućoj sredini, ali će postati bezbojni ako su izloženi redukcijskom sredstvu.<ref name="Anderson2012"/><ref name="Harvey1919">{{cite journal | vauthors = Harvey EN | title = The relation between the oxygen concentration and rate of reduction of methylene blue by milk | journal = The Journal of General Physiology | volume = 1 | issue = 4 | pages = 415–419 | date = mart 1919 | pmid = 19871757 | pmc = 2140316 | doi = 10.1085/jgp.1.4.415 }}</ref> ===Fotosenzibilizator=== Metilen plavo je također [[fotosenzibilizator]] koji se koristi za stvaranje [[singletnog kisika]] kada je izložen i kisiku i svjetlosti. U tom smislu se koristi za stvaranje organskih [[peroksid]]a putem [[Diels-Alderova reakcija|Diels-Alderove reakcije]] koja je [[pravilo selekcije|spin-zabranjena]] sa normalnim atmosferskim [[tripletni kisik|tripletnim kisikom]]. Uz pomoć [[svjetlost]]i, metilensko plavo može se koristiti za ubijanje nekih [[virus]]a i nekih [[bakterija]].<ref name=asm>{{cite web |title=Methylene Blue: The Little-Known Disinfectant |url=https://asm.org/articles/2022/march/methylene-blue-the-little-known-disinfectant |website=ASM.org |language=en}}</ref> Ova vrsta fotodezinfekcije rađena je također unutar ljudskih tijela ([[antimikrobna fotodinamička terapija]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Boltes Cecatto R, Siqueira de Magalhães L, Fernanda Setúbal Destro Rodrigues M, Pavani C, Lino-Dos-Santos-Franco A, Teixeira Gomes M, Fátima Teixeira Silva D | title = Methylene blue mediated antimicrobial photodynamic therapy in clinical human studies: The state of the art | journal = Photodiagnosis and Photodynamic Therapy | volume = 31 | date = septembar 2020 | pmid = 32473398 | doi = 10.1016/j.pdpdt.2020.101828 }}</ref> Isti postupak se može koristiti i za dezinfekciju [[krva plazma|krvne plazme]].<ref>{{cite journal | vauthors = Lachert E |title=Methods of pathogen inactivation in whole blood and red blood cells: current state of knowledge |journal=Acta Haematologica Polonica |date=31. 8. 2021 |volume=52 |issue=4 |pages=406–411 |doi=10.5603/AHP.2021.0076 |url=https://journals.viamedica.pl/acta_haematologica_polonica/article/download/AHP.2021.0076/63958|doi-access=free }}</ref> Metilenki plavo, teorijski, primjenjivo je i na druge oblike [[fotodinamička terapija|fotodinamičke terapije]], tj. upotrebu kisika, svjetlosti i fotosenzibilizatora za ubijanje ćelija. Istraživanje o njegovoj upotrebi za lokalno ubijanje ćelija raka je u pretkliničkoj fazi.<ref name="Methylene blue in anticancer photod">{{cite journal | vauthors = Taldaev A, Terekhov R, Nikitin I, Melnik E, Kuzina V, Klochko M, Reshetov I, Shiryaev A, Loschenov V, Ramenskaya G | title = Methylene blue in anticancer photodynamic therapy: systematic review of preclinical studies | journal = Frontiers in Pharmacology | volume = 14 | date = 28. 9. 2023 | pmid = 37841915 | pmc = 10568458 | doi = 10.3389/fphar.2023.1264961 | doi-access = free }}</ref> Njegova [[citotoksičnost]] može biti povezana s njegovom sposobnošću da inhibira polimerizaciju [[tubulin]]a.<ref>{{Cite journal | vauthors = Baksheeva VE, La Rocca R, Allegro D, Derviaux C, Pasquier E, Roche P, Morelli X, Devred F, Golovin AV, Tsvetkov PO | title = NanoDSF Screening for Anti-tubulin Agents Uncovers New Structure–Activity Insights | journal = Journal of Medicinal Chemistry | date = 2025 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.5c01008 }}</ref> ===Analiza sulfida=== Formiranje metilenskog plavog nakon reakcije [[vodik-sulfid]]a sa [[dimetil-p-fenilendiamin]]om i [[željezo(III)|željezo]], pri pH 0,4–0,7, koristi se za određivanje koncentracije [[ultraljubičasto-vidljiva spektroskopija|fotometrijska mjerenja]] [[sulfid]]a u rasponu od 0,020 do 1,50&nbsp;mg/L (20 ppb do 1,5 ppm).<ref name="Siegel1965">{{cite journal | vauthors = Siegel LM | title = A direct microdetermination for sulfide | journal = Analytical Biochemistry | volume = 11 | issue = 1 | pages = 126–132 | date = april 1965 | pmid = 14328633 | doi = 10.1016/0003-2697(65)90051-5 }}</ref> Test je veoma osjetljiv, a plava obojenost koja se razvija pri kontaktu reagensa sa rastvorenim H₂S je stabilna 60 minuta. Kompleti spremni za upotrebu kao što je ''Spectroquant'' [[sulfid]]ni test<ref>{{cite web|url=http://photometry.merck.de/|title=Analytik und Probenvorbereitung|archive-url=https://web.archive.org/web/20070315204844/http://photometry.merck.de/|archive-date=15. 3. 2007 | publisher = Merck KGaA | location = Darmstadt, Germany }}</ref> olakšavaju rutinske analize. Test metilen plavog sulfida je pogodna metoda koja se često koristi u mikrobiologiji tla za brzo otkrivanje metaboličke aktivnosti [[sulfat-reducirajuća bakterija|sulfat-reducirajućih bakterija]] (SRB) u vodi. U ovom kolorimetrijskom testu, metilensko plavo je produkt koji nastaje reakcijom, a ne reagens dodan u sistem.<ref name="Siegel1965"/> Dodavanje jakog [[redukcijsko sredstvo|redukcijskog sredstva]], kao što je [[askorbinska kiselina]], u [[rastvor]] koji sadrži sulfid ponekad se koristi za sprječavanje oksidacije sulfida iz atmosferskog kisika. Iako je svakako razumna mjera opreza za određivanje sulfida pomoću [[ionsko-selektivna elektroda|ionsko-selektivne elektrode]], to bi ipak moglo ometati razvoj plave boje ako se svježe formirana metilenska plava također reducira, kao što je opisano gore u paragrafu o [[redoks]]nom indikatoru.<ref name="Anderson2012"/> ===Test svježine mlijeka=== Metilen plava je boja koja se ponaša kao [[redoks indikator]] i koja se obično koristi u [[prehrambena industrija|prehrambenoj industriji]] za testiranje svježine [[mlijeko|mlijeka]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]].<ref name = "Thornton_1930">{{cite journal | vauthors = Thornton H |title=Studies on Oxidation-Reduction in Milk: The Methylene Blue Reduction Test |journal=Journal of Dairy Science |date=maj 1930 |volume=13 |issue=3 |pages=221–245 |publisher=Elsevier Inc. |doi=10.3168/jds.S0022-0302(30)93520-5 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko kapi rastvora metilenskog plavog dodatog uzorku mlijeka treba da ostane plavo (oksidovani oblik u prisustvu dovoljno rastvorenog O₂), u suprotnom (promjena boje uzrokovana redukcijom metilenskog plavog u njegov bezbojni redukovani oblik) koncentracija rastvorenog O₂ u uzorku mlijeka je niska, što ukazuje na to da mlijeko nije svježe (već abiotski oksidirano pomoću O₂ čija se koncentracija u rastvoru smanjuje) ili da bi moglo biti kontaminirano [[bakterija]]ma koje također konzumiraju atmosferski O₂, rastvoren u mlijeku. Drugim riječima, u svježem mlijeku trebaju prevladavati [[Oksigenacija|aerobni]] uslovi, a metilensko plavo se jednostavno koristi kao indikator rastvorenog kisika koji je preostao u mlijeku. ===Testiranje vode=== {{Glavni|MBAS test}} Adsorpcija metilenskog plavog služi kao indikator koji definiše adsorpcijski kapacitet granuliranog [[aktivni ugalj|aktivnog uglja]] u filterima za vodu. [[Adsorpcija]] metilenskog plavog vrlo je slična adsorpciji [[pesticid]]a iz vode; ova osobina čini metilensko plavo dobrim prediktorom kvaliteta filtracije uglja. To je također brza metoda poređenja različitih serija aktivnog uglja istog kvaliteta. [[Reakcija boje]] u zakiseljenom, vodenom rastvoru metilenskog plavog koji sadrži [[hloroform]] može detektovati [[anionski surfaktant|anionske surfaktante]] u uzorku vode. Takav test je poznat kao [[MBAS-test]] (test aktivnih supstanci metilen plavog). Međutim, MBAS test ne može razlikovati specifične surfaktante. Neki primjeri anionskih surfaktanata su [[karboksilat]]i, [[fosfat]]i, [[sulfat]]i i [[sulfonat]]i. ===Vrijednost metilenskog plavog finog agregata=== Vrijednost metilenskog plavog se definiše kao broj mililitara standardnog rastvora metilenskog plavog obezbojenja 0,1 g [[aktivni ugalj|aktivnog uglja]] (suha baza).<ref>{{cite web | title = Test Methods for Activated Carbon | url = https://activatedcarbon.org/images/Test_method_for_Activated_Carbon_86.pdf | work = European Council of Chemical Manufacturers' Federations | date = april 1986 | access-date = 29. 10. 2022 | archive-date = 28. 12. 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20241228121924/https://activatedcarbon.org/images/Test_method_for_Activated_Carbon_86.pdf | url-status = dead }}</ref> Vrijednost metilen plavog odražava količinu [[glina|glinenih]] [[mineral]]a u uzorcima agregata za [[građevinarstvo]].<ref>{{cite report |url=http://www.astm.org/Standards/C1777.htm| id = ASTM C1777 | title = Standard Test Method for Rapid Determination of the Methylene Blue Value for Fine Aggregate or Mineral Filler Using a Colorimeter | date = 7. 7. 2020 | location = West Conshohocken, PA | publisher = ASTM (American Society for Testing and Material) International |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228153812/http://www.astm.org/Standards/C1777.htm |archive-date=28. 2. 2014 | doi = 10.1520/C1777-20 | url-access = subscription }}</ref> U [[nauka o materijalima|nauci o materijalima]], rastvor metilenskog plavog sukcesivno se dodaje finom agregatu koji se miješa u vodi. Prisustvo slobodnog rastvora boje može se provjeriti testom bojenja na filter papiru.<ref>{{Cite web | author = Standing Committee on Concrete Technology (SCCT) |url= https://www.cedd.gov.hk/filemanager/eng/content_78/cs3_2013_original.pdf |title=Construction Standard CS3:2013 – Aggregates for Concrete| publisher = The Government of the Hong Kong Special Administrative Region | date = maj 2013 }}</ref> ===Biološko bojenje=== U biologiji se metilensko plavo koristi kao [[boja]] za niz različitih postupaka bojenja, kao što su [[Wrightovo bojenje]] i [[Jennerovo bojenje]]. Budući da je to privremena tehnika bojenja, metilensko plavo se također može koristiti za ispitivanje [[RNK]] ili [[DNK]] pod [[mikroskop]]om ili u gelu: naprimjer, rastvor metilenskog plavog može se koristiti za bojenje RNK na hibridizacijskim membranama u [[northern blot]] analizi kako bi se provjerila količina prisutne [[nukleinske kiseline]]. Iako metilensko plavo nije toliko osjetljivo kao [[etidij-bromid]], manje je toksično i ne interkalira [[Interkalacija (biohemija)|interkalira]] u lance nukleinskih kiselina, čime se izbjegava interferencija sa zadržavanjem nukleinskih kiselina na hibridizacijskim membranama ili sa samim procesom hibridizacije. Može se koristiti i kao indikator za određivanje da li su [[eukariot]]ske ćelije, poput [[kvasci|kvasca]], žive ili mrtve. Metilensko plavo reducira se u održivim ćelijama, ostavljajući ih neobojenim. Međutim, mrtve ćelije ne mogu reducirati oksidirano metilensko plavo, pa se ćelije oboje u plavo. Metilensko plavo može ometati disanje kvasca jer veže vodikove ione nastale tokom procesa. ===Akvakultura=== * Metilensko plavo koristi se i u [[akvakultura|akvakulturi]] i kod ljubitelja tropskih riba kao tretman za gljivične infekcije.<ref name=fish/> Uz pomoć svjetlosti, efikasno je i protiv bakterija i virusa. * Također može biti učinkovit u liječenju riba zaraženih parazitskim [[protozoa]]ma ''[[Ichthyophthirius multifiliis]]'' (ich), iako je kombinacija [[malahitno zeleno|malahitnog zelenog]] i [[formaldehid]]a daleko učinkovitija protiv njega.<ref name=fish/> * Metilensko plavo također djeluje protiv trovanja nitritima, jer liječi rezultirajuću methemoglobinemiju. Kao i kod ljudi, liječi i [[trovanje cijanidom]]. * Nestručni izvori također tvrde da djeluje kod trovanja [[amonijak]]om,<ref>{{cite web |title=Methylene Blue as an Anti-Fungal & Anti-Parasitic Drug for Aquarium Fish |url=https://www.thesprucepets.com/methylene-blue-1379926 |website=The Spruce Pets |language=en |access-date=17. 7. 2026 |archive-date=22. 11. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122130616/https://www.thesprucepets.com/methylene-blue-1379926 |url-status=dead }}</ref> ali je malo medicinske literature koja to potkrepljuje. Obično se koristi za zaštitu tek položenih ribljih jaja od infekcije gljivicama. Ovo je korisno kada amater želi vještački izleći riblja jaja.<ref name=fish>{{Cite web | title = Methylene Blue |url=https://www.3lfish.com/fish-medicants/#methylene-blue | work = 3 Little Fish Sdn Bhd |date=10. 9. 2021 | location = Kelana Jaya, Selangor, Malaysia }}</ref> Za trovanje, povredu (sprečavanje infekcije) ili bolest, metilensko plavo s daje ekao "medicinska kupka" za [[ribe]]. Metilensko plavo nije bez nuspojava za ribe.<ref>{{cite journal | vauthors = Nipu N, Wei L, Hamilton L, Lee H, Thomas J, Mennigen JA | title = Methylene blue at recommended concentrations alters metabolism in early zebrafish development | journal = Communications Biology | volume = 8 | issue = 1 | date = januar 2025 | pmid = 39856203 | pmc = 11760885 | doi = 10.1038/s42003-025-07471-8 }}</ref> ==Historija== Metilen plavo opisano je kao "prvi potpuno sintetski lijek korišten u medicini". Metilen plavo je prvi put pripremio njemački hemičar [[Heinrich Caro]], 1876.. Heinrich Caro je bio zaposlenik Badische Anilin- und Sodafabrik, BASF, u [[Mannheim]]u, [[Njemačka]], koja je 1877. dobila patent za metilensko plavo: * Badische Anilin- und Sodafabrik, BASF, iz Mannheima, Njemačka, "Verfahren zur Darstellung blauer Farbstoffe aus Dimethylanilin und anderen tertiaren aromatischen Monaminen" [Metoda za pripremu plavih boja od dimetilanilina i drugih monotercijarnih aromatičnih proizvoda], Deutsches no Reamiich aromatic. 1886 (izdano: 15. decembra 1877). * Dostupno on-line na adresi: {{cite book | vauthors = Friedlaender P |title=Fortschritte der Theerfarbenfabrikation und verwandter Industriezweige |trans-title=Progress of the manufacture of coal-tar dyes and related branches of industry |date=1888 |publisher=Julius Springer |location=Berlin, Germany |volume=1 |pages=247–249 |url=https://books.google.com/books?id=3akMAAAAYAAJ&pg=PA247 |language=German |access-date=12. 10. 2016 |archive-date=21. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321021246/http://books.google.com/books?id=3akMAAAAYAAJ&pg=PA247}}</ref> Njegovu upotrebu u liječenju [malarija|[malarije]] prvi su započeli [[Paul Guttmann]] i [[Paul Ehrlich]] 1891.. Tokom ovog perioda prije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], istraživači poput Ehrlicha vjerovali su da lijekovi i boje djeluju na isti način, preferencijalno bojeći [[patogen]]e i potencijalno im nanoseći štetu. Različiti lijekovi djeluju na promjenu [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]] patogena, tako da je teorija bila djelimično tačna, iako daleko od potpune. Metilensko plavo se nastavilo koristiti u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]], gdje ga vojnici nisu voljeli, primjećujući: "Čak i u toaletu, vidimo, piškimo, mornarsko plava. Otkriveno je da je [[antidot]] za [[trovanje ugljik-monoksidom]] i [[trovanje cijanidom]] 1933. od strane [[Matilda Moldenhauer Brooks|Matilde Brooks]].<ref>{{cite journal | doi = 10.1001/jama.1933.02740010061028| title = Methylene Blue As Antidote for Cyanide and Carbon Monoxide Poisoning| journal = JAMA| volume = 100| page = 59| date = januar 1933| vauthors = Brooks MM}}</ref> Metilensko plavo je bio originalni prototip ili [[vodeći spoj]] za [[dizajn]] mnogih antimalarika, uključujući [[hlorokin]], antihistaminike i antipsihotike, uključujući [[hlorpromazin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wainwright M |title=Dyes in the development of drugs and pharmaceuticals |journal=Dyes and Pigments |date=januar 2008 |volume=76 |issue=3 |pages=582–589 |doi=10.1016/j.dyepig.2007.01.015}}</ref> == Istraživanje == ===Malarija=== Upotreba lijeka protiv [[malarija|malarije]] nedavno je (2009.) oživljena.<ref>{{cite journal | vauthors = Coulibaly B, Zoungrana A, Mockenhaupt FP, Schirmer RH, Klose C, Mansmann U, Meissner PE, Müller O | title = Strong gametocytocidal effect of methylene blue-based combination therapy against falciparum malaria: a randomised controlled trial | journal = PLOS ONE | volume = 4 | issue = 5 | year = 2009 | pmid = 19415120 | pmc = 2673582 | doi = 10.1371/journal.pone.0005318 | doi-access = free | bibcode = 2009PLoSO...4.5318C }}</ref> Istovremeno cilja mnoge biološke procese u [[patogen]]u [[apikompleksan]]<ref>{{cite journal | vauthors = Calderón M, Weitzel T, Rodriguez MF, Ciapponi A |title=Methylene blue for treating malaria |journal= Cochrane Database of Systematic Reviews|date=20. 10. 2017 |volume=2022 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.CD012837 |pmc=6485827}}</ref> iako se čini da glavni mehanizam uzrokuje smrtonosnu količinu redoks ciklusa.<ref name=Lu2018/> Meta-analiza iz 2018. pokazuje da se pokazao efikasnim protiv ''[[P. falciparum]]'' u Africi. Efikasno smanjuje nivoe [[gametocit]]a u stadiju prenosa i ima sinergiju sa standardnom [[kombinovana terapija na bazi artemizinina|kombinovanom terapijom na bazi artemizinina]] (ACT). Njegovi efekti protiv drugih malarijskih vrsta i populacija ''[[Plasmodium falciparum]]'' na drugim lokacijama nisu jasni.<ref name=Lu2018>{{cite journal | vauthors = Lu G, Nagbanshi M, Goldau N, Mendes Jorge M, Meissner P, Jahn A, Mockenhaupt FP, Müller O | title = Efficacy and safety of methylene blue in the treatment of malaria: a systematic review | journal = BMC Medicine | volume = 16 | issue = 1 | date = april 2018 | pmid = 29690878 | pmc = 5979000 | doi = 10.1186/s12916-018-1045-3 | doi-access = free }}</ref> ===Toksičnost ifosfamida=== Druga upotreba metilen plavog jeste za liječenje [[ifosfamid]]a [[neurotoksičnost]]i. Metilensko plavo je prvi put zabilježeno za liječenje i [[profilaksa|profilaksu]] neuropsihijatrijske toksičnosti ifosfamida 1994.. Toksični [[metabolit]] ifosfamida, [[hloroacetaldehid]] (CAA), remeti mitohondrijski [[respiratorni lanac]], što dovodi do akumulacije [[nikotinamid adenin-dinukleotid]]nog vodika (NADH). Metilensko plavo djeluje kao alternativni [[akceptor elektrona]] i poništava inhibiciju NADH jetrene [[glukoneogeneza|glukoneogeneze]], a istovremeno inhibira transformaciju hloroetilamina u hloroacetaldehid i inhibira višestruke aktivnosti amin oksidaze, sprječavajući stvaranje CAA.<ref>{{cite journal | vauthors = Alici-Evcimen Y, Breitbart WS | title = Ifosfamide neuropsychiatric toxicity in patients with cancer | journal = Psycho-Oncology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 956–960 | date = oktobar 2007 | pmid = 17278152 | doi = 10.1002/pon.1161 | s2cid = 27433170 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Abahssain H, Moukafih B, Essangri H, Mrabti H, Meddah B, Guessous F, Fadhil FZ, Souadka A, Errihani H | title = Methylene blue and ifosfamide-induced encephalopathy: Myth or reality? | journal = Journal of Oncology Pharmacy Practice | volume = 27 | issue = 1 | pages = 143–149 | date = januar 2021 | pmid = 33153383 | doi = 10.1177/1078155220971843 }}</ref> Doziranje metilenskog plavog za liječenje neurotoksičnosti ifosfamida varira, ovisno o njegovoj istovremenoj upotrebi kao adjuvansa u infuziji ifosfamida, u odnosu na njegovu upotrebu za preokretanje psihijatrijskih simptoma koji se manifestiraju nakon završetka infuzije ifosfamida. Izvještaji ukazuju na to da je metilensko plavo, do šest doza dnevno, rezultiralo poboljšanjem simptoma u roku od 10 minuta do nekoliko dana.<ref>{{cite journal | vauthors = Patel PN | title = Methylene blue for management of Ifosfamide-induced encephalopathy | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 40 | issue = 2 | pages = 299–303 | date = februar 2006 | pmid = 16391008 | doi = 10.1345/aph.1G114 | s2cid = 21124635 }}</ref> Alternativno, predloženo je intravensko davanje metilenskog plavog svakih šest sati za profilaksu tokom liječenja ifosfamidom kod osoba s anamnezom neuropsihijatrijske toksičnosti ifosfamida.<ref>{{cite journal | vauthors = Dufour C, Grill J, Sabouraud P, Behar C, Munzer M, Motte J, Oberlin O, Paci A, Hartmann O | title = [Ifosfamide induced encephalopathy: 15 observations] | language = fr | journal = Archives de Pédiatrie | volume = 13 | issue = 2 | pages = 140–145 | date = februar 2006 | pmid = 16364615 | doi = 10.1016/j.arcped.2005.10.021 }}</ref> Preporučuje se profilaktička primjena metilenskog plavog dan prije početka primjene ifosfamida i tri puta dnevno tokom [[hemoterapija|hemoterapije]] ifosfamidom kako bi se smanjila pojava neurotoksičnosti ifosfamida.<ref>{{cite journal | vauthors = Aeschlimann C, Cerny T, Küpfer A | title = Inhibition of (mono)amine oxidase activity and prevention of ifosfamide encephalopathy by methylene blue | journal = Drug Metabolism and Disposition | volume = 24 | issue = 12 | pages = 1336–1339 | date = decembar 1996 | pmid = 8971139 | doi = 10.1016/S0090-9556(25)08471-5 }}</ref> === Neuropsihijatrijski poremećaji === Metilen plavo inhibira [[monoaminooksidaza|monoaminooksidazu]], inhibira [[glutamat]]ergički sistem (putem inhibicije [[NO-sintaza|NO-sintaze]] i [[rastvorljiva gvanilat-ciklaza|rastvorljive gvanilat-ciklaze]]), modulira mitohondrijsku funkciju (djelujući kao [[akceptor elektrona]]) i smanjuje aktivaciju [[inflamasom]]a [[NLRP3]] i [[NLRC4]]. Kao rezultat toga, smatra se potencijalno korisnim kod [[neuropsihijatrijski poremećaj|neuropsihijatrijskih poremećaja]]. Kod ljudi je isprobano za (navedeno u opadajućem redoslijedu kvalitete dokaza): [[bipolarni poremećaj]] (posebno [[depresija (raspoloženje)|depresivni]] simptomi), [[Alzheimerova bolest]], [[klaustrofobija]], ifosfamid encefalopatija i [[shizofrenija]]. Kod metilen plavog, veća doza ne mora nužno djelovati bolje od niže doze.<ref name=psych>{{cite journal | vauthors = Alda M | title = Methylene Blue in the Treatment of Neuropsychiatric Disorders | journal = CNS Drugs | volume = 33 | issue = 8 | pages = 719–725 | date = august 2019 | pmid = 31144270 | doi = 10.1007/s40263-019-00641-3 }}</ref> == Društvo i kultura == Krajem 2010-ih i početkom 2020-ih, pojavio se trend na društvenim mrežama koji je promovirao upotrebu metilenskog plavog u različite medicinske svrhe, uključujući tretman protiv [[starenje|starenja]], poboljšanje [[metabolizam|metabolizma]], kognitivno poboljšanje, liječenje raka i liječenje [[COVID-19]].<ref name="Whitehead_2022">{{Cite web | vauthors = Whitehead J |date=18. 3. 2022 |title=Medical expert issues warning about fish tank disinfectant craze |url=https://www.the-independent.com/life-style/health-and-families/fish-tank-cleaner-anti-aging-doctor-methylene-blue-b2038679.html |access-date=12. 3. 2025 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref name="Tiller_2022">{{Cite web | vauthors = Tiller N |date=20. 4. 2022 |title=When Medicines Go Rogue, Part 1: Methylene Blue |url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/when-medicines-go-rogue-methylene-blue/ |access-date=12. 3. 2025 |website=[[Skeptical Inquirer]] |language=en-US}}</ref><ref name="Liddell_2025">{{Cite web | vauthors = Liddell J |date=6. 2. 2025 |title=What was RFK Jr putting in his drink mid-flight? |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/rfk-jr-drinking-flight-methylene-blue-b2693495.html |access-date=12. 3. 2025 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref name="Stebbing_2025">{{Cite web | vauthors = Stebbing J |date=27. 1. 2025 |title=From methylene blue to vitamin E, here's why health and wellness supplements are no silver bullet for cancer |url=https://theconversation.com/from-methylene-blue-to-vitamin-e-heres-why-health-and-wellness-supplements-are-no-silver-bullet-for-cancer-247847 |access-date=12. 3. 2025 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> Za sada ne postoji naučni konsenzus o njegovoj efikasnosti i sigurnosti za ove svrhe, niti odobrenje FDA.<ref name="Whitehead_2022" /><ref name="Tiller_2022"/><ref name="Stebbing_2025"/> Medicinski stručnjaci upozoravaju da metilensko plavo može biti toksično u visokim dozama i da može [[Interakcija lijekova|interreagovati s drugim lijekovima]], potencijalno smanjujući njihovu efikasnost ili uzrokujući nepredviđene nuspojave. Stoga ga treba koristiti samo uz ljekarski recept.<ref name="Whitehead_2022"/><ref name="Tiller_2022"/> Ovaj trend započeo je vjerovatno nakon objavljivanja nekoliko naučnih radova koji istražuju potencijal metilenskog plavog za liječenje nekih medicinskih stanja,<ref name="Whitehead_2022" /> such as [[progeria]],<ref>{{cite journal | vauthors = Xiong ZM, Choi JY, Wang K, Zhang H, Tariq Z, Wu D, Ko E, LaDana C, Sesaki H, Cao K | title = Methylene blue alleviates nuclear and mitochondrial abnormalities in progeria | journal = Aging Cell | volume = 15 | issue = 2 | pages = 279–290 | date = april 2016 | pmid = 26663466 | pmc = 4783354 | doi = 10.1111/acel.12434 }}</ref> i [[starenje kože]].<ref>{{cite journal | vauthors = Xiong ZM, O'Donovan M, Sun L, Choi JY, Ren M, Cao K | title = Anti-Aging Potentials of Methylene Blue for Human Skin Longevity | journal = Scientific Reports | volume = 7 | issue = 1 | date = maj 2017 | pmid = 28559565 | pmc = 5449383 | doi = 10.1038/s41598-017-02419-3 | bibcode = 2017NatSR...7.2475X }}</ref> Također je istraživan kao dio fotodinamičke terapije protiv raka korištenjem lasera.<ref name="Methylene blue in anticancer photod"/> Jedna sistematsko-pregledna studija izražava optimizam, ali naglašava potrebu za opsežnijim istraživanjima kako bi se potvrdila klinička primjena metilenskog plavog.<ref>{{cite journal | vauthors = Xue H, Thaivalappil A, Cao K | title = The Potentials of Methylene Blue as an Anti-Aging Drug | journal = Cells | volume = 10 | issue = 12 | page = 3379 | date = decembar 2021 | pmid = 34943887 | pmc = 8699482 | doi = 10.3390/cells10123379 | doi-access = free }}</ref> Drugi pregled zauzima kritičniji stav, navodeći da je "očigledno da klinička upotreba [metilen plavog] predstavlja prilično kontroverzan problem s obzirom na heterogenost dostupnih podataka i nedostatak predkliničkih podataka, što je u suprotnosti sa standardima sigurne upotrebe takvih supstanci u ljudskoj medicinskoj praksi".<ref>{{cite journal | vauthors = Bužga M, Machytka E, Dvořáčková E, Švagera Z, Stejskal D, Máca J, Král J | title = Methylene blue: a controversial diagnostic acid and medication? | journal = Toxicology Research | volume = 11 | issue = 5 | pages = 711–717 | date = oktobar 2022 | pmid = 36337249 | pmc = 9618115 | doi = 10.1093/toxres/tfac050 }}</ref> U januaru 2025, [[Robert F. Kennedy Jr.|Robert F. Kennedy Jr]], tadašnji kandidat za [[ministar zdravlja i socijalnih usluga Sjedinjenih Američkih Država|ministra zdravstva SAD]], snimljen je kako dodaje kapljice neidentificirane plave tekućine u svoje piće tokom ljeta.<ref>{{Cite news |title=The Right Chemistry: TikTok is crazy for methylene blue, but not for the right reasons |url=https://www.montrealgazette.com/opinion/columnists/article887766.html}}</ref> Dok su mnogi nagađali da se radilo o metilenskom plavom, Kennedy se nije osvrnuo na te tvrdnje.<ref name="Liddell_2025" /><ref>{{Cite news | vauthors = Mahdawi A |date=11. 2. 2025 |title=Did RFK Jr really drink fish medicine? He definitely has weird ideas about 'making America healthy again' |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/feb/11/did-rfk-jr-really-drink-fish-medicine-definitely-has-weird-ideas-making-america-healthy-again |access-date=12. 3. 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=6. 2. 2025 |title=Robert F. Kennedy Jr.'s viral video sparks mystery over blue liquid. What Is Methylene Blue? |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/rfk-jr-s-viral-video-sparks-mystery-over-blue-liquid-what-is-methylene-blue/articleshow/117987350.cms?from=mdr |access-date=12. 3. 2025 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref> == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Methylene blue}} * {{cite web | url = https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/methylthioninium%20chloride | archive-url = https://web.archive.org/web/20200411015505/https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/methylthioninium%2520chloride | archive-date = 11. 4. 2020 | publisher = U.S. National Library of Medicine | work = Drug Information Portal | title = Methylene blue }} * {{cite web | title=Methylene blue test | website=MedlinePlus | url=https://medlineplus.gov/ency/article/003412.htm }} {{Antidoti}} {{Glutamatergici}} {{Modulatori metabolizma monoamina}} {{Triciklici}} {{Portal|Medicina}} {{Authority control}} [[Kategorija:Antidoti]] [[Kategorija:Genetičke tehnike]] [[Kategorija:Histologija]] [[Kategorija:Redoks indikatori]] [[Kategorija:Tiazinske boje]] [[Kategorija:Vitalne boje]] [[Kategorija:Esencijalni lijekovi Svjetske zdravstvene organizacije]] [[Kategorija:Inhibitori monoaminooksidaze]] [[Kategorija:Fenotiazini]] [[Kategorija:Hloridi]] [[Kategorija:Dimetilamino spojevi]] 41euvkjwo6msfdbn9q97hy1qlwyic1o 0 536032 3914742 3914156 2026-07-26T16:46:24Z AnToni 2325 3914742 wikitext text/x-wiki {{Pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno}} '''Željeznička pruga Lašva – Donji Vakuf – Jajce/Bugojno''' bila je 104,4&nbsp;km duga pruga uskog kolosijeka – izgrađena prema [[Bosanski kolosikek|bosanskom kolosijeku]] – koja je koristila kombinaciju [[Adhezijska vuča|adhezijske]] i [[Zupčasta vuča|zupčaste vuče]]; protezala se od [[Lašva (Zenica)|Lašve]] u dolini rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]], preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] i kroz [[Donji Vakuf]], sve do [[Bugojno|Bugojna]] i [[Jajce|Jajca]]. Izgradile su je [[Bosanskohercegovačke državne željeznice]] (BHDŽ) u razdoblju od 1893. do 1895, a ta je tvrtka njome isprva i upravljala. Nakon 1918. pruga je pripojena [[Jugoslavenske željeznice|Jugoslavenskim državnim željeznicama]] (JDŽ/JŽ), koje su 1945. proširile mrežu uskog kolosijeka izgradnjom dionice duge 18,4&nbsp;km između [[Bugojno|Bugojna]] i [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa]]. Željeznički promet na toj pruzi obustavljen je 1970-ih godina. == Historija == === Bosanskohercegovačke državne željeznice === [[Datoteka:Station Lašva.jpg|250px|mini|lijevo|Početna stanica Lašva]] [[Datoteka:Travnik Bahnhof.jpg|mini|lijevo|Na stanici Travnik proizvodi drvne i tekstilne industrije utovarivani su u vlakove.]] Već 1891, bosanskohercegovačka regionalna uprava, pod vodstvom [[Benjámin Kállay|Benjámina Kállaya]], planirala je izgradnju uskotračne željezničke pruge od [[Janjići (Zenica)|Janjića]] u dolini [[Bosna (rijeka)|Bosne]] preko [[Travnik]]a do [[Dalmacija|dalmatinske granice]]. Međutim, ti su planovi naišli na prepreke. Austrijska vlada [[Cislajtanija|Cislajtanije]] ograničila je izgradnju željezničke pruge na [[Bugojno]] i [[Jajce]]. Planirano proširenje željezničke pruge do [[Split]]a, poznato i kao [[Splitska željeznica]], spriječila je [[Zemlje mađarske krune|mađarska vlada]] ponovljenim zahtjevima za odštetom od Austrije, jer su se bojali da će veza Bugojno-Split konkurirati njihovoj [[Pruga Zagreb-Rijeka|željezničkoj pruzi Zagreb-Rijeka]].<ref name="Berdan">{{cite web | url =http://othes.univie.ac.at/417/1/02-12-2008_8606753.pdf | title =Die Machtpolitik Österreich-Ungarns und der Eisenbahnbau in Bosnien-Herzegowina 1872-1914 | authorlink =Helga Berdan | last =Berdan | first =Helga | date =2008 | website =othes.univie.ac.at | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language =de }}</ref> [[Datoteka:Projekt Komartunnel.jpg|mini|lijevo|Čak i za vrijeme austro-ugarske okupacije planirana je nova trasa s vršnim tunelom dugim 3100&nbsp;m i manje strmim prilaznim rampama bez pogona s letvama. Međutim, projekt nikada nije realiziran, a zubasti dijelovi ostali su na mjestu sve do ukidanja pruge.]] Dana 26. oktobra 1893, [[Bosanske državne željeznice]] otvorile su 37&nbsp;km dugu dionicu pruge u dolini [[Lašva (rijeka)|Lašve]] od čvorne stanice [[Lašva (Zenica)|Lašva]] na [[Bosanska željeznica|Bosanskoj željeznici]] do Travnika. Produženje, otvoreno 14. oktobra 1894, vodilo je iz Travnik i uz dolinu Lašve preko prijevoja [[Komar (planina)|Komar]] kako bi stiglo do [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]] i Bugojna u dolini [[Vrbas]]a. Preko prijevoja Komar, visokog 927&nbsp;m, prolazio je vršni tunel dug 1362&nbsp;m na nadmorskoj visini od 779,5&nbsp;m. Za uspon i spust do vršnog tunela na dužini od 6,8&nbsp;​​km korišten je sustav zubaste željeznice Abt, s maksimalnim nagibom od 45 promila. Dvije dionice zubaste željeznice vodile su od [[Goleš (Travnik)|Goleša]] do stanice Komar i od zapadnog portala tunela Komar do [[Oborci|Oboraca]]. Bosanskohercegovačka državna željeznica odlučila se za zubastu željeznicu iz financijskih razloga. Dionica Donji Vakuf–Jajce duga 35&nbsp;&nbsp;km puštena je u promet 1. maja 1895. i osigurala je vezu sa [[Steinbeis–Šipadove pruge|Steinbeisovom željeznicom]]. Privatna Steinbeisova šumska željeznica, sa svojom stalnom mrežom između [[Knin]]a, Srnetice, [[Prijedor]]a i Srnetice–Jajca, stvorila je dodatnu vezu s [[Jadransko more|Jadranskim morem]], nadopunjujući postojeću [[Neretvanska pruga|Neretvansku željeznicu]]. Ovu vezu je intenzivno koristila [[austrougarska vojska]], posebno tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Planirana željeznička veza sa Splitom ostala je nedovršena. Na austrijskom teritoriju izgrađena je samo uskotračna [[Pruga Split–Sinj|željeznička pruga Split–Sinj]]. Važnost pruge na bosanskohercegovačkom tlu bila je prvenstveno u prijevozu drva. ==== Industrijske pruge ==== Na željezničku liniju Lašva–Travnik, ubrzo je priključeno nekoliko šumskih željeznica, koje su uglavnom korištene za transport oblovine iz okolnih šuma: * erarne režijske pruge šumskih uprava u [[Busovača|Busovači]] (9.980&nbsp;m na parnu vuču i 26.360 m ostalih kolosijekam gravitacionih pruga i koturača); * [[Pruga Han Kompanija–Krušćica]], isprva sa 4,7&nbsp;km kolosijeka na parnu vuču i 11,5&nbsp;km gravitacionih pruga i koturača.<ref name="vremeplov1" >{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2023/06/25/o-historiji-sumske-zeljeznice-kruscica-kod-viteza/ | title =O historiji šumske željeznice "Kruščica" kod Viteza| authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko | date =25. 7. 2023 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}</ref> === Jugoslavenske državne željeznice === [[Datoteka:D.Vakuf-Jajce Attentat.jpg|mini|lijevo|Godine 1941, napad jugoslavenskih partizana na dionici pruge Donji Vakuf–Jajce izbacio je vlak iz tračnica.]] [[Datoteka:RMU 740-108 banovici 2 20160609.jpg|mini|lijevo|Dizelske lokomotive serije JŽ izgrađene 1970. [[JŽ serija 740|740]] korištene su, između ostalog, na prugama zupčaste željeznice na sedlu Komar, gdje su radile u čistom adhezijskom načinu rada.] parne lokomotive nazubljene kotače zamijenile su ih.]] Nakon raspada [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]], željeznička pruga Lašva–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno postala je dio željeznica [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] (SHS), a kasnije i [[Jugoslavenske državne željeznice|Jugoslavenskih državnih željeznica]] (JDŽ/JŽ). Postojeća odvojna pruga Donji Vakuf–Bugojno uz rijeku Vrbas produžena je 1940. kao uskotračna željeznica do Gornjeg Vakufa, gdje se vadi i prerađuje željezna ruda. Dionica je službeno otvorena i puštena u javni promet 3. oktobra 1945. ==== Industrijske pruge ==== Godine 1947. otvorena je odvojna pruga duga 7,7&nbsp;km od Nove Bile do Trenice. Pruga je izgrađena dobrovoljnim omladinskim radom, a izgrađeno je 24 objekta, 10 propusta i pet mostova, od kojih su mostovi preko Lašve i [[Grovnica|Grovnice]] dugi 100&nbsp;m.<ref name="vremeplov2" >{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2019/05/05/seme-stanica-uzane-pruge-bila-trenica-1955-godine/ | title =Šeme stanica uzane ruge Bila - Trenica, 1955. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko | date =5. 5. 2019 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}</ref> Godine 1948. započeta je izgradnja [[Šumska pruge "Jasenica"|šumske pruge "Jasenica"]].<ref name="vremeplov3" >{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2022/11/20/uspomena-na-sumsku-zeljeznicu-jasenica-u-srezu-travnickom/ | title =Uspomena na šumsku željeznicu "Jasenica" u srezu travničkom | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko | date =20. 11. 2022 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}</ref> ==== Ukidanje ==== U tom razdoblju željeznica je u početku još uvijek imala veliku važnost. Međutim, sve je više patila od konkurencije cestovnog prijevoza. U voznom redu 1968/69. (od 26. maja 1968. do 31. maja 1969.) dva izravna putnička vlaka vozila su između Lašve i Jajca, te između Donjeg Vakufa i Gornjeg Vakufa. Najkraće vrijeme putovanja između Jajca i Lašve bilo je 4 sata i 11 minuta. Također su postojale tri dodatne linije između Lašve i Travnika, a na dionici Donji Vakuf–Jajce, još je jedan vlak opsluživao putnike ujutro i u suprotnom smjeru navečer. Iako su sporedne pruge jugoslavenske uskotračne mreže postupno napuštane, u posljednjim godinama rada korištene su dizelske lokomotive JŽ klase 740. Strojevi koje je izgradio [[Đuro Đaković (tvrtka)|Đuro Đaković]] s [[Dizel-hidrauličkim pogonom|hidrauličkim prijenosom snage]] zamijenili su stare parne lokomotive s letvama serije [[BHStB IIIc5 701–721|97]] i vozili su na letvastim dionicama preko sedla Komar s nagibom od samo 45 promila u čistom [[adhezijskom radu|adhezijskim radom]]. Dana 28. maja 1972. godine obustavljen je promet na dionici Donji Vakuf–Bugojno–Gornji Vakuf i od 1. juna 1975. godine ne prometuju vlakovi od Lašve preko prijevoja Komar do Jajca.<ref name="vremeplov" >{{cite web | url =https://vremeplov.ba/2025/2015/11/28/seme-stanica-uzane-pruge-lasva-gornji-vakuf-1960-godine/ | title =Šeme stanica uzane Pruge Lašva - Gornji Vakuf, 1960. godine | authorlink =Srećko Ignjatović | last =Ignjatović | first =Srećko | date =28. 11. 2025 | website =vremeplov.ba | publisher = | access-date =18. 7. 2026 | language = }}</ref> == Opis rute == Željeznička pruga preko Donjeg Vakufa do Jajca i Bugojna počinjala je na stanici Lašva na [[Željeznička pruga Bosanski Brod – Sarajevo|Bosanskoj željeznici]]. Sjeveroistočno od Lašve, odvajala se od nje, koja je vodila do Zenice, i savijala se u dugom lijevom zavoju iz doline Bosne u dolinu Lašve. Pruga je išla uzvodno uz rijeku Lašvu, prelazeći je između Busovače i Viteza kako bi se premjestila s južne na sjevernu stranu doline. S ove strane Lašve, vozovi su nastavljali preko Travnika do Turbeta, gdje se dva izvorišta, Karaulska Lašva i Komarska Lašva, spajaju i tvore rijeku Lašvu. Iz Turbeta se željeznica penjala do Goleša, koristeći sustav zupčanika i letvi kako bi stigla do stanice Komar. Tunel Komar prolazio je ispod sedla Komar, koje tvori sliv između rijeka Lašve i Vrbasa. Vršni tunel dug 1362 metra, zajedno s tri mosta preko rijeka Lašve, Vrbasa i Plive, bio je jedina veća inženjerska građevina na željezničkoj pruzi. S istočnog portala tunela Komar, vozovi su se spuštali do Oboraca preko još jednog dijela s nazubljenim zupčanicima. Istočna rampa je zatim koristila adhezijsku vuču kako bi stigla do Donjeg Vakufa, smještenog u uskoj dolini rijeke Vrbas. Tamo su vlakovi prelazili Vrbas i ulazili u stanicu Donji Vakuf, koja se nalazi istočno od rijeke. Vozovi nizvodno prema Jajcu morali su promijeniti smjer u Donjem Vakufu. Nastavili su lijevom obalom Vrbasa preko Babinog Sela i Vinca do terminala u Jajcu, gdje je pruga prelazila Plivu neposredno prije dolaska u grad. U Jajcu je uskotračna Steinbeisova željeznica omogućavala daljnje putovanje do [[Prijedor]]a ili [[Knin]]a. Uzvodno, željeznička pruga je također išla lijevom stranom doline od Donjeg Vakufa do Bugojna, a nakon Drugog svjetskog rata i do Gornjeg Vakufa. == Literatura == {{sekcija}} == Vanjski linkovi == {{sekcija}} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Željezničke pruge u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Pruge širine kolosijeka 760 mm]] [[Kategorija:Osnivanja u 1895.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1975]] 02dgwk85pkv01r830t6epbnmurjpv74 4 536042 3914577 3914158 2026-07-26T12:34:17Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Cis-trans izomernost]] na [[Wikipedia:Igralište/Cis-trans izomernost]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914158 wikitext text/x-wiki [[Slika:Cis-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''cis''-ali-2-en]] [[Slika:Trans-2-butene.svg|class=skin-invert-image|thumb|''trans''-but-2-en]] '''''Cis''–''trans'' Izomerizam''', također poznat kao '''geometrijski izomerizam''', opisuje određene rasporede atoma unutar molekula. Prefiksi '''''cis''''' i '''''trans''''' potiču iz latinskog: "ova strana od", odnosno "druga strana od".<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=cis Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary (Clarendon Press, 1879)] Entry for ''cis''</ref> U kontekstu hemije, ''cis'' označava da se funkcionalne grupe (supstituenti) nalaze na istoj strani neke ravni, dok ''trans'' označava da se nalaze na suprotnim (poprečnim) stranama. ''Cis''–''trans'' izomeri su stereoizomeri, odnosno parovi molekula koji imaju istu formulu, ali čije su funkcionalne grupe u različitim orijentacijama u trodimenzionalnom prostoru. ''Cis'' i ''trans'' [[izomeri]] se javljaju i u organskim molekulama i u neorganskim koordinacionim kompleksima. ''Cis'' i ''trans'' [[Descriptor (Hemija)|deskriptori]] se ne koriste za slučajeve konformacionog izomerizma gdje se dva geometrijska oblika lako međusobno pretvaraju, kao što je većina struktura otvorenog lanca sa jednostrukom vezom; umjesto toga, koriste se termini "'''sin'''" i "'''anti'''". Prema [[IUPAC]], "geometrijski izomerij" je zastarjeli sinonim za "cis"–"trans" izomerij".<ref>{{GoldBookRef|file=G02620|title=geometric isomerism}}</ref> ''Cis–trans'' ili geometrijski izomerizam se klasificira kao jedna vrsta '''konfiguracijskog izomerizma'''.<ref>{{cite web|last=Hunt|first=Ian|title=Stereochemistry|url=http://www.chem.ucalgary.ca/courses/350/Carey5th/Ch07/ch7-1.html|work=University of Calgary|access-date=3. 11. 2023}}</ref> == Organska hemija == Vrlo često, ''cis''–''trans'' stereoizomeri sadrže [[dvostruka veza|dvostruke veze]] ili prstenaste strukture. U oba slučaja rotacija veza je ograničena ili spriječena.<ref name="Reusch10">{{cite web|first=William |last=Reusch |date=2010 |title=Stereoisomers Part I |website=Virtual Textbook of Organic Chemistry |publisher=Michigan State University |url=http://www2.chemistry.msu.edu/faculty/reusch/VirtTxtJml/sterisom.htm#start |access-date=7. 4. 2015}}</ref> Kada su [[supstituent|supstituentske grupe]] orijentisani u istom smjeru, [[dijastereomer]] naziva se ''cis'', dok kada su supstituenti orijentisani u suprotnim smjerovima, dijastereomer se naziva ''trans''. Primjer malog [[ugljikovodik]]a koji pokazuje ''cis''–''trans'' izomerizam je [[2-buten|but-2-en]]. 1,2-dihlorociloheksan je još jedan primjer. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Slika:Trans-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] || [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-2D-skeletal.svg|class=skin-invert-image|100px]] [[Image:Cis-1,2-dichlorocyclohexane-3D-balls.png|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-1,2-dihlorocikloheksan || ''cis''-1,2-dihlorocikloheksan |} === Poređenje fizičkih svojstava === ''Cis'' i ''trans'' [[izomer]]i imaju različita fizička svojstva. Njihovi različiti oblici utiču na dipolni moment veze, [[tačka ključanja|tačku ključanja]] i posebno [[tačka topljenja|topljenja]]. {| class="wikitable skin-invert-image" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Cis-2-pentene.svg|150px]]||[[File:Trans-2-pentene.svg|150px]] |- |''cis''-2-penten||''trans''-2-penten |- |[[File:Cis-1,2-dichloroethene.svg|110px]]||[[File:Trans-1,2-dichloroethene.svg|110px]] |- |''cis''-1,2-dihloroeten||''trans''-1,2-dihloroeten |} Ove razlike mogu biti vrlo male, kao u slučaju tačke ključanja alkena ravnog lanca, kao što je [[Penten|pent-2-en]], koja je 37&nbsp;°C u ''cis'' [[izomer]]u i 36&nbsp;°C u ''trans'' izomeru.<ref>{{cite web|url=http://www.chemicalland21.com/info/Alkene%20Compound%20Boiling%20Points.htm |title=Chemicalland values |publisher=Chemicalland21.com |access-date=22. 6. 2010}}</ref> Razlike između ''cis'' i ''trans'' izomera mogu biti veće ako su prisutne polarne veze, kao kod [[1,2-dikloroeten]]a. ''Cis'' izomer u ovom slučaju ima tačku ključanja od 60,3&nbsp;°C, dok ''trans'' izomer ima tačku ključanja od 47,5&nbsp;°C.<ref>{{cite book|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=60th|date=1979–1980|page=C-298}}</ref> U ''cis'' izomeru, dva polarna C-Cl [[dipolni moment veze]] kombiniraju se i daju ukupni molekularni dipol, tako da postoje intermolekularne [[intermolekularne sile|dipol-dipol sile]] (ili Keesomove sile), koje se sabiraju sa [[Londonove disperzione sile|Londonovim disperzionim silama]] i podižu tačku ključanja. S druge strane, u ''trans'' izomeru, ovo se ne dešava, jer se dva C-Cl momenta veze poništavaju i molekula ima neto nulti [[dipolni moment]] (međutim, ima nenulti [[kvadripolni moment]]). {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |[[File:Maleic-acid-3D-balls-A.png|150px]]||[[File:Fumaric-acid-3D-balls.png|150px]] |- |''cis''-butendioinska kiselina <br> ([[maleinska kiselina]])|| ''trans''-butendioinska kiselina <br> ([[fumarna kiselina]]) |- |[[File:Oleic-acid-3D-vdW.png|270px]]||[[File:Elaidic-acid-3D-vdW.png|270px]] |- style="text-align:center;" |''cis''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[oleinska kiselina]]) || ''trans''-9-oktadecenoinska kiselina <br> ([[elaidinska kiselina]]) |} Različita svojstva dva izomera butendioinske kiseline često su vrlo različita. {| class="wikitable" |+ Svojstva izomera ''cis''- i ''trans''-{{chem2|HO2CH\dCHCO2H}} |- ! !! maleinska kiselina !! fumarna kiselina |- | boja || bijela || bijela |- | tačka topljenja, °C || 130 || 286 |- | rastvorljivost u vodi, g/L || 788 || 7 |- | [[Konstanta disocijacije kiseline]], pK_a1 || 1,90 || 3,03 |} Polarnost je ključna u određivanju relativne tačke ključanja jer jake unutarmolekulske sile podižu tačku ključanja. Na isti način, simetrija je ključna u određivanju relativne tačke topljenja jer omogućava bolje pakovanje u čvrstom stanju, čak i ako ne mijenja polarnost molekule. Drugi primjer ovoga je odnos između [[oleinska kiselina|oleinske]] i [[elaidinska kiselina|elaidinske kiseline]]; oleinska kiselina, ''cis'' izomer, ima tačku topljenja od 13,4&nbsp;°C, što je čini tečnošću na sobnoj temperaturi, dok ''trans'' izomer elaidinske kiseline ima mnogo višu tačku topljenja od 43&nbsp;°C, zbog toga što se ravniji ''trans'' izomer može čvršće pakovati i čvrst je na sobnoj temperaturi. Dakle, ''trans'' [[alken]]i, koji su manje polarni i simetričniji, imaju niže tačke ključanja i više tačke topljenja, a ''cis'' alkeni, koji su uglavnom polarniji i manje simetrični, imaju više tačke ključanja i niže tačke topljenja. U slučaju geometrijskih izomera, koji su posljedica dvostrukih veza, a posebno kada su oba supstituenta ista, obično se održavaju neki opći trendovi. Ovi trendovi mogu se pripisati činjenici da se dipoli supstituenata u ''cis'' izomeru zbrajaju i daju ukupni molekulski dipol. U ''trans'' izomeru, dipoli supstituenata će se poništiti,<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-12-802444-7.00004-5 |chapter=Alkenes and Alkynes |title=Principles of Organic Chemistry |year=2015 |last1=Ouellette |first1=Robert J. |last2=Rawn |first2=J. David |pages=95–132 |isbn=978-0-12-802444-7 }}</ref> zbog toga što se nalaze na suprotnim stranama molekule. ''Trans'' izomeri također imaju tendenciju da imaju niže gustoće od svojih ''cis'' pandana. Kao opći trend, ''trans'' alkeni imaju tendenciju da imaju više [[tačke topljenja]] i nižu [[rastvorljivost]] u inertnim [[rastvarač]]ima, jer su ''trans'' alkeni, općenito, simetričniji od ''cis'' alkena.<ref name="march">{{cite book|title=Advanced Organic Chemistry, Reactions, Mechanisms and structure |edition=3rd |page=111 |first=Jerry |last=March |year=1985 |isbn=978-0-471-85472-2 }}</ref> [[Vicinalnost (hemija)|Vicinalno]] [[J-spajanje|konstanta spajanja]] (³''J''_HH), mjereno [[NMR-spektroskopija|NMR-spektroskopijom]], veće su za ''trans'' (raspon: 12–18&nbsp;Hz; tipično: 15&nbsp;Hz) nego za ''cis'' (raspon: 0–12&nbsp;Hz; tipično: 8&nbsp;Hz) [[izomer]]e.<ref>{{cite book|title=Spectroscopic Methods in Organic Chemistry|first1=Dudley H.|last1=Williams|first2=Ian|last2=Fleming|edition=4th rev.|publisher=McGraw-Hill |date=1989|chapter=Table 3.27|isbn=978-0-07-707212-4}}</ref> ==== Stabilnost ==== Obično su za aciklične sisteme ''trans'' izomeri stabilniji od ''cis'' izomera. Ova razlika se pripisuje nepovoljnoj [[Sterni efekt|sternoj interakciji]] supstituenata u ''cis'' izomeru. Stoga, ''trans'' izomeri imaju manje egzotermnu [[toplota sagorijevanja|toplotu sagorijevanja]], što ukazuje na veću [[termohemija|termohemijsku]] stabilnost.<ref name="march"/> U Bensonovom skupu podataka [[aditivnost grupe toplote formiranja]], ''cis'' izomeri pate od gubitka stabilnosti od 1,10 kcal/mol. Postoje izuzeci od ovog pravila, kao što su [[1,2-difluoroetilen]], [[1,2-difluorodiazen]] (FN=NF) i nekoliko drugih [[etilen]]a supstituiranih halogenom i kisikom. U ovim slučajevima, ''cis'' izomer je stabilniji od ''trans'' izomera.<ref>{{cite journal|title=The stereochemical consequences of electron delocalization in extended π systems. An interpretation of the ''cis'' effect exhibited by 1,2-disubstituted ethylenes and related phenomena|first=Richard C.|last=Bingham|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|date=1976|volume=98|issue=2|pages=535–540|doi=10.1021/ja00418a036}}</ref> Ovaj [[fenomen]] naziva se [[cis efekat (organska hemija)|''cis'' efekat]].<ref>{{Cite journal | last1 = Craig | first1 = N. C. | last2 = Chen | first2 = A. | last3 = Suh | first3 = K. H. | last4 = Klee | first4 = S. | last5 = Mellau | first5 = G. C. | last6 = Winnewisser | first6 = B. P. | last7 = Winnewisser | first7 = M. | title = Contribution to the Study of the Gauche Effect. The Complete Structure of the ''Anti'' Rotamer of 1,2-Difluoroethane | journal = J. Am. Chem. Soc. | volume = 119 | issue = 20 | pages = 4789 | year = 1997 | doi = 10.1021/ja963819e}}</ref> === ''E''–''Z'' notacija === {{Glavni|E–Z notacija}} [[Slika:(Z)-1-Bromo-1,2-dichloroethene.svg|class=skin-invert-image|thumb| Brom ima viši [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|CIP-priornost]] od [[hlor]]a, tako da je ovaj alken ''Z'' izomer]] U principu, notacija ''cis''–''trans'' ne bi se trebala koristiti za alkene s dva ili više različitih supstituenata. Umjesto toga, koristi se notacija ''E''–''Z'', na osnovu polarnosti supstituenata, koristeći [[Cahn-Ingold-Prelogova pravila priornosti|Cahn-Ingold-Prelogova (CIP) pravila polarnosti]] za apsolutnu konfiguraciju. [[IUPAC]]-ove standardne oznake ''E'' i ''Z'' su nedvosmislene u svim slučajevima i stoga su posebno korisne za tri– i tetrasupstituirane alkene, kako bi se izbjegla bilo kakva zabuna oko toga koje se grupe identificiraju kao ''cis'' ili ''trans'' jedna u odnosu na drugu. ''Z'' (od [[njemački|de]] zusammen, što znači "zajedno". ''E'' (od njemačkog entgegen znači "suprotstavljen" u smislu "suprotan". To jest, ''Z'' ima grupe višeg prioriteta ''cis'' jedna u odnosu na drugu, a ''E'' ima grupe višeg prioriteta ''trans'' jedna u odnosu na drugu. Da li je molekularna konfiguracija označena kao ''E'' ili ''Z'' određuje se CIP pravilima; višim [[atomski broj|atomskim brojevima]] dat je veći prioritet. Za svaki od dva atoma u dvostrukoj vezi, potrebno je odrediti prioritet svakog supstituenta. Ako su oba supstituenta višeg prioriteta na istoj strani, raspored je ''Z''; ako su na suprotnim stranama, raspored je ''E''. Budući da sistemi ''cis''–''trans'' i ''E''–''Z'' porede različite grupe na alkenu, nije striktno tačno da ''Z'' odgovara ''cis'', a ''E'' odgovara ''trans''. Naprimjer, ''trans''-2-klorobut-2-en (dvije [[metilna grupa|metilne grupe]], C1 i C4, na [[2-Buten|but-2-en]] lancu su ''trans'' jedna u odnosu na drugu) je (''Z'')-2-klorobut-2-en (hlor i C4 su zajedno jer su C1 i C4 suprotni). ==== Nedefinirana stereohemija alkena ==== Valasove [[jednostruka veza|jednostruke veze]] standardni su način za predstavljanje nepoznate ili neodređene [[stereohemija|stereohemije]] ili smjese izomera (kao kod tetraedarskih stereocentara). Ponekad se koristi ukrštena dvostruka veza; [[IUPAC]] je više ne smatra prihvatljivim stilom za opću upotrebu, ali je i dalje može zahtijevati [[računar]]ski softver.<ref name="IUPAC-2006">{{cite journal |first=Jonathan |last=Brecher |title=Graphical representation of stereochemical configuration (IUPAC Recommendations 2006) |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2006 |volume=78 |issue=10 |pages=1897–1970 |url=http://www.iupac.org/publications/pac/pdf/2006/pdf/7810x1897.pdf |doi=10.1351/pac200678101897 |s2cid=97528124 }}</ref> [[Slika:E-Z notation in alkenes.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|center| Stereohemija alkena]] == Neorganska hemija == ''Cis''–''trans'' izomerizam se može javiti i u neorganskim spojevima. === Diazeni === [[Diazen]]i (i srodni [[difosfen]]i) također mogu pokazivati ''cis''–''trans'' izomerizam. Kao i kod organskih spojeva, ''cis'' izomer je uglavnom reaktivniji od ta dva, budući da je jedini izomer koji može reducirati [[alken]]e i [[alkin]]e u [[alkan]]e, ali iz drugog razloga: ''trans'' izomer ne može odgovarajuće poravnati svoje vodikove atome da bi reducirao alken, ali ''cis'' izomer, budući da je drugačijeg oblika, može. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |[[Image:Trans-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Trans-diazene-2D.svg|class=skin-invert-image|150px]] || [[Image:Cis-diazene-3D-balls.png|150px]] [[Image:Cis-diazene-2D.png|class=skin-invert-image|150px]] |- style="text-align:center;" | ''trans''-diazen || ''cis''-diazen |} === Koordinacijski kompleksi === [[Koordinacijski kompleksi]] s [[oktaedar]]skom ili [[kvadrat]]nom planarnom geometrijom također mogu pokazivati ''cis-trans'' izomeriju. [[Slika:Cisplatin and transplatin.svg|class=skin-invert-image|thumb|right|320px| Dva izomerna kompleksa, [[cisplatin]] i transplatin]] Naprimjer, postoje dva izomera [[vvadrat|kvadratno planarnog]] Pt(NH₃)₂Cl₂, kako je objasnio [[Alfred Werner]] 1893. godine. ''cis'' izomer, čiji je puni naziv ''cis''-diamindihloroplatin(II), pokazao je 1969. godine [[Barnett Rosenberg]] da ima antitumorsku aktivnost, a sada je to [[hemoterapija|hemoterapijski lijek]] poznat pod kratkim nazivom [[cisplatin]]. Nasuprot tome, ''trans'' izomer ([[transplatin]]) nema korisnu antikancerogenu aktivnost. Svaki izomer se može sintetizirati korištenjem [[trans-efekat|trans-efekta]], kako bi se kontrolisalo koji se izomer proizvodi. {{multiple image | align = right | image1 = Cis-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width1 = 160 | alt1 = | caption1 = | image2 = Trans-dichlorotetraamminecobalt(III).png | width2 = 160 | alt2 = | caption2 = | footer = ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺ i ''trans''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺}} Za [[oktaedarski kompleks|oktaedarske komplekse]] formule MX₄Y₂, postoje i dva izomera. (Ovdje je M atom metala, a X i Y su dvije različite vrste [[ligand]]a). U ''cis'' izomeru, dva Y liganda su jedan pored drugog pod uglom od 90°, kao što je slučaj i sa dva atoma hlora prikazana zelenom bojom u ''cis''-[Co(NH₃)₄Cl₂]⁺, lijevo. U ''trans'' izomeru prikazanom desno, dva atoma Cl su na suprotnim stranama centralnog atoma Co. Srodna vrsta izomerizma u oktaedarskim MX₃Y₃ kompleksima je [[fac–mer izomerizam|facijalno-meridionalni]] (ili ''fac''–''mer'') izomerizam, u kojem su različiti brojevi liganada ''cis'' ili ''trans'' jedan u odnosu na drugi. [[Metal]]ni karbonilni spojevi mogu se okarakterizirati kao ''fac'' ili ''mer'' korištenjem [[Metal-karbonil|infracrvene spektroskopije]]. == Također pogledajte == * [[Hiralnost (hemija)]] * [[Deskriptor (hemija)]] * [[E-Z notacija|''E''–''Z'' notacija]] * [[Izomer]] * [[Strukturni izomerizam]] * [[Trans-masti]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://goldbook.iupac.org/S05983.html IUPAC definition of "stereoisomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/G02620.html IUPAC definition of "geometric isomerism"] * [http://goldbook.iupac.org/C01093.html IUPAC definition of "''cis''–''trans'' isomers"] {{Navkutija stereohemija}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cis-trans isomerism}} [[Kategorija:Stereohemija]] [[Kategorija:Izomerija]] [[Kategorija:Orijentacija (geometrija)]] 8svb57p8nkzyt4riu3q5w7hho7bnb1g 4 536073 3914580 3914130 2026-07-26T12:35:34Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Pieridae]] na [[Wikipedia:Igralište/Pieridae]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914130 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink |naziv =Leptiri bjélci | slika = Lepidoptera 2005 spring 001.jpg | opis_slike= Kupusni leptir ''([[Pieris brassicae]])'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | subclassis = [[Pterygota]] | ordo = [[Lepidoptera]] | subordo = [[Ditrysia]] | superfamilia = [[Papilionoidea]] | familia = '''Pieridae''' | familia_autorstvo = [[Philogène Auguste Joseph Duponchel|Duponchel]], 1835. | raznolikost = 76 rodova<br>1 051 vrsta | raznolikost_poveznica = Raznolikost leptira | razdioba_stepan = [[potporosica|Potporodice]] | razdioba = {{plainlist| * [[Dismorphiinae]] * [[Pseudopontiinae]] * [[Pierinae]] * [[Coliadinae]]}} }} [[Slika:Common Jezebel Delias eucharis edit by kadavoor.jpg|thumb|''[[Delias eucharis]]'']] [[Slika:Eastern greenish black-tip (Euchloe penia) underside Macedonia.jpg|thumb|Istočni ''[[Euchloe penia]]'']] '''''Pieridae''''' jesu velika [[Porodica (biologija)|porodica]] [[leptir]]a, sa oko 76 [[rod (biologija)|rodova]] koji sadrže oko 1.100 [[vrsta]], uglavnom iz [[Afrotropsko područje|tropske Afrike]] i [[Indomalajsko područje|tropske Azije]] sa nekim varijantama u sjevernijim regijama [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]] i [[Evroazija|Evroazije]].<ref name="eob">DeVries P. J. in Levin S.A. (ed) 2001 The Encyclopaedia of Biodiversity. Academic Press.</ref> Većina pieridnif leptira je bijele, žute ili narandžaste boje, često s crnim mrljama. [[Pigment]]i koji daju prepoznatljivu boju ovim leptirima potiču od otpadnih produkata u tijelu i karakteristični su za ovu porodicu.<ref name="CaterDK">Carter, David (2000). ''Butterflies and Moths''.</ref> Porodicu je prvoopisao [[William Swainson]] 1820. godine. Vjeruje se da naziv "leptir" potiče od člana ove porodice, sumporne leptirice, ''[[Gonepteryx rhamni]]'', koju su rani britanski prirodnjaci nazivali "muha boje maslaca".<ref name="CaterDK"/> [[Spol]]ovi se obično razlikuju, često po uzorku ili broju crnih oznaka. [[larva|Larve]] ([[gusjebica|gusjenice]]) nekoliko ovih vrsta, kao što su ''[[Pieris brassicae]]'' i ''[[Pieris rapae]]'', koje se često viđaju u baštama, hrane se kupusnjačama i poznate su poljoprivredne [[štetočina|štetočine]]. Mužjaci mnogih vrsta pokazuju društveno ponašanje [[muljanje]], kada mogu upijati [[soli]] iz vlažnog tla.<ref name="eob"/> == Morfologija == ''Pieridae'' imaju radijalnu venu na prednjem krilu s tri ili četiri grane, a rijetko s pet grana. Prednje noge su dobro razvijene kod oba spola, za razliku od porodice ''[[Nymphalidae]]'', a kandže [[tarzus]]ni su [[wikt:bifid|bifidni]], za razliku od porodice ''[[Papilionidae]]''.<ref>Borror, D. J.; Triplehorn, C. A. & Johnson, N. F. (1989). ''An Introduction to the Study of Insects'' (6th ed.). Philadelphia: Saunders College Publishers. {{ISBN|0-03-025397-7}}</ref> Kao i ''Papilionidae'', i ''Pieridae'' imaju svoje [[kukuljica|kukuljice]] koje su pod uglom držane svilenim pojasom, ali se protežu na prvom trbušnom segmentu, za razliku od [[toraks (insekati)|grudnog pojasa]] koji se vidi kod ''Papilionidae''-a. Ali neke vrste poput leptira madrone koji pripadaju ovoj porodici ne pokazuju prisustvo ovog trbušnog svilenog pojasa.<ref>{{Cite journal|first1=P. G.|last1=Kevan|first2=R. A.|last2=Bye|date=1991 |title=The natural history, sociobiology, and ethnobiology of ''Eucheira socialis'' Westwood (Lepidoptera: Pieridae), a unique and little-known butterfly from Mexico|url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US201301742531|journal=Entomologist|language=English|issn=0013-8878}}</ref> == Potporodice == Pieridae se općenitoo dijele na ove četiri [[potporodica|potporodice]]: * ''[[Dismorphiinae]]'' (šest rodova), uglavnom [[Neotropsko područje|neotropska]]; ova grupa uključuje nekoliko mimetskih vrsta. Biljke domaćini su iz porodice ''[[Fabaceae]]''.<ref name="eob"/> * ''[[Pierinae]]'' (55 rodova), bijele, žute i narandžastovrhe; mnoge od ovih vrsta su snažno migratorne. Biljke domaćini su iz porodica ''[[Capparidaceae]]'', ''[[Brassicaceae]]'', ''[[Santalaceae]]'' i ''[[Loranthaceae]]''.<ref name="eob"/> * ''[[Coliadinae]]'' (14 rodova), sumporaste ili žute; mnoge od ovih vrsta su [[seksualni dimorfizam|seksualno dimorfne]]. Neki, poput roda ''Colias'', imaju šare na krilima koje su vidljive samo pod [[UV|ultraljubičastim zračenjem]].<ref name="eob"/> * ''[[Pseudopontiinae]]'' uključuje samo rod ''[[Pseudopontia]]'', koji se ranije smatrao monotipskim. Njegova [[tipska vrsta]] – ranije jedina vrsta u ovoj potporodici – ''[[Pseudopontia paradoxa]]'', [[endem]]ska je za zapadnu Afriku. Prema [[Molekularna filogenetika|molekularnofilogenetičkoj]] studiji Braby et al. (2005),<ref>{{Cite journal|last=Braby|first=M. F.|year=2005 |title=Provisional checklist of genera of the Pieridae (Lepidoptera: Papilionidae)|journal=Zootaxa|volume=832|pages=1–16|doi=10.11646/zootaxa.832.1.1}}</ref> odnosi [[sestrinska rupa|sestrinskih grupa]] među potporodicama ''Pieridae'' su /(Dismorphiinae + Pseudopontiinae) + (Coliadinae + Pieri. == Neke uobičajene vrste == *Sumporasti leptir, ''[[Gonepteryx rhamni]]'' *Kalifornijski pseroliki leptir, ''[[Zerene eurydice]]'' * Katalina narandžastog vrha, ''[[Anthocharis cethura catalina]]'' *Vedrosumporasti leptir, ''[[Phoebis sennae]]'' *Oblačno žuti leptir, ''[[Colias croceus]]'' *Narandžastovršni leptir ''[[Anthocharis cardamines]]'' *Leptir psiha, ''[[Leptosia nina]]'' == Neke vrste štetočina == * ''[[Colias eurytheme]]'', leptir lucerke ili narandžastosumporni [[Datoteka:Pieris brassicae - Large Cabbage White - 02.jpg|thumb|''[[Pieris brassicae]]'', veliki bijeli ili kupusni bijeli leptir]] * ''[[Colias philodice]]'' zamućenosumporasti * ''[[Pieris rapae]]'', mali bijeli ili kupusni bijeli * ''[[Pieris brassicae]]'', veliki bijelac ili leptir kupusar == Reference == {{Refspisak}} == Dodatni izvori == * Braby, M. F. 2005. Provisional checklist of genera of the Pieridae (Lepidoptera: Papilionidae). ''Zootaxa'' 832: 1–16. * Braby, M., R. Vila, and N. E. Pierce. 2006. Molecular phylogeny and systematics of the Pieridae (Lepidoptera: Papilionoidea: higher classification and biogeography. ''Zoological Journal of the Linnean Society'' 147(2): 239-275. * Carter, David. 2000. Butterflies and Moths (2/ed). Dorling Kindersley, London. {{ISBN|0-7513-2707-7}}. * A New Subspecies of Eurema andersoni (Lepidoptera: Pieridae) from South India, O YATA, H GAONKAR - Entomological science, 1999 - ci.nii.ac.jp * Glassberg, Jeffrey ''Butterflies through Binoculars, The West'' (2001) * James, David G. and Nunnallee, David ''Life Histories of Cascadia Butterflies'' (2011) *Pyle, R. M. ''The Butterflies of Cascadia'' (2002) == Vanjski linkovi == {{Commons category|Pieridae}} * [http://tolweb.org/tree?group=Pieridae TOL] * [http://globis.insects-online.de/node/1 GloBIS Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105123528/http://www.globis.insects-online.de/node/1 |date=5. 11. 2013 }} Includes type images * [http://www.pteron-world.com/topics/classfication/pieridae/pieridae.html Pteron] In Japanese but binomial names 3 pages of images. Tip Next page. * [https://web.archive.org/web/20070227122023/http://www.pieris.ch/index.html Holarctic Pieridae] * [http://insecta.pro/taxonomy/95 "Family Pieridae"]. ''Insecta.pro''. * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/veg/leaf/checkered_white.htm '' Pontia protodice'', checkered white] on the University of Florida /Institute of Food and Agricultural Sciences Featured Creatures Web site * [https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/15813 BHL] Bridges ''Catalogue of the Papilionidae and Pieridae''. * [https://web.archive.org/web/20110719103118/http://www.biologie.uni-erlangen.de/mpp/Schmetterlinge/1-tagfalter/var-pieridae.html Whites & Yellows of Germany] {{Taxonbar |from=Q41559}} {{Authority control}} [[Kategorija:Pieridae| ]] [[Kategorija:Porodice leptira]] [[Kategorija:Insekti]] [[Kategorija:Lepidoptera]] [[Kategorija:Taksoni koje je imenovao William Swainson]] [[Kategorija:Taksoni opisani 1820.]] e2jbvfwzx8l32oz1y05u7xagt8soizq 4 536077 3914586 3914143 2026-07-26T12:36:24Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Evolucijska razvojna biologija]] na [[Wikipedia:Igralište/Evolucijska razvojna biologija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914143 wikitext text/x-wiki [[Slika:Genes hox.jpeg|thumb|upright=1.8.2|[[Homologija (biologija)|Homologni]] [[hox gen|''Hox'' gena]] kod različitih životinja kao što su [[insekti]]i [[kičmenjaci]]i; kontrolišu [[embriogeneza|embrionalni razvoj]] i stoga oblik tijela odraslih. Ovi geni su [[konzervirana sekvenca|visoko konzervirani]] kroz stotine miliona godina [[evolucija|evolucije]].<ref name=Carroll_2008/>]] '''Evolucijska razvojna biologija''', neformalno poznata kao '''evo-devo''', jest polje [[biologija|bioloških istraživanja]] koje poredi [[razvojna biologija|razvojne procese]] različitih [[organizam]]a, kako bi se zaključilo kako su se razvojni procesi [[evolucija|evoluirali]]. Ovo područje se razvijalo od početaka u 19. stoljeću, gdje se [[embriologija]] suočila s misterijom: [[zoologija]] nije znala kako se embriogeneza kontrolira na molekularnom nivou. [[Charles Darwin]] jeste primijetio da slični embrioni podrazumijevaju zajedničko porijeklo, ali je postignut mali napredak do 1970-ih. Tada je tehnologija [[rekombinantna DNK|rekombinantne DNK]] konačno spojila embriologiju s [[molekularna genetika|molekularnom genetikom]]. Ključno rano otkriće bilo je otkriće homeotskih gena koji reguliraju razvoj u širokom rasponu [[eukariot]]a. Ovo područje sastoji se od više osnovnih evolucijskih koncepata. Jedna je [[duboka homologija]], otkriće da su različiti organi poput očiju [[insekti|insekata]], [[kičmenjaci|kičmenjaka]] i [[glvonošci|glavonožaca]], za koje se dugo mislilo da su evoluirali odvojeno, kontrolirani sličnim genima kao što je ''[[pax-6]]'', iz [[evo-devo genski alat|evo-devo genskog alata]]. Ovi geni su drevni, budući da su [[konzervirana sekvenca|visoko konzervirani]], čak i kroz [[koljeno (biologija)|koljena]]; oni generiraju obrasce u vremenu i prostoru koji oblikuju embrion i na kraju formiraju [[tijelesni plan]] organizma. Druga je da se vrste ne razlikuju mnogo u svojim [[strukturnim gen]]ima, poput onih koji kodiraju za [[enzim]]e; ono što se razlikuje je način na koji je [[regulacija ekspresije gena|ekspresija gena regulirana]] pomoću [[Evo-devo genski alat|genskog alata]]. Ovi geni ponovo se koriste, nepromijenjeni, mnogo puta u različitim dijelovima embriona i u različitim fazama razvoja, formirajući složenu kaskadu kontrole, uključujući i isključujući druge regulatorne gene, kao i strukturne gene, u preciznom obrascu. Ova višestruka plejotropna ponovna upotreba objašnjava zašto su ovi geni visoko konzervirani, jer bi svaka promjena imala mnoge negativne posljedice kojima bi se [[prirodna selekcija]] suprotstavila. Nove morfološke karakteristike i na kraju nove vrste nastaju varijacijama u skupu alata, bilo kada se [[ekspresija gena|geni eksprimiraju]] u novom obrascu, bilo kada geni iz skupa alata steknu dodatne funkcije. Druga mogućnost je neolamarkistička teorija da se [[epigenetika]] kasnije konsoliduje na nivou gena, što je možda bilo važno u ranoj historiji višećelijskog života. ==Historija== {{Glavni|Historija evolucijske misli}} ===Rane teorije=== {{Glavni|Aristotelova biologija}} Filozofi su počeli razmišljati o tome kako su životinje stekle oblik u [[maternica|maternici]] u [[klasična antika|klasičnoj antici]]. [[Aristotel]] u svojoj traktati ''Fizika'' tvrdi da se, prema [[Empedokle|Empedoklu]], red "spontano" pojavljuje u razvoju embrija. U svojoj traktati ''Dijelovi životinja'', on tvrdi da je Empedoklova teorija bila pogrešna. U Aristotelovom izvještaju, Empedokle je naveo da je [[kičmeni stub]] podijeljen na pršljenove jer se, kako se dešava, embrion okreće i lomi stub na komade. Aristotel umjesto toga tvrdi da proces ima unaprijed određeni cilj: da je "sjeme" koje se razvija u embrion počelo s ugrađenim "potencijalom" da postane specifični dijelovi tijela, poput [[kičmeni pršljen|pršljenova]]. Nadalje, svaka vrsta životinje daje potomstvo životinjama svoje vrste: ljudi imaju samo ljudske bebe.<ref name="Leroi 2014">{{Cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |date=2014 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=181–182}}</ref> ===Rekapitulacija=== {{Glavna|Teorija rekapitulacije}} [[Datoteka:Haeckel vs von Baer.svg|thumb|upright=1.6| Embriološke teorije [[Ernst Haeckel| Ernsta Haeckela, koji je zagovarao teoriju rekapitulacijeref>{{harvnb|Richardson|Keuck|2002|p=516}}</ref> evolucijskog razvoja u embrionu i [[Karl Ernst von Baer]]ova [[epigeneza]] ]] [[Teorija rekapitulacije|Teoriju rekapitulacije]] evolucijskog razvoja predložio je [[Étienne Serres]] 1824–26, odražavajući ideje [[Johann Friedrich Meckel|Johanna Friedricha Meckela]] iz 1808. Tvrdili su da embriji 'viših' životinja prolaze kroz ili rekapituliraju niz faza, od kojih svaka podsjeća na životinju niže u [[veliki lanac bića|velikom lancu bića]]. Naprimjer, [[mozak]] ljudskog embriona prvo je izgledao kao mozak [[ribe]], zatim redom kao mozak [[gmizavci|gmizavca]], [[ptice]] i [[sisari|sisara]], prije nego što je postao jasno [[čovjek]]ov. Embriolog [[Karl Ernst von Baer]] usprotivio se ovome, tvrdeći 1828. godine da ne postoji linearni slijed kao u velikom lancu bića, zasnovan na jednom tjelesnom planu, već proces [[epigeneza|epigeneze]] u kojem se strukture diferenciraju. Von Baer je umjesto toga prepoznao četiri različita životinjska tjelesna plana: zrakasti, poput [[morske zvijezde]], [[mehkušci]], poput [[školjke|školjki]], zglobni, poput [[jastog]]a i [[kičmenjaci]], poput riba. Zoolozi su potom uglavnom napustili rekapitulaciju, iako ju je [[Ernst Haeckel]] oživio 1866.<ref>{{Cite web |last=O'Connell |first=Lindsey |date=10. 7. 2013 |title=The Meckel-Serres Conception of Recapitulation |url=https://embryo.asu.edu/pages/meckel-serres-conception-recapitulation |access-date=10. 10. 2016 |website=The Embryo Project Encyclopedia}}</ref><ref>{{Cite book |last=Desmond |first=Adrian J. |author-link=Adrian Desmond |url=https://archive.org/details/politicsofevolut00adri/page/53 |title=The politics of evolution: morphology, medicine, and reform in radical London |publisher=University of Chicago Press |year=1989 |isbn=978-0-226-14374-3 |location=Chicago |pages=[https://archive.org/details/politicsofevolut00adri/page/53 53–53, 86–88, 337–340, 490–491] |url-access=registration}}</ref><ref>{{harvnb|Secord|2003|pp=252–253}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bowler |first=Peter J. |url=https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/120 |title=Evolution: the history of an idea |publisher=University of California Press |year=2003 |isbn=978-0-520-23693-6 |location=Berkeley |pages=[https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/120 120–128, 190–191, 208]}}</ref><ref>{{harvnb|Secord|2003|pp=424, 512}}</ref> ==Heterotopija== ===Evolucijska morfologija=== {{Glavni|Morfologija|Tijelesni plan}} [[Datoteka:Comparison of Three Invertebrate Chordates.svg|thumb|left|A. [[Lancelet]] (hordat), B. Larveni [[plaštaš]], C. Odrasli plaštaš. [[Alexander Kovalevsky|Kovalevsky]] uočio je da su [[notohord]] (1) i škržni prorezi (5) zajednički plaštašima i kičmenjacima.]] Od početka 19. stoljeća do većeg dijela 20. stoljeća, [[embriologija]] se suočavala s misterijom. Vidjelo se kako se životinje razvijaju u odrasle jedinke vrlo različitog plana tijela, često kroz slične faze, iz jajeta, ali zoolozi gotovo ništa nisu znali o tome kako je [[embriogeneza|embrionalni razvoj]] kontroliran na [[molekularna biologija|molekularnom nivou]], a stoga jednako malo o tome kako su se razvili [[razvojna biologija|razvojni procesi]].<ref name="CarrollNatHist">{{Cite web |last=Carroll |first=Sean B. |title=The Origins of Form |url=http://www.naturalhistorymag.com/features/061488/the-origins-of-form |access-date=9. 10. 2016 |website=Natural History |quote=Biologists could say, with confidence, that forms change, and that natural selection is an important force for change. Yet they could say nothing about how that change is accomplished. How bodies or body parts change, or how new structures arise, remained complete mysteries.}}</ref> [[Charles Darwin]] tvrdio je da zajednička embrionalna struktura podrazumijeva zajedničkog pretka. Naprimjer, Darwin je u svojoj knjizi iz 1859. godine ''O porijeklu vrsta putem prirodnpg odabiranja...'' naveo [[larva|larvu]] školjke slične kozici, čiji odrasli jedinke u sjedećem stanju nisu nimalo ličili na druge [[ćlankonošci|člankonošce]]; [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] i Cuvier su ih klasifikovali kao [[mehkušci|mehkušce]].<ref name="Gilbert2003">{{Cite journal |last=Gilbert |first=Scott F. |author-link=Scott F. Gilbert |date=2003 |title=The morphogenesis of evolutionary developmental biology |url=http://www.chd.ucsd.edu/_files/fall2008/Gilbert.2003.IJDB.pdf |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=47 |issue=7–8 |pages=467–477 |pmid=14756322}}</ref><ref>{{Cite book |last=Darwin |first=Charles |url=http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=457 |title=On the Origin of Species |publisher=John Murray |year=1859 |isbn=978-0-8014-1319-3 |location=London |pages=439–440 |quote=Cirripedes afford a good instance of this: even the illustrious Cuvier did not perceive that a barnacle was, as it certainly is, a crustacean; but a glance at the larva shows this to be the case in an unmistakeable manner.}}</ref> Darwin je također primijetio otkriće [[Alexander Kovalevsky|Alexandera Kowalevskog]] da [[Tunicata]] također nisu bili mehkušci, već je u svom larvalnom stadiju imali [[notohord]] i farinksne proreze koji su se razvili iz istih klicnih slojeva kao i ekvivalentne strukture kod [[kičmenjak]]a, te bi stoga trebao biti grupiran s njima kao [[hordati]].<ref name=Gilbert2003/><ref>{{Cite web |last=Richmond |first=Marsha |date=januar 2007 |title=Darwin's Study of the Cirripedia |url=http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Richmond_cirripedia.html |access-date=9. 10. 2016 |publisher=Darwin Online}}</ref> Zoologija 19. stoljeća je tako pretvorila embriologiju u evolucijsku nauku, povezujući filogeniju sa [[homologija (biologija)|homologijom]] između [[klicin list|zametnih slojeva]] embrija. Zoolozi, uključujući Fritza Müllera, predložili su upotrebu embriologije za otkrivanje [[filogeneza|filogenetskih odnosa]] između [[takson]]a. Müller jeste pokazao da [[rakovi]] dijele larvu [[nauplius]]a, identificirajući nekoliko [[parazit]]skih vrsta koje nisu bile prepoznate kao rakovi. Müller je također prepoznao da [[prirodna selekcija]] mora djelovati na larve, baš kao što djeluje na odrasle jedinke, opovrgavajući rekapitulaciju, koja bi zahtijevala da larvalni oblici budu zaštićeni od prirodne selekcije.<ref name=Gilbert2003/> Dvije druge Haeckelove ideje o evoluciji razvoja prošle su bolje od rekapitulacije: on je 1870-ih tvrdio da promjene u vremenu ([[heterohronija]]) i promjene u položaju unutar tijela ([[heterotopija]]) aspekata embrionalnog razvoja pokreću evoluciju promjenom oblika tijela potomka u poređenju s tijelom pretka. Trebalo je cijelo stoljeće prije nego što se pokazalo da su ove ideje tačne.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last=Hall |first=B. K. |date=2003 |title=Evo-Devo: evolutionary developmental mechanisms |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=47 |issue=7–8 |pages=491–495 |pmid=14756324}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ridley |first=Mark|url=http://www.blackwellpublishing.com/ridley/ |title=Evolution |publisher=Wiley-Blackwell |year=2003 |isbn=978-1-4051-0345-9}}</ref>{{sfn|Gould|1977|pp=221–222}} [[Slika:Giant Pufferfish skin pattern detail.jpg|thumb|upright=0.8|Turingov rad iz 1952. godine matematički je objasnio kako se uzorci poput pruga i mrlja, kao kod džinovske napuhače, mogu pojaviti bez molekularnih dokaza.<ref name="Turing 1952"/>]] Godine 1917., [[D'Arcy Thompson]] napisao je knjigu „O rastu i obliku“ životinja, pokazujući jednostavnom [[Matematička biologija|matematikom]] kako male promjene [[parametar]]a, poput uglova spiralne ljuske [[gastropoda]], mogu radikalno promijeniti [[Morfologija|oblik životinje]], iako je preferirao mehaničko u odnosu na evolucijsko objašnjenje.<ref name="Ball">{{Cite journal |last=Ball |first=Philip|date=7. 2. 2013 |title=In retrospect: On Growth and Form |journal=[[Nature]] |volume=494 |issue=32–33 |pages=32–33 |bibcode=2013Natur.494...32B |doi=10.1038/494032a |s2cid=205076253 |doi-access=free}}</ref><ref name="Shalizi">{{Cite web |last=Shalizi |first=Cosma |title=Review: The Self-Made Tapestry by Philip Ball |url=http://bactra.org/reviews/self-made-tapestry/ |access-date=14. 10. 2016 |publisher=University of Michigan}}</ref> But without molecular evidence, progress stalled.<ref name=Gilbert2003/> U 1952., [[Alan Turing]] objavio je svoj rad "Hemijska osnova morfogeneze", o razvoju obrazaca u tijelima životinja. Predložio je da se [[morfogeneza]] može objasniti [[sistemom reakcija-difuzija|sistemom reakcije-difuzije]], sistemom reagujućih hemikalija sposobnih da difundiraju kroz tijelo.<ref name="Turing 1952">{{Cite journal |last=Turing |first=Alan M.|date=14. 8. 1952 |title=The Chemical Basis of Morphogenesis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London B |volume=237 |pages=37–72 |bibcode=1952RSPTB.237...37T |doi=10.1098/rstb.1952.0012 |s2cid=120437796 |number=641}}</ref> Modelirao je katalizirane hemijske reakcije koristeći [[parcijalna diferencijalna jednačina|parcijalne diferencijalne jednačine]], pokazujući da se obrasci pojavljuju kada hemijska reakcija proizvodi i [[kataliza]]tor (A) i [[inhibitor enzima|inhibitor]] (B) koji usporava proizvodnju A. Ako se A i B zatim šire različitim brzinama, A dominira na nekim mjestima, a B na drugim. Ruski biohemičar [[Boris Pavlovič Belousov|Boris Belousov]] provodio je eksperimente sa sličnim rezultatima, ali ih nije mogao objaviti jer su naučnici u to vrijeme mislili da stvaranje vidljivog reda krši [[drugi zakon termodinamike]].<ref>{{Cite book |last=Gribbin |first=John |author-link=John Gribbin |title=Deep Simplicity |publisher=Random House |year=2004 |page=126}}</ref> ===Moderna sinteza s početka 20. stoljeća=== {{Glavni|Moderna sinteza (20. stoljeće)}} U takozvanoj [[Moderna sinteza (20. stoljeće)|modernoj sintezi]] s početka 20. stoljeća, između 1918. i 1930. [[Ronald Fisher]] je spojio Darwinovu teoriju [[evolucija|evolucije]], s njenim insistiranjem na prirodnoj selekciji, [[nasljeđivanje|nasljednosti]] i [[genotipska varijacija|varijacijama genotipa]], i [[Gregor Mendel]]ove [[Mendelovi zakoni nasljeđivanja|zakone genetike]] u koherentnu strukturu za [[evolucijska biologija|evolucijsku biologiju]]. Biolozi su pretpostavili da je organizam direktan odraz svojih sastavnih gena: gena kodiranih za proteine, koji grade tijelo organizma. Biohemijski putevi (i, pretpostavljali su, nove vrste) evoluirali su kroz [[mutacije]] u tim genima. Bila je to jednostavna, jasna i gotovo sveobuhvatna slika: ali nije objasnila [[embriologija|embriološke osnove]].<ref name=Gilbert2003/><ref>{{Cite journal |last=Bock |first=Walter J. |date=juli 1981 |title=Reviewed Work: ''The Evolutionary Synthesis. Perspectives on the Unification of Biology'' |journal=[[The Auk]] |volume=98 |issue=3 |pages=644–646 |jstor=4086148}}</ref> [[Sean B. Carroll]] komentirao je da bi, da su evo-devo uvidi bili dostupni, embriologija sigurno imala centralnu ulogu u sintezi.<ref name=Carroll_2008/> Evolucionistički embriolog [[Gavin de Beer]] predvidio je evolucijsku razvojnu biologiju u svojoj knjizi iz 1930. godine ''Embrij i preci'',<ref name="Held">{{Cite book |last=Held |first=Lewis I. |author-link=Lewis I. Held |title=How the Snake Lost its Legs. Curious Tales from the Frontier of Evo-Devo |title-link=How the Snake Lost its Legs |date=2014 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-62139-8 |page=67}}</ref> by showing that evolution could occur by [[heterochrony]],<ref>{{harvnb|Gould|1977|pp=221–222}}</ref> kao što je kod [[pedomorfoza|zadržavanja juvenilnih karakteristika kod odrasle jedinke]].<ref name="ReferenceA"/> Ovo, tvrdio je de Beer, moglo uzrokovati očigledno nagle promjene u [[fosilni zapisim|fosilnim zapisima]], budući da se embrioni slabo [[fosil]]iziraju. Budući da su praznine u fosilnim zapisima korištene kao argument protiv Darwinove postepenosti evolucije, de Beerovo objašnjenje podržalo je darvinistički stav.<ref>{{Cite journal |last=Brigandt |first=Ingo |year=2006 |title=Homology and heterochrony: the evolutionary embryologist Gavin Rylands de Beer (1899-1972) |url=https://www.ualberta.ca/~brigandt/de_Beer.pdf |journal=Journal of Experimental Zoology |volume=306B |issue=4 |pages=317–328 |bibcode=2006JEZB..306..317B |doi=10.1002/jez.b.21100 |pmid=16506229}}</ref> Međutim, uprkos de Beeru, moderna sinteza uglavnom je ignorisala embrionalni razvoj kako bi objasnila oblik organizama, budući da se [[populacijska genetika]] činila adekvatnim objašnjenjem kako su se oblici razvijali.<ref name="Gilbert1991">{{Cite journal |last1=Gilbert |first1=S. F. |last2=Opitz |first2=J. M. |last3=Raff |first3=R. A. |date=1996 |title=Resynthesizing evolutionary and developmental biology |journal=Developmental Biology |volume=173 |issue=2 |pages=357–372 |doi=10.1006/dbio.1996.0032 |pmid=8605997 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Adams, M. |title=New Perspectives in Evolution |date=1991 |publisher=Liss/Wiley |editor-last=Warren, L. |pages=37–63 |chapter=Through the looking glass: The evolution of Soviet Darwinism |editor-last2=Koprowski, H.}}</ref>{{efn|Though [[C. H. Waddington]] had called for embryology to be added to the synthesis in his 1953 paper "Epigenetics and Evolution".<ref name="Smocovitis153">{{harvnb|Smocovitis|1996|page=153}}</ref>}} ===Lac operon=== {{Glavni|Lac operon}} [[Datoteka:Lac Operon.svg|thumb|275px|[[lac operon]]. Gore: potisnut. Dolje: aktivan. (1) [[RNK- polimeraza]], (2) [[lac represor|Represor]], (3) [[Promotor (genetika)|Promotor]], (4) Operator, (5) [[Laktoza]], (6–8) [[strukturni gen|geni koji kodiraju proteine]], kontrolirani prekidačem, koji uzrokuju probavu laktoze.]] Godine 1961, [[Jacques Monod]], [[Jean-Pierre Changeux]] i [[François Jacob]] otkrili su [[lac operon]] u [[bakterije|bakteriji]] ''[[Escherichia coli]]''. Bio je to skup [[gen]]a, raspoređenih u povratnoj [[kontrolna petlja|kontrolnoj petlji]], tako da bi se njegovi produkti stvarali samo kada ih "uključi" stimulus iz okoline. Jedan od ovih produkata bio je [[beta-galaktozidaza|β-galaktozidaza, enzim koji razgrađuje šećer]], laktoza; a sama [[laktoza]] bila je stimulus koji je aktivirao gene. Ovo je bilo otkriće, jer je prvi put pokazalo da su geni, čak i u [[organizmi]]ma malim poput bakterije, podložni preciznoj kontroli. Implikacija je bila da su i mnogi drugi geni detaljno regulirani.<ref>{{Cite journal |last1=Monod |first1=Jacques |author-link1=Jacques Monod |last2=Changeux |first2=J.P. |last3=Jacob |first3=François|year=1963 |title=Allosteric proteins and cellular control systems |journal=Journal of Molecular Biology |volume=6 |issue=4 |pages=306–329 |doi=10.1016/S0022-2836(63)80091-1 |pmid=13936070 |bibcode=1963JMBio...6..306M }}</ref> ===Rođenje evo-devo i druga sinteza=== Godine 1977. započela je revolucija u razmišljanju o evoluciji i razvojnoj biologiji, dolaskom tehnologije [[rekombinantna DNK|rekombinantne DNK]] u [[genetika|genetiku]], knjige ''Ontogenija i filogenija'' autora [[Stephen J. Gould|Stephena J. Goulda]] i rada "Evolucijska popravka"<ref name="Jacob 1977">{{Cite journal |last=Jacob |first=François |date=10. 6. 1977 |title=Evolution and Tinkering |journal=Science |volume=196 |issue=4295 |pages=1161–1166 |bibcode=1977Sci...196.1161J |doi=10.1126/science.860134 |pmid=860134}}</ref> [[François Jacob|Françoisa Jacoba]]. Gould je odbacio Haeckelovo tumačenje evolucijske embriologije, dok je Jacob postavio alternativnu teoriju.<ref name=Gilbert2003/> To je dovelo do [[proširena evolucijska sinteza|druge sinteze]],<ref>{{Cite journal |last1=Gilbert |first1=S.F. |last2=Opitz |first2=J.M. |last3=Raff |first3=R.A. |date=1996 |title=Resynthesizing Evolutionary and Developmental Biology |journal=Developmental Biology |volume=173 |issue=2 |pages=357–372 |doi=10.1006/dbio.1996.0032 |pmid=8605997 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Müller |first=G. B.|date=2007 |title=Evo–devo: extending the evolutionary synthesis |journal=Nature Reviews Genetics |volume=8 |issue=12 |pages=943–949 |doi=10.1038/nrg2219 |pmid=17984972 |s2cid=19264907}}</ref> konačno uključujući embriologiju, kao i [[molekularna genetika|molekularnu genetiku]], [[filogenija|filogeniju]] i [[evolucijska biologija|evolucijsku biologiju]], kako bi se formirao evo-devo.<ref>{{Cite journal |last1=Goodman |first1=C. S. |last2=Coughlin |first2=B. C. |year=2000 |editor2-last=Coughlin B. S. |title=Special feature: The evolution of evo-devo biology |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=97 |issue=9 |pages=4424–4456 |bibcode=2000PNAS...97.4424G |doi=10.1073/pnas.97.9.4424 |pmc=18255 |pmid=10781035 |doi-access=free |editor1=Goodman, C. S.}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Müller |first=GB and Newman SA (Eds.) |year=2005 |title=Special issue: Evolutionary Innovation and Morphological Novelty |url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/jissue/112149101 |journal=Journal of Experimental Zoology Part B |volume=304B |issue=6 |pages=485–631 |doi=10.1002/jez.b.21080 |pmid=16252267 |archive-url=https://20121211055145/http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/jissue/112149101 |archive-date=11. 12. 2012|url-access=subscription }}</ref> U 1978., [[Edward B. Lewis]] otkrio je [[homeoza|homeotske]] gene koji regulišu embrionalni razvoj kod voćnih mušica roda ''[[Drosophila]]'', koje su, kao i svi [[insekti]], [[člankonošci]], jedni od glavnih [[koljeno (biologija)|koljena]] beskičmenjaka.<ref name="Palmer 2004">{{Cite journal |last=Palmer |first=R.A. |year=2004 |title=Symmetry breaking and the evolution of development |journal=[[Science]] |volume=306 |issue=5697 |pages=828–833 |bibcode=2004Sci...306..828P |citeseerx=10.1.1.631.4256 |doi=10.1126/science.1103707 |pmid=15514148 |s2cid=32054147}}</ref> [[Bill McGinnis]] ubrzo otkrio je homeotske [[homeoboks]]ne genske sekvence, kod životinja u drugim koljenima, kod kičmenjaka kao što su [[žabe]], [[ptice]] i [[sisari]]; kasnije su pronađeni i kod [[gljiva]] kao što su [[kvasci]] i kod [[biljke|biljaka]].<ref name=Winchester/><ref>{{Cite web |last=Bürglin |first=Thomas R. |title=The Homeobox Page |url=http://homeobox.biosci.ki.se/ |access-date=13. 10. 2016 |publisher=Karolinska Institutet}}</ref> Očigledno je bilo jakih sličnosti u genima koji su kontrolisali razvoj kod svih [[eukariot]]a.<ref>{{Cite journal |last=Holland |first=P.W. |date=2013 |title=Evolution of homeobox genes |journal=Wiley Interdiscip Rev Dev Biol |volume=2 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1002/wdev.78 |pmid=23799629 |s2cid=44396110 |quote=Homeobox genes are found in almost all eukaryotes, and have diversified into 11 gene classes and over 100 gene families in animal evolution, and 10 to 14 gene classes in plants.}}</ref> U 1980., [[Christiane Nüsslein-Volhard]] i [[Eric Wieschaus]] opisali su „gap gene“ koji pomažu u stvaranju obrasca segmentacije u [[Drosophila|embrionima voćne mušice]];<ref name="Nusslein">{{Cite journal |last1=Nüsslein-Volhard, C. |last2=Wieschaus, E. |date=oktobar 1980 |title=Mutations affecting segment number and polarity in ''Drosophila'' |journal=[[Nature]] |volume=287 |issue=5785 |pages=795–801 |bibcode=1980Natur.287..795N |doi=10.1038/287795a0 |pmid=6776413 |s2cid=4337658}}</ref><ref name="Arthur2002">{{Cite journal |last=Arthur |first=Wallace |date=14. 2. 2002 |title=The emerging conceptual framework of evolutionary developmental biology |journal=Nature |volume=415 |issue=6873 |pages=757–764 |bibcode=2002Natur.415..757A |doi=10.1038/415757a |pmid=11845200 |s2cid=4432164}}</ref> oni i Lewis osvojili su [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu]] za svoj rad, 1995. godine.<ref name="Winchester">{{Cite journal |last=Winchester |first=Guil |year=2004 |title=Edward B. Lewis 1918-2004 |url=http://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(04)00683-9.pdf |publication-date=Sep 21, 2004 |volume=14 |issue=18 |pages=R740–742 |doi=10.1016/j.cub.2004.09.007 |pmid=15380080 |s2cid=32648995 |doi-access=free |periodical=Current Biology|bibcode=2004CBio...14.R740W }}</ref><ref>{{Cite web |title=Eric Wieschaus and Christiane Nüsslein-Volhard: Collaborating to Find Developmental Genes |url=https://www.ibiology.org/ibiomagazine/eric-wieschaus-and-christiane-nusselin-volhard.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013223611/https://www.ibiology.org/ibiomagazine/eric-wieschaus-and-christiane-nusselin-volhard.html |archive-date=13. 10. 2016 |access-date=13. 10. 2016 |publisher=iBiology}}</ref> Kasnije, otkrivene su specifičnije sličnosti: naprimjer, gen [[distal-less]] pronađen je 1989. kao uključen u razvoj dodataka ili udova kod voćnih mušica,<ref>{{Cite journal |last1=Cohen, S. M. |last2=Jurgens, G. |date=1989 |title=Proximal-distal pattern formation in Drosophila: cell autonomous requirement for Distal-less activity in limb development |journal=EMBO J. |volume=8 |issue=7 |pages=2045–2055 |doi=10.1002/j.1460-2075.1989.tb03613.x |pmc=401088 |pmid=16453891}}</ref> riblja peraja, kokošja krila, [[parapodija|parapodije]] morskih [[Annelida|anelidnih glista]], ampule i sifoni plaštaša i cjevasta stopala morskih ježeva. Bilo je očigledno da gen mora biti drevan, da datira još od Urbilaterija (posljednjeg zajedničkog pretka bilateralnih životinja) (prije [[edijakarij]]kog perioda, koji je započeo prije nekih 635 miliona godina). Evo-devo je počeo otkrivati ​​načine na koje su sva životinjska tijela građena tokom razvoja.<ref>{{Cite book |last=Carroll |first=Sean B.|title=Endless Forms Most Beautiful: The New Science of Evo Devo and the Making of the Animal Kingdom |title-link=Endless Forms Most Beautiful (book) |date=2006 |publisher=Weidenfeld & Nicolson [Norton] |isbn=978-0-297-85094-6 |pages=63–70 |orig-date=2005}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Panganiban |first1=G. |last2=Irvine |first2=S. M. |last3=Lowe |first3=C. |last4=Roehl |first4=H. |last5=Corley |first5=L. S. |last6=Sherbon |first6=B. |last7=Grenier |first7=J. K. |last8=Fallon |first8=J. F. |last9=Kimble |first9=J. |last10=Walker |first10=M. |last11=Wray |first11=G. A. |last12=Swalla |first12=B. J. |last13=Martindale |first13=M. Q. |last14=Carroll |first14=S. B. |year=1997 |title=The origin and evolution of animal appendages |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=10 |pages=5162–5166 |bibcode=1997PNAS...94.5162P |doi=10.1073/pnas.94.10.5162 |pmc=24649 |pmid=9144208 |doi-access=free}}</ref> ==Kontrola tjelesne strukture== ===Duboka homologija=== {{Glavni|Duboka homologija}} Otprilike sferna jaja različitih životinja daju različite morfologije, od meduza do jastoga, leptira do [[slonovi|slonova]]. Mnogi od ovih organizama dijele iste strukturne gene za izgradnju tijela: proteine ​​poput [[kolagen]]a i [[enzim]]a, ali biolozi su očekivali da će svaka grupa životinja imati svoja pravila razvoja. Iznenađenje evo-devo jest da oblikovanje tijela kontrolira prilično mali postotak gena i da su ovi regulatorni geni drevni, zajednički svim životinjama. [[Žirafa]] nema gen za dugi vrat, kao što ni [[slon]] nema gen za veliko tijelo. Njihova tijela su oblikovana sistemom prebacivanja koji uzrokuje da razvoj različitih karakteristika počne ranije ili kasnije, da se pojavi u ovom ili onom dijelu embriona i da se nastavi duže ili kraće vrijeme.<ref name=CarrollNatHist/> Zagonetka o tome kako je embrionalni razvoj kontrolisan počeo se rješavati korištenjem voćne mušice ''[[Drosophila melanogaster]]'' kao [[modelni organizam|modelnog organizma]]. Postupna kontrola [[embriogeneza|njene embriogeneze]] vizualizirana je vezivanjem [[fluorescencija|fluorescencijm]] različitih boja za specifične vrste proteina koje stvaraju geni eksprimirani u embrionu.<ref name=CarrollNatHist/> Boja kao što je [[zeleni fluorescentni protein]], porijeklom iz [[Aequorea victoria|meduze]], obično je bila vezana za [[antitijelo]] specifično za protein voćne mušice, formirajući precizan indikator gdje i kada se taj protein pojavio u živom embrionu.<ref>{{Cite web |date=2015 |title=Fluorescent Probes |url=https://www.thermofisher.com/uk/en/home/life-science/protein-biology/protein-biology-learning-center/protein-biology-resource-library/pierce-protein-methods/fluorescent-probes.html# |access-date=12. 10. 2016 |publisher=ThermoFisher Scientific}}</ref> [[Slika:PAX6 Phenotypes Washington etal PLoSBiol e1000247.png|thumb|upright=1.3.5|Gen ''[[pax-6]]'' kontrolira razvoj očiju različitih tipova u životinjskom carstvu.]] Koristeći takvu tehniku, 1994. godine [[Walter Gehring]] otkrio je da gen ''[[pax-6]]'', ključan za formiranje očiju voćnih mušica, tačno odgovara genu koji formira oči kod miševa i ljudi. Isti gen je brzo pronađen u mnogim drugim grupama životinja, kao što su [[lignje]], [[glavonošci]] [[mehkušci]]. Biolozi, uključujući [[Ernst Mayr|Ernsta Mayra]], vjerovali su da su se oči pojavile u životinjskom carstvu najmanje 40 puta, jer se anatomija različitih tipova očiju uveliko razlikuje.<ref name=CarrollNatHist/> Naprimjer, složeno oko vinske mušice sastoji se od stotina malih sočivastih struktura ([[omatidija]]); ljudsko oko ima [[slijepa mrlja|slijepu mrlju]], gdje [[optički nerv]] ulazi u oko, a nervna vlakna prolaze preko površine [[mrežnjača|mrežnjače]], tako da svjetlost mora proći kroz sloj nervnih vlakana prije nego što stigne do detektorskih ćelija u mrežnjači, tako da je struktura efektivno "okrenuta naopačke"; nasuprot tome, oko glavonošca ima mrežnjaču, zatim sloj nervnih vlakana, a zatim očni zid "naopačke".<ref name="Land1992">{{Cite journal |last1=Land |first1=M. F. |last2=Fernald |first2=R. D. |year=1992 |title=The evolution of eyes |journal=[[Annual Review of Neuroscience]] |volume=15 |pages=1–29 |doi=10.1146/annurev.ne.15.030192.000245 |pmid=1575438}}</ref> Međutim, dokaz o ''pax-6'' bio je da su isti geni kontrolirali razvoj očiju svih ovih životinja, što sugerira da su sve evoluirale od zajedničkog pretka.<ref name=CarrollNatHist/> [[Evo-devo genski alat|Drevni geni]] bili su [[konzervirana sekvenca|konzervirani kroz milione godina evolucije]] kako bi stvorili različite strukture za slične funkcije, demonstrirajući [[duboka homologija|duboku homologiju]] između struktura za koje se nekada smatralo da su potpuno analogne.<ref name=Stanislav1997/><ref name="Pichaud">{{Cite journal |last1=Pichaud |first1=Franck |last2=Desplan |first2=Claude |date=august 2002 |title=Pax genes and eye organogenesis |journal=Current Opinion in Genetics & Development |volume=12 |issue=4 |pages=430–434 |doi=10.1016/S0959-437X(02)00321-0 |pmid=12100888}}</ref> Ova ideja proširena je kasnije na evoluciju [[embriogneza|embriogeneze]]<ref name="Drost 2017 69–75">{{Cite journal |last1=Drost |first1=Hajk-Georg |last2=Janitza |first2=Philipp |last3=Grosse |first3=Ivo |last4=Quint |first4=Marcel |year=2017 |title=Cross-kingdom comparison of the developmental hourglass |journal=Current Opinion in Genetics & Development |volume=45 |pages=69–75 |doi=10.1016/j.gde.2017.03.003 |pmid=28347942 |doi-access=free}}</ref> i uzrokovala je radikalnu reviziju značenja homologije u evolucijskoj biologiji.<ref name=Carroll_2008/><ref name="Stanislav1997">{{Cite journal |last1=Tomarev |first1=Stanislav I. |last2=Callaerts |first2=Patrick |last3=Kos |first3=Lidia |last4=Zinovieva |first4=Rina |last5=Halder |first5=Georg |last6=Gehring |first6=Walter |last7=Piatigorsky |first7=Joram |year=1997 |title=Squid Pax-6 and eye development |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=94 |issue=6 |pages=2421–2426 |bibcode=1997PNAS...94.2421T |doi=10.1073/pnas.94.6.2421 |pmc=20103 |pmid=9122210 |doi-access=free}}</ref><ref name=Pichaud/> ===Genetički alati=== {{Glavni|Evo-devo genski alati}} {{Glavni|Evolucijska razvojna biologija biljaka}} [[Datoteka:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|upright=1.3|Ekspresija [[Hox gen|homeoboksnog (Hox) gena]] kod voćne mušice]] Mali dio gena u genomu organizma kontrolira njegov razvoj. Ovi geni nazivaju se razvojno-genetički alatni set. Visoko su konzervirani među [[koljeno (biologija)|koljenima]], što znači da su drevni i vrlo slični u široko razdvojenim grupama životinja. Razlike u raspoređivanju gena alatnog seta utiču na plan tijela i broj, identitet i obrazac dijelova tijela. Većina gena alatnog seta dijelovi su [[signalni put|signalnih puteva]]: oni kodiraju [[transkripcijski faktor|transkripcijske faktore]], proteine ​​[[ćelijska adhezija|ćelijske adhezije]], proteine ​​ćelijske površine [[receptor (biohemija)|receptore]] i signalne [[ligand]]e koji se vežu za njih, te izlučene [[morfogen]]e koji difundiraju kroz embrion. Sve ovo pomaže u definiranju sudbine nediferenciranih ćelija u embrionu. Zajedno, oni generiraju obrasce u vremenu i prostoru koji oblikuju embrion i na kraju formiraju tjelesni plan organizma. Među najvažnijim genima iz kompleta alata su ''Hox geni''. Ovi transkripcijski faktori sadrže motiv [[DNK]] koji veže homeoboksni protein, koji se također nalazi u drugim genima iz kompleta alata, i stvaraju osnovni obrazac tijela duž njegove prednje-stražnje ose.<ref name=Carroll_2008/> Hox geni određuju gdje će se ponavljajući dijelovi, poput mnogih pršljenova zmija, rasti u embrionu ili larvi u razvoju.<ref name=CarrollNatHist/> ''Pax-6'', već spomenut, klasični je gen iz kompleta alata.<ref>{{Cite journal |last1=Xu, P.X. |last2=Woo, I. |last3=Her, H. |last4=Beier, D. R. |last5=Maas, R. L. |year=1997 |title=Mouse Eya homologues of the Drosophila eyes absent gene require Pax6 for expression in lens and nasal placode |journal=Development |volume=124 |issue=1 |pages=219–231 |doi=10.1242/dev.124.1.219 |pmid=9006082}}</ref> Iako su i drugi geni iz kompleta alata uključeni u uspostavljanje biljni tijelesni plan,<ref>{{Cite journal |last1=Quint |first1=Marcel |last2=Drost |first2=Hajk-Georg |last3=Gabel |first3=Alexander |last4=Ullrich |first4=Kristian Karsten |last5=Bönn |first5=Markus |last6=Grosse |first6=Ivo |date=4. 10. 2012 |title=A transcriptomic hourglass in plant embryogenesis |journal=[[Nature]] |volume=490 |issue=7418 |pages=98–101 |bibcode=2012Natur.490...98Q |doi=10.1038/nature11394 |issn=0028-0836 |pmid=22951968 |s2cid=4404460}}</ref> [[homeoboks]]ni geni nalaze se također u biljkama, što implicira da su zajednički svim [[eukarioti]]ma.<ref name="pmid19734295">{{Cite journal |last1=Mukherjee |first1=K. |last2=Brocchieri, L. |last3=Bürglin, T.R. |date=decembar 2009 |title=A comprehensive classification and evolutionary analysis of plant homeobox genes |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=26 |issue=12 |pages=2775–94 |doi=10.1093/molbev/msp201 |pmc=2775110 |pmid=19734295}}</ref><ref name="pmid9336443">{{Cite journal |last=Bürglin, T.R. |date=novembar 1997 |title=Analysis of TALE superclass homeobox genes (MEIS, PBC, KNOX, Iroquois, TGIF) reveals a novel domain conserved between plants and animals |journal=Nucleic Acids Research |volume=25 |issue=21 |pages=4173–80 |doi=10.1093/nar/25.21.4173 |pmc=147054 |pmid=9336443}}</ref><ref name="pmid17501745">{{Cite journal |last1=Derelle |first1=R. |last2=Lopez, P. |last3=Le Guyader, H. |last4=Manuel, M. |year=2007 |title=Homeodomain proteins belong to the ancestral molecular toolkit of eukaryotes |journal=Evolution & Development |volume=9 |issue=3 |pages=212–9 |doi=10.1111/j.1525-142X.2007.00153.x |pmid=17501745 |s2cid=9530210}}</ref> ===Embrionalne regulatorne mreže === {{Glavni|Regulacija ekspresije gena|Transkripcijska regulacija}} [[Datoteka:Gene Regulatory Network.jpg|thumb|upright=1.6|[[Genska regulatorna mreža]]]] Proteinski produkti regulatornog alata se ponovo koriste ne dupliciranjem i modifikacijom, već složenim mozaikom [[plejotropija|plejotropije]], tj. primjenjuju se nepromijenjeni u mnogim nezavisnim razvojnim procesima, dajući obrazac mnogim različitim tjelesnim strukturama.<ref name=Carroll_2008/> Lokusi ovih plejotropnih genskih alata imaju velike, složene i modularne [[cis-regulatorni element|cis-regulatorne elemente]]. Naprimjer, dok nepleiotropni gen za [[rodopsin]] kod voćne mušice ima cis-regulatorni element dug samo nekoliko stotina [[bazni par|baznih parova]], plejotropna bezokost cis-regulatorna regija sadrži šest cis-regulatornih elemenata u preko 7000 baznih parova.<ref name=Carroll_2008/> Uključene [[mreža regulatornih gena|regulatorne mreže]] često su vrlo velike. Svaki regulatorni protein kontrolira "desetke do stotine" cis-regulatornih elemenata. Naprimjer, 67 transkripcijskih faktora voćne mušice kontroliralo je u [[prosjek]]u 124 ciljna gena svaki.<ref name=Carroll_2008/> Sva ova složenost omogućava genima uključenim u razvoj embrija da se uključuju i isključuju u tačno pravo vrijeme i na tačno pravim mjestima. Neki od ovih gena su [[strukturni gen|strukturni]], direktno formirajući enzime, tkiva i organe embrija. Ali mnogi drugi su sami regulatorni geni, tako da se ono što se uključuje često precizno tempirana kaskada prebacivanja, koja uključuje uključivanje jednog razvojnog procesa za drugim u embrionu u razvoju.<ref name=Carroll_2008/> [[Datoteka:Drosophila early embryo protein gradients.svg|thumb|upright=1.25|left| Distribucija genskih produkata duž duge ose ranog embriona [[Drosophila melanogaster|voćne mušice]]]] Takva kaskadna regulatorna mreža proučavana je detaljno u [[embriogeneza|razvoju embriona voćne mušice]]. Mladi embrion je ovalnog oblika, poput [[ragbi-lopta|ragbićlopte]]. Mali broj gena proizvodi [[iRNK]] koje uspostavljaju [[gradijent koncentracije|gradijente koncentracije]] duž duge ose embriona. U ranom embrionu, geni ''[[bicoid]]'' i ''hunchback'' su u visokoj koncentraciji blizu prednjeg kraja i daju obrazac budućoj glavi i toraks; geni ''kaudal'' i ''[[nanos (gen)|nanos]]'' su u visokoj koncentraciji blizu zadnjeg kraja i daju obrazac najzadnjim abdominalnim segmentima. Efekti ovih gena međusobno djeluju; naprimjer, bicoid protein blokira translaciju ''kaudalne'' [[iRNK|informacijske RNK]], tako da koncentracija kaudal proteina postaje niska na prednjem kraju. Kaudalni protein kasnije uključuje gene koji stvaraju zadnje segmente muhe, ali samo na zadnjem kraju gdje je najkoncentriraniji.<ref name="Russel">{{Cite book |last=Russel |first=Peter |title=iGenetics: a molecular approach |publisher=Pearson Education |year=2010 |isbn=978-0-321-56976-9 |pages=564–571}}</ref><ref name="Rivera">{{Cite journal |last1=Rivera-Pomar |first1=Rolando |last2=Jackle, Herbert |year=1996 |title=From gradients to stripes in Drosophila embryogenesis: Filling in the gaps |journal=Trends in Genetics |volume=12 |issue=11 |pages=478–483 |doi=10.1016/0168-9525(96)10044-5 |pmid=8973159}}</ref> [[Slika:Gap gene expression.svg|thumb|upright=0.8|[[Gap gen]] kod voćne mušice aktiviraju geni poput ''[[bicoid]]'', postavljajući pruge preko embriona koje počinju oblikovati segmente tijela.]] Proteini bicoid, hunchback i caudal zauzvrat regulišu transkripciju [[gap gen]]a kao što su ''giant'', ''knirps'', ''Krüppel'' i ''reppless'' u prugastom uzorku, stvarajući prvi nivo struktura koje će postati segmenti.<ref name="Nusslein"/> Proteini iz ovih zauzvrat kontrolišu [[gen pravila parova]], koji u sljedećoj fazi postavljaju sedam traka preko duge ose embriona. Konačno, geni polarnosti segmenta kao što je ''[[engrailed (gen)|engrailed]]'' dijele svaku od sedam traka na po dvije, stvarajući 14 budućih segmenata.<ref name=Russel/><ref name=Rivera/> Ovaj proces objašnjava preciznu konzervaciju sekvenci gena alata, što je rezultiralo dubokom homologijom i funkcionalnom ekvivalencijom proteina alata kod različitih životinja (što se vidi, naprimjer, kada mišji protein kontrolira razvoj voćne mušice). Interakcije transkripcijskih faktora i [[cis-regulatorni element|cis-regulatornih elemenata]] ili signalnih proteina i receptora, postaju zaključane kroz višestruku upotrebu, čineći gotovo svaku mutaciju štetnom i stoga eliminiranom [[prirodno odabiranje|prirodnom selekcijom]].<ref name=Carroll_2008/> Mehanizam koji postavlja prednjo-zadnju osu svake [[životinje]] je isti, što implicira [[zaljednićki predak|zajedničkog pretka]]. Postoji sličan mehanizam za stražnju-trbušnu osu za [[Bilaterialia|bilateralne]] životinje, ali je obrnut između [[člankonošci|artropoda]] i [[kičmenjak]]a.<ref>{{Cite journal |last1=De Robertis |first1=Eddy |last2=Sasai |first2=Yoshiki |year=1996 |title=A common plan for dorsoventral patterning in Bilateria |journal=[[Nature]] |volume=380 |issue=6569 |pages=37–40 |bibcode=1996Natur.380...37D |doi=10.1038/380037a0 |pmid=8598900 |s2cid=4355458}}</ref> Drugi proces, [[gastrulacija]] embriona, pokreće [[miozin II]] molekularni motori, koji nisu konzervirani među [[vrsta]]ma. Proces je možda započet [[kretanje]]m morske vode u okolini, a kasnije zamijenjen evolucijom kretanja tkiva u embrionu.<ref>{{Cite journal |last=Farge |first=Emmanuel |year=2003 |title=Mechanical induction of twist in the Drosophila foregut/stomodeal primordium |journal=Current Biology |volume=13 |issue=16 |pages=1365–1377 |doi=10.1016/s0960-9822(03)00576-1 |pmid=1293230 |doi-access=free|bibcode=2003CBio...13.1365F }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Nguyen |first1=Ngoc-Minh |last2=Merle |first2=Tatiana |display-authors=etal |year=2022 |title=Mechano-biochemical marine stimulation of inversion, gastrulation, and endomesoderm specification in multicellular Eukaryota |journal=Frontiers in Cell and Developmental Biology |volume=10 |article-number=992371 |doi=10.3389/fcell.2022.992371 |pmc=9754125 |pmid=36531949 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Nguyen |first1=Ngoc-Minh |last2=Farge |first2=Emmanuel |display-authors=etal |year=2024 |title=Mechanical induction in metazoan development and evolution: from earliest multi-cellular organisms to modern animal embryos |journal=Nature Communications|volume=15 |issue=1 |doi=10.1038/s41467-024-55100-5 |pmc=11659590 |pmid=39702750 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..1510695N }}</ref> ==Porijeklo novosti== {{Glavni|Historija evolucijske misli#21. stoljeće}} Među iznenađujućim i, možda, kontraintuitivnijim (sa [[Moderna sinteza (20. stoljeće)|neodarvinističkog]] gledišta) rezultatima nedavnih istraživanja u evolucijskoj razvojnoj biologiji je da se raznolikost [[tjelesni plan|tjelesnog plana]] i [[morfologija]] kod organizama u mnogim [[koljeno (biologija)|koljenima]] ne odražava nužno u raznolikosti na nivou sekvenci gena, uključujući one iz razvojnog genetičkog alata i drugih gena uključenih u razvoj. Zaista, kao što su primijetili John Gerhart i Marc Kirschner, postoji očigledan paradoks: "tamo gdje najviše očekujemo da pronađemo varijacije, nalazimo konzerviranost, nedostatak promjene" ".<ref>{{Cite book |last1=Gerhart |first1=John |title=Cells, Embryos and Evolution |last2=Kirschner |first2=Marc |publisher=Blackwell Science |year=1997 |isbn=978-0-86542-574-3}}</ref> Dakle, ako uočena morfološka novost između različitih [[kladus]]a ne dolazi od promjena u genskim sekvencama (kao što je mutacija), odakle dolazi? Novost može nastati promjenama u [[regulacija gena|regulaciji gena]], uzrokovanim mutacijama.<ref name="Carroll_2008">{{Cite journal |last=Carroll |first=Sean B. |author-link=Sean B. Carroll |date=2008 |title=Evo-Devo and an Expanding Evolutionary Synthesis: A Genetic Theory of Morphological Evolution |journal=Cell |volume=134 |issue=1 |pages=25–36 |doi=10.1016/j.cell.2008.06.030 |pmid=18614008 |s2cid=2513041 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Carroll |first1=Sean B. |author-link1=Sean B. Carroll |title=From DNA to Diversity: Molecular Genetics and the Evolution of Animal Design&nbsp;— Second Edition |last2=Grenier |first2=Jennifer K. |last3=Weatherbee |first3=Scott D. |publisher=Blackwell Publishing |year=2005 |isbn=978-1-4051-1950-4}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Carroll |first=Sean B.|year=2000 |title=Endless forms: the evolution of gene regulation and morphological diversity |journal=Cell |volume=101 |issue=6 |pages=577–80 |doi=10.1016/S0092-8674(00)80868-5 |pmid=10892643 |s2cid=12375030 |doi-access=free}}</ref><ref name="Moczek_2015">{{Cite journal |last=Moczek, Armin P. |display-authors=etal |date=2015 |title=The Significance and Scope of Evolutionary Developmental Biology: A Vision for the 21st Century |url=http://www.extavourlab.com/pdfs/papers/2015_Moczek_EvolDev.pdf |journal=Evolution & Development |volume=17 |issue=3 |pages=198–219 |doi=10.1111/ede.12125 |pmid=25963198 |bibcode=2015EvDev..17..198M |s2cid=9652129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417114046/http://www.extavourlab.com/pdfs/papers/2015_Moczek_EvolDev.pdf |archive-date=17. 4. 2016 |access-date=27. 11. 2015 |hdl-access=free |hdl=2027.42/111768}}</ref> ===Varijacije u kompletu alata=== {{Multiple image | total_width = 300px | image1 = Heliconius erato Richard Bartz.jpg | caption1 = ''[[Heliconius erato]]'' | image2 = Heliconius melpomene 2b Richard Bartz.jpg | caption2 = ''[[Heliconius melpomene]]'' | footer = Različite vrste leptira roda ''Heliconius'' imaju [[paralelna evolucija|nezavisno evoluirane]] slične obrasce, očigledno oba [[olakšana varijacija|olakšana i ograničena]] dostupnim [[razvojna genetika|razvojno-genetičkim alatima]] genima koji kontroliraju [[formiranje obrasca]] krila. }} Varijacije u alatima mogle su proizvesti veliki dio morfološke evolucije životinja. Alati mogu pokretati evoluciju na dva načina. Gen iz alata može se eksprimirati na drugačiji način, kao kada je kljun Darwinove [[velika zeba|velike zebe]] uvećan genom ''[[BMP]]'',<ref>{{Cite journal |last1=Abzhanov |first1=A. |last2=Protas, M. |last3=Grant, B.R. |last4=Grant, P.R. |last5=Tabin, C.J. |year=2004 |title=Bmp4 and Morphological Variation of Beaks in Darwin's Finches |journal=Science |volume=305 |issue=5689 |pages=1462–1465 |bibcode=2004Sci...305.1462A |doi=10.1126/science.1098095 |pmid=15353802 |s2cid=17226774}}</ref> ili kada su [[zmije]] gubile noge jer su noge sa genom "distalless" postale nedovoljno izražene ili se uopće nisu ispoljavale na mjestima gdje su drugi gmizavci nastavili formirati svoje udove.<ref>{{Cite journal |last1=Cohn, M.J. |last2=Tickle, C. |year=1999 |title=Developmental basis of limblessness and axial patterning in snakes |journal=[[Nature]] |volume=399 |issue=6735 |pages=474–479 |bibcode=1999Natur.399..474C |doi=10.1038/20944 |pmid=10365960 |s2cid=4309833}}</ref> Ili, gen iz kompleta alata može steći novu funkciju, kao što se vidi u mnogim funkcijama istog gena, ''distalno-less'', koji kontrolira tako raznolike strukture kao što je [[mandibula]] kod kičmenjaka,<ref name="Beverdam2002">{{Cite journal |last1=Beverdam |first1=A. |last2=Merlo, G.R. |last3=Paleari, L. |last4=Mantero, S. |last5=Genova, F. |last6=Barbieri, O. |last7=Janvier, P. |last8=Levi, G. |date=august 2002 |title=Jaw Transformation With Gain of Symmetry After DLX5/DLX6 Inactivation: Mirror of the Past? |url=https://iris.unito.it/bitstream/2318/87307/1/Beverdam_2002.pdf |journal=Genesis |volume=34 |issue=4 |pages=221–227 |doi=10.1002/gene.10156 |pmid=12434331 |s2cid=19592597 |hdl-access=free |hdl=2318/87307}}</ref><ref name="Depew2002">{{Cite journal |last1=Depew, M.J. |last2=Lufkin, T. |last3=Rubenstein, J.L. |date=oktobar 2002 |title=Specification of jaw subdivisions by DLX genes |journal=Science |volume=298 |issue=5592 |pages=381–385 |doi=10.1126/science.1075703 |pmid=12193642 |s2cid=10274300 |doi-access=free |bibcode=2002Sci...298..381D }}</ref> noge i antene kod voćne mušice,<ref>{{Cite journal |last1=Panganiban |first1=Grace |last2=Rubenstein |first2=John L. R. |date=2002 |title=Developmental functions of the Distal-less/Dlx homeobox genes |url=http://dev.biologists.org/content/129/19/4371 |journal=Development |volume=129 |issue=19 |pages=4371–4386 |doi=10.1242/dev.129.19.4371 |pmid=12223397|url-access=subscription }}</ref> i [[očna pjega (mimikrija)|uzorak očnih pjega]] u [[leptiri|leptirskim]] [[krilo|krilima]].<ref>{{Cite journal |last1=Beldade, P. |last2=Brakefield, P.M. |last3=Long, A.D. |year=2002 |title=Contribution of Distal-less to quantitative variation in butterfly eyespots |journal=Nature |volume=415 |issue=6869 |pages=315–318 |doi=10.1038/415315a |pmid=11797007 |s2cid=4430563}}</ref> S obzirom na to da male promjene u genima alatnog seta mogu uzrokovati značajne promjene u tjelesnim strukturama, one su često omogućavale istu funkciju [[Konvergentna evolucija|konvergentno]] ili [[Paralelna evolucija|paralelno]]. ''distal-less'' generira obrasce krila kod leptira ''[[Heliconius erato]]'' i ''[[Heliconius melpomene]]'', koji su [[Müllerovska mimikrija|Müllerove imitacije]]. U takozvanoj [[olakšana varijacija|olakšanoj varijaciji]],<ref>{{Cite journal |last1=Gerhart |first1=John |last2=Kirschner |first2=Marc |year=2007 |title=The theory of facilitated variation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=suppl1 |pages=8582–8589 |bibcode=2007PNAS..104.8582G |doi=10.1073/pnas.0701035104 |pmc=1876433 |pmid=17494755 |doi-access=free}}</ref> njihovi obrasci krila nastali su u različitim evolucijskim događajima, ali ih kontroliraju isti geni.<ref>{{Cite journal |last1=Baxter, S.W. |last2=Papa, R. |last3=Chamberlain, N. |last4=Humphray, S.J. |last5=Joron, M. |last6=Morrison, C. |last7=ffrench-Constant, R.H. |last8=McMillan, W.O. |last9=Jiggins, C.D. |year=2008 |title=Convergent Evolution in the Genetic Basis of Mullerian Mimicry in Heliconius Butterflies |journal=Genetics |volume=180 |issue=3 |pages=1567–1577 |doi=10.1534/genetics.107.082982 |pmc=2581958 |pmid=18791259 |bibcode=2008Genet.180.1567B }}</ref> Razvojne promjene mogu direktno doprinijeti [[specijacija|specijaciji]].<ref>{{Cite journal |last=Pennisi, E. |author-link=Elizabeth Pennisi |year=2002 |title=Evolutionary Biology:Evo-Devo Enthusiasts Get Down to Details |journal=Science |volume=298 |issue=5595 |pages=953–955 |doi=10.1126/science.298.5595.953 |pmid=12411686 |s2cid=154023266}}</ref> ===Konsolidacija epigenetičkih promjena=== {{Glavni|Genetička asimilacija|Transgeneracijsko epigenetičko nasljeđivanje}} {{Dalje|Proširena evolucijska sinteza}} Evolucijska inovacija ponekad može započeti [[Lamarkizam|u Lamarkovom stilu]] sa [[Epigenetika|epigenetičkim]] promjenama genske regulacije ili [[morfogeneza|generacija fenotipa]], a potom [[genetička asimilacija|konsolidirana promjenama na nivou gena]]. Epigenetičke promjene uključuju modifikaciju DNK reverzibilnom metilacijom,<ref>{{Cite book |last1=Jablonka |first1=Eva |author-link1=Eva Jablonka |title=Epigenetic Inheritance and Evolution: The Lamarckian Dimension |last2=Lamb |first2=Marion |publisher=Oxford University Press |year=1995 |isbn=978-0-19-854063-2 |location=Oxford, New York}}</ref> kao i neprogramirano preoblikovanje organizma fizičkim i drugim uticajima okoline zbog inherentne [[fenotipska plastičnost|plastičnosti]] razvojnih mehanizama.<ref name="West-Eberhard 2003">{{Cite book |last=West-Eberhard |first=Mary Jane |title=Developmental plasticity and evolution |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0-19-512235-0 |location=New York}}</ref> Biolozi [[Stuart Newman|Stuart A. Newman]] i [[Gerd Müller (teorijski biolog)|Gerd B. Müller]] sugerišu da su organizmi u ranoj historiji višećelijskog života bili podložniji ovoj drugoj kategoriji epigenetičke determinacije nego moderni organizmi, što pruža osnovu za rane [[makroevolucija|makroevolucijske]] promjene.<ref>{{Cite book |title=Origination of Organismal Form: Beyond the Gene in Developmental and Evolutionary Biology |title-link=Origination of Organismal Form |publisher=MIT Press |year=2003 |editor-last=Müller, Gerd B.|editor-last2=Newman, Stuart A.}}</ref> ===Razvojna pristranost=== {{Glavni|Razvojna pristranost}} [[Datoteka:Chilipoda- Geophilomorpha (3309242471).jpg|thumb|Među stonogama, svi članovi porodice ''Geophilomorpha'' ograničeni su razvojnom pristranošću da imaju neparan broj segmenata, bilo da ih je samo 27 ili čak 191.]] Razvoj u određenim lozama može biti pristrasan ili pozitivno, prema datoj putanji ili [[fenotip]]u,{{efn|Pozitivna pristranost se ponekad naziva razvojni pogon.<ref name=Arthur2001/>}} ili negativno, od stvaranja određenih vrsta promjena; bilo koji može biti apsolutan (promjena se uvijek ili nikada ne proizvodi) ili relativan. Međutim, dokaze za bilo koji takav [[pravci evolucije|smjer u evoluciji]] teško je pribaviti i mogu također biti rezultat razvojnih ograničenja koja ograničavaju diverzifikaciju.<ref name="Drost 2017 69–75"/> Naprimjer, kod [[gastropoda]], ljuštura tipa puža uvijek je građena kao cijev koja raste i u dužinu i u promjer; selekcija je stvorila širok raspon oblika ljuštura kao što su ravne spirale, konusi i visoke spiralne ljušture unutar ovih ograničenja. Među stonogama, Lithobiomorpha uvijek imaju 15 segmenata trupa kao odrasle jedinke, što je vjerojatno rezultat razvojne sklonosti neparnom broju segmenata trupa. Kod drugog reda stonoga, Geophilomorpha, broj segmenata varira kod različitih vrsta između 27 i 191, ali je broj uvijek neparan, što ovo čini apsolutnim ograničenjem; gotovo sve neparne brojeve u tom rasponu zauzima jedna ili druga vrsta.<ref name="Arthur2001">{{Cite journal |last=Arthur |first=W. |date=juli 2001 |title=Developmental drive: an important determinant of the direction of phenotypic evolution |journal=Evolution & Development |volume=3 |issue=4 |pages=271–278 |doi=10.1046/j.1525-142x.2001.003004271.x |pmid=11478524 |bibcode=2001EvDev...3..271A |s2cid=41698287}}</ref><ref name="Arthur2002Centipedes">{{Cite journal |last=Arthur |first=W. |date=oktobar 2002 |title=The interaction between developmental bias and natural selection: from centipede segments to a general hypothesis |journal=Heredity |volume=89 |issue=4 |pages=239–246 |doi=10.1038/sj.hdy.6800139 |pmid=12242638 |doi-access=free|bibcode=2002Hered..89..239A }}</ref><ref name="ChipmanArthurAkam2004">{{Cite journal |last1=Chipman |first1=Ariel D. |last2=Arthur |first2=Wallace |last3=Akam |first3=Michael |date=juli 2004 |title=A Double Segment Periodicity Underlies Segment Generation in Centipede Development |journal=Current Biology |volume=14 |issue=14 |pages=1250–1255 |doi=10.1016/j.cub.2004.07.026 |pmid=15268854 |s2cid=2371623 |doi-access=free|bibcode=2004CBio...14.1250C }}</ref> ==Ekološka evolucijska razvojna biologija== Ekološka evolucijska razvojna biologija, neformalno poznata kao eko-evo-devo, integrira istraživanja iz razvojne biologije i [[ekologija|ekologije]], kako bi ispitala njihov odnos s evolucijskom teorijom.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Eco-Evo-Devo: The Time Has Come |encyclopedia=Ecological Genomics: Ecology and the Evolution of Genes and Genomes |date=2014 |editor-last=Landry |editor-first=C.R. |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=781 |pages=107–125 |doi=10.1007/978-94-007-7347-9_6 |isbn=978-94-007-7346-2 |pmid=24277297 |last2=Favé |first2=M.-J. |last3=Ibarrarán-Viniegra |first3=A. S. |last4=Lesoway |first4=M. P. |last5=Rafiqi |first5=A. M. |last6=Rajakumar |first6=R. |last1=Abouheif |first1=E. |editor2-first=N. |editor2-last=Aubin-Horth}}</ref> Istražuju se koncepti i mehanizmi kao što su [[razvojna plastičnost]], [[epigenetičko nasljeđivanje]], [[genetička asimilacija]], [[konstrukcija niše]] i [[simbioza]].<ref>{{Cite journal |last=Schlichting |first=C.D. |date=2009 |title=An Uneven Guide to Eco-Devo |journal=BioScience |volume=59 |issue=11 |pages=1000–1001 |doi=10.1525/bio.2009.59.11.12 |s2cid=116886911}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gilbert |first1=S. F. |author-link1=Scott F. Gilbert |last2=Bosch |first2=T. C. G. |last3=Ledón-Rettig |first3=C. |date=2015 |title=Eco-Evo-Devo: developmental symbiosis and developmental plasticity as evolutionary agents |journal=Nature Reviews Genetics |volume=16 |issue=10 |pages=611–622 |doi=10.1038/nrg3982 |pmid=26370902 |s2cid=205486234}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Problem glave člankonošca]] * [[Ćelijska signalizacija]] * [[Evolucijska razvojna biologija čovjeka]] * [[Evolucijska razvojna biologija biljaka]] * [[Teorija rekapitulacije]] ==Bilješke== {{notelist}} ==Reference== {{refspisak|30em}} ===Dodatni izvori=== * {{Cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |title=Ontogeny and Phylogeny |title-link=Ontogeny and Phylogeny (book) |publisher=[[Harvard University Press|Belknap Press of Harvard University Press]] |year=1977 |isbn=978-0-674-63940-9 |location=Cambridge, MA |lccn=76045765 |oclc=2508336}} * {{Cite book |last=Secord |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=6LL9PGRhlXYC |title=Victorian sensation: the extraordinary publication, reception, and secret authorship of Vestiges of the natural history of creation |publisher=University of Chicago Press |year=2003 |isbn=978-0-226-74410-0 |location=Chicago}} * {{Cite book |last=Smocovitis |first=Vassiliki Betty |title=Unifying Biology: The Evolutionary Synthesis and Evolutionary Biology |publisher=Princeton University Press |year=1996 |isbn=978-0-691-03343-3 |location=Princeton, NJ |oclc=34411399}} * {{Cite journal |last1=Richardson |last2=Keuck |year=2002 |title=Haeckel's ABC of evolution and development |journal=Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |volume=77 |issue=4 |pages=495–528 |citeseerx=10.1.1.578.2749 |doi=10.1017/s1464793102005948 |pmid=12475051 |bibcode=2002BioRv..77..495R |s2cid=23494485}} ==Vanjski linkovi== * {{Commons|Evolutionary developmental biology }} {{Genarch}} {{Authority control}} [[Kategorija:Evolucijska razvojna biologija]] [[Kategorija:Potpodručja evolucijske biologije]] [[Kategorija:Razvojna biologija]] ny2jxbcozfyx4m329udlgyf2gszpoo3 4 536078 3914587 3914141 2026-07-26T12:37:10Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Demetilacija DNK]] na [[Wikipedia:Igralište/Demetilacija DNK]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914141 wikitext text/x-wiki [[File:DNA methylation.svg|thumb|300px| [[Metilacija DNK]] jeste dodavanje [[metil]] grupe DNK koje se dešava na [[citozin]]u. Slika prikazuje citozinsku bazu s jednom prstenastom bazom i metil grupu dodanu na 5. ugljik. Kod sisara, metilacija DNK javlja se gotovo isključivo na citozinu nakon čega slijedi [[guanin]].]] '''Demetilacija DNK''' može se dogoditi aktivnim procesom na mjestu 5mC u sekvenci [[DNK]] ili u ćelijama koje se repliciraju, sprječavanjem dodavanja metil grupa DNK, tako da će replicirana DNK uglavnom imati citozin u DNK sekvenci (5mC će biti razrijeđen). Za [[molekularna biologija|molekularnu biologiju]] kod [[sisar]]a, [[demetilacija]] DNK uzrokuje zamjenu [[5-metilcitozin]]a (5mC) u DNK sekvenci sa [[citozin]]om (C) (vidi sliku 5mC i C). Metilirani [[citozin]] često je prisutan u linearnoj [[DNK sekvenca|sekvenci DNK]] gdje citozin prati [[guanin]] u [[usmjerenost (genetika)|5' → 3' smjeru]] ([[CpG-mjesto]]). Kod sisara, [[DNK- metiltransferaza|DNK-metiltransferaze]] (koje dodaju [[metil grupa|metil grupu]] DNK [[nukleobaza]]ma) pokazuju snažnu preferenciju sekvence za citozine na [[CpG- mjesto|CpG-mjestu]].<ref name=Ziller>{{cite journal |vauthors=Ziller MJ, Müller F, Liao J, Zhang Y, Gu H, Bock C, Boyle P, Epstein CB, Bernstein BE, Lengauer T, Gnirke A, Meissner A |title=Genomic distribution and inter-sample variation of non-CpG methylation across human cell types |journal=PLOS Genet. |volume=7 |issue=12 |date=decembar 2011 |pmid=22174693 |pmc=3234221 |doi=10.1371/journal.pgen.1002389 |doi-access=free }}</ref> Izgleda da u [[ljudski genom|ljudskom genomu]] postoji više od 20 miliona CpG dinukleotida (vidi [[CpG-lokacija|genomska distribucija]]). Kod sisara, u prosjeku, 70% do 80% CpG citozina je metilirano,<ref name="Jabbari2004">{{cite journal |vauthors=Jabbari K, Bernardi G |title=Cytosine methylation and CpG, TpG (CpA) and TpA frequencies |journal=Gene |volume=333 |pages=143–9 |date=maj 2004 |pmid=15177689 |doi=10.1016/j.gene.2004.02.043 }}</ref> iako nivo metilacije varira u zavisnosti od tkiva. [[5-Metilcitozin|Metilirani citozini]] često se javljaju u grupama ili kao [[CpG-mjesto|CpG-otoci]] unutar [[Promotor (genetika)|promotorskih genskih regija]], gdje takva [[metilacija]] može smanjiti ili utišati [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] (vidi [[ekspresija gena]]). Međutim, metilirani [[citozin]]i u tijelu gena pozitivno su [[korelacija|korelirani]] s [[ekspresija gena|ekspresijom]].<ref name="pmid25263941">{{cite journal |vauthors=Yang X, Han H, De Carvalho DD, Lay FD, Jones PA, Liang G |title=Gene body methylation can alter gene expression and is a therapeutic target in cancer |journal=Cancer Cell |volume=26 |issue=4 |pages=577–90 |date=oktobar 2014 |pmid=25263941 |pmc=4224113 |doi=10.1016/j.ccr.2014.07.028 }}</ref> Gotovo 100% demetilacije DNK se dešava kombinacijom pasivnog razrjeđivanja i aktivnog enzimskog uklanjanja tokom [[reprogramiranje|reprogramiranja]] koje se dešava u ranoj [[embriogeneza|embriogenezi]] i u [[gametogeneza|gametogenezi]]. Druga velika demetilacija, oko 3% svih gena, može se desiti aktivnom demetilacijom u [[neuron]]ima, tokom formiranja snažne memorije.<ref name=Duke>{{cite journal |vauthors=Duke CG, Kennedy AJ, Gavin CF, Day JJ, Sweatt JD |title=Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus |journal=Learn. Mem. |volume=24 |issue=7 |pages=278–288 |date=juli 2017 |pmid=28620075 |pmc=5473107 |doi=10.1101/lm.045112.117 }}</ref> Nakon operacije, demetilacije se nalaze u monojedarnim ćelijama [[periferna krv|periferne krvi]], na mjestima povezanim s genima [[imunski sistem|imunskog sistema]].<ref name="pmid32238836">{{cite journal |vauthors=Sadahiro R, Knight B, James F, Hannon E, Charity J, Daniels IR, Burrage J, Knox O, Crawford B, Smart NJ, Mill J |title=Major surgery induces acute changes in measured DNA methylation associated with immune response pathways |journal=Sci Rep |volume=10 |issue=1 |date=april 2020 |pmid=32238836 |pmc=7113299 |doi=10.1038/s41598-020-62262-x |bibcode=2020NatSR..10.5743S }}</ref> Demetilacije se također javljaju tokom formiranja [[karcinom]]a.<ref name="pmid20495664">{{cite journal |vauthors=Ehrlich M |title=DNA hypomethylation in cancer cells |journal=Epigenomics |volume=1 |issue=2 |pages=239–59 |date=decembar 2009 |pmid=20495664 |pmc=2873040 |doi=10.2217/epi.09.33 }}</ref> Tokom globalne hipometilacije DNK tumorskih [[genom]]a, dolazi do blagog do umjerenog smanjenja broja metiliranih citozina (5mC) što rezultira gubitkom od oko 5% do 20% u prosjeku 5mC baza..<ref name="pmid29649096">{{cite journal |vauthors=Pfeifer GP |title=Defining Driver DNA Methylation Changes in Human Cancer |journal=Int J Mol Sci |volume=19 |issue=4 |date=april 2018 |page=1166 |pmid=29649096 |pmc=5979276 |doi=10.3390/ijms19041166 |doi-access=free }}</ref> == Embrionalni razvoj == [[File:Methylation levels during mouse very early embryonic development.jpg|thumb|500px| Nivoi metilacije tokom ranog embrionalnog razvoja miša.]] ===Rani embrionalni razvoj=== U genomu miša [[sperma]] je 80–90% [[5-metilcitozin|metiliran]] na svojim [[CpG-mjesto|CpG- mjestima]] u [[DNK]], što iznosi oko 20 miliona metiliranih mjesta. Nakon [[oplodnja|oplodnje]], očinski [[hromosom]] je gotovo potpuno demetiliran za šest sati aktivnim procesom, prije [[replikacija DNK|replikacije DNK]] (plava linija na slici). Demetilacija majčinog genoma odvija se drugačijim procesom. U zrelom [[oocit]]u, oko 40% njenih CpG-mjesta u DNK je metilirano. Dok [[somatska ćelija|somatske ćelije]] sisara imaju tri glavne DNK metiltransferaze (koje dodaju metil grupe citozinima na CpG-mjestima), [[DNMT1]], [[DNK (citozin-5)-metiltransferaza 3A|DNMT3A]] i [[DNMT3B]], u preimplantacijskom embrionu do stadija [[blastocist]]a (vidi sliku), jedina prisutna [[metiltransferaza]] je [[izoforma]] DNMT1, označena kao DNMT1o.<ref name=Howell>{{cite journal |vauthors=Howell CY, Bestor TH, Ding F, Latham KE, Mertineit C, Trasler JM, Chaillet JR |title=Genomic imprinting disrupted by a maternal effect mutation in the Dnmt1 gene |journal=Cell |volume=104 |issue=6 |pages=829–38 |date=mart 2001 |pmid=11290321 |doi=10.1016/s0092-8674(01)00280-x |doi-access=free }}</ref> DNMT1o ima alternativni [[promotor (genetika)|promotor]] specifičan za [[oocit]]e i prvi [[egzon]] (egzon 1o) koji se nalazi 5' od somatskih i [[spermatocit]]nih promotora. Kako su pregledali Howell et al.,<ref name=Howell /> DNMT1o se sekvestrira u [[citoplazma|citoplazmi]] zrelih oocita i u embrionima sa dvije i četiri ćelije, ali u fazi sa osam ćelija prisutan je samo u jedru. U fazi sa 16 ćelija ([[morula]]) DNMT1o se ponovo nalazi samo u citoplazmi. Izgleda da se demetilacija majčinih hromosoma uglavnom odvija blokiranjem metilirajućeg enzima DNMT1o da uđe u [[ćelijsko jedro|jedro]], osim nakratko u fazi sa osam ćelija. DNK majčinog porijekla stoga podliježe pasivnoj demetilaciji, razrjeđivanjem metilirane majčine DNK tokom replikacije (crvena linija na slici). [[Morula]] (u fazi sa 16 ćelija) ima samo malu količinu [[DNK metilacija|DNK-metilacije]] (crna linija na slici). DNMT3b počinje da se eksprimira u [[blastocista]]ma.<ref name="pmid12351185">{{cite journal |vauthors=Watanabe D, Suetake I, Tada T, Tajima S |title=Stage- and cell-specific expression of Dnmt3a and Dnmt3b during embryogenesis |journal=Mech. Dev. |volume=118 |issue=1–2 |pages=187–90 |date=oktobar 2002 |pmid=12351185 |doi=10.1016/s0925-4773(02)00242-3 |doi-access=free }}</ref> Metilacija počinje rasti 3,5 dana nakon oplodnje u blastocisti, a veliki talas metilacije se zatim javlja od 4,5 do 5,5 dana u epiblastu, krećući se od 12% do 62% metilacije, dostižući maksimalni nivo nakon implantacije u maternicu.<ref name="pmid25476147">{{cite journal |vauthors=Auclair G, Guibert S, Bender A, Weber M |title=Ontogeny of CpG island methylation and specificity of DNMT3 methyltransferases during embryonic development in the mouse |journal=Genome Biol. |volume=15 |issue=12 |date=2014 |pmid=25476147 |pmc=4295324 |doi=10.1186/s13059-014-0545-5 |doi-access=free }}</ref> Do sedmog dana nakon oplodnje, novoformirane [[germinativna ćelija|primordijalne germinativne ćelije]] (PGC) u implantiranom [[embrij]]u segregiraju od preostalih [[somatska ćelija|somatskih ćelija]]. U ovom trenutku PGC imaju približno isti nivo [[metilacija]] kao i somatske ćelije. ===Gametogeneza=== Novoformirane primordijalne germinativne ćelije (PGC) u implantiranom embrionu [[devolucija|devoluiraju]] iz somatskih ćelija. U ovom trenutku PGC imaju visok nivo metilacije. Ove ćelije migriraju iz epiblasta prema [[gonadnu greben|gonadnom grebenu]]. Kao što su pregledali Messerschmidt et al.,<ref name=Messerschmidt>{{cite journal |vauthors=Messerschmidt DM, Knowles BB, Solter D |title=DNA methylation dynamics during epigenetic reprogramming in the germline and preimplantation embryos |journal=Genes Dev. |volume=28 |issue=8 |pages=812–28 |date=april 2014 |pmid=24736841 |pmc=4003274 |doi=10.1101/gad.234294.113 }}</ref> većina PGC-a zaustavlja se u G2 fazi [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], dok migriraju prema zadnjem crijevu tokom 7,5. do 8,5. dana embrionalnog razvoja. Zatim se demetilacija PGC-a odvija u dva talasa.<ref name=Messerschmidt /> Na 9,5. dan, primordijalne germinativne ćelije počinju se brzo replicirati, prelazeći sa oko 200 PGC-a na 9,5. dan embrionalnog razvoja na oko 10.000 PGC-a na 12,5. dan.<ref name=Kagiwada>{{cite journal |vauthors=Kagiwada S, Kurimoto K, Hirota T, Yamaji M, Saitou M |title=Replication-coupled passive DNA demethylation for the erasure of genome imprints in mice |journal=EMBO J. |volume=32 |issue=3 |pages=340–53 |date=februar 2013 |pmid=23241950 |pmc=3567490 |doi=10.1038/emboj.2012.331 }}</ref> Tokom 9,5. do 12,5. dana, DNMT3a i DNMT3b su potisnuti, a DNMT1 je prisutan u jedru u visokoj koncentraciji. Međutim, DNMT1 nije u stanju metilirati [[citozin]]e tokom 9,5. do 12,5. dana jer je gen ''[[UHRF1]]'' (također poznat kao ''NP95'') potisnut, a UHRF1 je esencijalni protein potreban za regrutovanje DNMT1 u replikacijske fokuse gdje se odvija metilacija DNK za održavanje.<ref name=Kagiwada/> Ovo je pasivni, razrjeđujući oblik demetilacije. Osim toga, od 9,5. do 13,5. dana embriona postoji aktivni oblik demetilacije. Kao što je naznačeno u nastavku u "Molekularne faze aktivnog reprogramiranja", dva [[enzim]]a su centralna za aktivnu demetilaciju. To su translokacija deset-jedanaest [[Tet metilcitozin dioksigenaza 1|metilcitozin dioksigenaza (TET)]] i [[timin-DNK glikozilaza]] (TDG). Jedan određeni TET enzim, TET1 i TDG, prisutni su u visokim nivoima od 9,5. do 13,5. dana embrionalnog razvoja,<ref name=Kagiwada /> i učestvuju u aktivnoj demetilaciji tokom [[gametogeneza|gametogeneze]].<ref name=Messerschmidt /> PGC genomes display the lowest levels of DNA methylation of any cells in the entire life cycle of the mouse at embryonic day 13.5.<ref name=Zeng>{{cite journal |vauthors=Zeng Y, Chen T |title=DNA Methylation Reprogramming during Mammalian Development |journal=Genes (Basel) |volume=10 |issue=4 |date=mart 2019 |page=257 |pmid=30934924 |pmc=6523607 |doi=10.3390/genes10040257 |doi-access=free }}</ref> ==Učenje i pamćenje== [[File:Brain regions involved in memory formation.jpg|thumb|500px| Regije mozga uključene u formiranje pamćenja]] [[Učenje]] i [[pamćenje]] imaju nivoe trajnosti, koji se razlikuju od drugih mentalnih procesa poput [[mišljenje|mišljenja]], [[jezik]]a i [[svijest]]i, koji su privremene prirode. Učenje i pamćenje mogu se akumulirati sporo (tablice množenja) ili brzo (dodirivanje vruće peći), ali kada se jednom postignu, mogu se prizvati u svjesnu upotrebu dugo vremena. [[Pacov]]i podvrgnuti jednom primjeru [[Uslovljavanja straha|kontekstualnog uslovljavanja straha]] stvaraju posebno snažno [[dugoročno pamćenje]]. 24 sata nakon treninga, utvrđeno je da je 9,17% gena u genomima neurona pacovskog [[hipokampus]]a [[Diferencijalno metilirana regija|diferencijalno metilirano]]. To je uključivalo više od 2.000 diferencijalno metiliranih gena 24 sata nakon treninga, s preko 500 gena koji su demetilirani.<ref name=Duke/> Slični rezultati kao u hipokampusu pacova dobiveni su i kod miševa s kontekstualnim uslovljavanjem straha.<ref name="pmid26656643">{{cite journal |vauthors=Halder R, Hennion M, Vidal RO, Shomroni O, Rahman RU, Rajput A, Centeno TP, van Bebber F, Capece V, Garcia Vizcaino JC, Schuetz AL, Burkhardt S, Benito E, Navarro Sala M, Javan SB, Haass C, Schmid B, Fischer A, Bonn S |title=DNA methylation changes in plasticity genes accompany the formation and maintenance of memory |journal=Nat. Neurosci. |volume=19 |issue=1 |pages=102–10 |date=januar 2016 |pmid=26656643 |doi=10.1038/nn.4194 |pmc=4700510 }}</ref> Hipokampus je regija mozga gdje se prva pohranjuju kontekstualna sjećanja na [[strah]] (vidi sliku mozga, ovaj odjeljak), ali ovo pohranjivanje je prolazno i ne ostaje u hipokampusu. Kod pacova kontekstualno uvjetovanje straha ukida se kada se hipokampus podvrgne hipokampektomiji samo jedan dan nakon uvjetovanja, ali pacovi zadržavaju znatnu količinu kontekstualnog straha kada se hipokampektomija odgodi za četiri sedmice.[<ref name="pmid16120461">{{cite journal |vauthors=Kim JJ, Jung MW |title=Neural circuits and mechanisms involved in Pavlovian fear conditioning: a critical review |journal=Neurosci Biobehav Rev |volume=30 |issue=2 |pages=188–202 |date=2006 |pmid=16120461 |pmc=4342048 |doi=10.1016/j.neubiorev.2005.06.005 }}</ref> Kod miševa, pregledanih četiri sedmice nakon uslovljavanja, metilacije i demetilacije hipokampusa su bile obrnute (hipokampus je potreban za formiranje sjećanja, ali sjećanja se tamo ne pohranjuju), dok se značajna diferencijalna CpG-metilacija i demetilacija dogodila u [[Prednji cingularni korteks|koreksnim]] [[neuron]]ima tokom održavanja pamćenja. U prednjem [[cingularni korteks|cingularnom korteksu]] miševa četiri sedmice nakon kontekstualnog uslovljavanja straha bilo je 1.223 diferencijalno metiliranih gena. Dakle, iako je bilo mnogo metilacija u hipokampusu ubrzo nakon formiranja pamćenja, sve ove metilacije [[hipokampus]]a su demetilirane već četiri sedmice kasnije. ==Demetilacija u raku== [[Ljudski genom]] sadrži oko 28 miliona CpG-mjesta, a otprilike 60% CpG-mjesta metilirano je na poziciji citozina 5.<ref name="pmid20488932">{{cite journal |vauthors=Edwards JR, O'Donnell AH, Rollins RA, Peckham HE, Lee C, Milekic MH, Chanrion B, Fu Y, Su T, Hibshoosh H, Gingrich JA, Haghighi F, Nutter R, Bestor TH |title=Chromatin and sequence features that define the fine and gross structure of genomic methylation patterns |journal=Genome Res. |volume=20 |issue=7 |pages=972–80 |date=juli 2010 |pmid=20488932 |pmc=2892098 |doi=10.1101/gr.101535.109 }}</ref> Tokom formiranja raka dolazi do [[prosjek|prosječnog]] smanjenja broja metiliranih [[citozin]]a od oko 5% do 20%,<ref name="pmid29649096"/> ili oko 840.000 do 3,4 miliona demetilacija CpG-mjesta. [[DNMT1]] metilira CpG na hemimetiliranoj DNK tokom [[replikacija DNK]]. Dakle, kada lanac DNK ima metilirani CpG, a novoreplicirani lanac tokom polukonzervativne replikacije nema metilnu grupu na komplementarnom CpG, DNMT1 se normalno regrutuje na hemimetilirano mjesto i dodaje metilnu grupu citozinu u novosintetiziranom CpG. Međutim, regrutacija DNMT1 na hemimetilirana CpG-mjesta tokom replikacije DNK zavisi od proteina [[UHRF1]]. Ako se UHRF1 ne veže za hemimetilirano CpG-mjesto, tada se DNMT1 ne regrutuje i ne može metilirati novosintetizirano CpG-mjesto. [[Arginin]]-[[metiltransferaza]] [[PRMT6]] reguliše metilaciju DNK, metiliranjem arginina na poziciji 2 [[histon H3|histona 3]] (H3R2me2a).<ref name="pmid29262320">{{cite journal |vauthors=Veland N, Hardikar S, Zhong Y, Gayatri S, Dan J, Strahl BD, Rothbart SB, Bedford MT, Chen T |title=The Arginine Methyltransferase PRMT6 Regulates DNA Methylation and Contributes to Global DNA Hypomethylation in Cancer |journal=Cell Rep |volume=21 |issue=12 |pages=3390–3397 |date=decembar 2017 |pmid=29262320 |pmc=5753604 |doi=10.1016/j.celrep.2017.11.082 }}</ref> U prisustvu H3R2me2a, UHRF1 ne može se vezati za hemimetilirano CpG-mjesto, te se DNMT1 ne regrutuje na to mjesto i mjesto ostaje hemimetilirano. Nakon daljnjih rundi replikacije, metilirani CpG se pasivno razrjeđuje. PRMT6 često se prekomjerno eksprimira u mnogim vrstama ćelija [[kancer|raka]].<ref name="pmid20473859">{{cite journal |vauthors=Yoshimatsu M, Toyokawa G, Hayami S, Unoki M, Tsunoda T, Field HI, Kelly JD, Neal DE, Maehara Y, Ponder BA, Nakamura Y, Hamamoto R |title=Dysregulation of PRMT1 and PRMT6, Type I arginine methyltransferases, is involved in various types of human cancers |journal=Int. J. Cancer |volume=128 |issue=3 |pages=562–73 |date=februar 2011 |pmid=20473859 |doi=10.1002/ijc.25366 |doi-access=free }}</ref> Prekomjerna ekspresija PRMT6 može biti izvor demetilacije DNK kod raka. ==Molekularne faze aktivnog reprogramiranja== Tri molekularne faze su potrebne za aktivno, enzimsko reprogramiranje [[metilacija DNK|DNK metiloma]]. Faza 1: Regrutacija. Enzimi potrebni za reprogramiranje regrutuju se na mjesta genoma koja zahtijevaju demetilaciju ili metilaciju. Faza 2: Implementacija. Odvijaju se početne enzimske reakcije. U slučaju metilacije, ovo je kratak korak koji rezultira metilacijom citozina u 5-metilcitozin. Faza 3: [[Popravka DNK]] ekscizijom baze. Međuprodukte demetilacije kataliziraju specifični enzimi puta popravka DNK ekscizijom baze koji konačno vraćaju citozin u sekvencu DNK. ===Faza 2 aktivne demetilacije=== [[File:Demethylation of 5-methylcytosine.svg|thumb|400px| Demetilacija 5-metilcitozina. Demetilacija 5-metilcitozina (5mC) u neuronskoj DNK. Kao što je pregledano u 2018,<ref name="pmid29875631">{{cite journal | vauthors = Bayraktar G, Kreutz MR | title = The Role of Activity-Dependent DNA Demethylation in the Adult Brain and in Neurological Disorders | journal = Frontiers in Molecular Neuroscience | volume = 11 | date = 2018 | pmid = 29875631 | pmc = 5975432 | doi = 10.3389/fnmol.2018.00169 | doi-access = free }}</ref> U moždanim neuronima, 5mC oksidira se pomoću TET-dioksigenaze, da bi se generirao [[5-hidroksimetilcitozin]] (5hmC). U uzastopnim koracima, [[TET-enzimi|TET-enzim]] dalje hidroksilira 5hmC da bi se generirao 5-formilcitozin (5fC) i 5-karboksilcitozin (5caC). Timin-DNK [[glikozilaza]] (TDG) prepoznaje intermedijarne baze 5fC i 5caC i cijepa glikozidnu vezu, što rezultira apirimidinskim mjestom (AP mjesto). U alternativnom putu oksidativne deaminacije, 5hmC može se oksidativno deaminirati pomoću kompleksa za uređivanje iRNK-citidin deaminaze/[[apolipoprotein]]a B (AID/APOBEC), induciranog aktivnošću da bi se formirao 5-hidroksimetiluracil (5hmU). 5mC se također može pretvoriti u [[timin]] (Thy). 5hmU može se cijepati pomoću TDG-a, jednolančane selektivne monofunkcionalne uracil-DNK glikozilaze 1 (SMUG1), Nei-like DNK glikozilaze 1 (NEIL1) ili proteina koji veže metil-CpG 4 (MBD4). AP-mjesta i T:G neusklađenosti se zatim popravljaju enzimima za popravak ekscizije baza (BER) dajući citozin (Cyt).]] Demetilacija 5-metilcitozina da bi se generirao [[5-hidroksimetilcitozin]] (5hmC) vrlo često u početku uključuje oksidaciju 5mC (vidi sliku u ovom odjeljku) pomoću deset-jedanaest translokacijskih metilcitozin dioksigenaza ([[TET-enzimi]]).<ref name=Bayraktar>{{cite journal |vauthors=Bayraktar G, Kreutz MR |title=The Role of Activity-Dependent DNA Demethylation in the Adult Brain and in Neurological Disorders |journal=Front Mol Neurosci |volume=11 |date=2018 |pmid=29875631 |pmc=5975432 |doi=10.3389/fnmol.2018.00169 |doi-access=free }}</ref> Molekularni koraci ove početne demetilacije detaljno su prikazani u [[TET-enzimi]]. U uzastopnim koracima (vidi Sliku) [[TET-enzimi]] dalje hidroksiliraju 5hmC da bi generirali 5-formilcitozin (5fC) i 5-karboksilcitozin (5caC). [[Timin-DNK glikozilaza]] (TDG) prepoznaje intermedijarne baze 5fC i 5caC i isjeca glikozidnu vezu što rezultira [[AP-mjesto|apirimidinsko mjesto]] (AP-mjesto). Nakon toga slijedi popravak isjecanjem baze (faza 3). U alternativnom putu oksidativne deaminacije, 5hmC može se oksidativno deaminirati, pomoću [[APOBEC]] (AID/APOBEC) [[deaminaza]], da bi se formirao 5-hidroksimetiluracil (5hmU). Također, 5mC može se pretvoriti u [[timin]] (Thy). 5hmU se može cijepati pomoću TDG, [[MBD4]], [[NEIL1]] ili [[SMUG1]]. AP mjesta i T:G neusklađenosti se zatim popravljaju enzimima za popravak ekscizije baza (BER) dajući citozin (Cyt). TET-porodica dioksigenaza koristi se u najčešćem tipu reakcija demetilacije.<ref name=Bayraktar/> ====TET-porodica==== [[TET-enzimi|TET dioksigenazne izoforme]] uključuju najmanje dvije izoforme TET1, jednu od [[Tet metilcitozindioksigenaza 2|TET2]] i tri izoforme TET3.<ref name="pmid26774490">{{cite journal |vauthors=Jin SG, Zhang ZM, Dunwell TL, Harter MR, Wu X, Johnson J, Li Z, Liu J, Szabó PE, Lu Q, Xu GL, Song J, Pfeifer GP |title=Tet3 Reads 5-Carboxylcytosine through Its CXXC Domain and Is a Potential Guardian against Neurodegeneration |journal=Cell Rep |volume=14 |issue=3 |pages=493–505 |date=januar 2016 |pmid=26774490 |pmc=4731272 |doi=10.1016/j.celrep.2015.12.044 }}</ref><ref name=Melamed>{{cite journal |vauthors=Melamed P, Yosefzon Y, David C, Tsukerman A, Pnueli L |title=Tet Enzymes, Variants, and Differential Effects on Function |journal=Front Cell Dev Biol |volume=6 |date=2018 |pmid=29556496 |pmc=5844914 |doi=10.3389/fcell.2018.00022 |doi-access=free }}</ref> Kanonska [[izoforma]] TET1 pune dužine izgleda praktično ograničena na rane embrije, embrionalne [[matične ćelije]] i primordijalne zametne ćelije (PGC). Dominantna izoforma TET1 u većini somatskih tkiva, barem kod miševa, nastaje upotrebom alternativnog promotora što dovodi do kratkog transkripta i skraćenog proteina označenog kao TET1s. Izoforme TET3 su oblik pune dužine TET3FL, kratki oblik [[prerada RNK|splajs varijante]] TET3s i oblik koji se javlja u [[oocit]]ima i [[neuron]]ima označen kao TET3o. TET3o stvara se upotrebom alternativnog promotora i sadrži dodatni prvi [[N-terminal]]ni [[egzon]], koji kodira 11 aminokiselina. TET3o se javlja samo u oocitima i neuronima i ne eksprimira se u embrionalnim matičnim ćelijama ili u bilo kojem drugom tipu ćelija ili testiranom tkivu odraslog miša. Dok se ekspresija TET1 jedva može detektovati u oocitima i [[zigot]]ima, a TET2 je samo umjereno eksprimiran, varijanta TET3 TET3o pokazuje izuzetno visoke nivoe [[ekspresija gena|ekspresije]] u oocitima i zigotima, ali je gotovo odsutna u fazi dvije ćelije. Moguće je da je TET3o, visok u neuronima, oocitima i zigotima u fazi jedne ćelije, glavni TET-enzim koji se koristi kada se u tim ćelijama događaju brze demetilacije velikih razmjera. ===Faza 1 demetilacije - regrutovanje TET-a u DNK=== TET-enzimi ne vežu se specifično za '''5-metilcitozin''' osim kada se regrutuju. Bez regrutovanja ili ciljanja, TET1 se pretežno veže za visoke CG-promotore i CpG-ostrva (CGI) širom [[genom]]a, putem svog CXXC domena koji može prepoznati '''nemetilirane''' CGI-je.<ref name="pmid27916660">{{cite journal |vauthors=Zhang W, Xia W, Wang Q, Towers AJ, Chen J, Gao R, Zhang Y, Yen CA, Lee AY, Li Y, Zhou C, Liu K, Zhang J, Gu TP, Chen X, Chang Z, Leung D, Gao S, Jiang YH, Xie W |title=Isoform Switch of TET1 Regulates DNA Demethylation and Mouse Development |journal=Mol. Cell |volume=64 |issue=6 |pages=1062–1073 |date=decembar 2016 |pmid=27916660 |doi=10.1016/j.molcel.2016.10.030 |doi-access=free }}</ref> TET2 nema afinitet za 5-metilcitozin u DNK.<ref name="pmid23353889">{{cite journal |vauthors=Deplus R, Delatte B, Schwinn MK, Defrance M, Méndez J, Murphy N, Dawson MA, Volkmar M, Putmans P, Calonne E, Shih AH, Levine RL, Bernard O, Mercher T, Solary E, Urh M, Daniels DL, Fuks F |title=TET2 and TET3 regulate GlcNAcylation and H3K4 methylation through OGT and SET1/COMPASS |journal=EMBO J. |volume=32 |issue=5 |pages=645–55 |date=mart 2013 |pmid=23353889 |pmc=3590984 |doi=10.1038/emboj.2012.357 }}</ref> CXXC domen TET3 pune dužine, koji je predominantni oblik eksprimiran u neuronima, najjače se veže za CpG gdje je C pretvoren u 5-karboksicitozin (5caC). Međutim, također se veže za '''nemetilirane CpG'''.<ref name=Melamed/> [[File:Initiation of DNA demethylation at a CpG site.svg|thumb|400px|Inicijacija demetilacije DNK na [[CpG-mjesto|CpG-mjestu]]. U odraslim somatskim ćelijama, metilacija DNK se obično javlja u kontekstu CpG dinukleotida ([[CpG-mjesto]]), formirajući [[5-metilcitozin]]-pG, (5mCpG). [[ROS|Reaktivne vrste kisika]] (ROS) mogu napasti goanin na [[dinukleotid]]nom mjestu, formirajući [[8-okso-2'-deoksigvanozin|8-hidroksi-2'-deoksigvanozin]] (8-OHdG), što rezultira 5mCp-8-OHdG dinukleotidnim mjestom. [[Enzim]] za popravak ekscizijom baze [[oksoguanin glikozilaza|OGG1]] cilja 8-OHdG i veže se za leziju bez trenutne ekscizije. OGG1, prisutan na 5mCp-8-OHdG mjestu, regrutuje [[Tet metilcitozin-dioksigenaza 1|TET1]], a TET1 oksidira 5mC pored 8-OHdG. Ovo inicira demetilaciju 5mC<ref name=Zhou>{{cite journal |vauthors=Zhou X, Zhuang Z, Wang W, He L, Wu H, Cao Y, Pan F, Zhao J, Hu Z, Sekhar C, Guo Z |title=OGG1 is essential in oxidative stress induced DNA demethylation |journal=Cell. Signal. |volume=28 |issue=9 |pages=1163–71 |date=septembar 2016 |pmid=27251462 |doi=10.1016/j.cellsig.2016.05.021 }}</ref> kao što je prikazano na prethodnoj slici.]] Da bi [[Tet metilcitozin-dioksigenaza 1|TET enzim]] započeo demetilaciju, prvo se mora regrutirati na metilirano [[CpG-mjesto]] u DNK. Dva proteina za koja je dokazano da regrutuju TET-enzim na metilirani citozin u DNK su [[Oksoguanin glikozilaza|OGG1]] (vidi sliku Inicijacija demetilacije DNK na CpG-mjestu)<ref name=Zhou/> i [[EGR1]].<ref name="pmid31467272">{{cite journal |vauthors=Sun Z, Xu X, He J, Murray A, Sun MA, Wei X, Wang X, McCoig E, Xie E, Jiang X, Li L, Zhu J, Chen J, Morozov A, Pickrell AM, Theus MH, Xie H |title=EGR1 recruits TET1 to shape the brain methylome during development and upon neuronal activity |journal=Nat Commun |volume=10 |issue=1 |date=august 2019 |pmid=31467272 |doi=10.1038/s41467-019-11905-3 |pmc=6715719 |bibcode=2019NatCo..10.3892S }}</ref> ====OGG1==== [[Oksoguanin-glikozilaza]] (OGG1) katalizira prvi korak u popravku oksidativno oštećene baze ekscizijom [[8-okso-2'-deoksigvanozin|8-OHdG]]. OGG1 pronalazi 8-OhdG, klizeći duž linearne DNK na 1.000 [[bazni par|baznih parova]] DNK za 0,1 sekundu.<ref name="pmid16585517">{{cite journal |vauthors=Blainey PC, van Oijen AM, Banerjee A, Verdine GL, Xie XS |title=A base-excision DNA-repair protein finds intrahelical lesion bases by fast sliding in contact with DNA |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=103 |issue=15 |pages=5752–7 |date=april 2006 |pmid=16585517 |pmc=1458645 |doi=10.1073/pnas.0509723103 |bibcode=2006PNAS..103.5752B |doi-access=free }}</ref> OGG1 vrlo brzo pronalazi 8-OHdG. OGG1 proteini se vežu za oksidativno oštećenu DNK sa polumaksimalnim vremenom od oko šest sekundi.<ref name="pmid25539916">{{cite journal |vauthors=Abdou I, Poirier GG, Hendzel MJ, Weinfeld M |title=DNA ligase III acts as a DNA strand break sensor in the cellular orchestration of DNA strand break repair |journal=Nucleic Acids Res. |volume=43 |issue=2 |pages=875–92 |date=januar 2015 |pmid=25539916 |pmc=4333375 |doi=10.1093/nar/gku1307 }}</ref> Kada OGG1 pronađe 8-OHdG, mijenja konformaciju i kompleksira se s 8-OHdG u svom vezujućem džepu.<ref name="pmid14752045">{{cite journal |vauthors=van der Kemp PA, Charbonnier JB, Audebert M, Boiteux S |title=Catalytic and DNA-binding properties of the human Ogg1 DNA N-glycosylase/AP lyase: biochemical exploration of H270, Q315 and F319, three amino acids of the 8-oxoguanine-binding pocket |journal=Nucleic Acids Res. |volume=32 |issue=2 |pages=570–8 |date=2004 |pmid=14752045 |pmc=373348 |doi=10.1093/nar/gkh224 }}</ref> OGG1 ne djeluje odmah na uklanjanje 8-OHdG. Polovina maksimalnog uklanjanja 8-OHdG traje oko 30 minuta u [[HeLa]] ćelijama ''[[in vitro]]'',<ref name="pmid15365186">{{cite journal |vauthors=Lan L, Nakajima S, Oohata Y, Takao M, Okano S, Masutani M, Wilson SH, Yasui A |title=In situ analysis of repair processes for oxidative DNA damage in mammalian cells |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue=38 |pages=13738–43 |date=septembar 2004 |pmid=15365186 |pmc=518826 |doi=10.1073/pnas.0406048101 |bibcode=2004PNAS..10113738L |doi-access=free }}</ref> ili oko 11 minuta u jetri ozračenih miševa.<ref name="pmid11353081">{{cite journal |vauthors=Hamilton ML, Guo Z, Fuller CD, Van Remmen H, Ward WF, Austad SN, Troyer DA, Thompson I, Richardson A |title=A reliable assessment of 8-oxo-2-deoxyguanosine levels in nuclear and mitochondrial DNA using the sodium iodide method to isolate DNA |journal=Nucleic Acids Res. |volume=29 |issue=10 |pages=2117–26 |year=2001 |pmid=11353081 |pmc=55450 |doi= 10.1093/nar/29.10.2117}}</ref> Oksidacija DNK [[ROS|reaktivnim vrstama kisika]] preferencijalno se odvija na guaninu u metiliranom CpG-mjestu, zbog smanjenog potencijala ionizacije guaninskih baza uz 5-metilcitozin.<ref name="pmid24571128">{{cite journal |vauthors=Ming X, Matter B, Song M, Veliath E, Shanley R, Jones R, Tretyakova N |title=Mapping structurally defined guanine oxidation products along DNA duplexes: influence of local sequence context and endogenous cytosine methylation |journal=J. Am. Chem. Soc. |volume=136 |issue=11 |pages=4223–35 |date=mart 2014 |pmid=24571128 |pmc=3985951 |doi=10.1021/ja411636j |bibcode=2014JAChS.136.4223M }}</ref> TET1 veže se (regrutuje se za) OGG1 vezan za 8-OHdG (vidi sliku).<ref name=Zhou /> Ovo vjerovatno omogućava TET1 da demetilira susjedni metilirani citozin. Kada su ljudske ćelije mamarnog epitela (MCF-10A) tretirane sa H₂O₂, 8-OHdG se povećao u DNK za 3,5 puta i to je uzrokovalo oko 80% demetilacije 5-metilcitozina u genomu MCF-10A.<ref name=Zhou/> ====EGR1==== Gen ''protein ranog odgovora na rast 1'' (''[[EGR1]]'') je [[gen neposrednog ranog razvoja]] (IEG). EGR1 se može brzo inducirati neuronskom aktivnošću.<ref name=Sun>{{cite journal |vauthors=Sun Z, Xu X, He J, Murray A, Sun MA, Wei X, Wang X, McCoig E, Xie E, Jiang X, Li L, Zhu J, Chen J, Morozov A, Pickrell AM, Theus MH, Xie H |title=EGR1 recruits TET1 to shape the brain methylome during development and upon neuronal activity |journal=Nat Commun |volume=10 |issue=1 |date=august 2019 |pmid=31467272 |pmc=6715719 |doi=10.1038/s41467-019-11905-3 |bibcode=2019NatCo..10.3892S }}</ref> Definirajuća karakteristika IEG-ova je brza i prolazna pojačana regulacija — u roku od nekoliko minuta — njihovih nivoa [[iRNČ]], nezavisno od [[sunteza proteina|sinteze proteina]].<ref name=Duclot>{{cite journal |vauthors=Duclot F, Kabbaj M |title=The Role of Early Growth Response 1 (EGR1) in Brain Plasticity and Neuropsychiatric Disorders |journal=Front Behav Neurosci |volume=11 |page=35 |date=2017 |pmid=28321184 |pmc=5337695 |doi=10.3389/fnbeh.2017.00035 |doi-access=free }}</ref> U odrasloj dobi, EGR1 se široko eksprimira u cijelom mozgu, održavajući bazne nivoe ekspresije u nekoliko ključnih područja mozga, uključujući medijalni prefrontalni [[korteks]], [[strijatum]], [[hipokampus]] i [[amigdala|amigdalu]].<ref name=Duclot /> Ova ekspresija je povezana s kontrolom kognicije, emocikskog odgovora, socijalnog ponašanja i osjetljivosti na nagradu.<ref name=Duclot/> EGR1 se veže za DNK na mjestima s motivima 5'-GCGTGGGCG-3' i 5'-GCGGGGGCGG-3', a ovi motivi se javljaju prvenstveno u promotorskim regijama gena.<ref name=Sun/> Kratka [[izoforma]] TET1s eksprimira se u mozgu. EGR1 i TET1 formiraju kompleks posredovan [[C-terminal]]nim regijama oba proteina, nezavisno od povezanosti s DNK.<ref name=Sun/> EGR1 regrutuje TET1 u genomske regije koje okružuju mjesta vezivanja EGR1.<ref name=Sun/> U prisustvu EGR1, TET1 je sposoban za lokus-specifičnu demetilaciju i aktivaciju ekspresije nizvodnih gena regulisanih putem EGR1.<ref name=Sun/> ==Intermedijer demetilacije DNK 5hmC== Kao što je naznačeno na gornjoj slici, pod naslovom "Demetilacija 5-metilcitozina", prvi korak u aktivnoj demetilaciji je TET oksidacija 5-metilcitozina (5mC) u [[5-hidroksimetilcitozin]] (5hmC). Proces demetilacije, u nekim tkivima i na nekim lokacijama genoma, može se zaustaviti u toj tački. Kao što su pregledali Uribe-Lewis et al.,<ref name="pmid31953501">{{cite journal |vauthors=Uribe-Lewis S, Carroll T, Menon S, Nicholson A, Manasterski PJ, Winton DJ, Buczacki SJ, Murrell A |title=5-hydroxymethylcytosine and gene activity in mouse intestinal differentiation |journal=Sci Rep |volume=10 |issue=1 |date=januar 2020 |pmid=31953501 |pmc=6969059 |doi=10.1038/s41598-019-57214-z |bibcode=2020NatSR..10..546U }}</ref> pored toga što je međuprodukt u aktivnoj demetilaciji DNK, 5hmC je često stabilna modifikacija DNK. Unutar genoma, 5hmC se nalazi na transkripcijski aktivnim genima, regulatornim elementima i kompleksima povezanim s [[hromatin]]om. Konkretno, 5hmC dinamički se mijenja i pozitivno korelira s aktivnom transkripcijom gena tokom specifikacije [[ćelijska loza|ćelijske loze]], a visoki nivoi 5hmC se nalaze u [[embrionalne matične ćelije|embrionalnim matičnim ćelijama]] i u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]].<ref name="pmid30290828">{{cite journal |vauthors=Wu X, Li G, Xie R |title=Decoding the role of TET family dioxygenases in lineage specification |journal=Epigenetics Chromatin |volume=11 |issue=1 |date=oktobar 2018 |pmid=30290828 |pmc=6172806 |doi=10.1186/s13072-018-0228-7 |doi-access=free }}</ref> Kod ljudi, defektna 5-hidroksimetilirajuća aktivnost povezana je s [[fenotip]]om limfoproliferacije, [[imunodeficijencija|imunodeficijencije]] i [[autoimunost]]i.<ref>{{Cite journal|last1=Stremenova Spegarova|first1=Jarmila|last2=Lawless|first2=Dylan|last3=Mohamad|first3=Siti Mardhiana Binti|last4=Engelhardt|first4=Karin Regine|last5=Doody|first5=Gina M|last6=Shrimpton|first6=Jennifer|last7=Rensing-Ehl|first7=Anne|last8=Ehl|first8=Stephan|last9=Rieux-Laucat|first9=Frederic|last10=Cargo|first10=Catherine|last11=Griffin|first11=Helen|date=9. 6. 2020|title=Germline TET2 Loss-Of-Function Causes Childhood Immunodeficiency And Lymphoma|journal=Blood|language=en|volume=136|issue=9|pages=1055–1066|doi=10.1182/blood.2020005844|issn=0006-4971|pmid=32518946|s2cid=219564194|doi-access=free|url=http://ashpublications.org/blood/article-pdf/136/9/1055/1756357/bloodbld2020005844.pdf}}</ref> ===Fat+za 3 popravka ekscizijom baze === [[File:BER of 5fC no caption.jpg|thumb|400px| Primjer popravke baze ekscizijom 5-formilcitozina (5fC) (pored 8-OHdG, oksidiranog goanina) kratkom ili dugom popravkom. Dva lanca DNK su predstavljena paralelnim horizontalnim linijama. Prva strelica prema dolje pokazuje timin DNK- glikozilazu (TDG) koja uklanja 5-formilcitozin (5fC) iz DNK okosnice, ostavljajući apirimidinsko mjesto. Zatim AP-[[endonukleaza]] cijepa 5' deoksiriboza-fosfat u DNK okosnici jednog lanca, ostavljajući 3' hidroksi kraj i 5' deoksiriboza-fosfatni kraj (druga strelica prema dolje). Nakon toga slijedi ili kratka ili duga popravka. U kratkoj popravci, 5' dRP [[lijaza]] skraćuje 5' dRP kraj kako bi formirala fosforilirani 5' kraj. Nakon toga slijedi [[DNK-polimeraza beta|DNK-polimeraza β]] (Pol β), dodavanjem jednog citozina nasuprot prethodno postojećeg guanina u komplementarnom lancu, a zatim DNK-[[ligaza]] kako bi se zatvorio presječeni lanac. Kod popravka dugih dijelova, smatra se da je sinteza DNK posredovana [[DNK-polimeraza delta|polimerazom δ]] i [[DNK-polimeraza eta|polimerazom ε]] koje izvode sintezu istiskivanjem kako bi formirale režanj. Poli β također može izvršiti sintezu istiskivanjem dugih dijelova. Sinteza dugih dijelova obično ubacuje 2-10 novih nukleotida. Zatim [[endonukleaza|endonukleaznog]] režnja, uklanja režanj, a nakon toga slijedi [[DNK-ligaza]] kako bi se zatvorio lanac.]] Treća faza demetilacije DNK je uklanjanje međuprodukata demetilacije koje generira TET enzim putem [[popravka ekscizijom baze]]. Kao što je gore naznačeno u [[#Faza 2 aktivne demetilacije|Faza 2]], nakon što se 5mC prvo oksidira pomoću TET-a da bi se formirao 5hmC, daljnja oksidacija 5hmC pomoću TET-a daje 5fC, a oksidacija 5fC pomoću TET-a daje 5caC. I 5fC i 5caC prepoznaje [[DNK- glikozilaza]], [[Timin-DNK glikozilaza|TDG]], enzim za [[popravak ekscizijom baze|popravka ekscizijom baze]], kao abnormalnu bazu. Kao što je prikazano na slici u ovom odjeljku, TDG uklanja abnormalnu bazu (npr. 5fC), dok ostavlja šećerno-fosfatni lanac netaknutim, stvarajući apurinsko/apirimidinsko mjesto, koje se obično naziva [[AP-mjesto]]. Na ovoj slici, 8-OHdG je ostavljen u DNK, budući da je možda bio prisutan kada je [[#OGG1|OGG1]] privukao TET1 na CpG mjesto s metiliranim citozinom. Nakon što se formira AP-mjesto, [[AP-endonukleaza]] stvara zarez u [[fosfodiestar]]skom lancu [[AP-mjesto|AP-mjesta]] koji je nastao kada je TDG [[DNK-glikozilaza]] uklonila 5fC ili 5caC. Ljudska AP endonukleaza reže DNK 5' u odnosu na AP-mjesto hidrolitskim mehanizmom, ostavljajući 3'-hidroksil i 5'-deoksiriboza fosfatni (5' dRP) ostatak.<ref>{{cite journal|last1=Levin|first1=Joshua D|last2=Demple|first2=Bruce|title=Analysis of class II (hydrolytic) and class I (beta-lyase) apurinic/apyrimidinic endonucleases with a synthetic DNA substrate|journal=Nucleic Acids Research|date=1990|volume=18|issue=17|pages=5069–75|doi=10.1093/nar/18.17.5069|pmid=1698278|pmc=332125}}</ref> Nakon toga slijedi popravak kratkim ili dugim zakrpama. Kod popravka kratkim zakrpama, 5′ dRP lijaza skraćuje 5′ dRP kraj, kako bi se formirao fosforilirani 5′ kraj. Zatim slijedi DNK [[DNK polimeraza beta|polimeraza β]] (pol β) dodavanjem jednog citozina kako bi se sparila s već postojećim gvaninom u komplementarnom lancu, a zatim [[DNK-ligaza]], kako bi se zatvorio presječeni lanac. Kod popravka dugim zakrpama, smatra se da sintezu DNK posreduju [[DNK-polimeraza delta|polimeraza δ]] i [[DNK polimeraza eta|polimeraza ε]] koje izvode sintezu istiskivanjem kako bi se formirao režanj. Pol β također može izvršiti sintezu istiskivanjem u dugim zakrpama. Sinteza dugih zakrpa obično ubacuje 2–10 novih nukleotida. Zatim [[endonukleaza režnja]] uklanja režanj, a nakon toga slijedi [[DNK-ligaza]] kako bi se zatvorio lanac. U ovom trenutku došlo je do potpune zamjene 5-metilcitozina citozinom (demetilacija) u DNK sekvenci. ==Demetilacija nakon vježbanja== [[Fizička aktivnost]] ima dobro utvrđene blagotvorne učinke na [[učenje]] i [[pamćenje]] (vidi [[Neurobiološki efekti fizičke aktivnosti]]). ''[[Moždani neurotrofni faktor|BDNF]]'' je posebno važan regulator učenja i pamćenja.<ref name="pmid23587647">{{cite journal |vauthors=Karpova NN |title=Role of BDNF epigenetics in activity-dependent neuronal plasticity |journal=Neuropharmacology |volume=76 Pt C |pages=709–18 |date=januar 2014 |pmid=23587647 |doi=10.1016/j.neuropharm.2013.04.002 |doi-access=free |hdl=10138/216732 |hdl-access=free }}</ref> Prema recenziji Fernandesa et al.,<ref name=Fernandes>{{cite journal |vauthors=Fernandes J, Arida RM, Gomez-Pinilla F |title=Physical exercise as an epigenetic modulator of brain plasticity and cognition |journal=Neurosci Biobehav Rev |volume=80 |pages=443–456 |date=septembar 2017 |pmid=28666827 |pmc=5705447 |doi=10.1016/j.neubiorev.2017.06.012 }}</ref> kod pacova, vježbanje pojačava ekspresiju [[hipokampus]]nih gena ''[[neurotrofni faktor izveden iz mozga|Bdnf]]'', koji ima bitnu ulogu u formiranju pamćenja. [[Smanjena i pojačana ekspresija|Poboljšana ekspresija]] ''Bdnf'' javlja se putem demetilacije njegovog [[CpG-mjesto|promotora CpG-otoka]] na [[ekspresija neurotrofnog faktora izvedenog iz mozga|egzonu IV]]<ref name=Fernandes/> i ova demetilacija zavisi od koraka ilustrovanih na dvije slike.<ref name="pmid29875631"/> ==Demetilacija nakon izloženosti zagađenju zraka povezanom sa saobraćajem== U panelu zdravih odraslih osoba, pronađene su negativne asocijacije između ukupne metilacije DNK i izloženosti zagađenju zraka povezanom sa [[saobraćaj]]em.Nivoi metilacije DNK bili su povezani i sa nedavnom i sa hroničnom izloženošću crnom ugljiku, kao i sa [[benzen]]om.<ref name="louwies">{{cite journal |vauthors=Louwies T |title=DNA hypomethylation in association with internal and external markers of traffic exposure in a panel of healthy adults |journal=Air Quality, Atmosphere & Health |volume=11 |issue=6 |pages=673–681 |date= 2018 |doi=10.1007/s11869-018-0574-4|bibcode=2018AQAH...11..673L |s2cid=102599780 }}</ref> ==Regeneracija perifernih senzornih neurona== Nakon [[povreda]], neuroni u odraslom [[PNS|perifernom nervnom sistemu]] mogu preći iz stanja mirovanja sa malim rastom aksona u snažnu regeneraciju aksona. Demetilacija DNK u zrelim [[neuron]]ima sisara uklanja barijere za regeneraciju [[akson]]a.<ref name="pmid28426967">{{cite journal |vauthors=Weng YL, An R, Cassin J, Joseph J, Mi R, Wang C, Zhong C, Jin SG, Pfeifer GP, Bellacosa A, Dong X, Hoke A, He Z, Song H, Ming GL |title=An Intrinsic Epigenetic Barrier for Functional Axon Regeneration |journal=Neuron |volume=94 |issue=2 |pages=337–346.e6 |date=april 2017 |pmid=28426967 |pmc=6007997 |doi=10.1016/j.neuron.2017.03.034 }}</ref> Ova demetilacija, u regeneraciji perifernih neurona miša, zavisi od [[Tet metilcitozin-dioksigenaza 3|TET3]] da bi se generirao [[5-hidroksimetilcitozin]] (5hmC) u DNK.<ref name="pmid28426967" /><ref name="pmid27918235">{{cite journal |vauthors=Loh YE, Koemeter-Cox A, Finelli MJ, Shen L, Friedel RH, Zou H |title=Comprehensive mapping of 5-hydroxymethylcytosine epigenetic dynamics in axon regeneration |journal=Epigenetics |volume=12 |issue=2 |pages=77–92 |date=februar 2017 |pmid=27918235 |pmc=5330438 |doi=10.1080/15592294.2016.1264560 }}</ref> 5hmC je promijenjen u velikom skupu gena povezanih s regeneracijom (RAG), uključujući dobro poznate RAG-ove kao što su ''[[ATF3|Atf3]]'', ''[[Mozdani neurotrofni faktor|Bdnf]]'' i ''[[Majke protiv dekapentaplegičnog homologa 1|Smad1]]'', koji regulišu potencijal rasta neuronskih aksona.<ref name="pmid27918235" /> == Također pogledajte== * [[Metilacija DNK]] ==Reference== {{Refspisak|30em}} {{DEFAULTSORT:Dna Demethylation}} [[Kategorija:Molekularna biologija]] [[Kategorija:DNK]] [[Kategorija:Metilacija]] [[Kategorija:Epigenetika]] 78x9ctwdi8htn2llxes1ynpul33vw9u 4 536079 3914588 3914140 2026-07-26T12:37:30Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Reprogramiranje]] na [[Wikipedia:Igralište/Reprogramiranje]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914140 wikitext text/x-wiki U [[biologija|biologiji]], '''reprogramiranje''', uključući ćelijsko reprogramiranje odnosi se na delecije i preoblikovanje [[epigenetika|epigenetičkih]] oznaka, kao što je [[metilacija DNK]], tokom razvoja [[sisar]]a ili u [[ćelijska kultura|ćelijskoj kulturi]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reik W, Dean W, Walter J | title = Epigenetic reprogramming in mammalian development | journal = Science | volume = 293 | issue = 5532 | pages = 1089–1093 | date = august 2001 | pmid = 11498579 | doi = 10.1126/science.1063443 | type = Review | s2cid = 17089710 }}</ref> Takva kontrola se često povezuje i s alternativnim kovalentnim modifikacijama [[histon]]a. Reprogramiranja koja su i velikih razmjera (10% do 100% epigenetičkih oznaka) i brza (sati do nekoliko dana) javljaju se u tri životne faze sisara. Gotovo 100% epigenetičkih oznaka reprogramira se u dva kratka perioda u ranom razvoju nakon [[oplodnja|oplodnje]] [[jajna ćelija|jajne ćelije]] od strane [[spermatozoid]]a. Osim toga, gotovo 10% [[metilacija DNK]] u [[hipokampus]]nim [[neuron]]ima može se brzo promijeniti tokom formiranja snažnog sjećanja na [[strah]]. Nakon oplodnje kod sisara, obrasci [[DNK-metilacija|metilacije DNK]] uglavnom se deletiraju, a zatim ponovo uspostavljaju tokom ranog embrionalnog razvoja. Gotovo sve roditeljske [[metilacija|metilacije]] brišu se, prvo tokom rane [[embriogeneza|embriogeneze]], a zatim ponovo u [[gametogeneza|gametogenezi]], pri čemu se svaki put javlja demetilacija i remetilacija. Demetilacija tokom rane embriogeneze javlja se u preimplantacijskom periodu. Nakon što spermatozoid oplodi jajnu ćeliju i formira se [[zigot]], dolazi do brze demetilacije očinske [[DNK]] i sporije demetilacije majčine DNK, sve do formiranja [[morula|morule]], koja gotovo da nema metilacije. Nakon formiranja [[blastocist]]a, može započeti metilacija, a formiranjem epiblasta slijedi talas [[metilacija]], sve do faze implantacije embrija. Još jedan period brze i gotovo potpune demetilacije javlja se tokom gametogeneze unutar primordijalnih zametnih ćelija (PGC). Osim PGC-a, u fazi nakon implantacije, obrasci metilacije u [[somatska ćelija|somatskim ćelijama]] specifični su za određeni stadij i [[tkivo]], s promjenama koje vjerovatno definiraju svaki pojedinačni tip ćelije i traju stabilno tokom dugog vremena.<ref>{{cite journal | vauthors = Cedar H, Bergman Y | title = Programming of DNA methylation patterns | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 81 | pages = 97–117 | date = juli 2012 | pmid = 22404632 | doi = 10.1146/annurev-biochem-052610-091920 | url = https://zenodo.org/record/894035 }}</ref> == Embriološki razvoj == {{Glavni| Embriogeneza}} [[Slika:CpG methylation in mouse development.png|thumb|500px| Vremenska linija metilacije DNK u mišjem [[genom]]u. Linija: ženska [[klicin list|germinativna linija]]; plava: mala germinativna linija; siva: [[somatska ćelija|somatskoćelijska]] linija; PGC: [[Razvoj germinativne linije|primordijalne germinativne ćelije]]; ICM: [[unutrašnja ćelijska masa]].]] Mišji [[spermatozoid]]ni [[genom]] je 80–90% [[5-metilcitozin|metiliran]] na svojim [[CpG-mjesto|CpG-mjestima]] u DNK, što iznosi oko 20 miliona metiliranih mjesta. Nakon [[oplodnja|oplodnje]], očinski [[hromosom]] gotovo je potpuno [[demetilacija DNK|demetiliran]] za šest sati, aktivnim procesom, prije replikacije DNK (plava linija na slici). U zreloj [[oocit]]i, oko 40% njegovih CpG mjesta je metilirano. Demetilacija majčinog hromosoma odvija se uglavnom blokiranjem metilirajućih [[enzima]] da djeluju na majčinu DNK i razrjeđivanjem metilirane majčinske DNK tokom replikacije (crvena linija na slici). [[Morula]] [[morula|u fazi od 16 ćelija]] ima samo malu količinu [[DNK-metilacija]] (crna linija na slici). [[Metilacija]] počinje rasti 3,5 dana nakon oplodnje u [[blastocist]]ima, a veliki talas metilacije javlja se zatim 4,5 do 5,5 dana u [[epiblast]]u, prelazeći od 12% do 62% metilacije, dostižući maksimalni nivo nakon implantacije u [[maternica|maternicu]].<ref name="pmid25476147">{{cite journal | vauthors = Auclair G, Guibert S, Bender A, Weber M | title = Ontogeny of CpG island methylation and specificity of DNMT3 methyltransferases during embryonic development in the mouse | journal = Genome Biology | volume = 15 | issue = 12 | date = 2014 | pmid = 25476147 | pmc = 4295324 | doi = 10.1186/s13059-014-0545-5 | doi-access = free }}</ref> Do sedmog dana nakon oplodnje, novoformirane [[germinativne ćelije|primordijalne germinativne ćelije]] (PGC) u implantiranom [[embrion]]u segregiraju od preostalih [[somatska ćelija|somatskih ćelija]]. U ovom trenutku PGC imaju približno isti nivo metilacije kao i somatske ćelije. Novoformirane primordijalne germinativne ćelije (PGC), u implantiranom embrionu devoluiraju iz somatskih ćelija. U ovom trenutku PGC imaju visok nivo metilacije. Ove ćelije migriraju iz epiblasta prema [[gonadni greben|gonadnom grebenu]]. Sada se ćelije brzo razmnožavaju i započinju demetilaciju u dva talasa. U prvom talasu, demetilacija odvija se replikativnim razrjeđivanjem, ali u drugom talasu, demetilacija se odvija aktivnim procesom. Drugi talas dovodi do demetilacije specifičnih [[Lokus (genetika)|lokusa]]. U ovom trenutku, PGC genomi pokazuju najniže nivoe metilacije DNK od svih ćelija u cijelom [[životni ciklus|životnom ciklusu]] [na 13,5. danu embrionalnog razvoja (E13.5), pogledajte drugu sliku u ovom odjeljku].<ref name=Zeng>{{cite journal | vauthors = Zeng Y, Chen T | title = DNA Methylation Reprogramming during Mammalian Development | journal = Genes | volume = 10 | issue = 4 | page = 257 | date = mart 2019 | pmid = 30934924 | pmc = 6523607 | doi = 10.3390/genes10040257 | doi-access = free }}</ref> [[Slika:DNA methylation reprogramming.png|thumb|600px|Dinamika metilacije DNK tokom embrionalnog razvoja miša]] Nakon oplodnje, neke ćelije novoformiranog embriona migriraju u germinativni greben i na kraju će postati germinativne ćelije ([[spermatozoid]]i i [[oocit]]i) sljedeće [[generacija|generacije]]. Zbog [[fenomen]]a [[genomski imprinting|genomskog imprintinga]], majčinski i očinski [[genom]]i su različito označeni i moraju se pravilno reprogramirati svaki put kada prođu kroz germinativnu liniju. Stoga, tokom procesa [[gametogeneza|gametogeneze]], primordijalne germinativne ćelije moraju imati svoje originalne dvoroditeljske obrasce metilacije DNK, koji se moraju izbrisati i ponovo uspostaviti na osnovu pola roditelja koji prenosi gen. Nakon oplodnje, očinski i majčinski [[genom]]i se demetiliraju kako bi se izbrisali njihovi epigenetički potpisi i stekla [[totipotentnost]]. U ovom trenutku postoji asimetrija: muški [[pronukleus]] prolazi kroz brzu i aktivnu demetilaciju. U međuvremenu, ženski pronukleus se pasivno demetilira tokom uzastopnih [[ćelijska dioba|ćelijskih dioba]]. Proces [[demetilacija DNK|demetilacije DNK]] uključuje [[popravak ekscizijom baza]] i vjerovatno druge mehanizme zasnovane na [[popravka DNK|popravci DNK]].<ref name="pmid27916276">{{cite journal | vauthors = Ladstätter S, Tachibana-Konwalski K | title = A Surveillance Mechanism Ensures Repair of DNA Lesions during Zygotic Reprogramming | journal = Cell | volume = 167 | issue = 7 | pages = 1774–1787.e13 | date = decembar 2016 | pmid = 27916276 | pmc = 5161750 | doi = 10.1016/j.cell.2016.11.009 }}</ref> Uprkos globalnoj prirodi ovog procesa, postoje određene sekvence koje ga izbjegavaju, kao što su [[diferencijalno metilirana regija|diferencijalno metilirane regije]] (DMRS) povezane s imprintiranim genima, [[retrotranspozon]]i i [[centromera|centromerni]] [[heterohromatin]]. Remetilacija je ponovo potrebna za diferencijaciju embrija u kompletan [[organizam]].<ref name="pmid23166394">{{cite journal | vauthors = Seisenberger S, Peat JR, Hore TA, Santos F, Dean W, Reik W | title = Reprogramming DNA methylation in the mammalian life cycle: building and breaking epigenetic barriers | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 368 | issue = 1609 | date = januar 2013 | pmid = 23166394 | pmc = 3539359 | doi = 10.1098/rstb.2011.0330 }}</ref> Pokazalo se da manipulacija ''[[in vitro]]'' embrionima prije implantacije remeti obrasce metilacije na utisnutim [[genski lokus|lokusima]].<ref>{{cite journal | vauthors = Mann MR, Chung YG, Nolen LD, Verona RI, Latham KE, Bartolomei MS | title = Disruption of imprinted gene methylation and expression in cloned preimplantation stage mouse embryos | journal = Biology of Reproduction | volume = 69 | issue = 3 | pages = 902–914 | date = septembar 2003 | pmid = 12748125 | doi = 10.1095/biolreprod.103.017293 | doi-access = free }}</ref> i ima ključnu ulogu u kloniranju životinja.<ref>{{cite journal | vauthors = Wrenzycki C, Niemann H | title = Epigenetic reprogramming in early embryonic development: effects of in-vitro production and somatic nuclear transfer | journal = Reproductive Biomedicine Online | volume = 7 | issue = 6 | pages = 649–656 | date = decembar 2003 | pmid = 14748963 | doi = 10.1016/s1472-6483(10)62087-1 | doi-access = | department = Review }}</ref> ==Učenje i pamćenje== (Glavni|Učenje|pamćenje}} [[Slika:Brain regions involved in memory formation.jpg|thumb|500px| Regije mozga uključene u formiranje pamćenja]] [[Učenje]] i [[pamćenje]] imaju nivoe trajnosti, koji se razlikuju od drugih mentalnih procesa poput [[mišljenje|mišljenja]], [[jezik]]a i [[svijest]]i, koji su privremene prirode. Učenje i pamćenje mogu se akumulirati sporo ([[tablica množenja]]) ili brzo (dodirivanje vruće peći), ali kada se jednom postignu, mogu se prizvati u svjesnu upotrebu dugo vremena. Pacovi podvrgnuti jednom primjeru [[Uslovljavanja straha|kontekstualnog uslovljavanja straha]] stvaraju posebno snažno [[dugoročno pamćenje]]. Oko 24 sata nakon treninga, utvrđeno je da je 9,17% gena u [[genom]]ima pacova neurona [[hipokampus]]a [[Diferencijalno metilirana regija|diferencijalno metilirano]]. To je uključivalo više od 2.000 diferencijalno metiliranih gena 24 sata nakon treninga, s preko 500 gena koji su demetilirani.<ref name="pmid28620075">{{cite journal | vauthors = Duke CG, Kennedy AJ, Gavin CF, Day JJ, Sweatt JD | title = Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus | journal = Learning & Memory | volume = 24 | issue = 7 | pages = 278–288 | date = juli 2017 | pmid = 28620075 | pmc = 5473107 | doi = 10.1101/lm.045112.117 }}</ref> [[Hipokampus]] u mozgu je mjesto gdje se prva pohranjuju kontekstualna sjećanja na strah (vidi sliku mozga, ovaj odjeljak), ali ovo pohranjivanje je prolazno i ​​ne ostaje u hipokampusu. Kod pacova kontekstualno uvjetovanje straha se ukida kada se hipokampus podvrgne hipokampektomiji samo jedan dan nakon uvjetovanja, ali pacovi zadržavaju znatnu količinu kontekstualnog straha kada se nametne dugo kašnjenje (28 dana) između vremena uvjetovanja i vremena hipokampektomije.<ref name="pmid16120461">{{cite journal | vauthors = Kim JJ, Jung MW | title = Neural circuits and mechanisms involved in Pavlovian fear conditioning: a critical review | journal = Neuroscience and Biobehavioral Reviews | volume = 30 | issue = 2 | pages = 188–202 | date = 2006 | pmid = 16120461 | pmc = 4342048 | doi = 10.1016/j.neubiorev.2005.06.005 }}</ref> ==Molekularne faze== Za reprogramiranje [[DNK metilacija|DNK metiloma]] potrebne su tri molekularne faze. *Faza 1: Regrutacija. [[Enzimi]] potrebni za reprogramiranje regrutuju se na mjesta genoma koja zahtijevaju demetilaciju ili metilaciju. *Faza 2: Implementacija. Odvijaju se početne enzimske reakcije. U slučaju metilacije, ovo je kratak korak koji rezultira metilacijom [[citozin]]a u [[5-metilcitozin]]. *Faza 3: [[Popravak DNK ekscizijom baze]]. Međuprodukti demetilacije kataliziraju se specifičnim enzimima puta popravka DNK ekscizijom baze koji konačno vraćaju cistozin u sekvencu DNK. [[Slika:Demethylation of 5-methylcytosine.svg|thumb|400px| Demetilacija 5-metilcitozina. Demetilacija 5-metilcitozina (5mC) u [[neuron]]skoj DNK. Kao što je pregledano 2018. godine,<ref name="pmid29875631">{{cite journal | vauthors = Bayraktar G, Kreutz MR | title = The Role of Activity-Dependent DNA Demethylation in the Adult Brain and in Neurological Disorders | journal = Frontiers in Molecular Neuroscience | volume = 11 | date = 2018 | pmid = 29875631 | pmc = 5975432 | doi = 10.3389/fnmol.2018.00169 | doi-access = free }}</ref> u moždanim neuronima, 5mC se oksidira pomoću TET dioksigenaze, da bi se generirao [[5-hidroksimetilcitozin]] (5hmC). U uzastopnim koracima, TET enzim dalje hidroksilira 5hmC da bi se generirao [[5-formilcitozin]] (5fC) i 5-karboksilcitozin (5caC). Timin-DNK glikozilaza (TDG) prepoznaje intermedijarne baze 5fC i 5caC i cijepa [[glikozid]]nu vezu što rezultira a[[pirimidin]]skim mjestom (AP-mjesto). U alternativnom putu oksidativne deaminacije, 5hmC može se oksidativno deaminirati putem kompleksa za uređivanje [[iRNK]] citidin deaminaze/apolipoproteina B (AID/APOBEC) induciranog aktivnošću da bi se formirao 5-hidroksimetiluracil (5hmU). 5mC se također može pretvoriti u timin (Thy). 5hmU se može cijepati pomoću TDG-a, jednolančane selektivne monofunkcionalne uracil-DNK glikozilaze 1 (SMUG1), Nei-like DNK glikozilaze 1 (NEIL1) ili proteina koji veže metil-CpG 4 (MBD4). AP-mjesta i neusklađenosti [[timin|T]]:[[guanin|G]] zatim se popravljaju [[enzimi]]ma za popravak ekscizije baza (BER) dajući citozin (Cyt). Slika u ovom odjeljku prikazuje centralne uloge deset-jedanaest translokacije [[TET-enzim|metilcitozin dioksigenaze (TET)]] u demetilaciji 5-metilcitozina da bi se formirao [[citozin]].<ref name="pmid29875631"/> Kao što je pregledano 2018.,<ref name="pmid29875631"/> 5mC se vrlo često inicijalno oksidira pomoću TET-[[dioksigenaza]], da bi se generirao [[5-hidroksimetilcitozin]] (5hmC). U uzastopnim koracima (vidi Sliku) TET-enzimi dalje hidroksiliraju 5hmC da bi se generirao [[5-formilcitozin]] (5fC) i [[5-karboksilcitozin]] (5caC). [[Timin-DNK glikozilaza]] (TDG) prepoznaje intermedijarne baze 5fC i 5caC i izbacuje [[glikozidna veza|glikozidnu vezu]] što rezultira [[AP-mjesto|apirimidinskim mjestom]] (AP-mjesto). U alternativnom putu oksidativne deaminacije, 5hmC se može oksidativno deaminirati pomoću [[APOBEC]] (AID/APOBEC) deaminaza, da bi se formirao 5-hidroksimetiluracil (5hmU) ili se 5mC može pretvoriti u [[timin]] (Thy). 5hmU se može cijepati pomoću TDG, [[SMUG1]], [[NEIL1]] ili [[MBD4]]. AP-mjesta i neusklađenosti T:G zatim se popravljaju enzimima za popravak ekscizije baza (BER) dajući citozin (Cyt). ===TET-porodica=== Izoforme [[TET-enzim]]a uključuju najmanje dvije izoforme TET1, jednu od [[Tet metilcitozin dioksigenaze 2|TET2]] i tri [[izoforma|izoforme]] [[Tet-metilcitozin dioksigenaza 3|TET3]].<ref name="pmid26774490">{{cite journal | vauthors = Jin SG, Zhang ZM, Dunwell TL, Harter MR, Wu X, Johnson J, Li Z, Liu J, Szabó PE, Lu Q, Xu GL, Song J, Pfeifer GP | display-authors = 6 | title = Tet3 Reads 5-Carboxylcytosine through Its CXXC Domain and Is a Potential Guardian against Neurodegeneration | journal = Cell Reports | volume = 14 | issue = 3 | pages = 493–505 | date = januar 2016 | pmid = 26774490 | pmc = 4731272 | doi = 10.1016/j.celrep.2015.12.044 }}</ref><ref name=Melamed>{{cite journal | vauthors = Melamed P, Yosefzon Y, David C, Tsukerman A, Pnueli L | title = Tet Enzymes, Variants, and Differential Effects on Function | journal = Frontiers in Cell and Developmental Biology | volume = 6 | date = 2018 | pmid = 29556496 | pmc = 5844914 | doi = 10.3389/fcell.2018.00022 | doi-access = free }}</ref> Kanonska izoforma TET1 pune dužine izgleda praktično ograničena na rane embrije, [[embrionalne matične ćelije]] i primordijalne zametne ćelije (PGC). Dominantna [[izoforma]] TET1 u većini somatskih tkiva, barem kod miševa, nastaje upotrebom [[alternativnz promotor|alternativnog promotora]] što dovodi do kratkog transkripta i skraćenog proteina označenog kao TET1. Izoforme TET3 oblik su TET3FL pune dužine, kratki oblik [[prrada RNK|splajsirne varijante]] TET3 i oblik koji se javlja u [[oocit]]ima i [[neuron]]ima označen kao TET3o. TET3o se stvara upotrebom alternativnog promotora i sadrži dodatni prvi [[N-terminal]]ni [[egzon]] koji kodira 11 [[proteinogene aminokiseline|aminokiselina]]. TET3o javlja se samo u oocitima i neuronima i nije eksprimiran u embrionskim [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] ili u bilo kojem drugom testiranom tipu ćelija ili tkivu odraslog miša. Dok se [[ekspresija gena|ekspresija]] TET1 jedva može detektovati u oocitima i [[zigot]]ima, a TET2 je samo umjereno eksprimiran, varijanta TET3 TET3o pokazuje izuzetno visoke nivoe ekspresije u oocitima i zigotima, ali je gotovo odsutna u fazi dvije ćelije. Moguće je da je TET3o, visok u [[neuron]]ima, [[oocit]]ima i [[zigot]]ima u fazi jedne ćelije, glavni TET enzim koji se koristi kada se u ovim ćelijama događaju brze demetilacije velikih razmjera. ===Regrutacija TET-a za DNK=== [[TET-enzim]]i ne vežu se specifično za '''5-metilcitozin''', osim kada se regrutuju. Bez regrutacije ili ciljanja, TET1 se pretežno veže za visoke C:G promotore i [[CpG-ostrvo|CpG-ostrva]] (CGI) širom [[genom]]a, putem svog CXXC domena koji može prepoznati '''nemetilirane''' CGI.<ref name="pmid27916660">{{cite journal | vauthors = Zhang W, Xia W, Wang Q, Towers AJ, Chen J, Gao R, Zhang Y, Yen CA, Lee AY, Li Y, Zhou C, Liu K, Zhang J, Gu TP, Chen X, Chang Z, Leung D, Gao S, Jiang YH, Xie W | display-authors = 6 | title = Isoform Switch of TET1 Regulates DNA Demethylation and Mouse Development | journal = Molecular Cell | volume = 64 | issue = 6 | pages = 1062–1073 | date = decembar 2016 | pmid = 27916660 | doi = 10.1016/j.molcel.2016.10.030 | doi-access = free }}</ref> TET2 nema afinitet za 5-metilcitozin u [[DNK]].<ref name="pmid23353889">{{cite journal | vauthors = Deplus R, Delatte B, Schwinn MK, Defrance M, Méndez J, Murphy N, Dawson MA, Volkmar M, Putmans P, Calonne E, Shih AH, Levine RL, Bernard O, Mercher T, Solary E, Urh M, Daniels DL, Fuks F | display-authors = 6 | title = TET2 and TET3 regulate GlcNAcylation and H3K4 methylation through OGT and SET1/COMPASS | journal = The EMBO Journal | volume = 32 | issue = 5 | pages = 645–655 | date = mart 2013 | pmid = 23353889 | pmc = 3590984 | doi = 10.1038/emboj.2012.357 }}</ref> CXXC domen TET3 pune dužine, koji je predominantni oblik eksprimiran u neuronima, najjače se veže za CpG gdje je C pretvoren u 5-karboksicitozin (5caC). Međutim, također se veže za '''nemetilirane CpG'''.<ref name=Melamed /> [[Slika:Initiation of DNA demethylation at a CpG site.svg|thumb|400px|Inicijacija demetilacije DNK na [[CpG-mjesto|CpG-mjestu]]. U odraslim [[somatska ćelija|somatskim ćelijama]], metilacija DNK javlja se obično u kontekstu CpG dinukleotida ([[CpG-mjesto]]), formirajući [[5-metilcitozin]]-pG, (5mCpG). [[ROS|Reaktivne vrste kisika]] (ROS) mogu napasti guanin na dinukleotidnom mjestu, formirajući [[8-okso-2'-deoksigvanozin|8-hidroksi-2'-deoksigvanozin]] (8-OHdG), što rezultira 5mCp-8-OHdG dinukleotidnim mjestom. Enzim za popravak ekscizijom baze [[oksoguanin-glikozilaza|OGG1]] cilja 8-OHdG i veže se za leziju bez trenutne ekscizije. OGG1, prisutan na 5mCp-8-OHdG mjestu, regrutuje [[Tet-metilcitozin dioksigenaza 1|TET1]], a TET1 oksidira 5mC pored 8-OHdG. Ovo inicira demetilaciju 5mC.<ref name=Zhou>{{cite journal | vauthors = Zhou X, Zhuang Z, Wang W, He L, Wu H, Cao Y, Pan F, Zhao J, Hu Z, Sekhar C, Guo Z | display-authors = 6 | title = OGG1 is essential in oxidative stress induced DNA demethylation | journal = Cellular Signalling | volume = 28 | issue = 9 | pages = 1163–1171 | date = septembar 2016 | pmid = 27251462 | doi = 10.1016/j.cellsig.2016.05.021 }}</ref> kao što je prikazano na prethodnoj slici.]] Da bi [[TET enzimi|TET enzim]] započeo demetilaciju, prvo se mora regrutirati na metilirano [[CpG mjesto]] u DNK. Dva proteina za koja je dokazano da regrutuju TET enzim na metilirani citozin u DNK su [[Oksoguanin-glikozilaza|OGG1]] (vidi sliku Inicijacija demetilacije DNK)<ref name=Zhou /> i [[EGR1]].<ref name="pmid31467272">{{cite journal | vauthors = Sun Z, Xu X, He J, Murray A, Sun MA, Wei X, Wang X, McCoig E, Xie E, Jiang X, Li L, Zhu J, Chen J, Morozov A, Pickrell AM, Theus MH, Xie H | display-authors = 6 | title = EGR1 recruits TET1 to shape the brain methylome during development and upon neuronal activity | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | date = august 2019 | pmid = 31467272 | pmc = 6715719 | doi = 10.1038/s41467-019-11905-3 | bibcode = 2019NatCo..10.3892S | doi-access = free }}</ref> ===OGG1=== [[Oksoguanin-glikozilaza]] (OGG1) [[kataliza|katalizira]] prvi korak u popravku oksidativno oštećene baze ekscizijom [[8-okso-2'-deoksigvanozin|8-OHdG]]. OGG1 pronalazi 8-OHdG klizeći duž linearne DNK na 1.000 baznih parova DNK za 0,1 sekundu.<ref name="pmid16585517">{{cite journal | vauthors = Blainey PC, van Oijen AM, Banerjee A, Verdine GL, Xie XS | title = A base-excision DNA-repair protein finds intrahelical lesion bases by fast sliding in contact with DNA | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 15 | pages = 5752–5757 | date = april 2006 | pmid = 16585517 | pmc = 1458645 | doi = 10.1073/pnas.0509723103 | bibcode = 2006PNAS..103.5752B | doi-access = free }}</ref> OGG1 vrlo brzo pronalazi 8-OHdG. OGG1 proteini vežu se za oksidativno oštećenu DNK sa polumaksimalnim vremenom vezanja od oko 6 sekundi.<ref name="pmid25539916">{{cite journal | vauthors = Abdou I, Poirier GG, Hendzel MJ, Weinfeld M | title = DNA ligase III acts as a DNA strand break sensor in the cellular orchestration of DNA strand break repair | journal = Nucleic Acids Research | volume = 43 | issue = 2 | pages = 875–892 | date = januar 2015 | pmid = 25539916 | pmc = 4333375 | doi = 10.1093/nar/gku1307 }}</ref> Kada OGG1 pronađe 8-OHdG, mijenja konformaciju i kompleksira se s 8-OHdG u džepu za vezivanje OGG1.<ref name="pmid14752045">{{cite journal | vauthors = van der Kemp PA, Charbonnier JB, Audebert M, Boiteux S | title = Catalytic and DNA-binding properties of the human Ogg1 DNA N-glycosylase/AP lyase: biochemical exploration of H270, Q315 and F319, three amino acids of the 8-oxoguanine-binding pocket | journal = Nucleic Acids Research | volume = 32 | issue = 2 | pages = 570–578 | date = 2004 | pmid = 14752045 | pmc = 373348 | doi = 10.1093/nar/gkh224 }}</ref> OGG1 ne djeluje odmah na uklanjanje 8-OHdG. Polovina maksimalnog uklanjanja 8-OHdG traje oko 30 minuta u [[HeLa]] ćelijama ''[[in vitro]]'',<ref name="pmid15365186">{{cite journal | vauthors = Lan L, Nakajima S, Oohata Y, Takao M, Okano S, Masutani M, Wilson SH, Yasui A | display-authors = 6 | title = In situ analysis of repair processes for oxidative DNA damage in mammalian cells | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 101 | issue = 38 | pages = 13738–13743 | date = septembar 2004 | pmid = 15365186 | pmc = 518826 | doi = 10.1073/pnas.0406048101 | bibcode = 2004PNAS..10113738L | doi-access = free }}</ref> ili oko 11 minuta u jetri [[radijacija|ozračenih]] miševa.<ref name="pmid11353081">{{cite journal | vauthors = Hamilton ML, Guo Z, Fuller CD, Van Remmen H, Ward WF, Austad SN, Troyer DA, Thompson I, Richardson A | display-authors = 6 | title = A reliable assessment of 8-oxo-2-deoxyguanosine levels in nuclear and mitochondrial DNA using the sodium iodide method to isolate DNA | journal = Nucleic Acids Research | volume = 29 | issue = 10 | pages = 2117–2126 | date = maj 2001 | pmid = 11353081 | pmc = 55450 | doi = 10.1093/nar/29.10.2117 }}</ref> [[Oksidacija]] DNK pomoću [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]] preferencijalno se odvija na [[guanin]]u u metiliranom CpG mjestu, zbog smanjenog [[potencijal ionizacije|potencijala ionizacije]] guaninskih baza pored 5-metilcitozina.<ref name="pmid24571128">{{cite journal | vauthors = Ming X, Matter B, Song M, Veliath E, Shanley R, Jones R, Tretyakova N | title = Mapping structurally defined guanine oxidation products along DNA duplexes: influence of local sequence context and endogenous cytosine methylation | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 136 | issue = 11 | pages = 4223–4235 | date = mart 2014 | pmid = 24571128 | pmc = 3985951 | doi = 10.1021/ja411636j | bibcode = 2014JAChS.136.4223M }}</ref> TET1 veže se (regrutuje se za) OGG1 vezan za 8-OHdG (vidi sliku).<ref name=Zhou/> Ovo vjerovatno omogućava TET1 da demetilira susjedni metilirani [[citozin]]. Kada su ljudske [[mliječna žlijezda|mliječne]] [[epitel]]ne ćelije (MCF-10A) tretirane sa [[vodik-peroksid|H₂O₂]], 8-OHdG se povećao u DNK za 3,5 puta i to je uzrokovalo demetilaciju 5-metilcitozina velikih razmjera, na oko 20% njegovog početnog nivoa u DNK.<ref name=Zhou/> ===EGR1=== Gen za ''protein ranog odgovora na rast 1'' (''[[EGR1]]'') je [[gen neposrednog ranog odgovora]] (IEG). Definirajuća karakteristika IEG-ova je brza i prolazna regulacija - unutar nekoliko minuta – njihovih nivoa [[iRNK]], nezavisno od [[sinteza proteina|sinteze proteina]].<ref name=Duclot>{{cite journal | vauthors = Duclot F, Kabbaj M | title = The Role of Early Growth Response 1 (EGR1) in Brain Plasticity and Neuropsychiatric Disorders | journal = Frontiers in Behavioral Neuroscience | volume = 11 | page = 35 | date = 2017 | pmid = 28321184 | pmc = 5337695 | doi = 10.3389/fnbeh.2017.00035 | doi-access = free }}</ref> EGR1 može se brzo inducirati neuronskom aktivnošću.<ref name=Sun>{{cite journal | vauthors = Sun Z, Xu X, He J, Murray A, Sun MA, Wei X, Wang X, McCoig E, Xie E, Jiang X, Li L, Zhu J, Chen J, Morozov A, Pickrell AM, Theus MH, Xie H | display-authors = 6 | title = EGR1 recruits TET1 to shape the brain methylome during development and upon neuronal activity | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | date = august 2019 | pmid = 31467272 | pmc = 6715719 | doi = 10.1038/s41467-019-11905-3 | bibcode = 2019NatCo..10.3892S }}</ref> U odrasloj dobi, EGR1 se široko eksprimira u cijelom mozgu, održavajući bazne nivoe ekspresije u nekoliko ključnih područja mozga, uključujući [[čeoni režanj|medijalni prefrontalni korteks]], [[strijatum]], [[hipokampus]] i [[amigdala|amigdalu]].<ref name=Duclot/> Ova ekspresija povezana je s kontrolom kognitivnih funkcija, emocijskog odgovora, socijalnog [[ponašanje|ponašanja]] i osjetljivosti na nagradu.<ref name=Duclot/> EGR1 veže se za DNK na mjestima sa [[Sekventni motiv|motivom]] 5'-GCGTGGGCG-3' i 5'-GCGGGGGCGG-3' i ovi motivi se javljaju prvenstveno u [[promotor (genetika)|promotorskim regijama gena]].<ref name=Sun /> Kratka [[izoforma]] TET1s eksprimira se u mozgu. EGR1 i TET1 formiraju kompleks posredovan [[C-terminal]]nim regijama oba proteina, nezavisno od povezanosti s DNK.<ref name=Sun /> EGR1 regrutuje TET1 u [[genom]]ske regije koje okružuju mjesta vezivanja EGR1.<ref name=Sun/> U prisustvu EGR1, TET1 je sposoban za lokus-specifičnu demetilaciju i aktivaciju ekspresije nizvodnih gena regulisanih EGR1.<ref name=Sun/> == Historija == Prva osoba koja je uspješno demonstrirala reprogramiranje bio je [[John Gurdon]], koji je 1962. godine pokazao da se diferencirane somatske ćelije mogu reprogramirati nazad u embrionalno stanje kada je uspio dobiti plivajuće punoglavce nakon transfera [[ćelijska diferencijacija|diferenciranih crijevnih epitelnih ćelija]] u enukleirana jaja [[žabe]].<ref name="Gurdon-1962">{{cite journal | vauthors = Gurdon JB | title = The developmental capacity of nuclei taken from intestinal epithelium cells of feeding tadpoles | journal = Journal of Embryology and Experimental Morphology | volume = 10 | pages = 622–640 | date = decembar 1962 | pmid = 13951335 }}</ref> Za ovo dostignuće je 2012. godine dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]] zajedno sa [[Shiny Yamanaka|Shinya Yamanakom]].<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2012/press.html|publisher=Nobel Media AB|date=8. 10. 2012|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine – 2012 Press Release}}</ref> Yamanaka bio je prvi koji je demonstrirao (2006. godine) da se ovaj proces jedarnog transfera somatskih ćelija ili reprogramiranja zasnovanog na oocitima (vidi dolje), koji je Gurdon otkrio, može ponoviti (kod miševa) definiranim faktorima ([[Oct4]], [[Sox2]], [[Klf4]] i [[c-Myc]]), kako bi se generirale [[indukovana pluripotentna matična ćelija|indukovane pluripotentne matične ćelije]] (iPSC)).<ref name="Takahashi-2006">{{cite journal | vauthors = Takahashi K, Yamanaka S | title = Induction of pluripotent stem cells from mouse embryonic and adult fibroblast cultures by defined factors | journal = Cell | volume = 126 | issue = 4 | pages = 663–676 | date = august 2006 | pmid = 16904174 | doi = 10.1016/j.cell.2006.07.024 | s2cid = 1565219 | url = http://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/159777/1/j.cell.2006.07.024.pdf }}</ref> Korištene su i druge kombinacije gena, uključujući LIN25<ref name="de Magalhães-2022"/> i [[Homekutijski protein NANOG]].<ref name="de Magalhães-2022">{{cite journal | vauthors = de Magalhães JP, Ocampo A | title = Cellular reprogramming and the rise of rejuvenation biotech | language = English | journal = Trends in Biotechnology | volume = 40 | issue = 6 | pages = 639–642 | date = juni 2022 | pmid = 35190201 | doi = 10.1016/j.tibtech.2022.01.011 | s2cid = 246990346 | url = http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/170576357/rejuvenation_TIB_revised.pdf }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Baker |first=Monya |date=6. 12. 2007 |title=Adult cells reprogrammed to pluripotency, without tumors |url=https://www.nature.com/articles/stemcells.2007.124 |journal=Nature Reports Stem Cells |language=en |doi=10.1038/stemcells.2007.124 |issn=1754-8705}}</ref> == Faze reprogramiranja == S otkrićem da se sudbina ćelije može promijeniti, postavlja se pitanje koji tok događaja ukazuje na ćeliju koja prolazi kroz reprogramiranje. Budući da je konačni proizvod reprogramiranja iPSC-a bio sličan u [[morfologija|morfologiji]], [[ćelijska proliferacija|proliferaciju]], [[ekspresija gena|ekspresiji gena]], [[pluripotentnost]]i i [[telomeraza|telomeraznoj]] aktivnosti; genetički i morfološki markeri korišteni su kao način da se utvrdi koja se odvija faza reprogramiranja.<ref name="Takahashi-2007">{{cite journal | vauthors = Takahashi K, Tanabe K, Ohnuki M, Narita M, Ichisaka T, Tomoda K, Yamanaka S | title = Induction of pluripotent stem cells from adult human fibroblasts by defined factors | language = English | journal = Cell | volume = 131 | issue = 5 | pages = 861–872 | date = novembar 2007 | pmid = 18035408 | doi = 10.1016/j.cell.2007.11.019 | s2cid = 8531539 | hdl = 2433/49782 | hdl-access = free }}</ref> Reprogramiranje je definirano u tri faze: inicijacija, sazrijevanje i stabilizacija.<ref name="David-2014">{{cite journal | vauthors = David L, Polo JM | title = Phases of reprogramming | journal = Stem Cell Research | volume = 12 | issue = 3 | pages = 754–761 | date = maj 2014 | pmid = 24735951 | doi = 10.1016/j.scr.2014.03.007 | s2cid = 31759309 | doi-access = free }}</ref> === Inicijacija === Faza inicijacije povezana je sa smanjenjem [[ekspresija gena]] specifičnih za tip ćelije i povećanjem ekspresije pluripotentnih gena.<ref name="David-2014"/> Kako se ćelije kreću prema pluripotentnosti, aktivnost [[telomeraza|telomeraze]] reaktivira se, kako bi se produžili [[Telomera|telomeri]]. Morfologija ćelije može direktno uticati na proces reprogramiranja dok se ćelija modificira kako bi se pripremila za ekspresiju gena pluripotentnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Downing TL, Soto J, Morez C, Houssin T, Fritz A, Yuan F, Chu J, Patel S, Schaffer DV, Li S | display-authors = 6 | title = Biophysical regulation of epigenetic state and cell reprogramming | journal = Nature Materials | volume = 12 | issue = 12 | pages = 1154–1162 | date = decembar 2013 | pmid = 24141451 | doi = 10.1038/nmat3777 | pmc = 9675045 | bibcode = 2013NatMa..12.1154D }}</ref> Glavni pokazatelj da je inicijacijska faza završena je da su prvi geni povezani s pluripotencijom eksprimirani. To uključuje ekspresiju [[Oct-4]] ili [[Homeokutijski protein NANOG|Homeokutijskog proteina NANOG]], dok prolazi kroz [[mezenhimsko-epitelna tranzicija|mezenhimsko-epitelnu tranziciju]] (MET), te gubitak [[apoptoza]] i [[starenja]].<ref name="Pires-2019">{{cite journal | vauthors = Pires CF, Rosa FF, Kurochkin I, Pereira CF | title = Understanding and Modulating Immunity With Cell Reprogramming | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 11. 12. 2019 | pmid = 31921109 | pmc = 917620 | doi = 10.3389/fimmu.2019.02809 | doi-access = free }}</ref> Ako se ćelija direktno reprogramira iz jedne [[somatska ćelija|somatske ćelije]] u drugu, geni povezani sa svakim tipom ćelije počinju se shodno tome pojačavati i smanjivati.<ref name="David-2014"/> To se može dogoditi ili direktnim reprogramiranjem ćelija ili stvaranjem međuprodukta, kao što je iPSC, i [[ćelijska diferencijacija|diferenciranjem]] u željeni tip ćelije.<ref name="Pires-2019"/> Faza inicijacije završava se jednim od tri puta: [[transfer jedra]], [[fuzija ćelija]] ili definisani faktori ([[mikroRNK]], [[transkripcijski faktor]], epigenetički markeri i druge [[mala molekula|male molekule]]).<ref name="de Magalhães-2022"/><ref name="Pires-2019"/> ==== Transfer jedra somatskih ćelija ==== {{glavni|Kloniranje}} [[Slika:Somatic Cell Nuclear Transfer.png|thumb|[[Transfer jedra somatske ćelije]]. Jedro somatske ćelije prenosi se u [[oocit]], kojem je uklonjeno originalno jedro.<ref name="Hochedlinger-2006"/> Taj oocit će preuzeti genetički materijal iz somatske ćelije i podijeliti se u totipotentnu ćeliju.<ref name="Pires-2019"/>|376x376px]] [[Oocit]] može reprogramirati odraslo [[ćelijsko jedro]] u embrionsko stanje nakon [[transfer jedra somatske ćelije|transfera jedra somatske ćelije]], tako da se iz takve ćelije može razviti novi organizam.<ref name="Hochedlinger-2006">{{cite journal | vauthors = Hochedlinger K, Jaenisch R | title = Nuclear reprogramming and pluripotency | journal = Nature | volume = 441 | issue = 7097 | pages = 1061–1067 | date = juni 2006 | pmid = 16810240 | doi = 10.1038/nature04955 | bibcode = 2006Natur.441.1061H | s2cid = 4304218 }}</ref> Reprogramiranje se razlikuje od razvoja [[somatski epitip|somatskog epitipa]],<ref>{{cite journal |vauthors=Lahiri DK, Maloney B |year=2006 |title=Genes are not our destiny: the somatic epitype bridges between the genotype and the phenotype |journal=Nature Reviews Neuroscience |volume=7 |issue=12 |pages=976 |doi=10.1038/nrn2022-c1 |doi-access=free}}</ref> jer se somatski epitipovi potencijalno mogu promijeniti nakon što organizam napusti razvojnu fazu života.<ref>{{cite journal | vauthors = Mathers JC | title = Nutritional modulation of ageing: genomic and epigenetic approaches | journal = Mechanisms of Ageing and Development | volume = 127 | issue = 6 | pages = 584–589 | date = juni 2006 | pmid = 16513160 | doi = 10.1016/j.mad.2006.01.018 | s2cid = 9187848 }}</ref> Tokom transfera jedra somatskih ćelija, oocita isključuje tkivno specifične gene u jedru somatske ćelije i ponovo uključuje embrionalno specifične gene. Ovaj proces je prikazan kroz kloniranje, kao što je prikazao [[John Gurdon]] sa punoglavcima<ref name="Gurdon-1962"/> i [[Dolly (ovca)|ovcom Dolly]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wilmut I, Schnieke AE, McWhir J, Kind AJ, Campbell KH | title = Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells | journal = [[Nature]] | volume = 385 | issue = 6619 | pages = 810–813 | date = februar 1997 | pmid = 9039911 | doi = 10.1038/385810a0 | bibcode = 1997Natur.385..810W }}</ref> Notably, these events have shown that cell fate is a reversible process. ==== Ćelijska fuzija==== {{Glavni|Ćelijska fuzija}} [[Slika:Cell Fusion.png|thumb|[[Ćelijska fuzija]]: dvije ćelije se mogu spojiti i dijeliti jedarnu DNK, stvarajući [[heterokarion]], koji zatim može imati jedarnu fuziju, stvarajući hibrid.<ref name="Pires-2019" />|376x376px]] Fuzija ćelija koristi se za stvaranje višejedarne ćelije koja se naziva [[heterokarion]].<ref name="Pires-2019" /> Spojene ćelije omogućavaju da se inače utišani geni reaktiviraju i postanu ekspresivni. Kako se geni reaktiviraju, ćelije se mogu ponovo diferencirati. Postoje slučajevi kada su [[transkripcijski faktor]]i, poput Yamanakainog faktora, i dalje potrebni da pomognu u reprogramiranju ćelijskog [[heterokarion]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Pereira CF, Terranova R, Ryan NK, Santos J, Morris KJ, Cui W, Merkenschlager M, Fisher AG | display-authors = 6 | title = Heterokaryon-based reprogramming of human B lymphocytes for pluripotency requires Oct4 but not Sox2 | journal = PLOS Genetics | volume = 4 | issue = 9 | date = septembar 2008 | pmid = 18773085 | pmc = 2527997 | doi = 10.1371/journal.pgen.1000170 | veditors = Roopenian DC | doi-access = free }}</ref> ==== Definirani faktori ==== [[Slika:Defined Factors.png|thumb| Definirani faktori: Dodavanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] [[mikroRNK]], epigenetičkih markera i drugih malih molekula ili njihove kombinacije može izazvati ćelijsko reprogramiranje izazivajući ekspresiju ostalih gena.<ref name="de Magalhães-2022" /><ref name="Pires-2019" />|376x376px]] Za razliku od jedarnog transfera i fuzije ćelija, definirani faktori ne zahtijevaju puni [[genom]], već samo faktore reprogramiranja. Ovi faktori reprogramiranja uključuju [[mikroRNK]], [[transkripcijski faktor]], epigenetičke markere i druge male molekule.<ref name="Pires-2019"/> Originalni transkripcijski faktori, koji dovode do razvoja iPSC-a, a koje je otkrio Yamanaka, uključuju [[Oct4]], [[Sox2]], [[Klf4]] i [[c-Myc]] (OSKM-faktori).<ref name="Takahashi-2006" /><ref name="Takahashi-2007"/> Iako je dokazano da OSKM faktori indukuju i pomažu pluripotentnost, drugi transkripcijski faktori poput [[Homeokutijski protein NANOG|homeokutijskog proteina NANOG]],<ref name="Bueno-2016">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bueno C, Sardina JL, Di Stefano B, Romero-Moya D, Muñoz-López A, Ariza L, Chillón MC, Balanzategui A, Castaño J, Herreros A, Fraga MF, Fernández A, Granada I, Quintana-Bustamante O, Segovia JC, Nishimura K, Ohtaka M, Nakanishi M, Graf T, Menendez P |date=mart 2016 |title=Reprogramming human B cells into induced pluripotent stem cells and its enhancement by C/EBPα |journal=Leukemia |volume=30 |issue=3 |pages=674–682 |doi=10.1038/leu.2015.294 |pmid=26500142 |hdl=10651/43469 |s2cid=508334|hdl-access=free }}</ref> LIN25,<ref name="de Magalhães-2022" /> TRA-1-60,<ref name="Bueno-2016"/> i C/EBPα<ref name="Srivastava-2016">{{cite journal | vauthors = Srivastava D, DeWitt N | title = In Vivo Cellular Reprogramming: The Next Generation | journal = Cell | volume = 166 | issue = 6 | pages = 1386–1396 | date = septembar 2016 | pmid = 27610565 | pmc = 6234007 | doi = 10.1016/j.cell.2016.08.055 }}</ref> pomažu u efikasnosti reprogramiranja. Upotreba [[mikroRNK]] i drugih procesa vođenih [[mala molekula|malim molekulama]] korištena je kao sredstvo za povećanje efikasnosti diferencijacije od somatskih ćelija do pluripotentnosti.<ref name="Pires-2019"/> === Sazrijevanje === Faza sazrijevanja počinje na kraju inicijacijske faze, kada se eksprimiraju prvi pluripotentni geni.<ref name="David-2014"/> Ćelija se priprema da bude nezavisna od definiranih faktora koji su započeli proces reprogramiranja. Prvi geni koji su detektovani u iPSC su [[Oct4]], [[homeokutijski protein NANOG]] i Esrrb, a kasnije slijedi [[Sox2]].<ref name="Pires-2019"/> U kasnijim fazama sazrijevanja, utišavanje [[transgen]]a označava početak osamostaljivanja ćelije od indukovanog [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]]. Nakon što ćelija postane nezavisna, faza sazrijevanja završava i počinje faza stabilizacije. Kako se efikasnost reprogramiranja pokazala kao varijabilan i niskoefikasan proces, ne završe sve ćelije fazu sazrijevanja i ne postignu pluripotentnost.<ref name="Srivastava-2016" /> Neke ćelije koje prolaze kroz reprogramiranje i dalje ostaju pod apoptozom na početku faze sazrijevanja, zbog [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]], uzrokovanog stresom promjene [[ekspresija gena]]. Upotreba mikroRNK, proteina i različitih kombinacija OSKM faktora počela je voditi ka većoj stopi efikasnosti reprogramiranja. === Stabilizacija === Faza stabilizacije odnosi se na procese u ćeliji koji se odvijaju nakon što ćelija dostigne pluripotentnost (biološka jedinjenja)). Jedan genetski marker je ekspresija [[Sox2]] i [[hromosom X]] [[reaktivacija X-hromosoma|reaktivacija]], dok epigenetičke promjene uključuju [[telomeraza|telomerazno]] produženje [[telomera]]<ref name="de Magalhães-2022" /> i gubitak epigenetske memorije ćelije.<ref name="David-2014" /> Epigenetska memorija ćelije se resetuje promjenama u metilaciji DNK,<ref>{{cite journal | vauthors = Polo JM, Anderssen E, Walsh RM, Schwarz BA, Nefzger CM, Lim SM, Borkent M, Apostolou E, Alaei S, Cloutier J, Bar-Nur O, Cheloufi S, Stadtfeld M, Figueroa ME, Robinton D, Natesan S, Melnick A, Zhu J, Ramaswamy S, Hochedlinger K | display-authors = 6 | title = A molecular roadmap of reprogramming somatic cells into iPS cells | language = English | journal = Cell | volume = 151 | issue = 7 | pages = 1617–1632 | date = decembar 2012 | pmid = 23260147 | pmc = 3608203 | doi = 10.1016/j.cell.2012.11.039 }}</ref> korištenjem aktivacijom indukovane citidin deaminaze (AID), [[TET-enzim]]a (TET) i [[DNK-metiltransferaza|DNK-metiltransferaze]]] (DMNT), počevši od faze sazrijevanja i u fazi stabilizacije.<ref name="David-2014"/> Nakon što se epigenetičko [[pamćenje]] ćelije izgubi, postiže se mogućnost diferencijacije u tri klicina sloja.<ref name="Takahashi-2007"/> Ovo se smatra potpuno reprogramiranom ćelijom jer se može pasažirati bez vraćanja na svoj prvobitni somatski tip ćelije.<ref name="Pires-2019"/> == U sistemima ćelijske kulture == [[Datoteka:Stem cells, day 3 after passage.tiff|thumb|412x412px|[[Matične ćelije]] definirane su kao nediferencirane ćelije koje se mogu diferencirati u tri [[klicin list|klicina sloja]]. Sposobnost samoobnavljanja, putem [[telomeraza|telomeraze]] produženja [[hromosom]]skih [[telomera]]], omogućava održavanje populacije matičnih ćelija konstantnom. Kako se [[indukovane pluripotentne matične ćelije]] pasažiraju, epigenetičko pamćenje ćelija se smanjuje i ćelije postepeno počinju da se diferenciraju u bilo koji tip ćelija, a ne u originalni somatski tip ćelija.<ref name="David-2014" />]] Reprogramiranje može se također vještački izazvati, uvođenjem [[egzogen]]ih faktora, obično [[transkripcijski faktor|transkripcijskih]]. U ovom kontekstu, često se odnosi na stvaranje indukovanih pluripotentnih matičnih ćelija, iz zrelih ćelija kao što su odrasli [[fibroblasti]]. Ovo omogućava proizvodnju [[matične ćelije|matičnih ćelija]] za [[biomedicinska istraživanja]], kao što je istraživanje [[terapija matičnim ćelijama]], bez upotrebe embriona. Provodi se [[transfekcija|transfekcijom]] gena povezanih s matičnim ćelijama u zrele ćelije, korištenjem [[virusni vektor|virusnih vektora]] kao što su [[retrovirusi]]. === Transkripcijski faktori === Jedan od prvih otkrivenih [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]], koji mijenjaju ćeliju pronađen je u [[mioblast]]u kada je [[komplementarna DNK]] (cDNK) koja kodira za [[MyoD]] eksprimirana i pretvorila [[fibroblast]] u mioblast. Drugi transkripcijski faktor koji je direktno transformirao [[limfocit|limfoidnu]] u [[mijeloidna ćelija|mijeloidnu ćeliju]] bio je C/EBPα. MyoD i C/EBPα primjeri su malog broja pojedinačnih faktora koji mogu transformirati ćelije. Češće, kombinacija transkripcijskih faktora djeluje zajedno kako bi reprogramirala ćeliju. ==== OSKM ==== OSKM faktore ([[Oct4]], [[Sox2]], [[Klf4]] i [[c-Myc]]) prvi put je otkrio Yamanaka 2006. godine, indukcijom mišjeg [[fibroblast]]a u indukovanu pluripotentnu matičnu ćeliju (iPSC).<ref name="Takahashi-2006"/> U narednoj godini, ovi faktori su korišteni za indukciju ljudskih fibroblasta u iPSC.<ref name="Takahashi-2007"/> [[Oct4]] dio je osnovnih regulatornih gena potrebnih za pluripotentnost, kao što se vidi i u [[embrionalne matične ćelije|embrionalnim matičnim ćelijama]] i [[tumor]]ima.<ref name="Rizzino-2009">{{cite journal | vauthors = Rizzino A | title = Sox2 and Oct-3/4: a versatile pair of master regulators that orchestrate the self-renewal and pluripotency of embryonic stem cells | journal = Wiley Interdisciplinary Reviews. Systems Biology and Medicine | volume = 1 | issue = 2 | pages = 228–236 | date = decembar 2009 | pmid = 20016762 | pmc = 2794141 | doi = 10.1002/wsbm.12 }}</ref> Upotreba Oct4 čak i u malim povećanjima omogućava početak diferencijacije u pluripotentnost. Oct4 djeluje u pretpostavci sa Sox2 za ekspresiju [[FGF4]], što bi moglo pomoći u [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciji]]. [[Sox2]] je gen koji se koristi u održavanju pluripotentnosti u matičnim ćelijama. Oct4 i Sox2 djeluju zajedno, kako bi regulirali stotine gena koji se koriste u pluripotentnosti.<ref name="Rizzino-2009"/> Međutim, Sox2 nije jedini mogući član Sox porodice koji učestvuje u regulaciji gena sa Oct4 – [[SOX4|Sox4]], [[SOX11|Sox11]] i [[SOX15|Sox15]] također učestvuju, jer je Sox protein redundantan u cijelom [[genom]]u matične ćelije. [[Klf4]] jeste [[transkripcijski faktor]] koji se koristi u [[ćelijska proliferacija|proliferaciji]], [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciji]], [[apoptoza|apoptozi]] i reprogramiranju [[somatska ćelija|somatskih ćelija]]. Kada se koristi u ćelijskom reprogramiranju, Klf4 sprječava diobu oštećenih ćelija koristeći svoju apoptotsku sposobnost i pomaže u aktivnosti [[histon- acetiltransferaza|histon-acetiltransferaze]].<ref name="Takahashi-2007"/> [[c-Myc]] je također poznat kao [[onkogen]] i u određenim uslovima može postati uzrok [[kancer|raka]].<ref>{{cite journal | vauthors = Dominguez-Sola D, Ying CY, Grandori C, Ruggiero L, Chen B, Li M, Galloway DA, Gu W, Gautier J, Dalla-Favera R | display-authors = 6 | title = Non-transcriptional control of DNA replication by c-Myc | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7152 | pages = 445–451 | date = juli 2007 | pmid = 17597761 | doi = 10.1038/nature05953 | bibcode = 2007Natur.448..445D | s2cid = 4422771 }}</ref> U ćelijskom reprogramiranju, c-Myc se koristi za progresiju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], [[apoptoza|apoptozu]] i ćelijsku transformaciju za daljnju diferencijaciju. Zbog [[onkogen]]ih svojstava c-Myc, dokazi ukazuju da je ekspresija samo Oct4, Sox2 i Klf4 (OSK) i kombinovanje sa [[TERT]] [[genska terapija|genskom terapijom]] sigurnija i efikasnija metoda za ''[[in vivo]]'' reprogramiranje radi odgađanja [[starenje|starenja]].<ref>{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352304225001588 |title=Optimized Yamanaka factors combined with TERT gene therapy for enhanced anti-aging effects |journal=Genes & Diseases |date=12. 5. 2025 |issn=2352-3042 |doi=10.1016/j.gendis.2025.101669 |pmc=12617746|pmid=|author=Mengmeng Jiang, Qianqian Xu, Zhengzhi Wu |doi-access=free }}</ref> ==== NANOG ==== [[Homeokutijski protein NANOG]] (NANOG) je [[transkripcijski faktor]], koji se koristi za pomoć u efikasnosti generiranja iPSC-a održavanjem [[pluripotentnost]]<ref>{{cite journal | vauthors = Zaehres H, Lensch MW, Daheron L, Stewart SA, Itskovitz-Eldor J, Daley GQ | title = High-efficiency RNA interference in human embryonic stem cells | journal = Stem Cells | volume = 23 | issue = 3 | pages = 299–305 | date = mart 2005 | pmid = 15749924 | doi = 10.1634/stemcells.2004-0252 | s2cid = 1395518 | doi-access = free }}</ref> i suzbijanje [[Određivanje sudbine ćelija|faktora određivanja ćelija]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Heurtier V, Owens N, Gonzalez I, Mueller F, Proux C, Mornico D, Clerc P, Dubois A, Navarro P |date=mart 2019 |title=The molecular logic of Nanog-induced self-renewal in mouse embryonic stem cells |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |bibcode=2019NatCo..10.1109H |doi=10.1038/s41467-019-09041-z |pmc=6406003 |pmid=30846691}}</ref> NANOG djeluje tako što promovira dostupnost [[hromatin]]a, putem potiskivanja [[histon]]skih markera, kao što je [[H3K27me3]]. NANOG pomaže u regrutovanju [[Oct4]], [[Sox2]] i Esrrb koji se koriste u [[Transkripcija (genetika)|transkripciji]], dok istovremeno regrutuje [[SMARCA4]] (BRG1) za dostupnost [[hromatin]]a. ==== C/EBPα ==== [[CEBPA]] je često korišteni faktor pri reprogramiranju ćelija ne samo u iPSC, već i u druge ćelije. C/EBPα se pokazao kao pojedinačni transakcijski faktor tokom direktnog reprogramiranja limfoidne u mijeloidnu ćeliju.<ref name="Srivastava-2016"/> C/EBPα smatra se 'prekidačem puta', koji pomaže u pripremi ćelije za unos OSKM faktora i specifičnih transkripcijskih događaja.<ref name="Bueno-2016"/> Također je pokazano da C/EBPα povećava efikasnost događaja reprogramiranja.<ref name="David-2014"/> == Varijabilnost == Svojstva ćelija dobijenih nakon reprogramiranja mogu se značajno razlikovati, posebno među iPSC-ima.<ref name="Paull-2015">{{cite journal | vauthors = Paull D, Sevilla A, Zhou H, Hahn AK, Kim H, Napolitano C, Tsankov A, Shang L, Krumholz K, Jagadeesan P, Woodard CM, Sun B, Vilboux T, Zimmer M, Forero E, Moroziewicz DN, Martinez H, Malicdan MC, Weiss KA, Vensand LB, Dusenberry CR, Polus H, Sy KT, Kahler DJ, Gahl WA, Solomon SL, Chang S, Meissner A, Eggan K, Noggle SA | display-authors = 6 | title = Automated, high-throughput derivation, characterization and differentiation of induced pluripotent stem cells | journal = Nature Methods | volume = 12 | issue = 9 | pages = 885–892 | date = septembar 2015 | pmid = 26237226 | doi = 10.1038/nmeth.3507 | s2cid = 9889991 }}</ref> Faktori koji dovode do varijacija u performansama reprogramiranja i funkcionalnim karakteristikama krajnjih proizvoda uključuju genetičku pozadinu, izvor tkiva, stehiometriju faktora reprogramiranja i stresore povezane s [[ćelijska kultura|kulturom ćelija]].<ref name="Paull-2015" /> == Također pogledajte== * [[Indukovane matične ćelije]] * [[Uređivanje epigenoma]] == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:DNK]] [[Kategorija:Epigenetika]] [[Kategorija:Indukovane matične ćelije]] 35gh9a4y87tuqnv0sudz8d8y8kxb224 4 536083 3914589 3914139 2026-07-26T12:37:51Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[CpG-mjesto]] na [[Wikipedia:Igralište/CpG-mjesto]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914139 wikitext text/x-wiki {{razlikovati| CpG-oligodeoksinukleotid }} [[Slika:CpG vs C-G bp.svg|300px|thumb| CpG mjesto, ''tj.'', sekvenca [[nukleotid]]a "5'—C—fosfat—G—3'", naznačen je na jednom lancu DNK (žutom bojom). Na obrnutom lancu DNK (plavom bojom), komplementarni 5'—CpG—3' prikazano je mjesto. Također je naznačeno sparivanje baza C-G između dva lanca DNK (desno)]] '''CpG-mjesta''' ili '''CG-mjesto''' regije su [[DNK]] gdje nakon [[citozin]]skog [[nukleotid]]a slijedi [[guanin]]ski nukleotid u linearnom [[DNK-sekvenca|sekvenci]] [[Bazni par|baza]] duž njegovog [[usmjerenost (genetika)|5' → 3' smjera]]. CpG-mjesta javljaju se s visokom učestalošću u [[genom]]skim regijama koje se nazivaju '''CpG otoci'''. CpG su uobičajena jedinica [[metilacija DNK|metilacije]] jer su njihove informacije dvolančane (GpC komplement je također metiliran). To omogućava očuvanje informacija o metilaciji tokom diobe ćelija. Citozini u CpG dinukleotidima mogu biti [[metilacija DNK|metilirani]] da bi se formirali [[5-metilcitozini]]. [[Enzimi]] koji dodaju [[metil grupa|metil grupu]] nazivaju se [[DNK-metiltransferaza|DNK-metiltransferaze]]. Kod sisara, 70% do 80% CpG citozina je metilirano.<ref name="Jabbari2004">{{cite journal |vauthors=Jabbari K, Bernardi G |title=Cytosine methylation and CpG, TpG (CpA) and TpA frequencies |journal=Gene |volume=333 |pages=143–9 |date=maj 2004 |pmid=15177689 |doi=10.1016/j.gene.2004.02.043 }}</ref> Metiliranje citozina unutar gena može promijeniti [[ekspresija gena|njegovu ekspresiju]], mehanizam koji je dio šireg područja nauke koje proučava regulaciju gena, a naziva se [[epigenetika]]. Metilirani citozini često mutiraju u timine. Kod ljudi, oko 70% [[promotor (genetika)|promotora]] koji se nalaze blizu mjesta početka [[transkripcija (genetika)|transkripcije gena]] (proksimalni promotori) sadrže CpG otok.<ref name="pmid16432200">{{cite journal |vauthors=Saxonov S, Berg P, Brutlag DL |title=A genome-wide analysis of CpG dinucleotides in the human genome distinguishes two distinct classes of promoters |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=103 |issue=5 |pages=1412–7 |year=2006 |pmid=16432200 |pmc=1345710 |doi=10.1073/pnas.0510310103 |bibcode=2006PNAS..103.1412S |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid21576262">{{cite journal |vauthors=Deaton AM, [[Adrian Bird|Bird A]] |title=CpG islands and the regulation of transcription |journal=Genes Dev. |volume=25 |issue=10 |pages=1010–22 |year=2011 |pmid=21576262 |pmc=3093116 |doi=10.1101/gad.2037511 }}</ref> == Karakteristike CpG-a == === Definicija === ''CpG'' je skraćenica za ''5'—C—fosfat—G—3''', to jest, citozin i guanin odvojeni su samo jednom [[fosfat]]nom grupom; fosfat povezuje bilo koja dva [[nukleozid]]a zajedno u [[DNK]]. Oznaka ''CpG'' koristi se za razlikovanje ove jednolančane linearne sekvence od ''CG'' [[bazni par|sparivanja baza]] citozina i guanina za dvolančane sekvence. Oznaka CpG se stoga treba tumačiti kao citozin koji je [[Smjer (molekularna biologija)|5 prim]] prema guaninskoj bazi. ''CpG'' ne smije se miješati sa ''GpC'', pri čemu potonje znači da nakon guanina slijedi citozin u smjeru 5' → 3' jednolančane sekvence. === Nedovoljna zastupljenost uzrokovana visokom stopom mutacija === Odavno je uočeno da se CpG dinukleotidi javljaju sa mnogo nižom učestalošću u [[genom]]skih sekvenci kičmenjaka, nego što bi se očekivalo zbog slučajnosti. Naprimjer, u ljudskom genomu, koji ima 42% [[sadržaj GC|G-C sadržaja]],<ref name="Lander2001">{{Cite journal|last1=Lander|first1=Eric S.|author-link1 =Eric Lander|last2=Linton|first2=Lauren M. |last3=Birren|first3=Bruce |last4=Nusbaum|first4=Chad |last5=Zody|first5=Michael C.|last6=Baldwin |first6=Jennifer|last7=Devon |first7=Keri|last8=Dewar |first8=Ken |last9=Doyle|first9=Michael|date=15. 2. 2001|title=Initial sequencing and analysis of the human genome|journal=Nature|language=En|volume=409|issue=6822|pages=860–921|doi=10.1038/35057062|pmid=11237011|issn=1476-4687|bibcode=2001Natur.409..860L|doi-access=free|hdl=2027.42/62798|hdl-access=free}}</ref> Očekivalo bi se da će se par [[nukleotid]]a koji se sastoji od citozina nakon kojeg slijedi guanin pojaviti <math>0,21 \times 0,21 = 4,41 \%</math> puta. Učestalost CpG dinukleotida u ljudskim genomima je manja od jedne petine očekivane učestalosti.<ref>{{Cite journal|last=International Human Genome Sequencing Consortium|date=15. 2. 2001|title=Initial sequencing and analysis of the human genome|journal=Nature|language=en|volume=409|issue=6822|pages=860–921|doi=10.1038/35057062|pmid=11237011|bibcode=2001Natur.409..860L |issn=0028-0836|doi-access=free|hdl=2027.42/62798|hdl-access=free}}</ref> Ova nedovoljna zastupljenost je posljedica visoke [[stopa mutacija|stope mutacije]] metiliranih CpG mjesta: spontano nastala [[deaminacija]] metiliranog citozina rezultira [[timin]]om, a rezultirajuće G:T neusklađene baze često se nepravilno razdvajaju u A:T; dok deaminacija nemetiliranog citozina rezultira [[uracil]]om, koji se kao strana baza brzo zamjenjuje citozinom, mehanizmom [[popravak ekscizijom baze]]. Stopa [[tranzicija (genetika)|tranzicije]] C u T na metiliranim CpG mjestima je ~10 puta veća nego na nemetiliranim mjestima.<ref>{{cite journal|vauthors=Hwang DG, [[Philip Palmer Green|Green P]]|title=Bayesian Markov chain Monte Carlo sequence analysis reveals varying neutral substitution patterns in mammalian evolution. |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=101 | issue=39 |pages=13994–4001 |year=2004 |pmid= 15292512 |doi=10.1073/pnas.0404142101 |pmc=521089|bibcode=2004PNAS..10113994H |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Walsh CP, Xu GL |chapter=Cytosine Methylation and DNA Repair |title=DNA Methylation: Basic Mechanisms |volume=301 |pages=283–315 |year=2006 |pmid=16570853 |doi=10.1007/3-540-31390-7_11|series=Current Topics in Microbiology and Immunology |isbn=3-540-29114-8 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Arnheim N, Calabrese P |title=Understanding what determines the frequency and pattern of human germline mutations. |journal=Nat Rev Genet |volume=10 | issue=7 |pages=478–488 |year=2009 |pmid= 19488047 |doi=10.1038/nrg2529 |pmc=2744436}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Ségurel L, Wyman MJ, Przeworski M |title=Determinants of Mutation Rate Variation in the Human Germline |journal=Annu Rev Genom Hum Genet |volume=15 |pages=47–70 |year=2014 |pmid= 25000986 |doi=10.1146/annurev-genom-031714-125740|doi-access=free }}</ref> === Genomska distribucija === {| class="wikitable floatright" style="margin-left=15px: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ |- ! scope="col" style="background-color:#ffe75f; width: 250px;" | CpG-mjesta ! scope="col" style="width: 250px;" | GpC-mjesta |- | [[Slika:APRT-CpG.svg|250px]] || [[Slika:APRT-GpC.svg|250px]] |- | colspan="2" style="width: 250px;" | Distribucija CpG-mjesta (lijevo: crveno) i GpC-mjesta (desno: zeleno) u ljudskom genu [[Adenin-fosforiboziltransferaza|APRT]]. CpG su obilniji u uzvodnom dijelu gena, gdje formiraju [[CpG-otok]], dok su GpC ravnomjernije raspoređeni. Pet [[egzon]]a APRT gena označeni su plavo), a [[start kodon|start (ATG)]] i [[stop kodon|stop (TGA)]] kodoni su naglašeni (podebljano plavo). |} CpG-dinukleotidi često se javljaju u CpG-otocima (vidi definiciju CpG otoka u nastavku). U ljudskom genomu postoji 28.890 CpG-otoka (50.267 ako se uključe CpG-otoci u ponovljenim sekvencama).<ref name="pmid11237011">{{cite journal |vauthors=Lander ES, Linton LM, Birren B, Nusbaum C, Zody MC, Baldwin J, Devon K, Dewar K, Doyle M, FitzHugh W, Funke R, Gage D, Harris K, Heaford A, Howland J, Kann L, Lehoczky J, LeVine R, McEwan P, McKernan K, Meldrim J, Mesirov JP, Miranda C, Morris W, Naylor J, Raymond C, Rosetti M, Santos R, Sheridan A, Sougnez C, Stange-Thomann Y, Stojanovic N, Subramanian A, Wyman D, Rogers J, Sulston J, Ainscough R, Beck S, Bentley D, Burton J, Clee C, Carter N, Coulson A, Deadman R, Deloukas P, Dunham A, Dunham I, Durbin R, French L, Grafham D, Gregory S, Hubbard T, Humphray S, Hunt A, Jones M, Lloyd C, McMurray A, Matthews L, Mercer S, Milne S, Mullikin JC, Mungall A, Plumb R, Ross M, Shownkeen R, Sims S, Waterston RH, Wilson RK, Hillier LW, McPherson JD, Marra MA, Mardis ER, Fulton LA, Chinwalla AT, Pepin KH, Gish WR, Chissoe SL, Wendl MC, Delehaunty KD, Miner TL, Delehaunty A, Kramer JB, Cook LL, Fulton RS, Johnson DL, Minx PJ, Clifton SW, Hawkins T, Branscomb E, Predki P, Richardson P, Wenning S, Slezak T, Doggett N, Cheng JF, Olsen A, Lucas S, Elkin C, Uberbacher E, Frazier M, Gibbs RA, Muzny DM, Scherer SE, Bouck JB, Sodergren EJ, Worley KC, Rives CM, Gorrell JH, Metzker ML, Naylor SL, Kucherlapati RS, Nelson DL, Weinstock GM, Sakaki Y, Fujiyama A, Hattori M, Yada T, Toyoda A, Itoh T, Kawagoe C, Watanabe H, Totoki Y, Taylor T, Weissenbach J, Heilig R, Saurin W, Artiguenave F, Brottier P, Bruls T, Pelletier E, Robert C, Wincker P, Smith DR, Doucette-Stamm L, Rubenfield M, Weinstock K, Lee HM, Dubois J, Rosenthal A, Platzer M, Nyakatura G, Taudien S, Rump A, Yang H, Yu J, Wang J, Huang G, Gu J, Hood L, Rowen L, Madan A, Qin S, Davis RW, Federspiel NA, Abola AP, Proctor MJ, Myers RM, Schmutz J, Dickson M, Grimwood J, Cox DR, Olson MV, Kaul R, Raymond C, Shimizu N, Kawasaki K, Minoshima S, Evans GA, Athanasiou M, Schultz R, Roe BA, Chen F, Pan H, Ramser J, Lehrach H, Reinhardt R, McCombie WR, de la Bastide M, Dedhia N, Blöcker H, Hornischer K, Nordsiek G, Agarwala R, Aravind L, Bailey JA, Bateman A, Batzoglou S, Birney E, Bork P, Brown DG, [[Christopher Burge|Burge CB]], Cerutti L, Chen HC, Church D, Clamp M, Copley RR, Doerks T, Eddy SR, Eichler EE, Furey TS, Galagan J, Gilbert JG, Harmon C, Hayashizaki Y, Haussler D, Hermjakob H, Hokamp K, Jang W, Johnson LS, Jones TA, Kasif S, Kaspryzk A, Kennedy S, Kent WJ, Kitts P, Koonin EV, Korf I, Kulp D, Lancet D, Lowe TM, McLysaght A, Mikkelsen T, Moran JV, Mulder N, Pollara VJ, Ponting CP, Schuler G, Schultz J, Slater G, Smit AF, Stupka E, Szustakowki J, Thierry-Mieg D, Thierry-Mieg J, Wagner L, Wallis J, Wheeler R, Williams A, Wolf YI, Wolfe KH, Yang SP, Yeh RF, Collins F, Guyer MS, Peterson J, Felsenfeld A, Wetterstrand KA, Patrinos A, Morgan MJ, de Jong P, Catanese JJ, Osoegawa K, Shizuya H, Choi S, Chen YJ, Szustakowki J |display-authors=6|title=Initial sequencing and analysis of the human genome |journal=Nature |volume=409 |issue=6822 |pages=860–921 |date=februar 2001 |pmid=11237011 |doi=10.1038/35057062 |bibcode=2001Natur.409..860L |doi-access=free |hdl=2027.42/62798 |hdl-access=free }}</ref> Ovo je u skladu sa 28.519 CpG otoci koje su pronašli Venter et al.<ref name="pmid11181995">{{cite journal |vauthors=[[Craig Venter|Venter JC]], Adams MD, [[Eugene Myers|Myers EW]], Li PW, Mural RJ, Sutton GG, [[Hamilton O. Smith|Smith HO]], Yandell M, Evans CA, Holt RA, Gocayne JD, Amanatides P, Ballew RM, Huson DH, Wortman JR, Zhang Q, Kodira CD, Zheng XH, Chen L, Skupski M, Subramanian G, Thomas PD, Zhang J, Gabor Miklos GL, Nelson C, Broder S, Clark AG, Nadeau J, McKusick VA, Zinder N, Levine AJ, Roberts RJ, Simon M, Slayman C, Hunkapiller M, Bolanos R, Delcher A, Dew I, Fasulo D, Flanigan M, Florea L, Halpern A, Hannenhalli S, Kravitz S, Levy S, Mobarry C, Reinert K, Remington K, Abu-Threideh J, Beasley E, Biddick K, Bonazzi V, Brandon R, Cargill M, Chandramouliswaran I, Charlab R, Chaturvedi K, Deng Z, Di Francesco V, Dunn P, Eilbeck K, Evangelista C, Gabrielian AE, Gan W, Ge W, Gong F, Gu Z, Guan P, Heiman TJ, Higgins ME, Ji RR, Ke Z, Ketchum KA, Lai Z, Lei Y, Li Z, Li J, Liang Y, Lin X, Lu F, Merkulov GV, Milshina N, Moore HM, Naik AK, Narayan VA, Neelam B, Nusskern D, Rusch DB, Salzberg S, Shao W, Shue B, Sun J, Wang Z, Wang A, Wang X, Wang J, Wei M, Wides R, Xiao C, Yan C, Yao A, Ye J, Zhan M, Zhang W, Zhang H, Zhao Q, Zheng L, Zhong F, Zhong W, Zhu S, Zhao S, Gilbert D, Baumhueter S, Spier G, Carter C, Cravchik A, Woodage T, Ali F, An H, Awe A, Baldwin D, Baden H, Barnstead M, Barrow I, Beeson K, Busam D, Carver A, Center A, Cheng ML, Curry L, Danaher S, Davenport L, Desilets R, Dietz S, Dodson K, Doup L, Ferriera S, Garg N, Gluecksmann A, Hart B, Haynes J, Haynes C, Heiner C, Hladun S, Hostin D, Houck J, Howland T, Ibegwam C, Johnson J, Kalush F, Kline L, Koduru S, Love A, Mann F, May D, McCawley S, McIntosh T, McMullen I, Moy M, Moy L, Murphy B, Nelson K, Pfannkoch C, Pratts E, Puri V, Qureshi H, Reardon M, Rodriguez R, Rogers YH, Romblad D, Ruhfel B, Scott R, Sitter C, Smallwood M, Stewart E, Strong R, Suh E, Thomas R, Tint NN, Tse S, Vech C, Wang G, Wetter J, Williams S, Williams M, Windsor S, Winn-Deen E, Wolfe K, Zaveri J, Zaveri K, Abril JF, Guigó R, Campbell MJ, Sjolander KV, Karlak B, Kejariwal A, Mi H, Lazareva B, Hatton T, Narechania A, Diemer K, Muruganujan A, Guo N, Sato S, Bafna V, Istrail S, Lippert R, Schwartz R, Walenz B, Yooseph S, Allen D, Basu A, Baxendale J, Blick L, Caminha M, Carnes-Stine J, Caulk P, Chiang YH, Coyne M, Dahlke C, Mays A, Dombroski M, Donnelly M, Ely D, Esparham S, Fosler C, Gire H, Glanowski S, Glasser K, Glodek A, Gorokhov M, Graham K, Gropman B, Harris M, Heil J, Henderson S, Hoover J, Jennings D, Jordan C, Jordan J, Kasha J, Kagan L, Kraft C, Levitsky A, Lewis M, Liu X, Lopez J, Ma D, Majoros W, McDaniel J, Murphy S, Newman M, Nguyen T, Nguyen N, Nodell M, Pan S, Peck J, Peterson M, Rowe W, Sanders R, Scott J, Simpson M, Smith T, Sprague A, Stockwell T, Turner R, Venter E, Wang M, Wen M, Wu D, Wu M, Xia A, Zandieh A, Zhu X |display-authors=6|title=The sequence of the human genome |journal=[[Science]] |volume=291 |issue=5507 |pages=1304–51 |date=februar 2001 |pmid=11181995 |doi=10.1126/science.1058040 |bibcode=2001Sci...291.1304V |doi-access=free }}</ref> dok su Venter et al. našli da sekvenca genoma nije uključivala unutrašnjost vrlo sličnih repetitivnih elemenata i izuzetno guste ponavljajuće regije u blizini centromera.<ref name="pmid11904395">{{cite journal |vauthors=Myers EW, Sutton GG, [[Hamilton O. Smith|Smith HO]], Adams MD, Venter JC |title=On the sequencing and assembly of the human genome |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue=7 |pages=4145–6 |date=april 2002 |pmid=11904395 |pmc=123615 |doi=10.1073/pnas.092136699 |bibcode=2002PNAS...99.4145M |doi-access=free }}</ref> Budući da CpG-otoci sadrže više CpG dinukleotidnih sekvenci, čini se da u ljudskom genomu postoji više od 20 miliona CpG dinukleotida. == CpG-otoci == [[Image:Cytosine becomes thymine.png|thumbnail|350px|right| Kako metilacija CpG mjesta nakon koje slijedi spontana deaminacija dovodi do nedostatka CpG-mjesta u metiliranoj DNK. Kao rezultat toga, rezidualni CpG-otoci se stvaraju u područjima gdje je metilacija rijetka, a CpG mjesta se "zaglavljuju" (ili gdje je mutacija C u T vrlo štetna).]] '''CpG-otoci''' (ili CG-otoci) jesu regije sa visokom učestalošću CpG-mjesta. Iako su objektivne definicije za CpG-otoka ograničene, uobičajena formalna definicija je regija sa najmanje 200 [[bazni par|bp]], GC procentom većim od 50% i odnosom posmatranog i očekivanog CpG većim od 60%. "Odnos posmatranog i očekivanog CpG" može se izvesti gdje se posmatrano izračunava kao: <math>(\text{broj od}C * \text{broj od}G) / \text{dužina sekvence}</math>, a očekivano kao CpG-mjesto <ref name="Gardiner-Garden1987">{{Cite journal| volume = 196| issue = 2| pages = 261–282| vauthors = Gardiner-Garden M, Frommer M| title = CpG islands in vertebrate genomes| journal = Journal of Molecular Biology| date = 1987| doi= 10.1016/0022-2836(87)90689-9| pmid=3656447}}</ref> ili CpG-mjesto .<ref name="Saxonov2006"/> Mnogi geni u genomima sisara imaju CpG otoke povezane sa početkom gena.<ref>{{cite book |title=Genetics: Analysis of Genes and Genomes |vauthors=Hartl DL, Jones EW |page=[https://archive.org/details/genetics00dani/page/477 477] |edition=6th |year=2005 |publisher=Jones & Bartlett, Canada |location=Mississauga |isbn=978-0-7637-1511-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/genetics00dani/page/477 }}</ref> ([[Promotor (genetika)|promotorske regije]]). Zbog toga se prisustvo CpG otoci koristi kao pomoć u predviđanju i označavanju gena. U genomima sisara, CpG otoci su obično dugačka 300-3.000 baznih parova i pronađena su u ili blizu približno 40% [[promotor (genetika)|promotorskih]] gena sisara.<ref name="Fatemi2005">{{cite journal |vauthors=Fatemi M, Pao MM, Jeong S, Gal-Yam EN, Egger G, Weisenberger DJ, Jones PA |display-authors=6|title=Footprinting of mammalian promoters: use of a CpG DNA methyltransferase revealing nucleosome positions at a single molecule level |journal=Nucleic Acids Res |volume=33 |issue=20 |pages=e176 |year=2005 |pmid=16314307 |pmc=1292996 |doi=10.1093/nar/gni180}}</ref> Preko 60% ljudskih gena i gotovo svi [[domaćinski gen|geni za održavanje]] imaju svoje promotore ugrađene u CpG otoci.<ref>{{Cite book|last=Alberts |first=Bruce|author-link=Bruce Alberts|title=Molecular biology of the cell|date=18. 11. 2014|isbn=978-0-8153-4432-2|edition=Sixth|publisher=Garland Science |location=New York, NY|page=406|oclc=887605755|url=https://archive.org/details/molecularbiology0006edalbe/page/406/mode/2up}}</ref> S obzirom na učestalost GC dvonukleotidnih sekvenci, broj CpG [[dinukleotid]]a je mnogo manji nego što bi se očekivalo.<ref name="Saxonov2006">{{cite journal |vauthors=Saxonov S, Berg P, Brutlag DL |title=A genome-wide analysis of CpG dinucleotides in the human genome distinguishes two distinct classes of promoters |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=103 |issue=5 |pages=1412–1417 |year=2006 |pmid=16432200 |pmc=1345710 |doi=10.1073/pnas.0510310103|bibcode=2006PNAS..103.1412S |doi-access=free }}</ref> Studija iz 2002. godine revidirala je pravila predviđanja CpG otoci kako bi isključila druge genomske sekvence bogate GC-om, kao što su [[Alu-sekvenca|Alu ponavljanja]]. Na osnovu opsežne pretrage kompletnih sekvenci ljudskih [[hromosom]]a [[hromosom 21|21]] i [[hromosom 22|22]], utvrđeno je da su DNK regije veće od 500 bp vjerovatnije "prava" CpG otoci povezana sa 5' regijama gena ako su imala GC sadržaj veći od 55% i odnos uočenog i očekivanog CpG od 65%.<ref name="Takai2002">{{cite journal |vauthors=Takai D, Jones PA |title=Comprehensive analysis of CpG islands in human chromosomes 21 and 22. |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=99 |issue=6 |pages=3740–5 |year=2002 |pmid=11891299 |doi=10.1073/pnas.052410099 |pmc=122594|bibcode=2002PNAS...99.3740T |doi-access=free }}</ref> CpG otoci karakterizira sadržaj CpG dinukleotida od najmanje 60% onoga što bi se statistički očekivalo (~4–6%), dok ostatak genoma ima mnogo nižu CpG frekvenciju (~1%), [[fenomen]] koji se naziva [[CG supresija]]. Za razliku od CpG mjesta u [[kodirajuća regija|kodirajućoj regiji]] gena, u većini slučajeva CpG mjesta u CpG otocima promotora su nemetilirana, ako su [[ekspresija gena|geni eksprimirani]]. Ovo zapažanje dovelo je do nagađanja da [[metilacija]] CpG mjesta u promotoru gena može inhibirati ekspresiju gena. Metilacija, zajedno s modifikacijom [[histon]]a, ključna je za [[genomski imprinting|imprinting]].<ref name="Feil2007">{{cite journal |vauthors=Feil R, Berger F |title=Convergent evolution of genomic imprinting in plants and mammals |journal=Trends Genet |volume=23 |issue=4 |pages=192–199 |year=2007 |pmid=17316885 |doi=10.1016/j.tig.2007.02.004}}</ref> Većina razlika u metilaciji između tkiva, ili između normalnih i uzoraka raka, javlja se na maloj udaljenosti od CpG otoci (na "obalama CpG otoci"), a ne u samim otocima.<ref>{{cite journal | vauthors=Irizarry RA, Ladd-Acosta C, Wen B, Wu Z, Montano C, Onyango P, Cui H, Gabo K, Rongione M, Webster M, Ji H, Potash JB, Sabunciyan S, Feinberg AP |display-authors=6| title=The human colon cancer methylome shows similar hypo- and hypermethylation at conserved tissue-specific CpG island shores | journal=Nature Genetics | volume=41 | issue=2 | year=2009 | pages=178–186 | pmid=19151715 | pmc=2729128 | doi=10.1038/ng.298}}</ref> CpG otoci obično se javljaju na ili blizu mjesta početka transkripcije gena, posebno [[domaćinski gen|domaćinskog]], kod [[kičmenjak]]a.<ref name="Saxonov2006"/> C (citozinska) baza nakon koje odmah slijedi G (guanin) baza (CpG) je rijetka u DNK kičmenjaka jer citozini u takvom rasporedu imaju tendenciju da budu metilirani. Ova [[metilacija]] pomaže u razlikovanju novosintetiziranog lanca DNK od roditeljskog lanca, što pomaže u završnim fazama korekture DNK, nakon duplikacije. Međutim, vremenom metilirani citozini imaju tendenciju da se pretvore u [[timin]]e, zbog spontane [[deaminacija|deaminacije]]. Postoji poseban enzim kod ljudi ([[timin-DNK glikozilaza]], ili TDG) koji specifično zamjenjuje T iz T/G neusklađenosti. Međutim, zbog rijetkosti CpG-ova, teoretizira se da nije dovoljno efikasan u sprječavanju moguće brze mutacije dinukleotida. Postojanje CpG otoka obično se objašnjava postojanjem selektivnih sila za relativno visok sadržaj CpG ili niskim nivoima metilacije u tom genomskom području, što možda ima veze s regulacijom [[ekspresija gena|ekspresije gena]]. Studija iz 2011. godine pokazala je da je većina CpG otoka rezultat neselektivnih sila.<ref name="Tanay2011">{{cite journal |vauthors= Cohen N, Kenigsberg E, Tanay A|title=Primate CpG Islands Are Maintained by Heterogeneous Evolutionary Regimes Involving Minimal Selection |journal=Cell |volume=145 |issue=5 |pages=773–786 |year=2011 |pmid=21620139 |doi=10.1016/j.cell.2011.04.024|s2cid=14856605 |doi-access=free }}</ref> == Metilacija, utišavanje, kancer i starenje == [[Slika:Cpg island evolution.svg|thumb|500px| Slika koja prikazuje hipotetski evolucijski mehanizam iza formiranja CpG otoka.]] {{Glavni|Metilacija DNK}} === CpG otoci u promotorima === Kod ljudi, oko 70% [[Promotor (genetika)|promotora]] koji se nalaze blizu [[Transkripcija (biologija)|mjesta početka transkripcije]] gena (proksimalni promotori) sadrže [[#CpG otok|CpG otok]].<ref name="pmid16432200"/><ref name="pmid21576262"/> [[Distalni promotor]]ski elementi također često sadrže CpG otoke. Primjer je gen za [[popravak DNK]] ''[[ERCC1]]'', gdje se element koji sadrži CpG otok nalazi oko 5.400 nukleotida uzvodno od [[Transkripcija (biologija)|mjesta početka transkripcije]] gena ''ERCC1''.<ref name="pmid19626585">{{cite journal |vauthors=Chen HY, Shao CJ, Chen FR, Kwan AL, Chen ZP |title=Role of ERCC1 promoter hypermethylation in drug resistance to cisplatin in human gliomas |journal=Int. J. Cancer |volume=126 |issue=8 |pages=1944–54 |year=2010 |pmid=19626585 |doi=10.1002/ijc.24772 |doi-access=free }}</ref> CpG otoci također se često javljaju u promotorima za [[Nekodirajuća DNK|funkcionalne nekodirajuće RNK]] kao što su [[mikroRNK]].<ref name="pmid27573897">{{cite book |vauthors=Kaur S, Lotsari-Salomaa JE, Seppänen-Kaijansinkko R, Peltomäki P |title=Non-coding RNAs in Colorectal Cancer |chapter=MicroRNA Methylation in Colorectal Cancer |volume=937 |pages=109–22 |year=2016 |pmid=27573897 |doi=10.1007/978-3-319-42059-2_6 |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |isbn=978-3-319-42057-8 }}</ref> === Metilacija CpG otoka stabilno utišava gene === Kod ljudi, metilacija DNK se javlja na poziciji 5 pirimidinskog prstena citozinskih ostataka unutar CpG mjesta, formirajući [[5-metilcitozin]]. Prisustvo više metiliranih CpG mjesta u CpG otocima promotora uzrokuje stabilno utišavanje gena.<ref name=Bird>{{cite journal |vauthors=[[Adrian Bird|Bird A]] |title=DNA methylation patterns and epigenetic memory |journal=Genes Dev. |volume=16 |issue=1 |pages=6–21 |year=2002 |pmid=11782440 |doi=10.1101/gad.947102 |doi-access=free }}</ref> Utišavanje gena može biti inicirano drugim mehanizmima, ali često nakon toga slijedi metilacija CpG mjesta u promotorskom CpG otoku, kako bi se izazvalo stabilno utišavanje gena.<ref name=Bird /> === Hiper/hipo-metilacija promotorskog CpG otoka kod kancera === Kod [[karcinom]]a, gubitak [[ekspresija gena]] javlja se oko 10 puta češće hipermetilacijom promotorskih CpG otoka nego mutacijama. Naprimjer, kod [[kolorektumski karcinom|kolorektumskog karcinoma]] obično postoji oko 3 do 6 [[Somatska evolucija kod kancera|vozač]] mutacija i 33 do 66 [[Genetički autostop|autostoper]] ili mutacija putnika.<ref name="pmid23539594">{{cite journal |vauthors=Vogelstein B, Papadopoulos N, Velculescu VE, Zhou S, Diaz LA, Kinzler KW |title=Cancer genome landscapes |journal=[[Science]]|volume=339 |issue=6127 |pages=1546–58 |year=2013 |pmid=23539594 |pmc=3749880 |doi=10.1126/science.1235122 |bibcode=2013Sci...339.1546V }}</ref> Nasuprot tome, u jednoj studiji tumora debelog crijeva, u poređenju sa susjednom normalno izgledajućom sluznicom debelog crijeva, 1.734 CpG otoci bili su u velikoj mjeri metilirani u tumorima, dok ovi CpG otoci nisu bili metilirani u susjednoj [[sluznica|sluznici]].<ref name=Illingworth>{{cite journal |vauthors=Illingworth RS, Gruenewald-Schneider U, Webb S, Kerr AR, James KD, Turner DJ, Smith C, Harrison DJ, Andrews R, [[Adrian Bird|Bird AP]] |title=Orphan CpG islands identify numerous conserved promoters in the mammalian genome |journal=PLOS Genet. |volume=6 |issue=9 |year=2010 |pmid=20885785 |pmc=2944787 |doi=10.1371/journal.pgen.1001134 |doi-access=free }}</ref> Polovina CpG otoka nalazila se u promotorima označenih gena koji kodiraju proteine,<ref name=Illingworth /> što ukazuje na to da je oko 867 gena u tumoru debelog crijeva izgubilo ekspresiju zbog metilacije CpG otoka. Odvojena studija je pronašla prosječno 1.549 različito metiliranih regija (hipermetiliranih ili hipometiliranih) u genomima šest karcinoma debelog crijeva (u poređenju sa susjednom sluznicom), od kojih se 629 nalazilo u poznatim promotorskim regijama gena.<ref name="pmid27493446">{{cite journal |vauthors=Wei J, Li G, Dang S, Zhou Y, Zeng K, Liu M |title=Discovery and Validation of Hypermethylated Markers for Colorectal Cancer |journal=Dis. Markers |volume=2016 |pages=1–7 |year=2016 |pmid=27493446 |pmc=4963574 |doi=10.1155/2016/2192853 |doi-access=free }}</ref> Treća studija je otkrila da je više od 2.000 gena različito metilirano između karcinoma debelog crijeva i susjedne sluznice. Korištenjem analize [[obogaćivanje genskog skupa]], 569 od 938 [[obogaćivanje genskog skupa|genski skupovi]] bilo je hipermetilirano, a 369 hipometilirano kod [[karcinom]]a.<ref name="pmid23096130">{{cite journal |vauthors=Beggs AD, Jones A, El-Bahrawy M, El-Bahwary M, Abulafi M, Hodgson SV, Tomlinson IP |display-authors=6|title=Whole-genome methylation analysis of benign and malignant colorectal tumours |journal=J. Pathol. |volume=229 |issue=5 |pages=697–704 |year=2013 |pmid=23096130 |pmc=3619233 |doi=10.1002/path.4132 }}</ref> Hipometilacija CpG otoci u promotorima rezultira prekomjernom ekspresijom pogođenih gena ili genskih setova. Jedna studija iz 2012. godine <ref name="pmid22389639">{{cite journal |vauthors=Schnekenburger M, Diederich M |title=Epigenetics Offer New Horizons for Colorectal Cancer Prevention |journal=Curr Colorectal Cancer Rep |volume=8 |issue=1 |pages=66–81 |year=2012 |pmid=22389639 |pmc=3277709 |doi=10.1007/s11888-011-0116-z }}</ref> navela je 147 specifičnih gena s hipermetiliranim promotorima povezanim s [[rak debelog crijeva|rakom debelog crijeva]], zajedno s učestalošću s kojom su ove hipermetilacije pronađene u karcinomima debelog crijeva. Najmanje 10 od tih gena imalo je hipermetilirane promotore u gotovo 100% karcinoma debelog crijeva. Također su naznačili 11 [[mikroRNK]], čiji su promotori bili hipermetilirani u karcinomima debelog crijeva s učestalošću između 50% i 100% karcinoma. MikroRNK (miRNL) su male [[endogen]]e [[RNK]] koje se uparuju sa sekvencama u [[informacijska RNK|iRNK]], kako bi usmjerile posttranskripcijsku represiju. U [[prosjek]]u, svaka mikroRNK represira nekoliko stotina ciljnih gena.<ref name="pmid18955434">{{cite journal |vauthors=Friedman RC, Farh KK, Burge CB, Bartel DP|title=Most mammalian mRNAs are conserved targets of microRNAs |journal=Genome Res. |volume=19 |issue=1 |pages=92–105 |year=2009 |pmid=18955434 |pmc=2612969 |doi=10.1101/gr.082701.108 }}</ref> Dakle, mikroRNK sa hipermetiliranim promotorima mogu omogućavati prekomjernu ekspresiju stotina do hiljada gena u raku. Gore navedene informacije pokazuju da, kod karcinoma, hiper/hipo-metilacija CpG promotorskog gena i mikroRNK uzrokuje gubitak ekspresije (ili ponekad povećanu ekspresiju) mnogo više gena nego mutacija. === Geni za popravak DNK sa hiper/hipo-metiliranim promotorima u karcinomima === Geni za [[popravak DNK]] su često potisnuti u karcinomima zbog hipermetilacije CpG otoka unutar njihovih promotora. U [[rak glave i vrata|planoćelijskim karcinomima glave i vrata]] najmanje 15 gena za popravak DNK često ima hipermetilirane promotore. Ovi geni su ''[[XRCC1]], [[MLH3]], [[PMS1]], [[RAD51B]], [[XRCC3]], [[RAD54B]], [[BRCA1]], [[SHFM1]], [[GEN1]], [[FANCE]], [[FAAP20]], [[SPRTN]], [[SETMAR]], [[HUS1]],'' i ''[[PER1]]''.<ref name="pmid27683114">{{cite journal |vauthors=Rieke DT, Ochsenreither S, Klinghammer K, Seiwert TY, Klauschen F, Tinhofer I, Keilholz U |display-authors=6|title=Methylation of RAD51B, XRCC3 and other homologous recombination genes is associated with expression of immune checkpoints and an inflammatory signature in squamous cell carcinoma of the head and neck, lung and cervix |journal=Oncotarget |volume= 7|issue= 46|pages= 75379–75393|year=2016 |pmid=27683114 |pmc=5342748 |doi=10.18632/oncotarget.12211 }}</ref> About seventeen types of cancer are frequently deficient in one or more DNA repair genes due to hypermethylation of their promoters.<ref name="pmid22956494">{{cite book |vauthors=Jin B, Robertson KD |title=Epigenetic Alterations in Oncogenesis |chapter=DNA Methyltransferases, DNA Damage Repair, and Cancer |volume=754 |pages=3–29 |year=2013 |pmid=22956494 |pmc=3707278 |doi=10.1007/978-1-4419-9967-2_1 |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |isbn=978-1-4419-9966-5 }}</ref> Na primjer, hipermetilacija promotora gena za popravak DNK ''[[O-6-metilgvanin-DNK metiltransferaza|MGMT]]'' javlja se u 93% karcinoma mokraćne bešike, 88% karcinoma želuca, 74% karcinoma štitnjače, 40%-90% kolorektalnih karcinoma i 50% karcinoma mozga. Hipermetilacija promotora ''[[LIG4]]'' javlja se u 82% karcinoma debelog crijeva. Hipermetilacija promotora ''[[NEIL1]]'' javlja se u 62% [[karcinoma glave i vrata]] i u 42% [[karcinoma pluća ne-sitnoćelijskog tipa]]. Hipermetilacija promotora ''[[Ataxia telangiectasia mutated|ATM]]'' javlja se u 47% [[nesitnoćelijski karcinom pluća|karcinoma pluća ne-sitnoćelijskog tipa]]. Hipermetilacija promotora ''[[MLH1]]'' javlja se u 48% karcinoma skvamoznih ćelija [[nemikroćelijski karcinom pluća|nemikroćelijskog karcinoma pluća]]. Hipermetilacija promotora ''[[FANCB]]'' javlja se u 46% [[rak glave i vrata|kancera glave i vrata]]. S druge strane, promotori dva gena, ''[[PARP1]]'' i ''[[FEN1]]'', bili su hipometilirani i ovi geni su bili prekomjerno eksprimirani u brojnim karcinomima. ''PARP1'' i ''FEN1'' su esencijalni geni u putu popravke DNK sklonom greškama i mutagenom [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]]. Ako je ovaj put prekomjerno eksprimiran, višak mutacija koje uzrokuje može dovesti do raka. [[PARP1]] je prekomjerno eksprimiran u [[leukemija]]ma aktiviranim [[tirozin]]-[[kinaza|kinazom]],<ref name="pmid25828893">{{cite journal |vauthors=Muvarak N, Kelley S, Robert C, Baer MR, Perrotti D, Gambacorti-Passerini C, Civin C, Scheibner K, Rassool FV |display-authors=6|title=c-MYC Generates Repair Errors via Increased Transcription of Alternative-NHEJ Factors, LIG3 and PARP1, in Tyrosine Kinase-Activated Leukemias |journal=Mol. Cancer Res. |volume=13 |issue=4 |pages=699–712 |year=2015 |pmid=25828893 |doi=10.1158/1541-7786.MCR-14-0422 |pmc=4398615}}</ref> kod neuroblastoma,<ref name="pmid25563294">{{cite journal |vauthors=Newman EA, Lu F, Bashllari D, Wang L, Opipari AW, Castle VP |title=Alternative NHEJ Pathway Components Are Therapeutic Targets in High-Risk Neuroblastoma |journal=Mol. Cancer Res. |volume=13 |issue=3 |pages=470–82 |year=2015 |pmid=25563294 |doi=10.1158/1541-7786.MCR-14-0337 |doi-access=free }}</ref> kod tumora [[testis]]a i drugih tumora zametnih ćelija,<ref name="pmid23486608">{{cite journal |vauthors=Mego M, Cierna Z, Svetlovska D, Macak D, Machalekova K, Miskovska V, Chovanec M, Usakova V, Obertova J, Babal P, Mardiak J |display-authors=6|title=PARP expression in germ cell tumours |journal=J. Clin. Pathol. |volume=66 |issue=7 |pages=607–12 |year=2013 |pmid=23486608 |doi=10.1136/jclinpath-2012-201088 |s2cid=535704}}</ref> i kod Ewingovog sarkoma,<ref name="pmid11956622">{{cite journal |vauthors=Newman RE, Soldatenkov VA, Dritschilo A, Notario V |title=Poly(ADP-ribose) polymerase turnover alterations do not contribute to PARP overexpression in Ewing's sarcoma cells |journal=Oncol. Rep. |volume=9 |issue=3 |pages=529–32 |year=2002 |pmid=11956622 |doi= 10.3892/or.9.3.529}}</ref> [[FEN1]] je prekomjerno eksprimiran u većini karcinoma dojke,<ref name=Singh>{{cite journal |vauthors=Singh P, Yang M, Dai H, Yu D, Huang Q, Tan W, Kernstine KH, Lin D, Shen B |title=Overexpression and hypomethylation of flap endonuclease 1 gene in breast and other cancers |journal=Mol. Cancer Res. |volume=6 |issue=11 |pages=1710–7 |year=2008 |pmid=19010819 |pmc=2948671 |doi=10.1158/1541-7786.MCR-08-0269 }}</ref> prostate,<ref name="pmid16879693">{{cite journal |vauthors=Lam JS, Seligson DB, Yu H, Li A, Eeva M, Pantuck AJ, Zeng G, Horvath S, Belldegrun AS |title=Flap endonuclease 1 is overexpressed in prostate cancer and is associated with a high Gleason score |journal=BJU Int. |volume=98 |issue=2 |pages=445–51 |year=2006 |pmid=16879693 |doi=10.1111/j.1464-410X.2006.06224.x |s2cid=22165252 }}</ref> stomach,<ref name="pmid15701830">{{cite journal |vauthors=Kim JM, Sohn HY, Yoon SY, Oh JH, Yang JO, Kim JH, Song KS, Rho SM, Yoo HS, Yoo HS, Kim YS, Kim JG, Kim NS |display-authors=6|title=Identification of gastric cancer-related genes using a cDNA microarray containing novel expressed sequence tags expressed in gastric cancer cells |journal=Clin. Cancer Res. |volume=11 |issue=2 Pt 1 |pages=473–82 |year=2005 |doi=10.1158/1078-0432.473.11.2|pmid=15701830 |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid24590400">{{cite journal |vauthors=Wang K, Xie C, Chen D |title=Flap endonuclease 1 is a promising candidate biomarker in gastric cancer and is involved in cell proliferation and apoptosis |journal=Int. J. Mol. Med. |volume=33 |issue=5 |pages=1268–74 |year=2014 |pmid=24590400 |doi=10.3892/ijmm.2014.1682 |doi-access=free }}</ref> neuroblastoma,<ref name="pmid15922863">{{cite journal |vauthors=Krause A, Combaret V, Iacono I, Lacroix B, Compagnon C, Bergeron C, Valsesia-Wittmann S, Leissner P, Mougin B, Puisieux A |display-authors=6|title=Genome-wide analysis of gene expression in neuroblastomas detected by mass screening |journal=Cancer Lett. |volume=225 |issue=1 |pages=111–20 |year=2005 |pmid=15922863 |doi=10.1016/j.canlet.2004.10.035 |s2cid=44644467|url=http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/15/79/17/PDF/Cancer_Letters_2004.pdf}}</ref> pankreasa,<ref name="pmid12651607">{{cite journal |vauthors=Iacobuzio-Donahue CA, Maitra A, Olsen M, Lowe AW, van Heek NT, Rosty C, Walter K, Sato N, Parker A, Ashfaq R, Jaffee E, Ryu B, Jones J, Eshleman JR, Yeo CJ, Cameron JL, Kern SE, Hruban RH, Brown PO, Goggins M |display-authors=6|title=Exploration of global gene expression patterns in pancreatic adenocarcinoma using cDNA microarrays |journal=Am. J. Pathol. |volume=162 |issue=4 |pages=1151–62 |year=2003 |pmid=12651607 |pmc=1851213 |doi=10.1016/S0002-9440(10)63911-9 }}</ref> i [[pluća]].<ref name="pmid19596913">{{cite journal |vauthors=Nikolova T, Christmann M, Kaina B |title=FEN1 is overexpressed in testis, lung and brain tumors |journal=Anticancer Res. |volume=29 |issue=7 |pages=2453–9 |year=2009 |pmid=19596913 }}</ref> [[Oštećenje DNK]] izgleda da je glavni uzrok [[kancer]]a.<ref name="pmid18403632">{{cite journal |vauthors=[[Michael B. Kastan|Kastan MB]] |title=DNA damage responses: mechanisms and roles in human disease: 2007 G.H.A. Clowes Memorial Award Lecture |journal=Mol. Cancer Res. |volu me=6 |issue=4 |pages=517–24 |year=2008 |pmid=18403632 |doi=10.1158/1541-7786.MCR-08-0020 |doi-access=free }}</ref><ref name=BernsteinPrasad>{{cite book |last1= Bernstein |first1=C |last2=Prasad |first2=AR |last3=Nfonsam |first3=V |last4=Bernstein |first4=H. |year=2013 |chapter= Chapter 16: DNA Damage, DNA Repair and Cancer |title= New Research Directions in DNA Repair |editor-first=Clark |editor-last=Chen |isbn=978-953-51-1114-6|page=413|publisher=BoD – Books on Demand }}</ref> Ako je tačna [[popravka DNK]] manjkava, oštećenja DNK imaju tendenciju akumuliranja. Takvo prekomjerno oštećenje DNK može povećati [[mutacija|mutacijske]] greške tokom [[replikacija DNK|replikacije DNK]] zbog [[popravka DNK|translezijskih sinteza]] sklonih greškama. Prekomjerno oštećenje DNK također može povećati [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene zbog grešaka tokom popravke DNK.<ref name=Hagan>{{cite journal |vauthors=O'Hagan HM, Mohammad HP, Baylin SB |title=Double strand breaks can initiate gene silencing and SIRT1-dependent onset of DNA methylation in an exogenous promoter CpG island |journal=PLOS Genetics |volume=4 |issue=8|year=2008 |pmid=18704159 |pmc=2491723 |doi=10.1371/journal.pgen.1000155 |doi-access=free }}</ref><ref name=Cuozzo>{{cite journal |vauthors=Cuozzo C, Porcellini A, Angrisano T |title=DNA damage, homology-directed repair, and DNA methylation |journal=PLOS Genetics |volume=3 |issue=7 | date=juli 2007 |pmid=17616978 |pmc=1913100 |doi=10.1371/journal.pgen.0030110|display-authors=etal |doi-access=free }}{{Retracted|doi=10.1371/journal.pgen.1011921|pmid=41144352|https://retractionwatch.com/2018/12/24/alfredo-fusco-facing-misconduct-charges-in-italy-up-to-21-retractions/ ''Retraction Watch''|doi-access=free}}</ref> Takve mutacije i epigenetičke promjene mogu dovesti do [[raka]] (vidi [[Neoplazma#Maligne neoplazme|maligne neoplazme]]). Stoga je hiper/hipo-metilacija CpG otoci u promotorima gena za popravku DNK vjerovatno ključna za progresiju do raka. === Metilacija CpG mjesta sa godinama === Budući da godine imaju snažan uticaj na nivoe metilacije DNK na desetinama hiljada CpG mjesta, može se definisati veoma tačan [[biološki sat]] (koji se naziva [[epigenetički sat]] ili [[Biološki sat (starenje)|dob metilacije DNK]]) kod [[ljudi]] i [[čimpanze|čimpanzi]].<ref>{{cite journal |last1=Field |first1=Adam E. |last2=Robertson |first2=Neil A. |last3=Wang |first3=Tina |last4=Havas |first4=Aaron |last5=Ideker |first5=Trey |last6=Adams |first6=Peter D. |title=DNA Methylation Clocks in Aging: Categories, Causes, and Consequences |journal=Molecular Cell |date=septembar 2018 |volume=71 |issue=6 |pages=882–895 |doi=10.1016/j.molcel.2018.08.008|pmc=6520108 }}</ref> === Nemetilirana mjesta === Nemetilirana CpG dinukleotidna mjesta mogu se detektovati pomoću Toll-like receptora 9 ([[TLR 9]])<ref>{{Cite journal |vauthors=Ramirez-Ortiz ZG, Specht CA, Wang JP, Lee CK, Bartholomeu DC, Gazzinelli RT, Levitz SM |title=Toll-like receptor 9-dependent immune activation by unmethylated CpG motifs in Aspergillus fumigatus DNA |journal=Infect. Immun. |year=2008 |volume=76 |issue=5 |pages=2123–2129 |pmid=18332208 |doi=10.1128/IAI.00047-08 |pmc=2346696}}</ref> na [[plazmacitoidna dendritska ćelija|plazmacitoidnim dendritskim ćelijama]], [[monocit]]ima, [[prirodna ćelija ubica|prirodnim ćelijama ubicama (NK)]] i [[B-ćelija]]ma kod ljudi. Ovo se koristi za detekciju intraćelijske virusne infekcije. == Uloga CpG mjesta u pamćenju == Kod sisara, [[DNK-metiltransferaza|DNK-metiltransferaze]] (koje dodaju [[metil grupa|metil grupu]] DNK bazama) pokazuju preferenciju sekvence za citozine unutar CpG mjesta.<ref name=Ziller>{{cite journal |vauthors=Ziller MJ, Müller F, Liao J, Zhang Y, Gu H, Bock C, Boyle P, Epstein CB, Bernstein BE, Lengauer T, Gnirke A, Meissner A |display-authors=6|title=Genomic distribution and inter-sample variation of non-CpG methylation across human cell types |journal=PLOS Genet. |volume=7 |issue=12 |date=decembar 2011 |pmid=22174693 |pmc=3234221 |doi=10.1371/journal.pgen.1002389 |doi-access=free}}</ref> In the mouse brain, 4.2% of all cytosines are methylated, primarily in the context of CpG sites, forming 5mCpG.<ref name=Fasolino>{{cite journal |vauthors=Fasolino M, Zhou Z |title=The Crucial Role of DNA Methylation and MeCP2 in Neuronal Function |journal=Genes (Basel) |volume=8 |issue=5 |page= 141|date=maj 2017 |pmid=28505093 |pmc=5448015 |doi=10.3390/genes8050141 |doi-access=free }}</ref> Most hypermethylated 5mCpG sites increase the repression of associated genes.<ref name=Fasolino /> Kao što su pregledali Duke i saradnici, [[metilacija]] [[neuron]]ske DNK (represija ekspresije određenih gena) mijenja se neuronskom aktivnošću. Metilacija neuronske [[DNK]] potrebna je za [[sinapsna plastičnost|sinapsnu plastičnost]]; modificira se iskustvima; a aktivna metilacija i demetilacija DNK je potrebna za formiranje i održavanje [[pamćenje|pamćenja]].<ref name="pmid28620075">{{cite journal |vauthors=Duke CG, Kennedy AJ, Gavin CF, Day JJ, Sweatt JD |title=Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus |journal=Learn. Mem. |volume=24 |issue=7 |pages=278–288 |date=juli 2017 |pmid=28620075 |pmc=5473107 |doi=10.1101/lm.045112.117 }}</ref> U 2016. Halder et al.<ref name="pmid26656643">{{cite journal |vauthors=Halder R, Hennion M, Vidal RO, Shomroni O, Rahman RU, Rajput A, Centeno TP, van Bebber F, Capece V, Garcia Vizcaino JC, Schuetz AL, Burkhardt S, Benito E, Navarro Sala M, Javan SB, Haass C, Schmid B, Fischer A, Bonn S |display-authors=6|title=DNA methylation changes in plasticity genes accompany the formation and maintenance of memory |journal=Nat. Neurosci. |volume=19 |issue=1 |pages=102–10 |date=januar 2016 |pmid=26656643 |doi=10.1038/nn.4194 |pmc=4700510 }}</ref> koristeći miševe, a 2017. godine Duke i saradnici, koristeći [[pacov]]e, podvrgli su glodare kontekstualnom [[uslovljavanje straha|uslovljavanju straha]], uzrokujući posebno snažno [[Memorija|dugoročno pamćenje]]. 24 sata nakon uslovljavanja, u području moždanog [[hipokampus]]a pacova, ekspresija 1.048 gena je smanjena (obično povezana sa [[#Metilacija CpG otoka stabilno utišava gene|5mCpG]] u [[Promotor (genetika)|promotorima gena]]), a ekspresija 564 gena je povećana (često povezana sa hipometilacijom CpG mjesta u promotorima gena). 24 sata nakon treninga, 9,2% gena u genomu pacovskih neurona [[hipokampus]]a bilo je različito metilirano. Međutim, iako je hipokampus neophodan za učenje novih [[informacija]], on sam ne pohranjuje informacije. U Halderovim eksperimentima na [[miševi]]ma, 1.206 različito metiliranih gena uočeno je u hipokampusu jedan sat nakon kontekstualnog uslovljavanja straha, ali su ove promijenjene metilacije poništene i nisu uočene nakon četiri sedmice. Za razliku od odsustva dugoročnih promjena metilacije CpG u [[hipokampu]]su, značajna diferencijalna metilacija CpG mogla se detektovati u neuronima [[Prednji cingularni korteks|korteksa]] tokom održavanja pamćenja. Četiri sedmice nakon kontekstualnog uslovljavanja straha, u prednjem cingularnom korteksu miševa pronađeno je 1.223 različito metiliranih gena. === Demetilacija na CpG mjestima zahtijeva ROS aktivnost === [[Slika:Initiation of DNA demethylation at a CpG site.svg|thumb|280 px|Inicijacija [[demetilacije DNK]] na CpG mjestu.]] U odraslim somatskim ćelijama, metilacija DNK se obično javlja u kontekstu CpG dinukleotida ([[CpG mjesta]]), formirajući [[5-metilcitozin]]-pG ili 5mCpG. [[ROS|Reaktivne vrste kisika]] (ROS) mogu napasti guanin na dinukleotidnom mjestu, formirajući [[8-okso-2'-deoksigvanozin|8-hidroksi-2'-deoksigvanozin]] (8-OHdG), što rezultira 5mCp-8-OHdG dinukleotidnim mjestom. Enzim za [[popravka ekscizijom baze|popravku ekscizijom baze]] [[oksoguanin-glikozilaza|OGG1]] cilja 8-OHdG i veže se za leziju bez trenutne ekscizije. OGG1, prisutan na 5mCp-8-OHdG mjestu, regrutuje [[Tet metilcitozin-dioksigenaza 1|TET1]], a TET1 oksidira 5mC pored 8-OHdG. Ovo inicira demetilaciju 5mC.<ref name=Zhou>{{cite journal |vauthors=Zhou X, Zhuang Z, Wang W, He L, Wu H, Cao Y, Pan F, Zhao J, Hu Z, Sekhar C, Guo Z |title=OGG1 is essential in oxidative stress induced DNA demethylation |journal=Cell. Signal. |volume=28 |issue=9 |pages=1163–71 |date=septembar 2016 |pmid=27251462 |doi=10.1016/j.cellsig.2016.05.021 }}</ref> [[Slika:Demethylation of 5-methylcytosine.svg|thumb|280 px| Demetilacija [[5-metilcitozina]] (5mC) u neuronskoj DNK.]] Kako je pregledano 2018. godine,<ref name="pmid29875631">{{cite journal |vauthors=Bayraktar G, Kreutz MR |title=The Role of Activity-Dependent DNA Demethylation in the Adult Brain and in Neurological Disorders |journal=Front Mol Neurosci |volume=11 |page=169 |date=2018 |pmid=29875631 |pmc=5975432 |doi=10.3389/fnmol.2018.00169 |doi-access=free }}</ref> u moždanim neuronima, 5mC se oksidira putem porodice dioksigenaza deset-jedanaest translokacija (TET) ([[Tet metilcitozin dioksigenaza 1|TET1]], [[Tet metilcitozin dioksigenaza 2|TET2]], [[Tet metilcitozin dioksigenaza 3|TET3]]) kako bi se generirao [[5-hidroksimetilcitozin]] (5hmC). U uzastopnim koracima TET-enzimi dalje hidroksiliraju 5hmC, kako bi generirali 5-formilcitozin (5fC) i 5-karboksilcitozin (5caC). [[Timin-DNK glikozilaza]] (TDG) prepoznaje intermedijarne baze 5fC i 5caC i izrezuje [[glikozidna veza|glikozidnu vezu]], što rezultira apirimidinskim mjestom ([[AP-mjesto]]). U alternativnom putu oksidativne deaminacije, 5hmC se može oksidativno deaminirati putem deaminaza induciranih aktivnošću citidin deaminaze/[[apolipoprotein]]a B [[iRNK]] [[APOBEC3G|(AID/APOBEC)]], čime se formira 5-hidroksimetiluracil (5hmU) ili se 5mC može pretvoriti u [[timin]] (Thy). 5hmU se može cijepati pomoću TDG, jednolančane selektivne monofunkcionalne uracil-DNK glikozilaze 1 ([[SMUG1]]), Nei-like DNK glikozilaze 1 ([[NEIL1]]) ili protein koji veže metil-CpG 4 ([[MBD4]]). AP-mjesta i T:G neusklađenosti se zatim popravljaju enzimima za popravak ekscizije baza (BER) dajući [[citozin]] (Cyt). Dxa pregleda<ref name="pmid20649473">{{cite journal |vauthors=Massaad CA, Klann E |title=Reactive oxygen species in the regulation of synaptic plasticity and memory |journal=Antioxid. Redox Signal. |volume=14 |issue=10 |pages=2013–54 |date=maj 2011 |pmid=20649473 |pmc=3078504 |doi=10.1089/ars.2010.3208 }}</ref><ref name="pmid27625575">{{cite journal |vauthors=Beckhauser TF, Francis-Oliveira J, De Pasquale R |title=Reactive Oxygen Species: Physiological and Physiopathological Effects on Synaptic Plasticity |journal=J Exp Neurosci |volume=10 |issue=Suppl 1 |pages=23–48 |date=2016 |pmid=27625575 |pmc=5012454 |doi=10.4137/JEN.S39887 }}</ref> sažela su veliki broj dokaza o kritičnoj i esencijalnoj ulozi [[reaktivne vrste kisika|ROS]] u formiranju [[pamćenje|memorije]]. [[Demetilacija DNK]] hiljada CpG mjesta tokom formiranja memorije zavisi od inicijacije [[ROS]]-om. 2016. godine, Zhou i saradnici,<ref name=Zhou/> pokazali su da ROS imaju centralnu ulogu u [[demetilacija DNK|demetilaciji DNK]]. [[Tet metilcitozin dioksigenaza 1|TET1]] je ključni enzim uključen u demetilaciju 5mCpG. Međutim, TET1 može djelovati na 5mCpG samo ako je ROS prvo djelovao na guanin, formirajući [[8-okso-2'-deoksigvanozin|8-hidroksi-2'-deoksigvanozin]] (8-OHdG), što rezultira 5mCp-8-OHdG dinukleotidom (vidi prvu sliku u ovom odjeljku).<ref name=Zhou/> Nakon formiranja 5mCp-8-OHdG, enzimski [[popravak ekscizijom baze]] [[oksoguanin-glikozilaza|OGG1]] veže se za 8-OHdG leziju bez trenutne ekscizije. Prianjanje OGG1 na mjesto 5mCp-8-OHdG regrutuje [[Tet metilcitozin-dioksigenaza 1|TET1]], omogućavajući TET1 da oksidira 5mC pored 8-OHdG, kao što je prikazano na prvoj slici u ovom odjeljku. Ovo pokreće put demetilacije prikazan na drugoj slici ovo ogdjeljka. Promijenjena ekspresija proteina u neuronima, kontrolirana ROS-ovisnom demetilacijom CpG mjesta u genskim promotorima unutar neuronske DNK, ključna je za formiranje [[pamćenje|memorije]].<ref name="pmid20975755">{{cite journal |vauthors=Day JJ, Sweatt JD |title=DNA methylation and memory formation |journal=Nat. Neurosci. |volume=13 |issue=11 |pages=1319–23 |date=novembar 2010 |pmid=20975755 |pmc=3130618 |doi=10.1038/nn.2666 }}</ref> == Gubitak CpG == Iscrpljivanje CpG mjesta uočeno je u procesu metilacije DNK [[Transpozabilni element|Transpozabilnim elementima]] (TE), gdje TE nisu odgovorni samo za širenje genoma, već i za gubitak CpG u DNK domaćina. TE se mogu nazivati ​​"centri metilacije", gdje se odvija proces metilacije, TE širi u bočnu DNK, kada se nađu u DNK domaćina. Ovo širenje može naknadno rezultirati gubitkom CpG tokom evolucijskog vremena. Starija [[evolucija|evolucijska vremena]] pokazuju veći gubitak CpG u bočnoj DNK, u poređenju sa mlađim evolucijskim vremenima. Stoga, metilacija DNK može na kraju dovesti do primjetnog gubitka CpG mjesta u susjednoj DNK.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Zhou|first1=Wanding|last2=Liang|first2=Gangning|last3=Molloy|first3=Peter L.|last4=Jones|first4=Peter A.|date= 11. 8. 2020|title=DNA methylation enables transposable element-driven genome expansion|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=117|issue=32|pages=19359–19366|doi=10.1073/pnas.1921719117|issn=1091-6490|pmc=7431005|pmid=32719115|bibcode=2020PNAS..11719359Z |doi-access=free }}</ref> === Veličina genoma i CpG omjer negativno su korelirani === [[Slika:Genome Expansion.png|thumb|Metilacija CpG doprinosi širenju genoma i posljedično iscrpljivanju CpG-a. Ova slika prikazuje genom bez TE-ova i nemetiliranih CpG-mjesta, a umetanje i transpozicija TE-a dovode do metilacije i utišavanja TE-a. Kroz proces metilacije CpG-a dolazi do smanjenja CpG-a.<ref>{{cite journal|last1=Zhou|first1=Wanding|last2=Liang|first2=Gangning|last3=Molloy|first3=Peter L.|last4=Jones|first4=Peter A.|date=11. 8. 2020|title=DNA methylation enables transposable element-driven genome expansion|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=117|issue=32|pages=19359–19366|doi=10.1073/pnas.1921719117|issn=1091-6490|pmc=7431005|pmid=32719115|bibcode=2020PNAS..11719359Z |doi-access=free }}</ref>]] Općenito, postoji inverzna [[korelacija]] između veličine [[genom]]a i broja CpG otoci, jer veći genomi obično imaju veći broj transpozabilnih elemenata. Selektivni pritisak na TE se znatno smanjuje ako se ekspresija suzbija putem metilacije, a daljnji TE mogu djelovati kao "centri za metilaciju" olakšavajući metilaciju bočne DNK. Budući da metilacija smanjuje [[selekcijski pritisak]] na [[nukleotid]]nu sekvencu, dugoročna metilacija CpG-mjesta povećava akumulaciju spontanih prijelaza citozina u timin, što rezultira gubitkom Cp mjesta.<ref name=":0"/> ==== Alu elementi kao promotori gubitka CpG ==== [[Alu-element]]i su poznati kao najzastupljeniji tip [[transpozon|transpozabilnih elemenata]]. Neke studije su koristile Alu elemente kao način proučavanja faktora odgovornih za širenje genoma. Alu elementi su bogati CpG-om u dužoj količini sekvence, za razliku od LINE i ERV. Alu elementi mogu djelovati kao centar za metilaciju, a umetanje u DNK domaćina može proizvesti metilaciju DNK i izazvati širenje u područje bočne DNK. Ovo širenje razlog je značajnog gubitka CpG-a i širenja genoma.<ref name=":0"/> Međutim, ovo je rezultat koji se analizira tokom vremena jer stariji Alu elementi pokazuju veći gubitak CpG-a na mjestima susjedne DNK u poređenju sa mlađima. == Također pogledajte == *[[TLR9]], detektor nemetiliranih CpG-mjesta *[[Biološki sat|Starost metilacije DNK]] == Reference == {{Refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Biologija}} [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:DNK]] 29l5ytdcetx5aa4fk3gwumtdofg919k 4 536093 3914591 3914135 2026-07-26T12:43:26Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Ćelijski transport]] na [[Wikipedia:Igralište/Ćelijski transport]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914135 wikitext text/x-wiki [[Slika:202012 Nuclear pore complex.svg|thumb| Jedarni porni kompleks važan je za transport molekula kroz jedarnu membranu.]] '''Jedarni transport''' odnosi se na mehanizme kojima se molekuli kreću kroz ćelijsku [[jedarna opna|jedarnu membranu]] [[Ćelija (biologija)|ćelijskog]] [[ćelijsko jedro|jedra]]. Ulazak i izlazak velikih molekula iz jedra strogo je kontroliran jedarnim porama (NPC). Iako [[mala molekula|male molekule]] mogu ući u jedro bez regulacije,<ref name="Watson">{{cite book | last = Watson | first = JD |author2=Baker TA |author3=Bell SP |author4=Gann A |author5=Levine M |author6=Losick R. | title = Molecular Biology of the Gene | publisher = Peason Benjamin Cummings; CSHL Press. | date = 2004 | edition = 5th | chapter = Ch9-10 | isbn = 978-0-8053-9603-4 }}</ref> [[makromolekule]] poput [[RNK]] i [[protein]]a zahtijevaju povezanost s transportnim faktorima poznatim kao '''receptori jedarnog transporta''', poput [[karioferin]]a koji se nazivaju [[importin]]i za ulazak u jedro i [[eksportin]]i za izlazak.<ref name="Mackmull">{{cite journal |last1=Mackmull |first1=MT |last2=Klaus |first2=B |last3=Heinze |first3=I |last4=Chokkalingam |first4=M |last5=Beyer |first5=A |last6=Russell |first6=RB |last7=Ori |first7=A |last8=Beck |first8=M |title=Landscape of nuclear transport receptor cargo specificity. |journal=Molecular Systems Biology |date=18. 12. 2017 |volume=13 |issue=12 |pages=962 |doi=10.15252/msb.20177608 |pmid=29254951|pmc=5740495}}</ref><ref name="ECB">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |title=Essential cell biology |url=https://archive.org/details/essentialcellbio00albe |url-access=registration |publisher=Garland Science Pub |isbn=978-0815334811 |pages=[https://archive.org/details/essentialcellbio00albe/page/504 504–506] |edition=2nd|year=2004 }}</ref> ==Jedarni import== Proteini koji se moraju uvesti u jedro iz citoplazme nose [[signal jedarne lokalizacije|signale jedarne lokalizacije]] (NLS) koji su vezani za [[importin]]e. NLS jeste sekvenca [[aminokiselina]] koja djeluje kao oznaka. Najčešće su to [[hidrofil]]ne sekvence koje sadrže ostatke [[lizin]]a i [[arginin]]a, iako su dokumentovane različite NLS sekvence.<ref name="Watson"/> Proteini, [[transferna RNK]] i sastavljene [[ribosom]]ske podjedinice eksportuju se iz jedra zbog povezanosti sa [[eksportin]]ima, koji se vežu za signalne sekvence zvane [[signal jedarnog eksporta|signali jedarnog eksporta]] (NES). Sposobnost i importina i eksportina da transportuju svoj teret regulisana je [[Ran (protein)|Ran]] [[mala GTPaza|malim G-proteinom]]. [[File:Rancycle nuclearimport nuclearexport.png|300px|thumb|[[Makromolekule]], kao što su [[RNK]] i [[proteini]], su [[aktivni transport|aktivno transportovani]] kroz nuklearnu membranu u procesu koji se naziva [[Ran (biologija)|Ran]]-[[Gvanozin trifosfat|GTP]] ciklus nuklearnog transporta.]] [[G-protein]]i su enzimi [[GTPaza]] koji se vežu za molekulu zvanu [[gvanozin.trifosfat]] (GTP) koju zatim [[hidroliza|hidroliziraju]], da bi stvorili gvanozin-difosfat (GDP) i oslobodili energiju. RAN-enzimi postoje u dva oblika vezana za [[nukleotid]]e: vezani za [[GDP]] i vezani za [[GTP]]. U svom stanju vezanom za GTP, Ran je sposoban da veže [[importin]]e i [[eksportin]]e. Importini oslobađaju teret nakon vezivanja za RanGTP, dok eksportini moraju vezati RanGTP da bi formirali ternarni kompleks sa svojim eksportnim teretom. Dominantno stanje vezivanja nukleotida za Ran zavisi od toga da li se nalazi u jedru (RanGTP) ili citoplazmi (RanGDP). ==Jedarni eksport== Jedarni eksport otprilike obrće proces importa; u jedru, eksportin veže teret i Ran-GTP i difundira kroz poru do citoplazme, gdje se kompleks disocira. Ran-GTP veže GAP i hidrolizira GTP, a rezultirajući kompleks Ran-GDP vraća se u jedro, gdje zamjenjuje svoj vezani [[ligand]] za GTP. Dakle, dok importini zavise od RanGTP-a da bi se disocirali od svog tereta, eksportini zahtijevaju RanGTP, da bi se vezali za svoj teret.<ref name="Pemberton">{{cite journal | last = Pemberton | first = Lucy F. |author2=Bryce M. Paschal | title = Mechanisms of Receptor-Mediated Nuclear Import and Nuclear Export | journal = Traffic| volume = 6| issue = 3| pages = 187–198 | publisher = Blackwell Munksgaard | date = 2005 | doi = 10.1111/j.1600-0854.2005.00270.x| pmid = 15702987 | s2cid = 172279 | doi-access = free }}</ref> Specijalizirani proteinski eksporter [[iRNK]] premješta zrelu iRNK u [[citoplazma|citoplazmu,]] nakon što je završena [[posttranskripcijska modifikacija]]. Ovaj proces translokacije aktivno ovisi o Ran proteinu, iako specifičan mehanizam još nije dobro shvaćen. Neki geni koji se posebno često transkribiraju fizički su smješteni u blizini [[jedarna pora|jedarnih pora,]] kako bi se olakšao proces translokacije.<ref name="Cole">{{cite journal | last1 = Cole | first1 = CN | last2 = Scarcelli | first2 = JJ | year = 2006 | title = Transport of messenger RNA from the nucleus to the cytoplasm | journal = Curr Opin Cell Biol | volume = 18 | issue = 3| pages = 299–306 | doi=10.1016/j.ceb.2006.04.006| pmid = 16682182 }}</ref> Eksport [[tRNK]] također ovisi o raznim modifikacijama koje prolazi, čime se sprječava izvoz nepravilno funkcionirajuće tRNK. Ovaj mehanizam kontrole kvaliteta važan je zbog centralne uloge tRNK u [[translacija (genetika)|translaciji]], gdje je uključena u dodavanje aminokiselina rastućem peptidnom lancu. Tksporter tRNK kod kičmenjaka naziva se [[XPOT|''eksportin-t'']]. Eksportin-t veže se direktno za svoj tRNK teret u jedru, proces koji podstiče prisustvo RanGTP-a. [[Mutacije]] koje utiču na strukturu tRNK inhibiraju njenu sposobnost vezanja za eksportin-t, a posljedično i da se eksportira, pružajući ćeliji još jedan korak kontrole kvaliteta.<ref name="Gorlich">{{cite journal | last = Görlich | first = Dirk |author2=Ulrike Kutay | title = Transport between the cell nucleus and the cytoplasm | journal = Annu. Rev. Cell Dev. Biol. | volume = 15 | pages = 607–660 | date = 1999 | doi = 10.1146/annurev.cellbio.15.1.607 | pmid = 10611974 }}</ref> Kao što je gore opisano, nakon što kompleks pređe omotač, on se disocira i oslobađa [[tRNK]] teret u [[citosol]]. ==Premještanje proteina== Poznato je da mnogi proteini imaju i NES i NLS i stoga se stalno kreću između jedra i citosola. U određenim slučajevima jedan od ovih koraka (tj. jedarni import ili jedarni eksport) je reguliran, često putem [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskih modifikacija]]. Jedarni import ograničava propagaciju velikih proteina eksprimiranih u vlaknima skeletnih mišića i moguće drugim [[sincicij]]skim tkivima, održavajući lokaliziranu [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] u određenim jedrima.<ref>{{Cite journal |last1=Taylor-Weiner |first1=Hermes |last2=Grigsby |first2=Christopher L. |last3=Ferreira |first3=Duarte M. S. |last4=Dias |first4=José M. |last5=Stevens |first5=Molly M. |last6=Ruas |first6=Jorge L. |last7=Teixeira |first7=Ana I. |date=11. 2. 2020 |title=Modeling the transport of nuclear proteins along single skeletal muscle cells |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=6 |pages=2978–2986 |doi=10.1073/pnas.1919600117 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=7022209 |pmid=31988126|bibcode=2020PNAS..117.2978T }}</ref> Kombinacija NES-ova i NLS-ova podstiče propagaciju velikih proteina do udaljenijih jedara u [[ćelijsko jedro|višejedarnim]] mišićnim vlaknima.<ref>Kiril K. Poukalov, M. Carmen Valero, Derek R. Muscato, Leanne M. Adams, Heejae Chun, Young il Lee, Nadja S. Andrade, Zane Zeier, H. Lee Sweeney, and Eric T. Wang, [https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2321438121 Myospreader improves gene editing in skeletal muscle by myonuclear propagation]. ''Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.'' (2024). https://doi.org/10.1073/pnas.2321438121.</ref> Prijenos proteina može se procijeniti korištenjem ''[[heterokarion]]skog testa fuzije''.<ref name="GammalBaker2011">{{cite journal|last1=Gammal|first1=Roseann|last2=Baker|first2=Krista|last3=Heilman|first3=Destin|title=Heterokaryon Technique for Analysis of Cell Type-specific Localization|journal=Journal of Visualized Experiments|issue=49|pages=2488|year=2011|issn=1940-087X|doi=10.3791/2488|pmid=21445034|pmc=3197295}}</ref> ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://sspatel.googlepages.com/nuclearporecomplex Nuclear Transport animations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207201940/http://sspatel.googlepages.com/nuclearporecomplex |date=7. 2. 2009 }} * [http://sspatel.googlepages.com/nuclearporecomplex2 Nuclear Transport illustrations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207214312/http://sspatel.googlepages.com/nuclearporecomplex2 |date=7. 2. 2009 }} [[Kategorija:Citologija]] [[Kategorija:Ćelije]] 3wxikqersq2sgq6gjsoaxo4qj6zjc2r 4 536095 3914592 3914134 2026-07-26T12:44:04Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Tromboembolija]] na [[Wikipedia:Igralište/Tromboembolija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914134 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | naziv = Tromboembolija | sinonimi =Tromboembolizam | slika = Embolization kidney.jpg | opis_slike =Primjer embolizacije [[tkivo|tkivnog]] materijala u [[bubreg|bubrežnoj]] arteriji ([[boja H&E]]) | veličina_slike =280px | specijalnost =[[Hematologija]] | simptomi = Može manifestirati različitim simptomima, kao što su bolno oticanje nogu, bol u prsima, [[dispneja]], [[hemoptiza]], [[sinkopa]], pa čak i [[smrt]], ovisno o lokaciji i obimu tromba | komplikacije =Začepljenje [[krvni sud|krvnog suda]] | pojava = Pri stvaranju tromba | trajanje = Kratkotrajno i intermitentno | vrste = | uzroci = Stanje u kojem se krvni ugrušak ([[tromb]]) odvaja od svog prvobitnog mjesta i putuje kroz [[krvotok]] (kao [[embolus]]) | rizici = Dugoročne komplikacije, kao što su rekurentna VTE, post-PE sindrom, hronična tromboembolijska plućna hipertenzija (CTEPH) i posttrombotski sindrom (PTS). | dijagnoza =Klinička | diferencijalna_dijagnoza =[[Tromboza]], [[embolija]] | prevencija = Izbjegevanje rizika | liječenje = Antikoagulacijska terapija, koja sprječava širenje tromba i embolizaciju; smanjuje rizik od recidiva | lijek = [[Heparin]] | prognoza = Neizvjesna | frekvencija =Čest kardiovaskularni poremećaj sa značajnim [[morbiditet]]om i [[mortalitet]]om | smrtnost = Značajan broj slučajeva }} [[File:Thrombosis formation.gif|thumb|right|280px| Animacija koja prikazuje formiranje okluzivnog [[tromb|krvnog ugruška]] u veni. Nekoliko trombocita se pričvršćuje na usne ventila, sužavajući otvor i uzrokujući nakupljanje i zgrušavanje više [[trombocit]]a i [[eritrocit|crvenih krvnih zrnaca]]. Zgrušavanje nepokretne krvi s obje strane blokade može uzrokovati širenje ugruška u oba smjera. Akutna blokada (embolija) krvnog suda trombom koji se odvojio od mjesta formiranja (na zidu suda) i ušao u cirkulirajuću krv. Kao rezultat ove blokade, protok krvi u sudu prestaje – stanje koje se naziva tromboembolija.<ref name="nih">{{cite web | url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/venous-thromboembolism/causes | title=Venous Thromboembolism - Causes and Risk Factors &#124; NHLBI, NIH | date=19. 9. 2022 | access-date=25. 2. 2024 | archive-date=2. 10. 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231002054017/https://www.nhlbi.nih.gov/health/venous-thromboembolism/causes | url-status=live }}</ref>]] '''Tromboembolija''' je stanje u kojem se krvni ugrušak ([[tromb]]) odvaja od svog prvobitnog mjesta i putuje kroz [[krvotok]] (kao [[embolus]]) te začepljuje krvni sud, uzrokujući ishemiju tkiva i oštećenje organa. Tromboembolija može uticati i na venski i na arterijski sistem, s različitim kliničkim manifestacijama i strategijama liječenja.<ref name="pmid33622981">{{cite journal |vauthors=Tan BK, Mainbourg S, Friggeri A, Bertoletti L, Douplat M, Dargaud Y, Grange C, Lobbes H, Provencher S, Lega JC |title=Arterial and venous thromboembolism in COVID-19: a study-level meta-analysis |journal=Thorax |volume=76 |issue=10 |pages=970–979 |date=oktobar 2021 |pmid=33622981 |doi=10.1136/thoraxjnl-2020-215383|s2cid=232039896 }}</ref><ref name="pmid28174293">{{cite journal |vauthors=Donnellan E, Khorana AA |title=Cancer and Venous Thromboembolic Disease: A Review |journal=Oncologist |volume=22 |issue=2 |pages=199–207 |date=februar 2017 |pmid=28174293 |pmc=5330704 |doi=10.1634/theoncologist.2016-0214 |url=}}</ref> ==Venska tromboembolija== {{Glavni|Duboka venska tromboza|Plućna embolija}} Venska tromboembolija (VTE) {{ICD11|BD72}} obuhvata sljedeća stanja:<ref name="pmid28174293"/><ref name="pmid29257737"/><ref name="pmid34537152"/> * [[duboka venska tromboza]] (DVT)<ref name="pmid28174293"/><ref name="pmid29257737"/><ref name="pmid34537152"/> {{ICD11|BD71}}, * [[plućna embolija]] (PE)<ref name="pmid28174293"/><ref name="pmid29257737"/><ref name="pmid34537152"/> {{ICD11|BB00}}. VTE je čest kardiovaskularni poremećaj sa značajnim [[morbiditet]]om i [[mortalitet]]om.<ref name="pmid28174293"/><ref name="pmid29257737"/><ref name="pmid34537152">{{cite journal |vauthors=Blitzer RR, Eisenstein S |title=Venous Thromboembolism and Pulmonary Embolism: Strategies for Prevention and Management |journal=Surg Clin North Am |volume=101 |issue=5 |pages=925–938 |date=oktobar 2021 |pmid=34537152 |doi=10.1016/j.suc.2021.06.015 |s2cid=237573119 }}</ref> === Znaci i simptomi === VTE se može manifestirati različitim simptomima, kao što su bolno oticanje nogu, bol u prsima, [[dispneja]], [[hemoptiza]], [[sinkopa]], pa čak i [[smrt]], ovisno o lokaciji i obimu tromba.<ref name="pmid29257737" /><ref name="pmid29297660">{{cite journal |vauthors=Phillippe HM |title=Overview of venous thromboembolism |journal=Am J Manag Care |volume=23 |issue=20 Suppl |pages=S376–S382 |date=decembar 2017 |pmid=29297660 |url=https://www.ajmc.com/view/overview-of-venous-thromboembolism |access-date=25. 2. 2024 |archive-date=11. 2. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211082336/https://www.ajmc.com/view/overview-of-venous-thromboembolism |url-status=live }}</ref> VTE također može uzrokovati dugoročne komplikacije, kao što su rekurentna VTE, post-PE sindrom, hronična tromboembolijska plućna hipertenzija (CTEPH) i posttrombotski sindrom (PTS). === Liječenje === Osnova liječenja VTE je antikoagulacijska terapija, koja sprječava širenje tromba i embolizaciju. Takav tretman smanjuje rizik od recidiva.<ref name="nih"/><ref name="pmid29257737" /><ref name="pmid34537152" /> Izbor i trajanje antikoagulacijske terapije zavise od faktora rizika pojedinačnog pacijenta, rizika od krvarenja i preferencija. [[Direktni oralni antikoagulans]]i (DOAC) pojavili su se kao neophodna alternativa konvencionalnim antikoagulansima, kao što su [[antagonisti vitamina K]] (VKA) i [[heparini niske molekularne težine]] (LMWH), zbog brzog početka djelovanja, predvidljive farmakokinetike, fiksnog doziranja i manjeg rizika od krvarenja. DOAC-i također mogu olakšati kućno liječenje i produženu terapiju za odabrane pacijente. Pored antikoagulacijske terapije, neki pacijenti sa VTE mogu imati koristi od dodatnih terapija, kao što su [[tromboliza]], intervencije usmjerene kateterom ili [[filter donje šuplje vene|filteri donje šuplje vene (IVC)]], kako bi se uklonila ili spriječila migracija tromba. Međutim, ove terapije su povezane s većim rizikom od krvarenja i komplikacija. Ove terapije nisu rutinski preporučene trenutnim smjernicama, osim za specifične indikacije, kao što su masivna [[plućna embolija]], iliofemoralna duboka venska [[tromboza]] ili kontraindikacije za antikoagulaciju. Optimalno trajanje antikoagulacije za VTE određeno je ravnotežom između rizika od recidiva i rizika od krvarenja i treba biti individualizirano za svakog pacijenta. Općenito, VTE izazvan prolaznim ili reverzibilnim faktorom rizika, kao što su operacija, trauma ili imobilizacija, treba liječiti tri mjeseca, dok VTE izazvan perzistentnim ili progresivnim faktorom rizika, kao što je rak, treba liječiti neograničeno. Neizazvana VTE, koja se javlja u odsustvu bilo kojeg prepoznatljivog faktora rizika, ima visok rizik od recidiva i može zahtijevati neograničenu antikoagulaciju, ovisno o karakteristikama i preferencijama pacijenta.<ref name="pmid29257737" /><ref name="pmid34518074"/><ref name="pmid31917402"/> Rizik od recidiva tromboze također igra ulogu u trajanju liječenja. Općenito, pacijenti koji iskuse glavni reverzibilni faktor rizika poput veće traume ili operacije, imaju manju učestalost recidiva i potrebno im je kraće vrijeme liječenja.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Prandoni |first1=Paolo |last2=Piovella |first2=Chiara |last3=Spiezia |first3=Luca |last4=Dalla Valle |first4=Fabio |last5=Pesavento |first5=Raffaele |date=juli 2011 |title=Optimal duration of anticoagulation in patients with venous thromboembolism |journal=The Indian Journal of Medical Research |volume=134 |issue=1 |pages=15–21 |issn=0971-5916 |pmc=3171911 |pmid=21808129}}</ref> Oni čija je [[tromboza]] uzrokovana manjim reverzibilnim faktorom rizika imaju veću vjerovatnoću ponovne pojave tromba i zahtijevaju duže vrijeme liječenja. Ovi događaji uključuju duge letove, terapiju [[estrogen]]om, trudnoću i periporođajni period, te manje traume nogu.<ref name=":0"/> Također treba napomenuti da svi pacijenti s prvom VTE, bez obzira na to što je uzrokovalo početnu trombozu, imaju 50% šanse za recidiv u prvih 8–10 godina nakon prestanka antikoagulacijske terapije.<ref name=":0"/> Faktori koji idu u prilog neodređenoj antikoagulaciji uključuju muški spol, prezentaciju kao PE (posebno s istodobnom DVT), pozitivan D-dimer test nakon prestanka antikoagulacijske terapije, prisustvo antifosfolipidnih antitijela, nizak rizik od [[krvarenje|krvarenja]] i preferencije pacijenta.<ref name="pmid28174293"/> Vrsta antikoagulansa koji se koristi za neodređenu terapiju je od sekundarnog značaja, ali niske doze DOAC-a mogu ponuditi praktičniju i sigurniju opciju za neke pacijente.<ref name="pmid29257737"/><ref name="pmid34518074"/><ref name="pmid31917402"/> Za VTE povezanu s [[kancer|rakom]], puna doza DOAC-a sada je poželjnija u odnosu na LMWH, osim ako ne postoje gastrointestinalne lezije koje povećavaju rizik od krvarenja.<ref name="pmid29257737"/><ref name="pmid34518074"/><ref name="pmid31917402"/> [[Čarape s postupnom kompresijom]] su elastični odjevni predmeti koji primjenjuju gradijent pritiska na donje udove, smanjujući vensku stazu i poboljšavajući protok krvi. Ipak, ove čarape nisu rutinski indicirane nakon duboke venske tromboze (DVT), ali mogu biti korisne ako postoji uporno oticanje nogu ili simptomatsko poboljšanje uz probno nošenje čarapa.<ref name="pmid28174293"/><ref name="pmid2187559">{{cite journal |vauthors=Jeffery PC, Nicolaides AN |title=Graduated compression stockings in the prevention of postoperative deep vein thrombosis |journal=Br J Surg |volume=77 |issue=4 |pages=380–3 |date=april 1990 |pmid=2187559 |doi=10.1002/bjs.1800770407|s2cid=2797031 }}</ref> Lijekovi, poput pentoksifilina, imaju ograničenu ulogu u liječenju PTS-a. Nakon PE, pacijente treba pratiti zbog znakova i simptoma CTEPH-a, što je rijetka, ali ozbiljna komplikacija VTE.<ref name="pmid29257737">{{cite journal |vauthors=Bartholomew JR |title=Update on the management of venous thromboembolism |journal=Cleve Clin J Med |volume=84 |issue=12 Suppl 3 |pages=39–46 |date=decembar 2017 |pmid=29257737 |doi=10.3949/ccjm.84.s3.04}}</ref><ref name="pmid34518074">{{cite journal |vauthors=Yamashita Y, Morimoto T, Kimura T |title=Venous thromboembolism: Recent advancement and future perspective |journal=J Cardiol |volume=79 |issue=1 |pages=79–89 |date=januar 2022 |pmid=34518074 |doi=10.1016/j.jjcc.2021.08.026 |doi-access=free }}</ref><ref name="pmid31917402">{{cite journal |vauthors=Kearon C, Kahn SR |title=Long-term treatment of venous thromboembolism |journal=Blood |volume=135 |issue=5 |pages=317–325 |date=januar 2020 |pmid=31917402 |doi=10.1182/blood.2019002364}}</ref> Ventilacijsko-perfuzijsko skeniranje i ehokardiografija su početni dijagnostički testovi za hroničnu tromboemboliju pluća (CTEPH), a pacijente sa potvrđenom ili sumnjivom CTEPH treba procijeniti za potencijalne tretmane, kao što su [[plućna tromboendarterektomija]], [[balonska plućna angioplastika]] ili vazodilatatorne terapije.<ref name="pmid28174293" /> === Faktori rizika === Postoji nekoliko faktora koji povećavaju rizik od razvoja VTE.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Merli |first=Geno J. |date=januar 2005 |title=Venous thromboembolism prophylaxis guidelines: Use by primary care physicians |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1098359705801012 |journal=Clinical Cornerstone |language=en |volume=7 |issue=4 |pages=32–38 |doi=10.1016/S1098-3597(05)80101-2|pmid=16758650 |url-access=subscription }}</ref> *Visok rizik: prelom kostiju (posebno kuka ili noge), nedavna zamjena kuka ili koljena, nedavna velika opšta operacija, povrede kičmene moždine i velika trauma.<ref name=":1"/> *Umjeren rizik: artroskopska operacija koljena, centralni venski kateteri, [[hemoterapija]], kongestivna srčana insuficijencija, respiratorna insuficijencija, hormonska nadomjesna terapija, rak, upotreba oralnih kontraceptiva, [[trudnoća]] i postporođajni period, istorija prethodne VTE i stanja poput trombofilije.<ref name=":1"/> *Nizak rizik: produžena nepokretnost (duga vožnja automobilom/avionom, mirovanje u krevetu najmanje 3 dana), starija dob, laparoskopska operacija, [[gojaznost]] i proširene vene.<ref name=":1"/> === Profilaksa === Boravak u bolnici je također faktor rizika za razvoj VTE. Preporučuje se da većina hospitalizovanih pacijenata dobije neku vrstu tromboprofilakse. Neke opcije uključuju nefrakcionisani heparin (UFH), heparin niske molekularne težine (LMWH) kao što je enoksaparin i antagoniste vitamina K.<ref name=":1" /> ==Arterijska tromboembolija== {{Glavni|Arterijska tromboembolija}} [[Arterijska tromboembolija]] (ATE) je rjeđi, ali teži oblik tromboembolije, koji može zahvatiti različite organe, kao što su [[mozak]], [[srce]], [[bubrezi]], udovi i [[mezentera]]. ATE može uzrokovati životno opasna stanja, kao što su [[moždani udar]], [[infarkt miokarda]], akutno oštećenje bubrega, ishemija udova i mezenterna ishemija. ATE je obično uzrokovana [[ateroskleroza|aterosklerozom]], koja dovodi do rupture plaka i stvaranja [[tromb]]a, ili kardioembolijom, koja nastaje embolizacijom srčanog tromba, usljed srčanog stanja kao što je fibrilacija atrija, bolest zalistaka ili disfunkcija [[miokard]]a. === Etiologija === Postoji nekoliko vrsta arterijske tromboembolije koje potiču iz različitih dijelova tijela. Kao što je ukratko spomenuto gore, ATE mogu uzrokovati moždani udar i oštećenje tjelesnih organa. Neki faktori koji igraju ulogu u riziku od nastanka ATE su bolest mezenterne arterije, bolest bubrežne arterije, okluzivna bolest aortoilijakalnih arterija i okluzivna bolest arterija donjih ekstremiteta.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Schein |first=Moshe |date=april 2010 |title=Schwartz's Principles of Surgery, F. Charles Brunicardi, Dana K. Andersen, Timothy R. Billiar, David L. Dunn, John G. Hunter, Jeffrey B. Matthews, Raphael E. Pollock (Eds): McGraw-Hill Professional, New York, 2009, Ninth Edition, 1888 pp, $143.20, ISBN-10:<nowiki/>007154769X |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1007/s00268-010-0447-y |journal=World Journal of Surgery |language=en |volume=34 |issue=4 |pages=871–873 |doi=10.1007/s00268-010-0447-y |issn=0364-2313|url-access=subscription }}</ref> Ova stanja su uglavnom uzrokovana aterosklerozom. Postoji i nekoliko neaterosklerotskih stanja koja mogu dovesti do ATE. U ova stanja spadaju gigantocelularni arteritis, Takayasuov arteritis, Ehlers-Danlosov sindrom, Marfanov sindrom, pseudoksantoma elastikum i Kawasakijeva bolest, te arteritis izazvan zračenjem.<ref name=":2" /> Hronična upala arterija uzrokovana ovim stanjima može dovesti do zadebljanja zida krvnog suda, fibroze, stenoze i na kraju stvaranja tromba.<ref name=":2" /> === Liječenje === Liječenje ATE zavisi od lokacije i težine ishemije i osnovne etiologije. Glavni ciljevi liječenja ATE su obnavljanje protoka krvi, sprječavanje daljnje tromboze i liječenje osnovnog uzroka. Mogućnosti liječenja ATE uključuju antitrombotsku terapiju, postupke revaskularizacije i modifikaciju faktora rizika. Antitrombotska terapija sastoji se od antitrombocitnih sredstava, kao što su [[aspirin]] ili klopidogrel, ili antikoagulansa, kao što su heparin ili DOAC-i, ovisno o indikaciji i kontraindikacijama. Postupci revaskularizacije uključuju [[tromboliza|trombolizu]], trombektomiju, angioplastiku, stentiranje ili bajpas operaciju i indicirani su za pacijente s teškom ili ishemijom koja ugrožava ud ili neuspjelom medicinskom terapijom. === Faktori rizika i profilasnke promjene načina života === Modifikacija faktora rizika uključuje promjene načina života, kao što su prestanak [[pušenje|pušenja]], vježbanje i prehrana, te farmakološke intervencije, kao što su statini, antihipertenzivi i sredstva za snižavanje glukoze, kako bi se smanjio rizik od ponovne ATE i poboljšala prognoza. Trajanje antitrombotske terapije za ATE je varijabilno, ovisno o vrsti i lokaciji tromba, prisutnosti protetskog uređaja i riziku od krvarenja. Općenito, pacijenti s ATE primaju doživotnu antitrombocitnu terapiju osim ako ne postoji specifična indikacija ili kontraindikacija za antikoagulaciju.<ref name="pmid33622981" /><ref name="pmid34790006">{{cite journal |vauthors=Stadnicki A, Stadnicka I |title=Venous and arterial thromboembolism in patients with inflammatory bowel diseases |journal=World J Gastroenterol |volume=27 |issue=40 |pages=6757–6774 |date=oktobar 2021 |pmid=34790006 |pmc=8567469 |doi=10.3748/wjg.v27.i40.6757 |doi-access=free}}</ref> ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Vaskularne bolesti}} {{Patologija trudnoće, porođaja i babina}} {{Određene rane komplikacije traume}} {{Authority control}} [[Kategorija:Hematologija]] [[Kategorija:Bolesti arterija, arteriola i kapilara]] 9oohtrvkmwzme9fydbhpai1kpxre8gj 4 536096 3914594 3914131 2026-07-26T12:51:45Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Okvir čitanja]] na [[Wikipedia:Igralište/Okvir čitanja]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914131 wikitext text/x-wiki [[File:Reading Frame.png|thumb|400px|Primjer tri moguća okvira čitanja unaprijed za lanac DNK.<div align="center"><span style="color:steelblue;">'''AGG·TGA·CAC·CGC·AAG·CCT·TAT·ATT·AGC'''</span><br />A'''<span style="color:red;">·GGT·GAC·ACC·GCA·AGC·CTT·ATA·TTA</span>'''·GC<br />AG<span style="color:green;">'''·GTG·ACA·CCG·CAA·GCC·TTA·TAT·TAG·'''</span>C</div>]] U [[molekularna biologija|molekularnoj biologiji]], '''okvir čitanja''' jeste specifičan izbor između mogućih načina čitanja [[nukleinske kiseline|sekvence nukleotida]] u molekuli [[nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]] ([[DNK]] ili [[RNK]]) kao sekvence tripleta. Tamo gdje ovi tripleti odgovaraju [[aminokiselina]]ma ili stop signalima tokom [[Translacija (genetika)|translacije]], nazivaju se [[kodon]]ima. Jedan lanac molekule [[nukleinske kiseline]] ima [[fosforil]]ni kraj, koji se naziva [[5’-kraj]], i [[hidroksil]] ili [[3′-kraj]]. Oni definišu [[usmjerenost (genetika)|5′→3′ smjer]]. Postoje tri okvira čitanja koji se mogu čitati u ovom 5′→3′ smjeru, svaki počevši od drugog [[nukleotid]]a u [[triplet]]u. U dvolančanoj nukleinskoj kiselini, dodatna tri okvira čitanja mogu se pročitati s drugog, [[Komplementarnost (genetika)|komplementarnog]] lanca u smjeru 5′→3′ duž ovog lanca. Budući da su dva lanca dvolančane molekule nukleinske kiseline antiparalelna, smjer 5′→3′ na drugom lancu odgovara smjeru 3′→5′ duž prvog lanca.<ref>{{cite journal |title=Quantitative sequence and open reading frame analysis based on codon bias |journal=Systemics, Cybernetics and Informatics |volume=4 |issue=1 |pages=65–72 |vauthors=Rainey S, Repka J |url=http://www.iiisci.org/Journal/CV$/sci/pdfs/P842315.pdf }}</ref><ref name=pmid10331277>{{cite journal|title=CRITICA: Coding Region Identification Tool Invoking Comparative Analysis |vauthors=Badger JH, Olsen GJ |journal=Mol Biol Evol |date=april 1999 |volume=16 |issue=4 |pages=512–24 |pmid=10331277 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a026133|doi-access=free }}</ref> Općenito, najviše jedan okvir čitanja u datom dijelu [[nukleinske kiseline]] biološki je relevantan ([[otvoreni okvir čitanja]]). Neki virusni transkripti mogu se prevesti korištenjem višestrukih, preklapajućih okvira čitanja. Postoji jedan poznati primjer preklapajućih okvira čitanja u sisarskoj [[mitohondrijska DNK|mitohondrijskoj DNK]]: kodirajući dijelovi gena za dvije podjedinice ATPaze se preklapaju. [[Slika:Open reading frame.jpg|thumbnail|right|Primjer dijela DNK prevedenog računarom u svih šest mogućih okvira čitanja. Istaknuti su otvoreni okviri čitanja (ORF) za gen 1 i 2]] == Genetički kod == {{Glavni|Genetički kod}} DNK kodira proteinsku sekvencu skvencom od tri nukleotida [[kodon]]a. Bilo koja data sekvenca DNK može se stoga pročitati na šest različitih načina: tri okvira čitanja u jednom smjeru (počevši od različitih nukleotida) i tri u suprotnom smjeru. Tokom [[Transkripcija (biologija)|transkripcije]], [[RNK-polimeraza]] čita lanac matrice DNK u smjeru 3′→5′, ali se [[iRNK]] formira u smjeru od 5′ do 3′.<ref>{{cite book |title = Molecular Cell Biology |edition = 6th |last = Lodish |year = 2007 |publisher = W. H. Freeman |isbn = 978-1429203142 |page = 121 }}</ref> Tn primjer dijela DNK prevedenog računara u svih šest mogućih okvira za čitanje. Otvoreni okviri za čitanje (ORF) za gen 1 i 2 su istaknuti]] == Genetički kod == {{Glavni|Genetički kod}}DNK kodira proteinsku sekvencu sekvencom od tri nukleotida [[kodon]]a. Bilo koja sekvenca podataka DNK može se stoga pročitati na šest različitih načina: tri okvira čitanja u jednom smjeru (počevši od različitih nukleotida) i tri u suprotnom smjeru. Tokom [[Transkripcija (biologija)|transkripcije]], RNK-polimeraza čita lanac DNK matrice u smjeru 3′→5′, ali se iRNK formira u smjeru od 5′ do 3′<ref name="pierce2012b12">{{cite book | author = Benjamin C. Pierce |title = Genetics: a conceptual approach | publisher = W. H. Freeman | year = 2012 | isbn = 9781429232500 | ref = pierce2012}}</ref> Kada je pretpostavljena aminokiselinska sekvenca koja je rezultat translacije ORF-a ostala nepoznata u mitohondrijskim i [[hloroplast]]nim genomima, odgovarajući otvoreni okvir čitanja nazvan je neidentificirani okvir čitanja (URF). Naprimjer, gen [[MT-ATP8]] opisanje prvi put kao URF A6L kada je sekvenciran kompletan ljudski [[mitohondrijski genom]].<ref name="pmid7219534">{{cite journal |vauthors=Anderson S, Bankier AT, Barrell BG, de Bruijn MH, Coulson AR, Drouin J, Eperon IC, Nierlich DP, Roe BA, Sanger F, Schreier PH, Smith AJ, Staden R, Young IG | title = Sequence and organization of the human mitochondrial genome | journal = Nature | volume = 290 | issue = 5806 | pages = 457–65 |date=april 1981 | pmid = 7219534 | doi = 10.1038/290457a0| bibcode = 1981Natur.290..457A | s2cid = 4355527 }}</ref> ==Multipli okviri čitanja == [[Slika:Homo sapiens-mtDNA~NC 012920-ATP8+ATP6 Overlap.svg|thumb|300px|Dva okvira čitanja koje koriste ljudski mitohondrijski geni ''MT-ATP8'' i ''MT-ATP6''.]] Korištenje više okvira čitanja dovodi do mogućnosti preklapanja gena; može ih biti mnogo u virusnim, [[prokariot]]ski i mitohondrijskim [[genom]]ima.<ref name=Johnson_2004>{{cite journal |vauthors=Johnson Z, Chisholm S | title = Properties of overlapping genes are conserved across microbial genomes | journal = Genome Res | volume = 14 | issue = 11 | pages = 2268–72 | year = 2004 | pmid = 15520290 | doi = 10.1101/gr.2433104 | pmc = 525685}}</ref> Neki virusi, npr. [[virus hepatitisa B]] i [[BYDV]], koriste nekoliko preklapajućih gena u različitim okvirima čitanja. U rijetkim slučajevima, [[ribosom]] se može pomjeriti iz jednog okvira u drugi tokom translacije [[iRNK]] ([[translacijsko pomicanje okvira za čitanje]]). To uzrokuje da se prvi dio iRNK translaira u jednom okviru čitanja, a drugi dio u drugom. Ovo se razlikuje od [[mutacija pomicanja okvira čitanja]], jer se nukleotidna sekvenca (DNK ili RNK) ne mijenja – samo okvir u kojem se čita. ==Također pogledajte== * [[Genetički kod]] * [[Usmjerenost (genetika)]] * [[Smislenost (genetika)]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Translacija}} {{DEFAULTSORT:Reading Frame}} [[Kategorija:Biosinteza proteina]] [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Molekularna biologija]] 86t6r3txnkwx04lq3upny06cuhhp5ah 4 536100 3914595 3914119 2026-07-26T12:52:12Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Strukturni gen]] na [[Wikipedia:Igralište/Strukturni gen]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914119 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Operon 1.png|mini|1000px|right|Uopćena struktura [[operon]]a (sa strukturnim genom)]] [[Slika:Gua Operon Regulation.png|thumb|600px|Gua-operon sa strukturnim genina]] Termini '''strukturni gen''' i '''regulatorni gen''' datiraju iz sredine 1960-ih i rada na [[Lac operon|''lac'' operonu]] i sintezi proteina u ''[[E. coli]]''. U tom sistemu, otkrivena je jedna [[Regulatorna sekvenca|regulatorna regija]] koja je uticala na proizvodnju proteina za koje se sada zna da čine ''lac'' operon.<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Pardee|first1=Arthur B.|last2=Jacob|first2=François|last3=Monod|first3=Jacques|date=1. 6. 1959|title=The genetic control and cytoplasmic expression of "Inducibility" in the synthesis of β-galactosidase by E. coli|journal=Journal of Molecular Biology|volume=1|issue=2|pages=165–178|doi=10.1016/S0022-2836(59)80045-0}}</ref> U to vrijeme, funkcija regulatorne regije nije bila poznata, ali se nazivala regulatornim "genom" kako bi se razlikovala od poznatih gena koji [[kodon|kodiraju]] proteine.<ref name = Watson1965>{{ cite book | vauthors = Watson JD | date = 1965 | title = Molecular Biology of the Gene | publisher = W.A. Benjamin, Inc. | place = New York, NY, USA }}</ref> Sada se zna da originalni regulatorni "gen" kodira [[Regulacija ekspresije gena|regulatorni protein]] i da drugi dijelovi regulatorne regije nisu geni, već mjesta vezivanja [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]]. Termin "strukturni gen" više se ne koristi u [[molekularna biologija|molekularnoj biologiji]], ali se [[regulatorni gen]] još uvijek ponekad koristi za označavanje gena koji proizvode regulatorne molekule (protein ili [[RNK]]). == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Structural Gene}} [[Kategorija:Geni]] [[Kategorija:Ekspresija gena]] 5sjwxeyv16htnviwvkixj2lwqs2t61t 4 536101 3914603 3914117 2026-07-26T13:22:25Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Regulatorni gen]] na [[Wikipedia:Igralište/Regulatorni gen]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914117 wikitext text/x-wiki [[Slika:Gene Regulatory Network.jpg|thumb|upright=1.6|Put regulatorskog gena]] U [[genetika|genetici]], '''regulatorni gen''', '''regulator''' ili '''regulacijski gen''' jeste [[gen]] uključen u kontrolu [[ekspresia gena|ekspresije]] jednog ili više drugih gena. [[Regulatorna sekvenc|Regulatorne sekvence]], koje [[kodon|kodiraju]] regulatorne gene, često su [[Usmjerenost (genetika)|na kraju s pet primarnih nukleotida (5')]] u odnosu na početno mjesto [[Transkripcija (biologija)|transkripcije]] gena koji regulišu. Osim toga, ove sekvence mogu se naći i na kraju s tri primarna nukleotida (3') u odnosu na početno mjesto transkripcije. U oba slučaja, bez obzira da li se regulatorna sekvenca nalazi prije (5') ili poslije (3') gena koji reguliše, često je mnogo [[bazni par|kilobaza]] udaljena od [[mjesto početka transkripcije|mjesta početka transkripcije]]. Regulatorni gen može kodirati [[regulatorni protein|protein]], ili može djelovati na nivou [[RNK]], kao u slučaju gena koji kodiraju [[mikroRNK]]. Primjer regulatornog gena je gen koji kodira [[represor]]ski protein koji inhibira aktivnost [[Operon|operatora]] (gen koji veže represorske proteine i na taj način inhibira translaciju RNK u protein putem [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]]).<ref>{{Cite web|title = Regulatory gene - Biology-Online Dictionary|url = http://www.biology-online.org/dictionary/Regulatory_gene|website = www.biology-online.org|access-date = 6. 2. 2016}}</ref> Kod [[prokariot]]a, regulatorni geni često kodiraju [[represorski protein|represorske proteine]]. Represorski proteini vežu se za [[operator (genetika)|operatore]] ili [[promotor (genetika)|promotore]], sprječavajući [[RNK-polimeraza|RNK-polimerazu]] da transkribira RNK. Obično se konstantno eksprimiraju tako da ćelija uvijek ima zalihu raspoloživih represorskih molekula<ref name="Campbell Biology">{{cite book |title=Campbell Biology—Concepts and Connections 7th Edition |year=2009 |publisher=Pearson Education|pages=210–211}}</ref> [[Induktor]]i uzrokuju da represorski proteini [[konformacijska promjena|promijene oblik]] ili na drugi način postanu nesposobni vezati [[DNK]], što omogućava [[RNK]]-polimerazi da nastavi transkripciju. Regulatorni geni mogu se nalaziti unutar [[operon]]a, uz njega ili daleko od njega.<ref>{{cite web|last=Mayer|first=Gene|title=Bacteriology - Chapter nine genetic regulatory mechanisms|url=http://pathmicro.med.sc.edu/mayer/geneticreg.htm|work=Microbiology and Immunology Online|publisher=University of South Carolina School of Medicine|access-date=30. 12. 2012}}</ref> Otali regulatorni geni kodiraju [[aktivatorski protein|aktivatorske proteine]]. Aktivator veže se za mjesto na molekuli DNK i uzrokuje povećanje transkripcije obližnjeg gena. Kod prokariota, dobro poznati aktivatorski protein je [[katabolitni aktivatorski protein]] (CAP), koji je uključen u pozitivnu kontrolu [[lac-operon]]a. U [[regulacija ekspresije gena|regulaciji ekspresije gena]], proučavanoj u [[evolucijska razvojna biologija|evolucijskoj razvojnoj biologiji]] (evo-devo), i aktivatori i represori imaju važnu ulogu.<ref>{{cite book | last = Suzuki | first = David | title = Introduction to Genetic Analysis | publisher = W.H. Freeman | location = San Francisco | year = 2005 | isbn = 978-0-7167-4939-4 }}</ref> Regulatorni geni mogu se također opisati kao pozitivni ili negativni regulatori, na osnovu uslova okoline koji okružuju ćeliju. Pozitivni regulatori jesu regulatorni elementi koji omogućavaju vezivanje RNK-polimeraze za promotorsku regiju, čime se omogućava transkripcija. U smislu [[lac-operon]]a, pozitivni regulator bi bio kompleks CRP-[[cAMP]] koji mora biti vezan blizu mjesta početka transkripcije lac gena. Vezivanje ovog pozitivnog regulatora omogućava RNK-polimerazi da se uspješno veže za promotor sekvence lac gena, što unapređuje transkripciju [[Lac operon|lac gena]]: lac Z, lac Y i lac A. Negativni regulatori jesu regulatorni elementi koji ometaju vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] za [[promotor (genetika)|promotorsku regiju]], čime potiskuju transkripciju. U smislu lac-[[operon]]a, negativni regulator bi bio lac-represor koji se veže za promotor na istom mjestu na kojem se normalno veže RNK-polimeraza. Vezivanje lac-represora za [[mjesto vezivanja]] RNK-polimeraze inhibira transkripciju lac gena. Tek kada se induktor veže za lac-represor, mjesto vezivanja bit će slobodno za RNK-polimerazu da izvrši transkripciju lac-[[gen]]a.<ref>{{Cite journal|last=Casadaban|first=Malcolm J.|date=5. 7. 1976|title=Regulation of the regulatory gene for the arabinose pathway, araC|journal=Journal of Molecular Biology|volume=104|issue=3|pages=557–566|doi=10.1016/0022-2836(76)90120-0|pmid=781294}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Wong|first1=Oi Kwan|last2=Guthold|first2=Martin|last3=Erie|first3=Dorothy A|last4=Gelles|first4=Jeff|title=Interconvertible Lac Repressor–DNA Loops Revealed by Single-Molecule Experiments|journal=PLOS Biology|volume=6|issue=9|doi=10.1371/journal.pbio.0060232|pmc=2553838|pmid=18828671|year=2008 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jiang|first1=Xiaofeng|last2=Pan|first2=Hui|last3=Nabhan|first3=Joseph F.|last4=Krishnan|first4=Ramaswamy|last5=Koziol-White|first5=Cynthia|last6=Panettieri|first6=Reynold A.|last7=Lu|first7=Quan|date=1. 5. 2012|title=A novel EST-derived RNAi screen reveals a critical role for farnesyl diphosphate synthase in β2-adrenergic receptor internalization and down-regulation|journal=The FASEB Journal|volume=26|issue=5|pages=1995–2007|doi=10.1096/fj.11-193870|doi-access=free |issn=0892-6638|pmc=3336790|pmid=22278941}}</ref> == Genski regulatorni elementi== [[Promotor (genetika)|Promotori]] nalaze se na početku gena i služe kao mjesto gdje se [[Transkripcijska (genetika)|transkripcijska]] mašinerija sastavlja i počinje transkripcija gena. [[Pojačivači (genetika)|Pojačivači]] uključuju promotore na određenim lokacijama, vremenima i nivoima i mogu se jednostavno definirati kao "promotori promotora". Smatra se da [[Prigušivači (DNK)|prigušivači]] isključuju [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] u određenim vremenskim tačkama i lokacijama. Izolatori, također nazvani [[granični element]]i, jesu sekvence DNK koje stvaraju [[Cis-regulatorni modul|cis-regulatorne]] granice koje sprječavaju regulatorne elemente jednog gena da utiču na susjedne gene. Opća dogma jeste da se ovi regulatorni elementi aktiviraju vezivanjem [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]], proteina koji se vežu za specifične sekvence DNK i kontrolišu transkripciju [[informacijska RNK|iRNK]]. Može postojati nekoliko transkripcijskih faktora koji se moraju vezati za jedan regulatorni element kako bi ga aktivirali. Pored toga, nekoliko drugih proteina, nazvanih transkripcijski kofaktori, veže se za same transkripcijske faktore, kako bi kontrolirali transkripciju.<ref>{{Cite journal|last1=Khan|first1=Arshad H.|last2=Lin|first2=Andy|last3=Smith|first3=Desmond J.|date=24. 9. 2012|title=Discovery and Characterization of Human Exonic Transcriptional Regulatory Elements|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=9|doi=10.1371/journal.pone.0046098|issn=1932-6203|pmc=3454335|pmid=23029400|bibcode=2012PLoSO...746098K|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|title = Gene Regulatory Elements|last = Ahituv|first = Nadav|editor1-first = Nadav|editor1-last = Ahituv|date = 2012|journal = Gene Regulatory Sequences and Human Disease (2012)|doi = 10.1007/978-1-4614-1683-8|isbn = 978-1-4614-1682-1|s2cid = 40483427}}</ref> ==Negativni regulatori== Negativni regulatori djeluju tako da sprečavaju transkripciju ili translaciju. Primjeri kao što je [[CFLAR|cFLIP]] potiskuju mehanizme [[ćelijska smrt|ćelijske smrti]] koji dovode do patoloških poremećaja poput [[kancer|raka]], i stoga igraju ključnu ulogu u [[otpornost na lijekove|rezistenciji na lijekove]]. Zaobilaženje takvih aktera predstavlja izazov u [[terapija raka|terapiji raka]].<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Razaghi|first1=Ali|last2=Heimann|first2=Kirsten|last3=Schaeffer|first3=Patrick M.|last4=Gibson|first4=Spencer B.|date=10. 1. 2018|title=Negative regulators of cell death pathways in cancer: perspective on biomarkers and targeted therapies|journal=Apoptosis|volume=23|issue=2|language=en|pages=93–112|doi=10.1007/s10495-018-1440-4|pmid=29322476|s2cid=3424489|issn=1360-8185}}</ref> Negativni regulatori ćelijske smrti kod raka uključuju [[CFLAR|cFLIP]], [[Bcl-2 porodica|Bcl₂ porodicu]], [[survivin]], [[Protein toplotnog šoka|HSP]], [[Inhibitor apoptoze|IAP]], [[NF-κB]], [[Protein-kinaza B|Akt]], [[Mehanistička meta rapamicina|mTOR]] i [[FADD]].<ref name=":0"/> == Detekcija == Postoji nekoliko različitih tehnika za detekciju regulatornih gena, ali od mnogih, neke se koriste češće od drugih. Jedna od ovih odabranih naziva se ChIP-čip. [[ChIP-na-čipu|ChIP-čip]] je ''[[in vivo]]'' tehnika koja se koristi za određivanje [[Genomika|genomskih]] mjesta vezivanja za transkripcijske faktore u regulatorima odgovora dvokomponentnog sistema. ''[[In vitro]]'' [[mikročip]] test (DAP-čip) može se koristiti za određivanje genskih ciljeva i funkcija dvokomponentnih [[Transdukcija (genetika)|signalna transdukcijskih]] sistema. Ovaj test koristi činjenicu da se regulatori odgovora mogu [[fosforilacija|fosforilirati]] i tako aktivirati ''in vitro'', korištenjem [[mala molekula|malih molekula]] donora poput [[Betain-reduktaza|acetil-fosfata]].<ref>{{Cite journal|last1=Kogelman|first1=Lisette J A|last2=Cirera|first2=Susanna|last3=Zhernakova|first3=Daria V|last4=Fredholm|first4=Merete|last5=Franke|first5=Lude|last6=Kadarmideen|first6=Haja N|date=30. 9. 2014|title=Identification of co-expression gene networks, regulatory genes and pathways for obesity based on adipose tissue RNA Sequencing in a porcine model|journal=BMC Medical Genomics|volume=7|doi=10.1186/1755-8794-7-57|issn=1755-8794|pmc=4183073|pmid=25270054 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www.jove.com/video/51715/dna-affinity-purified-chip-dap-chip-method-to-determine-gene-targets|title=DNA-affinity-purified Chip (DAP-chip) Method to Determine Gene Targets for Bacterial Two component Regulatory Systems {{!}} Protocol|last1=Rajeev|first1=Lara|last2=Luning|first2=Eric G.|journal=Journal of Visualized Experiments|issue=89|access-date=8. 4. 2016|last3=Mukhopadhyay|first3=Aindrila|doi=10.3791/51715|pmid=25079303|pmc=4233932|year=2014}}</ref> ==Filogenetsko otiskivanje== [[Filogenetsko otiskivanje]] jeste tehnika koja koristi [[višestruko poravnanje sekvenci|višestruka poravnanja sekvenci]] za određivanje lokacija [[konzervirana sekvenca|konzerviranih sekvenci]], kao što su [[regulatorni element]]i. Uz višestruka poravnanja sekvenci, filogenetsko otiskivanje također zahtijeva statističke stope konzerviranih i nekonzerviranih sekvenci. Koristeći informacije koje pružaju višestruka poravnanja sekvenci i statističke stope, mogu se identificirati najbolje konzervirani motivi u [[Homologija (biologija)|ortolognim]] regijama od interesa.<ref>{{Cite journal|last1=Satija |first1=Rahul|last2=Novák|first2=Ádám |last3=Miklós|first3=István |last4=Lyngsø |first4=Rune|last5=Hein |first5=Jotun|date=28. 8. 2009|title=BigFoot: Bayesian alignment and phylogenetic footprinting with MCMC |journal=BMC Evolutionary Biology|volume=9|issue=1 |page=217|doi=10.1186/1471-2148-9-217|issn=1471-2148|pmc=2744684|pmid=19715598 |doi-access=free |bibcode=2009BMCEE...9..217S }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Blanchette|first1=Mathieu|last2=Tompa|first2=Martin|date=1. 5. 2002|title=Discovery of Regulatory Elements by a Computational Method for Phylogenetic Footprinting|journal=Genome Research|language=en|volume=12|issue=5|pages=739–748|doi=10.1101/gr.6902|issn=1088-9051|pmc=186562|pmid=11997340}}</ref> ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== *[http://planttfdb.cbi.pku.edu.cn/ Plant Transcription Factor Database] * {{MeshName|Regulator+Gene}} * http://www.news-medical.net/life-sciences/Gene-Expression-Techniques.aspx * http://www.britannica.com/science/regulator-gene * https://www.boundless.com/biology/textbooks/boundless-biology-textbook/gene-expression-16/regulation-of-gene-expression-111/prokaryotic-versus-eukaryotic-gene-expression-453-11678/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008190338/https://www.boundless.com/biology/textbooks/boundless-biology-textbook/gene-expression-16/regulation-of-gene-expression-111/prokaryotic-versus-eukaryotic-gene-expression-453-11678/ |date=8. 10. 2016 }} {{Authority control}} [[Kategorija:Ekspresija gena]] 7hphkkzutre0opehh5bhsbp4rbb94qv 4 536103 3914604 3914116 2026-07-26T13:22:48Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Element odgovora]] na [[Wikipedia:Igralište/Element odgovora]] bez ostavljanja preusmjerenja: yahadžija 3914116 wikitext text/x-wiki '''Elementi odgovora''' su kratke sekvence [[DNK]] unutar genske [[Promotor (genetika)|promotor]] ili [[Pojačivač (genetika)|pojačivač]] regije koje su sposobne vezati specifične [[transkripcijski faktor|transkripcijske faktore]] i regulirati [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]] gena. U uslovima stresa, protein aktivator transkripcije se veže za element odgovora i stimuliše transkripciju. Ako se ista sekvenca elementa odgovora nalazi u kontrolnim regijama različitih gena, tada će ovi geni biti aktivirani istim stimulusima, što će proizvesti koordinirani odgovor. ==Element hormonskog odgovora== '''Element hormonskog odgovora''' (HRE) je kratka sekvenca [[DNK]] unutar [[Promotor (genetika)|promotorskog]] gena, koja je sposobna vezati se za specifični kompleks [[hormonski receptor]] i stoga regulisati [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]].<ref name="web1">{{cite web | first = John W. | last = Kimball | name-list-style = vanc | url=http://www.biology-pages.info/S/SteroidREs.html|title=Steroid Hormone Receptors and their Response Elements| date = 25. 4. 2011 | work = Kimball's Biology Pages }}</ref> U slučaju receptora [[steroid]]nih [[hormon]]a, sekvenca je najčešće par [[invertovano ponavljanje|invertovanih ponavljanja]] odvojenih s tri [[nukleotid]]a, što također ukazuje na to da se receptor veže kao [[proteinski dimer|dimer]]. Prvo se steroidni hormon veže za receptor, zatim se aktivirani steroidni receptor veže za HRE, a to modificira transkripciju gena. Gen može imati mnogo različitih elemenata odgovora, što omogućava kompleksnu kontrolu nad nivoom i brzinom transkripcije.<ref name="isbn0-7167-4366-3">{{cite book | first1 = Monty | last1 = Krieger | first2 = Matthew P | last2 = Scott | last3 = Matsudaira | first3 = Paul T. | last4 = Lodish | first4 = Harvey F. | last5 = Darnell | first5 = James E. | last6 = Lawrence | first6 = Zipursky | last7 = Kaiser | first7 = Chris | first8 = Arnold | last8 = Berk | name-list-style = vanc | title = Molecular Cell Biology | edition = Fifth | publisher = W.H. Freeman | location = San Francisco | year = 2003 | isbn = 0-7167-4366-3 | page = [https://archive.org/details/molecularcellbio00harv/page/973 973 pages] | url-access = registration | url = https://archive.org/details/molecularcellbio00harv/page/973 }}</ref> HRE koriste se u [[transgeneza|transgenim]] životinjskim ćelijama kao [[induktor (biologija)|induktori]] [[ekspresija gena]]. Primjeri HRE uključuju elemente odgovora na [[estrogen]] i elemente odgovora na [[androgen]]. ==Primjeri== Primjeri elemenata odgovora uključuju: * Elementi odgovora [[jedarni receptor]] (NR) – dva 6-merna ponavljanja za dimerno vezivanje ** Elementi odgovora NR tipa 1: invertovano ponavljanje<ref name="web1"/> *** Elementi odgovora na estrogen (ERE) *** Elementi odgovora na androgen (ARE) *** Elementi odgovora na glukokortikoid (GRE) ** Elementi odgovora NR tipa 2: direktno ponavljanje [[FASTA|RGKTCA]] motiva, kanonski AGGTCA<ref>{{cite journal |last1=Penvose |first1=A |last2=Keenan |first2=JL |last3=Bray |first3=D |last4=Ramlall |first4=V |last5=Siggers |first5=T |title=Comprehensive study of nuclear receptor DNA binding provides a revised framework for understanding receptor specificity. |journal=Nature Communications |date=7. 6. 2019 |volume=10 |issue=1 |pages=2514 |doi=10.1038/s41467-019-10264-3 |pmid=31175293 |pmc=6555819 |bibcode=2019NatCo..10.2514P |doi-access=free}}</ref> *** [[VDRE|Element odgovora na vitamin D (VDRE)]] *** Elementi odgovora na retinoinsku kiselinu (RARE) *** [[RAR-vezani alfa receptor|ROR-element odgovora]] *** Element odgovora na hormone štitnjače *** Element odgovora na [[hormon rasta]] (GHRE) *** [[Receptor aktiviran peroksisomskim proliferatorom|Elementi odgovora na hormonski odgovor na peroksisomski_proliferator (PPRE)]] *[[cAMP element odgovora|cAMP element odgovora (CRE)]] *[[B element prepoznavanja]] *[[Aril ugljikovodik receptor|AhR-, dioksin- ili ksenobiotički-reagujući element]] (XRE) *[[Faktor inducibilan na hipoksiju|Elementi koji reaguju na_hipoksiju]] (HRE) *[[Faktor odgovora u serumu|Element odgovora u_serumu (SRE)]] *[[MTF1|Element koji reaguje na metal (MRE)]] *Element odgovora na [[oštećenje DNK]] (DRE) *[[Interferon|Elementi odgovora stimulisani IFN-om (ISRE)]] *[https://www.ebi.ac.uk/interpro/entry/IPR029309 Element odgovora na_kalcijum CaRE1] *[[NFE2L2|Element odgovora na_antioksidans (ARE)]] * Element odgovora na [[p53]] *[[Protein koji vezuje sterol regulatorni element|Element regulacije sterola]] (StRE) *[[Proteini polikomb grupe|Polikomb]] elementi odgovora (PRE) *[[HIV Rev element odgovora|Rev element odgovora (RRE)]] *[[TCF/LEF-porodica|Wnt element odgovora]] (WRE), osnovni CTTTG ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{MeshName|response+element}} {{Transkripcija}} [[Kategorija:DNK]] gib1hlpfzdybyayiub1cfq5unofllpj 4 536105 3914605 3914109 2026-07-26T13:23:15Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Majčinski efekt]] na [[Wikipedia:Igralište/Majčinski efekt]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914109 wikitext text/x-wiki [[Slika:Histograms of Age of Father, Mother and Newborn - Coloring with Number of mutations.png|thumb|280px|Distribucija godina roditelja s brojem '’de novo’’ mutacija kod njihovih potomaka. <br>(a) Distribucija godina očeva pri začeću (u godinama).<br> (b) Distribucija godina majki pri začeću (u godinama).<br> (c) Distribucija gestacijskbre dobi novorođenčadi (u sedmicama). <br>Boje u svakom stupcu na histogramima označavaju udio novorođenčadi sa svakim brojem DNM-ova u svakom od pet jednakih veličina.]] [[Slika:Maternal effect mRNAs.svg|thumb| iRNK s majčinim efektom]] '''Majčinski efekat''' je situacija u kojoj je [[fenotip]] organizma određen ne samo okolinom koju doživljava i njegovim [[genotip]]om, već i okolinom i genotipom njegove majke. U genetici, majčinski efekti se javljaju kada organizam pokazuje fenotip koji se očekuje od genotipa majke, bez obzira na vlastiti genotip, često zbog toga što majka isporučuje [[iRNK|informacijsku RNK]] ili proteine ​​jajnoj ćeliji. Majčinski efekti mogu biti uzrokovani i majčinskim okruženjem nezavisno od genotipa, ponekad kontrolirajući '''veličinu, spol ili ponašanje potomstva'''. Ovi adaptivni majčinski efekti dovode do fenotipova potomstva koji povećavaju njihovu sposobnost prilagođavanja. Nadalje, uvodi koncept [[fenotipska plastičnost|fenotipske plastičnosti]], važnog evolucijskog koncepta. Predloženo je da su majčinski efekti važni za evoluciju adaptivnih odgovora na heterogenost okoline. ==U genetici== U [[genetika|genetici]], majčinski efekat se javlja kada je fenotip organizma određen genotipom njegove majke.<ref>{{Cite book | vauthors = Griffiths AJ | title=An Introduction to genetic analysis | year=1999 | publisher=W. H. Freeman | location=New York | isbn=978-0-7167-3771-1 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?highlight=maternal,effect&rid=iga.section.3739#3740| archive-url=https://web.archive.org/web/20090815021457/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?[highlight=maternal,effect&rid=iga.section.3739#3740| archive-date=15. 8. 2009}}{{page needed|date=novembar 2015}}</ref> Naprimjer, ako je mutacija majčinskog efekta [[recesivni gen|recesivna]], tada [[homozigot]]na ženka za mutaciju može izgledati fenotipski normalno; međutim, njeni potomci pokazivati će ​​mutantni fenotip, čak i ako su heterozigotni za mutaciju. {| class="wikitable" border="1" style="width: 75%; margin: 1em auto 1em auto; background: white;" |- ! colspan="4"|Maternal effect |- |style="padding: 1em; background-color: honeydew"|[[Slika:Maternal effect crosses1.svg|center]] |style="padding: 1em; background-color: honeydew"|[[Slika:Maternal effect crosses2.svg|center]] |style="padding: 1em; background-color: ivory"|[[Slika:Maternal effect crosses3.svg|center]] |style="padding: 1em; background-color: ivory"|[[Slika:Maternal effect crosses4.svg|center]] |- ! colspan="2"|Svi potomci pokazuju fenotip [[divlji tip|divljeg tipa]] ! colspan="2"|Svi potomci pokazuju mutantni fenotip |- |+ style="caption-side: bottom; font-weight: normal; margin-top: 1em;"|Genetsička ukrštanja koja uključuju recesivnu mutaciju majčinog efekta, ''m''. Majčinski genotip određuje fenotip potomstva. |} Majčinski efekti javljaju se često, jer majka snabdijeva [[oocit]]om određenu [[iRNK]] ili [[protein]]; stoga majčinski [[genom]] određuje da li je molekula funkcionalana. Majčino snabdijevanje ranog embriona sa iRNK je važno, jer je kod mnogih [[organizam]]a embrion u početku transkripcijski neaktivan.<ref>{{cite journal |author=Schier AF |title=The maternal-zygotic transition: death and birth of RNAs |journal=[[Science]] |volume=316 |issue=5823 |pages=406–7 |date=april 2007 |pmid=17446392 |doi=10.1126/science.1140693 |bibcode=2007Sci...316..406S|s2cid=36999389 }}</ref> Zbog obrasca [[nasljeđivanje|nasljeđivanja]] [[mutacija]] majčinog efekta, potrebni su posebni genetički skrininzi za njihovu identifikaciju. Oni obično uključuju ispitivanje fenotipa organizama jednu generaciju kasnije nego u konvencionalnom ([[zigot]]nom) skriningu, jer će njihove majke potencijalno biti [[homozigot]]ne za mutacije majčinog efekta koje nastaju.<ref>{{cite journal |vauthors=Jorgensen EM, Mango SE |title=The art and design of genetic screens: ''Caenorhabditis elegans'' |journal=Nat. Rev. Genet. |volume=3 |issue=5 |pages=356–69 |date=maj 2002 |pmid=11988761 |doi=10.1038/nrg794 |s2cid=152517 }}</ref><ref>{{cite journal |author=St Johnston D |title=The art and design of genetic screens: ''Drosophila melanogaster'' |journal=Nat. Rev. Genet. |volume=3 |issue=3 |pages=176–88 |date=mart 2002 |pmid=11972155 |doi=10.1038/nrg751 |s2cid=6093235 }}</ref> ===U ranoj embriogenezi drozofile === [[Slika:Ribonucleoprotein particles in the Drosophila egg chamber.png|thumb|right| Proteini i RNK transportuju se u česticama (bijele tačke) iz matičnih ćelija (majčinih) u [[oocit]]u u razvoju kod ''Drosophila melanogaster''. Mjerna traka prikazuje 10 μm.]] {{glavni|Embriogeneza Drosophile}} [[Oocit]]i ''[[Drosophila melanogaster]]'' razvija se u jajnoj komori, u bliskoj vezi sa skupom ćelija koje se nazivaju [[ćelije matične ćelije]]. I oocit i ćelije matične ćelije potiču od jedne germinativne linije [[matične ćelije|matičnih ćelija]]; međutim u ovim [[ćelijska dioba|ćelijskim diobama]] [[citokineza]] je nepotpuna, a [[citoplazma]] matičnih ćelija i oocite povezana je strukturama poznatim kao [[prstenasti kanal]]i.<ref>{{cite journal |vauthors=Bastock R, St Johnston D |title=''Drosophila'' oogenesis |journal=Curr. Biol. |volume=18 |issue=23 |pages=R1082–7 |date=decembar 2008 |pmid=19081037 |doi=10.1016/j.cub.2008.09.011 |s2cid=14924601 |doi-access=free |bibcode=2008CBio...18R1082B }}</ref> Samo oocit prolazi kroz [[mejoza|mejozu]] i doprinosi [[DNK]] sljedećoj generaciji. Pronađeni su mnogi mutanti u [[rod (biologija)|rodu]] ''[[Drosophila]]'' s majčinskim efektom, koji utiču na rane korake u embriogenezi, kao što je [[određivanje ose]], uključujući ''[[bikoid]], [[dorzalni (gen)|dorzalni]], [[gurken]]'' i ''[[oskar (gen)|oskar]]''.<ref>{{cite journal |vauthors=Nüsslein-Volhard C, Lohs-Schardin M, Sander K, Cremer C |title=A dorso-ventral shift of embryonic primordia in a new maternal-effect mutant of ''Drosophila'' |journal=[[Nature]] |volume=283 |issue=5746 |pages=474–6 |date=januar 1980 |pmid=6766208 |doi= 10.1038/283474a0|bibcode = 1980Natur.283..474N |s2cid=4320963 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Schüpbach T, Wieschaus E |title=Germline autonomy of maternal-effect mutations altering the embryonic body pattern of ''Drosophila'' |journal=Dev. Biol. |volume=113 |issue=2 |pages=443–8 |date=februar 1986 |pmid=3081391 |doi= 10.1016/0012-1606(86)90179-X}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Nüsslein-Volhard C, Frohnhöfer HG, Lehmann R |title=Determination of anteroposterior polarity in ''Drosophila'' |journal=[[Science]] |volume=238 |issue=4834 |pages=1675–81 |date=decembar 1987 |pmid=3686007 |doi= 10.1126/science.3686007|bibcode = 1987Sci...238.1675N }}</ref> Naprimjer, embrioni [[homozigot]]nih ''bikoidnih'' majki ne uspijevaju razviti strukturu glave i grudnog koša. Nakon što je identificiran gen koji je poremećen kod ''bikoidnog'' mutanta, pokazano je da se ''bikoidna'' [[iRNK]] transkribira u matičnim ćelijama, a zatim relokalizira u oocit.<ref>{{cite journal |vauthors=Berleth T, Burri M, Thoma G, etal |title=The role of localization of ''bicoid'' RNA in organizing the anterior pattern of the ''Drosophila'' embryo |journal=EMBO J. |volume=7 |issue=6 |pages=1749–56 |date=juni 1988 |pmid=2901954 |pmc=457163 |doi= 10.1002/j.1460-2075.1988.tb03004.x}}</ref> Drugi mutanti s majčinskim efektom ili utiču na proizvode koji se slično proizvode u ćelijama hraniteljicama i djeluju u oociti, ili na dijelove transportnog sistema koji su potrebni za ovu relokalizaciju.<ref>{{cite journal |vauthors=Ephrussi A, St Johnston D |title=Seeing is believing: the Bicoid morphogen gradient matures |journal=Cell |volume=116 |issue=2 |pages=143–52 |date=januar 2004 |pmid=14744427 |doi= 10.1016/S0092-8674(04)00037-6|s2cid=1977542 |doi-access=free }}</ref> Budući da se ovi geni eksprimiraju u (majčinskim) ćelijama hraniteljicama, a ne u oociti ili oplođenom embrionu, '''majčin [[genotip]] određuje''' da li mogu funkcionirati. '''Geni majčinog efekta'''<ref>{{Cite book|title=Life Sciences: Fundamentals and practice.| last1 = Pranav | first1 = Kumar | last2 = Mina | first2 = Usha | name-list-style = vanc |date=2013|publisher=Pathfinder Academy |isbn=978-81-906427-7-4 |edition=3rd |location=New Delhi |oclc=857764171 }}</ref> [[ekspresija gena|eksprimiraju se]] tokom [[oogeneza|oogeneze]] od strane majke (eksprimiraju se prije oplodnje) i razvijaju anteriorno-posteriorni i dorzalno-ventralnu polarnost [[jajna ćelija|jajne ćelije]]. Prednji kraj jajne ćelije postaje glava; stražnji kraj postaje rep. Dorzalna strana je na vrhu; ventralna strana je ispod. Produkte gena majčinskog efekta, zvane majčinske [[iRNK]], proizvode ćelije dojilje i folikula, a talože se u jajnim ćelijama (oocitima). Na početku procesa razvoja, gradijenti iRNK formiraju se u oocitima, duž prednje-posteriorne i dorzalno-ventralne ose. Identificirano je oko trideset majčinskih gena uključenih u [[formiranje obrasca]]. Posebno su produkti četiri gena majčinskog efekta ključni za formiranje anteriorno-posteriorne ose. Produkt dva gena majčinskog efekta, bicoid i hunchback, regulira formiranje prednje strukture, dok drugi par nanos i caudal specificira protein koji regulira formiranje stražnjeg dijela embrija. Transkript sva četiri gena – bicoid, hunchback, caudal, nanos sintetiziraju ćelije dojilje i folikula i transportiraju se u oocite. ===Kod ptica=== Kod ptica, majke mogu prenositi [[hormon]]e u svojim jajima koji utiču na rast i [[ponašanje]] potomstva. Eksperimenti na [[domaći kanarinac|domaćim kanarincima]] pokazali su da se jaja koja sadrže više [[androgen]]a u žumanjku razvijaju u piliće koji pokazuju veću društvenu dominaciju. Slične varijacije u nivoima androgena u žumanjku uočene su kod vrsta ptica poput [[američka liska|američke liske]], iako mehanizam efekta još nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed WL, Clark ME | title = Beyond maternal effects in birds: responses of the embryo to the environment | journal = Integrative and Comparative Biology | volume = 51 | issue = 1 | pages = 73–80 | date = juli 2011 | pmid = 21624931 | doi = 10.1093/icb/icr032 | doi-access = free }}</ref> === Kod ljudi === Godine 2015, teoretičar gojaznosti Edward Archer objavio je članak "Epidemija gojaznosti kod djece kao rezultat negenetičke evolucije: Hipoteza o majčinskim resursima" i niz radova o uticaju majke na gojaznost i zdravlje ljudi.<ref>{{cite journal | vauthors = Archer E | title = The childhood obesity epidemic as a result of nongenetic evolution: the maternal resources hypothesis | language = en | journal = Mayo Clinic Proceedings | volume = 90 | issue = 1 | pages = 77–92 | date = januar 2015 | pmid = 25440888 | pmc = 4289440 | doi = 10.1016/j.mayocp.2014.08.006 | url = http://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196%252814%252900740-X/fulltext }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Archer E | title = In reply—Maternal, paternal, and societal efforts are needed to "cure" childhood obesity | language = en | journal = Mayo Clinic Proceedings | volume = 90 | issue = 4 | pages = 555–7 | date = april 2015 | pmid = 25841259 | pmc = 4527549 | doi = 10.1016/j.mayocp.2015.01.020 | url = http://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196%252815%252900121-4/fulltext }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Archer E | title = In reply--Epigenetics and Childhood Obesity | language = en | journal = Mayo Clinic Proceedings | volume = 90 | issue = 5 | pages = 693–5 | date = maj 2015 | pmid = 25939942 | doi = 10.1016/j.mayocp.2015.02.013 | url = http://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196%252815%252900186-X/fulltext | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |last=Archer |first=Edward | name-list-style = vanc |date=28. 2. 2015 |title=The mother of all problems|journal=New Scientist|volume=225|issue=3010|pages=32–33|doi=10.1016/S0262-4079(15)60404-3|bibcode=2015NewSc.225...32A}}</ref> U ovom radu, Archer je tvrdio da su akumulativni majčinski efekti putem negenetičke evolucije matrilinearnog metabolizma hranjivih tvari odgovorni za povećanu globalnu prevalenciju [[gojaznost]]i i [[dijabtes tipa 2|dijabetesa melitusa tipa 2]]. Archer je pretpostavio da smanjenje majčinske metaboličke kontrole mijenja razvoj fetusnih [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]], [[adipocit]]a (masnih ćelija) i [[miocit]]a (mišićnih ćelija), čime se inducira trajna konkurentska prednost adipocita u akviziciji i sekvestraciji [[energija|energije]] hranjivih tvari. ===Kod biljaka=== Okolinski faktori poput svjetlosti, temperature, vlažnosti tla i hranjivih tvari s kojima se matična biljka susreće mogu uzrokovati varijacije u kvalitetu [[sjeme]]na, čak i unutar istog [[genotip]]a. Dakle, matična biljka uveliko utječe na osobine sjemena kao što su veličina sjemena, [[klijavost]] i održivost.<ref>{{cite journal | vauthors = Nguyen, Chi D | title = Effects of Maternal Environment on Seed Germination and Seedling Vigor of Petunia x Hybrida under Different Abiotic Stresses | journal = Plants | volume = 10 | issue = 3 | page = 581 | date = mart 2021 | doi =10.3390/plants10030581| pmid = 33808598 | pmc = 8003445 | doi-access = free }}</ref> == Okolinski maternalni uticaj == Okolina ili stanje majke također mogu u nekim situacijama uticati na fenotip njenog potomstva, neovisno o genotipu potomstva. == Uticaj očinskih gena == Nasuprot tome, '''očinski uticaj ''' je kada [[fenotip]] proizlazi iz [[genotip]]a oca, a ne iz genotipa jedinke.<ref>{{cite journal | vauthors = Yasuda GK, Schubiger G, Wakimoto BT | title = Genetic characterization of ms (3) K81, a paternal effect gene of Drosophila melanogaster | journal = Genetics | volume = 140 | issue = 1 | pages = 219–29 | date = maj 1995 | doi = 10.1093/genetics/140.1.219 | pmid = 7635287 | pmc = 1206549 | url = http://www.genetics.org/cgi/reprint/140/1/219 }}</ref> Geni odgovorni za ove efekte su komponente sperme koje su uključene u [[oplodnja|oplodnju]] i rani razvoj.<ref>{{cite book | vauthors = Fitch KR, Yasuda GK, Owens KN, Wakimoto BT | title = Paternal effects in Drosophila: implications for mechanisms of early development | chapter = 1 Paternal Effects in Drosophila: Implications for Mechanisms of Early Development | volume = 38 | pages = 1–34 | year = 1998 | pmid = 9399075 | doi = 10.1016/S0070-2153(08)60243-4 | url = https://archive.org/details/currenttopicsind0000scha_h8k5/page/1 | isbn = 978-0-12-153138-6 | series = Current Topics in Developmental Biology }}</ref> Primjer gena s očinskim efektom je ms(3)sneaky kod ''Drosophila''. Mužjaci s mutiranim [[alel]]om [[gen]]a proizvode spermu koja može oploditi jajnu ćeliju, ali jajne ćelije oplođene ovim genom se ne razvijaju normalno. Međutim, ženke s ovom mutacijom proizvode jajne ćelije koje se normalno razvijaju kada se oplode.<ref name="pmid9630751">{{cite journal | vauthors = Fitch KR, Wakimoto BT | title = The paternal effect gene ms(3)sneaky is required for sperm activation and the initiation of embryogenesis in Drosophila melanogaster | journal = Developmental Biology | volume = 197 | issue = 2 | pages = 270–82 | date = maj 1998 | pmid = 9630751 | doi = 10.1006/dbio.1997.8852 | doi-access = free }}</ref> ==Adaptivni majčinski efekti== Adaptivni majčinski efekti izazivaju fenotipske promjene kod potomstva koje rezultiraju povećanjem [[fitnes|kondicije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Van Cann J, Koskela E, Mappes T, Sims A, Watts PC | title = Intergenerational fitness effects of the early life environment in a wild rodent | journal = The Journal of Animal Ecology | volume = 88 | issue = 9 | pages = 1355–1365 | date = septembar 2019 | pmid = 31162628 | doi = 10.1111/1365-2656.13039 | bibcode = 2019JAnEc..88.1355V | s2cid = 174808731 | url = http://urn.fi/urn:nbn:fi-fe2019120545818 }}</ref> Ove promjene nastaju kada majke osjećaju znakove iz okoline koji smanjuju sposobnost potomstva da se prilagodi, a zatim reaguju na njih na način koji potomstvo "priprema" za njihova buduća okruženja. Ključna karakteristika fenotipova "adaptivnih majčinskih efekata" je njihova plastičnost. [[Fenotipska plastičnost]] daje organizmima sposobnost da reaguju na različita okruženja promjenom svog [[fenotip]]a. S obzirom na to da ovi "izmijenjeni" fenotipovi povećavaju sposobnost prilagođavanja, važno je razmotriti [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] da će se adaptivni majčinski efekti razviti i postati značajna fenotipska adaptacija na okolinu. ===Definisanje adaptivnih majčinskih efekata=== Kada na osobine utiče ili majčinsko okruženje ili majčinski fenotip, kaže se da su pod uticajem majčinskih efekata. Majčinski efekti utiču na promjenu fenotipova potomstva putem puteva koji nisu [[DNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = Adkins-Regan E, Banerjee SB, Correa SM, Schweitzer C | title = Maternal effects in quail and zebra finches: Behavior and hormones | journal = General and Comparative Endocrinology | volume = 190 | pages = 34–41 | date = septembar 2013 | pmid = 23499787 | doi = 10.1016/j.ygcen.2013.03.002 }}</ref> „Adaptivni“ majčinski efekti su kada ovi majčinski uticaji dovode do fenotipske promjene koja povećava sposobnost prilagođavanja potomstva.<ref>{{cite journal | vauthors = Leftwich PT, Nash WJ, Friend LA, Chapman T | title = Contribution of maternal effects to dietary selection in Mediterranean fruit flies | journal = Evolution; International Journal of Organic Evolution | volume = 73 | issue = 2 | pages = 278–292 | date = februar 2019 | pmid = 30592536 | pmc = 6492002 | doi = 10.1111/evo.13664 }}</ref> Općenito, adaptivni majčinski efekti su mehanizam za suočavanje s faktorima koji smanjuju sposobnost potomstva da se prilagodi svom [[fitnes]]u;<ref name=Galloway>{{cite journal | vauthors = Galloway LF | title = Maternal effects provide phenotypic adaptation to local environmental conditions | journal = The New Phytologist | volume = 166 | issue = 1 | pages = 93–9 | date = april 2005 | pmid = 15760354 | doi = 10.1111/j.1469-8137.2004.01314.x | doi-access = | bibcode = 2005NewPh.166...93G }}</ref> oni su također specifični za okolinu. Ponekad može biti teško razlikovati majčinske i adaptivne majčinske efekte. Razmotrite sljedeće: Gubari koji su se uzgajali na lišću crnog hrasta, a ne na lišću kestenovog hrasta, imali su potomstvo koje se brže razvijalo.<ref name=Spitzer>{{cite journal |vauthors=Spitzer BW |title=Maternal effects in the soft scale insect Saissetia coffeae (Hemiptera: Coccidae) |journal=Evolution |volume=58 |issue=11 |pages=2452–61 |year=2004 |pmid=15612288 |jstor=3449399 |doi=10.1554/03-642|s2cid=198152929 }}</ref> Ovo je majčinski, a ne adaptivni majčinski efekat. Da bi bio adaptivni majčinski efekat, majčino okruženje moralo bi dovesti do promjene u prehrambenim navikama ili ponašanju potomstva.<ref name=Spitzer/> Ključna razlika između ta dva efekta je, dakle, u tome što su adaptivni majčinski efekti specifični za okruženje. Fenotipovi koji nastaju su kao odgovor na majčin osjećaj okruženja koje bi smanjilo sposobnost njenog potomstva. Uzimajući u obzir ovo okruženje, ona je tada u stanju da promijeni fenotipove kako bi zapravo povećala sposobnost potomstva. „Majčinski“ efekti nisu kao odgovor na znak iz okoline i, nadalje, imaju potencijal da povećaju sposobnost potomstva, ali možda neće. Kada se razmatra [[vjerovatnoća]] da će se ovi „izmijenjeni“ fenotipovi razviti, uključeni su mnogi faktori i znakovi. Adaptivni majčinski efekti evoluiraju samo kada se potomstvo može suočiti s mnogim potencijalnim okruženjima; kada majka može „predvidjeti“ okruženje u koje će se njeno potomstvo roditi; i kada majka može uticati na [[fenotip]] svog potomstva, čime povećava njihovu sposobnost preživljavanja.<ref name=Spitzer/> Zbir svih ovih faktora može dovesti do toga da ove "promijenjene" osobine postanu povoljne za evoluciju. Fenotipske promjene koje nastaju iz adaptivnih majčinskih efekata rezultat su majčinog osjećaja da određeni aspekt okoline može smanjiti preživljavanje njenog potomstva. Kada osjeti znak, majka "prenosi" informacije potomstvu u razvoju i stoga izaziva adaptivne majčinske efekte. To zatim uzrokuje da potomstvo ima veću sposobnost preživljavanja jer je "pripremljeno" za okolinu koju će vjerovatno iskusiti.<ref name=Galloway/> Ovi znakovi mogu uključivati ​​reakcije na [[predator]]e, [[stanište]], visoku gustinu populacije i dostupnost hrane.<ref name=squirrels>{{cite journal | vauthors = Dantzer B, Newman AE, Boonstra R, Palme R, Boutin S, Humphries MM, McAdam AG | title = Density triggers maternal hormones that increase adaptive offspring growth in a wild mammal | journal = [[Science]] | volume = 340 | issue = 6137 | pages = 1215–7 | date = juni 2013 | pmid = 23599265 | doi = 10.1126/science.1235765 | bibcode = 2013Sci...340.1215D | s2cid = 206548036 | hdl = 1807/144334 | hdl-access = free }}</ref><ref name=seedbeetle>{{cite journal | vauthors = Fox CW, Thakar MS, Mousseau TA |title=Egg Size Plasticity in a Seed Beetle: An Adaptive Maternal Effect |journal=The American Naturalist |volume=149 |issue=1 |year=1997 |pages=149–63 |jstor=2463535 |doi=10.1086/285983|bibcode=1997ANat..149..149F |s2cid=85194061 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Van Buskirk J | title = Phenotypic lability and the evolution of predator-induced plasticity in tadpoles | journal = Evolution; International Journal of Organic Evolution | volume = 56 | issue = 2 | pages = 361–70 | date = februar 2002 | pmid = 11926504 | doi = 10.1554/0014-3820(2002)056[0361:PLATEO]2.0.CO;2 | jstor = 3061574 | s2cid = 198152866 }}</ref> Povećanje veličine sjevernoameričkih crvenih [[vjeverica]] odličan je primjer adaptivnog majčinskog efekta koji proizvodi fenotip koji je rezultirao povećanom kondicijskom spremom. Adaptivni majčinski efekt izazvan je time što su majke osjetile visoku gustoću populacije i povezale je s niskom dostupnošću hrane po jedinki. Njeno potomstvo je u prosjeku bilo veće od drugih vjeverica iste vrste; također su brže rasle. Konačno, vjeverice rođene tokom ovog perioda visoke gustoće populacije pokazale su povećanu stopu preživljavanja (a time i [[fitnes]]) tokom svoje prve zime.<ref name=squirrels/> ===Fenotipska plastičnost=== Prilikom analize vrsta promjena koje se mogu dogoditi fenotipu, možemo vidjeti promjene koje su bihevioralne, morfološke ili fiziološke. Karakteristika fenotipa koja nastaje kroz adaptivne majčinske efekte je plastičnost ovog fenotipa. [[Fenotipska plastičnost]] omogućava organizmima da prilagode svoj fenotip različitim okruženjima, čime poboljšavaju svoju kondiciju promjenjivim uslovima okoline.<ref name=Galloway/> U konačnici, to je ključni atribut sposobnosti organizma i populacije da se prilagode kratkoročnim promjenama okoline.<ref>{{cite journal |vauthors=Nussey DH, Wilson AJ, Brommer JE |title=The evolutionary ecology of individual phenotypic plasticity in wild populations |journal=Journal of Evolutionary Biology |volume=20 |issue=3 |pages=831–44 |year=2007 |pmid=17465894 |doi=10.1111/j.1420-9101.2007.01300.x |s2cid=18056412 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Garland T, Kelly SA |title=Phenotypic plasticity and experimental evolution |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=209 |issue=Pt 12 |pages=2344–61 |year=2006 |pmid=16731811 |doi=10.1242/jeb.02244 |doi-access=free |bibcode=2006JExpB.209.2344G }}</ref> Fenotipska plastičnost može se vidjeti kod mnogih [[organizam]]a, a jedna vrsta koja ilustruje ovaj koncept je sjemenska buba ''Stator limbatus''. Ova sjemenska buba se razmnožava na različitim biljkama domaćinima, a dvije češće su ''[[Cercidium floridum]]'' i ''[[Acacia greggii]]''. Kada je ''C. floridum'' biljka domaćin, postoji selekcija za veliku veličinu jaja; kada je domaćin biljka ''A. greggii'', postoji selekcija za manju veličinu jaja. U jednom eksperimentu uočeno je da kada je buba koja je obično polagala jaja na ''A. greggii'' stavljena na ''C. floridum'', preživljavanje položenih jaja bilo je niže u poređenju sa jajima koja je proizvela buba koja je bila uslovljena i ostala na biljci domaćinu ''C. florium''. Konačno, ovi eksperimenti pokazali su plastičnost proizvodnje jaja kod bube, kao i uticaj majčinog okruženja na preživljavanje potomstva.<ref name=seedbeetle/> ===Daljnji primjeri adaptivnih majčinskih efekata=== ;Kod mnogih insekata: * Znakovi poput sniženja temperatura ili smanjenja dnevnog svjetla mogu dovesti do toga da potomstvo uđe u stanje mirovanja. Stoga će bolje preživjeti hlađenje temperatura i sačuvati energiju.<ref name=adaptivesignificance>{{cite journal |vauthors=Mousseau TA, Fox CW |title=The adaptive significance of maternal effects |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=13 |issue=10 |pages=403–7 |year=1998 |pmid=21238360 |doi=10.1016/S0169-5347(98)01472-4 |bibcode=1998TEcoE..13..403M }}</ref> * Kada su roditelji prisiljeni polagati jaja u okruženjima sa niskim sadržajem hranjivih tvari, potomstvu će biti obezbijeđeno više resursa, kao što su oni sa većim sadržajem hranjivih tvari, kroz povećanu veličinu jaja.<ref name=seedbeetle/> * Znakovi poput lošeg staništa ili prenatrpanosti mogu dovesti do potomstva s krilima. Krila omogućavaju potomstvu da se preseli iz loših okruženja u ona koja će obezbijediti bolje resurse.<ref name=adaptivesignificance/> ==Majčina ishrana i uticaj okoline na epigenetičke efekte== {{glavni|Epigenetika}} Povezani s adaptivnim majčinskim efektima su epigenetički efekti. [[Epigenetika]] je proučavanje dugotrajnih promjena u [[ekspresija gena|ekspresiji gena]] koje nastaju modifikacijama [[hromat]]ina umjesto promjena u sekvenci DNK, kao što se vidi kod mutacije [[DNK]]. Ova "promjena" odnosi se na [[metilacija DNK|metilaciju DNK]], [[acetilacija i deacetilacija histona|acetilaciju histona]] ili interakciju [[nekodirajuća RNK|nekodirajućih RNK]] sa DNK. [[Metilacij]]a DNK je dodavanje [[metil-grupa]] DNK. Kada se DNK metilira kod sisara, transkripcija gena na toj lokaciji se smanjuje ili potpuno isključuje. Indukcija metilacije DNK je pod velikim utjecajem majčinog okruženja. Neka majčinska okruženja mogu dovesti do veće metilacije DNK potomstva, dok druga smanjuju metilaciju. Činjenica da na metilaciju može uticati majčinsko okruženje čini je sličnom adaptivnim majčinskim efektima. Daljnje sličnosti se vide u činjenici da metilacija često može povećati sposobnost potomstva. Osim toga, epigenetika se može odnositi na modifikacije histona ili nekodirajuće RNK koje stvaraju vrstu [[Epigenetika|ćelijske memorije]]. Ćelijska memorija se odnosi na sposobnost ćelije da prenese negenetičke informacije svojoj kćerinskoj ćeliji tokom replikacije. Naprimjer, nakon [[ćeliska diferencijacija|diferencijacije]], ćelija jetre obavlja različite funkcije od moždane ćelije; ćelijska [[memorija]] omogućava ovim ćelijama da "zapamte" koje funkcije bi trebale obavljati nakon replikacije. Neke od ovih epigenetičkih promjena mogu se prenijeti na buduće generacije, dok su druge reverzibilne tokom života određene jedinke. Ovo može objasniti zašto se osobe s identičnom DNK mogu razlikovati u podložnosti određenim hroničnim bolestima. Danas istraživači ispituju korelacije između majčine prehrane tokom trudnoće i njenog uticaja na podložnost potomstva hroničnim bolestima kasnije u životu. Hipoteza o fetusnom programiranju ističe ideju da podražaji iz okoline tokom kritičnih perioda fetusog razvoja mogu imati doživotne učinke na tjelesnu strukturu i zdravlje te u određenom smislu pripremaju potomstvo za okolinu u kojoj će se roditi. Smatra se da su mnoge od ovih varijacija posljedica epigenetičkih mehanizama uzrokovanih majčinom okolinom, kao što su stres, prehrana, [[gestacijski dijabetes]] i izloženost [[duhan]]u i [[alkohol]]u. Smatra se da ovi faktori doprinose [[gojaznost]]i i [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnim bolestima]], defektima nervne cijevi, raku, dijabetesu itd.<ref>{{cite journal |vauthors=Barua S, Junaid MA |title=Lifestyle, pregnancy and epigenetic effects |journal=Epigenomics |volume=7 |issue=1 |pages=85–102 |year=2015 |pmid=25687469 |doi=10.2217/epi.14.71 }}</ref> Studije za određivanje ovih epigenetičkih mehanizama obično se provode kroz laboratorijske studije na [[glodari]]ma i epidemiološke studije na ljudima. ==Znalaj za opću populaciju== Poznavanje epigenetičkih promjena izazvanih majčinom ishranom važno je ne samo za naučnike, već i za širu javnost. Možda najočiglednije mjesto od važnosti za efekte majčine ishrane nalazi se u medicinskom polju. U Sjedinjenim Američkim Državama i širom svijeta, mnoge nezarazne bolesti, poput raka, [[gojaznos]]ti i srčanih bolesti, dostigle su epidemijske razmjere. Medicinsko polje radi na metodama za otkrivanje ovih bolesti, od kojih su neke otkrivene kao u velikoj mjeri uzrokovane epigenetičkim promjenama, zbog efekata majčine ishrane. Nakon što se identifikuju [[genom]]ski markeri za ove bolesti, mogu se početi provoditi istraživanja, kako bi se identifikovao rani početak ovih bolesti i eventualno preokrenuli epigenetički efekti majčine ishrane u kasnijim životnim fazama. Preokretanje epigenetičkih efekata koristit će farmaceutsko polje u pokušaju stvaranja lijekova koji ciljaju specifične gene i genomske promjene. Stvaranje lijekova za liječenje ovih nezaraznih bolesti moglo bi se koristiti za liječenje osoba koje već imaju ove bolesti. Opće znanje o mehanizmima koji stoje iza epigenetskih efekata majčine ishrane također je korisno u smislu svijesti. Šira javnost može biti svjesna rizika određenih prehrambenih navika tokom trudnoće u pokušaju da se obuzdaju negativne posljedice koje se mogu pojaviti kod potomstva kasnije u životu. Epigenetičko znanje može dovesti do sveukupno zdravijeg načina života za milijarde ljudi širom svijeta. Učinak majčine prehrane na vrste osim ljudi također je relevantan. Mnogi dugoročni učinci globalnih klimatskih promjena su nepoznati. Poznavanje epigenetičkih mehanizama može pomoći naučnicima da bolje predvide uticaje promjena struktura zajednica na vrste koje su ekološki, ekonomski i/ili kulturno važne širom svijeta. Budući da će mnogi [[ekosistem]]i doživjeti promjene u strukturama vrsta, dostupnost hranjivih tvari također će se promijeniti, što će u konačnici uticati na dostupan izbor hrane za reproduktivne ženke. Učinci majčine prehrane mogu se koristiti i za poboljšanje poljoprivrednih i akvakulturnih praksi. Uzgajivači mogu biti u mogućnosti koristiti naučne podatke za stvaranje održivijih praksi, štedeći novac za sebe, kao i za potrošače. ==Majčina ishrana i okolina epigenetički utiču na podložnost bolestima kod odraslih== ===Hiperglikemija tokom trudnoće u korelaciji sa gojaznošću i srčanim bolestima u odrasloj dobi=== Smatra se da [[hiperglikemija]] tokom trudnoće uzrokuje epigenetičke promjene u genu za [[leptin]] kod [[novorođenčad]]i, što dovodi do potencijalno povećanog rizika od gojaznosti i srčanih bolesti. Leptin je ponekad poznat kao "hormon sitosti" jer ga oslobađaju masne ćelije kako bi inhibirale glad. Proučavanem [[modelni organizam|životinjskih modela]] i opservacijskih studija na ljudima, sugerisano je da porast leptina u perinepnatusnom periodu ima ključnu ulogu u doprinosu dugoročnom riziku od gojaznosti. Perineeonatusni period počinje u 22. sedmici trudnoće i završava sedmicu dana nakon [[porošaj|rođenja]]. [[Metilacija DNK]] u blizini leptinskog lokusa ispitana je kako bi se utvrdilo da li postoji [[korelacija]] između majčine glikemije i nivoa [[leptin]]a kod novorođenčadi. Rezultati su pokazali da je [[glikemija]] obrnuto proporcionalna stanjima metilacije gena LEP, koji kontroliše proizvodnju [[hormon]]a leptina. Stoga su viši nivoi glikemije kod majki odgovarali nižim stanjima metilacije u LEP genu kod njihove djece. S ovim nižim stanjem metilacije, LEP gen se češće transkribira, što indukuje više nivoe leptina u krvi.<ref>{{cite journal |vauthors=Allard C, Desgagné V, Patenaude J, Lacroix M, Guillemette L, Battista MC, Doyon M, Ménard J, Ardilouze JL, Perron P, Bouchard L, Hivert MF |title=Mendelian randomization supports causality between maternal hyperglycemia and epigenetic regulation of leptin gene in newborns |journal=Epigenetics |volume=10 |issue=4 |pages=342–51 |year=2015 |pmid=25800063 |doi=10.1080/15592294.2015.1029700 |pmc=4622547 }}</ref> Ovi viši nivoi leptina u krvi tokom perineonatusnog perioda povezani su s gojaznošću u odrasloj dobi, možda zbog činjenice da je viši "normalni" nivo leptina uspostavljen tokom trudnoće. Budući da [[gojaznost]] uveliko doprinosi srčanim bolestima, ovaj porast leptina nije samo povezan s gojaznošću, već i sa srčanim bolestima. ===Ishrana bogata mastima tokom trudnoće povezana je s metaboličkim sindromom=== Vjeruje se da ishrana bogata [[masti]]ma u maternici uzrokuje metabolički sindrom. [[Metabolički sindrom]] je skup simptoma koji uključuju gojaznost i [[rezistencija na insulin|insulinsku rezistenciju koji su, čini se, povezani. Ovaj sindrom je često povezan s [[dijabetes tipa 2|dijabetesom tipa II]], kao i s [[hipertenzija|hipertenzijom]] i [[ateroskleroza|aterosklerozom]]. Koristeći modele miševa, istraživači su pokazali da ishrana bogata mastima u maternici uzrokuje modifikacije gena za [[adiponektin]] i leptin koje mijenjaju [[ekspresijs gena|ekspresiju gena]]; ove promjene doprinose metaboličkom sindromu. Geni adiponektina regulišu [[metabolizam]] glukoze, kao i razgradnju [[masne kiseline|masnih kiselina]]; međutim, tačni mehanizmi nisu u potpunosti shvaćeni. I kod ljudskih i kod [[modelni organizam|mišjih modela]], pokazano je da adiponektin dodaje svojstva senzibilizacije na insulin i proivupalna svojstva različitih vrsta tkiva, posebno mišićnih i tkivu jetre. Također je dokazano da adiponektin povećava brzinu transporta i oksidacije masnih kiselina kod miševa, što uzrokuje povećanje metabolizma masnih kiselina.<ref name="care.diabetesjournals.org">{{cite journal |vauthors=Chandran M, Phillips SA, Ciaraldi T, Henry RR |title=Adiponectin: more than just another fat cell hormone? |journal=Diabetes Care |volume=26 |issue=8 |pages=2442–50 |year=2003 |pmid=12882876 |doi=10.2337/diacare.26.8.2442 |doi-access=free }}</ref> Kod ishrane bogate mastima tokom gestacije, došlo je do povećanja metilacije u [[promotor (genetika)|promotoru gena]] za adiponektin, praćenog smanjenjem [[acetilacija]]. Ove promjene vjerovatno inhibiraju [[transkripcija (genetika)|transkripciju gena]] za adiponektin, jer povećanje metilacije i smanjenje acetilacije obično potiskuju transkripciju. Pored toga, došlo je do povećanja metilacije leptinskog promotora, što smanjuje proizvodnju gena za leptin. Stoga je bilo manje adiponektina koji pomaže ćelijama da apsorbuju glukozu i razgrade masti, kao i manje leptina koji izaziva osjećaj sitosti. Smanjenje ovih hormona uzrokovalo je povećanje masne mase, intoleranciju na glukozu, hipertrigliceridemiju, abnormalne nivoe adiponektina i leptina i hipertenziju tokom cijelog života životinje. Međutim, efekat je ukinut nakon tri naredne generacije uz normalnu ishranu. Ova studija ističe činjenicu da se ovi [[epigenetika|epigenetički]] markeri mogu promijeniti u čak jednoj generaciji, pa čak i eliminisati tokom vremena.<ref>{{cite journal |vauthors=Masuyama H, Mitsui T, Nobumoto E, Hiramatsu Y |title=The Effects of High-Fat Diet Exposure In Utero on the Obesogenic and Diabetogenic Traits Through Epigenetic Changes in Adiponectin and Leptin Gene Expression for Multiple Generations in Female Mice |journal=Endocrinology |volume=156 |issue=7 |pages=2482–91 |year=2015 |pmid=25853666 |doi=10.1210/en.2014-2020 |doi-access=free }}</ref> Ova studija istakla je vezu između ishrane bogate mastima i adiponektina i leptina kod miševa. Nasuprot tome, malo je studija provedenih na ljudima koje bi pokazale specifične efekte ishrane bogate mastima ''[[in utero]]'' na ljude. Međutim, pokazano je da su smanjeni nivoi adiponektina povezani sa gojaznošću, insulinskom rezistencijom, dijabetesom tipa II i koronarnom arterijskom bolešću kod ljudi. Pretpostavlja se da sličan mehanizam kao onaj opisan kod miševa može doprinijeti i metaboličkom sindromu kod ljudi.<ref name="care.diabetesjournals.org"/> ===Ishrana bogata mastima tokom trudnoće povezana je sa hroničnom upalom=== Osim toga, ishrana bogata mastima uzrokuje hroničnu upalu niskog stepena u [[placenta|posteljici]], [[masno tkivo|masnom tkivu]], [[jetra|jetri]], [[mozak|mozgu]] i [[vaskularni sistem|vaskularnom sistemu]]. [[Upala]] je važan aspekt prirodnog odbrambenog sistema tijela nakon povrede, traume ili bolesti. Tokom upalnog odgovora, dolazi do niza fizioloških reakcija, kao što su povećan protok krvi, povećan ćelijski [[metabolizam]] i [[vazodilatacija]], kako bi se pomoglo u liječenju ranjenog ili zaraženog područja. Međutim, hronična upala niskog stepena povezana je s dugoročnim posljedicama kao što su [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularne bolesti]], zatajenje bubrega, [[starenje]], [[dijabetes]] itd. Ova hronična upala niskog stepena se često viđa kod gojaznih osoba na dijeti bogatoj mastima. U modelu miševa, prekomjerni [[citokin]]i su otkriveni kod miševa hranjenih dijetom bogatom mastima. Citokini pomažu u [[ćelijska signalizacija|ćelijskoj signalizaciji]] tokom [[imunski odgovor|imunskih odgovora]], posebno šaljući ćelije prema mjestima upale, infekcije ili traume. iRNK proupalnih citokina indukovana je u placenti majki na dijeti bogatoj mastima. Dijeta bogata mastima također je uzrokovala promjene u [[mikrobiom|mikrobiotskom sastavu]], što je dovelo do hiperupalnih odgovora [[debelo crijevo|debelog crijeva]] kod potomstva. Ovaj hiperupalni odgovor može dovesti do [[upalna bolest crijeva|upalnih bolesti crijeva]] kao što su [[Crohnova bolest]] ili [[ulcerozni kolitis]]. Kao što je ranije spomenuto, dijeta bogata mastima ''[[in utero]]'' doprinosi gojaznosti; međutim, neki proupalni faktori, poput IL-6 i MCP-1, također su povezani s taloženjem tjelesne masti. Sugerirano je da je [[acetilacija]] [[histon]]a usko povezana s upalom jer je dokazano da dodatak inhibitora histon-deacetilaze smanjuje ekspresiju proupalnih medijatora u neuroglijnim ćelijama. Ovo smanjenje upale rezultiralo je poboljšanom funkcijom i preživljavanjem nervnih ćelija. Ova upala je također često povezana s pretilošću, kardiovaskularnim bolestima, masnom jetrom, oštećenjem mozga, kao i [[preeklampsija|preeklampsijom]] i [[prijevremeni porođaj|prijevremenim porođajem]]. Iako je dokazano da prehrana bogata mastima izaziva upalu, koja doprinosi svim ovim kroničnim bolestima; nije jasno kako ova upala djeluje kao medijator između prehrane i hroničnih bolesti.<ref>{{cite journal |vauthors=Zhou D, Pan YX |title=Pathophysiological basis for compromised health beyond generations: role of maternal high-fat diet and low-grade chronic inflammation |journal=The Journal of Nutritional Biochemistry |volume=26 |issue=1 |pages=1–8 |year=2015 |pmid=25440222 |doi=10.1016/j.jnutbio.2014.06.011 |doi-access=free }}</ref> ===Pothranjenost tokom trudnoće u korelaciji sa kardiovaskularnim bolestima=== Studija sprovedena nakon holandske Zime gladi 1944-1945. pokazala je da je pothranjenost tokom ranih faza trudnoće povezana sa hipometilacijom gena [[insulinoliki faktor rasta 2|insulinoliki faktor rasta II (IGF2)]] čak i nakon šest decenija. Ove osobe imale su značajno niže stope metilacije u poređenju sa svojom braćom i sestrama istog spola koji nisu začeti tokom gladi. Poređenje je izvršeno sa djecom začetom prije gladi tako da su njihove majke bile lišene hranjivih tvari tokom kasnijih faza trudnoće; ova djeca imala su normalne obrasce metilacije. IGF2 je skraćenica za insulinoliki faktor rasta II; ovaj gen je ključni doprinos ljudskom rastu i razvoju. Gen IGF2 također je majčinski [[Genomski imprinting|imprintiran]], što znači da je majčin gen utišan. Majčin gen je obično metiliran u diferencijalno metiliranoj regiji (DMR); međutim, kada je hipometiliran, gen je bialelno eksprimiran. Dakle, osobe s nižim stanjima metilacije vjerovatno su izgubile dio efekta imprintinga. Slični rezultati pokazani su u genima Nr3c1 i Ppara potomstva pacova hranjenih izokaloričnom ishranom s nedostatkom proteina prije početka trudnoće. Ovo dalje implicira da je [[pothranjenost]] bila uzrok epigenetičkih promjena. Iznenađujuće, nije postojala [[korelacija]] između stanja metilacije i porođajne težine. Ovo je pokazalo da porođajna težina možda nije adekvatan način za određivanje nutritivnog statusa tokom trudnoće. Ova studija je naglasila da [[epigenetika|epigenetički efekti]] variraju ovisno o vremenu izloženosti i da su rane faze razvoja sisara ključni periodi za uspostavljanje epigenetičkih oznaka. Oni koji su bili izloženi ranije u gestaciji imali su smanjenu metilaciju, dok su oni koji su bili izloženi na kraju trudnoće imali relativno normalne nivoe metilacije.<ref name="pnas.org">{{cite journal |vauthors=Heijmans BT, Tobi EW, Stein AD, Putter H, Blauw GJ, Susser ES, Slagboom PE, Lumey LH |title=Persistent epigenetic differences associated with prenatal exposure to famine in humans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=44 |pages=17046–9 |year=2008 |pmid=18955703 |pmc=2579375 |doi=10.1073/pnas.0806560105 |bibcode=2008PNAS..10517046H |doi-access=free }}</ref> Potomci majki s hipometilacijom imali su veću vjerovatnoću da razviju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularne bolesti]]. Epigenetičke promjene koje se javljaju tokom [[embriogeneza|embriogeneze]] i ranog fetusnog razvoja imaju veće fiziološke i metaboličke efekte jer se prenose kroz više mitotskih dioba. Drugim riječima, epigenetičke promjene koje se javljaju ranije imaju veću vjerovatnoću da perzistiraju u većem broju ćelija.<ref name="pnas.org"/> ===Ograničenje nutrijenata tokom trudnoće povezano je sa dijabetes melitusom tipa 2=== U drugoj studiji, istraživači su otkrili da perinatalno ograničenje nutrijenata koje rezultira [[unutarmaternično ograničenje rasta|intrauterinim ograničenjem rasta]] (IUGR) doprinosi [[dijabetes melitusu tipa 2]] (DM2). IUGR se odnosi na slab rast bebe u maternici. U [[pankreas]]u, IUGR je uzrokovao smanjenje ekspresije promotora gena koji kodira kritični [[transkripcijski faktor]] za funkciju i razvoj [[beta-ćelija]]. Beta ćelije pankreasa odgovorne su za proizvodnju [[insulin]]a; smanjena aktivnost beta ćelija povezana je sa DM2 u odrasloj dobi. U skeletnim mišićima, IUGR je uzrokovao smanjenje ekspresije gena Glut-4. Gen Glut-4 kontroliše proizvodnju Glut-4 transportera; ovaj transporter je specifično osjetljiv na insulin. Stoga, kada nivo insulina poraste, više glut-4 transportera se dovodi do [[ćelijska membrana|ćelijske membrane,]] kako bi se povećao unos [[glukoza|glukoze]] u ćeliju. Ovu promjenu uzrokuju modifikacije histona u ćelijama skeletnih mišića koje smanjuju efikasnost sistema transporta glukoze u mišić. Budući da glavni transporteri glukoze ne rade optimalnim kapacitetom, ove osobe imaju veću vjerovatnoću da razviju insulinsku rezistenciju kasnije u životu uz ishranu bogatu energijom, što doprinosi dijabetesu 2 (DM2).<ref>{{cite journal |vauthors=Lopez-Jaramillo P, Gomez-Arbelaez D, Sotomayor-Rubio A, Mantilla-Garcia D, Lopez-Lopez J |title=Maternal undernutrition and cardiometabolic disease: a Latin American perspective |journal=BMC Medicine |volume=13 |page=41 |year=2015 |pmid=25858591 |pmc=4346113 |doi=10.1186/s12916-015-0293-8 |doi-access=free }} {{open access}}</ref> ===Visokoproteinska ishrana tokom trudnoće povezana je sa višim krvnim pritiskom i masnoćom=== Daljnje studije su ispitale epigenetičke promjene koje su rezultat ishrane sa visokim sadržajem [[protein]]a i niskim sadržajem [[ugljikohidrat]]a tokom trudnoće. Ova ishrana je uzrokovala epigenetičke promjene koje su bile povezane sa višim krvnim pritiskom, višim nivoima [[kortizol]]a i pojačanim odgovorom na stres na [[hipotalamusno-hipofizno-adrenalna osa|hipotalamusno-hipofizno-adrenalnoj osi]] (HPA). Povećana [[metilacija]] u 11β-hidroksisteroid-dehidrogenazi tipa 2 (HSD2), [[glukokortikoidni receptor|glukokortikoidnom receptoru (GR)]] i [[gen H19|H19]] ICR pozitivno su korelirali sa masnoćom i [[hipertenzija|visokim krvnim pritiskom]] u odrasloj dobi. [[Glukokortikoid]]i imaju vitalnu ulogu u razvoju i sazrijevanju tkiva, kao i utiču na [[metabolizam]]. Pristup glukokortikoida GR-u regulisan je HSD1 i HSD2. H19 je imprintirani gen za [[duga nekodirajuća RNK|dugolančanu kodirajuću RNK (lnkRNK)]], koji ima ograničavajuće efekte na tjelesnu težinu i [[ćelijska proliferacija|proliferaciju ćelija]]. Stoga, veće stope metilacije u H19 ICR potiskuju transkripciju i sprečavaju lncRNA da reguliše tjelesnu težinu. Majke koje su prijavile veći unos mesa/[[ribe]] i povrća i manji unos hljeba/[[krompir]]a u kasnoj trudnoći imale su veću prosječnu metilaciju u GR i HSD2. Međutim, jedan uobičajeni izazov ovih vrsta studija je da mnoge epigenetičke modifikacije imaju specifične obrasce metilacije DNK za [[tkivo]] i tip ćelija. Dakle, obrasci epigenetičke modifikacije dostupnih tkiva, poput periferne krvi, možda ne predstavljaju epigenetičke obrasce tkiva uključenog u određenu bolest.<ref>{{cite journal |vauthors=Drake AJ, McPherson RC, Godfrey KM, Cooper C, [[Karen A. Lillycrop|Lillycrop KA]], Hanson MA, Meehan RR, Seckl JR, Reynolds RM |title=An unbalanced maternal diet in pregnancy associates with offspring epigenetic changes in genes controlling glucocorticoid action and foetal growth |journal=Clinical Endocrinology |volume=77 |issue=6 |pages=808–15 |year=2012 |pmid=22642564 |doi=10.1111/j.1365-2265.2012.04453.x |s2cid=28199749 |doi-access=free }}</ref> ===Izloženost estrogenu kod novorođenčadi u korelaciji s rakom prostate=== Snažni dokazi kod pacova podržavaju zaključak da izloženost [[estrogen]]u kod [[novorođenčad]]i ima ulogu u razvoju [[rak prostate|raka prostate]]. Koristeći model ksenotransplantata ljudske fetusne prostate, istraživači su proučavali efekte ranog izlaganja estrogenu sa i bez sekundarnog tretmana estrogenom i [[testosteron]]om. [[Ksenotransplantacija|model ksenografta]] jeste transplantat tkiva transplantiranog između organizama različitih vrsta. U ovom slučaju, ljudsko tkivo je transplantirano u pacove; stoga nije bilo potrebe za ekstrapolacijom s glodara na ljude. Histopatološke lezije, proliferacija i nivoi hormona u serumu mjereni su u različitim vremenskim tačkama nakon ksenotransplantata. Na 200. dan, ksenograft koji je bio izložen dvama tretmanima estrogenom pokazao je najteže promjene. Osim toga, istraživači su proučavali ključne gene uključene u rast žljezdane i stromske prostate, progresiju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], [[apoptoza|apoptozu]], [[hormon]]ske receptore i tumorske supresore koristeći prilagođenu [[PCR]]-sekvencu. Analiza metilacije [[DNK]] pokazala je razlike u metilaciji CpG mjesta stromnog odjeljka nakon tretmana estrogenom. Ove varijacije u metilaciji vjerovatno doprinose promjenama u ćelijskim događajima u KEGG putu raka prostate koji inhibiraju apoptozu i povećavaju progresiju ćelijskog ciklusa što doprinosi razvoju [[kancer]]a.<ref>{{cite journal |vauthors=Saffarini CM, McDonnell-Clark EV, Amin A, Huse SM, Boekelheide K |title=Developmental exposure to estrogen alters differentiation and epigenetic programming in a human fetal prostate xenograft model |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=3 |year=2015 |pmid=25799167 |pmc=4370592 |doi=10.1371/journal.pone.0122290 |bibcode=2015PLoSO..1022290S |doi-access=free }} {{open access}}</ref> === Suplementacija može preokrenuti epigenetičke promjene === Izloženost [[bisfenol A|bisfenolu A (BPA)]], hemikaliji koja se koristi u proizvodnji polikarbonatne plastike, u maternici ili kod novorođenčadi povezana je s većom tjelesnom težinom, rakom dojke, rakom prostate i promijenjenom reproduktivnom funkcijom.U modelu miševa, miševi hranjeni BPA dijetom imali su veću vjerovatnoću da imaju žuto krzno, što odgovara njihovom nižem stanju metilacije u promotorskim regijama retro[[transpozon]]a, uzvodno od gena agouti. Gen agouti odgovoran je za određivanje hoće li krzno životinje biti prugasto (agouti) ili čvrsto (ne-agouti). Međutim, suplementacija donorima metila poput [[folna kiselina|folne kiseline]] ili fitoestrogena ukinula je hipometilirajući efekat. Ovo pokazuje da se epigenetičke promjene mogu preokrenuti putem prehrane i suplementacije.<ref>{{cite journal |vauthors=Dolinoy DC, Huang D, Jirtle RL |title=Maternal nutrient supplementation counteracts bisphenol A-induced DNA hypomethylation in early development |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=32 |pages=13056–61 |year=2007 |pmid=17670942 |pmc=1941790 |doi=10.1073/pnas.0703739104 |bibcode=2007PNAS..10413056D |doi-access=free }}</ref> ==Uticaj majčine ishrane i ekologija== Uticaj majčine ishrane nije vidljiv samo kod ljudi, već i kod mnogih [[takson]]a u [[Animalia|životinjskom carstvu]]. Ovi uticaji majčine ishrane mogu rezultirati ekološkim promjenama na većoj skali u [[populacija]]ma i iz generacije u [[generacija|generaciju]]. Plastičnost uključena u ove epigenetičke promjene zbog majčine ishrane predstavlja okruženje u koje će se potomstvo roditi. Mnogo puta, epigenetički uticaji majčine ishrane na potomstvo tokom razvoja će genetski pripremiti potomstvo da se bolje prilagodi okruženju u kojem će se prvi put susresti. Epigenetički uticaji majčine ishrane mogu se vidjeti kod mnogih vrsta, koristeći različite ekološke znakove i epigenetičke mehanizme kako bi se budućim generacijama pružila [[adaptivna vrijednost|adaptivna prednost]]. U oblasti ekologije postoji mnogo primjera uticaja majčine ishrane. Nažalost, epigenetički mehanizmi koji leže u osnovi ovih [[fenotip]]skih promjena rijetko se istražuju. U budućnosti bi bilo korisno da ekološki naučnici, kao i epigenetički i genomski naučnici, rade zajedno kako bi popunili praznine u oblasti ekologije i stvorili potpunu sliku uticaja okoline i epigenetičkih promjena koje proizvode fenotipsku raznolikost. ===Roditeljska ishrana utiče na imunitet potomstva=== [[Pyralidae|Vrsta piramidnog moljca]], ''[[Plodia interpunctella]]'', koja se često nalazi u skladištima hrane, pokazuje majčinske, kao i očeve prehrambene efekte na svoje potomstvo. Epigenetičke promjene kod potomstva moljca utiču na proizvodnju fenoloksidaze, [[enzim]]a uključenog u melanizaciju i povezanog s otpornošću određenih [[patogen]]a kod mnogih [[vrsta]] [[beskičmenjak]]a. U ovoj studiji, roditelji moljci su tokom reproduktivnog perioda bili smješteni u okruženjima bogatim ili siromašnim hranom. Moljci koji su bili smješteni u okruženjima siromašnim hranom imali su potomstvo s manje fenoloksidaze i stoga su imali slabiji [[imunski sistem]] od moljaca koji su se razmnožavali u okruženjima bogatim hranom. Vjeruje se da je ovo adaptivno jer se potomstvo razvija dok prima signale oskudnih nutritivnih mogućnosti. Ovi signali omogućavaju moljcu da diferencijalno raspoređuje energiju, smanjujući energiju namijenjenu imunskom sistemu i posvećujući više energije rastu i reprodukciji kako bi povećao kondiciju i osigurao buduće generacije. Jedno objašnjenje za ovaj efekat može biti imprinting, ekspresija samo jednog roditeljskog gena u odnosu na drugi, ali daljnja istraživanja u tom pravcu tek trebaju biti provedena.<ref>{{cite journal | vauthors = Vargas G, Michaud JP, Nechols JR, Moreno CA |title=Age-specific maternal effects interact with larval food supply to modulate life history in Coleomegilla maculata |journal=Ecological Entomology |volume=39 |issue=1 |year=2014 |pages=39–46 |doi=10.1111/een.12065 |bibcode=2014EcoEn..39...39V |s2cid=54585960 |hdl=2097/17235 |hdl-access=free }}</ref> Roditeljski posredovani epigenetički efekti ishrane na [[imunost]] imaju širi značaj na divlje organizme. Promjene u imunosti u cijeloj populaciji mogu učiniti populaciju podložnijom poremećajima u okolini, kao što je unošenje patogena. Stoga, ovi transgeneracijski epigenetički efekti mogu uticati na dinamiku populacije smanjenjem stabilnosti [[populacija]] koje nastanjuju okruženja različita od roditeljskog okruženja za koje su potomci epigenetički modificirani. ===Majčina ishrana utiče na stopu rasta potomstva=== Dostupnost hrane također utiče na epigenetičke mehanizme koji pokreću stopu rasta kod [[Simochromis pleurospilus|ciklida koji leže na ustima]]. Kada je dostupnost hranjivih tvari visoka, ženke koje se reprodukuju će proizvoditi mnogo malih jaja, za razliku od manjeg broja većih jaja u okruženjima siromašnim hranjivim tvarima. Veličina jaja često je u korelaciji s veličinom tijela larvi riba pri izleganju: manje larve se izlegu iz manjih jaja. U slučaju ciklida, male larve rastu brže od svojih većih kolega iz jaja. To je zbog povećane ekspresije GHR-a, receptora hormona rasta. Povećani nivoi transkripcije GHR gena povećavaju receptore dostupne za vezivanje sa [[hormon rasta|hormonom rasta]], GH, što dovodi do povećane stope rasta kod manjih riba. Ribe veće veličine imaju manje šanse da budu pojedene od strane [[predator]]a; stoga je prednost brzog rasta u ranim fazama života kako bi se osiguralo preživljavanje. Mehanizam kojim se reguliše GHR transkripcija nije poznat, ali to može biti zbog hormona unutar žumanjka koje proizvodi majka ili samo zbog količine samog žumanjka. To može dovesti do [[metilacija DNK]] ili modifikacija [[histon]]a, koje kontrolišu nivoe [[transkripcija (genetika)|genske transkripcije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Triggs AM, Knell RJ |title=Parental diet has strong transgenerational effects on offspring immunity |journal=Functional Ecology |volume=26 |issue=6 |year=2012 |pages=1409–17 |doi=10.1111/j.1365-2435.2012.02051.x |doi-access=free |bibcode=2012FuEco..26.1409T }}</ref> Ekološki, ovo je primjer majke koja koristi svoje okruženje i određuje najbolju metodu za maksimiziranje preživljavanja potomstva, bez da zapravo ulaže svjesni napor da to učini. [[Ekologija]] je uglavnom vođena sposobnošću organizma da se takmiči za dobijanje hranjivih tvari i uspješno [[razmnožavanje]]. Ako je majka u stanju prikupiti obilnu količinu resursa, imat će veću plodnost i proizvesti potomstvo koje je u stanju brzo rasti kako bi izbjeglo [[predator]]stvo. Majke koje nisu u mogućnosti da dobiju toliko hranjivih tvari proizvest će manje potomstva, ali će potomstvo biti veće u nadi da će njihova velika veličina pomoći u osiguravanju preživljavanja do spolnog sazrijevanja. Za razliku od primjera moljca, majčinski efekti koji se pružaju potomstvu ciklida ne pripremaju ciklide za okruženje u kojem će se roditi; to je zato što ciklidi koji leže u ustima pružaju roditeljsku brigu svom potomstvu, pružajući stabilno okruženje za njegov razvoj. Potomci koji imaju veću stopu rasta mogu se brže osamostaliti od spororastućih vršnjaka, čime se smanjuje količina [[energija|energije]] koju roditelji troše tokom perioda roditeljske brige. Sličan [[fenomen]] javlja se kod morskog ježa, ''Strongylocentrotus droebachiensis''. Majke ježeva u okruženjima bogatim hranjivim tvarima proizvode veliki broj malih jaja. Potomci iz ovih malih jaja rastu brže od svojih velikih pandana iz majki siromašnih hranjivim tvarima. Opet, korisno je za larve morskog ježa, poznate kao [[planula]], da brzo rastu kako bi se smanjilo trajanje njihove [[larva|larvne faze]] i [[metamorfoza|metamorfoziraju]] se u juvenilne jedinke kako bi se smanjio rizik od predatora. Larve [[morski jež|morskog ježa]] imaju sposobnost da se razviju u jedan od dva fenotipa, na osnovu njihove majčine i larvne ishrane. Larve koje brzo rastu uz visoku ishranu, mogu posvetiti više svoje [[energija|energije]] razvoju u juvenilni [[fenotip]]. Larve koje rastu sporije uz nisku ishranu, posvećuju više energije rastu dodataka nalik bodljama kako bi se zaštitile od predatora u pokušaju da povećaju preživljavanje u juvenilnoj fazi. Određivanje ovih fenotipova zasniva se i na majčinoj i na juvenilnoj ishrani. Epigenetički mehanizmi koji stoje iza ovih fenotipskih promjena nisu poznati, ali se vjeruje da bi mogao postojati nutritivni prag koji pokreće epigenetičke promjene koje utiču na razvoj i, u konačnici, na larvni fenotip.<ref>{{cite journal | vauthors = Bertram DF, Strathmann RR |title=Effects of Maternal and Larval Nutrition on Growth and Form of Planktotrophic Larvae |journal=Ecology |volume=79 |issue=1 |year=1998 |pages=315–27 |jstor=176885 |doi=10.1890/0012-9658(1998)079[0315:EOMALN]2.0.CO;2 |s2cid=85923751 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Vanjedarno nasljeđivanje]] * [[Dominantno embrionalno zadržavanje zbog majčinog efekta]] * [[Xenia (biljke)]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkvi== {{genarch}} {{Commonscat|Maternal Effect}} {{DEFAULTSORT:Maternal Effect}} [[Kategorija:Razvojna biologija]] [[Kategorija:Ekologija]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Genetika]] 5gsrfpygq5rzlfbquixzii50zhrxop3 4 536106 3914609 3914108 2026-07-26T13:27:27Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Fenotipska plastičnost]] na [[Wikipedia:Igralište/Fenotipska plastičnost]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914108 wikitext text/x-wiki {{Evolucija}} '''Fenotipska plastičnost''' odnosi se na neke od promjena u [[ponašanje|ponašanju]], [[morfologija|morfologiji]] i [[fiziologija|fiziologiji]] [[organizam]]a, kao odgovor na jedinstveno okruženje.<ref>{{cite journal | vauthors = Price TD, Qvarnström A, Irwin DE | title = The role of phenotypic plasticity in driving genetic evolution | journal = Proceedings. Biological Sciences | volume = 270 | issue = 1523 | pages = 1433–40 | date = juli 2003 | pmid = 12965006 | pmc = 1691402 | doi = 10.1098/rspb.2003.2372 }}</ref><ref name="Bender">{{cite journal |last1=Bender |first1=Eric |title=Urban evolution: How species adapt to survive in cities |journal=Knowable Magazine |publisher= Annual Reviews |date=21. 3. 2022 |doi=10.1146/knowable-031822-1 |doi-access=free |url=https://knowablemagazine.org/article/living-world/2022/urban-evolution-species-adapt-survive-cities |access-date=31. 3. 2022|url-access=subscription }}</ref> Kao fundamentalna za način na koji se organizmi nose s promjenama u okolišu, [[fenotip]]ska plastičnost obuhvata sve vrste promjena izazvanih okolišem (npr. [[Morfologija|morfološke]], [[fiziologija|fiziološke]], [[ponašanje|bihevioralne]], [[fenologija|fenološke]]) koje mogu, ali i ne moraju biti trajne tokom cijelog životnog vijeka jedinke.<ref name='Kelly_et_al_2012'/> Termin se prvobitno koristio za opisivanje razvojnih efekata na morfološke karakteristike, ali se sada šire koristi za opisivanje svih fenotipskih odgovora na promjene u okolišu, kao što su [[aklimatizacija]] ([[aklimacija]]), kao i [[učenje]].<ref name='Kelly_et_al_2012'>{{cite book |doi=10.1002/cphy.c110008 |pmid=23798305 |chapter=Phenotypic Plasticity: Molecular Mechanisms and Adaptive Significance |title=Comprehensive Physiology |volume=2 |year=2012 |last1=Kelly |first1=Scott A. |last2=Panhuis |first2=Tami M. |last3=Stoehr |first3=Andrew M. | name-list-style = vanc |isbn=978-0-470-65071-4 |pages=1417–39}}</ref> Poseban slučaj kada razlike u okruženju indukuju diskretne fenotipove naziva se [[polifenizam]]. [[Datoteka:Phenotypic Plasticity Genotypes to Phenotypes.jpg|thumb|300px|Fenotipska plastičnost sposobnost je jednog [[genotip]]a da proizvede više od jednog [[fenotip]]a, kada je izložen različitim okruženjima. Svaka linija ovdje predstavlja genotip. Horizontalne linije pokazuju da je fenotip isti u različitim okruženjima; kose linije pokazuju da postoje različiti fenotipovi u različitim okruženjima, te stoga ukazuju na plastičnost.]] Općenito, fenotipska plastičnost važnija je za nepokretne organizme (npr. [[biljke]]) nego za pokretne organizme (npr. većinu [[životinja]]), jer se pokretni organizmi često mogu udaljiti iz nepovoljnih okruženja.<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.es.17.110186.003315 |title=The Evolution of Phenotypic Plasticity in Plants |year=1986 |last1=Schlichting | first1 = CD | name-list-style = vanc |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=17 |issue=1 |pages=667–93|bibcode=1986AnRES..17..667S }}</ref> Ipak, [[kretanje|mobilni]] organizmi također imaju barem određeni stepen plastičnosti u barem nekim aspektima [[fenotip]]a.<ref name="Bender"/> Jedan mobilni organizam sa značajnom fenotipskom plastičnošću je ''Acyrthosiphon pisum'' iz porodice [[Aphidae|lisnih ušiju]], koji pokazuje sposobnost izmjene između [[bespolno razmnožavanje|bespolnog]] i [[spolno razmnožavanje|spolnog razmnožavanja]], kao i rast krila između [[generacija]], kada biljke postanu previše naseljene.<ref>{{cite journal | author = International Aphid Genomics Consortium | title = Genome sequence of the pea aphid Acyrthosiphon pisum | journal = PLOS Biology | volume = 8 | issue = 2 | date = februar 2010 | pmid = 20186266 | pmc = 2826372 | doi = 10.1371/journal.pbio.1000313 | editor1-last = Eisen | editor1-first = Jonathan A | name-list-style = vanc | doi-access = free }}</ref> Vodene buhe (''[[Daphnia magna]]'') pokazale su i fenotipsku plastičnost i sposobnost genetičke evolucije kako bi se nosile s [[toplotni stres|toplinskim stresom]] toplijih, urbanih voda ribnjaka.<ref name="Bender"/> == Metoda fenotipske plastičnosti == Nove osobine počinju kao fleksibilni odgovori na prethodno fiksiranu osobinu. Ova fleksibilnost može nastati iz promjena u okolini ili [[mutacija]]. Okolinski signali pokrenuti će razvojne prekidače, što će dovesti do ispoljavanja različitih [[osobina]]. Ove osobine ispoljavaju se nezavisno kod različitih jedinki. Budući da su nezavisne, [[prirodna selekcija]] može djelovati na njih, što će dovesti do raznolikijih osobina i adaptacije. Ovaj proces poznat je kao genetička akomodacija. U posljednjem koraku, fleksibilnost se na kraju gubi kroz [[Asimilacija (biologija)|asimilaciju]] ili [[Kanalizacija (genetika)|kanalizaciju]]. Osobina postaje fiksirana unutar [[genom]]a i više nije osjetljiva na okolinu.<ref>{{Cite journal |last=Sommer |first=Ralf J |date=1. 5. 2020 |title=Phenotypic Plasticity: From Theory and Genetics to Current and Future Challenges |journal=Genetics |language=en |volume=215 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1534/genetics.120.303163 |issn=1943-2631 |pmc=7198268 |pmid=32371438 |bibcode=2020Genet.215....1S }}</ref> ==Primjeri== ===Biljke=== [[Slika:Phenotypic plasticity.tiff|thumb|300x300px|Fenotipska plastičnost u sezoni cvjetanja sirka procijenjena iz sedam okruženja. Identificirano [[fototermalno vrijeme]], indeks neovisan o performansama, kvantificira relevantne faktore okoline i omogućava sistematski okvir za modeliranje, objašnjavanje i predviđanje fenotipskih vrijednosti u prirodnim uvjetima.<ref name=":1" />]] Fenotipska plastičnost kod biljaka uključuje vrijeme prelaska iz vegetativne u reproduktivnu fazu rasta, alokaciju više resursa [[korijen]]u, u tlima koja sadrže niske koncentracije [[nutrijent|nutrijenata]], veličinu [[sjeme]]nki koje jedinka proizvodi ovisno o okruženju,<ref>{{cite journal | vauthors = Silvertown J | title = The paradox of seed size and adaptation | journal = Trends in Ecology & Evolution | volume = 4 | issue = 1 | pages = 24–6 | date = januar 1989 | pmid = 21227308 | doi = 10.1016/0169-5347(89)90013-x | bibcode = 1989TEcoE...4...24S }}</ref> i promjena oblika, veličine i debljine [[list]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Sultan SE | title = Phenotypic plasticity for plant development, function and life history | journal = Trends in Plant Science | volume = 5 | issue = 12 | pages = 537–42 | date = decembar 2000 | pmid = 11120476 | doi = 10.1016/S1360-1385(00)01797-0 | bibcode = 2000TPS.....5..537S }}</ref> Listovi su posebno plastični i njihov rast može biti izmijenjen nivoom [[svjetlost]]i. Listovi koji rastu na svjetlu obično su deblji, što maksimizira [[fotosinteza|fotosintezu]] na direktnoj svjetlosti; i imaju manju površinu, što brže hladi list (zbog tanjeg graničnog sloja). Suprotno tome, listovi koji rastu u sjeni obično su tanji, s većom površinom za hvatanje više ograničene svjetlosti.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1365-2435.2006.01105.x |jstor=3806552 |title=Plasticity in leaf traits of 38 tropical tree species in response to light; relationships with light demand and adult stature |journal=Functional Ecology |volume=20 |issue=2 |pages=207–16 |year=2006 | vauthors = Rozendaal DM, Hurtado VH, Poorter L |doi-access=free |bibcode=2006FuEco..20..207R }}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1016/S0065-2504(08)60148-8 |chapter=Inherent Variation in Growth Rate Between Higher Plants: A Search for Physiological Causes and Ecological Consequences |title=Advances in Ecological Research Volume 23 |volume=23 |pages=187–261 |year=1992 |last1=Lambers |first1=Hans |last2=Poorter |first2=Hendrik | name-list-style = vanc |isbn=978-0-12-013923-1 }}</ref> [[Maslačak]] jeste dobro poznat po tome što pokazuje znatnu plastičnost u obliku kada raste u sunčanom u odnosu na zasjenjeno okruženje. [[membranski transportni protein|transportni proteini]] prisutni u korijenu također se mijenjaju ovisno o koncentraciji hranjivih tvari i [[salinitet|slanosti]] tla.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.envexpbot.2008.09.011 |title=Differential regulation of the HAK5 genes encoding the high-affinity K+ transporters of Thellungiella halophila and Arabidopsis thaliana |year=2009 |last1=Alemán |first1=Fernando |last2=Nieves-Cordones |first2=Manuel |last3=Martínez |first3=Vicente |last4=Rubio |first4=Francisco | name-list-style = vanc |journal=Environmental and Experimental Botany |volume=65 |issue=2–3 |pages=263–9}}</ref> Neke biljke, naprimjer ''[[Mesembryanthemum crystallinum]]'', mogu promijeniti svoje fotosintetske puteve kako bi koristile manje vode kada su pod stresom zbog vode ili [[soli]].<ref>{{cite journal |first1=Gary |last1=Tallman |first2=Jianxin |last2=Zhu |first3=Bruce T. |last3=Mawson |first4=Gabriella |last4=Amodeo |first5=Zepedeh |last5=Nouhi |first6=Kathleen |last6=Levy |first7=Eduardo |last7=Zeiger | name-list-style = vanc |year=1997 |title=Induction of CAM in ''Mesembryanthemum crystallinum'' Abolishes the Stomatal Response to Blue Light and Light-Dependent Zeaxanthin Formation in Guard Cell Chloroplasts |journal=Plant and Cell Physiology |volume=38 |issue=3 |pages=236–42 |doi=10.1093/oxfordjournals.pcp.a029158 }}</ref> [[Slika:Phenotypic plasticity in plants.png|left|thumb|Demonstracija fenotipske plastičnosti kod [[Arabidopsis thaliana|''A. thaliana'']], s genetički identičnim jedinkama divljeg tipa uzgajanim pod različitim svjetlosnim uvjetima. Biljke s lijeve strane uzgajane su pod 16 sati svjetla/8 sati mraka, dok su biljke s desne strane uzgajane pod 8 sati svjetla/16 sati mraka. ]] Zbog fenotipske plastičnosti, teško je objasniti i predvidjeti osobine kada se biljke uzgajaju u prirodnim uvjetima, osim ako se ne može dobiti eksplicitni indeks okoline za njeno kvantificiranje. Identifikacija takvih eksplicitnih indeksa okoline iz kritičnih perioda rasta, koji su u visokoj [[korelacija|korelaciji]] s vremenom cvjetanja [[sirak|sirka]] i [[riža|riže]], omogućava takva predviđanja.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Li X, Guo T, Mu Q, Li X, Yu J | title = Genomic and environmental determinants and their interplay underlying phenotypic plasticity | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 115 | issue = 26 | pages = 6679–6684 | date = juni 2018 | pmid = 29891664 | pmc = 6042117 | doi = 10.1073/pnas.1718326115 | bibcode = 2018PNAS..115.6679L | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Guo T, Mu Q, Wang J, Vanous AE, Onogi A, Iwata H, Li X, Yu J | display-authors = 6 | title = Dynamic effects of interacting genes underlying rice flowering-time phenotypic plasticity and global adaptation | journal = Genome Research | volume = 30 | issue = 5 | pages = 673–683 | date = maj 2020 | pmid = 32299830 | pmc = 7263186 | doi = 10.1101/gr.255703.119 }}</ref> Dodatni rad se obavlja kako bi se podržala [[poljoprivreda|poljoprivredna]] industrija, koja se suočava s ozbiljnim izazovima u predviđanju fenotipske ekspresije usjeva u promjenjivim okruženjima. Budući da se mnogi usjevi koji podržavaju globalnu opskrbu hranom uzgajaju u širokom rasponu okruženja, razumijevanje i sposobnost predviđanja genotipa usjeva interakcijom s okolinom bit će ključni za buduću stabilnost hrane.<ref>{{Cite journal |last1=Aspinwall |first1=Michael J. |last2=Loik |first2=Michael E. |last3=Resco De Dios |first3=Victor |last4=Tjoelker |first4=Mark G. |last5=Payton |first5=Paxton R. |last6=Tissue |first6=David T. |date=august 2015 |title=Utilizing intraspecific variation in phenotypic plasticity to bolster agricultural and forest productivity under climate change: Phenotypic plasticity in agriculture and forestry |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/pce.12424 |journal=Plant, Cell & Environment |language=en |volume=38 |issue=9 |pages=1752–1764 |doi=10.1111/pce.12424|pmid=25132508 |s2cid=19341266 |url-access=subscription }}</ref> Studija objavljena 2026. godine u časopisu ''Cell'' ilustrovala je kako različita fenotipska plastičnost u genskim odgovorima na uslove okoline može oblikovati adaptaciju biljaka.<ref>{{Cite journal |last=Tibbs-Cortes |first=Laura E. |last2=Han |first2=Linqian |last3=Jewell |first3=Jeremy B. |last4=Singh |first4=Puranjit |last5=Huang |first5=Haiyan |last6=Benke |first6=Ryan |last7=Trieu |first7=Tony |last8=Tang |first8=Zhou |last9=Choi |first9=Soyeon |last10=Zhao |first10=Jianxin |last11=Berenguer |first11=Eudald Illa |last12=Pendergast |first12=Thomas H. |last13=Liu |first13=Bing |last14=Le |first14=Tina |last15=Swaminathan |first15=Kankshita |date=20. 5. 2026 |title=Harnessing citizen science to contextualize adaptation mechanism discovery |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867426005064 |journal=Cell |language=en |doi=10.1016/j.cell.2026.04.039|doi-access=free }}</ref> ===Fitohormoni i plastičnost lista=== Listovi su veoma važni za biljku jer stvaraju put kroz koji se mogu odvijati [[fotosinteza]] i [[termoregulacija]]. Evolucijski, doprinos okoline obliku lista omogućio je stvaranje mnoštva različitih vrsta listova.<ref>{{cite journal | vauthors = Chitwood DH, Sinha NR | title = Evolutionary and Environmental Forces Sculpting Leaf Development | journal = Current Biology | volume = 26 | issue = 7 | pages = R297-306 | date = april 2016 | pmid = 27046820 | doi = 10.1016/j.cub.2016.02.033 | doi-access = free | bibcode = 2016CBio...26.R297C }}</ref> Oblik lista može biti određen i genetikom i okolinom.<ref>{{cite journal | vauthors = Fritz MA, Rosa S, Sicard A | title = Mechanisms Underlying the Environmentally Induced Plasticity of Leaf Morphology | journal = Frontiers in Genetics | volume = 9 | date = 24. 10. 2018 | pmid = 30405690 | pmc = 6207588 | doi = 10.3389/fgene.2018.00478 | doi-access = free }}</ref> Dokazano je da faktori okoline, poput svjetlosti i vlažnosti, utiču na morfologiju lista,<ref>{{cite journal | vauthors = Maugarny-Calès A, Laufs P | title = Getting leaves into shape: a molecular, cellular, environmental and evolutionary view | journal = Development | volume = 145 | issue = 13| date = juli 2018 | pmid = 29991476 | doi = 10.1242/dev.161646 | doi-access = free }}</ref> što dovodi do pitanja kako se ova promjena oblika kontroliše na molekularnom nivou. To znači da različiti listovi mogu imati isti gen, ali imati različit oblik na osnovu faktora okoline. Biljke su sesilne, tako da ova fenotipska plastičnost omogućava biljci da prima informacije iz svoje okoline i reaguje bez promjene lokacije. Da bi se razumjelo kako funkcioniše morfologija lista, mora se razumjeti anatomiju lista. Glavni dio lista, plojka ili lamina, sastoji se od [[epiderm]]e, [[mezofil]]a i vaskularnog tkiva. Epiderma sadrži [[stoma|stome]], koje omogućavaju izmjenu plinova i kontrolišu znojenje biljke. Mezofil sadrži većinu [[hloroplast]]a, gdje se može odvijati [[fotosinteza]]. Razvoj široke plojke/liske može maksimizirati količinu svjetlosti koja pada na list, čime se povećava fotosinteza, međutim, previše sunčeve svjetlosti može oštetiti biljku. Široka ploča također može lako uhvatiti vjetar što može uzrokovati stres za biljku, tako da je pronalaženje zlatne sredine neophodno za sposobnost biljaka da se oporave. Genetička regulatorna mreža odgovorna je za stvaranje ove fenotipske plastičnosti i uključuje niz gena i proteina koji regulišu morfologiju lista. Pokazalo se da [[fitohormon]]i imaju ključnu ulogu u signalizaciji kroz cijelu biljku, a promjene u koncentraciji fitohormona mogu uzrokovati promjenu u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Nakayama H, Sinha NR, Kimura S | title = How Do Plants and Phytohormones Accomplish Heterophylly, Leaf Phenotypic Plasticity, in Response to Environmental Cues | journal = Frontiers in Plant Science | volume = 8 | date = 4. 10. 2017 | pmid = 29046687 | pmc = 5632738 | doi = 10.3389/fpls.2017.01717 | doi-access = free | bibcode = 2017FrPS....8.1717N }}</ref> Studije o vrsti vodenih biljaka ''Ludwigia arcuata'' su provedene kako bi se ispitala uloga [[abscisinska kiselina|abscisinske kiseline]] (ABA), budući da je poznato da ''L. arcuata'' pokazuje fenotipsku plastičnost i ima dva različita tipa listova, zračni tip (listovi koji dodiruju zrak) i potopljeni tip (listovi koji su pod vodom).<ref>{{cite journal | vauthors = Kuwabara A, Ikegami K, Koshiba T, Nagata T | s2cid = 22723182 | title = Effects of ethylene and abscisic acid upon heterophylly in Ludwigia arcuata (Onagraceae) | journal = Planta | volume = 217 | issue = 6 | pages = 880–7 | date = oktobar 2003 | pmid = 12844266 | doi = 10.1007/s00425-003-1062-z | bibcode = 2003Plant.217..880K }}</ref> Dodavanjem ABA podvodnim izdancima vrste ''L. arcuata'', biljka je bila u stanju da proizvede listove zračnog tipa pod vodom, što ukazuje na to da povećane koncentracije ABA u izdancima, vjerovatno uzrokovane kontaktom sa zrakom ili nedostatkom vode, pokreću promjenu iz tipa potopljenog lista u zračni tip. Ovo ukazuje na ulogu ABA u promjeni [[fenotip]]a lista i njen značaj u regulaciji stresa kroz promjene u okolini (kao što je prilagođavanje od boravka pod vodom do stanja iznad vode). U istoj studiji, pokazano je da drugi fitohormon, [[etilen]], indukuje fenotip potopljenog lista, za razliku od ABA, koja je indukovala fenotip zračnog lista. Budući da je etilen plin, on teži da ostane [[endogen]]o unutar biljke kada je pod vodom – ovaj rast koncentracije etilena indukuje promjenu iz zračnih u potopljene listove, a također je pokazano da inhibira proizvodnju ABA, dodatno povećavajući rast potopljenih listova. Ovi faktori (temperatura, dostupnost vode i fitohormoni) doprinose promjenama u morfologiji lista tokom životnog vijeka biljke i ključni su za maksimiziranje kondicije biljke. ===Životinje=== Demonstrirani su razvojni efekti ishrane i temperature.<ref name='Weaver&Ingram1969'>{{cite journal |first1=Morris E. |last1=Weaver |first2=Douglas L. |last2=Ingram | name-list-style=vanc |year=1969 |title=Morphological Changes in Swine Associated with Environmental Temperature |journal=Ecology |volume=50 |issue=4 |pages=710–3 |jstor=1936264 |doi=10.2307/1936264|bibcode=1969Ecol...50..710W }}</ref> [[Sivi vuk]] (''Canis lupus'') ima široku fenotipsku plastičnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Ostrander EA, Wayne RK | title = The canine genome | journal = Genome Research | volume = 15 | issue = 12 | pages = 1706–16 | date = decembar 2005 | pmid = 16339369 | doi = 10.1101/gr.3736605 | doi-access = free }}</ref><ref>Miklosi, Adam. Dog Behaviour, Evolution, and Cognition. 2007 Oxford University Press, Chapter 11.3</ref> Osim toga, mužjaci [[leptir]]a šarenog drveta imaju dva oblika: jedan s tri tačke na i jedan s četiri tačke na zadnjim krilima. Razvoj četvrte tačke zavisi od uslova okoline – tačnije, lokacije i doba godine.<ref>{{cite journal |last=Shreeve |first=T.G. |title=The mate location behaviour of the male speckled wood butterfly, Pararge aegeria, and the effect of phenotypic differences in hind-wing spotting |journal=Animal Behaviour |year=1987 |volume=35 |issue=3 |pages=682–690 |doi=10.1016/s0003-3472(87)80104-5|bibcode=1987AnBeh..35..682S |s2cid=53174957 }}</ref> Kod [[vodozemac]]a, promjenjiva kišna žaba ''([[Pristimantis mutabilis]])'' ima izuzetnu fenotipsku plastičnost,<ref>{{Cite journal | last1=Guayasamin | first1=Juan | last2=Krynak | first2=Tim | last3= Krynak | first3= Katherine | last4=Culebras | first4=Jaime | last5=Hutter | first5=Carl | name-list-style=vanc | year=2015 | title=Phenotypic plasticity raises questions for taxonomically important traits: a remarkable new Andean rainfrog (''Pristimantis'') with the ability to change skin texture | journal=Zoological Journal of the Linnean Society | volume=173 | issue=4 | pages=913–928 | doi=10.1111/zoj.12222 | doi-access=free }}</ref> kao i crvenooka šumsa žaba ''([[Agalychnis callidryas]])'', čiji embrioni pokazuju fenotipsku plastičnost tako što se rano izlegu kako bi se zaštitili kao odgovor na poremećaj jaja. Drugi primjer je južni skakavac-[[pingvin]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.cebc.cnrs.fr/publipdf/2003/TMEPS251.pdf|title=Geographic variation in the foraging behaviour, diet and chick growth of rockhopper penguins|date=2003|website=Marine Ecology|last=Tremblay|first=Yann|access-date=1. 12. 2015|archive-date=9. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809013743/http://www.cebc.cnrs.fr/publipdf/2003/TMEPS251.pdf}}</ref> Pingvini skakavci prisutni su u različitim [[klima]]tima i lokacijama; suptropske vode ostrva Amsterdam, [[Kerguelen arhipelag]] i subantarktičke obalne vode [[Crozet arhipelag]].<ref name=":0"/> Zbog plastičnosti vrste, oni su u stanju da ispoljavaju različite strategije i ponašanja u potrazi za hranom u zavisnosti od klime i okoline.<ref name=":0"/> Glavni faktor koji je uticao na [[ponašanje]] vrste je lokacija hrane.<ref name=":0"/> ==== Ribe ==== Ribe pokazuju fenotipsku plastičnost mijenjajući svoje fizičke osobine kao odgovor na promjene u okolini. To im omogućava da steknu [[fitnes|kondiciju]] i reproduktivni uspjeh. Kod sjeverne ribe mačevorepe (''[[Xiphophorus multilineatus]]''), ženke ulažu u reprodukciju. Ženke prilagođavaju svoja ulaganja u jaja na osnovu atraktivnosti svog partnera. Fizička promjena mužjaka ribe opisana je kao "udvarajući" mužjak. Ovi udvarači su veći i ženke ih preferiraju. Mužjaci imaju veću stopu reproduktivnog uspjeha jer ih ženke preferiraju, a njihova veličina ograničava konkurenciju s drugim mužjacima. Snaga ženskih preferencija za udvaračima raste s veličinom i godinama ženke, što utiče na uspjeh mužjaka u parenju.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Rios-Cardenas |first1=Oscar |last2=Brewer |first2=Jason |last3=Morris |first3=Molly R. |date=9. 12. 2013 |title=Maternal Investment in the Swordtail Fish Xiphophorus multilineatus: Support for the Differential Allocation Hypothesis |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=12|doi=10.1371/journal.pone.0082723 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=3857246 |pmid=24349348 |bibcode=2013PLoSO...882723R }}</ref> Još jedna morfološka osobina koju [[mužjak]] ribe mačorepa može pokazati opisuje se kao mužjakčke "patike". Ove ribe znatno su manje od mužjaka dvorskih riba. Budući da su mužjaci tenisica manji od dvorskih riba, brže dostižu spolnu zrelost kako bi povećali vjerovatnoću reprodukcije. Umjesto udvaranja, oplodnje se vrše prikrivenim [[kopulacija]]ma [[ženka|ženki]].<ref name=":2"/> Tenisice tajno oplođuju jaja dok su mužjaci dvorskih riba ometeni udvaranjem ženki.<ref>{{Cite web |title=Fish uses sneaking behavior as stealth mating strategy |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2017/02/170208111557.htm |access-date=16. 5. 2026 |website=ScienceDaily |language=en}}</ref> Osobine udvarača naspram patikastih kod mužjaka nasljeđuju se od oca ili Y-[[hromosom]]a. Sinovi patikastih mužjaka razvit će se u nepatikaste mužjake.<ref name=":2"/> ==Evolucija== Plastičnost se obično smatra [[adaptacija|evolucijskom adaptacijom]] na promjene u okolini koja je razumno predvidljiva i javlja se tokom životnog vijeka pojedinačnog organizma, jer omogućava jedinkama da 'prilagode' svoj fenotip različitim okruženjima.<ref>{{cite journal | vauthors = Gabriel W | title = How stress selects for reversible phenotypic plasticity | journal = Journal of Evolutionary Biology | volume = 18 | issue = 4 | pages = 873–83 | date = juli 2005 | pmid = 16033559 | doi = 10.1111/j.1420-9101.2005.00959.x | s2cid = 1513576 | doi-access = free | bibcode = 2005JEBio..18..873G }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Garland T, Kelly SA | title = Phenotypic plasticity and experimental evolution | journal = The Journal of Experimental Biology | volume = 209 | issue = Pt 12 | pages = 2344–61 | date = juni 2006 | pmid = 16731811 | doi = 10.1242/jeb.02244 | doi-access = free | bibcode = 2006JExpB.209.2344G }}</ref> Ako se optimalni fenotip u datom okruženju mijenja s uvjetima okoline, tada bi sposobnost jedinki da izražavaju različite osobine trebala biti prednost i stoga [[prirodno odabizanje|odabrana za]]. Dakle, fenotipska plastičnost može evoluirati ako se Darwinova sposobnost prilagođavanja poveća promjenom fenotipa.<ref>{{cite journal | vauthors = Gavrilets S, Scheiner S | year= 1993 | title=The genetics of phenotypic plasticity. V. Evolution of reaction norm shape |journal= Journal of Evolutionary Biology | volume= 6 | pages=31–48 | doi=10.1046/j.1420-9101.1993.6010031.x| s2cid= 85053019 | doi-access= }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = de Jong G | title = Evolution of phenotypic plasticity: patterns of plasticity and the emergence of ecotypes | journal = The New Phytologist | volume = 166 | issue = 1 | pages = 101–17 | date = april 2005 | pmid = 15760355 | doi = 10.1111/j.1469-8137.2005.01322.x | bibcode = 2005NewPh.166..101D | hdl-access = free | hdl = 1874/10551 }}</ref> Slična logika trebala bi se primijeniti u [[Evolucijski algoritam|vještačka evolucija]] pokušaju uvođenja fenotipske plastičnosti u vještačke agense.<ref>{{cite journal | vauthors = Hunt ER | year = 2020 | title = Phenotypic Plasticity Provides a Bioinspiration Framework for Minimal Field Swarm Robotics | journal = Frontiers in Robotics and AI | volume = 7 | issue = 23| doi=10.3389/frobt.2020.00023| pmid = 33501192 | pmc = 7805735 | doi-access = free}}</ref> Međutim, koristi plastičnosti za fizičku spremnost mogu biti ograničene energetskim troškovima plastičnih reakcija (npr. [[sinteza proteina|sinteza novih proteina]], podešavanje omjera ekspresije [[izozim]]skih varijanti, održavanje senzornih mehanizama za detekciju promjena), kao i predvidljivošću i pouzdanošću signala iz okoline.<ref>{{cite journal | vauthors = Dewitt TJ, Sih A, Wilson DS | title = Costs and limits of phenotypic plasticity | journal = Trends in Ecology & Evolution | volume = 13 | issue = 2 | pages = 77–81 | date = februar 1998 | pmid = 21238209 | doi = 10.1016/s0169-5347(97)01274-3 | bibcode = 1998TEcoE..13...77D }}</ref> Slatkovodni puževi (''[[Physa virgata]]'') pružaju primjer kada fenotipska plastičnost može biti adaptivna ili [[Maladaptacija|maladaptivna]]. U prisustvu predatora, plavoškržne sunčanice, ovi puževi čine oblik svoje ljuske okruglijim i smanjuju rast. To ih čini otpornijim na gnječenje i bolje zaštićenim od [[predator]]a. Međutim, ovi puževi ne mogu prepoznati razliku u hemijskim signalima između predatorskih i nepredatorskih sunčanica. Stoga, puževi neprikladno reagiraju na nepredatorske sunčanice, stvaranjem promijenjenog oblika ljuske i smanjenjem rasta. Ove promjene, u odsustvu predatora, čine puževe podložnima drugim predatorima i ograničavaju [[plodnost]]. Stoga, ovi slatkovodni puževi proizvode ili adaptivni ili maladaptivni odgovor na signal iz okoline, ovisno o tome da li su prisutne predatorske sunčanice ili ne.<ref>{{cite journal |first1=R. Brian |last1=Langerhans |first2=Thomas J. |last2=DeWit | name-list-style = vanc |year=2002 |title=Plasticity constrained: Over-generalized induction cues cause maladaptive phenotypes |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=4 |issue=6 |pages=857–70}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dewitt TJ, Sih A, Wilson DS | title = Costs and limits of phenotypic plasticity | journal = Trends in Ecology & Evolution | volume = 13 | issue = 2 | pages = 77–81 | date = februar 1998 | pmid = 21238209 | doi = 10.1016/S0169-5347(97)01274-3 | bibcode = 1998TEcoE..13...77D }}</ref> S obzirom na dubok ekološki značaj temperature i njene predvidljive varijabilnosti na velikim prostornim i vremenskim skalama, pretpostavlja se da je adaptacija na termalne varijacije ključni mehanizam koji diktira kapacitet organizama za fenotipsku plastičnost.<ref>{{cite journal |doi=10.1086/282487 |title=Why Mountain Passes are Higher in the Tropics |year=1967 |last1=Janzen |first1=Daniel H. | name-list-style = vanc|journal=The American Naturalist |volume=101 |issue=919 |pages=233–49|bibcode=1967ANat..101..233J |s2cid=84408071 }}</ref> Smatra se da je veličina termalne varijacije direktno proporcionalna plastičnom kapacitetu, tako da vrste koje su evoluirale u toploj, konstantnoj klimi tropa imaju niži kapacitet plastičnosti u poređenju s onima koje žive u varijabilnim staništima s umjerenom temperaturom. Nazvana "hipoteza klimatske varijabilnosti", ova ideja je podržana od strane nekoliko studija o plastičnom kapacitetu širom [[geografska širina|geografske širine]] i kod biljaka i kod životinja.<ref>{{cite journal | vauthors = Naya DE, Bozinovic F, Karasov WH | title = Latitudinal trends in digestive flexibility: testing the climatic variability hypothesis with data on the intestinal length of rodents | journal = The American Naturalist | volume = 172 | issue = 4 | pages = E122-34 | date = oktobar 2008 | pmid = 18717635 | doi = 10.1086/590957 | jstor = 590957 | bibcode = 2008ANat..172E.122N | s2cid = 205987981 | hdl = 10533/241185 | hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Molina-Montenegro MA, Naya DE | title = Latitudinal patterns in phenotypic plasticity and fitness-related traits: assessing the climatic variability hypothesis (CVH) with an invasive plant species | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 10 | year = 2012 | pmid = 23110083 | pmc = 3478289 | doi = 10.1371/journal.pone.0047620 | bibcode = 2012PLoSO...747620M | editor1-last = Seebacher | editor1-first = Frank | doi-access = free }}</ref> Međutim, nedavne studije [[vrsta]] [[rod (biologija)|roda]] ''[[Drosophila]]'' nisu uspjele otkriti jasan obrazac plastičnosti u odnosu na latitudinalne gradijente, što sugerira da ova hipoteza možda ne vrijedi za sve [[takson]]e ili za sve osobine.<ref>{{cite journal | vauthors = Overgaard J, Kristensen TN, Mitchell KA, Hoffmann AA | title = Thermal tolerance in widespread and tropical Drosophila species: does phenotypic plasticity increase with latitude? | journal = The American Naturalist | volume = 178 | pages = S80-96 | date = oktobar 2011 | issue = Suppl 1 | pmid = 21956094 | doi = 10.1086/661780 | bibcode = 2011ANat..178S..80O | s2cid = 22000482 }}</ref> Neki smatraju da su direktne mjere varijabilnosti okoliša, korištenjem faktora poput [[padavina]], bolji prediktori fenotipske plastičnosti nego sama geografska širina.<ref>{{cite journal |first1=Forrest E. |last1=Clements | name-list-style = vanc |year=1928 |title=The End of a World by Claude Anet |journal=American Anthropologist |volume=30 |issue=1 |page=125 |jstor=660970 |doi=10.1525/aa.1928.30.1.02a00120|doi-access=free }}</ref> Pristupi [[Vještačka selekcija|selekcijskin eksperimentima]] i [[eksperimentalna evolucija]] pokazali su da je plastičnost osobina koja se može razvijati pod direktnom selekcijom, a također i kao korelirani odgovor na selekciju na osnovu prosječnih vrijednosti određenih osobina.<ref>{{cite journal | vauthors = Maldonado K, Bozinovic F, Rojas JM, Sabat P | title = Within-species digestive tract flexibility in rufous-collared sparrows and the climatic variability hypothesis | journal = Physiological and Biochemical Zoology | volume = 84 | issue = 4 | pages = 377–84 | year = 2011 | pmid = 21743251 | doi = 10.1086/660970 | hdl = 10533/133358 | s2cid = 1484282 | hdl-access = free }}</ref> ==Vremenska plastičnost== {{Glavni|Vremenska plastičnost}} ==Plastičnost i klimatske promjene== Predviđa se da će se u narednih 100 godina dogoditi neviđene stope [[klimatske promjene|klimatskih promjena]], kao rezultat ljudske aktivnosti.<ref>IPCC, 2014: Climate Change 2014: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, R.K. Pachauri and L.A. Meyer (eds.)]. IPCC, Geneva, Switzerland, 151 pp.https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/</ref> Fenotipska plastičnost ključni je mehanizam kojim se [[organizmi]] mogu nositi s promjenjivom klimom, jer omogućava jedinkama da reaguju na promjene tokom svog životnog vijeka.<ref>{{cite journal | vauthors = Williams SE, Shoo LP, Isaac JL, Hoffmann AA, Langham G | title = Towards an integrated framework for assessing the vulnerability of species to climate change | journal = PLOS Biology | volume = 6 | issue = 12 | pages = 2621–6 | date = decembar 2008 | pmid = 19108608 | pmc = 2605927 | doi = 10.1371/journal.pbio.0060325 | editor1-last = Moritz | editor1-first = Craig | doi-access = free }}</ref> Smatra se da je ovo posebno važno za vrste s dugim [[generacijsko vrijeme|generacijskim vremenom]], jer evolucijski odgovori putem [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]] možda neće proizvesti promjene dovoljno brze da bi ublažili efekte toplije klime. Američka crvena vjeverica (''Tamiasciurus hudsonicus'') je u posljednjoj deceniji doživjela porast prosječne temperature od skoro 2&nbsp;°C. Ovaj porast temperature uzrokovao je povećanje brojnosti šišarki bijele smreke, glavnog izvora hrane za zimsko i proljetno razmnožavanje. Kao odgovor na to, prosječni životni vijek ove vrste se produžio za 18 dana. Obilje hrane pokazalo je značajan utjecaj na datum parenja kod pojedinačnih ženki, što ukazuje na visoku fenotipsku plastičnost u ovoj osobini.<ref>{{cite journal | vauthors = Réale D, McAdam AG, Boutin S, Berteaux D | title = Genetic and plastic responses of a northern mammal to climate change | journal = Proceedings. Biological Sciences | volume = 270 | issue = 1515 | pages = 591–6 | date = mart 2003 | pmid = 12769458 | pmc = 1691280 | doi = 10.1098/rspb.2002.2224 | jstor = 3558706 }}</ref> == Također pogledajte == * [[Aklimatizacija]] * [[Alometrijski rast]] * [[Baldwinov efekat]] * [[Hipoteza o korisnoj aklimatizaciji]] * [[Razvojna biologija]] * [[Evolucijska fiziologija]] * [[Genetička asimilacija]] * [[Rapoportovo pravilo]] *[[Razvojna plastičnost]] == Reference == {{refspisak|32em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite book | vauthors = West-Eberhard MJ | year=2003 | title=Developmental Plasticity and Evolution | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-512234-3}} * {{cite book | vauthors = Piersma T, Van Gils JA | year = 2011 | title = The Flexible Phenotype: A Body-Centred Integration of Ecology, Physiology, and Behaviour | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-164015-5 }} See also: {{cite journal | last1 = Garland | first1 =Theodore | s2cid =53169229 | name-list-style = vanc | title = The Flexible Phenotype: A Body-Centred Integration of Ecology, Physiology, and Behaviour | year = 2011 | journal = Animal Behaviour | volume = 82 | issue = 3 | pages = 609–10 | doi=10.1016/j.anbehav.2011.06.012 | bibcode =2011AnBeh..82..609G }} {{refend}} * {{cite book | vauthors = Nicoglou A | year=2024 | title=Plasticity in the Life Sciences | publisher=The University of Chicago Press | isbn=978-0-22-683716-1}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Phenotypic plasticity}} {{Scholia|tema}} *Special issue of the ''Journal of Experimental Biology'' concerning [http://jeb.biologists.org/content/vol209/issue12/ phenotypic plasticity] *''Developmental Plasticity and Evolution'' - [http://www.americanscientist.org/template/BookReviewTypeDetail/assetid/29782 review of the book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228212152/http://www.americanscientist.org/template/BookReviewTypeDetail/assetid/29782 |date=28. 12. 2016 }} from ''American Scientist'' {{genarch}} [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Genetika]] cl893sai2ctpydp1e7arvf46lx6270y 4 536107 3914610 3914107 2026-07-26T13:27:48Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Klicni list]] na [[Wikipedia:Igralište/Klicni list]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914107 wikitext text/x-wiki {{Spol|bočni stubac}} '''Zametna ćelija''' ili germ-ćelija jeate bilo koja ćelija koja daje [[gamet]]e organizma koji se [[spolno razmnožavanje|razmnožava seksualno]]. Kod mnogih [[životinja]], zametne ćelije nastaju u [[primitivna pruga|primitivnoj pruzi]] i migriraju kroz [[crijeva]] embriona do razvijajućih [[gonada]]. Tamo prolaze kroz [[mejoza|mejozu]], nakon čega slijedi [[ćelijska diferencijacija]] u zrele gamete, bilo [[jajna ćelija|jaja]] ili [[spermatozoid]]e. Raspravlja se o tome da li primordijalne zametne ćelije mogu također nastati iz [[amnion]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Tam |first1=Timothy Theodore Ka Ki |last2=Xu |first2=Shao |last3=Li |first3=Yunfan |last4=Wang |first4=Xiao |last5=Chen |first5=Yicong |last6=Guo |first6=Jilong |last7=Feng |first7=Zhen |last8=Lan |first8=Guocheng |last9=Ruan |first9=Degong |last10=Han |first10=Dong |last11=Zhang |first11=Qingqing |last12=Ma |first12=Liyang |last13=Liu |first13=Fang |last14=Sheng |first14=Guojun |last15=Liu |first15=Pentao |date=mart 2026 |title=Amniogenesis in embryos and stem cell models |journal=Nature Cell Biology |volume=28 |issue=3 |pages=409–420 |doi=10.1038/s41556-026-01873-4 |issn=1476-4679 |pmid=41776371}}</ref> Za razliku od životinja, [[biljke]] nemaju zametne ćelije određene u ranom razvoju. Umjesto toga, zametne ćelije mogu nastati iz [[somatska ćelija|somatskih ćelija]] kod odrasle jedinke, kao što je cvjetni [[meristem]] [[cvjetnica]].<ref>{{cite book|title=Molecular biology of the cell|url=https://archive.org/details/molecularbiolog000wils|url-access=registration| vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff Mm Roberts K, Walter P | publisher = New York, Garland Science, 1463 p|year=2002|isbn=978-0-8153-3577-1}}</ref><ref>{{cite book|title=Developmental biology| vauthors = Twyman RM| publisher = Oxford, Bios Scientific Publishers, 451p|year=2001}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cinalli RM, Rangan P, Lehmann R | title = Germ cells are forever | journal = Cell | volume = 132 | issue = 4 | pages = 559–562 | date = februar 2008 | pmid = 18295574 | doi = 10.1016/j.cell.2008.02.003 | s2cid = 15768958 | doi-access = free }}</ref> ==Uvod== Višećelijske [[eukariot]]ske ćelije sastoje se od dva osnovna tipa ćelija: '''klicinih''' i '''somatskih''' ćelija. Klicne ćelije proizvode gamete i jedine su ćelije koje mogu proći kroz [[mejoza|mejozu]], kao i kroz [[mitoza|mitozu]]. [[Somatske ćelije]] su sve ostale ćelije koje formiraju tjelesne gradivne blokove i dijele se samo mitozom. Loza klicinskih ćelija naziva se [[klicina linija]]. Specifikacija klicinskih ćelija počinje tokom [[brazdanje (embrion)|brazdanja]] kod mnogih životinja ili u [[epiblast]]u tokom [[gastrulacija|gastrulacije]] kod [[ptica]] i [[sisar]]a. Nakon transporta, koji uključuje pasivne pokrete i aktivnu migraciju, klicinske ćelije stižu do gonada u razvoju. Kod ljudi, seksualna diferencijacija počinje otprilike šest sedmica nakon začeća. Krajnji produkti [[ćelijski ciklus|ciklusa klicinskih ćelija]] jesu [[jajna ćelija]] ili [[spermatozoid]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kunwar PS, Lehmann R | title = Developmental biology: Germ-cell attraction | journal = [[Nature]] | volume = 421 | issue = 6920 | pages = 226–227 | date = januar 2003 | pmid = 12529629 | doi = 10.1038/421226a | s2cid = 29737428 | doi-access = free | bibcode = 2003Natur.421..226K }}</ref> Pod posebnim uslovima ''[[in vitro]]'' germinativne ćelije mogu steći svojstva slična onima [[embrionalne matične ćelije|embrionalnih matičnih ćelija]] (ESC). Osnovni mehanizam te promjene još uvijek nije poznat. Ove promijenjene ćelije se zatim nazivaju embrionalnim germinativnim ćelijama. Obje vrste ćelija su [[pluripotentnost|pluripotentne]] ''in vitro'', ali samo ESC imaju dokazanu pluripotentnost ''[[in vivo]]''. Nedavne studije pokazale su da je moguće iz ESC stvoriti primordijalne germinativne ćelije.<ref>{{cite journal | vauthors = Turnpenny L, Spalluto CM, Perrett RM, O'Shea M, Hanley KP, Cameron IT, Wilson DI, Hanley NA | display-authors = 6 | title = Evaluating human embryonic germ cells: concord and conflict as pluripotent stem cells | journal = Stem Cells | volume = 24 | issue = 2 | pages = 212–220 | date = februar 2006 | pmid = 16144875 | doi = 10.1634/stemcells.2005-0255 | s2cid = 20446427 | doi-access = free }}</ref> ==Specifikacija== Postoje dva mehanizma za uspostavljanje loze germinativnih ćelija u [[embrion]]u. Prvi način se naziva preformistički i uključuje da ćelije koje su predodređene da postanu germinativne ćelije nasljeđuju specifične determinante germinativnih ćelija prisutne u [[germplazma|germinativnoj plazmi]] (specifičnom području citoplazme) [[jajna ćelija|jajne ćelije]] (ovuma). Neoplođena jajna ćelija većine životinja je asimetrična: različiti regioni citoplazme sadrže različite količine [[informacijska RNK|iRNK]] i proteina. Drugi način se nalazi kod sisara, gdje germinativne ćelije nisu određene takvim determinantama, već signalima koje kontrolišu [[zigot|zametkovi]] geni. Kod sisara, nekoliko ćelija ranog embriona je inducirano signalima susjednih ćelija da postanu [[Razvoj germinativne linije|primordijalne germinativne ćelije]]. Jajna ćelija sisara je donekle simetrična i nakon prvih dioba oplođenog jajnog ćelije, proizvedene ćelije su sve [[totipotentnost|totipotentne]]. To znači da se mogu diferencirati u bilo koji tip ćelija u tijelu, a time i u germinativne ćelije. Specifikacija primordijalnih germinativnih ćelija kod laboratorijskog miša inicirana je visokim nivoima signalizacije koštanog [[morfogeneza|morfogenetskog]] proteina (BMP), koji aktivira ekspresiju [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] Blimp-1/[[PRDM1|Prdm1]] i Prdm14.<ref name="Saitou">{{cite journal | vauthors = Saitou M, Yamaji M | title = Primordial germ cells in mice | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 4 | issue = 11 | date = novembar 2012 | pmid = 23125014 | pmc = 3536339 | doi = 10.1101/cshperspect.a008375 }}</ref> Nagađa se da je indukcija bila mehanizam predaka, a da je preformistički, ili [[nasljeđi vanje|nasljedni]], mehanizam uspostavljanja zametnih ćelija nastao iz [[konvergentna evolucija|konvergentne evolucije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Johnson AD, Alberio R | title = Primordial germ cells: the first cell lineage or the last cells standing? | journal = Development | volume = 142 | issue = 16 | pages = 2730–2739 | date = august 2015 | pmid = 26286941 | pmc = 4550962 | doi = 10.1242/dev.113993 }}</ref> Postoji nekoliko ključnih razlika između ova dva mehanizma, koje mogu pružiti obrazloženje za evoluciju nasljeđivanja germinativne plazme. Jedna razlika je u tome što se nasljeđivanje obično događa gotovo odmah tokom razvoja (oko stadija [[blastoderm]]a), dok se indukcija obično ne događa sve do [[gastrulacija|gastrulacije]]. Budući da su germinativne ćelije mirujuće i stoga se ne dijele, nisu podložne [[mutacija]]ma. Budući da se loza germinativnih ćelija ne uspostavlja odmah indukcijom, veća je [[vjerovatnoća]] da će se [[mutacija]] dogoditi prije nego što se ćelije specificiraju. Dostupni su podaci o stopi mutacija koji ukazuju na veću stopu mutacija germinativne linije kod miševa i ljudi, vrsta koje prolaze kroz indukciju, nego kod ''[[C. elegans]]'' i ''[[Drosophila melanogaster]]'', [[vrsta]] koje prolaze kroz [[nasljeđivanje]].<ref>{{cite journal | vauthors = Whittle CA, Extavour CG | title = Causes and evolutionary consequences of primordial germ-cell specification mode in metazoans | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 114 | issue = 23 | pages = 5784–5791 | date = juni 2017 | pmid = 28584112 | pmc = 5468662 | doi = 10.1073/pnas.1610600114 | bibcode = 2017PNAS..114.5784W | doi-access = free }}</ref> Bila bi odabrana niža [[mutacijska stopa]], što je jedan od mogućih razloga za konvergentnu evoluciju germinativne plazme. Međutim, potrebno je prikupiti više podataka o stopi mutacija u nekoliko taksona, posebno podatke prikupljene prije i nakon specifikacije primordijalnih germinativnih ćelija, prije nego što se ova hipoteza o evoluciji germinativne plazme može potkrijepiti jakim dokazima. ==Migracija== {{Glavni|Migracija primordijalnih germinativnih ćelija}} Primordijalne germinativne ćelije, germinativne ćelije koje još uvijek moraju doći do [[gonada]] (također poznate kao PGC, prekursorske germinativne ćelije ili gonociti), više puta se dijele na svom migracijskom putu kroz crijeva i u gonade u razvoju.<ref>{{Cite book | vauthors = Gilbert SF |date=2000| chapter = Germ Cell Migration | chapter-url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10045/| title = Developmental Biology | edition = 6th | location = Sunderland (MA) | publisher = Sinauer Associates |language=en}}</ref> ===Beskičmenjaci=== U [[modelni organizam|modelnom organizmu]] ''[[Drosophila]]'', spolne ćelije kreću se pasivno, od [[anatomski termini lokacije|stražnjeg]] kraj embriona do zadnjeg srednjeg crijeva, zbog uvijanja blastoderma. Zatim se aktivno kreću kroz crijevo u [[mezoderm]]. [[Endoderm]]ne ćelije se diferenciraju i zajedno sa Wunen proteinima indukuju migraciju kroz crijevo. Wunen proteini su [[hemorepelent]]i koji odvode germinativne ćelije od endoderma u mezoderm. Nakon podjele u dvije populacije, germinativne [[ćelijska migracija|ćelije nastavljaju migrirati]] lateralno i paralelno dok ne stignu do gonada. Kolumbovi proteini, [[hemoatraktant]]i, stimulišu migraciju u gonadnom mezodermu. ===Kičmenjaci=== U jajetu vodene žabe ''[[Xenopus]]'', determinante zametnih ćelija nalaze se u većini [[biljke|biljnih]] [[blastomera]] [[biljni spol|biljnih]] [[blastomera]]. Ove pretpostavljene PGC se prenose u endoderm [[blastocel]]a putem [[gastrulacija|gastrulacije]]. One se određuju kao zametne ćelije kada je gastrulacija završena. Zatim se odvija migracija iz zadnjeg crijeva, duž crijeva i preko dorzalnih [[mezentera]]. Zametne ćelije dijele se u dvije populacije i premještaju u uparene gonadne grebene. Migracija počinje sa 3–4 ćelije koje prolaze kroz tri kruga ćelijske diobe tako da oko 30 PGC stigne do [[gonada]]. Na migracijskom putu PGC-a, orijentacija temeljnih ćelija i njihove izlučene molekule poput [[fibronektin]]a imaju važnu ulogu. [[Sisari]] imaju migracijski put uporediv s onim kod žaba roda ''[[Xenopus]]''. Migracija počinje sa 50 gonocita, a oko 5.000 PGC-a stiže do [[gonada]]. [[ćelijska proliferacija|Proliferacija]] događa se također tokom migracije i traje 3–4 sedmice kod ljudi. PGC-i dolaze iz [[epiblast]]a i potom migriraju u mezoderm, endoderm i stražnji dio [[žumančana vrećica|žumančane vrećice]]. Migracija odvija se zatim iz [[zadnje crijevo|zadnjeg crijeva]] duž crijeva i preko dorzalne mezentere, kako bi stigli do gonada (4,5 sedmice kod ljudi). [[Fibronektin]] ovdje također mapira polariziranu mrežu zajedno s drugim molekulama. Somatske ćelije na putu germinativnih ćelija daju im signale privlačnosti, odbijanja i preživljavanja. Ali germinativne ćelije također šalju signale jedna drugoj. Kod [[gmizavci|gmizavaca]] i [[ptica]], germinativne ćelije koriste drugi put. PGC-i dolaze iz epiblasta i kreću se u hipoblast, formirajući germinativni polumjesec (prednja i zadnja vanembrionska struktura). Gonociti utiskuju se zatim u [[krvni sud|krvne sudove]] i koriste [[krvotok|cirkulatorni sistem]] za transport. Izlaze iz krvnih sudova kada su u visini [[gonadni greben|gonadnog grebena]]. [[Ćelijska adhezija]] na [[endotel]]u krvnih sudova i molekule poput [[hemoatraktant|hemoatraktanata]] vjerovatno su uključene u pomaganje migracije PGC-a. ====Gen ''SRY'' hromosoma Y ==== Regija [[hromosom Y|hromosoma Y]] koja određuje spol (''[[SRY]]'') usmjerava razvoj [[mužjak]]a kod sisara, inducirajući somatske ćelije gonadnog grebena da se razviju u [[testis]], a ne u [[jajnik]].<ref name="Alberts">{{cite book |chapter=Primordial Germ Cells and Sex Determination in Mammals | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26940/|title=Molecular Biology of the Cell. | edition = 4th . | vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, etal |publisher=Garland Science|year=2002}}</ref> ''SRY'' se eksprimira u maloj grupi [[somatska ćelija|somatskih ćelija]] gonada i utiče na ove ćelije da postanu [[Sertolijeve ćelije]] (potporne ćelije u testisima). Sertolijeve ćelije jesu na mnogo načina odgovorne za seksualni razvoj duž muškog puta. Jedan od tih načina uključuje stimulaciju primordijalnih ćelija koje dolaze da se diferenciraju u [[spermatozoid]]e. U odsustvu gena ''SRY'', primordijalne germinativne ćelije diferenciraju se u [[jajna ćelija|jajnu ćeliju]]. Uklanjanje genitalnih grebena prije nego što se počnu razvijati u [[testis]]e ili [[jajniik|jajnike]] rezultira razvojem ženke, nezavisno od nošenog [[spolnu hromosom|spolnog hromosoma]].<ref name="Alberts"/> ====Retinoična kiselina i diferencijacija germinativnih ćelija==== Retinoična kiselina (RA) je važan faktor koji uzrokuje diferencijaciju primordijalnih germinativnih ćelija. Kod muškaraca, retinoičnu kiselinu oslobađa [[mezonefros]]. RA zatim odlazi u gonadu, uzrokujući oslobađanje enzima CYP26B1 iz Sertolijevih ćelija. CYP26B1 metabolizira RA, a budući da Sertolijeve ćelije okružuju primordijalne germinativne ćelije (PGC), PGC nikada ne dolaze u kontakt sa RA, što rezultira nedostatkom proliferacije PGC i nedostatkom ulaska u [[mejoza|mejozu]]. Ovo sprečava prerani početak spermatogeneze. Kod žena, mezonefros oslobađa RA, koji ulazi u gonadu. RA stimuliše Stra8, ključnog čuvara mejoze (1), i Rec8, uzrokujući ulazak primordijalnih germinativnih ćelija u mejozu. Ovo uzrokuje razvoj [[oocit]]a, koji se zaustavljaju u mejozi I.<ref name="pmid28853925">{{cite journal | vauthors = Spiller C, Koopman P, Bowles J | title = Sex Determination in the Mammalian Germline | journal = Annual Review of Genetics | volume = 51 | pages = 265–285 | date = novembar 2017 | pmid = 28853925 | doi = 10.1146/annurev-genet-120215-035449 }}</ref> ==Gametogeneza== [[Gametogeneza]], razvoj [[ploidija|diploidnih]] zametnih ćelija u [[ploidija|haploidne]] jajne ćelije ili spermatozoide (oogeneza, pdnosno spermatogeneza) različit je za svaku [[vrsta|vrstu]], ali opće faze su slične. [[Oogeneza]] i [[spermatogeneza]] imaju mnogo zajedničkih karakteristika, obje uključuju: * [[mejoza|mejozu]] * ekstenzivnu [[morfologija|morfološku]] diferencijaciju * Nemogućnost dugog preživljavanja ako ne dođe do [[oplodnja|oplodnje]] Uprkos njihovim homologijama, one također imaju velike razlike: * Spermatogeneza ima ekvivalentne mejotske diobe koje rezultiraju sa četiri ekvivalentna [[spermatid]]a, dok je oogena mejoza [[simetrija|asimetrična]]: formira se samo jedna [[jajna ćelija]] zajedno sa prvim i drugim [[polarno tjelašce|polarnim tjelešcem]]. * Različito vrijeme sazrijevanja: oogena mejoza se prekida u jednoj ili više faza (na duži period), dok je spermatogena mejoza brza i neprekinuta. ==Oogeneza== Nakon migracije, primordijalne zametne ćelije postaju oogonije u formirajućoj gonadi (jajniku). [[oogonija|Oogonije]] se ekstenzivno razmnožavaju mitotskim diobama, do 5–7 miliona ćelija kod ljudi. Ali onda mnoge od ovih oogonija umiru, a ostaje ih oko 50.000. Ove ćelije diferenciraju se u primarne [[oocit]]e. U 11.–12. sedmici dobi oplodnje počinje prva mejotska dioba (prije rođenja kod većine sisara) i ostaje zaustavljena u profazi I od nekoliko dana do mnogo godina, ovisno o vrsti. U ovom periodu ili u nekim slučajevima na početku spolne zrelosti, primarni oociti luče proteine ​​kako bi formirali omotač koji se naziva ''[[zona pellucida]]'', a također proizvode [[kortiklna granula|kortikalne granule]] koje sadrže [[enzim]]e i proteine ​​potrebne za oplodnju. Mejoza se odvija zahvaljujući folikularnim granuloza ćelijama koje šalju inhibitorne signale kroz [[propusna veza|propusne veze]] i ''[[zona pellucida]]''. Seksualno sazrijevanje je početak periodične ovulacije. [[Ovulacija]] jeste redovno oslobađanje jednog [[oocit]]a iz jajnika u reproduktivni trakt, a prethodi joj rast folikula. Nekoliko folikulskih ćelija stimulisano je na rast, ali samo jedan oocit ovulira. Primordijalna folikula sastoji se od [[epitel]]nog sloja folikulnih granulosa ćelija koje okružuju oocit. [[Hipofiza]] luči [[folikulostimulirajući hormon]] (FSH) koji stimuliše rast folikula i sazrijevanje oocita. Tekine ćelije oko svakog folikula luče [[estrogen]]. Ovaj [[hormon]] stimuliše proizvodnju [[FSH]] receptora na folikulskim granulosa ćelijama i istovremeno ima negativnu [[povratna sprega|povratnu spregu]] na lučenje FSH. To rezultira konkurencijom između folikula i samo folikula s najviše FSH receptora preživljava i ovulira. Mejotska dioba I odvija se u ovuliranom oocitu, stimulisana [[luteinizirajući hormon|luteinizirajućim hormonom]] (LH) koje proizvodi [[hipofiza]]. FSH i LH blokiraju pukotine između folikulskih ćelija i oocita, čime inhibiraju komunikaciju među njima. Većina folikularnih granulosa ćelija ostaje oko oocita i tako formira sloj kumulusa. Velike oocite koje nisu sisarske akumuliraju [[žumance]], [[glikogen]], [[lipide]], [[ribosom]]e i [[iRNK]] potrebne za [[sinteza proteina|sintezu proteina]] tokom ranog embrionalnog rasta. Ova intenzivna biosinteza RNK ogleda se u strukturi [[hromosom]]a, koji se dekondenziraju i formiraju lateralne petlje dajući im izgled lampčetkice (vidi [[lampbraš hromosom]]). Sazrijevanje oocita sljedeća je faza razvoja oocita. Do toga dolazi u seksualnoj zrelosti, kada hormoni stimulišu oocit da završi mejotsku diobu I. Mejotska dioba I proizvodi dvije ćelije koje se razlikuju po veličini: malo polarno tijelo i veliki sekundarni oocit. Sekundarni oocit prolazi kroz [[mejoza|mejotsku diobu II]], što rezultira formiranjem drugog malog polarnog tijela i velike zrele jajne ćelije, pri čemu su obje [[ploidija|haploidne]] ćelije. Polarna tijela degeneriraju.<ref>{{cite journal | vauthors = De Felici M, Scaldaferri ML, Lobascio M, Iona S, Nazzicone V, Klinger FG, Farini D | title = Experimental approaches to the study of primordial germ cell lineage and proliferation | journal = Human Reproduction Update | volume = 10 | issue = 3 | pages = 197–206 | year = 2004 | pmid = 15140867 | doi = 10.1093/humupd/dmh020 | doi-access = free }}</ref> Sazrijevanje oocita kod većine kičmenjaka se zaustavlja u metafazi II. Tokom ovulacije, zaustavljeni sekundarni oocit napušta jajnik i brzo sazrijeva u jaje spremno za oplodnju. [[Oplodnja]] će uzrokovati da jaje završi mejozu II. Kod ženki dolazi do proliferacije oogonija u [[fetus]]u, [[mejoza]] počinje prije rođenja i traje do 50 godina, u mejotičkoj diobi I, a ovulacija počinje u [[pubertet]]u. ===Rast jaja=== Somatskoj ćeliji veličine 10–20 μm obično je potrebno 24 sata da udvostruči svoju masu za mitozu. Na taj način bi toj ćeliji trebalo vrlo dugo da dostigne veličinu jajašca sisara prečnika 100 μm (neki insekti imaju jajašca od oko 1.000 μm ili više). Stoga jaja imaju posebne mehanizme za rast do svoje znatne veličine. Jedan od ovih mehanizama jeste stvaranje dodatnih kopija gena: mejotska dioba I pauzira se tako da oocit raste dok sadrži dva diploidna seta [[hromosom]]a. Neke vrste proizvode mnogo dodatnih kopija gena, poput [[vodozemac]]a, koji mogu imati i do jedan ili dva miliona kopija. Komplementarni mehanizam djelimično zavisi od sinteze drugih ćelija. Kod vodozemaca, [[ptica]] i [[insekti|insekata]], žumance se proizvodi u jetri (ili njenom ekvivalentu) i izlučuje u krv. Susjedna pomoćna ćelija u jajniku također može pružiti nutritivnu pomoć dvije vrste. Kod nekih beskičmenjaka neke oogonije postaju ćelije hraniteljice. Ove ćelije povezane su [[citoplazma]]tskim mostovima sa oocitima. Dojilje insekata obezbjeđuju oocitima makromolekule kao što su proteini i [[iRNK]]. Folikulske granuloza ćelije su druga vrsta pomoćnih ćelija u jajniku i kod beskičmenjaka i kod kičmenjaka. Oni formiraju sloj oko oocita i hrane ih malim molekulima, ne [[makromolekula]]ma, ali na kraju svojim manjim molekulima prekursorima, putem [[propusna veza|propusnih veza]]. ===Mutacija i popravak DNK=== Prema jednoj studiji, učestalost mutacija ženskih ćelija germinativne linije kod miševa je oko prt puta niža od učestalosti [[somatska ćelija|somatskih ćelija]].<ref name="pmid23153565">{{cite journal | vauthors = Murphey P, McLean DJ, McMahan CA, Walter CA, McCarrey JR | title = Enhanced genetic integrity in mouse germ cells | journal = Biology of Reproduction | volume = 88 | issue = 1 | page = 6 | date = januar 2013 | pmid = 23153565 | pmc = 4434944 | doi = 10.1095/biolreprod.112.103481 }}</ref> Mišji [[oocit]] u diktijatnoj (produženoj diplotenskoj) potfazi [[mejoza|mejoze]] aktivno popravlja [[oštećenje DNK|oštećenja DNK]], dok [[popravka DNK]] nije detektovana u prediktijatnoj porfazi ([[leptoten]], [[zigoten]] i [[pahiten]]) mejoze.<ref name="pmid3380109">{{cite journal | vauthors = Guli CL, Smyth DR | title = UV-induced DNA repair is not detectable in pre-dictyate oocytes of the mouse | journal = Mutation Research | volume = 208 | issue = 2 | pages = 115–119 | date = juni 1988 | pmid = 3380109 | doi = 10.1016/s0165-7992(98)90010-0 }}</ref> Dugi period mejotskog zastoja u fazi mejoze sa četiri [[hromatid]]a može olakšati [[homologna rekombinacija|rekombinacijski]] popravak oštećenja DNK.<ref name="pmid9778439">{{cite journal | vauthors = Mira A | title = Why is meiosis arrested? | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 194 | issue = 2 | pages = 275–287 | date = septembar 1998 | pmid = 9778439 | doi = 10.1006/jtbi.1998.0761 | bibcode = 1998JThBi.194..275M }}</ref> ==Spermatogeneza== [[Sisar]]ska [[spermatogeneza]] reprezentativna je za većinu životinja. Kod mužjaka, spermatogeneza počinje u [[pubertet]]u u [[sjemenska tubula|sjemenskim tubulama]] u [[testis]]ima i nastavlja se kontinuirano. [[spermatogonija|Spermatogonije]] jesu nezrele zametne ćelije. One se kontinuirano razmnožavaju mitotskim diobama oko vanjskog ruba sjemenskih tubula, pored [[bazna lamina|bazne lamine]]. Neke od ovih ćelija zaustavljaju [[ćelijska proliferacija|proliferaciju]] i [[ćelijska diferencijacija|diferenciraju se]] u primarne [[spermatocit]]e. Nakon što prođu kroz prvu mejotsku diobu, proizvode se dva sekundarna spermatocita. Dva sekundarna spermatocita prolaze kroz drugu mejotsku diobu i formiraju četiri [[ploidija|haploidne]] spermatide. Ove spermatide morfološki se diferenciraju u spermatide jedarnom kondenzacijom, izbacivanjem citoplazme i formiranjem [[akrosom]]a i [[flagela]]. Muške zametne ćelije u razvoju ne završavaju [[citokineza|citokinezu]] tokom spermatogeneze. Posljedično, [[citoplazma]]tski mostovi postoje tokom interfaze kako bi se osigurala veza između klonova diferencirajućih ćelija kćeri. Ovi mostovi se nazivaju [[sincicij]] i u svom centru imaju prstenove [[TEX14]] i [[KIF23]].<ref>{{cite journal | vauthors = Greenbaum MP, Yan W, Wu MH, Lin YN, Agno JE, Sharma M, Braun RE, Rajkovic A, Matzuk MM | display-authors = 6 | title = TEX14 is essential for intercellular bridges and fertility in male mice | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 13 | pages = 4982–4987 | date = mart 2006 | pmid = 16549803 | pmc = 1458781 | doi = 10.1073/pnas.0505123103 | bibcode = 2006PNAS..103.4982G | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Greenbaum MP, Iwamori N, Agno JE, Matzuk MM | title = Mouse TEX14 is required for embryonic germ cell intercellular bridges but not female fertility | journal = Biology of Reproduction | volume = 80 | issue = 3 | pages = 449–457 | date = mart 2009 | pmid = 19020301 | pmc = 2805395 | doi = 10.1095/biolreprod.108.070649 }}</ref> Na ovaj način, haploidne ćelije snabdijevaju se svim produktima kompletnog diploidnog [[genom]]a. Spermatozoidi koji nose [[hromosom Y]], naprimjer, snabdijevaju se esencijalnim molekulima koje kodiraju geni na [[hromosom X|hromosomu X]]. Uspjeh proliferacije i diferencijacije zametnih ćelija također je osiguran ravnotežom između razvoja zametnih ćelija i [[programirana ćelijska smrt|programirane ćelijske smrti]]. Identifikacija „signala koji pokreću smrt“ i odgovarajućih receptorskih proteina važna je za potencijal oplodnje muškaraca. [[apoptoza|Apoptozu]] u zametnim ćelijama mogu izazvati različiti prirodno prisutni toksini. Receptori koji pripadaju porodici okusa 2 specijalizirani su za detekciju gorkih spojeva, uključujući izuzetno toksične [[alkaloid]]e. Dakle, receptori okusa imaju funkcionalnu ulogu u kontroli apoptoze u muškom reproduktivnom tkivu.<ref>{{cite journal | vauthors = Luddi A, Governini L, Wilmskötter D, Gudermann T, Boekhoff I, Piomboni P | title = Taste Receptors: New Players in Sperm Biology | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 20 | issue = 4 | page = 967 | date = februar 2019 | pmid = 30813355 | pmc = 6413048 | doi = 10.3390/ijms20040967 | doi-access = free }}</ref> ===Mutacija i popravak DNK=== Učestalost mutacija u ćelijama kroz različite faze [[spermatogeneza|spermatogeneze]] kod miševa slična je onoj u ženskim germinativnim ćelijama, odnosno pet do 10 puta je niža od učestalosti [[mutacija]] u somatskim ćelijama.<ref name="pmid23153565"/><ref name="pmid9707592">{{cite journal | vauthors = Walter CA, Intano GW, McCarrey JR, McMahan CA, Walter RB | title = Mutation frequency declines during spermatogenesis in young mice but increases in old mice | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 17 | pages = 10015–10019 | date = august 1998 | pmid = 9707592 | pmc = 21453 | doi = 10.1073/pnas.95.17.10015 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...9510015W }}</ref> Stoga je niska učestalost mutacija karakteristika germinativnih ćelija kod oba spola. [[Homologna rekombinacijska]] popravka dvostrukih lančanih prekida javlja se kod miševa tokom uzastopnih faza spermatogeneze, ali je najizraženija u [[spermatocit]]ima.<ref name="pmid9778439"/> Niže učestalosti mutacija u germinativnim ćelijama u poređenju sa somatskim ćelijama izgleda da su posljedica efikasnijeg uklanjanja oštećenja DNK, procesima [[popravka DNK|popravke]], uključujući homolognu rekombinacijsku popravku tokom mejoze.<ref>Bernstein H, Byerly HC, Hopf FA, Michod RE. Genetic damage, mutation, and the evolution of sex. Science. 1985 Sep 20;229(4719):1277-81. doi: 10.1126/science.3898363. PMID 3898363</ref> Učestalost mutacija tokom spermatogeneze raste sa godinama.<ref name="pmid9707592" /> Mutacije u spermatogenim ćelijama starih miševa uključuju povećanu prevalenciju transverznih mutacija u poređenju sa mladim i miševima srednje dobi.<ref name="pmid15084311">{{cite journal | vauthors = Walter CA, Intano GW, McMahan CA, Kelner K, McCarrey JR, Walter RB | title = Mutation spectral changes in spermatogenic cells obtained from old mice | journal = DNA Repair | volume = 3 | issue = 5 | pages = 495–504 | date = maj 2004 | pmid = 15084311 | doi = 10.1016/j.dnarep.2004.01.005 }}</ref> ==Klinički značaj== [[Tumor germinativnih ćelija]] rijedak je [[kancer|rak]] koji može pogoditi ljude svih uzrasta. Od 2018. godine, tumori germinativnih ćelija čine 3% svih karcinoma kod djece i adolescenata od 0 –19 godina.<ref>{{Cite web|url=https://curesearch.org/Number-of-Diagnoses|title=Number of Diagnoses {{!}} CureSearch|website=CureSearch for Children's Cancer|date=22. 9. 2014 |language=en-US|access-date=27. 9. 2019}}</ref> Tumori germinativnih ćelija se uglavnom nalaze u [[gonada]]ma, ali se mogu pojaviti i u [[abdomen]]u, [[karlica|karlici]], [[medijastinum]]u ili [[mozak|mozgu]]. Germinativne ćelije koje migriraju u gonade možda neće stići do željenog odredišta i tumor može rasti gdje god se nađu, ali tačan uzrok je još uvijek nepoznat. Ovi tumori mogu biti benigni ili maligni.<ref>{{cite web | title = Germ cell tumors| vauthors = Olson T |publisher=CureSearch.org |year=2006 |url= http://www.curesearch.org/for_parents_and_families/newlydiagnosed/article.aspx?ArticleId=3190&StageID=1&TopicId=1&Level=1 }}</ref> Po dolasku u [[gonada|gonadu]], primordijalne germinativne ćelije koje se ne diferenciraju pravilno mogu proizvesti [[tumor germinativnih ćelija]] [[jajnik]]a ili [[testis]]a u [[modelni organizam|mišjem modelu]].<ref>{{cite journal | vauthors = Nicholls PK, Schorle H, Naqvi S, Hu YC, Fan Y, Carmell MA, Dobrinski I, Watson AL, Carlson DF, Fahrenkrug SC, Page DC | display-authors = 6 | title = Mammalian germ cells are determined after PGC colonization of the nascent gonad | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 116 | issue = 51 | pages = 25677–25687 | date = decembar 2019 | pmid = 31754036 | pmc = 6925976 | doi = 10.1073/pnas.1910733116 | bibcode = 2019PNAS..11625677N | doi-access = free }}</ref> ==Inducirana diferencijacija== Induciranje [[ćelijska diferencijacija|diferencijacije određenih ćelija]] u zametne ćelije ima mnogo primjena. Jedna od implikacija inducirane diferencijacije je da može omogućiti iskorjenjivanje muškog i ženskog faktora neplodnosti. Nadalje, omogućilo bi istospolnim parovima da imaju biološku djecu ako bi se [[sperma]] mogla proizvesti iz ženskih ćelija ili ako bi se jajne ćelije mogle proizvesti iz muških ćelija. Napore za stvaranje sperme i jajnih ćelija iz kože i [[embrionalne matične ćelije|embrionalnih matičnih ćelija]] započela je istraživačka grupa Hayashija i Saitoua na Univerzitetu u Kjotu.<ref>{{cite journal | vauthors = Hayashi K, Ogushi S, Kurimoto K, Shimamoto S, Ohta H, Saitou M | title = Offspring from oocytes derived from in vitro primordial germ cell-like cells in mice | journal = Science | volume = 338 | issue = 6109 | pages = 971–975 | date = novembar 2012 | pmid = 23042295 | doi = 10.1126/science.1226889 | s2cid = 6196269 | bibcode = 2012Sci...338..971H | doi-access = free }}</ref> Ovi istraživači proizveli su ''[[in vitro]]'' primordijalne ćelije, slične zametnim ćelijama (PGLC) iz embrionalnih matičnih ćelija (ESC) i ćelija kože. Hayashijeva i Saitouova grupa uspjela je promovirati diferencijaciju embrionalnih matičnih ćelija u PGC, korištenjem preciznog vremena i proteina koštane morfogeneze 4 (Bmp4). Nakon uspjeha s embrionalnim matičnim ćelijama, grupa je uspjela promovirati diferencijaciju induciranih pluripotentnih matičnih ćelija (iPSC) u PGLC. Ove primordijalne ćelije slične zametnim ćelijama korištene su zatim za stvaranje [[spermatozoid]]a i [[oocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Cyranoski D | title = Stem cells: Egg engineers | journal = Nature | volume = 500 | issue = 7463 | pages = 392–394 | date = august 2013 | pmid = 23969442 | doi = 10.1038/500392a | doi-access = | bibcode = 2013Natur.500..392C | s2cid = 34253 }}</ref> Napori za ljudske ćelije su manje napredni zbog činjenice da PGC-i formirani ovim eksperimentima nisu uvijek održivi. U stvari, Hayashijeva i Saitouova metoda samo je trećinu jednako učinkovita kao postojeće metode ''[[in vitro]]'' oplodnje, a proizvedeni PGC-i nisu uvijek funkcionalni. Nadalje, ne samo da su inducirani PGC-i ne toliko učinkoviti kao prirodno prisutni PGC-i, već su i manje učinkoviti u brisanju svojih epigenetičkih markera kada se diferenciraju iz iPSC-a ili ESC-a u PGC-e. Postoje i druge primjene inducirane diferencijacije zametnih ćelija. Druga studija je pokazala da kultura [[ljudske embrionalne matične ćelije|ljudskih embrionalnih matičnih ćelija]] u mitotski inaktiviranim [[svinjski fibroblasti jajnika|svinjskim fibroblastima jajnika]] (POF) uzrokuje diferencijaciju u zametne ćelije, što je dokazano analizom [[ekspresija gena|ekspresije gena]].<ref>{{cite journal | vauthors = Richards M, Fong CY, Bongso A | title = Comparative evaluation of different in vitro systems that stimulate germ cell differentiation in human embryonic stem cells | journal = Fertility and Sterility | volume = 93 | issue = 3 | pages = 986–994 | date = februar 2010 | pmid = 19064262 | doi = 10.1016/j.fertnstert.2008.10.030 | doi-access = free }}</ref> == Također pogledajte == * [[Razvoj germinativne linije]] * [[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz germinativnih slojeva]] * [[Tumor germinativnih ćelija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Germ cells}} * {{MeshName|Germ+Cells}} * [https://web.archive.org/web/20110415122814/http://php.med.unsw.edu.au/embryology/index.php?title=Primordial_Germ_Cell_Development Primordial Germ Cell Development] {{Spol (biologija)}} {{Authority control}} [[Kategorija:Razmnožavanje]] [[Kategorija:Embriologija]] [[Kategorija:Razvojna biologija]] h5jn7fbjsz9sokgls6322wqj1f7fj9d 4 536114 3914611 3914100 2026-07-26T13:28:20Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Lampbraš hromosom]] na [[Wikipedia:Igralište/Lampbraš hromosom]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914100 wikitext text/x-wiki [[File:O.Hertwig1906Fig5.jpg|thumb|Lampbraš hromosom]] '''Lampbraš hromosomi''' poseban su oblik hromosoma koji se nalazi u rastućim [[oocit]]ima (nezrelim jajnim ćelijama) većine [[životinja]], osim [[sisar]]a. Prvi put su ih opisali Walther Flemming i Ruckert 1882. (prema asocijaciji na četkicu za brisanje onovremenih laboratorijskih lampica).<ref>Flemming W (1882) Zellsubstanz, Kern- und Zelltheilung. Vogel, Leipzig.</ref> Lampbraš hromosomi [[triton|repatih]] i [[žabe|bezrepih]] [[vodozemac]]a, [[ptica]] i [[insekti|insekata]] najbolje su opisani.<ref>Callan HG (1986) Lampbrush Chromosomes. Springer-Verlag, Berlin, Heidelberg. 252pp.</ref><ref name="Morgan 2002 177-200">Morgan, G.T. (2002) Lampbrush chromosomes and associated bodies: new insights into principles of nuclear structure and function. Chromosome Research. 10: 177–200.</ref><ref name="Gaginskaya 2009 251-267">Gaginskaya E, Kulikova T, Krasikova A (2009) Avian Lampbrush Chromosomes: a Powerful Tool for Exploration of Genome Expression. Cytogenet Genome Res. V.124. p.251–267.</ref> [[Hromosom]]i se transformišu u oblik četkice za laboratorijsku lampu tokom diplotenske faze [[mejoza I|mejotske profaze I]], zbog aktivne [[transkripcija (genetika)|transkripcije]] mnogih gena. Oni su visoko prošireni mejotički polubivalenti, od kojih se svaki sastoji od po dvije [[sestrinska hromatida|sestrinske hromatide]]. Lamšbraš hromosomi jasno su vidljivi čak i pod [[mikroskop|optičkim mikroskopom]], gdje se vide organizovani u niz [[hromomera]] sa velikim lateralno produženim hromosomskim petljama. Kontinuirana transkripcija [[RNK]] neophodna je za održavanje tipične strukture hromomera i petlji lampbraš hromosoma. Inhibicija transkripcije dovodi do povlačenja lateralnih petlji u hromomere i kondenzacije hromosoma. Lampbraš hromosomi proizvode veliki broj [[iRNK]] i [[nekodirajuća RNK|nekodirajućih RNK]], koje se sintetiziraju na lateralnim petljama. Ovi transkripti se koriste tokom [[oogeneza|oogeneze]] i u ranim fazama [[embriogeneza|embriogeneze]]. Svaka lateralna petlja sadrži jednu ili nekoliko transkripcijskih jedinica s polariziranom [[ribonukleoprotein|RNP]]-matricom koja prekriva [[DNK]] osu petlje.<ref name="Morgan 2002 177-200"/><ref name="Gaginskaya 2009 251-267"/><ref>Macgregor HC (1984) Lampbrush chromosomes and gene utilisation in meiotic prophase. In: Controlling Events in Meiosis, W. Evans and H.G.Dickinson (Editors). The Company of Biologists. P 333–348.</ref> Lampbraš hromosomi kod [[vodozemac]]a i [[ptica]] mogu se mikrohirurški izolovati iz [[oocit]]nog [[ćelijsko jedro|nukleusa]] (germinativna vezikula) pomoću pincete ili igala.<ref>Gall JG (1966) Techniques for the study of lampbrush chromosomes. In: Prescott DM (ed) Methods in cell physiology, vol II. Academic Press, London New York, pp 37–60.</ref><ref>Macgregor HC, Varley J (1988) Working with Animal Chromosomes. 2nd edition. John Wiley & Sons.</ref> [[Divovski hromosom]]i u obliku lampčetkice koristan su model za proučavanje organizacije hromosoma, funkcije [[genom]]a i [[ekspresija gena]] tokom mejotske profaze, jer omogućavaju vizualizaciju pojedinačnih transkripcijskih jedinica.<ref name="Morgan 2002 177-200"/> Štaviše, lambraš koriste se široko za mapiranje DNK sekvenci visoke rezolucije i konstrukciju detaljnih citoloških mapa pojedinačnih hromosoma.<ref>Gaginskaya E, Kulikova T, Krasikova A (2009) Avian Lampbrush Chromosomes: a Powerful Tool for Exploration of Genome Expression. Cytogenet Genome Res. V.124. P.251–267.</ref> == Reference== '''Opće''' * Flemming W (1882) Zellsubstanz, Kern- und Zelltheilung. Vogel, Leipzig. * Rückert J (1892) Zur Entwicklungsgeschichte des Ovarialeies bei Selachiern. Anat Anz 7: 107–158. * Gall JG (1966) Techniques for the study of lampbrush chromosomes. In: Prescott DM (ed) Methods in cell physiology, vol II. Academic Press, London New York, pp 37–60. *Gall J.G., Callan H.G. H3 uridine incorporation in lampbrush chromosomes. Proc. Natl. Acad. Sci. USA. 1962. Vol. 48. P. 562–570. * Callan HG (1986) Lampbrush Chromosomes. Springer-Verlag, Berlin, Heidelberg. 252pp. * Macgregor HC (1984) Lampbrush chromosomes and gene utilisation in meiotic prophase. In: Controlling Events in Meiosis, W. Evans and H.G.Dickinson (Editors). The Company of Biologists. P 333–348. * Macgregor HC, Varley J (1988) Working with Animal Chromosomes. 2nd edition. John Wiley & Sons. * Morgan, G.T. (2002) Lampbrush chromosomes and associated bodies: new insights into principles of nuclear structure and function. Chromosome Research. 10: 177–200. * Alberts, Johnson, Lewis, Raff, Roberts, Walter (2008), "Molecular biology of the cell" 5th edition. (p234–235). * Gaginskaya E, Kulikova T, Krasikova A (2009) Avian Lampbrush Chromosomes: a Powerful Tool for Exploration of Genome Expression. Cytogenet Genome Res. V.124. P.251–267. *Macgregor H.C. Chromomeres revisited. Chromosome Res. 2012. V. 20. P. 911–924. *Chromosome Research - [https://link.springer.com/journal/10577/volumes-and-issues/20-8 Special Issue (2012) "Lampbrush Chromosomes"] Edited by Herbert Macgregor. '''Specifične''' {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commons category|Lampbrush chromosomes}} * [http://www.projects.ex.ac.uk/lampbrush/ A site introducing a remarkable form of chromosome that exists during the extended diplotene phase of meiosis in the growing ovarian eggs of all animals except mammals. Compiled and edited by Herbert Macgregor, School of Biosciences, University of Exeter.] * [https://www.jove.com/v/54103/isolation-giant-lampbrush-chromosomes-from-living-oocytes-frogs Methods for making lampbrush chromosome preparations from oocytes] [[Kategorija:Hromosomi]] [[Kategorija:Klasična genetika]] ntdjjdaijqdx3b4058g5r85djp9xd9z 4 536115 3914612 3914099 2026-07-26T13:28:57Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Biološki put]] na [[Wikipedia:Igralište/Biološki put]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914099 wikitext text/x-wiki [[Slika:Dopamine and serotonin pathways.png|thumb|Primjer bioloških puteva [[dopamin]]a i [[serotonin]]a.]] U [[citologija|ćelijskoj biologiji]], '''biološki put''' jeste niz molekularnih interakcija među molekulama unutar [[Ćelija (biologija)|ćelije]] koji dovodi do specifičnog proizvoda ili promjene u ćeliji. Biološki putevi omogućavaju ćelijama da reaguju na unutrašnje i vanjske signale putem biohemijskih reakcija.<ref name=":2"/> Uključeni su u procese kao što su rast i razvoj ćelija. Ovi putevi mogu pokrenuti sastavljanje novih molekula, kao što su [[masti]] ili [[protein]]i, regulisati [[ekspresija gena|ekspresiju]] [[gen]]a ili stimulisati kretanje ćelija.<ref name="g">{{Cite web | url=https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/Biological-Pathways-Fact-Sheet |title = Biological Pathways Fact Sheet}}</ref> Neki od najčešćih bioloških puteva uključeni su u [[metabolizam]], [[regulacija ekspresije gena|regulaciju gena]] i [[ćelijska signalizacija|transdukciju signala]]. Proučavanje bioloških puteva važno je u naprednim studijama [[genomika|genomike]], [[sistemska biologija|sistemske biologije]] i [[medicina|medicine]], jer su poremećaji u ovim putevima povezani s bolestima poput [[kancer|raka]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Hanahan |first1=Douglas |last2=Weinberg |first2=Robert A. |date=mart 2011 |title=Hallmarks of Cancer: The Next Generation |url=https://doi.org/10.1016/j.cell.2011.02.013 |journal=Cell |volume=144 |issue=5 |pages=646–674 |doi=10.1016/j.cell.2011.02.013 |pmid=21376230 |issn=0092-8674}}</ref> ==Tipovi bioloških puteva == Biološki putevi se mogu klasificirati u nekoliko glavnih tipova na osnovu njihove funkcije.<ref name="g" /> *[[Metabolički put]]evi uključuju hemijske reakcije koje pretvaraju molekule u energiju ili ćelijske gradivne blokove, kao što je [[glikoliza]]. *[[Genska regulatorna mreža|Genetički putevi]] regulišu ekspresiju gena i kontrolišu kako se genetičke informacije koriste unutar ćelije. *[[Transdukcija signala|Putevi prenosa signala]] prenose signale izvan ćelije u unutrašnjost, omogućavajući ćelijama da reaguju na promjene u okolini. == Mehanizmi bioloških puteva == [[Slika:Receptor (Biochemistry).svg|thumb|Dijagram mehanizma receptora i transdukcije signala u biološkom putu.]] Biološki putevi funkcionišu kroz niz molekularnih interakcija i prenose signale unutar i između ćelija.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Kholodenko |first=Boris N. |date=mart 2006 |title=Cell-signalling dynamics in time and space |url=https://www.nature.com/articles/nrm1838 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=7 |issue=3 |pages=165–176 |doi=10.1038/nrm1838 |pmid=16482094 |issn=1471-0072}}</ref> Mnogi putevi počinju aktivacijom [[Receptor (biohemija)|receptorskih proteina]] kao odgovor na vanjske signale poput [[hormon]]a, [[faktor rasta|faktora rasta]] i drugih faktora okoline.<ref name=":2"/> Nakon aktivacije, receptori pokreću unutarćelijske [[Signalna kaskada|signalne kaskade]] koje uključuju proteine, [[enzim]]e i [[Sistem sekundarnih glasnika|sekundarne glasnike]] koji šalju i pojačavaju signal.<ref name=":1"/> Amplifikacija signala omogućava jednoj molekularnoj interakciji da pokrene efekte unutar ćelije.<ref name=":1"/> ==Primjeri bioloških puteva== [[Slika:Overview of the Notch signaling pathway.jpg|thumb| Pregled Notch signalnog puta, koji prikazuje interakciju između receptora i liganada.]] Biološki putevi mogu se ilustrovati kroz različite signalne sisteme koji regulišu ekspresiju gena i ćelijske odgovore. U nastavku su navedeni neki primjeri [[signalni put|signalnih puteva]]: * [[Notch signalni put]] je sistem [[ćelijska komunikacija|ćelijske komunikacije]] koji reguliše [[ekspresija gena|ekspresiju gena i kontroliše razvoj ćelija.<ref name=":2">{{Cite book |title=Molecular biology of the cell |date=2002 |publisher=Garland Science |isbn=978-0-8153-3218-3 |editor-last=Alberts |editor-first=Bruce |edition=4th |location=New York}}</ref> * [[Hedgehog signalni put]] kontroliše rast ćelija i [[formiranje obrazaca]] tokom [[embriogeneza|embrionalnog razvoja]] i neophodan je za pravilnu [[tkivo|organizaciju tkiva]].<ref name=":2"/><ref name=":1" /> * [[etilenski signalni put]] nalazi se u biljkama i reguliše procese kao što su sazrijevanje plodova, [[opadanje]] [[list]]ova i reakcije na [[stres]] iz okoline.<ref name=":2"/> == Biološki putevi i bolesti == Poremećaji u biološkim putevima mogu dovesti do bolesti.<ref name=":0"/> [[Slika:Cancers - Cells - Normal cells Cancerous cells -- Smart-Servier.jpg|thumb|Infografika o razlikama između normalnih i kancerogenih ćelija.]] Abnormalni signalni putevi su povezani sa [[kancer|rakom]], gdje [[mutacije]] mogu uzrokovati nekontrolirani rast i [[ćelijska dioba|diobu ćelija]].<ref name=":0"/> Ove promjene u putevima koji reguliraju ćelije mogu doprinijeti razvoju [[Neoplazma|tumora]].<ref name=":0"/> == Rekonstrukcija puta == Analiza i rekonstrukcija putanje uključuje korištenje eksperimentalnih podataka i [[Računarski model|računarskih modela]] za identifikaciju interakcija između receptora, unutarćelijskih molekula i faktora [[Transkripcija (biologija)|transkripcije]], tj. [[transkripcijski faktor|transripcijskih faktora]]. Ovi pristupi mogu pomoći u predviđanju ranije nepoznatih komponenti signalnog puta.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Wagner |first1=Mitchell J |last2=Pratapa |first2=Aditya |last3=Murali |first3=T M |date=15. 7. 2019 |title=Reconstructing signaling pathways using regular language constrained paths |url=https://academic.oup.com/bioinformatics/article/35/14/i624/5529247 |journal=Bioinformatics |language=en |volume=35 |issue=14 |pages=i624–i633 |doi=10.1093/bioinformatics/btz360 |pmid=31510694 |pmc=6612893 |issn=1367-4803}}</ref> Nedavne [[računar]]ske metode mogu se koristiti za analizu signalnih puteva, identificiranjem puteva između molekula u većim mrežama. Ove tehnike omogućavaju istraživačima da razumiju mnoge različite puteve i njihovu strukturu i funkciju.<ref name=":3"/> ==Baze podataka bioloških puteva== * [[KEGG]] [[Baza podataka]] puteva je popularna baza podataka za pretraživanje puteva koju biolozi veoma koriste. * [[WikiPathways]]: Baza podataka puteva koju uređuje zajednica s otvoreno dostupnim informacijama o putevima. * [[Reactome]]: Besplatna, ručno uređivana online baza podataka o biološkim putevima. * [[NCI-Nature Pathway Interaction Database]]: Baza podataka o signalnim putevima ljudskih ćelija. * [[PhosphoSitePlus]] je baza podataka uočenih posttranslacijskih modifikacija u ljudskim i mišjim proteinima; online [[sistemska biologija]] resurs koji pruža sveobuhvatne informacije i alate za proučavanje posttranslacijskih modifikacija (PTM) proteina, uključujući [[fosforilacija|fosforilaciju]], [[ubikvitinacija|ubikvitinaciju]], [[acetilacija|acetilaciju]] i [[metilacija|metilaciju]]. * [[BioCyc baza podataka]] je asortiman baza podataka specifičnih za puteve/genome organizma. * [[Referentna baza podataka o ljudskim proteinima]] je centralizirana platforma za vizualni prikaz i integraciju informacija koje se odnose na arhitekturu domena, posttranslacijske modifikacije, interakcijske mreže i povezanost s bolestima za svaki protein u ljudskom proteomu (posljednje izdanje bilo je #9 u 2010. godini). * [[PANTHER]] (Protein Analysis THrow Evolutionary Relationships) je velika kurirana biološka [[baza podataka]] porodica gena/proteina i njihovih funkcionalno povezanih potporodica koja se može koristiti za klasifikaciju i identifikaciju funkcije genskih proizvoda. * [[TRANSFAC]] (TRANScription FACtor baza podataka) je ručno kurirana baza podataka [[eukariot]]skih [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]], njihovih [[genom]]skih mjesta vezivanja i profila vezivanja [[DNK]] (koju pruža geneXplain GmbH). * [[MiRTarBase]] je kurirana baza podataka interakcija mikroRNA-cilj. * [[DrugBank]] je sveobuhvatna, visokokvalitetna, slobodno dostupna online baza podataka koja sadrži informacije o lijekovima i ciljevima lijekova. * [[esyN]] je preglednik i alat za izradu mreža koji omogućava uvoz puteva iz baze podataka biomodela ili iz biogrida, flybase i pombase te pregled lijekova koji djeluju u interakciji s proteinima u vašoj mreži. * [[Comparative Toxicogenomics Database]] (CTD) jeste javna web stranica i istraživački alat koji prikuplja naučne podatke koji opisuju odnose između hemikalija/lijekova, gena/proteina, bolesti, [[takson]]a, [[fenotip]]ova, GO anotacija, puteva i modula interakcije; CTD osvjetljava kako hemikalije iz okoliša utječu na ljudsko zdravlje. * [[Pathway Commons]] je projekat i baza podataka koji koristi jezik [[BioPAX]] za konverziju, integraciju i ispitivanje drugih baza podataka o biološkim putevima i interakcijama. == Također pogledajte== * [[Proteostaza]] * [[Metabolizam cisteina]] * [[Analiza metaboličkog puta]] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Molekularna biologija]] djlq1ns6lq8ccvqkf0kyhkxsh4u1tml 4 536140 3914598 3914081 2026-07-26T12:56:20Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Poliakrilamidna gel-elektroforeza]] na [[Wikipedia:Igralište/Poliakrilamidna gel-elektroforeza]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914081 wikitext text/x-wiki [[File:SDS-PAGE.jpg|thumb|Slika SDS-PAGE. Molekularni markeri (ljestve) su u lijevoj traci]] '''Poliakrilamidna gel-elektroforeza''' ('''[[PAGE]]''')<ref name="LoganAbbrev">{{Cite book |title=Logan's Medical and Scientific Abbreviations |vauthors=Logan CM, Rice MK |publisher=[[J. B. Lippincott & Co.|J. B. Lippincott]] |year=1987 |isbn=0-397-54589-4 |page=404 |type=Hardbound book}}</ref> jest tehnika koja se široko koristi u [[biohemija|biohemiji]], [[forenzička hemija|forenzičkoj hemiji]], [[genetika|genetici]], [[molekularna biologija|molekularnoj biologiji]] i [[biotehnologija|botehnologiji]], za odvajanje bioloških [[makromolekula]], obično [[protein]]a ili [[nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]], prema njihovoj [[Elektroforeza|elektroforetskoj pokretljivosti]]. Elektroforetska pokretljivost je funkcija dužine, konformacije i naboja molekule. [[Poliakrilamid]]na gel-elektroforeza je moćan alat koji se koristi za analizu uzoraka [[RNK]]. Kada se poliakrilamidni gel denaturira nakon elektroforeze, pruža informacije o sastavu uzorka RNK vrste.<ref>{{Cite book|title=Methods in Enzymology|vauthors=Petrov A, Tsa A, Puglisi JD|publisher=Academic Press|year=2013|isbn=978-0-12-420037-1|veditors=Lorsch J|volume=530|pages=301–313|chapter=Chapter Sixteen – Analysis of RNA by Analytical Polyacrylamide Gel Electrophoresis|doi=10.1016/B978-0-12-420037-1.00016-6|pmid=24034328}}</ref> [[Hidratacijska reakcija|Hidratacija]] [[akrilonitril]]a rezultira stvaranjem molekula [[akrilamid]]a ({{Chem2|C3H5NO}}) pomoću [[nitril-hidrataza|nitril-hidrataze]].<ref name=":2">{{Cite encyclopedia|title=Britannica Online Academic Edition|last=<!-- by line not provided -->|publisher=Encyclopedia Britannica, Inc.|year=2017|chapter=Polyacrylamide|chapter-url=https://www.britannica.com/science/polyacrylamide}}</ref> Akrilamidni monomer jeste u praškastom stanju prije dodavanja vode. Akrilamid je toksičan za ljudski [[nervni sistem]], stoga se pri radu s njim moraju slijediti sve sigurnosne mjere. Akrilamid je rastvorljiv u vodi i nakon dodavanja inicijatora [[slobodni radikali|slobodnih radikala]] polimerizira, što rezultira stvaranjem poliakrilamida.<ref name=":2"/> Korisno je napraviti poliakrilamidni gel putem hidratacije akrilamida, jer se veličina pora može regulirati. Povećane koncentracije akrilamida rezultiraju smanjenjem veličine pora nakon polimerizacije. Poliakrilamidni gel s malim porama pomaže u boljem ispitivanju manjih molekula jer [[mala molekuka|male molekule]] mogu ući u pore i putovati kroz gel, dok se velike molekule zadržavaju na otvorima pora. Kao i kod svih oblika [[gel-elektroforeze]], molekule se mogu izvoditi u svom [[nativno stanje|nativnom stanju]], čuvajući strukturu višeg reda molekula. Ova metoda naziva se '''nativna PAGE'''. Alternativno, može se dodati hemijski denaturant kako bi se uklonila ova struktura i molekula pretvorila u nestrukturiranu molekulu čija pokretljivost zavisi samo od njene dužine (jer svi kompleksi protein-SDS ([[natrij dodecil-sulfat]]) imaju sličan odnos mase i naboja). [[Elektroforeza]] na poliakrilamidnom gelu sa natrij dodecil-sulfatom ([[SDS-PAGE]]) jest metoda odvajanja molekula na osnovu razlike u njihovoj molekularnoj težini. Pri [[pH]] vrijednosti pri kojoj se provodi gel elektroforeza, molekule SDS-a su negativno nabijene i vežu se za proteine u određenom omjeru, približno jedna molekula SDS-a za svake dvije [[aminokiseline]].<ref name=":0"/>{{Rp|164–79}} Na ovaj način, deterdžent obezbjeđuje svim proteinima ujednačen odnos naboja i mase. Vezivanjem za proteine, deterdžent uništava njihovu sekundarnu, tercijarnu i/ili kvaternarnu strukturu, denaturirajući ih i pretvarajući ih u negativno nabijene linearne polipeptidne lance. Kada su izloženi električnom polju u PAGE elektroforezi, negativno nabijeni polipeptidni lanci putuju prema anodi s različitom pokretljivošću. Njihova pokretljivost, ili udaljenost koju molekule pređu, obrnuto je proporcionalna logaritmu njihove [[molekularna težina|molekularne težine]].<ref>{{Cite book|title=Kuby Immunology|vauthors=Kindt T, [[Richard Goldsby|Goldsby R]], Osborne B|publisher=[[W. H. Freeman and Company]]|year=2007|isbn=978-1-4292-0211-4|location=New York|page=553}}</ref> Poređenjem relativnog odnosa udaljenosti koju svaki protein pređe s dužinom gela (Rf) mogu se izvesti zaključci o relativnoj molekularnoj težini proteina, gdje je dužina gela određena udaljenosti koju pređe [[mala molekula]] poput boje za praćenje.<ref>{{Cite book|title=Bioseparation Engineering|vauthors=Kumar A, Awasthi A|publisher=I.K. International Publishing House|year=2009|isbn=978-93-80026-08-4|location=New Delhi|pages=137}}</ref> Za [[nukleinske kiseline]], [[urea]] je najčešće korišteni denaturant. Za proteine, natrijev dodecil-sulfat je anionski deterdžent koji se primjenjuje na uzorke proteina, kako bi se proteini obložili kako bi se dva negativna naboja (iz svake molekule SDS-a) prenijela na svake dvije aminokiseline denaturiranog proteina.<ref name=":0"/>{{Rp|161–3}} [[2-Merkaptoetanol]] može se također koristiti za prekidanje [[disulfidna veza|disulfidnih veza]] koje se nalaze između [[proteinski kompleks|proteinskih kompleksa]], što pomaže u daljnjoj denaturaciji proteina. U većini proteina, vezivanje SDS-a za polipeptidne lance daje ravnomjernu raspodjelu naboja po jedinici mase, što rezultira frakcioniranjem prema približnoj veličini tokom elektroforeze. Proteini koji imaju veći hidrofobni sadržaj – naprimjer, mnogi membranski proteini i oni koji interaguju sa [[surfaktant]]ima u svom izvornom okruženju – suštinski su teži za precizno tretiranje ovom metodom, zbog veće varijabilnosti u omjeru vezanog SDS-a.<ref name=":1">{{Cite journal|display-authors=3|vauthors=Rath A, Glibowicka M, Nadeau VG, Chen G, Deber CM|date=2009|title=Detergent binding explains anomalous SDS-PAGE migration of membrane proteins|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=6|pages=1760–5|doi=10.1073/pnas.0813167106|pmc=2644111|pmid=19181854|bibcode=2009PNAS..106.1760R|doi-access=free}}</ref> Proceduralno, korištenje i Native i SDS-PAGE zajedno može se koristiti za pročišćavanje i odvajanje različitih podjedinica proteina. Native-PAGE održava oligomerni oblik netaknutim i pokazat će traku na gelu koja predstavlja nivo aktivnosti. SDS-PAGE će denaturirati i odvojiti oligomerni oblik na njegove monomere, pokazujući trake koje su reprezentativne za njihove molekularne težine. Ove trake mogu se koristiti za identifikaciju i procjenu čistoće proteina.<ref name=":0"/>{{Rp|161–3}} == Postupak == === Priprema uzorka === Uzorci mogu biti bilo koji materijal koji sadrži [[protein]]e ili [[nukleinske kiseline]]. Oni mogu biti biološki izvedeni, naprimjer iz [[prokariot]]skih ili [[eukariot]]skih ćelija, tkiva, virusa, uzoraka iz okoliša ili pročišćenih proteina. U slučaju čvrstih tkiva ili ćelija, oni se često prvo mehanički razgrađuju pomoću blendera (za veće količine [[uzorak]]a), homogenizatora (manje količine), sonikatora ili cikliranjem visokog pritiska, a kombinacija biohemijskih i mehaničkih tehnika – uključujući različite vrste filtracije i centrifugiranja – može se koristiti za odvajanje različitih ćelijskih odjeljaka i [[organela]] prije elektroforeze. Sinteske biomolekule poput [[oligonukleotid]]a također se mogu koristiti kao analiti. [[Datoteka:Redukcija disulfida pomoću DTT-2.png|Redukcija tipične disulfidne veze pomoću DTT, putem dvije uzastopne reakcije izmjene tiol-disulfida]].] Uzorak za analizu se opcionalno miješa s hemijskim denaturantom ako je to potrebno, obično SDS za proteine ili urea za nukleinske kiseline. SDS je anionski [[deterdžent]] koji denaturira sekundarne i tercijarne strukture koje nisu povezane [[disulfid]]ima, te dodatno nanosi negativni naboj svakom proteinu proporcionalno njegovoj masi. Urea prekida vodikove veze između baznih parova nukleinske kiseline, uzrokujući odvajanje sastavnih lanaca. Zagrijavanje uzoraka na najmanje 60&nbsp;°C dodatno potiče denaturaciju.<ref>{{Cite journal|vauthors=Shapiro AL, Viñuela E, Maizel JV Jr|date=1967|title=Molecular weight estimation of polypeptide chains by electrophoresis in SDS-polyacrylamide gels.|journal=Biochemical and Biophysical Research Communications|volume=28|issue=5|pages=815–20|doi=10.1016/0006-291X(67)90391-9|pmid=4861258}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Weber K, Osborn M|date=1969|title=The reliability of molecular weight determinations by dodecyl sulfate-polyacrylamide gel electrophoresis.|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=244|issue=16|pages=4406–12|doi=10.1016/S0021-9258(18)94333-4|pmid=5806584|doi-access=free}}</ref><ref name="Laemmli UK 680–685">{{Cite journal|vauthors=Laemmli UK|date=1970|title=Cleavage of structural proteins during the assembly of the head of bacteriophage T4|journal=[[Nature]]|volume=227|issue=5259|pages=680–5|doi=10.1038/227680a0|pmid=5432063|bibcode=1970Natur.227..680L|s2cid=3105149}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ruf.rice.edu/~bioslabs/studies/sds-page/denature.html|title=SDS-PAGE|last=Caprette DR|website=Experimental Biosciences|access-date=27. 9. 2009}}</ref> Pored SDS-a, proteini se opcionalno mogu kratko zagrijati do temperature blizu ključanja u prisustvu redukcionog sredstva, kao što je [[ditiotreitol]] (DTT) ili [[2-merkaptoetanol|2-merkaptoetanol (beta-merkaptoetanol/BME)]], što dodatno denaturira proteine, smanjenjem [[disulfidna veza|disulfidnih veza]], čime se prevazilaze neki oblici [[tercijarno savijanja proteina|tercijarnog savijanja proteina]] i razbija [[kvaternarna struktura proteina]] (oligomerne podjedinice). Ovo je poznato kao redukcijski SDS-PAGE. U [[rastvor]] može se dodati boja za praćenje. Ona obično ima veću elektroforetsku [[pokretljivost]] od analita kako bi eksperimentator mogao pratiti napredak rastvora kroz gel tokom [[elektroforeza|elektroforetskog]] postupka. [[Slika:SDS-PAGE sample.png|center]] === Priprema akrilamidnih gelova === [[Gel]]ovi sastoje se obično od akrilamida, [[bisakrilamid]]a, opcijskog denaturanta (SDS ili [[urea]]) i [[pufer]]a sa podešenim [[pH]]. [[Rastvor]] može se degazirati pod [[vakuum]]om, kako bi se spriječilo stvaranje mjehurića zraka tokom polimerizacije. Alternativno, može se dodati [[butanol]] u gel za razdvajanje (za proteine), nakon što se izlije, jer butanol uklanja mjehuriće i čini površinu glatkom.<ref>{{Cite web|url=http://www.protocol-online.org/biology-forums/posts/17740.html|title=What is the meaning of de -gas the acrylamide gel mix?|date=2006|website=Protocol Online|access-date=28. 9. 2009}}</ref> za iniciranje polimerizacije dodaju se izvor [[slobodni radikali|slobodnih radikala]] i stabilizator, kao što su [[amonij-persulfat]] i [[TEMED]].<ref>{{Cite web | title = SDS-PAGE | url = http://www.science.smith.edu/departments/Biochem/Biochem_353/sdspage.html | access-date = 12. 9. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140220105404/http://www.science.smith.edu/departments/Biochem/Biochem_353/sdspage.html | archive-date = 20. 2. 2014 }}</ref> Reakcija [[polimerizacija|polimerizacije]] stvara [[gel]], zbog dodanog bisakrilamida, koji može formirati unakrsne veze između dvije molekule akrilamida. Odnos bisakrilamida i akrilamida može se mijenjati za posebne svrhe, ali je uglavnom oko jedan dio u 35. Koncentracija akrilamida u gelu može se također mijenjati, uglavnom u rasponu od 5% do 25%. Gelovi s nižim postotkom bolji su za razdvajanje molekula vrlo visoke molekularne težine, dok su za razdvajanje manjih proteina potrebni mnogo veći postoci akrilamida. Prosječni promjer pora poliakrilamidnih gelova određen je ukupnom koncentracijom akrilamida (% T gdje je T = ukupna koncentracija akrilamida i bisakrilamida) i koncentracijom [[unakrsni linker|unakrsnog linkera]] bisakrilamida (% C, gdje je C = koncentracija bisakrilamida).<ref name="DOI10.1016/S0021-9673(00)95641-3">{{cite journal|vauthors=Rüchel R, Steere RL, Erbe EF|date=1978|title=Transmission-electron microscopic observations of freeze-etched polyacrylamide gels|journal=Journal of Chromatography |volume=166|issue=2|pages=563–575|doi=10.1016/S0021-9673(00)95641-3}}</ref> Veličina pora smanjuje se recipročno s %T. Što se tiče %C, koncentracija od 5% proizvodi najmanje pore, budući da utjecaj bisakrilamida na veličinu pora ima oblik parabole s vrhom krivulje na 5%. [[File:SDS-PAGE acrylamide stock.png|center]] Gelovi se obično polimeriziraju između dvije staklene ploče u gel kasteru, s češljem umetnutim na vrhu za stvaranje uzorka. Nakon što se gel polimerizira, češalj se može ukloniti i gel je spreman za elektroforezu. [[File:SDS-PAGE Acrylamide gel.png|center]] === Elektroforeza === U PAGE se koriste različiti puferski sistemi, ovisno o prirodi uzorka i eksperimentalnom cilju. Puferi koji se koriste na anodi i katodi mogu biti isti ili različiti.<ref name="Laemmli UK 680–685" /><ref>{{Cite journal|vauthors=Schägger H, von Jagow G|date=1987|title=Tricine-sodium dodecyl sulfate-polyacrylamide gel electrophoresis for the separation of proteins in the range from 1 to 100 kDa|journal=Analytical Biochemistry|volume=166|issue=2|pages=368–379|doi=10.1016/0003-2697(87)90587-2|pmid=2449095}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dwalab.ca/labman/recipes/PreparingtoRunTricineSDSGels.html|title=SDS-PAGE|last=Ancrews D|date=2007|website=Andrews Lab|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702112140/http://www.dwalab.ca/labman/recipes/PreparingtoRunTricineSDSGels.html|archive-date=2. 7. 2017|access-date=27. 9. 2009}}</ref> [[File:SDS-PAGE Buffers.png|center]] [[File:SDS-PAGE Electrophoresis.png|center]] [[Električno polje]] primjenjuje se preko gela, uzrokujući da negativno nabijeni [[protein]]i ili [[nukleinske kiseline]] migriraju preko gela dalje od negativne [[elektroda|elektrode]] (koja je [[katoda]], budući da je ovo [[elektroliza|elektrolitska]], a ne galvanska ćelija) i prema pozitivnoj elektrodi ([[anoda|anodi]]). Ovisno o njihovoj veličini, svaka [[biomolekula]] kreće se drugačije kroz matricu gela: [[mala molekula|make molekule]] lakše prolaze kroz pore u gelu, dok veće imaju više poteškoća. Gel se obično kreće nekoliko sati, iako to ovisi o naponu primijenjenom na gel; migracija se događa brže pri višim naponima, ali ovi rezultati su obično manje tačni nego pri nižim naponima. Nakon određenog vremena, biomolekule migrirale su na različite udaljenosti na osnovu svoje veličine. Manje biomolekule putuju dalje niz gel, dok veće ostaju bliže mjestu porijekla. Biomolekule mogu se stoga grubo razdvojiti prema veličini, koja uglavnom ovisi o molekularnoj težini u uvjetima denaturacije, ali također ovisi o konformaciji višeg reda u nativnim uvjetima. Mobilnost gela definiše se kao brzina migracije sa gradijentom napona od 1V/cm i meri se u jedinicama cm²/sec/V.<ref name=":0">{{Cite book|title=Fundamental Laboratory Approaches for Biochemistry and Biotechnology.|vauthors=Ninfa AJ, Ballou DP, Benore M|publisher=John Wiley & Sons|year=2010|isbn=978-0-470-08766-4|edition=2nd|location=Hoboken, NJ|oclc=420027217}}</ref>{{Rp|161–3}} U analitičke svrhe, relativna pokretljivost biomolekula, ''Rf'', odnos udaljenosti koju je molekula prešla na gelu i ukupne udaljenosti boje za praćenje, prikazuje se u odnosu na [[molekularna mas|molekularnu težinu]] molekule (ili ponekad [[logaritam]] MW, odnosno molekularni radijus Mr). Takvi tipično linearni grafikoni predstavljaju standardne markere ili kalibracijske krive koje se široko koriste za kvantitativnu procjenu različitih veličina biomolekula.<ref name=":0" />{{Rp|161–3}} Međutim, određeni [[glikoprotein]]i ponašaju se anomalno na SDS gelovima. Osim toga, analiza većih proteina u rasponu od 250.000 do 600.000 Da također je problematična zbog činjenice da se takvi [[polipeptid]]i nepravilno kreću u normalno korištenim gel sistemima.<ref>{{Cite journal|vauthors=Quandt N, Stindl A, Keller U|date=1993|title=Sodium Dodecyl Sulfate-Polyacrylamide Gel Electrophoresis for Mr Estimations of High-Molecular-Weight Polypeptides.|journal=Analytical Biochemistry|Anal. Biochem.|volume=214|issue=2|pages=490–494|doi=10.1006/abio.1993.1527|pmid=8109738}}</ref> === Dalja obrada === [[Datoteka:Gel Blue Coomassie.jpg|thumb|left|Dva SDS-PAGE-gela nakon završenog procesa]]Nakon elektroforeze, gel se može obojiti (za proteine, najčešće sa [[Coomassie brilliant blue]] R-250 ili autoradiografijom; za [[nukleinske kiseline]], [[etidij.bromid]]; ili za bilo koji od njih, [[želatinsko-srebrni proces|boja srebrom]]), što omogućava vizualizaciju odvojenih proteina, ili se može dalje obraditi (npr. [[Western blot]]). Nakon bojenja, različite vrste biomolekula pojavljuju se kao zasebne trake unutar gela. Uobičajeno je da se markeri molekularne težine i veličine poznate molekularne težine koriste u zasebnoj traci u gelu, kako bi se kalibrirao gel i odredila približna molekularna masa nepoznatih biomolekula upoređivanjem pređene udaljenosti u odnosu na marker. Za proteine, SDS-PAGE obično je prvi izbor kao test čistoće zbog svoje pouzdanosti i jednostavnosti. Prisustvo SDS-a i korak denaturacije čine proteine odvojenim, približno na osnovu veličine, ali može doći do aberantne migracije nekih proteina. Različiti proteini mogu se također različito obojiti, što ometa kvantifikaciju bojenjem. PAGE se također može koristiti kao preparativna tehnika za prečišćavanje proteina. Naprimjer, preparativna nativni PAGE metoda je za odvajanje nativnih [[metaloprotein]]a u složenim biološkim matricama.<ref>{{Cite journal |last=Kastenholz |first=Bernd |date=2004 |title=Preparative Native Continuous Polyacrylamide Gel Electrophoresis (PNC-PAGE): An Efficient Method for Isolating Cadmium Cofactors in Biological Systems |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/AL-120029742 |journal=Analytical Letters |language=en |volume=37 |issue=4 |pages=657–665 |doi=10.1081/AL-120029742 |s2cid=97636537 |issn=0003-2719|url-access=subscription }}</ref> == Hemijski sastojci i njihove uloge == Poliakrilamidni gel (PAG) bio je poznat kao potencijalni medij za ugradnju u sekcije tkiva još 1964. godine, a dvije nezavisne grupe su koristile PAG u elektroforezi u 1959.<ref>{{Cite journal|vauthors=Davis BJ, Ornstein L |title= A new high resolution electrophoresis method. |journal= Delivered at the Society for the Study of Blood at the New York Academy of Medicine|year= 1959}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Raymond S, Weintraub L|date=1959|title=Acrylamide gel as a supporting medium for zone electrophoresis.|journal=[[Science]]|volume=130|issue=3377|page=711|doi=10.1126/science.130.3377.711|pmid=14436634|bibcode=1959Sci...130..711R|s2cid=7242716}}</ref> Posjeduje nekoliko elektroforetski poželjnih karakteristika koje ga čine svestranim medijem. To je sintetski, termostabilan, proziran, jak, hemijski relativno inertan gel, koji se može pripremiti sa širokim rasponom prosječnih veličina pora.<ref>{{Cite journal|vauthors=Rüchel R, Steere RL, Erbe EF|date=1978|title=Transmission-electron microscopic observations of freeze-etched polyacrylamide gels|journal=[[Journal of Chromatography A|J. Chromatogr. A]]|volume=166|issue=2|pages=563–75|doi=10.1016/S0021-9673(00)95641-3}}</ref> Veličina pora gela i reproducibilnost veličine pora gela određuju se trima faktorima: ukupnom količinom prisutnog akrilamida (%T) (T = ukupna koncentracija akrilamida i bisakrilamidnog monomera), količinom umreživača (%C) (C = koncentracija bisakrilamida) i vremenom polimerizacije akrilamida. Veličina pora se smanjuje s povećanjem %T; kod umrežavanja, 5%C daje najmanju veličinu pora. Bilo kakvo povećanje ili smanjenje %C od 5% povećava veličinu pora, jer je veličina pora u odnosu na %C parabolska funkcija s vrhom kao 5%C. Čini se da je to zbog nehomogenog snopa polimernih niti unutar gela. Ovaj gel materijal također može izdržati visoke [[napon]]ske gradijente, podložan je raznim postupcima bojenja i odbojavanja, te se može razgraditi radi ekstrakcije odvojenih frakcija ili osušiti za [[autoradiografija|autoradiografiju]] i trajno snimanje. === Komponente === Poliakrilamidni gelovi sastoje se od gela za slaganje i gela za odvajanje. Gelovi za slaganje imaju veću poroznost u odnosu na gel za odvajanje i omogućavaju migraciju proteina u koncentriranom području. Osim toga, gelovi za slaganje obično imaju [[pH vrijednost]] od 6,8, budući da neutralne molekule [[glicin]]a omogućavaju bržu pokretljivost proteina. Gelovi za odvajanje imaju pH vrijednost od 8,8, gdje [[anion]]ski glicin usporava [[pokretljivost]] proteina. Gelovi za odvajanje omogućavaju odvajanje proteina i imaju relativno nižu poroznost. Ovdje se proteini odvajaju na osnovu veličine (u SDS-PAGE) i veličine/naboja (Nativni PAGE).<ref>{{Cite journal|display-authors=3|vauthors=Duchesne LG, Lam JS, MacDonald LA, Whitfield C, Kropinski AM|date=1988|title=Effect of pH and acrylamide concentration on the separation of lipopolysaccharides in polyacrylamide gels|journal=Current Microbiology|volume=16|issue=4|pages=191–4|doi=10.1007/BF01568528|s2cid=932635}}</ref> Hemijski [[puferski rastvor|pufer]] stabilizuje pH vrijednost na željenu vrijednost unutar samog gela i u puferu za elektroforezu. Izbor pufera također utiče na elektroforetsku pokretljivost puferskih [[protuion]]a, a time i na rezoluciju gela. Pufer također treba biti nereaktivan i ne smije modificirati ili reagovati s većinom proteina. Različiti puferi mogu se koristiti kao katodni i anodni puferi, ovisno o primjeni. Višestruke pH vrijednosti mogu se koristiti unutar jednog gela, naprimjer u DISC elektroforezi. Uobičajeni puferi u PAGE uključuju [[Tris]], Bis-Tris ili [[imidazol]]. [[Protuion]] uravnotežuje unutrašnji naboj puferskog iona i također utiče na [[jačina električnog polja|jačinu električnog polja]] tokom elektroforeze. Visoko nabijeni i mobilni ioni često se izbjegavaju u SDS-PAGE katodnim puferima, ali mogu biti uključeni u sam gel, gdje migriraju ispred proteina. U primjenama kao što je DISC SDS-PAGE, pH vrijednosti unutar gela mogu varirati, kako bi se promijenilo prosječno naboje protiviona tokom rada i poboljšala rezolucija. Popularni protivioni su [[glicin]] i [[tricin]]. Glicin koristi se kao izvor pratećeg ili sporog iona, jer je njegov pKa 9,69, a pokretljivost glicinata je takva da se efektivna pokretljivost može postaviti na vrijednost ispod one najsporijih poznatih proteina neto [[električni naboj|negativni naboj]] u pH rasponu. Minimalni pH ovog raspona je približno 8,0. [[Akrilamid]] ({{Chem2|C3H5NO}}; mW: 71,08) kada se rastvori u vodi, odvija se spora, spontana auto[[polimerizacija]] akrilamida, spajajući molekule zajedno po principu glava na rep, formirajući duge jednolančane polimere. Prisustvo sistema koji generiše [[slobodni radikali|slobodne radikale]] uveliko ubrzava polimerizaciju. Ova vrsta reakcije poznata je kao [[Vinilna grupa|vinil]] [[adicijska polimerizacija]]. Rastvor ovih polimernih lanaca postaje [[viskoznost|viskozan]], ali ne formira gel, jer lanci jednostavno klize jedan preko drugog. Formiranje gela zahtijeva povezivanje različitih lanaca. Akrilamid je [[kancerogen]],<ref>{{cite journal|display-authors=3|vauthors=Tareke E, Rydberg P, Eriksson S, Törnqvist M|date=2000|title=Acrylamide: a cooking carcinogen?|journal=Chemical Research in Toxicology|volume=13|issue=6|pages=517–22|doi=10.1021/tx9901938|pmid=10858325}}</ref> > [[neurotoksin]] i reproduktivni [[toksin]].<ref>{{cite journal|vauthors=LoPachin R|date=2004|title=The changing view of acrylamide neurotoxicity|journal=[[Neurotoxicology (journal)|Neurotoxicology]]|volume=25|issue=4|pages=617–30|doi=10.1016/j.neuro.2004.01.004|pmid=15183015|bibcode=2004NeuTx..25..617L }}</ref> Također je bitno čuvati akrilamid na hladnom, tamnom i suhom mjestu kako bi se smanjila auto[[polimerizacija]] i [[hidroliza]]. Bisakrilamid ([[N,N'-metilenbisakrilamid|''N'',''N''′-metilenbisakrilamid]]) ({{Chem2|C7H10N2O2}}; mW: 154,17) najčešće je korišteno sredstvo za umrežavanje poliakrilamidnih gelova. Hemijski se može smatrati dvije molekule akrilamida spojenie glava uz glavu na njihovim nereaktivnim krajevima. Bisakrilamid može umrežiti dva poliakrilamidna lanca jedan s drugim, što rezultira gelom. [[Natrij-dodecil sulfat]] (SDS) ({{Chem2|C12H25NaO4S}}; mW: 288,38) (koristi se samo u denaturirajućim proteinskim gelovima) snažno je sredstvo za [[deterdžent]], koje se koristi za denaturaciju nativnih proteina u pojedinačne [[polipeptid]]e. Ova denaturacija, koja se naziva rekonstruktivni denaturacija, ne postiže se potpunom linearizacijom proteina, već konformacijskom promjenom u kombinaciju sekundarnih struktura nasumičnog namotaja i [[akfa-heliks|α heliksa]].<ref name=":1"/> Kada se smjesa proteina zagrije na 100&nbsp;°C u prisustvu SDS-a, deterdžent se obavija oko polipeptidnog lanca. Vezuje se za polipeptide u konstantnom težinskom omjeru od 1,4 g SDS/g polipeptida. U ovom procesu, unutrašnji naboji polipeptida postaju zanemarivi, u poređenju s negativnim nabojima koje doprinosi SDS. Stoga polipeptidi nakon tretmana postaju štapićaste strukture koje posjeduju ujednačenu gustoću naboja, odnosno isti neto negativni naboj po jedinici težine. Elektroforetska pokretljivost ovih proteina linearna je funkcija logaritma njihovih molekularnih težina. Bez SDS-a, različiti proteini sa sličnim molekularnim težinama migrirali bi različito zbog razlika u omjeru mase i naboja, jer svaki protein ima [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] i [[molekularna masa|molekularnu težinu]] specifičnu za njegovu [[primarna struktura|primarnu strukturu]]. Ovo je poznato kao [[nativni PAGE]]. Dodavanje SDS-a rješava ovaj problem, jer se veže za protein i razvija ga, dajući gotovo ujednačen negativni naboj duž cijele dužine polipeptida. [[Urea]] ({{Chem2|CO(NH2)2}}; mW: 60,06) je [[haotropni agens]] koji povećava [[emtropija|entropiju]] sistema, ometanjem intramolekularnih interakcija posredovanih ne-[[kovalentna veza|kovalentnim]] silama kao što su [[vodikove veze]] i [[van der Waalsove sile]]. [[Makromolekula|Makromolekulska]] struktura zavisi od ukupnog efekta ovih sila, stoga slijedi da povećanje haotropnih rastvorenih materija denaturira makromolekule. [[Amonij-persulfat]] (APS) ({{Chem2|N2H8S2O8}}; mW: 228,2) izvor je [[slobodni radikali|slobodnih radikala]] i često se koristi kao inicijator za formiranje gela. Alternativni izvor slobodnih radikala je [[riboflavin]], koji generira slobodne radikale u [[fotohemija|fotohemijskoj]] reakciji. [[Tetrametiletilendiamin|''N'', ''N'', ''N''′, ''N''′-tetrametiletilendiamin]] (TEMED) ({{Chem2|C6H16N2}}; mW: 116.21) stabilizira slobodne radikale i poboljšava polimerizaciju. Brzina polimerizacije i svojstva rezultirajućeg gela ovise o koncentracijama slobodnih radikala. Povećanje količine slobodnih radikala rezultira smanjenjem prosječne dužine polimernog lanca, povećanjem zamućenosti gela i smanjenjem elastičnosti gela. Smanjenje količine pokazuje suprotan efekat. Treba koristiti najniže [[kataliza|katalitske]] koncentracije koje omogućavaju polimerizaciju u razumnom vremenskom periodu. APS i [[TEMED]] obično se koriste u približno ekvimolarnim koncentracijama u rasponu od 1 –10 mM. === Hemikalije za obradu i vizualizaciju === [[Datoteka:Coomassie blue stained gel.png|thumb|right| PAGE [[rotavirus]]nih proteina obojenih Coomassie plavom bojom]] Sljedeće hemikalije i postupci se koriste za obradu gela i vizualizaciju uzoraka proteina u njemu. Boja za praćenje: budući da su [[proteini]] i [[nukleinske kiseline]] uglavnom bezbojni, njihov napredak kroz gel tokom [[elektroforeza]] ne može se lahko pratiti. [[Anion]]ske boje poznate elektroforetske pokretljivosti stoga se obično uključuju u PAGE pufer uzorka. Vrlo uobičajena boja za praćenje je [[bromofenol plava]] (BPB, 3',3",5',5" tetrabromofenolsulfonftalein). Ova boja boji pri alkalnom i neutralnom pH i predstavlja malu negativno nabijenu molekuli, koja se kreće prema [[anoda|anodi]]. Budući da je vrlo mobilna molekula, kreće se ispred većine proteina. Kada stigne do anodnog kraja elektroforetskog medija, [[elektroforeza]] se zaustavlja. Može se slabo vezati za neke proteine i dati plavu boju. Druge uobičajene boje za praćenje su [[ksilen cijanol]], koji ima nižu pokretljivost, i [[Orange G]], koji ima veću pokretljivost. Pomoćna sredstva za punjenje: većina PAGE sistema puni se s vrha u jažice unutar gela. Kako bi se osiguralo da uzorak potone na dno jažice, pufer za uzorke se nadopunjuje aditivima koji povećavaju gustoću uzorka. Ovi aditivi trebaju biti neionski i nereaktivni prema proteinima kako bi se izbjeglo ometanje elektroforeze. Uobičajeni aditivi su [[glicerol]] i [[saharoza]]. [[Coomassie briljantno plava]] R-250 (CBB)({{Chem2|C45H44N3NaO7S2}}; mW: 825.97) najpopularnija boja za proteine. To je anionska boja koja se nespecifično veže za proteine. Struktura CBB je pretežno je nepolarna i obično koristi se u [[metanol]]nom [[rastvor]]u, zakiseljenom [[sirćetna kiselina|sirćetnom kiselinom]]. Proteini u gelu se fiksiraju sirćetnom kiselinom i istovremeno boje. Višak boje ugrađen u gel može se ukloniti odbojavanjem istim rastvorom bez boje. Proteini se detektuju kao plave trake na čistoj pozadini. Budući da je SDS također anionski, može ometati proces bojenja. Stoga se preporučuje velika količina rastvora za bojenje, najmanje deset puta veća od količine gela. [[Etidij-bromid]] (EtBr) popularna je boja za [[nukleinske kiseline]]. EtBr omogućava lahku vizualizaciju [[DNK]] ili [[RNK]] na gelu jer EtBr fluorescira narandžastom bojom pod [[UV|UV svjetlom]].<ref>{{Cite book|title=Handbook of biological dyes and stains: synthesis and industrial applications|vauthors=Sabnis RW|publisher=Wiley-Blackwell|year=2010|isbn=978-0-470-40753-0|location=Hoboken, NJ|oclc=647922579}}</ref> Etidij-bromid veže lance nukleinskih kiselina kroz proces [[Interkalacija (biohemija)|interkalacije]].<ref name=":0"/> Iako je etidij-bromid popularna boja, važno je biti oprezan pri korištenju EtBr jer je poznati [[kancerogen]]. Zbog te činjenice, mnogi istraživači odlučuju se za korištenje boja kao što su [[SYBR Green I|SYBR Green]] i [[SYBR Safe]] koje su sigurnije alternative EtBr-u.<ref>{{Cite journal|vauthors=Singer VL, Lawlor TE, Yue S|date=1999|title=Comparison of SYBR Green I nucleic acid gel stain mutagenicity and ethidium bromide mutagenicity in the Salmonella/mammalian microsome reverse mutation assay (Ames test)|journal=[[Mutation Research (journal)|Mutat. Res.]]|volume=439|issue=1|pages=37–47|doi=10.1016/s1383-5718(98)00172-7|pmid=10029672|bibcode=1999MRGTE.439...37S }}</ref> EtBr is used by simply adding it to the gel mixture. Once the gel has run, the gel may be viewed through the use of a photo-documentation system.<ref name=":0" /> [[Bojenje]] [[srebro]]m koristi se kada je potrebna osjetljivija metoda za detekciju, jer klasično bojenje Coomassie Brilliant Blue obično može detektovati proteinsku traku od 50&nbsp;ng. Bojenje srebrom obično povećava osjetljivost 10–100 puta više. Ovo se zasniva na hemiji fotografskog razvijanja. Proteini se fiksiraju na gel razrijeđenim rastvorom [[metanol]]a, a zatim inkubiraju kiselim rastvorom [[srebro-nitrat]]a. Ioni srebra se redukuju u svoj metalni oblik [[formaldehid]]om, pri alkalnom pH. Kiseli rastvor, kao što je [[sirćetna kiselina]], zaustavlja razvijanje.<ref>{{Cite book|title=Fundamental laboratory approaches for biochemistry and biotechnology|vauthors=Ninfa AJ, Ballou DP|publisher=Wiley & Sons|year=2004|isbn=978-1-891786-00-6|location=Hoboken, NJ|oclc=633862582}}</ref> Bojenje srebrom uveli su Kerenyi i Gallyas kao osjetljiv postupak za detekciju tragova [[protein]]a u [[gel]]ovima.<ref>{{Cite journal|vauthors=Kerenyi L, Gallyas F |title= Über Probleme der quantitiven Auswertung der mit physikalischer Entwicklung versilberten Agarelektrophoretogramme |journal= Clin. Chim. Acta |volume= 47|pages= 425–436|year=1973 |doi= 10.1016/0009-8981(73)90276-3 |pmid= 4744834 |issue= 3}}</ref> Tehnika je proširena na proučavanje drugih bioloških [[makromolekula]], koje su odvojene na različitim nosačima.<ref>{{Cite journal|vauthors=Switzer RC 3rd, Merril CR, Shifrin S|date=1979|title=A highly sensitive silver stain for detecting proteins and peptides in polyacrylamide gels|journal=[[Analytical Biochemistry|Anal. Biochem.]]|volume=98|issue=1|pages=231–7|doi=10.1016/0003-2697(79)90732-2|pmid=94518}}</ref> Mnoge varijable mogu utjecati na intenzitet [[boja]] i svaki protein ima svoje karakteristike bojenja; čisto stakleno posuđe, čisti reagensi i voda najviše čistoće ključne su tačke za uspješno bojenje.<ref>{{Cite book|title=Electrophoresis '84|vauthors=Hempelmann E, Schulze M, Götze O|publisher=Verlag Chemie|year=1984|veditors=Neuhof V|location=Weinheim|pages=328–30|chapter=Free SH-groups are important for the polychromatic staining of proteins with silver nitrat}}</ref> Bojenje srebrom razvijeno je u 14. stoljeću, za bojenje površine stakla. U tu svrhu se intenzivno koristi od 16. stoljeća. Boja koju su proizvodile rane metode bojenja srebrom kretala se između svijetložute i narandžasto-crvene. [[Camillo Golgi]] usavršio je bojenje srebrom za proučavanje [[nervni sistem|nervnog sistema]]. [[Golgijeva metoda]] boji ograničen broj ćelija nasumično u cijelosti.<ref>{{Cite journal|vauthors=Grant G|date=2007|title=How the 1906 Nobel Prize in Physiology or Medicine was shared between Golgi and Cajal|journal=[[Brain Research Reviews|Brain Res Rev]]|volume=55|issue=2|pages=490–8|doi=10.1016/j.brainresrev.2006.11.004|pmid=17306375|s2cid=24331507}}</ref> [[Autoradiograf]]ija, također korištena za detekciju proteinskih traka nakon gel elektroforeze, koristi [[radioaktivni izotop|radioaktivne izotope]] za označavanje proteina, koji se zatim detektiraju pomoću [[rendgenski film|rendgenskog filma]].<ref>{{Cite journal|vauthors=Song D, Ma S, Khor SP|date=2002|title=Gel electrophoresis-autoradiographic image analysis of radiolabeled protein drug concentration in serum for pharmacokinetic studies|journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods|volume=47|issue=1|pages=59–66|doi=10.1016/s1056-8719(02)00203-4|pmid=12387940}}</ref> [[Western blot]] proces je kojim se proteini odvojeni u akrilamidnom gelu elektroforetski prenose na stabilnu, manipulabilnu membranu kao što je [[nitroceluloza|nitrocelulozna]], [[najlon]]ska ili [[poliviniliden-fluorid|poliviniliden difluoridna]] (PVDF) membrana. Zatim je moguće primijeniti imunohemijske tehnike za vizualizaciju prenesenih proteina, kao i precizno identificirati relativna povećanja ili smanjenja proteina od interesa.. == Također pogledajte == *[[Elektroforeza na agaroznom gelu]] *[[Dvodimenzijska gel-elektroforeza]] *[[Kapilarna elektroforeza]] *[[DNK-elektroforeza]] *[[Eastern blotting]] *[[Elektrobloting]] *[[Brza paralelna proteoliza (FASTpp)]]<ref>{{Cite journal|vauthors=Minde DP|date=2012|title=Determining biophysical protein stability in lysates by a fast proteolysis assay, FASTpp|journal=[[PLOS One]]|volume=7|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0046147|pmc=3463568|pmid=23056252|bibcode=2012PLoSO...746147M|doi-access=free}}</ref> *[[Historija elektroforeze]] *[[Izoelektrično fokusiranje]] *[[Izotahoforeza]] *[[Elektroforeza u nativnom gelu]] *[[Northern blot]] *[[Elektroforeza proteina]] *[[Southern blot]] *[[Dvodimenzijska SDS-PAGE]] *[[Zimografija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Polyacrylamide gel electrophoresis}} {{Library resources box |onlinebooks=no |by=no |lcheading=polyacrylamide gel electrophoresis}} * [http://bitesizebio.com/580/how-sds-page-works/ SDS-PAGE: How it Works] * [http://sdspage.homestead.com/TheVideo.html Demystifying SDS-PAGE Video] * [http://sdspage.homestead.com/ Demystifying SDS-PAGE] * [https://web.archive.org/web/20081121004559/http://www.omx-online.com/calculator.html SDS-PAGE Calculator] for customised recipes for TRIS Urea gels. * [https://web.archive.org/web/20110721024125/http://wwwzb.zb.kfa-juelich.de/wiki/index.php?title=Sample_preparation_2D 2-Dimensional Protein Gelelectrophoresis] * [https://web.archive.org/web/20100714145637/http://www.biomalpar.org/updatedMethods_In_Malaria_Research_5thedition.pdf] Hempelmann E. SDS-Protein PAGE and Proteindetection by Silverstaining and Immunoblotting of Plasmodium falciparum proteins. in: Moll K, Ljungström J, Perlmann H, Scherf A, Wahlgren M (eds) Methods in Malaria Research, 5th edition, 2008, 263-266 {{Proteinske metode}} {{elektroforeza}} {{DEFAULTSORT:Sds-Page}} [[Kategorija:Tehnike molekularne biologije]] [[Kategorija:Elektroforeza]] 5zya0lbpa9hnmz62t14ya2er7r94d0o 4 536157 3914569 3913523 2026-07-26T12:32:43Z ~2026-41567-76 184039 /* = Reference */ 3914569 wikitext text/x-wiki [[File:Allelic Heterogeneity-Locus Heterogeneity.jpg|border|right|thumb|Razlika između [[alelna heterogenost|alelne]] i [[lokusna heterogenost|lokusne heterogenosti]]|400x400px]] '''Genetička heterogenost''' odnosi se na različite genetičke uzroke iste bolesti i može se klasificirati u tri tipa: [[alel]]na heterogenost, [[lokusna heterogenost]] i [[fenotip]]ska heterogenost. '''[[Alelna heterogenost]]''' nastaje kada različite mutacije unutar istog gena dovode do iste bolesti.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last1=Woodward |first1=Alexa A. |last2=Urbanowicz |first2=Ryan J. |last3=Naj |first3=Adam C. |last4=Moore |first4=Jason H. |date=December 2022 |title=Genetic heterogeneity: Challenges, impacts, and methods through an associative lens |journal=Genetic Epidemiology |volume=46 |issue=8 |pages=555–571 |doi=10.1002/gepi.22497 |issn=1098-2272 |pmc=9669229 |pmid=35924480}}</ref> Naprimjer, višestruke mutacije u genu [[CFTR|regulator transmembranske provodljivosti cistaste fibroze]] uzrokuju [[cistasta fibroza|cistastu fibrozu]]. '''Heterogenost lokusa''' nastaje kada mutacije u različitim genima uzrokuju isti poremećaj. Kod retinitis pigmentose, mutacije u nekoliko gena, poput RHO i PRPF31, mogu dovesti do iste bolesti. Konačno, '''fenotipska heterogenost''' odnosi se na varijacije u ekspresiji bolesti, gdje osobe s istom genetskom mutacijom mogu imati različite kliničke simptome ili težinu. Primjer je [[Marfanov sindrom]], gdje mutacije u genu [[FBN1]] rezultiraju širokim rasponom manifestacija, od blagih do teških. Ove varijacije ističu složenost genetičkih bolesti i utiču na dijagnozu i liječenje.<ref>{{cite book|last1=Scriver|first1=Charles|title=Encyclopedia of Life Sciences|date=January 27, 2006|chapter=Allelic and Locus Heterogeneity|publisher=John Wiley & Sons|doi=10.1038/npg.els.0005481|isbn=978-0-470-01617-6}}</ref> == Uloga u bolesti == Na molekularnom nivou, ljudske bolesti pokazuju opsežnu genetičku heterogenost, više nego što se ranije znalo. Studije o raznim uobičajenim bolestima ističu da ova heterogenost utiče na uzroke bolesti na više načina. Rijetke mutacije, iako pojedinačno neuobičajene, zajedno doprinose složenim poremećajima. Jedan gen može sadržavati brojne različite mutacije, od kojih svaka utiče na različite pojedince, dok ista mutacija može dovesti do različitih kliničkih simptoma zbog genetičkih i okolišnih faktora. Osim toga, [[mutacije]] u različitim genima unutar istog [[biološli put|biološkog puta]] mogu proizvesti slične bolesti. Osim akumulacije mutacija i [[genom]]ske nestabilnosti, selekcijski pritisak također igra ključnu ulogu u oblikovanju genetičke heterogenosti u bolestima. Neke genetičke varijante koje povećavaju rizik od bolesti opstaju u populacijama zbog historijskih prednosti. Naprimjer, alel za [[anemija srpastih eritrocita|anemiju srpastih ćelija]] (''HbS'') ostaje rasprostranjen u [[endem]]skim regijama za [[malarija|malariju]], jer pruža otpornost na bolest. Ova interakcija između evolucije i bolesti dodatno komplicira otkrivanje gena i razvoj personaliziranih tretmana.<ref>{{Cite journal |last=Allison |first=A. C. |date=1954-02-06 |title=Protection Afforded by Sickle-cell Trait Against Subtertian Malarial Infection |url=https://www.bmj.com/content/1/4857/290 |journal=Br Med J |language=en |volume=1 |issue=4857 |pages=290–294 |doi=10.1136/bmj.1.4857.290 |issn=0007-1447 |pmc=2093356 |pmid=13115700}}</ref> == Evolucijski uticaj == Genetička heterogenost je pokretačka snaga u [[evolucija|evoluciji]], imajući ključnu ulogu u [[adaptacija|adaptaciji]] i [[prirodno odabiranje|prirodnoj selekciji]]. Odnosi se na raznolikost genetičkih razlika prisutnih unutar populacije, što je ključno za sposobnost vrste da se prilagodi promjenjivim okruženjima. Kada postoji genetička varijacija, prirodna selekcija može djelovati na nju, favorizirajući jedinke s povoljnim [[osobina]]ma, koje povećavaju njihove šanse za preživljavanje i [[razmnožavanje|reprodukciju]]. Vremenom, ove korisne osobine postaju češće unutar populacije, pokrećući evolucijske promjene. Heterogenost također omogućava širi raspon odgovora na [[selekcijski pritisak|selekcijske pritiske]], kao što su promjene u okolišu ili nove bolesti, osiguravajući da će neke jedinke posjedovati osobine koje im omogućavaju napredak. Bez genetičke raznolikosti, [[populacija]] bi bila ranjivija na izumiranje jer bi imala manje mogućnosti za prilagođavanje novim izazovima. U suštini, genetička heterogenost potiče proces prirodne selekcije pružajući sirovinu za adaptaciju i [[specijacija|evoluciju vrsta]]. == Heterogenost tumora == === Unutartumorska vs. međutumorska heterogenost === Heterogenost tumora je direktno povezana sa genetičkom heterogenošću, jer genetičke varijacije pokreću raznolikost koja se vidi unutar i između [[tumor]]a. [[Slika:Intra Tumor vs Inter Tumor.jpg|right|frameless|450x450px| Unutartumorska vs. međutumorska heterogenost]] Intratumorska heterogenost proizlazi iz genetičke heterogenosti unutar jednog tumora, što znači da različite ćelije raka unutar istog tumora mogu imati različite genetičke [[mutacije]]. To je posljeica kontinuirane genetičke nestabilnosti, gdje ćelije s vremenom akumuliraju nove mutacije, što dovodi do različitih subpopulacija s različitim stopama rasta, [[otpornost na lijekove|otpornosti na lijekove]] i [[metastaza|metastatskim]] potencijalom. Ova genetička raznolikost otežava liječenje, jer neke ćelije mogu preživjeti terapiju, dok druge umiru. S druge strane, međutumorska heterogenost odražava genetičku heterogenost između tumora, što znači da tumori različitih pacijenata (ili čak različiti tumori unutar istog pacijenta) mogu imati potpuno različite genetičke mutacije. To se događa zbog razlika u naslijeđenoj genetičkoj pozadini, izloženosti okolišu i specifičnim tkivima odakle tumori nastaju. Budući da tumori imaju jedinstvene genetičke profile, tretman koji je učinkovit za jednog pacijenta možda neće djelovati za drugog, što naglašava potrebu za [[personalizirana medicina|personaliziranom medicinom]].<ref>{{Cite journal |last1=Yancovitz |first1=Molly |last2=Litterman |first2=Adam |last3=Yoon |first3=Joanne |last4=Ng |first4=Elise |last5=Shapiro |first5=Richard L. |last6=Berman |first6=Russell S. |last7=Pavlick |first7=Anna C. |last8=Darvishian |first8=Farbod |last9=Christos |first9=Paul |last10=Mazumdar |first10=Madhu |last11=Osman |first11=Iman |last12=Polsky |first12=David |date=2012-01-03 |editor-last=Brandner |editor-first=Johanna M. |title=Intra- and Inter-Tumor Heterogeneity of BRAFV600EMutations in Primary and Metastatic Melanoma |journal=PLOS ONE |language=en |volume=7 |issue=1 |doi=10.1371/journal.pone.0029336 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=3250426 |pmid=22235286|bibcode=2012PLoSO...729336Y }}</ref> === Uticaj na liječenje === Heterogenost tumora, genetička i [[fenotip]]ska raznolikost unutar i između tumora, predstavlja značajne izazove u liječenju raka, posebno u rezistenciji na lijekove i personaliziranoj medicini.<ref>{{Cite journal |last1=Kravitz |first1=Richard L. |last2=Duan |first2=Naihua |last3=Braslow |first3=Joel |date=2004 |title=Evidence-Based Medicine, Heterogeneity of Treatment Effects, and the Trouble with Averages |journal=The Milbank Quarterly |language=en |volume=82 |issue=4 |pages=661–687 |doi=10.1111/j.0887-378X.2004.00327.x |issn=1468-0009 |pmc=2690188 |pmid=15595946}}</ref> Unutartumorska heterogenost dovodi do [[rezistencija na lijekove]], jer se tumori sastoje od različitih subpopulacija ćelija raka s različitim mutacijama. Kada se primijeni [[hemoterapija]] ili [[ciljana terapija]], neke ćelije mogu biti eliminirane, dok rezistentne preživljavaju i nastavljaju rasti. Ovo predstavlja stalni izazov za liječenje raka, jer se tumor s vremenom razvija i pojavljuju se mutacije rezistencije, čineći prethodno učinkovite tretmane neefikasnim. Intertumorska heterogenost komplikuje personaliziranu medicinu, jer pacijenti s istom vrstom raka mogu imati znatno različite genetičke profile tumora. Precizna medicina se oslanja na genetičko sekvenciranje kako bi prilagodila tretmane, ali jedna [[biopsija]] možda neće obuhvatiti punu genetičku složenost tumora. Ovo može rezultirati nepotpunim strategijama liječenja, jer različiti dijelovi tumora mogu sadržavati različite mutacije, smanjujući efikasnost ciljanih terapija.<ref name="ReferenceA"/> Razumijevanje heterogenosti tumora ključno je za razvoj preciznijih i prilagodljivijih tretmana, osiguravajući da terapije nisu samo efikasne protiv trenutnog stanja tumora, već i uzimaju u obzir njegovu dinamičku prirodu. === Tehnike za proučavanje heterogenosti tumora === ==== 1. Sekvenciranje pojedinačnih ćelija ==== [[Sekvenciranje pojedinačnih ćelija]] (scRNA-seq i scDNA-seq) omogućava analizu [[genom]]skih i [[transkriptom]]skih profila pojedinačnih ćelija, prevazilazeći ograničenja masovnog sekvenciranja koje maskira manjinske subpopulacije. Ova tehnika otkriva razlike u [[ekspresija gena|ekspresiji gena]], mutacijama i epigenetičkim modifikacijama u pojedinačnim tumorskim ćelijama, omogućavajući rekonstrukciju klonske evolucije i identifikaciju rijetkih rezistentnih subklonova.<ref>{{Cite journal |last1=Patel |first1=Anoop P. |last2=Tirosh |first2=Itay |last3=Trombetta |first3=John J. |last4=Shalek |first4=Alex K. |last5=Gillespie |first5=Shawn M. |last6=Wakimoto |first6=Hiroaki |last7=Cahill |first7=Daniel P. |last8=Nahed |first8=Brian V. |last9=Curry |first9=William T. |last10=Martuza |first10=Robert L. |last11=Louis |first11=David N. |last12=Rozenblatt-Rosen |first12=Orit |last13=Suvà |first13=Mario L. |last14=Regev |first14=Aviv |last15=Bernstein |first15=Bradley E. |date=2014-06-20 |title=Single-cell RNA-seq highlights intratumoral heterogeneity in primary glioblastoma |journal=Science |volume=344 |issue=6190 |pages=1396–1401 |doi=10.1126/science.1254257 |pmc=4123637 |pmid=24925914|bibcode=2014Sci...344.1396P }}</ref> Bio je ključan u identifikaciji podtipova [[imunski sistem|imunskih ćelija]] koje infiltriraju tumor i u praćenju linijskih odnosa tokom [[metastaza]].<ref>{{Cite journal |last1=Tirosh |first1=Itay |last2=Suvà |first2=Mario L. |date=2019 |title=Deciphering Human Tumor Biology by Single-Cell Expression Profiling |journal=Annual Review of Cancer Biology |language=en |volume=3 |pages=151–166 |doi=10.1146/annurev-cancerbio-030518-055609 |doi-access=free |issn=2472-3428}}</ref> ==== 2. Tehnike snimanja ==== Napredne metode snimanja, kao što su '''multipleksna [[imunohistohemija]]''', '''[[FISH|fluorescentna in situ hibridizacija]] (FISH)''' i '''[[multipleksno snimanje ionskim snopom]] (MIBI)''', omogućavaju prostornu vizualizaciju heterogenosti tumora. Ovi pristupi pružaju kontekst o tome kako su različite ćelijske populacije organizovane unutar mikrookruženja tumora i kako one međusobno djeluju. Nove modalitete poput snimanja masenom citometrijom i prostorne transkriptomike integrišu molekularne podatke sa arhitekturom tkiva visoke rezolucije.<ref>{{Cite journal |last1=Keren |first1=Leeat |last2=Bosse |first2=Marc |last3=Marquez |first3=Diana |last4=Angoshtari |first4=Roshan |last5=Jain |first5=Samir |last6=Varma |first6=Sushama |last7=Yang |first7=Soo-Ryum |last8=Kurian |first8=Allison |last9=Valen |first9=David Van |last10=West |first10=Robert |last11=Bendall |first11=Sean C. |last12=Angelo |first12=Michael |date=2018-09-06 |title=A Structured Tumor-Immune Microenvironment in Triple Negative Breast Cancer Revealed by Multiplexed Ion Beam Imaging |journal=Cell |language=English |volume=174 |issue=6 |pages=1373–1387.e19 |doi=10.1016/j.cell.2018.08.039 |issn=0092-8674 |pmc=6132072 |pmid=30193111}}</ref> ==== 3. Analiza biomarkera ==== Profiliranje [[biomarker]]a, korištenjem tehnika poput '''tečne biopsije''' (npr. cirkulirajuće tumorske [[DNK]] ili ctDNK), može uhvatiti genetički materijal izveden iz tumora koji se oslobađa u [[krv]] ili druge tjelesne tekućine, pružajući neinvazivni snimak heterogenosti tumora. Ovo je posebno korisno za praćenje odgovora na liječenje i pojave rezistencije u stvarnom vremenu. Međutim, osjetljivost i specifičnost takvih [[Biomarker|biomarkera]] ovise o opterećenju mutacijama tumora i stopi njihovog oslobađanja.<ref>{{Cite journal |last1=Wan |first1=Jonathan C. M. |last2=Massie |first2=Charles |last3=Garcia-Corbacho |first3=Javier |last4=Mouliere |first4=Florent |last5=Brenton |first5=James D. |last6=Caldas |first6=Carlos |last7=Pacey |first7=Simon |last8=Baird |first8=Richard |last9=Rosenfeld |first9=Nitzan |date=April 2017 |title=Liquid biopsies come of age: towards implementation of circulating tumour DNA |url=https://www.nature.com/articles/nrc.2017.7 |journal=Nature Reviews Cancer |language=en |volume=17 |issue=4 |pages=223–238 |doi=10.1038/nrc.2017.7 |pmid=28233803 |issn=1474-1768}}</ref> == Ćelijska i mikrobna heterogenost == Genetička heterogenost može se javiti na ćelijskom i mikrobnom nivou, gdje razlike u [[ekspresija gena|ekspresiji gena]] doprinose varijacijama u biološkim procesima. Ove razlike mogu uticati na ćelijsku funkciju, preživljavanje [[mikrob]]a i primjenu u [[biotehnologija|biotehnologiji]]. Čak i genetički identične mikrobne populacije mogu pokazivati ​​heterogenost, gdje pojedinačne ćelije različito reaguju na faktore okoline.<ref name="Lencastre Fernandes 575–599">{{Cite journal |last1=Lencastre Fernandes |first1=R. |last2=Nierychlo |first2=M. |last3=Lundin |first3=L. |last4=Pedersen |first4=A. E. |last5=Puentes Tellez |first5=P. E. |last6=Dutta |first6=A. |last7=Carlquist |first7=M. |last8=Bolic |first8=A. |last9=Schäpper |first9=D. |last10=Brunetti |first10=A. C. |last11=Helmark |first11=S. |last12=Heins |first12=A. -L. |last13=Jensen |first13=A. D. |last14=Nopens |first14=I. |last15=Rottwitt |first15=K. |date=2011-11-01 |title=Experimental methods and modeling techniques for description of cell population heterogeneity |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0734975011000425 |journal=Biotechnology Advances |volume=29 |issue=6 |pages=575–599 |doi=10.1016/j.biotechadv.2011.03.007 |pmid=21540103 |issn=0734-9750}}</ref> Napredak u analizama cijelog genoma i isplativom sekvenciranju sljedeće generacije (NGS) pružio je bolji uvid u stepen ćelijske heterogenosti.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Goldman |first1=Samantha L. |last2=MacKay |first2=Matthew |last3=Afshinnekoo |first3=Ebrahim |last4=Melnick |first4=Ari M. |last5=Wu |first5=Shuxiu |last6=Mason |first6=Christopher E. |date=2019-03-01 |title=The Impact of Heterogeneity on Single-Cell Sequencing |journal=Frontiers in Genetics |volume=10 |page=8 |doi=10.3389/fgene.2019.00008 |doi-access=free |pmid=30881372 |pmc=6405636 |issn=1664-8021}}</ref> === Varijabilnost u ekspresiji gena === [[Ekspresija gena]] može varirati među pojedinačnim ćelijama u tkivu, čak i u genetički identičnim populacijama.<ref name=":0"/> Faktori poput stohastičkih procesa, [[epigenetika|epigenetičkih]] modifikacija i uticaja okoline doprinose ovoj varijabilnosti.<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=Benjamin |last2=Zhao |first2=Keji |date=April 2021 |title=The epigenetic basis of cellular heterogeneity |journal=Nature Reviews Genetics |volume=22 |issue=4 |pages=235–250 |doi=10.1038/s41576-020-00300-0 |pmid=33244170 |pmc=10880028 |issn=1471-0064}}</ref> Sekvenciranje [[RNK]] pojedinačnih ćelija otkrilo je razlike u transkripcijskoj aktivnosti koje mogu imati ulogu u procesima kao što su [[ćelijska diferencijacija]] i razvoj [[tumor]]a. Heterogenost u ekspresiji gena može nastati zbog više faktora: * '''Ekstrinzična heterogenost''' rezultat je uticaja okoline kao što su stadij [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i veličina ćelije, što dovodi do [[fenotipska plastičnost|fenotipske plastičnosti]], kao odgovor na promjenjive uslove. * '''Intrinzična heterogenost''' nastaje zbog stohastičke ekspresije gena, gdje nasumične fluktuacije u [[transkripcija (genetika)|transkripciji]] i [[translacija (genetika)|translaciji]] uzrokuju varijabilnost u količini proteina među ćelijama. * '''Usmjerena heterogenost''' uključuje regulatorne mehanizme kao što su [[epigenetika]], [[alternativna prerada RNK|alternativno splajsovanje]] i [[posttranslacijske modifikacije]] koje oblikuju ćelijsku raznolikost na kontroliran način. * '''Negenetička heterogenost''' doprinosi razvojnim procesima, kao što je diferencijacija pluripotentnih matičnih ćelija. Modifikacije [[RNK]] mogu uticati na ćelijske odgovore na bolesti i infekcije. U [[nervni sistem|nervnom sistemu]], heterogenost se uočava u mitohondrijskoj distribuciji unutar neurona, varirajući po regiji i energetskim zahtjevima ćelija.<ref>{{Cite journal |last1=Keller |first1=Laura |last2=Pantel |first2=Klaus |date=October 2019 |title=Unravelling tumour heterogeneity by single-cell profiling of circulating tumour cells |url=https://www.nature.com/articles/s41568-019-0180-2 |journal=Nature Reviews Cancer |volume=19 |issue=10 |pages=553–567 |doi=10.1038/s41568-019-0180-2 |pmid=31455893 |issn=1474-1768}}</ref> === Adaptacija i otpornost mikroba === Populacije mikroba mogu pokazivati ​​heterogenost u ekspresiji gena, što dovodi do varijacija u osobinama kao što je [[otpornost na antibiotike]]. Neke bakterijske subpopulacije mogu perzistirati uprkos liječenju antibioticima zbog razlika u regulaciji gena, [[fenomen]] relevantan za istraživanje otpornosti na antimikrobne lijekove i mikrobne [[ekologija|ekologije]].<ref>{{Cite journal |author=Zhenyu Wu |author2=Olivia Ginn |author3=Aaron Bivins |author4=Kyle Bibby |title=Correlation of Antibiotic Resistance Gene and Microbial Source Tracking Marker Removal through Activated Sludge Wastewater Treatment |journal=ACS ES&T Water |type=Supporting information |doi=10.1021/acsestwater.3c00308.s001}}</ref> Heterogenost u mikrobnim populacijama može poslužiti kao strategija preživljavanja: * Zaštita od rizika omogućava [[populacija|populaciji]] da održi jedinke s različitim osobinama, povećavajući vjerovatnoću preživljavanja u promjenjivim uslovima. * Slični principi primjenjuju se na heterogenost tumora, gdje genetičke i epigenetičke varijacije doprinose otpornosti na liječenje. * U mikrobnim sistemima, heterogenost može poboljšati robusnost populacije, pomažući u perzistenciji bakterija pod stresom.<ref name=":0"/> === Primjena u biotehnologiji === Razumijevanje ćelijske heterogenosti ima primjenu u biotehnologiji, uključujući tkivno inženjerstvo, regenerativnu medicinu i sintetsku biologiju. Strategije za kontrolu ili iskorištavanje varijabilnosti genske ekspresije istražuju se za optimizaciju mikrobnih sistema i razvoj inženjerskih tkiva. Napredak u tehnikama analize pojedinačnih ćelija unaprijedio je istraživanja u ovim oblastima. Heterogenost se sve više prepoznaje kao faktor u optimizaciji bioprocesa: * Iako se u početku smatrala izazovom zbog svog potencijala da smanji efikasnost procesa, heterogenost se sada proučava zbog svojih potencijalnih koristi u bioprocesnom inženjerstvu. * Mehanički stres koristio se za manipulaciju morfologijama gljivica radi poboljšanja produktivnosti, a slični pristupi se mogu primijeniti i na upravljanje populacijom mikroba. * Mikrofluidni sistemi olakšavaju kontrolirano proučavanje ponašanja pojedinačnih ćelija, nudeći uvid u heterogenost populacije i nehomogenost [[bioreaktor]]a, što je važno za razvoj industrijskih bioprocesa.<ref name="Lencastre Fernandes 575–599"/> == Historija proučavanja genetičke heterogenosti == Koncept '''genetske heterogenosti''' značajno se razvio tokom proteklog stoljeća, paralelno s napretkom u [[molekularna genetika|molekularnoj genetici]], [[genomika|genomici]] i biologiji bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=McClellan |first1=Jon |last2=King |first2=Mary-Claire |date=2010-04-16 |title=Genetic Heterogeneity in Human Disease |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S009286741000320X |journal=Cell |language=English |volume=141 |issue=2 |pages=210–217 |doi=10.1016/j.cell.2010.03.032 |issn=0092-8674 |pmid=20403315}}</ref> === Rano prepoznavanje u mendelovskoj genetici === Prepoznavanje genetičke heterogenosti datira još iz ranih studija o mendelovskom nasljeđivanju. Početkom 20. stoljeća, istraživači su primijetili da se slični [[fenotip]]ovi mogu nasljeđivati ​​u različitim obrascima unutar porodica, što ukazuje na različite genetičke uzroke. Jedno od najranijih formalnih priznanja došlo je iz rada [[Archibald Garrod|Archibalda Garroda]] o [[urođena greška metabolizma|urođenim greškama metabolizma]] početkom 1900-ih. Postavio je hipotezu da različiti biohemijski poremećaji mogu biti rezultat različitih naslijeđenih enzimskih defekata, postavljajući temelje za razumijevanje biohemijske i genetičke raznolikosti.<ref>{{Cite journal |last=Garrod |first=A. E. |date=May 1996 |title=The incidence of alkaptonuria: a study in chemical individuality. 1902 |journal=Molecular Medicine |volume=2 |issue=3 |pages=274–282 |doi=10.1007/BF03401625 |issn=1076-1551 |pmc=2230159 |pmid=8784780}}</ref> === Otkriće rijetkih bolesti === Do sredine 20. stoljeća, genetička heterogenost postala je ključni koncept u [[medicinska genetika|medicinskoj genetici]]. Proučavanje rijetkih nasljednih bolesti poput ''[[retinitis pigmentosa]]'' i ''[[osteogenesis imperfecta]]'' otkrilo je da pacijenti s klinički sličnim prezentacijama mogu imati mutacije u potpuno različitim genima.<ref>{{Cite journal |last1=Scriver |first1=Charles R. |last2=Waters |first2=Paula J. |date=July 1999 |title=Monogenic traits are not simple: lessons from phenylketonuria |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0168952599017618 |journal=Trends in Genetics |language=en |volume=15 |issue=7 |pages=267–272 |doi=10.1016/S0168-9525(99)01761-8|pmid=10390625 }}</ref> Ovi nalazi uveli su formalnu razliku između '''heterogenosti lokusa''' i '''alelne heterogenosti''', pomažući kliničarima i istraživačima da bolje klasificiraju i dijagnosticiraju [[genetički poremećaj|genetičke poremećaje]]. Naprimjer, utvrđeno je da je ''retinitis pigmentosa'', [[degenerativna bolest]] oka, uzrokovana mutacijama u više od 60 različitih gena, što pokazuje ekstremnu heterogenost lokusa.<ref>{{Cite journal |last1=Hartong |first1=Dyonne T. |last2=Berson |first2=Eliot L. |last3=Dryja |first3=Thaddeus P. |date=2006-11-18 |title=Retinitis pigmentosa |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673606697407 |journal=The Lancet |language=English |volume=368 |issue=9549 |pages=1795–1809 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69740-7 |issn=0140-6736 |pmid=17113430}}</ref> Slično tome, [[cistasta fibroza]] je uzrokovana mutacijama u genu CFTR, ali je kod oboljelih osoba identificirano preko 2.000 različitih varijanti ([[alelna heterogenost]]).<ref>{{Cite web |title=Welcome to CFTR2 {{!}} CFTR2 |url=https://cftr2.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250325172052/https://cftr2.org/ |archive-date=2025-03-25 |access-date=2025-04-02 |website=cftr2.org |language=en |url-status=live }}</ref> === Molekularna i genomska era === Pojavom [[molekularno kloniranje| molekularnog kloniranja]] 1970-ih i [[Sangerovsko sekvenciranje|Sangerovskog sekvenciranja]] 1980-ih, istraživači su mogli direktno identificirati mutacije odgovorne za različite nasljedne bolesti, potvrđujući široko rasprostranjeno postojanje i alelne i lokusne heterogenosti na molekularnom nivou. Završetak [[Projekt ljudskog genoma| Projekta ljudskog genoma]] (2003.) i kasniji razvoj [[sekvenciranje sljedeće generacije|sekvenciranja sljedeće generacije (NGS)]] revolucionirali su otkrivanje genetičke heterogenosti. Tehnike kao što su [[sekvenciranje cijelog egzoma|sekvenciranje cijelog egzoma (WES)]] i [[sekvenciranje cijelog genoma|sekvenciranje cijelog genoma (WGS)]] omogućile su istraživačima da istovremeno otkriju rijetke i uobičajene varijante u mnogim genima, ubrzavajući otkrivanje novih [[gen povezan s bolesti|gena povezanih s bolestima]] i varijanti.<ref>{{Cite journal |last1=Bamshad |first1=Michael J. |last2=Ng |first2=Sarah B. |last3=Bigham |first3=Abigail W. |last4=Tabor |first4=Holly K. |last5=Emond |first5=Mary J. |last6=Nickerson |first6=Deborah A. |last7=Shendure |first7=Jay |date=November 2011 |title=Exome sequencing as a tool for Mendelian disease gene discovery |url=https://www.nature.com/articles/nrg3031 |journal=Nature Reviews Genetics |language=en |volume=12 |issue=11 |pages=745–755 |doi=10.1038/nrg3031 |pmid=21946919 |issn=1471-0064}}</ref> Ove tehnologije su dovele do dubljeg razumijevanja [[genetička arhitektura| genetičke arhitekture]] složenih bolesti poput '''[[poremećaj iz autističnog spektra|poremećaja iz autističnog spektra]]''', '''[[shizofrenija| shizofrenije]]''' i raznih [[kancer|vrsta raka]], koje često uključuju stotine doprinosećih lokusa sa različitim stepenom penetracije i interakcije.<ref>{{Cite journal |last1=Visscher |first1=Peter M. |last2=Wray |first2=Naomi R. |last3=Zhang |first3=Qian |last4=Sklar |first4=Pamela |last5=McCarthy |first5=Mark I. |last6=Brown |first6=Matthew A. |last7=Yang |first7=Jian |date=2017-07-06 |title=10 Years of GWAS Discovery: Biology, Function, and Translation |journal=The American Journal of Human Genetics |language=English |volume=101 |issue=1 |pages=5–22 |doi=10.1016/j.ajhg.2017.06.005 |issn=0002-9297 |pmc=5501872 |pmid=28686856}}</ref> == Heterogenost okoline == '''Heterogenost okoline''' odnosi se na stepen genetičke varijacije koja se akumulira u okolini tokom prostora i vremena, a koja doprinosi funkciji i raznolikosti [[ekosistem]]a i njegovih [[vrsta]].<ref>{{Cite journal |last1=Moore |first1=Ian D. |last2=Norton |first2=T. W. |last3=Williams |first3=Jann E. |date=1993-10-01 |title=Modelling environmental heterogeneity in forested landscapes |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/002216949390133T |journal=Journal of Hydrology |volume=150 |issue=2 |pages=717–747 |doi=10.1016/0022-1694(93)90133-T |bibcode=1993JHyd..150..717M |issn=0022-1694}}</ref> '''Prostorna heterogenost''' se odnosi na razlike između lokacija, dok '''vremenska heterogenost''' prikazuje kako promjene tokom vremena utiču na heterogenost ekosistema. To uključuje i kratkoročne sezonske promjene i dugoročne, [[generacija|generacijske]] promjene u kopnu i vegetaciji.<ref>{{Cite journal |last=Dronova |first=Iryna |date=2017-07-01 |title=Environmental heterogeneity as a bridge between ecosystem service and visual quality objectives in management, planning and design |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204617300592#sec0010 |journal=Landscape and Urban Planning |volume=163 |pages=90–106 |doi=10.1016/j.landurbplan.2017.03.005 |bibcode=2017LUrbP.163...90D |issn=0169-2046}}</ref> === Pokretači prostorne i vremenske heterogenosti === Prostorna heterogenost je pod uticajem globalnih promjena u okolišu kao što su prirodne katastrofe, zagađenje i obilje hemikalija. Vremenska heterogenost nastaje zbog faktora kao što su sezonske promjene, ekološka sukcesija i prirodni poremećaji.<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Cynthia C. |last2=Turner |first2=Benjamin L. |date=2019 |title=Ecological succession in a changing world |url=https://besjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/1365-2745.13132 |journal=Journal of Ecology |language=en |volume=107 |issue=2 |pages=503–509 |doi=10.1111/1365-2745.13132 |bibcode=2019JEcol.107..503C |issn=1365-2745}}</ref> Naprimjer, temperatura i padavine variraju sezonski, što će uticati na faktore važne za preživljavanje i reprodukciju, kao što su dostupnost hranjivih tvari i obrasci migracije.<ref>{{Cite journal |last1=Reid |first1=Jane M. |last2=Travis |first2=Justin M. J. |last3=Daunt |first3=Francis |last4=Burthe |first4=Sarah J. |last5=Wanless |first5=Sarah |last6=Dytham |first6=Calvin |date=2018 |title=Population and evolutionary dynamics in spatially structured seasonally varying environments |journal=Biological Reviews |language=en |volume=93 |issue=3 |pages=1578–1603 |doi=10.1111/brv.12409 |issn=1469-185X |pmc=6849584 |pmid=29575449}}</ref> Stepen prostorne i vremenske varijacije služi kao pokazatelj sposobnosti ekosistema da izdrži ili se prilagodi prirodnim poremećajima.<ref>{{Cite journal |last1=Collins |first1=Scott L. |last2=Avolio |first2=Meghan L. |last3=Gries |first3=Corinna |last4=Hallett |first4=Lauren M. |last5=Koerner |first5=Sally E. |last6=La Pierre |first6=Kimberly J. |last7=Rypel |first7=Andrew L. |last8=Sokol |first8=Eric R. |last9=Fey |first9=Samuel B. |last10=Flynn |first10=Dan F. B. |last11=Jones |first11=Sydney K. |last12=Ladwig |first12=Laura M. |last13=Ripplinger |first13=Julie |last14=Jones |first14=Matt B. |date=2018 |title=Temporal heterogeneity increases with spatial heterogeneity in ecological communities |url=https://esajournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ecy.2154 |journal=Ecology |language=en |volume=99 |issue=4 |pages=858–865 |doi=10.1002/ecy.2154 |pmid=29352480 |bibcode=2018Ecol...99..858C |issn=1939-9170}}</ref> Stepen u kojem globalni događaji utiču na varijabilnost ekosistema zavisi od njihove ozbiljnosti, prostorne distribucije njihovih efekata i brzine kojom se dešavaju. Ovi faktori utiču na to koliko brzo [[ekosistem]] može reagovati na promjene u okolini.<ref name=":1">{{Citation |last1=Kratz |first1=Timothy K. |title=Causes and Consequences of Spatial Heterogeneity in Lakes |date=2005 |work=Ecosystem Function in Heterogeneous Landscapes |pages=329–347 |editor-last=Lovett |editor-first=Gary M. |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/0-387-24091-8_16 |access-date=2025-04-03 |place=New York, NY |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/0-387-24091-8_16 |isbn=978-0-387-24091-6 |last2=MacIntyre |first2=Sally |last3=Webster |first3=Katherine E. |editor2-last=Turner |editor2-first=Monica G. |editor3-last=Jones |editor3-first=Clive G. |editor4-last=Weathers |editor4-first=Kathleen C.}}</ref> === Opstanak i otpornost ekosistema === Nivo prostorne i vremenske heterogenosti u ekosistemu utiče na opstanak tako što utiče na [[kretanje]], dostupnost i raspoloživost [[nutrijent|hranjivih tvari]]. Kako se geografska skala i vremenski raspon koji se razmatraju povećavaju, tako se povećava i potencijal za raznolikost i veću heterogenost, što u konačnici podržava veći [[biodiverzitet]]. Heterogeno okruženje omogućava pristup širem spektru resursa na većem području, stvarajući potencijal za pogodne životne uslove za brojne vrste.<ref>{{Cite journal |last1=Agra |first1=Janaina |last2=Cornelissen |first2=Tatiana |last3=Viana-Junior |first3=Arleu Barbosa |last4=Callisto |first4=Marcos |date=2024 |title=A global synthesis and meta-analysis of the environmental heterogeneity effects on the freshwater biodiversity |url=https://nsojournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/oik.10186?utm_source=chatgpt.com |journal=Oikos |language=en |volume=2024 |issue=1 |doi=10.1111/oik.10186 |bibcode=2024Oikos2024E0186A |issn=1600-0706}}</ref> Heterogenost okoline povezana je s opstankom vrsta u nepovoljnim uvjetima. Dugotrajna izloženost značajnim promjenama u okolini podstiče toleranciju na neoptimalne životne uvjete, smanjujući ukupnu stopu izumiranja [[vrsta]].<ref>{{Cite journal |last1=Qian |first1=Hong |last2=Qian |first2=Shenhua |last3=Zhang |first3=Jian |last4=Kessler |first4=Michael |date=2024-02-05 |title=Effects of climate and environmental heterogeneity on the phylogenetic structure of regional angiosperm floras worldwide |journal=Nature Communications |language=en |volume=15 |issue=1 |page=1079 |doi=10.1038/s41467-024-45155-9 |pmid=38316752 |pmc=10844608 |bibcode=2024NatCo..15.1079Q |issn=2041-1723}}</ref> Ekološka varijansa omogućava potencijal za [[izgradnja niše|izgradnju niše]]. Na taj način se smanjuje stepen [[selekcijski pritisak|selekcijskih pritisaka]] i konkurencije između vrsta, čime se promoviše koegzistencija među vrstama.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Hui |first1=Cang |last2=Li |first2=Zizhen |last3=Yue |first3=Dong-xia |date=2004-09-15 |title=Metapopulation dynamics and distribution, and environmental heterogeneity induced by niche construction |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0304380004001103 |journal=Ecological Modelling |volume=177 |issue=1 |pages=107–118 |doi=10.1016/j.ecolmodel.2003.11.016 |bibcode=2004EcMod.177..107H |issn=0304-3800}}</ref> Heterogenost okoline potiče ekološku interakciju među vrstama što doprinosi stabilnosti ekosistema, u konačnici povećavajući vjerojatnost preživljavanja.<ref name=":2"/> == Primjeri genetičke heterogenosti kod uobičajenih stanja == [[Slika:Genetic heterogeneity in Europe.png|thumb|280px|Genetičke razlike između populacija ljudi u Evropi (varijacija [[hromosom Y|hromosoma Y]]) === Cistasta fibroza === [[Cistasta fibroza]] je nasljedni [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivni]] [[genetički poremećaj]] koji nastaje mutacijom u jednom genu koji kodira [[regulator transmembranske provodljivosti cistaste fibroze]]. Istraživanja su identificirala preko 2.000 mutacija povezanih s cistastom fibrozom u genu koji kodira regulator transmembranske provodljivosti cistaste fibroze s različitim stupnjevima učestalosti unutar populacije koja nosi bolest.<ref>{{cite journal |last1=Bobadilla |first1=Joseph |last2=Macek |first2=Milan |last3=Fine |first3=Jason |last4=Farrell |first4=Phillip |date=May 3, 2002 |title=Cystic fibrosis: A worldwide analysis of CFTR mutations—correlation with incidence data and application to screening |journal=Human Mutation |volume=19 |issue=6 |pages=575–606 |doi=10.1002/humu.10041 |pmid=12007216 |doi-access=free}}</ref> Ove mutacije također proizvode različite stepene [[fenotip]]ova bolesti, a mogu djelovati i u kombinacijama kako bi proizvele aditivne fenotipske efekte.<ref>{{cite journal |last1=Drumm |first1=Mitchell |last2=Ziady |first2=Assem |last3=Davis |first3=Pamela |date=May 21, 2014 |title=Genetic Variation and Clinical Heterogeneity in Cystic Fibrosis |journal=Annu Rev Pathol |volume=7 |pages=267–282 |doi=10.1146/annurev-pathol-011811-120900 |pmc=4029837 |pmid=22017581}}</ref> === Alzheimerova bolest === [[Alzheimerova bolest]] jeste složeni [[neurodegenrativna bolest|neurodegenerativni poremećaj]] s više fenotipskih podtipova, uključujući kliničke i pretkliničke, koji su rezultat različitog genetičkog porijekla.<ref>{{cite journal |last1=Varol |first1=Erdem |last2=Sotiras |first2=Aristeidis |last3=Davatzikos |first3=Christos |date=February 23, 2016 |title=HYDRA: Revealing heterogeneity of imaging and genetic patterns through a multiple max-margin discriminative analysis framework |journal=NeuroImage |volume=145 |issue=2017 |pages=346–364 |doi=10.1016/j.neuroimage.2016.02.041 |pmc=5408358 |pmid=26923371}}</ref> Recentna istraživanja [[hipoteza o amiloidnoj kaskadi|hipoteze o amiloidnoj kaskadi]] identificirala su rijetke mutacije u tri gena koji kodiraju [[Amiloid-beta prekursorski protein|amiloidni prekursorski protein]] (''APP''), [[Presenilin-1|presenilin 1]] (''PS-1'') i [[Presenilin-2|presenilin 2]] (''PS-2'') koji uzrokuju [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni]], rani oblik familijarne Alzheimerove bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Lambert |first1=Jean-Charles |last2=Amouyel |first2=Phillipe |date=August 2007 |title=Genetic heterogeneity of Alzheimer's disease: Complexity and advances |journal=Psychoneuroendocrinology |volume=32 |issue=1 |pages=S62-70 |doi=10.1016/j.psyneuen.2007.05.015 |pmid=17659844 |s2cid=8114580}}</ref> Istraživanja su također otkrila povezanost četvrtog [[alel]]a, [[Apolipoprotein E|apolipoproteina E4]] (''ApoE4''), s razvojem oblika bolesti s kasnim početkom i sporadičnih oblika, iako je patologija njegove uloge još uvijek uglavnom nepoznata.<ref>{{cite journal |last1=Ringman |first1=JM |last2=Goate |first2=A |last3=Masters |first3=CL |last4=Caims |first4=NJ |date=November 2014 |title=Genetic heterogeneity in Alzheimer disease and implications for treatment strategies. |journal=Curr Neurol Neurosci Rep |volume=14 |issue=11 |page=499 |doi=10.1007/s11910-014-0499-8 |pmc=4162987 |pmid=25217249}}</ref> === Nasljedna predispozicija za rak dojke === Utvrđeno je da mutacije u deset različitih gena doprinose nasljednom povećanom riziku od [[rak dojke|raka dojke]] i drugih [[sindrom raka|sindroma raka]]. Ovi geni, kada su funkcionalni, doprinose putu koji služi očuvanju genomskog integriteta.<ref name="Ten Genes for Inherited Breast Canc">{{cite journal |last1=Walsh |first1=Tom |last2=King |first2=Mary-Claire |date=February 2007 |title=Ten Genes for Inherited Breast Cancer |journal=Cell |volume=11 |issue=2 |pages=103–5 |doi=10.1016/j.ccr.2007.01.010 |pmid=17292821 |doi-access=free}}</ref> Mutacije u genima [[BRCA1]] i [[BRCA2]] rezultiraju visokim rizikom od raka dojke i [[rak jajnika|raka jajnika]].<ref name="Ten Genes for Inherited Breast Canc"/>Mutacije u genima ''[[p53]]'' i ''[[PTEN (gen)|PTEN]]'' povećavaju rizik od raka dojke povezanog s rijetkim sindromima raka. Mutacije u genima [[CHEK2]], ''[[ATM serin/treonin-kinaza|ATM]]'', ''[[NBS1]]'', ''[[Rad50|RAD50]]'', ''[[BRIP1]]'' i ''[[PALB2]]'' mogu udvostručiti rizik od razvoja raka dojke.<ref name="Ten Genes for Inherited Breast Canc"/> Bialelne mutacije, u kojima su obje kopije određenog gena mutirane, u genima BRCA2, BRIP1 i PALB2 također uzrokuju [[Fanconijeva anemija|Fanconijevu anemiju]], [[Recesivni gen|recesivni sindrom]] koji dovodi do progresivnog [[otkazivanje koštane srži|otkaza koštane srži]].<ref name="Ten Genes for Inherited Breast Canc"/> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Klasična genetika]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] h5413xp4079103s9p1xwj3h9sr61uxg 4 536159 3914579 3914068 2026-07-26T12:35:06Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Lokusna heterogenost]] na [[Wikipedia:Igralište/Lokusna heterogenost]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914068 wikitext text/x-wiki [[Slika:Allelic Heterogeneity-Locus Heterogeneity.jpg|280px|thumb| Objašnjenje osnovne razlike između [[alelna heterogenost|alelne]] i lokusne heterogenosti]] '''Lokusna heterogenost ''' javlja se kada su [[mutacije]] na više [[genom]]skih lokusa sposobne proizvesti isti [[fenotip]] (tj. jednu [[osobina|osobinu]], obrazac osobina ili poremećaj), a svaka pojedinačna mutacija je dovoljna da nezavisno izazove specifični fenotip..<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Keith BP, Robertson DL, Hentges KE | title = Locus heterogeneity disease genes encode proteins with high interconnectivity in the human protein interaction network | journal = Frontiers in Genetics | volume = 5 | pages = 434 | date = 9. 12. 2014 | pmid = 25538735 | pmc = 4260505 | doi = 10.3389/fgene.2014.00434 | doi-access = free }}</ref> Lokusnu heterogenost ne treba miješati sa [[alelna heterogenost|alelnom heterogenošću]], u kojoj jedan fenotip može biti proizveden višestrukim mutacijama, od kojih se sve nalaze na istom lokusu na [[hromosom]]u.<ref name=":0"/> Isto tako, ne treba je miješati sa [[fenotipska heterogenost|fenotipskom heterogenošću]], u kojoj se različiti fenotipovi javljaju među organizmima sa identičnim [[genotip]]ovima i uslovima okoline.<ref>{{cite journal | vauthors = Ackermann M | title = A functional perspective on phenotypic heterogeneity in microorganisms | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 13 | issue = 8 | pages = 497–508 | date = august 2015 | pmid = 26145732 | doi = 10.1038/nrmicro3491 | s2cid = 29846214 }}</ref> Lokusna i alelna heterogenost su dvije komponente [[genetička heterogenost|genetičke heterogenosti]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary|title=NCI Dictionary of Genetics Terms|date=20. 7. 2012|website=National Cancer Institute|language=en|access-date=27. 11. 2019}}</ref> Lokusna heterogenenost može imati značajne implikacije za niz ljudskih bolesti. Naprimjer, povezana je sa ''[[retinitis pigmentosa]]'',<ref>{{cite journal | vauthors = Daiger SP, Sullivan LS, Bowne SJ | title = Genes and mutations causing retinitis pigmentosa | journal = Clinical Genetics | volume = 84 | issue = 2 | pages = 132–41 | date = august 2013 | pmid = 23701314 | pmc = 3856531 | doi = 10.1111/cge.12203 }}</ref>[[Hipertrofijska kardiomiopatija|hipertrofijskom kardiomiopatijom]],<ref>{{cite journal | vauthors = Solomon SD, Jarcho JA, McKenna W, Geisterfer-Lowrance A, Germain R, Salerni R, Seidman JG, Seidman CE | display-authors = 6 | title = Familial hypertrophic cardiomyopathy is a genetically heterogeneous disease | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 86 | issue = 3 | pages = 993–9 | date = septembar 1990 | pmid = 1975599 | pmc = 296820 | doi = 10.1172/JCI114802 }}</ref> ''[[osteogenesis imperfecta]]'',<ref>{{cite journal | vauthors = Van Dijk FS, Sillence DO | title = Osteogenesis imperfecta: clinical diagnosis, nomenclature and severity assessment | journal = American Journal of Medical Genetics. Part A | volume = 164A | issue = 6 | pages = 1470–81 | date = juni 2014 | pmid = 24715559 | pmc = 4314691 | doi = 10.1002/ajmg.a.36545 }}</ref> [[porodična hiperholesterolemija|porodičnom hiperholesterolemijom]],<ref>{{cite journal | vauthors = Goldstein JL, Dana SE, Brunschede GY, Brown MS | title = Genetic heterogeneity in familial hypercholesterolemia: evidence for two different mutations affecting functions of low-density lipoprotein receptor | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 72 | issue = 3 | pages = 1092–6 | date = mart 1975 | pmid = 236556 | pmc = 432472 | doi = 10.1073/pnas.72.3.1092 | bibcode = 1975PNAS...72.1092G | doi-access = free }}</ref> i [[gubitak sluha|gubitkom sluha]].<ref>{{Cite journal |last1=Keats |first1=Bronya J. B. |last2=Berlin |first2=Charles I. |date=1. 1. 1999 |title=Genomics and Hearing Impairment |url=https://genome.cshlp.org/content/9/1/7 |journal=Genome Research |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=7–16 |doi=10.1101/gr.9.1.7 |issn=1088-9051 |pmid=9927480|doi-access=free }}</ref> Heterogeni lokusi uključeni u formiranje istog fenotipa često doprinose sličnim biološkim putevima.<ref name=":0"/> Uloga i stepen heterogenosti lokusa je važno razmatranje u razumijevanju fenotipova bolesti i u razvoju terapijskog tretmana za ove bolesti.<ref name=":0"/> Otkrivanje uzročnih gena za bolesti na koje utiče lokusna heterogenost teško je postići metodama genetske analize kao što su [[vezani geni|genetička vezanost]] i [[Sekvenciranje cijelog genoma|sekvenciranje genoma]].<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Rehman AU, Santos-Cortez RL, Drummond MC, Shahzad M, Lee K, Morell RJ, Ansar M, Jan A, Wang X, Aziz A, Riazuddin S, Smith JD, Wang GT, Ahmed ZM, Gul K, Shearer AE, Smith RJ, Shendure J, Bamshad MJ, Nickerson DA, Hinnant J, Khan SN, Fisher RA, Ahmad W, Friderici KH, Riazuddin S, Friedman TB, Wilch ES, Leal SM | display-authors = 6 | title = Challenges and solutions for gene identification in the presence of familial locus heterogeneity | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 23 | issue = 9 | pages = 1207–15 | date = septembar 2015 | pmid = 25491636 | pmc = 4538203 | doi = 10.1038/ejhg.2014.266 }}</ref> Ove metode se oslanjaju na poređenje oboljelih članova porodice, ali kada različiti članovi porodice imaju različite gene koji uzrokuju bolest, takvi geni možda neće biti precizno identificirani.<ref name=":1"/> Postojeće tehnike su modificirane, a razvijene su i nove tehnike kako bi se prevazišli ovi izazovi.<ref name=":1" /><ref>{{cite journal | vauthors = Wang D, Huang J | title = Detecting linkage disequilibrium in the presence of locus heterogeneity | journal = Annals of Human Genetics | volume = 70 | issue = Pt 3 | pages = 397–409 | date = maj 2006 | pmid = 16674561 | doi = 10.1111/j.1529-8817.2005.00229.x | s2cid = 25856694 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pal DK, Greenberg DA | title = Evaluating genetic heterogeneity in complex disorders | language = english | journal = Human Heredity | volume = 53 | issue = 4 | pages = 216–26 | date = 2002 | pmid = 12435885 | doi = 10.1159/000066195 | s2cid = 46285173 }}</ref> == ''Retinitis pigmentosa'' == ''[[Retinitis pigmentosa]]'' stanje je koje uzrokuje oštećenje ćelija [[mrežnjača|mrežnječe]] osjetljivih na svjetlost.<ref>{{cite journal | vauthors = Hartong DT, Berson EL, Dryja TP | title = Retinitis pigmentosa | language = English | journal = Lancet | volume = 368 | issue = 9549 | pages = 1795–809 | date = novembar 2006 | pmid = 17113430 | doi = 10.1016/S0140-6736(06)69740-7 | s2cid = 24950783 | url = https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(06)69740-7/abstract | url-access = subscription }}</ref> Identificirano je preko 60 gena čije mutacije nezavisno uzrokuju ''retinitis pigmentosa'', a one se mogu [[nasljeđivanje|nasljeđivati]] ​​kao [[Autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni]], [[Autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivni]] [[genetički poremećaj]] ili po [[spolno vezano nasljeđivanje|X-vezanom]] obrascu.<ref>{{Cite web|url=https://sph.uth.edu/retnet/sum-dis.htm|title=RetNet: Summaries|website=sph.uth.edu|access-date=27. 11. 2019}}</ref> Primjeri takvih gena uključuju gen za [[rodopsin]] (RHO), gen koji kodira za regulator [[GTPaza|GTPaze]] ''[[retinitis pigmentosa]]'' (RGPR) i gen koji kodira protein ''retinitis pigmentosa'' 2 (RP2).<ref>{{cite journal | vauthors = Ferrari S, Di Iorio E, Barbaro V, Ponzin D, Sorrentino FS, Parmeggiani F | title = Retinitis pigmentosa: genes and disease mechanisms | journal = Current Genomics | volume = 12 | issue = 4 | pages = 238–49 | date = juni 2011 | pmid = 22131869 | pmc = 3131731 | doi = 10.2174/138920211795860107 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Alelna heterogenost]] * [[Spisak kožnih stanja uzrokovanih mutacijama u keratinima]] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Mutacije]] [[Kategorija:Klasična genetika]] 6sq675hxjmfmaen7xusuxlnnf2wmg02 0 536253 3914907 3914347 2026-07-26T20:49:13Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3914907 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija |naslov = |tijelostil = |iznad = Incident s velikim brojem žrtava |iznadstil = background-color: #add8e6; color: black; font-weight: bold; padding: 0.3em; |slika = [[Datoteka:DN-SD-04-12743.JPEG|250px]] |slikastil = padding-top: 0.5em; |tekst = Službe prvog odgovora tokom incidenta s velikim brojem žrtava |captionstyle = font-size: 95%; text-align: center; padding: 0.5em; |zaglavljestil = |oznakastil = background-color: #f0f8ff; width: 40%; |podacistil = |zaglavlje1 = Opće informacije |oznaka1 = Engleski naziv |podaci1 = ''Mass casualty incident'' (MCI) |oznaka2 = Oblast |podaci2 = [[Hitna medicinska pomoć]]<br/>[[Upravljanje incidentima]] |oznaka3 = Vrsta |podaci3 = [[Vanredna situacija|Vanredni događaj]] |oznaka4 = Osnovna karakteristika |podaci4 = Broj ili težina žrtava premašuju raspoložive resurse |oznaka5 = Osnovni postupci |podaci5 = [[Trijaža]]<br/>Medicinsko zbrinjavanje<br/>Transport |oznaka6 = Učesnici |podaci6 = [[Službe prvog odgovora]]<br/>[[Bolnica|Zdravstvene ustanove]]<br/>[[Civilna zaštita]] |ispodstil = |ispod = }} [[Datoteka:Realistic training builds strong medical team (8566470).jpg|mini|desno|300px|Zbrinjavanje povrijeđenih na mjestu događaja]] '''Incident s velikim brojem žrtava''' ({{en|mass casualty incident}}, '''MCI''') jest [[Vanredna situacija|vanredni događaj]] u kojem broj, težina ili složenost povreda premašuju kapacitete lokalnog zdravstvenog sistema i službi hitnog odgovora za zbrinjavanje žrtava primjenom uobičajenih postupaka. Zbog toga je potrebno aktivirati posebne planove odgovora, provesti [[trijaža|trijažu]], preraspodijeliti raspoložive resurse i uspostaviti koordinirano upravljanje incidentom kako bi se spasio što veći broj života.<ref name="WHO-MCM">{{cite book |author=World Health Organization |title=Mass Casualty Management Systems: Strategies and Guidelines for Building Health Sector Capacity |publisher=World Health Organization |year=2007 |isbn=978-92-4-159605-3 |url=https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/08b0bbd3-04a4-4fa3-b08c-33cd148ddeba/content |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="PAHO_MCMS_2019">{{cite book |author=Pan American Health Organization |title=Mass Casualty Management System. Course Manual |publisher=Pan American Health Organization |year=2019 |isbn=978-92-75-12121-4 |url=https://iris.paho.org/server/api/core/bitstreams/55d1a3a8-7626-4399-a3bd-9d485a777205/content |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> Incidenti s velikim brojem žrtava mogu nastati kao posljedica [[prirodna katastrofa|prirodnih katastrofa]], velikih [[saobraćajna nesreća|saobraćajnih nesreća]], [[industrijska nesreća|industrijskih nesreća]], [[teroristički napad|terorističkih napada]], [[oružani sukob|oružanih sukoba]], [[epidemija]] i drugih događaja koji uzrokuju nagli priliv velikog broja povrijeđenih ili oboljelih osoba. Njihova osnovna karakteristika nije apsolutan broj žrtava, nego nesrazmjer između potreba za medicinskim zbrinjavanjem i raspoloživih ljudskih, materijalnih i organizacijskih resursa.<ref name="WHO-MCM" /> U odgovoru na ovakve incidente učestvuju [[službe prvog odgovora]], [[bolnica|zdravstvene ustanove]], službe [[civilna zaštita|civilne zaštite]] i druge nadležne institucije. Njihovo djelovanje zasniva se na unaprijed pripremljenim planovima, koordiniranom upravljanju, brzoj procjeni situacije, trijaži, liječenju i transportu povrijeđenih u odgovarajuće zdravstvene ustanove.<ref name="WHO-MCM" /> == Terminologija == U stručnoj literaturi iz oblasti hitne medicinske pomoći i medicine u okolnostima katastrofe koristi se pojam "incident s velikim brojem žrtava" ({{en|mass casualty incident}}, MCI) za događaj u kojem broj ili težina povreda premašuju raspoložive kapacitete službi hitnog odgovora i zdravstvenog sistema, zbog čega je potrebno primijeniti posebne postupke upravljanja, uključujući trijažu i drugačiju raspodjelu raspoloživih resursa.<ref name="WHO-MCM" /><ref name="DeNolf_StatPearls_2022">{{cite book |last1=DeNolf |first1=Renee L. |last2=Kahwaji |first2=Chadi I. |title=StatPearls |chapter=EMS Mass Casualty Management |publisher=StatPearls Publishing |date=2022 |pmid=29489242 |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482373/ |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> U pojedinim izvorima koristi se i izraz "incident s više žrtava" ({{en|multiple casualty incident}}) za događaj u kojem ima više povrijeđenih osoba, ali raspoloživi resursi i dalje omogućavaju njihovo zbrinjavanje u okviru redovnog funkcioniranja hitnih službi. Međutim, upotreba i razlikovanje ovih termina nisu u potpunosti ujednačeni u međunarodnoj literaturi te se u praksi ponekad koriste i kao sinonimi.<ref name="Hogan_Burstein_2007">{{cite book |editor1-last=Hogan |editor1-first=David E. |editor2-last=Burstein |editor2-first=Jonathan L. |title=Disaster Medicine |edition=2. |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |year=2007 |isbn=978-0-7817-6262-5 |url=https://books.google.hr/books?id=hgLccSb8DIUC |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> Pojam se razlikuje od "[[katastrofa|katastrofe]]" ({{en|disaster}}). Katastrofa predstavlja ozbiljan poremećaj funkcioniranja zajednice ili društva koji uzrokuje velike ljudske, materijalne, ekonomske ili okolišne gubitke i premašuje sposobnost pogođene zajednice da se s njima nosi vlastitim resursima. Incident s velikim brojem žrtava, s druge strane, prvenstveno je operativni i medicinski pojam koji opisuje odnos između broja i težine žrtava te raspoloživih kapaciteta za njihov odgovor i zbrinjavanje.<ref name="WHO-MCM"/> Budući da raspoloživi resursi zavise od organizacije službi hitnog odgovora i sistema [[zdravstvena zaštita|zdravstvene zaštite]], isti događaj može predstavljati incident s velikim brojem žrtava u jednoj sredini, dok u drugoj može biti zbrinut u okviru redovnog rada hitnih službi.<ref name="Kluger_2020">{{cite book |editor1-last=Kluger |editor1-first=Yoram |editor2-last=Coccolini |editor2-first=Federico |editor3-last=Catena |editor3-first=Fausto |editor4-last=Ansaloni |editor4-first=Luca |title=WSES Handbook of Mass Casualties Incidents Management |series=Hot Topics in Acute Care Surgery and Trauma |publisher=Springer Nature |year=2020 |isbn=978-3-319-92344-4 |doi=10.1007/978-3-319-92345-1 |url=https://content.e-bookshelf.de/media/reading/L-12207450-f0c9d2f6a6.pdf |doi-access=free |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Historijat == Koncept organiziranog zbrinjavanja velikog broja povrijeđenih razvijao se uporedo s razvojem [[Vojna medicina|vojne medicine]], hitne medicinske pomoći i [[Upravljanje u vanrednim situacijama|sistema upravljanja katastrofama]]. Njegovi osnovi postavljeni su krajem 18. i početkom 19. stoljeća radom francuskog vojnog hirurga [[Dominique Jean Larrey|Dominiquea Jeana Larreya]], koji je tokom [[Napoleonski ratovi|Napoleonskih ratova]] uveo sistem brzog prikupljanja, razvrstavanja i evakuacije ranjenika s ratišta. Larrey je razvio koncept prema kojem prednost u zbrinjavanju imaju najteže povrijeđeni kojima se pravovremenom medicinskom intervencijom može spasiti život, čime su postavljeni osnovi savremene [[trijaža|trijaže]].<ref name="Iserson_Moskop_2007">{{cite journal |last1=Iserson |first1=Kenneth V. |last2=Moskop |first2=John C. |title=Triage in medicine, part I: Concept, history, and types |journal=Annals of Emergency Medicine |volume=49 |issue=3 |pages=275–281 |year=2007 |doi=10.1016/j.annemergmed.2006.05.019 |pmid=17141139 |url=https://www.annemergmed.com/article/S0196-0644(06)00704-9/abstract |url-access=subscription |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> Tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog]] i [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] razvijeni su organiziraniji sistemi medicinske evakuacije, hirurškog zbrinjavanja i raspodjele zdravstvenih resursa.<ref name="Manring_2009">{{cite journal |last1=Manring |first1=M. M. |last2=Hawk |first2=Alan |last3=Calhoun |first3=Jason H. |last4=Andersen |first4=Romney C. |title=Treatment of War Wounds: A Historical Review |journal=Clinical Orthopaedics and Related Research |volume=467 |issue=8 |pages=2168–2191 |date=2009 |doi=10.1007/s11999-009-0738-5 |pmid=19219516 |pmc=2706344 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2706344/ |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> Ratna iskustva pokazala su da uspješno zbrinjavanje velikog broja povrijeđenih zahtijeva koordinirano djelovanje medicinskih i nemedicinskih službi, standardizirane postupke trijaže te efikasnu organizaciju transporta i liječenja.<ref name="ScienceMuseum_WarZone_2019">{{cite web |author=Science Museum |title=Medicine in the war zone |website=Science Museum Group |date=2019 |url=https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/medicine/medicine-war-zone |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> Razvojem organiziranih sistema [[hitna medicinska pomoć|hitne medicinske pomoći]] tokom druge polovine 20. stoljeća koncept je proširen i na civilne vanredne situacije.<ref name="Cross_2025">{{cite news |last=Cross |first=Christopher |title=The history of Emergency Medical Services: The unessential essential service |newspaper=Times-Republican |date=2025 |url=https://www.timesrepublican.com/opinion/columnists/2025/07/the-history-of-emergency-medical-services-the-unessential-essential-service/ |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> Velike saobraćajne nesreće, [[Spisak industrijskih katastrofa|industrijski incidenti]], teroristički napadi i [[Prirodna katastrofa|prirodne katastrofe]] pokazali su potrebu za unaprijed pripremljenim planovima odgovora koji omogućavaju brzo angažiranje dodatnih resursa, uspostavljanje jedinstvenog sistema upravljanja i provođenje medicinske trijaže na mjestu događaja.<ref name="Gabbe_2022">{{cite journal |last1=Gabbe |first1=Belinda J. |last2=Veitch |first2=William |last3=Mather |first3=Anne |last4=Curtis |first4=Kate |last5=Holland |first5=Andrew J. A. |last6=Gomez |first6=David |last7=Civil |first7=Ian |last8=Nathens |first8=Avery |last9=Fitzgerald |first9=Mark |title=Review of the requirements for effective mass casualty preparedness for trauma systems. A disaster waiting to happen? |journal=British Journal of Anaesthesia |volume=128 |issue=2 |pages=e158–e167 |year=2022 |doi=10.1016/j.bja.2021.10.038 |url=https://www.bjanaesthesia.org/article/S0007-0912(21)00718-2/fulltext |doi-access=free |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Oral_2026">{{cite book |last1=Oral |first1=Vildan |last2=Çınar |first2=Öznur |last3=Erdem |first3=Zümral |chapter=The First 72 Hours: Emergent Norms, Collective Efficacy and Coordination Dynamics |title=Disaster Risk Reduction and Management |publisher=IntechOpen |date=2026 |doi=10.5772/intechopen.1014953 |chapter-url=https://www.intechopen.com/online-first/1243522 |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> Savremeni koncept incidenta s velikim brojem žrtava oblikovan je krajem 20. i početkom 21. stoljeća razvojem međunarodnih standarda za upravljanje katastrofama i hitnim medicinskim odgovorom. Poseban doprinos dali su [[Svjetska zdravstvena organizacija]] (WHO), [[Međunarodni komitet Crvenog krsta]] (ICRC) i druge međunarodne organizacije koje su razvile smjernice za planiranje, koordinaciju i upravljanje odgovorom na incidente u kojima broj ili težina povreda premašuju raspoložive kapacitete lokalnog zdravstvenog sistema.<ref name="WHO-MCM" /><ref name="PAHO_Dead_Bodies_2016">{{cite book |author1=Pan American Health Organization |author2=World Health Organization |author3=International Committee of the Red Cross |author4=International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies |title=Management of Dead Bodies after Disasters: A Field Manual for First Responders |edition=2. |publisher=Pan American Health Organization |year=2016 |isbn=978-92-75-11922-8 |url=https://shop.icrc.org/management-of-dead-bodies-after-disasters-a-field-manual-for-first-responders-print-fr.html |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Incident s velikim brojem Žrtava}} [[Kategorija:Urgentna medicina]] [[Kategorija:Upravljanje incidentima]] teeyjll1sxnx0ab42zj3m5gs94c43b9 4 536256 3914548 2026-07-26T12:25:41Z Locus-epidemicus 184034 Nova stranica: {{evolucija}} [[Slika:Genetic Distribution.svg|thumb|Pomjeranje frekvencija u populacijama kao rezultat tri vrste selekcijskih pritisaka. Crvene linije na svakom grafikonu predstavljaju distribuciju frekvencija originalnih populacijskih fenotipova, a plave linije prikazuju frekvencije nakon usmjerene selekcije (Grafikon 1), nakon stabilizirajuće selekcije (Grafikon 2) i nakon disruptivne selekcije (Grafikon 3).]] U [[populacijska genetika|populacijskoj genetici]], '''usmjere... 3914548 wikitext text/x-wiki {{evolucija}} [[Slika:Genetic Distribution.svg|thumb|Pomjeranje frekvencija u populacijama kao rezultat tri vrste selekcijskih pritisaka. Crvene linije na svakom grafikonu predstavljaju distribuciju frekvencija originalnih populacijskih fenotipova, a plave linije prikazuju frekvencije nakon usmjerene selekcije (Grafikon 1), nakon stabilizirajuće selekcije (Grafikon 2) i nakon disruptivne selekcije (Grafikon 3).]] U [[populacijska genetika|populacijskoj genetici]], '''usmjerena selekcija''' (označavana i kao [[pozirivna selekcija]] i [[direkciona selekcija]]) jest način [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]], u kojem jedinke sa osobinom (naprimjer, veličinom kljuna) na jednom kraju distribucije [[fenotip]]ova imaju bolju sposobnost prilagođavanja (biologija) od jedinki sa srednjim ili suprotnim ekstremnim fenotipovima. Vremenom, frekvencije [[alel]]a, a posljedično i [[srednja vrijednost]] populacije za tu osobinu, dosljedno se pomiču u smjeru ekstremnog fenotipa sa većom snagom prilagođavanja. Primjer je evolucija [[otpornost na antibiotike|otpornosti na antibiotike]] kod bakterija – uvođenje jakog [[selekcijski pritisak|selekcijskog pritiska]] ([[antibiotik]]a) selektira rezistentne sojeve bakterija, čime se pomiču [[frekvencije alela]] prema fenotipovima sa jakom otpornošću na antibiotik.<ref>{{Cite journal |last=Kolář |first=Milan |last2=Urbánek |first2=Karel |last3=Látal |first3=Tomáš |date=2001-05-01 |title=Antibiotic selective pressure and development of bacterial resistance |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S092485790100317X |journal=International Journal of Antimicrobial Agents |volume=17 |issue=5 |pages=357–363 |doi=10.1016/S0924-8579(01)00317-X |issn=0924-8579|url-access=subscription }}</ref> Ova vrsta selekcije ima važnu ulogu u pojavi složenih i diverzificirajućih [[osobina]], a ujedno je i primarna snaga u [[specijacija|specijaciji]].<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Rieseberg |first1=Loren H. |last2=Widmer |first2=Alex |last3=Arntz |first3=A. Michele |last4=Burke |first4=John M. |date=September 2002 |title=Directional selection is the primary cause of phenotypic diversification |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=99 |issue=19 |pages=12242–12245 |bibcode=2002PNAS...9912242R |doi=10.1073/pnas.192360899 |pmc=129429 |pmid=12221290 |doi-access=free}}</ref> Prirodni [[fenomen]]i koji bi mogli promovirati snažnu usmjerenu selekciju uključuju: * Iznenadne promjene u okolišu (biotske ili abiotske) koje favoriziraju jedan fenotip u odnosu na prethodno dominantni fenotip; * Kolonizacija novog staništa s novim [[selekcijski pritisak]] (kao što je bio slučaj s Darwinovim zebama koje su migrirale na [[Galapagos]]ka ostrva prije dva miliona godina); * Genetički kontekst nudi dovoljno nasljednih varijacija i uključuje relativno male interakcije ili [[korelacija]] među genima ([[plejotropija]] ili [[epistaza]]).<ref name=":3">{{cite journal |last1=Kaznatcheev |first1=Artem |date=May 2019 |title=Computational Complexity as an Ultimate Constraint on Evolution |journal=Genetics |volume=212 |issue=1 |pages=245–265 |doi=10.1534/genetics.119.302000 |pmc=6499524 |pmid=30833289}}</ref>) i kompromisi ([[Hipoteza antagonističke pleiotropije|antagonističke pleiotropije]]). Takve interakcije ne bi nužno isključile usmjerenu selekciju, ali bi je učinile složenijom.<ref>{{Cite journal |last1=Thiltgen |first1=Grant |last2=dos Reis |first2=Mario |last3=Goldstein |first3=Richard A. |date=December 2016 |title=Finding Direction in the Search for Selection |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=84 |issue=1 |pages=39–50 |doi=10.1007/s00239-016-9765-5 |pmc=5253163 |pmid=27913840}}</ref> == Darvinističko porijeklo koncepta == [[Datoteka:Charles_Darwin_by_Julia_Margaret_Cameron,_c._1868.jpg||thumb|Portret šezdesetogodišnjeg muškarca, ćelavog, sa bijelom kosom i dugom bijelom, gustom bradom, s gustim obrvama koje zasjenjuju oči, zamišljeno gledajući u daljinu, odjeven u široki sako s reverom: Darwin 1862. ]] Usmjerenu selekciju prvi je identificirao i opisao prirodnjak [[Charles Darwin]] u svojoj knjizi ''[[O porijeklu vrsta]]'' objavljenoj 1859.<ref>{{Cite web |last=Kaiser |first=Margaret |date=November 2014 |title=First editions of Darwin's 'Origin of Species' |url=https://circulatingnow.nlm.nih.gov/2014/11/24/first-editions-of-darwins-origin-of-species/#:~:text=On%20November%2024%2C%201859%2C%20Charles,out%20on%20the%20first%20day. |website=National Library of Medicine}}</ref> Identificirao ju je kao vrstu prirodne selekcije zajedno sa [[stabilizirajuća selekcija|stabilizirajućom]] i [[disruptivna selekcija|disruptivnom selekcijom]].<ref>{{cite book |last=Darwin |first=C |year=1859 |title=On the origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life |url=https://archive.org/details/onoriginofspec00darw |publisher=John Murray |location=London}}</ref> Ove vrste selekcije također djeluju favoriziranjem specifičnih [[alel]]a i uticajem na buduću fenotipsku [[distribucija frekvencija|distribuciju frekvencija]] [[populacija|populacije]].<ref>{{Cite web |date=2018-07-13 |title=19.3B: Stabilizing, Directional, and Diversifying Selection |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/General_Biology_(Boundless)/19%3A_The_Evolution_of_Populations/19.03%3A_Adaptive_Evolution/19.3B%3A_Stabilizing_Directional_and_Diversifying_Selection |access-date=2025-10-20 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> [[Stabilizirajuća selekcija]] favorizira intermedijarne fenotipove i selektira protiv ekstremnih fenotipova.<ref name=":0">{{cite journal |last1=Mitchell-Olds |first1=Thomas |last2=Willis |first2=John H. |last3=Goldstein |first3=David B. |year=2007 |title=Which evolutionary processes influence natural genetic variation for phenotypic traits? |journal=Nature Reviews Genetics |publisher=Springer Nature |volume=8 |issue=11 |pages=845–856 |doi=10.1038/nrg2207 |issn=1471-0056 |pmid=17943192 |s2cid=14914998}}</ref> Teži smanjenju [[varijansa|varijanse]] oko srednje vrijednosti. [[Disruptivna selekcija]] favorizira ekstremne [[fenotip]]ove, dok istovremeno selektira protiv umjerenih fenotipova. Učestalost ekstremnih alela raste, dok se učestalost umjerenih alela smanjuje, što potencijalno dovodi do [[bimodalna distribucija| bimodalne distribucije]].<ref>Lemmon, Alan R. 2000. EvoTutor. Natural Selection: Modes of Selection [http://www.evotutor.org/Selection/Sl5A.html]. 13 April 2010.</ref> == Genetička osnova – tipovi selekcije i ograničenja == Na genetičkom nivou, usmjerena selekcija odgovara povećanju učestalosti jednog alela (ili kombinacije alela) koji daje veću sposobnost prilagođavanja, što na kraju može dovesti do njegovog fiksiranja (tj. relativna učestalost u populaciji je <math>1</math> ili blizu <math>1</math>). Usmerena selekcija može djelovati na genetske mutacije ili na postojeće genske varijacije: * Usmerena selekcija koja djeluje na nove genetske mutacije. „Teško [[selektivno ometanje]]“ javlja se kada se dogodi korisna mutacija i poveća se učestalost populacije, čime se smanjuje [[genetička varijacija]] u populaciji. Istovremeno, genetička varijacija smanjuje se na lokusima koji su blisko povezani sa favorizovanim genom, jer srodni geni „autostopiraju“ zajedno s njim dok on dominira populacijom.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Smith |first1=John Maynard |author1-link=John Maynard Smith |last2=Haigh |first2=John |date=1974-02-01 |title=The hitch-hiking effect of a favourable gene |journal=Genetics Research |volume=23 |issue=1 |pages=23–35 |doi=10.1017/S0016672300014634 |pmid=4407212 |doi-access=free}}</ref> * Usmjerena selekcija koja djeluje na postojeće genetičke varijacije: drugi tip selekcije, "mehka selekcija iz postojećih genetičkih varijacija", javlja se kada prethodno neutralna mutacija koja je bila prisutna u populaciji postane korisna, često zbog promjene u okolini. Takva [[mutacija]] može biti prisutna na nekoliko [[genom]]skih pozadina, tako da kada se brzo povećava u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji.<ref>{{Cite journal |last1=Hermisson |first1=Joachim |last2=Pennings |first2=Pleuni S. |date=2005-04-01 |title=Soft Sweeps |journal=Genetics |volume=169 |issue=4 |pages=2335–2352 |doi=10.1534/genetics.104.036947 |pmc=1449620 |pmid=15716498}}</ref> Granice usmjerene selekcije očigledne su kada se, čak i pod kontinuiranim pritiscima selekcije, selekcija usporava ili zaustavlja kako se dostupna [[genetička varijacija]] iscrpi ili se dostignu genetička/korelirana ograničenja (tzv. „granice selekcije“). [[Granica selekcije]] jeste termin iz [[uzgoj životinja|uzgoja životinja]] i [[kvantitativna genetika|kvantitativne genetike]], koji se odnosi na prestanak fenotipskih promjena, čak i kada se kontinuirana usmjerena selekcija primjenjuje na osobinu, kao što je [[veličina]] tijela. Naprimjer, [[ale]] koji je „dobar“ za osobinu pod usmjerenom selekcijom može biti „loš“ u pogledu doživotnog reproduktivnog uspjeha. U scenariju veličine tijela (koji, naprimjer, može poboljšati sposobnost velikih [[predator]]a da uspješno love veliki [[plijen]]), to bi moglo značiti da alel koji daje veću veličinu tijela također može smanjiti [[plodnost]], moguće eliminirajući prednosti sposobnosti prilagođavanja osobine na koju je usmjerena selekcija prvobitno djelovala.<ref name="Mather&Harrison1949">{{cite journal |last1=Mather |first1=K. |last2=Harrison |first2=B. J. |year=1949 |title=The manifold effect of selection. Part I |journal=Heredity |volume=3 |pages=1–52 |doi=10.1038/hdy.1949.1}}</ref> ==Primjeri== === Biberasti moljci === [[Datoteka:Biston betularia (4777708667).jpg|thumb|Biberasti moljac s tamnim fenotipom koji je pozitivno odabran tokom [[industrijska revolucija|Industrijske revolucije]].]] [[File:-1931- Peppered Moth (Biston betularia) (49943032886).jpg|thumb|left|Biberasti moljac s bijelim fenotipom koji je negativno odabran tokom industrijske revolucije]] Mnogo proučavan primjer usmjerene selekcije je fluktuacija svijetlih i tamnih fenotipova kod biberastih moljaca u 19. stoljeću.<ref>{{Cite web |title=Peppered Moth |url=https://globalchange.umich.edu/globalchange1/current/labs/Lab5_PepperedMoth/PepperedMoth.htm |access-date=2024-03-24 |website=globalchange.umich.edu}}</ref> Tokom Industrijske revolucije, uslovi okoline su se brzo mijenjali sa rastućim emisijama crnog dima iz fabrika na ugalj. Čađ je mijenjala boju drveća, kamenja i drugih staništa moljaca.<ref>{{Cite web |title=Peppered Moth and natural selection |url=https://butterfly-conservation.org/moths/why-moths-matter/amazing-moths/peppered-moth-and-natural-selection |access-date=2024-03-24 |website=butterfly-conservation.org |language=en}}</ref> Prije Industrijske revolucije, najistaknutiji [[fenotip]] u populaciji biberastih moljca bili su svjetliji, pjegavi moljci. Napredovali su na svijetlim brezama, a njihov fenotip im je omogućavao bolju kamuflažu od predatora. Nakon Industrijske revolucije, kako su drveća postajala tamnija od čađi, moljci s tamnijim fenotipom su se bolje uklapali i izbjegavali predatore od svojih bijelih jedinki. S vremenom su tamniji moljci bili pozitivno usmjereno selektirani i [[frekvencija alela]] počela se mijenjati, zbog povećanja broja tamnijih moljaca.<ref>{{Cite journal |last=Saccheri |first=Ilik J. |date=October 2008 |title=Selection and gene flow on a diminishing cline of melanic peppered moths |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=42 |pages=16212–16217 |doi=10.1073/pnas.0803785105 |doi-access=free |pmid=18854412 |pmc=2571026 |bibcode=2008PNAS..10516212S }}</ref> ===Afričke ciklide=== [[Datoteka:Labeotropheus fuelleborni in Botanic garden in Teplice (2).JPG|thumb|''Labeotropheus fuelleborni'']] [[File:Metriaclima zebra.jpg|thumb|''Metriaclima zebra''|left]] [[Cyclidae|Afričke ciklide]] poznate su kao raznolika vrsta riba, s dokazima koji ukazuju na to da su evoluirali izuzetno brzo. Ove [[ribe]] evoluirale su unutar istog [[stanište|staništa]], ali imaju različite [[Morfologija|morfologije]], posebno one koje se odnose na [[usta]] i vilicu. Eksperimente koji se odnose na fenotipove vilice ciklida proveli su Albertson i drugi 2003., križanjem dvije vrste afričkih ciklida s vrlo različitim morfologijama usta. Križanje između ''[[Labeotropheus fuelleborni]]'' (subterminalna usta za grizenje algi sa stijena) i ''[[Metriaclima zebra]]'' (terminalna usta za hranjenje usisavanjem) omogućilo je mapiranje QTL-ova koji utiču na morfologiju hranjenja. Korištenjem QTL testa znakova, dobijeni su konačni dokazi za podršku postojanju usmjerene selekcije u oralnom aparatu vilice kod afričkih ciklida. Međutim, to nije bio slučaj za QTL-ove suspenzorija ili [[lobanja]], što sugerira [[genetički drift]] ili [[stabilizirajuća selekcija|stabilizirajuću selekciju]] kao mehanizme za [[specijacija|specijaciju]].<ref>{{cite journal | last1=Albertson | first1=R. C. | last2=Streelman | first2=J. T. | last3=Kocher | first3=T. D. | title=Directional selection has shaped the oral jaws of Lake Malawi cichlid fishes | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=100 | issue=9 | date=2003-04-18 | issn=0027-8424 | doi=10.1073/pnas.0930235100 | pages=5252–5257| pmid=12704237 | pmc=154331| bibcode=2003PNAS..100.5252A | doi-access=free }}</ref> === Nerka losos=== [[File:Sockeye salmon swimming right.jpg|thumb| Nerka losos]] [[Losos]] nerka jedna je od mnogih [[vrsta]] riba koje su anadromne – jedinke migriraju u iste rijeke u kojima su rođene radi razmnožavanja. Ove migracije se događaju otprilike u isto vrijeme svake godine, ali studija iz 2007. godine pokazuje da je losos nerka pronađen u vodama Bristolskog zaljeva na [[Aljaska|Aljasci]] nedavno prošao kroz usmjerenu selekciju vremena migracije.<ref>{{Cite journal |last=Quinn |first=Thomas P. |date=April 2007 |title=Directional selection by fisheries and the timing of sockeye salmon (Oncorhynchus Nerka) Migrations |url=https://esajournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1890/06-0771 |journal=Ecological Applications|volume=17 |issue=3 |pages=731–739 |doi=10.1890/06-0771 |pmid=17494392 |bibcode=2007EcoAp..17..731Q |url-access=subscription }}</ref> U ovoj studiji, posmatrane su dvije populacije nerka lososa, [[rijeka Egegik|Egegik]] i [[rijeka Ugashik|Ugashik]]. Podaci iz perioda 1969–2003, koje je dostavio [[Odjel za ribarstvo i divljač Aljaske]], podijeljeni su u pet setova od po sedam godina i prikazani su grafički za prosječan dolazak u [[ribolov]]no područje. Nakon analize podataka, utvrđeno je da je u obje populacije prosječan datum migracije bio raniji i da su populacije prolazile kroz usmjerenu selekciju, kao posljedicu promjenjivih ekoloških uslova. Populacija Egegik doživjela je jaču selekciju i datum migracije pomaknut je za četiri dana. Rad sugerira da ribolov može biti faktor koji podstiče ovu selekciju, jer se ribolov češće odvija u kasnijim periodima migracije (posebno u okrugu Egegik), što sprječava reprodukciju tih riba.<ref>{{cite journal | last1=Quinn | first1=Thomas P. | last2=Hodgson | first2=Sayre | last3=Flynn | first3=Lucy | last4=Hilborn | first4=Ray | last5=Rogers | first5=Donald E. | title=Directional Selection by Fisheries and the Timing of Sockeye Salmon (Oncorhynchus Nerka) Migrations | journal=Ecological Applications | publisher=Wiley | volume=17 | issue=3 | year=2007 | issn=1051-0761 | doi=10.1890/06-0771 | pmid=17494392 | pages=731–739| bibcode=2007EcoAp..17..731Q }}</ref> === Velike ''Felidae'' === [[Datoteka:Panthera Diversity.jpg|thumb|280px| U smjeru kazaljke na satu od gore lijevo: [[tigar]], [[jaguar]], [[leopard]], [[lav]].]] Ova studija ispituje ulogu usmjerene selekcije specifične za lozu na evoluciju veličine tijela kod [[mačke|mačaka]], otkrivajući da nekoliko vrsta, uključujući one iz roda ''[[Panthera]]'' (lavovi, tigrovi, leopardi, jaguari, [[[snježni leopard]]i), [[gepard]] i [[puma]], pokazuju dokaze usmjerene selekcije koja favorizira veću tjelesnu masu. Ove veće veličine tijela vjerovatno su povezane s lovom na veliki plijen i strategijama usamljenog lova, koje favoriziraju fizičku snagu i veličinu. Suprotno tome, oblačasti leopard nije pokazao dokaze usmjerene selekcije za veličinu tijela, što ukazuje na različite ekološke pritiske, a jaguarundi nije pokazao jasnu selekciju za manju veličinu uprkos tome što je manji od svojih srodnika. Ovi nalazi ističu da evolucija veličine tijela kod mačaka nije ujednačena i da je pod jakim utjecajem ekoloških faktora kao što su veličina plijena i ponašanje pri lovu. Studija zaključuje da je usmjerena selekcija za povećanje veličine tijela vjerovatno povezana s potrebom većih [[predator]]a da uhvate veliki [[plijen]], a usamljeni lov može ubrzati ovu selekciju, iako se evolucijski putevi za različite linije mačaka mogu znatno razlikovati.<ref>{{Cite journal |last1=Harano |first1=Tomohiro |last2=Kutsukake |first2=Nobuyuki |date=2023-03-01 |title=Way to big cats: Directional selection in body size evolution in living felids |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10914-022-09639-z |journal=Journal of Mammalian Evolution |language=en |volume=30 |issue=1 |pages=97–108 |doi=10.1007/s10914-022-09639-z |issn=1573-7055|url-access=subscription }}</ref> === Soapberryijske bube === [[Datoteka:Red Shouldered Bug, Ant, Mum.jpg|thumb|''Jadera haematoloma'']] [[Jadera haematoloma|Sapunastojagodasta buba]] (''[[Jadera haematoloma]]'') prvenstveno se hrane [[sjemenka]]ma koje proizvode [[biljke]] iz porodice ''[[Sapindaceae]]''. Ove sapunjače koriste svoje kljunove za hranjenje sjemenkama unutar plodova ovih biljaka, tako da je ključno da im je kljun dovoljno dug da dosegne sjemenke s vanjske strane ploda. Međutim, udaljenost od vanjske strane ploda do sjemenke može varirati. Scott Carroll i Christin Boyd (1992) proveli su eksperiment u kojem su promatrali kako tri novouvedene biljne vrste unesene u Sjevernu Ameriku, koje su kolonizirale ove sapunjače, utiču na [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] dužine kljuna insekata. Svaka nova biljna vrsta imala je plodove različitih veličina u usporedbi s domaćim domaćinima. Otkrili su da zaista postoji bliska [[korelacija]] između radijusa ploda i dužine kljuna. Postojala je pozitivna usmjerena selekcija za veće kljunove kada je [[radijus]] ploda bio veći, a postojala je pozitivna usmjerena selekcija za manje kljunove kada je radijus ploda bio manji. Kako bi potvrdio da su ove razlike uzrokovane genetičkim razlikama, a ne [[fenotipska plastičnost|fenotipskom plastičnošću]], Carroll je uzgojio mlade sapunaste stjenice iz populacija zasnovanih na unesenim biljnim vrstama i otkrio da je dužina njihovog kljuna zadržana kada su se razvile na alternativnom domaćinu.<ref>{{Cite journal |last1=Carroll |first1=Scott P. |last2=Boyd |first2=Christin |date=1 August 1992 |title=Host Race Radiation in the Soapberry Bug: Natural History with the History |url=https://academic.oup.com/evolut/article/46/4/1052/6870325 |journal=Evolution |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=1052–1069 |doi=10.1111/j.1558-5646.1992.tb00619.x |issn=0014-3820}}</ref> == Metode detekcije == Usmjerena selekcija najčešće se javlja tokom promjena u okolini ili migracija populacija u nova područja s različitim pritiscima okoline. Usmjerena selekcija omogućava brze promjene u [[frekvencija alela|učestalosti alela]], koje mogu pratiti brzo promjenjive faktore okoline i imaju glavnu ulogu u specijaciji.<ref name=":1"/> Analiza efekata kvantitativnog lokusa osobina ([[QTL]]) korištena je za ispitivanje uticaja usmjerene selekcije na fenotipsku diverzifikaciju. QTL je regija gena koja odgovara specifičnoj fenotipskoj osobini, a mjerenje statističkih frekvencija osobina može biti korisno u analizi fenotipskih trendova.<ref>{{Cite book |last=Powder |first=Kara E. |title=EQTL Analysis |date=March 2024 |isbn=978-1-0716-0025-2 |series=Methods in Molecular Biology |volume=2082 |pages=211–229 |chapter=Quantitative Trait Loci (QTL) Mapping |doi=10.1007/978-1-0716-0026-9_15 |pmid=31849018}}</ref> U jednoj studiji, analiza je pokazala da su promjene smjera u [[QTL]]-ovima koje utiču na različite osobine bile češće nego što se očekivalo slučajno među različitim vrstama. To je bio pokazatelj da je usmjerena selekcija primarni uzrok fenotipske diverzifikacije, koja na kraju može rezultirati [[specijacija|specijacijom]].<ref>{{cite journal |last1=Rieseberg |first1=Loren H. |last2=Widmer |first2=Alex |last3=Arntz |first3=A. Michele |last4=Burke |first4=John M. |date=2002-09-17 |title=Directional selection is the primary cause of phenotypic diversification |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=19 |pages=12242–5 |bibcode=2002PNAS...9912242R |doi=10.1073/pnas.192360899 |pmc=129429 |pmid=12221290 |doi-access=free}}</ref> Različiti statistički testovi mogu se provesti za testiranje usmjerene selekcije u populaciji. Vrlo indikativan test promjena u frekvencijama alela je QTL test znakova, a drugi testovi uključuju test odnosa Ka/Ks i test relativne brzine. QTL test znakova uspoređuje broj antagonističkih QTL-ova s ​​neutralnim modelom i omogućava testiranje usmjerene selekcije u odnosu na [[genetički drift]].<ref>{{cite journal |last1=Orr |first1=H.A. |year=1998 |title=Testing Natural Selection vs. Genetic Drift in Phenotypic Evolution Using Quantitative Trait Locus Data |journal=Genetics |volume=149 |issue=4 |pages=2099–2104 |doi=10.1093/genetics/149.4.2099 |pmc=1460271 |pmid=9691061}}</ref> Test [[Ka/Ks omjer]]a upoređuje broj nesinonimnih sa sinonimnim supstitucijama, a omjer veći od 1 ukazuje na usmjerenu selekciju..<ref>{{cite journal |last=Hurst |first=Laurence D |year=2002 |title=The Ka/Ks ratio: diagnosing the form of sequence evolution |journal=Trends in Genetics |publisher=Elsevier BV |volume=18 |issue=9 |pages=486–487 |doi=10.1016/s0168-9525(02)02722-1 |issn=0168-9525 |pmid=12175810}}</ref> Test relativnog omjera posmatra akumulaciju povoljnih osobina u odnosu na neutralni model, ali zahtijeva [[filogenetsko stablo]] za poređenje. Ovo može biti teško ako potpuna filogenetska historija nije poznata ili nije dovoljno specifična za testno poređenje.<ref>{{cite journal |last1=Creevey |first1=Christopher J. |last2=McInerney |first2=James O. |year=2002 |title=An algorithm for detecting directional and non-directional positive selection, neutrality and negative selection in protein coding DNA sequences |journal=Gene |publisher=Elsevier BV |volume=300 |issue=1–2 |pages=43–51 |doi=10.1016/s0378-1119(02)01039-9 |issn=0378-1119 |pmid=12468084}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Adaptivna evolucija u ljudskom genomu]] * [[Uravnotežena selekcija]] * [[Disruptivna selekcija]] * [[Frekvencijalno ovisno o ishrani oprašivača]] * [[Negativna selekcija (prirodna selekcija)]] * [[Stabilizirajuća selekcija]] * [[Evolucija bibernog moljca]] * [[Fluktuirajuća selekcija]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Dodatni izvori== *{{Cite journal|author=Sabeti PC|s2cid=10809290|title=Positive Natural Selection in the Human Lineage|journal=Science|volume=312|date=2006 | doi=10.1126/science.1124309|issue=5780|pages=1614–1620|pmid=16778047 |bibcode=2006Sci...312.1614S|display-authors=etal}} *{{Cite journal|vauthors=Pickrell JK, Coop G, Novembre J |title=Signals of recent positive selection in a worldwide sample of human populations|journal=Genome Research|date=May 2009|display-authors=etal|doi=10.1101/gr.087577.108|volume=19|issue=5|pages=826–837|pmid=19307593|pmc=2675971}} * [https://web.archive.org/web/20100723090338/http://bioweb.wku.edu/faculty/McElroy/BIOL524/524lects4.htm Types of Selection] ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20131113061849/http://taggart.glg.msu.edu/isb200/select.htm Natural Selection] *[https://web.archive.org/web/20131112123811/http://anthro.palomar.edu/synthetic/synth_4.htm Modern Theories of Evolution] {{Commons category|Directional selection}} {{Molekularna evolucija}} {{DEFAULTSORT:Directional Selection}} [[Kategorija:Selekcija]] 78xfvz3z4tgoqhpw82ctjgctoo6rqen 3914571 3914548 2026-07-26T12:32:58Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Usmjerena selekcija]] na [[Wikipedia:Igralište/Usmjerena selekcija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914548 wikitext text/x-wiki {{evolucija}} [[Slika:Genetic Distribution.svg|thumb|Pomjeranje frekvencija u populacijama kao rezultat tri vrste selekcijskih pritisaka. Crvene linije na svakom grafikonu predstavljaju distribuciju frekvencija originalnih populacijskih fenotipova, a plave linije prikazuju frekvencije nakon usmjerene selekcije (Grafikon 1), nakon stabilizirajuće selekcije (Grafikon 2) i nakon disruptivne selekcije (Grafikon 3).]] U [[populacijska genetika|populacijskoj genetici]], '''usmjerena selekcija''' (označavana i kao [[pozirivna selekcija]] i [[direkciona selekcija]]) jest način [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]], u kojem jedinke sa osobinom (naprimjer, veličinom kljuna) na jednom kraju distribucije [[fenotip]]ova imaju bolju sposobnost prilagođavanja (biologija) od jedinki sa srednjim ili suprotnim ekstremnim fenotipovima. Vremenom, frekvencije [[alel]]a, a posljedično i [[srednja vrijednost]] populacije za tu osobinu, dosljedno se pomiču u smjeru ekstremnog fenotipa sa većom snagom prilagođavanja. Primjer je evolucija [[otpornost na antibiotike|otpornosti na antibiotike]] kod bakterija – uvođenje jakog [[selekcijski pritisak|selekcijskog pritiska]] ([[antibiotik]]a) selektira rezistentne sojeve bakterija, čime se pomiču [[frekvencije alela]] prema fenotipovima sa jakom otpornošću na antibiotik.<ref>{{Cite journal |last=Kolář |first=Milan |last2=Urbánek |first2=Karel |last3=Látal |first3=Tomáš |date=2001-05-01 |title=Antibiotic selective pressure and development of bacterial resistance |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S092485790100317X |journal=International Journal of Antimicrobial Agents |volume=17 |issue=5 |pages=357–363 |doi=10.1016/S0924-8579(01)00317-X |issn=0924-8579|url-access=subscription }}</ref> Ova vrsta selekcije ima važnu ulogu u pojavi složenih i diverzificirajućih [[osobina]], a ujedno je i primarna snaga u [[specijacija|specijaciji]].<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Rieseberg |first1=Loren H. |last2=Widmer |first2=Alex |last3=Arntz |first3=A. Michele |last4=Burke |first4=John M. |date=September 2002 |title=Directional selection is the primary cause of phenotypic diversification |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=99 |issue=19 |pages=12242–12245 |bibcode=2002PNAS...9912242R |doi=10.1073/pnas.192360899 |pmc=129429 |pmid=12221290 |doi-access=free}}</ref> Prirodni [[fenomen]]i koji bi mogli promovirati snažnu usmjerenu selekciju uključuju: * Iznenadne promjene u okolišu (biotske ili abiotske) koje favoriziraju jedan fenotip u odnosu na prethodno dominantni fenotip; * Kolonizacija novog staništa s novim [[selekcijski pritisak]] (kao što je bio slučaj s Darwinovim zebama koje su migrirale na [[Galapagos]]ka ostrva prije dva miliona godina); * Genetički kontekst nudi dovoljno nasljednih varijacija i uključuje relativno male interakcije ili [[korelacija]] među genima ([[plejotropija]] ili [[epistaza]]).<ref name=":3">{{cite journal |last1=Kaznatcheev |first1=Artem |date=May 2019 |title=Computational Complexity as an Ultimate Constraint on Evolution |journal=Genetics |volume=212 |issue=1 |pages=245–265 |doi=10.1534/genetics.119.302000 |pmc=6499524 |pmid=30833289}}</ref>) i kompromisi ([[Hipoteza antagonističke pleiotropije|antagonističke pleiotropije]]). Takve interakcije ne bi nužno isključile usmjerenu selekciju, ali bi je učinile složenijom.<ref>{{Cite journal |last1=Thiltgen |first1=Grant |last2=dos Reis |first2=Mario |last3=Goldstein |first3=Richard A. |date=December 2016 |title=Finding Direction in the Search for Selection |journal=Journal of Molecular Evolution |volume=84 |issue=1 |pages=39–50 |doi=10.1007/s00239-016-9765-5 |pmc=5253163 |pmid=27913840}}</ref> == Darvinističko porijeklo koncepta == [[Datoteka:Charles_Darwin_by_Julia_Margaret_Cameron,_c._1868.jpg||thumb|Portret šezdesetogodišnjeg muškarca, ćelavog, sa bijelom kosom i dugom bijelom, gustom bradom, s gustim obrvama koje zasjenjuju oči, zamišljeno gledajući u daljinu, odjeven u široki sako s reverom: Darwin 1862. ]] Usmjerenu selekciju prvi je identificirao i opisao prirodnjak [[Charles Darwin]] u svojoj knjizi ''[[O porijeklu vrsta]]'' objavljenoj 1859.<ref>{{Cite web |last=Kaiser |first=Margaret |date=November 2014 |title=First editions of Darwin's 'Origin of Species' |url=https://circulatingnow.nlm.nih.gov/2014/11/24/first-editions-of-darwins-origin-of-species/#:~:text=On%20November%2024%2C%201859%2C%20Charles,out%20on%20the%20first%20day. |website=National Library of Medicine}}</ref> Identificirao ju je kao vrstu prirodne selekcije zajedno sa [[stabilizirajuća selekcija|stabilizirajućom]] i [[disruptivna selekcija|disruptivnom selekcijom]].<ref>{{cite book |last=Darwin |first=C |year=1859 |title=On the origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life |url=https://archive.org/details/onoriginofspec00darw |publisher=John Murray |location=London}}</ref> Ove vrste selekcije također djeluju favoriziranjem specifičnih [[alel]]a i uticajem na buduću fenotipsku [[distribucija frekvencija|distribuciju frekvencija]] [[populacija|populacije]].<ref>{{Cite web |date=2018-07-13 |title=19.3B: Stabilizing, Directional, and Diversifying Selection |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/General_Biology_(Boundless)/19%3A_The_Evolution_of_Populations/19.03%3A_Adaptive_Evolution/19.3B%3A_Stabilizing_Directional_and_Diversifying_Selection |access-date=2025-10-20 |website=Biology LibreTexts |language=en}}</ref> [[Stabilizirajuća selekcija]] favorizira intermedijarne fenotipove i selektira protiv ekstremnih fenotipova.<ref name=":0">{{cite journal |last1=Mitchell-Olds |first1=Thomas |last2=Willis |first2=John H. |last3=Goldstein |first3=David B. |year=2007 |title=Which evolutionary processes influence natural genetic variation for phenotypic traits? |journal=Nature Reviews Genetics |publisher=Springer Nature |volume=8 |issue=11 |pages=845–856 |doi=10.1038/nrg2207 |issn=1471-0056 |pmid=17943192 |s2cid=14914998}}</ref> Teži smanjenju [[varijansa|varijanse]] oko srednje vrijednosti. [[Disruptivna selekcija]] favorizira ekstremne [[fenotip]]ove, dok istovremeno selektira protiv umjerenih fenotipova. Učestalost ekstremnih alela raste, dok se učestalost umjerenih alela smanjuje, što potencijalno dovodi do [[bimodalna distribucija| bimodalne distribucije]].<ref>Lemmon, Alan R. 2000. EvoTutor. Natural Selection: Modes of Selection [http://www.evotutor.org/Selection/Sl5A.html]. 13 April 2010.</ref> == Genetička osnova – tipovi selekcije i ograničenja == Na genetičkom nivou, usmjerena selekcija odgovara povećanju učestalosti jednog alela (ili kombinacije alela) koji daje veću sposobnost prilagođavanja, što na kraju može dovesti do njegovog fiksiranja (tj. relativna učestalost u populaciji je <math>1</math> ili blizu <math>1</math>). Usmerena selekcija može djelovati na genetske mutacije ili na postojeće genske varijacije: * Usmerena selekcija koja djeluje na nove genetske mutacije. „Teško [[selektivno ometanje]]“ javlja se kada se dogodi korisna mutacija i poveća se učestalost populacije, čime se smanjuje [[genetička varijacija]] u populaciji. Istovremeno, genetička varijacija smanjuje se na lokusima koji su blisko povezani sa favorizovanim genom, jer srodni geni „autostopiraju“ zajedno s njim dok on dominira populacijom.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Smith |first1=John Maynard |author1-link=John Maynard Smith |last2=Haigh |first2=John |date=1974-02-01 |title=The hitch-hiking effect of a favourable gene |journal=Genetics Research |volume=23 |issue=1 |pages=23–35 |doi=10.1017/S0016672300014634 |pmid=4407212 |doi-access=free}}</ref> * Usmjerena selekcija koja djeluje na postojeće genetičke varijacije: drugi tip selekcije, "mehka selekcija iz postojećih genetičkih varijacija", javlja se kada prethodno neutralna mutacija koja je bila prisutna u populaciji postane korisna, često zbog promjene u okolini. Takva [[mutacija]] može biti prisutna na nekoliko [[genom]]skih pozadina, tako da kada se brzo povećava u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji.<ref>{{Cite journal |last1=Hermisson |first1=Joachim |last2=Pennings |first2=Pleuni S. |date=2005-04-01 |title=Soft Sweeps |journal=Genetics |volume=169 |issue=4 |pages=2335–2352 |doi=10.1534/genetics.104.036947 |pmc=1449620 |pmid=15716498}}</ref> Granice usmjerene selekcije očigledne su kada se, čak i pod kontinuiranim pritiscima selekcije, selekcija usporava ili zaustavlja kako se dostupna [[genetička varijacija]] iscrpi ili se dostignu genetička/korelirana ograničenja (tzv. „granice selekcije“). [[Granica selekcije]] jeste termin iz [[uzgoj životinja|uzgoja životinja]] i [[kvantitativna genetika|kvantitativne genetike]], koji se odnosi na prestanak fenotipskih promjena, čak i kada se kontinuirana usmjerena selekcija primjenjuje na osobinu, kao što je [[veličina]] tijela. Naprimjer, [[ale]] koji je „dobar“ za osobinu pod usmjerenom selekcijom može biti „loš“ u pogledu doživotnog reproduktivnog uspjeha. U scenariju veličine tijela (koji, naprimjer, može poboljšati sposobnost velikih [[predator]]a da uspješno love veliki [[plijen]]), to bi moglo značiti da alel koji daje veću veličinu tijela također može smanjiti [[plodnost]], moguće eliminirajući prednosti sposobnosti prilagođavanja osobine na koju je usmjerena selekcija prvobitno djelovala.<ref name="Mather&Harrison1949">{{cite journal |last1=Mather |first1=K. |last2=Harrison |first2=B. J. |year=1949 |title=The manifold effect of selection. Part I |journal=Heredity |volume=3 |pages=1–52 |doi=10.1038/hdy.1949.1}}</ref> ==Primjeri== === Biberasti moljci === [[Datoteka:Biston betularia (4777708667).jpg|thumb|Biberasti moljac s tamnim fenotipom koji je pozitivno odabran tokom [[industrijska revolucija|Industrijske revolucije]].]] [[File:-1931- Peppered Moth (Biston betularia) (49943032886).jpg|thumb|left|Biberasti moljac s bijelim fenotipom koji je negativno odabran tokom industrijske revolucije]] Mnogo proučavan primjer usmjerene selekcije je fluktuacija svijetlih i tamnih fenotipova kod biberastih moljaca u 19. stoljeću.<ref>{{Cite web |title=Peppered Moth |url=https://globalchange.umich.edu/globalchange1/current/labs/Lab5_PepperedMoth/PepperedMoth.htm |access-date=2024-03-24 |website=globalchange.umich.edu}}</ref> Tokom Industrijske revolucije, uslovi okoline su se brzo mijenjali sa rastućim emisijama crnog dima iz fabrika na ugalj. Čađ je mijenjala boju drveća, kamenja i drugih staništa moljaca.<ref>{{Cite web |title=Peppered Moth and natural selection |url=https://butterfly-conservation.org/moths/why-moths-matter/amazing-moths/peppered-moth-and-natural-selection |access-date=2024-03-24 |website=butterfly-conservation.org |language=en}}</ref> Prije Industrijske revolucije, najistaknutiji [[fenotip]] u populaciji biberastih moljca bili su svjetliji, pjegavi moljci. Napredovali su na svijetlim brezama, a njihov fenotip im je omogućavao bolju kamuflažu od predatora. Nakon Industrijske revolucije, kako su drveća postajala tamnija od čađi, moljci s tamnijim fenotipom su se bolje uklapali i izbjegavali predatore od svojih bijelih jedinki. S vremenom su tamniji moljci bili pozitivno usmjereno selektirani i [[frekvencija alela]] počela se mijenjati, zbog povećanja broja tamnijih moljaca.<ref>{{Cite journal |last=Saccheri |first=Ilik J. |date=October 2008 |title=Selection and gene flow on a diminishing cline of melanic peppered moths |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=42 |pages=16212–16217 |doi=10.1073/pnas.0803785105 |doi-access=free |pmid=18854412 |pmc=2571026 |bibcode=2008PNAS..10516212S }}</ref> ===Afričke ciklide=== [[Datoteka:Labeotropheus fuelleborni in Botanic garden in Teplice (2).JPG|thumb|''Labeotropheus fuelleborni'']] [[File:Metriaclima zebra.jpg|thumb|''Metriaclima zebra''|left]] [[Cyclidae|Afričke ciklide]] poznate su kao raznolika vrsta riba, s dokazima koji ukazuju na to da su evoluirali izuzetno brzo. Ove [[ribe]] evoluirale su unutar istog [[stanište|staništa]], ali imaju različite [[Morfologija|morfologije]], posebno one koje se odnose na [[usta]] i vilicu. Eksperimente koji se odnose na fenotipove vilice ciklida proveli su Albertson i drugi 2003., križanjem dvije vrste afričkih ciklida s vrlo različitim morfologijama usta. Križanje između ''[[Labeotropheus fuelleborni]]'' (subterminalna usta za grizenje algi sa stijena) i ''[[Metriaclima zebra]]'' (terminalna usta za hranjenje usisavanjem) omogućilo je mapiranje QTL-ova koji utiču na morfologiju hranjenja. Korištenjem QTL testa znakova, dobijeni su konačni dokazi za podršku postojanju usmjerene selekcije u oralnom aparatu vilice kod afričkih ciklida. Međutim, to nije bio slučaj za QTL-ove suspenzorija ili [[lobanja]], što sugerira [[genetički drift]] ili [[stabilizirajuća selekcija|stabilizirajuću selekciju]] kao mehanizme za [[specijacija|specijaciju]].<ref>{{cite journal | last1=Albertson | first1=R. C. | last2=Streelman | first2=J. T. | last3=Kocher | first3=T. D. | title=Directional selection has shaped the oral jaws of Lake Malawi cichlid fishes | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=100 | issue=9 | date=2003-04-18 | issn=0027-8424 | doi=10.1073/pnas.0930235100 | pages=5252–5257| pmid=12704237 | pmc=154331| bibcode=2003PNAS..100.5252A | doi-access=free }}</ref> === Nerka losos=== [[File:Sockeye salmon swimming right.jpg|thumb| Nerka losos]] [[Losos]] nerka jedna je od mnogih [[vrsta]] riba koje su anadromne – jedinke migriraju u iste rijeke u kojima su rođene radi razmnožavanja. Ove migracije se događaju otprilike u isto vrijeme svake godine, ali studija iz 2007. godine pokazuje da je losos nerka pronađen u vodama Bristolskog zaljeva na [[Aljaska|Aljasci]] nedavno prošao kroz usmjerenu selekciju vremena migracije.<ref>{{Cite journal |last=Quinn |first=Thomas P. |date=April 2007 |title=Directional selection by fisheries and the timing of sockeye salmon (Oncorhynchus Nerka) Migrations |url=https://esajournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1890/06-0771 |journal=Ecological Applications|volume=17 |issue=3 |pages=731–739 |doi=10.1890/06-0771 |pmid=17494392 |bibcode=2007EcoAp..17..731Q |url-access=subscription }}</ref> U ovoj studiji, posmatrane su dvije populacije nerka lososa, [[rijeka Egegik|Egegik]] i [[rijeka Ugashik|Ugashik]]. Podaci iz perioda 1969–2003, koje je dostavio [[Odjel za ribarstvo i divljač Aljaske]], podijeljeni su u pet setova od po sedam godina i prikazani su grafički za prosječan dolazak u [[ribolov]]no područje. Nakon analize podataka, utvrđeno je da je u obje populacije prosječan datum migracije bio raniji i da su populacije prolazile kroz usmjerenu selekciju, kao posljedicu promjenjivih ekoloških uslova. Populacija Egegik doživjela je jaču selekciju i datum migracije pomaknut je za četiri dana. Rad sugerira da ribolov može biti faktor koji podstiče ovu selekciju, jer se ribolov češće odvija u kasnijim periodima migracije (posebno u okrugu Egegik), što sprječava reprodukciju tih riba.<ref>{{cite journal | last1=Quinn | first1=Thomas P. | last2=Hodgson | first2=Sayre | last3=Flynn | first3=Lucy | last4=Hilborn | first4=Ray | last5=Rogers | first5=Donald E. | title=Directional Selection by Fisheries and the Timing of Sockeye Salmon (Oncorhynchus Nerka) Migrations | journal=Ecological Applications | publisher=Wiley | volume=17 | issue=3 | year=2007 | issn=1051-0761 | doi=10.1890/06-0771 | pmid=17494392 | pages=731–739| bibcode=2007EcoAp..17..731Q }}</ref> === Velike ''Felidae'' === [[Datoteka:Panthera Diversity.jpg|thumb|280px| U smjeru kazaljke na satu od gore lijevo: [[tigar]], [[jaguar]], [[leopard]], [[lav]].]] Ova studija ispituje ulogu usmjerene selekcije specifične za lozu na evoluciju veličine tijela kod [[mačke|mačaka]], otkrivajući da nekoliko vrsta, uključujući one iz roda ''[[Panthera]]'' (lavovi, tigrovi, leopardi, jaguari, [[[snježni leopard]]i), [[gepard]] i [[puma]], pokazuju dokaze usmjerene selekcije koja favorizira veću tjelesnu masu. Ove veće veličine tijela vjerovatno su povezane s lovom na veliki plijen i strategijama usamljenog lova, koje favoriziraju fizičku snagu i veličinu. Suprotno tome, oblačasti leopard nije pokazao dokaze usmjerene selekcije za veličinu tijela, što ukazuje na različite ekološke pritiske, a jaguarundi nije pokazao jasnu selekciju za manju veličinu uprkos tome što je manji od svojih srodnika. Ovi nalazi ističu da evolucija veličine tijela kod mačaka nije ujednačena i da je pod jakim utjecajem ekoloških faktora kao što su veličina plijena i ponašanje pri lovu. Studija zaključuje da je usmjerena selekcija za povećanje veličine tijela vjerovatno povezana s potrebom većih [[predator]]a da uhvate veliki [[plijen]], a usamljeni lov može ubrzati ovu selekciju, iako se evolucijski putevi za različite linije mačaka mogu znatno razlikovati.<ref>{{Cite journal |last1=Harano |first1=Tomohiro |last2=Kutsukake |first2=Nobuyuki |date=2023-03-01 |title=Way to big cats: Directional selection in body size evolution in living felids |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10914-022-09639-z |journal=Journal of Mammalian Evolution |language=en |volume=30 |issue=1 |pages=97–108 |doi=10.1007/s10914-022-09639-z |issn=1573-7055|url-access=subscription }}</ref> === Soapberryijske bube === [[Datoteka:Red Shouldered Bug, Ant, Mum.jpg|thumb|''Jadera haematoloma'']] [[Jadera haematoloma|Sapunastojagodasta buba]] (''[[Jadera haematoloma]]'') prvenstveno se hrane [[sjemenka]]ma koje proizvode [[biljke]] iz porodice ''[[Sapindaceae]]''. Ove sapunjače koriste svoje kljunove za hranjenje sjemenkama unutar plodova ovih biljaka, tako da je ključno da im je kljun dovoljno dug da dosegne sjemenke s vanjske strane ploda. Međutim, udaljenost od vanjske strane ploda do sjemenke može varirati. Scott Carroll i Christin Boyd (1992) proveli su eksperiment u kojem su promatrali kako tri novouvedene biljne vrste unesene u Sjevernu Ameriku, koje su kolonizirale ove sapunjače, utiču na [[prirodno odabiranje|prirodnu selekciju]] dužine kljuna insekata. Svaka nova biljna vrsta imala je plodove različitih veličina u usporedbi s domaćim domaćinima. Otkrili su da zaista postoji bliska [[korelacija]] između radijusa ploda i dužine kljuna. Postojala je pozitivna usmjerena selekcija za veće kljunove kada je [[radijus]] ploda bio veći, a postojala je pozitivna usmjerena selekcija za manje kljunove kada je radijus ploda bio manji. Kako bi potvrdio da su ove razlike uzrokovane genetičkim razlikama, a ne [[fenotipska plastičnost|fenotipskom plastičnošću]], Carroll je uzgojio mlade sapunaste stjenice iz populacija zasnovanih na unesenim biljnim vrstama i otkrio da je dužina njihovog kljuna zadržana kada su se razvile na alternativnom domaćinu.<ref>{{Cite journal |last1=Carroll |first1=Scott P. |last2=Boyd |first2=Christin |date=1 August 1992 |title=Host Race Radiation in the Soapberry Bug: Natural History with the History |url=https://academic.oup.com/evolut/article/46/4/1052/6870325 |journal=Evolution |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=1052–1069 |doi=10.1111/j.1558-5646.1992.tb00619.x |issn=0014-3820}}</ref> == Metode detekcije == Usmjerena selekcija najčešće se javlja tokom promjena u okolini ili migracija populacija u nova područja s različitim pritiscima okoline. Usmjerena selekcija omogućava brze promjene u [[frekvencija alela|učestalosti alela]], koje mogu pratiti brzo promjenjive faktore okoline i imaju glavnu ulogu u specijaciji.<ref name=":1"/> Analiza efekata kvantitativnog lokusa osobina ([[QTL]]) korištena je za ispitivanje uticaja usmjerene selekcije na fenotipsku diverzifikaciju. QTL je regija gena koja odgovara specifičnoj fenotipskoj osobini, a mjerenje statističkih frekvencija osobina može biti korisno u analizi fenotipskih trendova.<ref>{{Cite book |last=Powder |first=Kara E. |title=EQTL Analysis |date=March 2024 |isbn=978-1-0716-0025-2 |series=Methods in Molecular Biology |volume=2082 |pages=211–229 |chapter=Quantitative Trait Loci (QTL) Mapping |doi=10.1007/978-1-0716-0026-9_15 |pmid=31849018}}</ref> U jednoj studiji, analiza je pokazala da su promjene smjera u [[QTL]]-ovima koje utiču na različite osobine bile češće nego što se očekivalo slučajno među različitim vrstama. To je bio pokazatelj da je usmjerena selekcija primarni uzrok fenotipske diverzifikacije, koja na kraju može rezultirati [[specijacija|specijacijom]].<ref>{{cite journal |last1=Rieseberg |first1=Loren H. |last2=Widmer |first2=Alex |last3=Arntz |first3=A. Michele |last4=Burke |first4=John M. |date=2002-09-17 |title=Directional selection is the primary cause of phenotypic diversification |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=19 |pages=12242–5 |bibcode=2002PNAS...9912242R |doi=10.1073/pnas.192360899 |pmc=129429 |pmid=12221290 |doi-access=free}}</ref> Različiti statistički testovi mogu se provesti za testiranje usmjerene selekcije u populaciji. Vrlo indikativan test promjena u frekvencijama alela je QTL test znakova, a drugi testovi uključuju test odnosa Ka/Ks i test relativne brzine. QTL test znakova uspoređuje broj antagonističkih QTL-ova s ​​neutralnim modelom i omogućava testiranje usmjerene selekcije u odnosu na [[genetički drift]].<ref>{{cite journal |last1=Orr |first1=H.A. |year=1998 |title=Testing Natural Selection vs. Genetic Drift in Phenotypic Evolution Using Quantitative Trait Locus Data |journal=Genetics |volume=149 |issue=4 |pages=2099–2104 |doi=10.1093/genetics/149.4.2099 |pmc=1460271 |pmid=9691061}}</ref> Test [[Ka/Ks omjer]]a upoređuje broj nesinonimnih sa sinonimnim supstitucijama, a omjer veći od 1 ukazuje na usmjerenu selekciju..<ref>{{cite journal |last=Hurst |first=Laurence D |year=2002 |title=The Ka/Ks ratio: diagnosing the form of sequence evolution |journal=Trends in Genetics |publisher=Elsevier BV |volume=18 |issue=9 |pages=486–487 |doi=10.1016/s0168-9525(02)02722-1 |issn=0168-9525 |pmid=12175810}}</ref> Test relativnog omjera posmatra akumulaciju povoljnih osobina u odnosu na neutralni model, ali zahtijeva [[filogenetsko stablo]] za poređenje. Ovo može biti teško ako potpuna filogenetska historija nije poznata ili nije dovoljno specifična za testno poređenje.<ref>{{cite journal |last1=Creevey |first1=Christopher J. |last2=McInerney |first2=James O. |year=2002 |title=An algorithm for detecting directional and non-directional positive selection, neutrality and negative selection in protein coding DNA sequences |journal=Gene |publisher=Elsevier BV |volume=300 |issue=1–2 |pages=43–51 |doi=10.1016/s0378-1119(02)01039-9 |issn=0378-1119 |pmid=12468084}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Adaptivna evolucija u ljudskom genomu]] * [[Uravnotežena selekcija]] * [[Disruptivna selekcija]] * [[Frekvencijalno ovisno o ishrani oprašivača]] * [[Negativna selekcija (prirodna selekcija)]] * [[Stabilizirajuća selekcija]] * [[Evolucija bibernog moljca]] * [[Fluktuirajuća selekcija]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Dodatni izvori== *{{Cite journal|author=Sabeti PC|s2cid=10809290|title=Positive Natural Selection in the Human Lineage|journal=Science|volume=312|date=2006 | doi=10.1126/science.1124309|issue=5780|pages=1614–1620|pmid=16778047 |bibcode=2006Sci...312.1614S|display-authors=etal}} *{{Cite journal|vauthors=Pickrell JK, Coop G, Novembre J |title=Signals of recent positive selection in a worldwide sample of human populations|journal=Genome Research|date=May 2009|display-authors=etal|doi=10.1101/gr.087577.108|volume=19|issue=5|pages=826–837|pmid=19307593|pmc=2675971}} * [https://web.archive.org/web/20100723090338/http://bioweb.wku.edu/faculty/McElroy/BIOL524/524lects4.htm Types of Selection] ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20131113061849/http://taggart.glg.msu.edu/isb200/select.htm Natural Selection] *[https://web.archive.org/web/20131112123811/http://anthro.palomar.edu/synthetic/synth_4.htm Modern Theories of Evolution] {{Commons category|Directional selection}} {{Molekularna evolucija}} {{DEFAULTSORT:Directional Selection}} [[Kategorija:Selekcija]] 78xfvz3z4tgoqhpw82ctjgctoo6rqen 0 536257 3914568 2026-07-26T12:32:40Z Unrelated9966 178239 preuzeto i adaptirano s en.wiki 3914568 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Bonnie Tyler | honorific_suffix = MBE | slika = Bonnie Tyler in Moscow, 6 May 1997 (cropped2).jpg | opis_slike = Tyler 1997. | rođeno_ime = Gaynor Hopkins | datum_rođenja = 8. juni 1951. | mjesto_rođenja = Skewen, Glamorgan, [[Vels]] | datum_smrti = 8. juli 2026. | mjesto_smrti = Faro, [[Portugal]] | druga_imena = Britain's First Lady of Rock<ref>{{cite web |access-date=27 December 2016 |date=7 March 2013 |language=en |publisher=OfficialCharts |title=Britain's first lady of rock, Bonnie Tyler, will represent the UK at the 2013 Eurovision Song Contest |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/bonnie-tyler-to-represent-the-uk-at-eurovision-2013_2850/ |archive-date=3 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003151124/https://www.officialcharts.com/chart-news/bonnie-tyler-to-represent-the-uk-at-eurovision-2013_2850/ |url-status=live }}</ref> | zanimanje = Pjevačica, tekstopisac, filantrop | aktivne_godine = 1969–2026. | supružnik = Robert Sullivan (1973–2026) | žanr = Rock, country, pop, pop rock, soft rock<ref>{{cite news|url=https://www.thetimes.com/sunday-times-rich-list/profile/article/bonnie-tyler-its-about-singing-not-being-famous-k2jtptlhrpq|title=Bonnie Tyler: 'It's about singing, not being famous'|first=Chrissy|last=Iley|date=17 October 2009|newspaper=The Times|access-date=9 July 2026|archive-date=16 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916011701/https://www.thetimes.com/sunday-times-rich-list/profile/article/bonnie-tyler-its-about-singing-not-being-famous-k2jtptlhrpq|url-status=live}}</ref> | instrumenti = Vokal | izdavač = RCA, Columbia, Hansa, EastWest, CMC, Yanis, Stick Music, earMUSIC | web_stranica = [https://bonnietyler.com bonnietyler.com] }} '''Gaynor Sullivan''' (rođena '''Hopkins'''; 8. juni 1951 – 8. juli 2026), profesionalno poznata kao '''Bonnie Tyler''', bila je velška pjevačica. Poznata po prepoznatljivom hrapavom glasu, postala je slavna izdavanjem debitantskog studijskog albuma ''The World Starts Tonight'' (1977) i singlova "Lost in France" i "More Than a Lover". Njezin singl "It's a Heartache" iz 1978. dostigao je četvrto mjesto na britanskoj listi singlova i treće mjesto na američkoj listi ''[[Billboard Hot 100|Billboard]]'' Hot 100. Tokom 1980-ih prešla je na rock muziku u saradnji s tekstopiscem i producentom [[Jim Steinman|Jimom Steinmanom]]. On je napisao njezin najveći hit, "Total Eclipse of the Heart", koji je prodan u više od 13 miliona primjeraka širom svijeta i objavljen kao vodeći singl sa njezinog albuma ''Faster Than the Speed of Night'' (1983). Steinman je napisao i njezin drugi veliki hit iz 1980-ih, "Holding Out for a Hero". Njezini ostali uspješni singlovi tokom ovog perioda uključivali su "Here She Comes" iz filma ''[[Metropolis (film iz 1927)|Metropolis]]'' (1984) i "If You Were a Woman (And I Was a Man)". Tokom 1990-ih imala je uspjeha u kontinentalnoj Evropi s [[Dieter Bohlen|Dieterom Bohlenom]], koji je napisao i producirao njezin hit "Bitterblue". Godine 2003. ponovo je snimila "Total Eclipse of the Heart" s pjevačicom [[Kareen Antonn]]. Njihov dvojezični duet "Si demain... (Turn Around)" bio je na vrhu francuskih ljestvica. Album ''Rocks and Honey'' izdala je 2013. i na njemu se našao singl "Believe in Me", s kojim je predstavljala [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] na [[Eurosong 2013.|Eurosongu 2013]] u [[Malmö]]u, [[Švedska|Švedskoj]]. Kasnije je izdala albume ''Between the Earth and the Stars'' (2019) i ''The Best Is Yet to Come'' (2021). Njezin rad donio joj je tri nominacije za nagradu [[Grammy]] i tri nominacije za nagradu [[Brit]]. Dobila je [[Orden Britanske Imperije|Orden Britanskog carstva]] (MBE) 2022. za zasluge u muzici. == Mladost == Gaynor Hopkins je rođena 8. juna 1951.<ref>{{Cite web |url=https://eurovision.tv/story/bonnie-tyler-to-represent-united-kingdom |title=Bonnie Tyler to represent United Kingdom |date=7 March 2013 |website=Eurovision.tv |access-date=6 June 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20251114213430/https://eurovision.tv/story/bonnie-tyler-to-represent-united-kingdom |archive-date= 14 November 2025}}</ref> u Skewenu, blizu [[Neath]]a u [[Vels]]u. Njezin otac Glyndwr Hopkins bio je rudar i veteran [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], a majka Elsie bila je domaćica.<ref name="LewisGuardian">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2012/nov/17/bonnie-tyler-my-family-values |title=Bonnie Tyler: My family values |last=Lewis |first=Roz |date=17 November 2012 |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=5 January 2015 |archive-date=20 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320192330/https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2012/nov/17/bonnie-tyler-my-family-values |url-status=live }}</ref> Odrasla je u radničkoj porodici s tri sestre i dva brata.<ref name="LewisGuardian" /> Kroz braću i sestre bila je izložena raznim muzičkim žanrovima i izvođačima, uključujući [[Elvis Presley|Elvisa Presleyja]], [[Frank Sinatra|Franka Sinatru]] i [[The Beatles]].<ref name="TracksOfMyYears">{{cite web |last=Bruce |first=Ken |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p01gl9wt |title=Bonnie Tyler – Tracks of My Years |publisher=[[BBC]] |access-date=13 February 2014 |date=13 September 2013 |archive-date=27 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127162434/https://www.bbc.co.uk/programmes/p01gl9wt |url-status=live }}</ref> Prvi javni nastup imala je kao dijete u lokalnoj kapeli pjevajući anglikansku himnu "All Things Bright and Beautiful". Napustila je školu sa 16 godina bez formalnih kvalifikacija i počela raditi u lokalnoj prodavnici.<ref name="SanerGuardian">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2013/may/13/bonnie-tyler-80s-now-interview |title=Bonnie Tyler: 'I'm not part of the 80s, I'm part of now' |last=Saner |first=Emine |date=13 May 2013 |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=29 June 2015 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144212/https://www.theguardian.com/music/2013/may/13/bonnie-tyler-80s-now-interview |url-status=live }}</ref> U aprilu 1969. prijavila se na lokalno takmičenje talenata i osvojila drugo mjesto. Inspirisana ovim iskustvom, odlučila je započeti pjevačku karijeru.<ref name="forget">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2009/may/10/bonnie-tyler-husky-voice |title=Bonnie Tyler: 'Forget being a star – do it for the love of it' |date=10 May 2009 |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=27 June 2015 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144119/https://www.theguardian.com/music/2009/may/10/bonnie-tyler-husky-voice |url-status=live }}</ref> Prvobitno je radila kao prateći vokal prije osnivanja vlastitog benda Imagination.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/wales/music/sites/bonnie-tyler/pages/biography.shtml |title=Bonnie Tyler biography |date=17 November 2008 |publisher=[[BBC]] |access-date=27 June 2015 |archive-date=6 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150506030905/http://www.bbc.co.uk/wales/music/sites/bonnie-tyler/pages/biography.shtml |url-status=live }}</ref> U to vrijeme promijenila je ime u Sherene Davis kako bi izbjegla zabunu sa velškom folk pjevačicom [[Mary Hopkin]]. == Karijera == Godine 1975. primijetio ju je lovac na talente Roger Bell dok je pjevala sa svojim bendom u [[Swansea|Swanseaju]]. Pozvao ju je u [[London]] da snimi demo snimak.<ref name="BBCMcLaren2">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/wales/entries/e9524c21-c8c4-3eab-9ffd-7b53c94f29b4 |title=Talent show top five |last=McLaren |first=James |date=5 June 2012 |publisher=[[BBC]] |access-date=27 June 2015 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924162157/http://www.bbc.co.uk/blogs/wales/entries/e9524c21-c8c4-3eab-9ffd-7b53c94f29b4 |url-status=live }}</ref> Nakon nekoliko mjeseci, ponuđen joj je ugovor s izdavačkom kućom [[RCA Records|RCA Recordsom]].<ref name="HendricksTWST2">{{Cite AV media notes |title=The World Starts Tonight |year=2009 |first=Phil |last=Hendricks |page=2 |type=CD booklet |publisher=Cherry Red Records |location=London}}</ref> Preporučeno joj je da ponovo promijeni ime; nakon sastavljanja spiska imena i prezimena iz novina, odabrala je umjetničko ime Bonnie Tyler. Njezin rani uspjeh krenuo je sa singlom "Lost in France", a vrhunac ranog pop-country stila dostigla je globalnim hitom "It's a Heartache". Najveći globalni uspjeh ostvarila je prelazom na epski pop-rock zvuk u saradnji sa Steinmanom, postavši jedna od najprepoznatljivijih pjevačica 1980-ih. Njezini energični nastupi i specifičan vokal donijeli su joj status muzičke ikone u Evropi, a redovno je održavala turneje sve do smrti. Bila je jedna od prvih zapadnih umjetnica koja je održala turneju u [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]].<ref name="SanerGuardian" /> == Nagrade i priznanja == Njezini singlovi "Total Eclipse of the Heart" i "It's a Heartache" imaju procijenjenu prodaju od preko 6 miliona jedinica svaki i nalaze se među najprodavanijim singlovima svih vremena.<ref name="bbc">{{cite news |title=Tyler releases new Total Eclipse |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8232149.stm |work=[[BBC News Online]] |date=2 September 2009 |access-date=20 June 2014 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715181934/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8232149.stm |url-status=live }}</ref><ref name="people">{{cite journal |title=Bonnie Tyler |volume=45 |issue=24 |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20141542,00.html |journal=People |date=17 June 1996 |access-date=20 June 2014 |archive-date=4 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504174404/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20141542,00.html |url-status=dead }}</ref> Godine 2013. dobila je nagradu [[Gold Badge]] koju dodjeljuje Britanska akademija tekstopisaca, kompozitora i autora (BASCA).<ref name="BASCA">{{cite news |url=http://www.walesonline.co.uk/lifestyle/showbiz/bonnie-tyler-wins-major-music-6086762 |title=Bonnie Tyler wins major music award |last=Turner |first=Robin |date=24 September 2013 |work=Wales Online |access-date=12 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224080218/http://www.walesonline.co.uk/lifestyle/showbiz/bonnie-tyler-wins-major-music-6086762 |archive-date=24 December 2013 }}</ref> Bila je prva britanska predstavnica koja je osvojila nagradu radija [[Eurosong 2013.|Pjesme Eurovizije]] (2013).<ref name="ESCradioawardsresults">{{cite web |last=Mourinho |first=Daniel |url=https://www.escradio.com/2013/06/esc-radio-awards-2013-the-winners/ |title=ESC Radio Awards 2013 – The Winners |publisher=Eurovision Song Contest Radio |access-date=20 August 2013 |date=17 June 2013 |archive-date=17 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130817043946/http://www.escradio.com/2013/06/esc-radio-awards-2013-the-winners/ |url-status=live }}</ref> Pored muzičkih priznanja, Tyler je dobila nekoliko lokalnih počasti u Velsu. [[Univerzitet u Swanseaju]] dodijelio joj je počasni doktorat (D.Litt) 2013,<ref>{{cite news |last=Turner |first=Robin |url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/bonnie-tyler-gareth-edwards-receive-4924306 |title=Bonnie Tyler and Gareth Edwards receive honorary degrees |work=Wales Online |access-date=11 July 2013 |date=10 July 2013 |archive-date=24 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224074700/http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/bonnie-tyler-gareth-edwards-receive-4924306 |url-status=live }}</ref> a proglašena je i počasnim članom Kraljevskog velškog koledža za muziku i dramu. Imenovana je članom Reda Britanskog carstva (MBE) za zasluge u muzici u sklopu rođendanskih počasti 2022. godine.<ref>{{cite web |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/63714/supplement/B25|title=Issue 63714, page B25 |website=The London Gazette |date=1 June 2022 |access-date=26 July 2026}}</ref> == Filantropija == Tyler je učestvovala u više humanitarnih projekata. Godine 1986. pridružila se projektu Anti-Heroin Project i snimila pjesmu "It's a Live-In World", čiji su prihodi išli organizaciji Phoenix House Charities za centre za oporavak od [[heroin]]ske ovisnosti u Ujedinjenom Kraljevstvu.<ref>{{cite news|last=Mayo|first=Simon|title=Do they mean him? I surely hope not|url=https://www.newspapers.com/image/807171921/|work=Reading Evening Post|location=Reading, Berkshire|page=2|date=29 October 1986|access-date=13 June 2022|archive-date=13 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613182929/https://www.newspapers.com/image/807171921/|url-status=live}}</ref> Godine 1987. pjevala je u britansko-američkoj humanitarnoj grupi Ferry Aid, koja je objavila obradu pjesme "Let It Be" grupe The Beatles kako bi pomogla žrtvama Zeebrugge katastrofe; singl je bio na vrhu britanske ljestvice tri sedmice.<ref>{{cite news|last=Wilson|first=Chris|title=King flies in for one line|url=https://www.newspapers.com/image/807171921/|work=Coventry Evening Telegraph|location=Coventry|page=23|date=9 April 1987|access-date=13 June 2022|archive-date=13 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613182929/https://www.newspapers.com/image/807171921/|url-status=live}}</ref> Godine 1990. pridružila se grupi Rock Against Repatriation na snimanju obrade pjesme "Sailing", objavljene kao protest protiv repatrijacije [[vijetnam]]skih izbjeglica koje su pobjegle u [[Hong Kong]].<ref>{{cite news|title=MM's sequined swimsuit fetches $5,810 at auction|url=https://www.newspapers.com/image/730218395/|work=Daily Herald-Tribune|location=Grande Prairie, Alberta|page=15|date=5 March 1990|access-date=13 June 2022|archive-date=13 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613182928/https://www.newspapers.com/image/730218395/|url-status=live}}</ref> Od 1990-ih bila je pokroviteljica Bobath centra za terapiju djece u Cardiffu, koji pruža njegu djeci sa cerebralnom paralizom, a bila je i ambasadorica Noah's Ark Children's Hospital for Wales.<ref>{{cite web|last=Thomas|first=Dean|url=http://www.itv.com/news/wales/update/2013-06-11/bonnie-tyler-makes-her-local-hero-nomination/|title=Bonnie Tyler makes her local hero nomination|publisher=ITV News|date=11 June 2013|access-date=11 June 2013|archive-date=15 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715181445/http://www.itv.com/news/wales/update/2013-06-11/bonnie-tyler-makes-her-local-hero-nomination/|url-status=live}}</ref> U januaru 2005. nastupila je na humanitarnom koncertu Rock for Asia u njemačkom [[Ingolstadt]]u za žrtve [[Cunami u Indijskom okeanu 2004.|cunamija u Indijskom okeanu]] iz 2004.<ref>{{cite web|url=https://bravewords.com/news/rock-for-asia-german-tsunami-relief-show-released-on-dvd|title=Rock for Asia – German Tsunami Relief Show Released on DVD|work=bravewords.com|date=7 March 2005|access-date=13 June 2022|archive-date=24 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024190903/https://bravewords.com/news/rock-for-asia-german-tsunami-relief-show-released-on-dvd|url-status=live}}</ref> Godine 2007. snimila je pjesmu "I Don't Know How to Love Him" za humanitarni album ''Over the Rainbow'', čiji je koncept osmislila Anneka Rice, a prihodi su otišli Udruženju dječjih hospicija.<ref>{{cite web|url=http://www.childhospice.org.uk/mediachallengeanneka.php|title=Association of Children's Hospices Challenges Anneka!|access-date=13 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609124214/http://www.childhospice.org.uk/mediachallengeanneka.php|archive-date=9 June 2007|url-status=dead}}</ref> == Privatni život == Tyler i njezin suprug [[Robert Sullivan]] ulagali su u nekretnine. U jednom intervjuu iz 1999. spomenula je da su posjedovali poljoprivredno zemljište u [[Portugal]]u i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]], 22 kuće u Berkshireu i Londonu, te 65 konjušnica.<ref>[http://www.thefreelibrary.com/HOME+TRUTHS+BONNIE+TYLER.-a076528094 Home Truths Bonnie Tyler], thefreelibrary.com, 2001. Pristupljeno 17. marta 2013.</ref> U intervjuu iz 2013. rekla je da su njihov novozelandski posjed pretvorili u mliječnu farmu, a da su s Sullivanom također posjedovali kamenolom.<ref name="FranceInterInterview">{{cite web |last=Arcadio |first=Bernard |url=https://www.franceinter.fr/emission-sous-les-etoiles-exactement-bernard-arcadio-avec-sylvain-luc-andre-ceccarelli-et-philippe-c |title=Bernard Arcadio avec Sylvain Luc, André Ceccarelli et Philippe Chayeb // Passi // Bonnie Tyler |publisher=France Inter |access-date=1 June 2013 |date=1 June 2013 |archive-date=16 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616035409/http://www.franceinter.fr/emission-sous-les-etoiles-exactement-bernard-arcadio-avec-sylvain-luc-andre-ceccarelli-et-philippe-c |url-status=live }}</ref> == Bolest i smrt == Tyler je 6. maja 2026. podvrgnuta hitnoj operaciji u [[Faro|Faru]], u Portugalu, zbog perforacije crijeva, te je nakon zahvata stavljena u induciranu komu na intenzivnoj njezi.<ref>{{cite news |last=McCarthy |first=James |date=6 May 2026 |title=Bonnie Tyler recovering after being taken to hospital for surgery |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyprk8prmzo |access-date=7 May 2026 |work=BBC News |archive-date=6 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260506221355/https://www.bbc.co.uk/news/articles/clyprk8prmzo |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Evans |first=Greg |date=12 May 2026 |title=Singer Bonnie Tyler placed in medically induced coma |url=https://www.msn.com/en-us/health/other/singer-bonnie-tyler-placed-in-medically-induced-coma/ar-AA22E2hY |access-date=12 May 2026 |work=MSN |archive-date=16 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616112938/https://www.msn.com/en-us/health/other/singer-bonnie-tyler-placed-in-medically-induced-coma/ar-AA22E2hY |url-status=live}}</ref> Prilikom pokušaja izlaska iz kome doživjela je srčani zastoj, ali je reanimirana.<ref>{{cite news |last=Bradford |first=Chris |date=11 May 2026 |title=Total Eclipse of the Heart singer Bonnie Tyler, 74, had to be resuscitated after going into cardiac arrest |url=https://pagesix.com/2026/05/11/celebrity-news/bonnie-tyler-had-to-be-resuscitated-after-going-into-cardiac-arrest-reports/ |access-date=12 May 2026 |work=Page Six |archive-date=11 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511115502/https://pagesix.com/2026/05/11/celebrity-news/bonnie-tyler-had-to-be-resuscitated-after-going-into-cardiac-arrest-reports/ |url-status=live}}</ref> Dana 15. juna probudila se iz kome, ali je i dalje bila "veoma teško bolesna".<ref>{{cite news |last=Griffiths |first=Eleri |date=15 June 2026 |title=Bonnie Tyler out of coma but very unwell after emergency surgery |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn4d80de712o |access-date=15 June 2026 |work=BBC News |archive-date=15 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260615184252/https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn4d80de712o |url-status=live }}</ref> Preminula je od posljedica bolesti 8. jula 2026. u 75. godini.<ref name="TylerBBCTributes">{{Cite news |last=Glynn |first=Paul |date=9 July 2026 |title='Heartbroken' Catherine Zeta-Jones leads tributes to singer Bonnie Tyler |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/clypqj2z1zpo |access-date=9 July 2026 |work=BBC News |first2=Helen |last2=Bushby |archive-date=9 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260709095201/https://www.bbc.co.uk/news/articles/clypqj2z1zpo |url-status=live }}</ref> Brojni pjevači, glumci, producenti, članovi kraljevske porodice i političari izrazili su sućut nakon njezine smrti. [[Catherine Zeta-Jones]], rođaka njezinog supruga, izjavila je da joj je "srce slomljeno". Sir Cliff Richard nazvao ju je "još jednim divnim prijateljem koji je otišao previše rano", dok je [[Bryan Adams]] istakao da je "imala izuzetan glas". Portparol [[Downing Street]]a saopćio je da je premijer [[Keir Starmer]] "ožalošćen" viješću i da je Tyler opisao kao "jednu od najvećih britanskih pjevačica".<ref name="TylerBBCTributes" /> [[William, princ od Velsa|Princ]] i [[Catherine, princeza od Velsa|princeza od Velsa]] izjavili su da su "duboko ožalošćeni" njezinom smrću i da je bila "ponosna velška ikona".<ref>{{cite magazine |last=Casey |first=Isabelle |date=10 July 2026 |title=Prince William and Princess Kate 'deeply saddened' in emotional joint message |url=https://www.hellomagazine.com/royalty/912092/prince-william-kate-middleton-deeply-saddened-joint-statement/ |access-date=10 July 2026 |magazine=Hello!}}</ref> == Diskografija == === Studijski albumi === * ''The World Starts Tonight'' (1977) * ''Natural Force'' (1978) * ''Diamond Cut'' (1979) * ''Goodbye to the Island'' (1981) * ''Faster Than the Speed of Night'' (1983) * ''Secret Dreams and Forbidden Fire'' (1986) * ''Hide Your Heart'' (1988) * ''Bitterblue'' (1991) * ''Angel Heart'' (1992) * ''Silhouette in Red'' (1993) * ''Free Spirit'' (1995) * ''All in One Voice'' (1998) * ''Heart Strings'' (2003) * ''Simply Believe'' (2004) * ''Wings'' (2005) * ''Rocks and Honey'' (2013) * ''Between the Earth and the Stars'' (2019) * ''The Best Is Yet to Come'' (2021) == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Category:Bonnie Tyler}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Tyler, Bonnie}} [[Kategorija:Britanske pjevačice]] [[Kategorija:Rođeni 1951.]] [[Kategorija:Umrli 2026.]] d5wa3esv1jkvd1josjop8w00nuscs6a 4 536258 3914590 2026-07-26T12:38:13Z Bramertz 184038 Nova stranica: '''Genetička epidemiologija''' jeste proučavanje uloge [[genetika|genetičkih faktora]] u određivanju zdravlja i bolesti u [[porodica]]ma i [[populacija]]ma, te međudjelovanja takvih genetičkih faktora s faktorima okoline. Genetska epidemiologija nastoji izvesti statističku i kvantitativnu analizu o tome kako genetika funkcionira u velikim grupama.<ref name=":0">{{Cite book|title = Fundamentals of Genetic Epidemiology|url = https://books.google.com/books?id=VC7BAgAAQBAJ... 3914590 wikitext text/x-wiki '''Genetička epidemiologija''' jeste proučavanje uloge [[genetika|genetičkih faktora]] u određivanju zdravlja i bolesti u [[porodica]]ma i [[populacija]]ma, te međudjelovanja takvih genetičkih faktora s faktorima okoline. Genetska epidemiologija nastoji izvesti statističku i kvantitativnu analizu o tome kako genetika funkcionira u velikim grupama.<ref name=":0">{{Cite book|title = Fundamentals of Genetic Epidemiology|url = https://books.google.com/books?id=VC7BAgAAQBAJ|publisher = Oxford University Press|date = 1993-01-01|isbn = 9780195052886|language = en|first1 = Muin J.|last1 = Khoury|first2 = Terri H.|last2 = Beaty|first3 = Bernice H.|last3 = Cohen}}</ref> == Definicija == Upotreba termina ''Genetička epidemiologija'' pojavila se sredinom 1980-ih kao nova naučna oblast. U formalnom jeziku, genetičku epidemiologiju definirao je [[Newton Morton]], jedan od pionira ove oblasti, kao "nauku koja se bavi [[etiologija|etiologijom]], distribucijom i kontrolom bolesti u grupama srodnika i naslijeđenim uzrocima bolesti u populacijama".<ref>{{cite book | last=Morton |first= N. E. |date=1982 | title=Outline of Genetic Epidemiology |publisher=Karger| location= New York| isbn=978-3-8055-2269-4 }}</ref> Usko je povezana i sa [[molekularna epidemiologija| molekularnom epidemiologijom]] i sa [[statistička genetika|statističkom genetikom]], ali ova preklapajuća područja imaju različita područja djelovanja, društva i časopise.<ref name=":0"/> Jedna definicija područja usko prati definiciju [[genetika ponašanja|genetike ponašanja]], definirajući genetičku epidemiologiju kao "naučnu disciplinu koja se bavi analizom porodične distribucije [[osobina]], s ciljem razumijevanja bilo koje moguće genetičke osnove", i koja "nastoji razumjeti i genetičke i okolišne faktore i kako oni međusobno djeluju kako bi proizveli različite bolesti i osobine kod ljudi".<ref>{{Cite web|title = Genetic Epidemiology Defined|url = http://www.biostat.wustl.edu/gems/definition.shtml|website = www.biostat.wustl.edu|access-date = 2016-02-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20150722032231/http://www.biostat.wustl.edu/gems/definition.shtml|archive-date = 2015-07-22|url-status = dead}}</ref> Britanski medicinski časopis (''The British Medical Journal'') usvaja sličnu definiciju: „Genetička epidemiologija je proučavanje etiologije, distribucije i kontrole bolesti u grupama srodnika i nasljednih uzroka bolesti u populacijama."<ref>{{Cite journal|title = Genetic epidemiology|url= |journal =British Medical Journal|date = 2000-05-06|issn = 0959-8138|pmid = 10797040|pages = 1257–1259|volume = 320|issue = 7244|doi = 10.1136/bmj.320.7244.1257|language = en|first = Jaakko|last = Kaprio|pmc=1117994}}</ref> == Historija == Već u 4. stoljeću prije nove ere, [[Hipokrat]] sugerirao je u svom eseju "O zraku, vodama i mjestima" da faktori poput ponašanja i okoline mogu imati ulogu u bolestima. [[Epidemiologija]] ušla je u sistematičniju fazu radom [[John Graunt|Johna Graunta]], koji je 1662. godine pokušao kvantificirati [[smrtnost]] u [[London]]u, koristeći statistički pristup, tabelarno prikazujući različite faktore za koje je smatrao da igraju ulogu u stopama smrtnosti. [[John Snow (ljekar)|John Snow]] smatra se ocem epidemiologije i bio je prvi koji je koristio statistiku za otkrivanje i ciljanje uzroka bolesti, posebno epidemija kolere 1854. godine u Londonu. Istraživao je slučajeve kolere i ucrtao ih na kartu identificirajući najvjerovatniji uzrok [[kolera|kolere]], za koji se pokazalo da su kontaminirani bunari. === Moderna historija === Moderna genetika započela je na temeljima rada [[Gregor Mendel| Gregora Mendela]]. Nakon što je ovo postalo široko poznato, podstaklo je revoluciju u proučavanju nasljeđa u cijelom životinjskom carstvu; studije su pokazale genetički prijenos i kontrolu nad karakteristikama i osobinama. Kako se pokazalo da genetičke varijacije utiču na bolesti, započeo je rad na kvantificiranju faktora koji utiču na bolesti, ubrzavajući se u 20. stoljeću. Period od [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] svjedočio je najvećem napretku u ovoj oblasti, a naučnici poput [[Newton Morton|Newtona Mortona]] pomogli su u formiranju oblasti genetičke epidemiologije kakva je danas poznata, primjenom moderne genetike na statističko proučavanje bolesti, kao i uspostavljanjem velikih epidemioloških studija kao što je [[Framinghamska studija srca]].<ref>{{Cite book|title = Principles of Epidemiology in Public Health Practice - An Introduction to Applied Epidemiology and Biostatistics|publisher = U.S. DEPARTMENT OF HEALTH AND HUMAN SERVICES|year = 2006|pages = 1, 7–12}}</ref> Tokom 1960-ih i 1970-ih, epidemiologija je imala ulogu u strategijama za iskorjenjivanje prirodnih malih boginja širom svijeta.<ref>{{Cite journal|title = Epidemiology in the Global Eradication of Smallpox|journal = International Journal of Epidemiology|date = 1972-03-20|issn = 0300-5771|pmid = 4669176|pages = 25–30|volume = 1|issue = 1|doi = 10.1093/ije/1.1.25|language = en|first = D. A.|last = Henderson}}</ref> == Osnove == Tradicionalno, proučavanje uloge genetike u bolestima napreduje kroz sljedeće studijske dizajne, od kojih svaki odgovara na malo drugačije pitanje:<ref>{{cite web |url=http://www.dorak.info/epi/genetepi.html |title=Introduction to Genetic Epidemiology | author= M. Tevfik Dorak | date=2008-03-03| access-date=2008-03-04}}</ref> * Studije [[Porodična agregacija|porodične agregacije]]: postoji li genetička komponenta bolesti i koji su relativni doprinosi gena i okoline? * Studije [[Genetička segregacija|segregacija]]: koji je [[nasljeđivanje|obrazac nasljeđivanja]] bolesti (npr. dominantni ili recesivni)? * Studije [[Genetička povezanost|povezanosti]]: na kojem dijelu kojeg [[hromosom]]a nalazi se gen bolesti? * Studije [[Genetička asocijacija|asocijacija]]: koji [[alel]] kojeg gena je povezan s bolešću? Ovaj tradicionalni pristup pokazao se vrlo uspješnim u identificiranju [[monogensko nasljeđivanje|monogenskih poremećaja]] i lociranju odgovornih gena. U novije vrijeme, opseg genetičke epidemiologije proširio se i uključuje uobičajene bolesti za koje mnogi geni daju manji doprinos ([[poligensko nasljeđivanje|poligeni]], [[poligensko nasljeđivanje|multifaktorski ili multigenski poremećaji]]). Ovo se brzo razvilo u prvoj deceniji 21. stoljeća, nakon završetka [[Projekt ljudskog genoma|Projekta ljudskog genoma]], jer je napredak u tehnologiji [[genotip]]izacije i povezano smanjenje troškova omogućio provođenje velikih [[GWAS|studija asocijacije na nivou cijelog genoma]] koje genotipiziraju hiljade [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) kod hiljada pojedinaca. To je dovelo do otkrića mnogih [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]] koji utiču na rizik od razvoja mnogih uobičajenih bolesti. Genetička epidemiologija također može biti iskrivljena prisustvom evolucijskih pritisaka koji indukuju negativnu selekciju tokom [[molekularna evolucija| molekularne evolucije]]. Ova [[negativna selekcija]] može se utvrditi praćenjem asimetrije distribucije [[mutacija]] sa navodno teškim efektima u poređenju sa distribucijom mutacija sa navodno blagim ili odsutnim efektom.<ref>{{cite journal |vauthors=Simcikova D, Heneberg P | title = Refinement of evolutionary medicine predictions based on clinical evidence for the manifestations of Mendelian diseases | journal = Scientific Reports | volume = 9 | issue = 1 | pages = 18577 | date = December 2019 | doi = 10.1038/s41598-019-54976-4 | pmid = 31819097 | pmc = 6901466 | bibcode = 2019NatSR...918577S }}</ref> == Pristupi == Genetičkoepidemiološko istraživanje slijedi tri diskretna koraka, kako je opisao M.Tevfik Dorak: # Utvrđivanje da postoji genetička komponenta poremećaja. # Utvrđivanje relativne veličine tog genetočkog efekta u odnosu na druge izvore varijacija u riziku od bolesti (efekti okoline kao što su intrauterusna okolina, fizički i hemijski efekti, kao i aspekti ponašanja i društva). # Identifikacija gena odgovornih za genetočku komponentu. Moderna genetička epidemiologija također koristi [[Mendelovska randomizacija|mendelovsku randomizaciju]], u kojoj se genetičke varijante povezane s promjenjivim izloženostima mogu koristiti kao instrumentalne varijable za testiranje da li su uočene veze između izloženosti i bolesti u skladu s uzročnošću.<ref>{{cite journal |last1=Davey Smith |first1=George |last2=Ebrahim |first2=Shah |title=''Mendelian randomization'': can genetic epidemiology contribute to understanding environmental determinants of disease? |journal=International Journal of Epidemiology |volume=32 |issue=1 |pages=1-22 |date=2003 |doi=10.1093/ije/dyg070 |url=https://academic.oup.com/ije/article/32/1/1/642797 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lovegrove |first1=Catherine E. |last2=Howles |first2=Sarah A. |last3=Furniss |first3=Dominic |last4=Holmes |first4=Michael V. |title=Causal inference in health and disease: a review of the principles and applications of Mendelian randomization |journal=Journal of Bone and Mineral Research |volume=39 |issue=11 |pages=1539-1548 |date=2024 |doi=10.1093/jbmr/zjae136 |url=https://academic.oup.com/jbmr/article-pdf/39/11/1539/60205188/zjae136.pdf }}</ref> Ove istraživačke metode mogu se procijeniti putem porodičnih ili populacijskih studija.<ref>{{Cite web|title = Introduction to genetic epidemiology [m.tevfik dorak]|url = http://www.dorak.info/epi/genetepi.html|website = www.dorak.info|access-date = 2016-02-07}}</ref> ==Također pogledajte== {{col div|colwidth=40em}} * [[Epigenetika]] * [[Genetički poremećaj]] * [[Mendelovska randomizacija]] * [[Molekularna epidemiologija]] * [[Mutacija]] * [[Populacijska genetika]] * [[Hardy-Weinbergov princip]] {{colend}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} *{{cite book | author = Khoury, M.J. | author2 = Beaty, T.H. | author3 = Cohen, B.H. | date = 1993 | title = Fundamentals of genetic epidemiology | publisher = Oxford University Press | location=New York | isbn = 978-0-19-505288-6 }} *{{Cite book |date=1978 |editor1-last=Morton |editor1-first=Newton E |editor2-last=Chung |editor2-first=Chin Sik |title=Genetic Epidemiology |place=New York |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-508050-7 |url=https://archive.org/details/geneticepidemiol00mort }} *{{Cite journal |doi=10.1086/513911 |date=1997 |author=Morton, N.E. |title=Genetic Epidemiology |journal=Annals of Human Genetics |volume=61 |issue=1 |pages=1–13 |pmid=9245975 |url=http://linkage.rockefeller.edu/wli/reading/morton97.pdf |access-date=15 June 2010 |pmc=1715876 }} *{{Cite book | title=Human Genome Epidemiology: A scientific foundation for using genetic information to improve health and prevent disease | editor1-first=Muin J. | editor1-last=Khoury | editor2-first=Julian | editor2-last=Little | editor3-first=Wylie | editor3-last=Burke | publisher=Oxford University Press | date=2003 | isbn=978-0-19-514674-5 | url=https://archive.org/details/humangenomeepide00muin }} *{{cite book | doi=10.1002/0470011815.b2a05034 | chapter=Genetic Epidemiology | title=Encyclopedia of Biostatistics |publisher=Wiley Interscience| first=M. A. | last=Spence | date=2005| isbn=978-0470849071 }} *{{cite book |last = Thomas |first = D.C. |date = 2004 |title = Statistical Methods in Genetic Epidemiology |publisher = Oxford University Press |isbn = 978-0-19-515939-4 |url = http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780195159394 |archive-url = https://20130131002239/http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780195159394 |url-status = dead |archive-date = January 31, 2013 }} *{{cite book | last= Teare | first=M.D. | date = 2011 | title = Genetic Epidemiology | publisher = Springer | isbn=978-1-60327-415-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Genetic Epidemiology }} *[https://20130105065658/http://www3.interscience.wiley.com/journal/35841/home ''Genetic Epidemiology'' (journal)] {{Personalna genomika}} {{DEFAULTSORT:Genetic Epidemiology}} [[Kategorija:Genetička epidemiologija| ]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] [[Kategorija:Personalizirana medicina]] nufh9c3ku2pggsy9sk9rnehzj48kdnu 3914593 3914590 2026-07-26T12:45:23Z ~2026-41557-14 184041 /* Vanjski linkovi */ 3914593 wikitext text/x-wiki '''Genetička epidemiologija''' jeste proučavanje uloge [[genetika|genetičkih faktora]] u određivanju zdravlja i bolesti u [[porodica]]ma i [[populacija]]ma, te međudjelovanja takvih genetičkih faktora s faktorima okoline. Genetska epidemiologija nastoji izvesti statističku i kvantitativnu analizu o tome kako genetika funkcionira u velikim grupama.<ref name=":0">{{Cite book|title = Fundamentals of Genetic Epidemiology|url = https://books.google.com/books?id=VC7BAgAAQBAJ|publisher = Oxford University Press|date = 1993-01-01|isbn = 9780195052886|language = en|first1 = Muin J.|last1 = Khoury|first2 = Terri H.|last2 = Beaty|first3 = Bernice H.|last3 = Cohen}}</ref> == Definicija == Upotreba termina ''Genetička epidemiologija'' pojavila se sredinom 1980-ih kao nova naučna oblast. U formalnom jeziku, genetičku epidemiologiju definirao je [[Newton Morton]], jedan od pionira ove oblasti, kao "nauku koja se bavi [[etiologija|etiologijom]], distribucijom i kontrolom bolesti u grupama srodnika i naslijeđenim uzrocima bolesti u populacijama".<ref>{{cite book | last=Morton |first= N. E. |date=1982 | title=Outline of Genetic Epidemiology |publisher=Karger| location= New York| isbn=978-3-8055-2269-4 }}</ref> Usko je povezana i sa [[molekularna epidemiologija| molekularnom epidemiologijom]] i sa [[statistička genetika|statističkom genetikom]], ali ova preklapajuća područja imaju različita područja djelovanja, društva i časopise.<ref name=":0"/> Jedna definicija područja usko prati definiciju [[genetika ponašanja|genetike ponašanja]], definirajući genetičku epidemiologiju kao "naučnu disciplinu koja se bavi analizom porodične distribucije [[osobina]], s ciljem razumijevanja bilo koje moguće genetičke osnove", i koja "nastoji razumjeti i genetičke i okolišne faktore i kako oni međusobno djeluju kako bi proizveli različite bolesti i osobine kod ljudi".<ref>{{Cite web|title = Genetic Epidemiology Defined|url = http://www.biostat.wustl.edu/gems/definition.shtml|website = www.biostat.wustl.edu|access-date = 2016-02-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20150722032231/http://www.biostat.wustl.edu/gems/definition.shtml|archive-date = 2015-07-22|url-status = dead}}</ref> Britanski medicinski časopis (''The British Medical Journal'') usvaja sličnu definiciju: „Genetička epidemiologija je proučavanje etiologije, distribucije i kontrole bolesti u grupama srodnika i nasljednih uzroka bolesti u populacijama."<ref>{{Cite journal|title = Genetic epidemiology|url= |journal =British Medical Journal|date = 2000-05-06|issn = 0959-8138|pmid = 10797040|pages = 1257–1259|volume = 320|issue = 7244|doi = 10.1136/bmj.320.7244.1257|language = en|first = Jaakko|last = Kaprio|pmc=1117994}}</ref> == Historija == Već u 4. stoljeću prije nove ere, [[Hipokrat]] sugerirao je u svom eseju "O zraku, vodama i mjestima" da faktori poput ponašanja i okoline mogu imati ulogu u bolestima. [[Epidemiologija]] ušla je u sistematičniju fazu radom [[John Graunt|Johna Graunta]], koji je 1662. godine pokušao kvantificirati [[smrtnost]] u [[London]]u, koristeći statistički pristup, tabelarno prikazujući različite faktore za koje je smatrao da igraju ulogu u stopama smrtnosti. [[John Snow (ljekar)|John Snow]] smatra se ocem epidemiologije i bio je prvi koji je koristio statistiku za otkrivanje i ciljanje uzroka bolesti, posebno epidemija kolere 1854. godine u Londonu. Istraživao je slučajeve kolere i ucrtao ih na kartu identificirajući najvjerovatniji uzrok [[kolera|kolere]], za koji se pokazalo da su kontaminirani bunari. === Moderna historija === Moderna genetika započela je na temeljima rada [[Gregor Mendel| Gregora Mendela]]. Nakon što je ovo postalo široko poznato, podstaklo je revoluciju u proučavanju nasljeđa u cijelom životinjskom carstvu; studije su pokazale genetički prijenos i kontrolu nad karakteristikama i osobinama. Kako se pokazalo da genetičke varijacije utiču na bolesti, započeo je rad na kvantificiranju faktora koji utiču na bolesti, ubrzavajući se u 20. stoljeću. Period od [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] svjedočio je najvećem napretku u ovoj oblasti, a naučnici poput [[Newton Morton|Newtona Mortona]] pomogli su u formiranju oblasti genetičke epidemiologije kakva je danas poznata, primjenom moderne genetike na statističko proučavanje bolesti, kao i uspostavljanjem velikih epidemioloških studija kao što je [[Framinghamska studija srca]].<ref>{{Cite book|title = Principles of Epidemiology in Public Health Practice - An Introduction to Applied Epidemiology and Biostatistics|publisher = U.S. DEPARTMENT OF HEALTH AND HUMAN SERVICES|year = 2006|pages = 1, 7–12}}</ref> Tokom 1960-ih i 1970-ih, epidemiologija je imala ulogu u strategijama za iskorjenjivanje prirodnih malih boginja širom svijeta.<ref>{{Cite journal|title = Epidemiology in the Global Eradication of Smallpox|journal = International Journal of Epidemiology|date = 1972-03-20|issn = 0300-5771|pmid = 4669176|pages = 25–30|volume = 1|issue = 1|doi = 10.1093/ije/1.1.25|language = en|first = D. A.|last = Henderson}}</ref> == Osnove == Tradicionalno, proučavanje uloge genetike u bolestima napreduje kroz sljedeće studijske dizajne, od kojih svaki odgovara na malo drugačije pitanje:<ref>{{cite web |url=http://www.dorak.info/epi/genetepi.html |title=Introduction to Genetic Epidemiology | author= M. Tevfik Dorak | date=2008-03-03| access-date=2008-03-04}}</ref> * Studije [[Porodična agregacija|porodične agregacije]]: postoji li genetička komponenta bolesti i koji su relativni doprinosi gena i okoline? * Studije [[Genetička segregacija|segregacija]]: koji je [[nasljeđivanje|obrazac nasljeđivanja]] bolesti (npr. dominantni ili recesivni)? * Studije [[Genetička povezanost|povezanosti]]: na kojem dijelu kojeg [[hromosom]]a nalazi se gen bolesti? * Studije [[Genetička asocijacija|asocijacija]]: koji [[alel]] kojeg gena je povezan s bolešću? Ovaj tradicionalni pristup pokazao se vrlo uspješnim u identificiranju [[monogensko nasljeđivanje|monogenskih poremećaja]] i lociranju odgovornih gena. U novije vrijeme, opseg genetičke epidemiologije proširio se i uključuje uobičajene bolesti za koje mnogi geni daju manji doprinos ([[poligensko nasljeđivanje|poligeni]], [[poligensko nasljeđivanje|multifaktorski ili multigenski poremećaji]]). Ovo se brzo razvilo u prvoj deceniji 21. stoljeća, nakon završetka [[Projekt ljudskog genoma|Projekta ljudskog genoma]], jer je napredak u tehnologiji [[genotip]]izacije i povezano smanjenje troškova omogućio provođenje velikih [[GWAS|studija asocijacije na nivou cijelog genoma]] koje genotipiziraju hiljade [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) kod hiljada pojedinaca. To je dovelo do otkrića mnogih [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]] koji utiču na rizik od razvoja mnogih uobičajenih bolesti. Genetička epidemiologija također može biti iskrivljena prisustvom evolucijskih pritisaka koji indukuju negativnu selekciju tokom [[molekularna evolucija| molekularne evolucije]]. Ova [[negativna selekcija]] može se utvrditi praćenjem asimetrije distribucije [[mutacija]] sa navodno teškim efektima u poređenju sa distribucijom mutacija sa navodno blagim ili odsutnim efektom.<ref>{{cite journal |vauthors=Simcikova D, Heneberg P | title = Refinement of evolutionary medicine predictions based on clinical evidence for the manifestations of Mendelian diseases | journal = Scientific Reports | volume = 9 | issue = 1 | pages = 18577 | date = December 2019 | doi = 10.1038/s41598-019-54976-4 | pmid = 31819097 | pmc = 6901466 | bibcode = 2019NatSR...918577S }}</ref> == Pristupi == Genetičkoepidemiološko istraživanje slijedi tri diskretna koraka, kako je opisao M.Tevfik Dorak: # Utvrđivanje da postoji genetička komponenta poremećaja. # Utvrđivanje relativne veličine tog genetočkog efekta u odnosu na druge izvore varijacija u riziku od bolesti (efekti okoline kao što su intrauterusna okolina, fizički i hemijski efekti, kao i aspekti ponašanja i društva). # Identifikacija gena odgovornih za genetočku komponentu. Moderna genetička epidemiologija također koristi [[Mendelovska randomizacija|mendelovsku randomizaciju]], u kojoj se genetičke varijante povezane s promjenjivim izloženostima mogu koristiti kao instrumentalne varijable za testiranje da li su uočene veze između izloženosti i bolesti u skladu s uzročnošću.<ref>{{cite journal |last1=Davey Smith |first1=George |last2=Ebrahim |first2=Shah |title=''Mendelian randomization'': can genetic epidemiology contribute to understanding environmental determinants of disease? |journal=International Journal of Epidemiology |volume=32 |issue=1 |pages=1-22 |date=2003 |doi=10.1093/ije/dyg070 |url=https://academic.oup.com/ije/article/32/1/1/642797 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lovegrove |first1=Catherine E. |last2=Howles |first2=Sarah A. |last3=Furniss |first3=Dominic |last4=Holmes |first4=Michael V. |title=Causal inference in health and disease: a review of the principles and applications of Mendelian randomization |journal=Journal of Bone and Mineral Research |volume=39 |issue=11 |pages=1539-1548 |date=2024 |doi=10.1093/jbmr/zjae136 |url=https://academic.oup.com/jbmr/article-pdf/39/11/1539/60205188/zjae136.pdf }}</ref> Ove istraživačke metode mogu se procijeniti putem porodičnih ili populacijskih studija.<ref>{{Cite web|title = Introduction to genetic epidemiology [m.tevfik dorak]|url = http://www.dorak.info/epi/genetepi.html|website = www.dorak.info|access-date = 2016-02-07}}</ref> ==Također pogledajte== {{col div|colwidth=40em}} * [[Epigenetika]] * [[Genetički poremećaj]] * [[Mendelovska randomizacija]] * [[Molekularna epidemiologija]] * [[Mutacija]] * [[Populacijska genetika]] * [[Hardy-Weinbergov princip]] {{colend}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} *{{cite book | author = Khoury, M.J. | author2 = Beaty, T.H. | author3 = Cohen, B.H. | date = 1993 | title = Fundamentals of genetic epidemiology | publisher = Oxford University Press | location=New York | isbn = 978-0-19-505288-6 }} *{{Cite book |date=1978 |editor1-last=Morton |editor1-first=Newton E |editor2-last=Chung |editor2-first=Chin Sik |title=Genetic Epidemiology |place=New York |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-508050-7 |url=https://archive.org/details/geneticepidemiol00mort }} *{{Cite journal |doi=10.1086/513911 |date=1997 |author=Morton, N.E. |title=Genetic Epidemiology |journal=Annals of Human Genetics |volume=61 |issue=1 |pages=1–13 |pmid=9245975 |url=http://linkage.rockefeller.edu/wli/reading/morton97.pdf |access-date=15 June 2010 |pmc=1715876 }} *{{Cite book | title=Human Genome Epidemiology: A scientific foundation for using genetic information to improve health and prevent disease | editor1-first=Muin J. | editor1-last=Khoury | editor2-first=Julian | editor2-last=Little | editor3-first=Wylie | editor3-last=Burke | publisher=Oxford University Press | date=2003 | isbn=978-0-19-514674-5 | url=https://archive.org/details/humangenomeepide00muin }} *{{cite book | doi=10.1002/0470011815.b2a05034 | chapter=Genetic Epidemiology | title=Encyclopedia of Biostatistics |publisher=Wiley Interscience| first=M. A. | last=Spence | date=2005| isbn=978-0470849071 }} *{{cite book |last = Thomas |first = D.C. |date = 2004 |title = Statistical Methods in Genetic Epidemiology |publisher = Oxford University Press |isbn = 978-0-19-515939-4 |url = http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780195159394 |archive-url = https://20130131002239/http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780195159394 |url-status = dead |archive-date = January 31, 2013 }} *{{cite book | last= Teare | first=M.D. | date = 2011 | title = Genetic Epidemiology | publisher = Springer | isbn=978-1-60327-415-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Genetic Epidemiology }} *[https://20130105065658/http://www3.interscience.wiley.com/journal/35841/home ''Genetic Epidemiology'' (journal)] {{Personalizirana genomika}} {{DEFAULTSORT:Genetic Epidemiology}} [[Kategorija:Genetička epidemiologija| ]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] [[Kategorija:Personalizirana medicina]] n01eo9elz9g33fhoqr7yznhsy971gal 3914894 3914593 2026-07-26T18:06:18Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Genetička epidemiologija]] na [[Wikipedia:Igralište/Genetička epidemiologija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914593 wikitext text/x-wiki '''Genetička epidemiologija''' jeste proučavanje uloge [[genetika|genetičkih faktora]] u određivanju zdravlja i bolesti u [[porodica]]ma i [[populacija]]ma, te međudjelovanja takvih genetičkih faktora s faktorima okoline. Genetska epidemiologija nastoji izvesti statističku i kvantitativnu analizu o tome kako genetika funkcionira u velikim grupama.<ref name=":0">{{Cite book|title = Fundamentals of Genetic Epidemiology|url = https://books.google.com/books?id=VC7BAgAAQBAJ|publisher = Oxford University Press|date = 1993-01-01|isbn = 9780195052886|language = en|first1 = Muin J.|last1 = Khoury|first2 = Terri H.|last2 = Beaty|first3 = Bernice H.|last3 = Cohen}}</ref> == Definicija == Upotreba termina ''Genetička epidemiologija'' pojavila se sredinom 1980-ih kao nova naučna oblast. U formalnom jeziku, genetičku epidemiologiju definirao je [[Newton Morton]], jedan od pionira ove oblasti, kao "nauku koja se bavi [[etiologija|etiologijom]], distribucijom i kontrolom bolesti u grupama srodnika i naslijeđenim uzrocima bolesti u populacijama".<ref>{{cite book | last=Morton |first= N. E. |date=1982 | title=Outline of Genetic Epidemiology |publisher=Karger| location= New York| isbn=978-3-8055-2269-4 }}</ref> Usko je povezana i sa [[molekularna epidemiologija| molekularnom epidemiologijom]] i sa [[statistička genetika|statističkom genetikom]], ali ova preklapajuća područja imaju različita područja djelovanja, društva i časopise.<ref name=":0"/> Jedna definicija područja usko prati definiciju [[genetika ponašanja|genetike ponašanja]], definirajući genetičku epidemiologiju kao "naučnu disciplinu koja se bavi analizom porodične distribucije [[osobina]], s ciljem razumijevanja bilo koje moguće genetičke osnove", i koja "nastoji razumjeti i genetičke i okolišne faktore i kako oni međusobno djeluju kako bi proizveli različite bolesti i osobine kod ljudi".<ref>{{Cite web|title = Genetic Epidemiology Defined|url = http://www.biostat.wustl.edu/gems/definition.shtml|website = www.biostat.wustl.edu|access-date = 2016-02-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20150722032231/http://www.biostat.wustl.edu/gems/definition.shtml|archive-date = 2015-07-22|url-status = dead}}</ref> Britanski medicinski časopis (''The British Medical Journal'') usvaja sličnu definiciju: „Genetička epidemiologija je proučavanje etiologije, distribucije i kontrole bolesti u grupama srodnika i nasljednih uzroka bolesti u populacijama."<ref>{{Cite journal|title = Genetic epidemiology|url= |journal =British Medical Journal|date = 2000-05-06|issn = 0959-8138|pmid = 10797040|pages = 1257–1259|volume = 320|issue = 7244|doi = 10.1136/bmj.320.7244.1257|language = en|first = Jaakko|last = Kaprio|pmc=1117994}}</ref> == Historija == Već u 4. stoljeću prije nove ere, [[Hipokrat]] sugerirao je u svom eseju "O zraku, vodama i mjestima" da faktori poput ponašanja i okoline mogu imati ulogu u bolestima. [[Epidemiologija]] ušla je u sistematičniju fazu radom [[John Graunt|Johna Graunta]], koji je 1662. godine pokušao kvantificirati [[smrtnost]] u [[London]]u, koristeći statistički pristup, tabelarno prikazujući različite faktore za koje je smatrao da igraju ulogu u stopama smrtnosti. [[John Snow (ljekar)|John Snow]] smatra se ocem epidemiologije i bio je prvi koji je koristio statistiku za otkrivanje i ciljanje uzroka bolesti, posebno epidemija kolere 1854. godine u Londonu. Istraživao je slučajeve kolere i ucrtao ih na kartu identificirajući najvjerovatniji uzrok [[kolera|kolere]], za koji se pokazalo da su kontaminirani bunari. === Moderna historija === Moderna genetika započela je na temeljima rada [[Gregor Mendel| Gregora Mendela]]. Nakon što je ovo postalo široko poznato, podstaklo je revoluciju u proučavanju nasljeđa u cijelom životinjskom carstvu; studije su pokazale genetički prijenos i kontrolu nad karakteristikama i osobinama. Kako se pokazalo da genetičke varijacije utiču na bolesti, započeo je rad na kvantificiranju faktora koji utiču na bolesti, ubrzavajući se u 20. stoljeću. Period od [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] svjedočio je najvećem napretku u ovoj oblasti, a naučnici poput [[Newton Morton|Newtona Mortona]] pomogli su u formiranju oblasti genetičke epidemiologije kakva je danas poznata, primjenom moderne genetike na statističko proučavanje bolesti, kao i uspostavljanjem velikih epidemioloških studija kao što je [[Framinghamska studija srca]].<ref>{{Cite book|title = Principles of Epidemiology in Public Health Practice - An Introduction to Applied Epidemiology and Biostatistics|publisher = U.S. DEPARTMENT OF HEALTH AND HUMAN SERVICES|year = 2006|pages = 1, 7–12}}</ref> Tokom 1960-ih i 1970-ih, epidemiologija je imala ulogu u strategijama za iskorjenjivanje prirodnih malih boginja širom svijeta.<ref>{{Cite journal|title = Epidemiology in the Global Eradication of Smallpox|journal = International Journal of Epidemiology|date = 1972-03-20|issn = 0300-5771|pmid = 4669176|pages = 25–30|volume = 1|issue = 1|doi = 10.1093/ije/1.1.25|language = en|first = D. A.|last = Henderson}}</ref> == Osnove == Tradicionalno, proučavanje uloge genetike u bolestima napreduje kroz sljedeće studijske dizajne, od kojih svaki odgovara na malo drugačije pitanje:<ref>{{cite web |url=http://www.dorak.info/epi/genetepi.html |title=Introduction to Genetic Epidemiology | author= M. Tevfik Dorak | date=2008-03-03| access-date=2008-03-04}}</ref> * Studije [[Porodična agregacija|porodične agregacije]]: postoji li genetička komponenta bolesti i koji su relativni doprinosi gena i okoline? * Studije [[Genetička segregacija|segregacija]]: koji je [[nasljeđivanje|obrazac nasljeđivanja]] bolesti (npr. dominantni ili recesivni)? * Studije [[Genetička povezanost|povezanosti]]: na kojem dijelu kojeg [[hromosom]]a nalazi se gen bolesti? * Studije [[Genetička asocijacija|asocijacija]]: koji [[alel]] kojeg gena je povezan s bolešću? Ovaj tradicionalni pristup pokazao se vrlo uspješnim u identificiranju [[monogensko nasljeđivanje|monogenskih poremećaja]] i lociranju odgovornih gena. U novije vrijeme, opseg genetičke epidemiologije proširio se i uključuje uobičajene bolesti za koje mnogi geni daju manji doprinos ([[poligensko nasljeđivanje|poligeni]], [[poligensko nasljeđivanje|multifaktorski ili multigenski poremećaji]]). Ovo se brzo razvilo u prvoj deceniji 21. stoljeća, nakon završetka [[Projekt ljudskog genoma|Projekta ljudskog genoma]], jer je napredak u tehnologiji [[genotip]]izacije i povezano smanjenje troškova omogućio provođenje velikih [[GWAS|studija asocijacije na nivou cijelog genoma]] koje genotipiziraju hiljade [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) kod hiljada pojedinaca. To je dovelo do otkrića mnogih [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]] koji utiču na rizik od razvoja mnogih uobičajenih bolesti. Genetička epidemiologija također može biti iskrivljena prisustvom evolucijskih pritisaka koji indukuju negativnu selekciju tokom [[molekularna evolucija| molekularne evolucije]]. Ova [[negativna selekcija]] može se utvrditi praćenjem asimetrije distribucije [[mutacija]] sa navodno teškim efektima u poređenju sa distribucijom mutacija sa navodno blagim ili odsutnim efektom.<ref>{{cite journal |vauthors=Simcikova D, Heneberg P | title = Refinement of evolutionary medicine predictions based on clinical evidence for the manifestations of Mendelian diseases | journal = Scientific Reports | volume = 9 | issue = 1 | pages = 18577 | date = December 2019 | doi = 10.1038/s41598-019-54976-4 | pmid = 31819097 | pmc = 6901466 | bibcode = 2019NatSR...918577S }}</ref> == Pristupi == Genetičkoepidemiološko istraživanje slijedi tri diskretna koraka, kako je opisao M.Tevfik Dorak: # Utvrđivanje da postoji genetička komponenta poremećaja. # Utvrđivanje relativne veličine tog genetočkog efekta u odnosu na druge izvore varijacija u riziku od bolesti (efekti okoline kao što su intrauterusna okolina, fizički i hemijski efekti, kao i aspekti ponašanja i društva). # Identifikacija gena odgovornih za genetočku komponentu. Moderna genetička epidemiologija također koristi [[Mendelovska randomizacija|mendelovsku randomizaciju]], u kojoj se genetičke varijante povezane s promjenjivim izloženostima mogu koristiti kao instrumentalne varijable za testiranje da li su uočene veze između izloženosti i bolesti u skladu s uzročnošću.<ref>{{cite journal |last1=Davey Smith |first1=George |last2=Ebrahim |first2=Shah |title=''Mendelian randomization'': can genetic epidemiology contribute to understanding environmental determinants of disease? |journal=International Journal of Epidemiology |volume=32 |issue=1 |pages=1-22 |date=2003 |doi=10.1093/ije/dyg070 |url=https://academic.oup.com/ije/article/32/1/1/642797 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lovegrove |first1=Catherine E. |last2=Howles |first2=Sarah A. |last3=Furniss |first3=Dominic |last4=Holmes |first4=Michael V. |title=Causal inference in health and disease: a review of the principles and applications of Mendelian randomization |journal=Journal of Bone and Mineral Research |volume=39 |issue=11 |pages=1539-1548 |date=2024 |doi=10.1093/jbmr/zjae136 |url=https://academic.oup.com/jbmr/article-pdf/39/11/1539/60205188/zjae136.pdf }}</ref> Ove istraživačke metode mogu se procijeniti putem porodičnih ili populacijskih studija.<ref>{{Cite web|title = Introduction to genetic epidemiology [m.tevfik dorak]|url = http://www.dorak.info/epi/genetepi.html|website = www.dorak.info|access-date = 2016-02-07}}</ref> ==Također pogledajte== {{col div|colwidth=40em}} * [[Epigenetika]] * [[Genetički poremećaj]] * [[Mendelovska randomizacija]] * [[Molekularna epidemiologija]] * [[Mutacija]] * [[Populacijska genetika]] * [[Hardy-Weinbergov princip]] {{colend}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} *{{cite book | author = Khoury, M.J. | author2 = Beaty, T.H. | author3 = Cohen, B.H. | date = 1993 | title = Fundamentals of genetic epidemiology | publisher = Oxford University Press | location=New York | isbn = 978-0-19-505288-6 }} *{{Cite book |date=1978 |editor1-last=Morton |editor1-first=Newton E |editor2-last=Chung |editor2-first=Chin Sik |title=Genetic Epidemiology |place=New York |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-508050-7 |url=https://archive.org/details/geneticepidemiol00mort }} *{{Cite journal |doi=10.1086/513911 |date=1997 |author=Morton, N.E. |title=Genetic Epidemiology |journal=Annals of Human Genetics |volume=61 |issue=1 |pages=1–13 |pmid=9245975 |url=http://linkage.rockefeller.edu/wli/reading/morton97.pdf |access-date=15 June 2010 |pmc=1715876 }} *{{Cite book | title=Human Genome Epidemiology: A scientific foundation for using genetic information to improve health and prevent disease | editor1-first=Muin J. | editor1-last=Khoury | editor2-first=Julian | editor2-last=Little | editor3-first=Wylie | editor3-last=Burke | publisher=Oxford University Press | date=2003 | isbn=978-0-19-514674-5 | url=https://archive.org/details/humangenomeepide00muin }} *{{cite book | doi=10.1002/0470011815.b2a05034 | chapter=Genetic Epidemiology | title=Encyclopedia of Biostatistics |publisher=Wiley Interscience| first=M. A. | last=Spence | date=2005| isbn=978-0470849071 }} *{{cite book |last = Thomas |first = D.C. |date = 2004 |title = Statistical Methods in Genetic Epidemiology |publisher = Oxford University Press |isbn = 978-0-19-515939-4 |url = http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780195159394 |archive-url = https://20130131002239/http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780195159394 |url-status = dead |archive-date = January 31, 2013 }} *{{cite book | last= Teare | first=M.D. | date = 2011 | title = Genetic Epidemiology | publisher = Springer | isbn=978-1-60327-415-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Genetic Epidemiology }} *[https://20130105065658/http://www3.interscience.wiley.com/journal/35841/home ''Genetic Epidemiology'' (journal)] {{Personalizirana genomika}} {{DEFAULTSORT:Genetic Epidemiology}} [[Kategorija:Genetička epidemiologija| ]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] [[Kategorija:Personalizirana medicina]] n01eo9elz9g33fhoqr7yznhsy971gal 4 536259 3914597 2026-07-26T12:55:27Z Povrat 184042 Nova stranica: '''Gravitaksija''' (ili ''[[geotaksija]]''<ref name="King Crab">{{cite journal|last1=Adams|first1=C. F.|last2=Paul|first2=A. J.|title=Phototaxis and geotaxis of light-adapted zoeae of the golden king crab ''Lithodes aequispinus'' (Anomura: Lithodidae) in the laboratory|journal=Journal of Crustacean Biology|date=February 1999|volume=19|issue=1|pages=106|doi=10.2307/1549552|jstor=1549552}}</ref>) oblik je [[taksija]] koji karakterizira usmjereno kretanje organizma kao odgovor n... 3914597 wikitext text/x-wiki '''Gravitaksija''' (ili ''[[geotaksija]]''<ref name="King Crab">{{cite journal|last1=Adams|first1=C. F.|last2=Paul|first2=A. J.|title=Phototaxis and geotaxis of light-adapted zoeae of the golden king crab ''Lithodes aequispinus'' (Anomura: Lithodidae) in the laboratory|journal=Journal of Crustacean Biology|date=February 1999|volume=19|issue=1|pages=106|doi=10.2307/1549552|jstor=1549552}}</ref>) oblik je [[taksija]] koji karakterizira usmjereno kretanje organizma kao odgovor na [[gravitacija|gravitaciju]].<ref>{{cite web|url=https://www.biology-online.org/dictionary/Gravitaxis|accessdate=25 March 2018|title=Gravitaxis - Biology-Online Dictionary}}</ref> Organizmi mogu izvoditi gravitaksiju putem različitih mehanizama, aktivno ili pasivno. Mnogi mikroorganizmi imaju receptore poput [[statocist]]a koji im omogućavaju da osjete smjer gravitacije i da shodno tome prilagode svoju orijentaciju. Međutim, gravitaksa može biti rezultat i čisto fizičkog mehanizma, tako da organi za osjećanje smjera gravitacije nisu potrebni. Primjer su [[mikroorganizmi]] sa centrom mase koji je pomjeren na jedan kraj organizma. Slično plutači, takvi mikroorganizmi s anizotropnom masom orijentiraju se prema gore pod uticajem gravitacije. Pokazalo se da čak i a[[simetrija]] u obliku mikroorganizama može biti dovoljna da izazove gravitaksiju.<ref>{{Cite journal|last1=ten Hagen|first1=B.|last2=Kümmel|first2=F.|last3=Wittkowski|first3=R.|last4=Takagi|first4=D.|author5-link=Hartmut Löwen|last5=Löwen|first5=H.|last6=Bechinger|first6=C.|date=2014|title=Gravitaxis of asymmetric self-propelled colloidal particles|journal=Nature Communications|volume=5|issue=1|pages=4829|doi=10.1038/ncomms5829|pmid=25234416 |arxiv=1409.6882|s2cid=16768325 }}</ref> Gravitaksija razlikuje se od gravitropizma na način da se potonji više odnosi na odgovor rasta organizma na gravitaciju. ==Taksija== {{glavni|Taksija}} [[Taksija]] je ponašajni odgovor ćelije ili organizma na vanjski stimulus. [[Kretanje]] je karakteristično usmjereno. Kretanje može biti pozitivno ili negativno. Pozitivna taksija je ona u kojoj organizam ili ćelija gravitiraju prema izvoru stimulacije (privlačenja). Negativna taksija je kada se organizam ili ćelija udaljavaju od izvora stimulacije (odbijanja). ==Primjeri== Mnogi [[mikroorganizmi]] pokazuju gravitaksiju, uključujući rod ''[[Euglena]]''.<ref>{{cite book|last1=Häder|first1=DP|last2=Hemmersbach|first2=R|title=Euglena: Biochemistry, Cell and Molecular Biology |chapter=Gravitaxis in Euglena |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |date=2017|volume=979|pages=237–266|doi=10.1007/978-3-319-54910-1_12|pmid=28429325|isbn=978-3-319-54908-8}}</ref> Larve kraljevskog raka, [[plankton]]skog tipa (''[[Lithodes aequispinus]]'') pokazuju negativnu gravitaksiju, ali pozitivnu [[fototaksija|fototaksiju]]. Gravitaksija može se primijetiti i kod [[rod (biologija)|roda]] ''[[Drosophila]]''.<ref>{{cite journal|last1=Armstrong|first1=JD|last2=Texada|first2=MJ|last3=Munjaal|first3=R|last4=Baker|first4=DA|last5=Beckingham|first5=KM|title=Gravitaxis in Drosophila melanogaster: a forward genetic screen.|journal=Genes, Brain and Behavior|date=April 2006|volume=5|issue=3|pages=222–39|doi=10.1111/j.1601-183X.2005.00154.x|pmid=16594976|doi-access=free}}</ref> [[Cercarija|larvalni stadiji]] brojnih parazita [[trematoda]] također pokazuju gravitaksiju. Ova gravitaksija im pomaže da lociraju domaćine u [[vodeni stubac|vodenom stupcu]]. Mogu pokazivati ​​pozitivnu ili negativnu gravitaksiju, ovisno o vrsti domaćina.<ref name="Loy 2001">{{cite journal |last1=Loy |first1=C. |last2=Motzel |first2=W. |last3=Haas |first3=W. |title=Photo- and geo-orientation by echinostome cercariae results in habitat selection |journal=Journal of Parasitology |date=2001 |volume=87 |issue=3 |page=505-509 |doi=10.1645/0022-3395(2001)087[0505:PAGOBE]2.0.CO;2}}</ref><ref name="Platt 2010">{{cite journal |last1=Platt |first1=T.R. |last2=Greenlee |first2=H. |last3=Zelmer |first3=D.A. |title=The interaction of light and gravity on the transmission of ''Echinostoma caproni'' (Digenea: Echinostomatidae) cercariae to the second intermediate host, ''Biomphalaria glabrata'' (Gastropoda: Pulmonata) |journal=Journal of Parasitology |date=2010 |volume=96 |issue=2 |page=325-328 |doi=10.1645/GE-2327.1}}</ref> ==Etimologija== Termin je nastao od ''[[gravitacija|gravi–]]'' što znači gravitacija, i ''taksija'' ili [[pokretljivost|kretanje]] organizma kao odgovor na [[Stimulus (fiziologija)|podsticaj]]. == Također pogledajte == * [[Kretanje životinja]] * [[Haptotaksija]] * [[Mehanotaksija]] * [[Optomotorni odgovor]] * [[Tropizam]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Wiktionary}} {{Taksije (biologija)}} [[Kategorija: Taksije (biologija)]] [[Kategorija: Percepcija]] 1nsr16u8oiwxyblqb06ycsqbg6b90f4 3914600 3914597 2026-07-26T12:57:02Z Povrat 184042 3914600 wikitext text/x-wiki '''Gravitaksija''' (ili ''geotaksija''<ref name="King Crab">{{cite journal|last1=Adams|first1=C. F.|last2=Paul|first2=A. J.|title=Phototaxis and geotaxis of light-adapted zoeae of the golden king crab ''Lithodes aequispinus'' (Anomura: Lithodidae) in the laboratory|journal=Journal of Crustacean Biology|date=February 1999|volume=19|issue=1|pages=106|doi=10.2307/1549552|jstor=1549552}}</ref>) oblik je [[taksija]] koji karakterizira usmjereno kretanje organizma kao odgovor na [[gravitacija|gravitaciju]].<ref>{{cite web|url=https://www.biology-online.org/dictionary/Gravitaxis|accessdate=25 March 2018|title=Gravitaxis - Biology-Online Dictionary}}</ref> Organizmi mogu izvoditi gravitaksiju putem različitih mehanizama, aktivno ili pasivno. Mnogi mikroorganizmi imaju receptore poput [[statocist]]a koji im omogućavaju da osjete smjer gravitacije i da shodno tome prilagode svoju orijentaciju. Međutim, gravitaksa može biti rezultat i čisto fizičkog mehanizma, tako da organi za osjećanje smjera gravitacije nisu potrebni. Primjer su [[mikroorganizmi]] sa centrom mase koji je pomjeren na jedan kraj organizma. Slično plutači, takvi mikroorganizmi s anizotropnom masom orijentiraju se prema gore pod uticajem gravitacije. Pokazalo se da čak i a[[simetrija]] u obliku mikroorganizama može biti dovoljna da izazove gravitaksiju.<ref>{{Cite journal|last1=ten Hagen|first1=B.|last2=Kümmel|first2=F.|last3=Wittkowski|first3=R.|last4=Takagi|first4=D.|author5-link=Hartmut Löwen|last5=Löwen|first5=H.|last6=Bechinger|first6=C.|date=2014|title=Gravitaxis of asymmetric self-propelled colloidal particles|journal=Nature Communications|volume=5|issue=1|pages=4829|doi=10.1038/ncomms5829|pmid=25234416 |arxiv=1409.6882|s2cid=16768325 }}</ref> Gravitaksija razlikuje se od gravitropizma na način da se potonji više odnosi na odgovor rasta organizma na gravitaciju. ==Taksija== {{glavni|Taksija}} [[Taksija]] je ponašajni odgovor ćelije ili organizma na vanjski stimulus. [[Kretanje]] je karakteristično usmjereno. Kretanje može biti pozitivno ili negativno. Pozitivna taksija je ona u kojoj organizam ili ćelija gravitiraju prema izvoru stimulacije (privlačenja). Negativna taksija je kada se organizam ili ćelija udaljavaju od izvora stimulacije (odbijanja). ==Primjeri== Mnogi [[mikroorganizmi]] pokazuju gravitaksiju, uključujući rod ''[[Euglena]]''.<ref>{{cite book|last1=Häder|first1=DP|last2=Hemmersbach|first2=R|title=Euglena: Biochemistry, Cell and Molecular Biology |chapter=Gravitaxis in Euglena |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |date=2017|volume=979|pages=237–266|doi=10.1007/978-3-319-54910-1_12|pmid=28429325|isbn=978-3-319-54908-8}}</ref> Larve kraljevskog raka, [[plankton]]skog tipa (''[[Lithodes aequispinus]]'') pokazuju negativnu gravitaksiju, ali pozitivnu [[fototaksija|fototaksiju]]. Gravitaksija može se primijetiti i kod [[rod (biologija)|roda]] ''[[Drosophila]]''.<ref>{{cite journal|last1=Armstrong|first1=JD|last2=Texada|first2=MJ|last3=Munjaal|first3=R|last4=Baker|first4=DA|last5=Beckingham|first5=KM|title=Gravitaxis in Drosophila melanogaster: a forward genetic screen.|journal=Genes, Brain and Behavior|date=April 2006|volume=5|issue=3|pages=222–39|doi=10.1111/j.1601-183X.2005.00154.x|pmid=16594976|doi-access=free}}</ref> [[Cercarija|larvalni stadiji]] brojnih parazita [[trematoda]] također pokazuju gravitaksiju. Ova gravitaksija im pomaže da lociraju domaćine u [[vodeni stubac|vodenom stupcu]]. Mogu pokazivati ​​pozitivnu ili negativnu gravitaksiju, ovisno o vrsti domaćina.<ref name="Loy 2001">{{cite journal |last1=Loy |first1=C. |last2=Motzel |first2=W. |last3=Haas |first3=W. |title=Photo- and geo-orientation by echinostome cercariae results in habitat selection |journal=Journal of Parasitology |date=2001 |volume=87 |issue=3 |page=505-509 |doi=10.1645/0022-3395(2001)087[0505:PAGOBE]2.0.CO;2}}</ref><ref name="Platt 2010">{{cite journal |last1=Platt |first1=T.R. |last2=Greenlee |first2=H. |last3=Zelmer |first3=D.A. |title=The interaction of light and gravity on the transmission of ''Echinostoma caproni'' (Digenea: Echinostomatidae) cercariae to the second intermediate host, ''Biomphalaria glabrata'' (Gastropoda: Pulmonata) |journal=Journal of Parasitology |date=2010 |volume=96 |issue=2 |page=325-328 |doi=10.1645/GE-2327.1}}</ref> ==Etimologija== Termin je nastao od ''[[gravitacija|gravi–]]'' što znači gravitacija, i ''taksija'' ili [[pokretljivost|kretanje]] organizma kao odgovor na [[Stimulus (fiziologija)|podsticaj]]. == Također pogledajte == * [[Kretanje životinja]] * [[Haptotaksija]] * [[Mehanotaksija]] * [[Optomotorni odgovor]] * [[Tropizam]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Wiktionary}} {{Taksije (biologija)}} [[Kategorija: Taksije (biologija)]] [[Kategorija: Percepcija]] 1bvtv43667p5vuj25jerso1ioqmefsp 3914607 3914600 2026-07-26T13:26:17Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Gravitaksija]] na [[Wikipedia:Igralište/Gravitaksija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3914600 wikitext text/x-wiki '''Gravitaksija''' (ili ''geotaksija''<ref name="King Crab">{{cite journal|last1=Adams|first1=C. F.|last2=Paul|first2=A. J.|title=Phototaxis and geotaxis of light-adapted zoeae of the golden king crab ''Lithodes aequispinus'' (Anomura: Lithodidae) in the laboratory|journal=Journal of Crustacean Biology|date=February 1999|volume=19|issue=1|pages=106|doi=10.2307/1549552|jstor=1549552}}</ref>) oblik je [[taksija]] koji karakterizira usmjereno kretanje organizma kao odgovor na [[gravitacija|gravitaciju]].<ref>{{cite web|url=https://www.biology-online.org/dictionary/Gravitaxis|accessdate=25 March 2018|title=Gravitaxis - Biology-Online Dictionary}}</ref> Organizmi mogu izvoditi gravitaksiju putem različitih mehanizama, aktivno ili pasivno. Mnogi mikroorganizmi imaju receptore poput [[statocist]]a koji im omogućavaju da osjete smjer gravitacije i da shodno tome prilagode svoju orijentaciju. Međutim, gravitaksa može biti rezultat i čisto fizičkog mehanizma, tako da organi za osjećanje smjera gravitacije nisu potrebni. Primjer su [[mikroorganizmi]] sa centrom mase koji je pomjeren na jedan kraj organizma. Slično plutači, takvi mikroorganizmi s anizotropnom masom orijentiraju se prema gore pod uticajem gravitacije. Pokazalo se da čak i a[[simetrija]] u obliku mikroorganizama može biti dovoljna da izazove gravitaksiju.<ref>{{Cite journal|last1=ten Hagen|first1=B.|last2=Kümmel|first2=F.|last3=Wittkowski|first3=R.|last4=Takagi|first4=D.|author5-link=Hartmut Löwen|last5=Löwen|first5=H.|last6=Bechinger|first6=C.|date=2014|title=Gravitaxis of asymmetric self-propelled colloidal particles|journal=Nature Communications|volume=5|issue=1|pages=4829|doi=10.1038/ncomms5829|pmid=25234416 |arxiv=1409.6882|s2cid=16768325 }}</ref> Gravitaksija razlikuje se od gravitropizma na način da se potonji više odnosi na odgovor rasta organizma na gravitaciju. ==Taksija== {{glavni|Taksija}} [[Taksija]] je ponašajni odgovor ćelije ili organizma na vanjski stimulus. [[Kretanje]] je karakteristično usmjereno. Kretanje može biti pozitivno ili negativno. Pozitivna taksija je ona u kojoj organizam ili ćelija gravitiraju prema izvoru stimulacije (privlačenja). Negativna taksija je kada se organizam ili ćelija udaljavaju od izvora stimulacije (odbijanja). ==Primjeri== Mnogi [[mikroorganizmi]] pokazuju gravitaksiju, uključujući rod ''[[Euglena]]''.<ref>{{cite book|last1=Häder|first1=DP|last2=Hemmersbach|first2=R|title=Euglena: Biochemistry, Cell and Molecular Biology |chapter=Gravitaxis in Euglena |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |date=2017|volume=979|pages=237–266|doi=10.1007/978-3-319-54910-1_12|pmid=28429325|isbn=978-3-319-54908-8}}</ref> Larve kraljevskog raka, [[plankton]]skog tipa (''[[Lithodes aequispinus]]'') pokazuju negativnu gravitaksiju, ali pozitivnu [[fototaksija|fototaksiju]]. Gravitaksija može se primijetiti i kod [[rod (biologija)|roda]] ''[[Drosophila]]''.<ref>{{cite journal|last1=Armstrong|first1=JD|last2=Texada|first2=MJ|last3=Munjaal|first3=R|last4=Baker|first4=DA|last5=Beckingham|first5=KM|title=Gravitaxis in Drosophila melanogaster: a forward genetic screen.|journal=Genes, Brain and Behavior|date=April 2006|volume=5|issue=3|pages=222–39|doi=10.1111/j.1601-183X.2005.00154.x|pmid=16594976|doi-access=free}}</ref> [[Cercarija|larvalni stadiji]] brojnih parazita [[trematoda]] također pokazuju gravitaksiju. Ova gravitaksija im pomaže da lociraju domaćine u [[vodeni stubac|vodenom stupcu]]. Mogu pokazivati ​​pozitivnu ili negativnu gravitaksiju, ovisno o vrsti domaćina.<ref name="Loy 2001">{{cite journal |last1=Loy |first1=C. |last2=Motzel |first2=W. |last3=Haas |first3=W. |title=Photo- and geo-orientation by echinostome cercariae results in habitat selection |journal=Journal of Parasitology |date=2001 |volume=87 |issue=3 |page=505-509 |doi=10.1645/0022-3395(2001)087[0505:PAGOBE]2.0.CO;2}}</ref><ref name="Platt 2010">{{cite journal |last1=Platt |first1=T.R. |last2=Greenlee |first2=H. |last3=Zelmer |first3=D.A. |title=The interaction of light and gravity on the transmission of ''Echinostoma caproni'' (Digenea: Echinostomatidae) cercariae to the second intermediate host, ''Biomphalaria glabrata'' (Gastropoda: Pulmonata) |journal=Journal of Parasitology |date=2010 |volume=96 |issue=2 |page=325-328 |doi=10.1645/GE-2327.1}}</ref> ==Etimologija== Termin je nastao od ''[[gravitacija|gravi–]]'' što znači gravitacija, i ''taksija'' ili [[pokretljivost|kretanje]] organizma kao odgovor na [[Stimulus (fiziologija)|podsticaj]]. == Također pogledajte == * [[Kretanje životinja]] * [[Haptotaksija]] * [[Mehanotaksija]] * [[Optomotorni odgovor]] * [[Tropizam]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Wiktionary}} {{Taksije (biologija)}} [[Kategorija: Taksije (biologija)]] [[Kategorija: Percepcija]] 1bvtv43667p5vuj25jerso1ioqmefsp 4 536261 3914602 2026-07-26T13:03:17Z Povrat 184042 Nova stranica: '''Termotaksija''' je način [[ponašanje|ponašanja]] u kojem organizam usmjerava svoje [[kretanje]] prema gore ili dolje u odnosu na gradijent temperature. Termotaksija je ponašanje kojim se organizmi kreću ovisno o temperaturi. ''"Termo"'' znači toplota i/ili temperatura, a ''"taksija"'' se odnosi na smjer ili kretanje. Termotaksija je način na koji organizam pronalazi najbolji način za preživljavanje, ovisno o tome hoće li preživjeti na toplom ili hladnom. Laborat... 3914602 wikitext text/x-wiki '''Termotaksija''' je način [[ponašanje|ponašanja]] u kojem organizam usmjerava svoje [[kretanje]] prema gore ili dolje u odnosu na gradijent temperature. Termotaksija je ponašanje kojim se organizmi kreću ovisno o temperaturi. ''"Termo"'' znači toplota i/ili temperatura, a ''"taksija"'' se odnosi na smjer ili kretanje. Termotaksija je način na koji organizam pronalazi najbolji način za preživljavanje, ovisno o tome hoće li preživjeti na toplom ili hladnom. Laboratorijska istraživanja su utvrdila da neke [[sluzave plijesni]]<ref>Poff and Skokut, Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 74: 2007-2010 (1977). ''Thermotaxis by pseudoplasmodia of Dictyostelium discoideum.''</ref> i male [[nematode]] (npr. ''[[Meloidogyne incognita]]'')<ref>Pline, Diez, and Dusenbery, J. Nematology, 20:605-608 (1988). ''Extremely sensitive thermotaxis of the nematode Meloidogyne incognita.''</ref> mogu migrirati duž vrlo plitkih temperaturnih gradijenata manjih od 0,1°C/cm, a ponekad i do 0,001°C/cm.<ref>Dusenbery, David B. (1992). ''Sensory Ecology'', p.114. W.H. Freeman, New York. {{ISBN|0-7167-2333-6}}.</ref> Teorijska analiza pokazuje da čak ni ovaj impresivni podvig nije daleko od pomjeranja granica koje postavlja termalni šum.<ref>Dusenbery, David B. (2009). ''Living at Micro Scale'', pp.159-163. Harvard University Press, Cambridge, Mass. {{ISBN|978-0-674-03116-6}}.</ref> Prirodno okruženje uvijek sadrži temperaturne gradijente na koje bi organizmi mogli reagirati, ako bi to bilo korisno. Reakcija sluzave plijesni i nematoda je složena i smatra se da im omogućava da se kreću prema odgovarajućem nivou u tlu.<ref>Dusenbery, D.B. Behavioral Ecology and Sociobiology, 22:219-223 (1988). ''Avoided temperature leads to the surface.''</ref><ref>Dusenbery, D.B. Biological Cybernetics, 60:431-437 (1989). ''A simple animal can use a complex stimulus pattern to find a location.''</ref><ref>Dusenbery, David B. (1996). “Life at Small Scale”, pp. 101-109. Scientific American Library, New York. {{ISBN|0-7167-5060-0}}.</ref> Drugi [[beskičmenjaci]] koji su eksperimentalno pokazali negativnu termotaksiju uključuju ''[[Armadillidium vulgare]]''. Nedavna istraživanja sugeriraju da sperma sisara koristi termotaksiju za kretanje na odgovarajuću lokaciju u [[jajovod]]u ženke (vidi [[Vođenje sperme]]). Drugi eksperimenti su otkrili da pilule negativno reaguju na toplotu. Samo potpuno pripremljeni [[spermatozoid]]i mogu odgovoriti i prilagoditi se ovim temperaturama. Tu dolazi do izražaja termotaksija koja vodi spermu na udaljenosti koje su obično duže. Razlike u temperaturama koje vode spermu zatim se stvaraju tokom [[ovulacija|ovulacije]], gdje je mjesto rezervoara obično hladnije. Ovo je još uvijek eksperiment koji naučnici trebaju otkriti. (Bahat A., Eisenbach M., 2006.) ;Tipovi termotaksije Postoje dva tipa ''termotaksije''', pozitivna i negativna. Organizmi koji su pozitivni će se kretati prema područjima koja su toplija, a negativni organizmi će se udaljavati od područja koja su topla prema području koje je hladnije. Svrha pozitivne „termotaksije“ je pomoći organizmu da raste i [[razmnožavanje|razmnožava se]]. Negativna „termotaksija“ [[organizam]] ne podnosi toplotu jer joj može biti štetna ili izazvati [[stres]]. Zaključno, termotaksija je [[ponašanje]] koje je važno jer pomaže organizmu da reaguje na temperaturu i kada se ona promijeni, udaljavajući se ili približavajući toplini u okruženju u kojem živi. ==Reference== {{refspisak}} {{Taksije (biologija)}} [[Kategorija:Taksije (biologija)]] 0k1smwyptex4p7kgm7rhbbzztjsqmkm 3914606 3914602 2026-07-26T13:25:42Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Termotaksija]] na [[Wikipedia:Igralište/Termotaksija]] bez ostavljanja preusmjerenja: yahadžija 3914602 wikitext text/x-wiki '''Termotaksija''' je način [[ponašanje|ponašanja]] u kojem organizam usmjerava svoje [[kretanje]] prema gore ili dolje u odnosu na gradijent temperature. Termotaksija je ponašanje kojim se organizmi kreću ovisno o temperaturi. ''"Termo"'' znači toplota i/ili temperatura, a ''"taksija"'' se odnosi na smjer ili kretanje. Termotaksija je način na koji organizam pronalazi najbolji način za preživljavanje, ovisno o tome hoće li preživjeti na toplom ili hladnom. Laboratorijska istraživanja su utvrdila da neke [[sluzave plijesni]]<ref>Poff and Skokut, Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 74: 2007-2010 (1977). ''Thermotaxis by pseudoplasmodia of Dictyostelium discoideum.''</ref> i male [[nematode]] (npr. ''[[Meloidogyne incognita]]'')<ref>Pline, Diez, and Dusenbery, J. Nematology, 20:605-608 (1988). ''Extremely sensitive thermotaxis of the nematode Meloidogyne incognita.''</ref> mogu migrirati duž vrlo plitkih temperaturnih gradijenata manjih od 0,1°C/cm, a ponekad i do 0,001°C/cm.<ref>Dusenbery, David B. (1992). ''Sensory Ecology'', p.114. W.H. Freeman, New York. {{ISBN|0-7167-2333-6}}.</ref> Teorijska analiza pokazuje da čak ni ovaj impresivni podvig nije daleko od pomjeranja granica koje postavlja termalni šum.<ref>Dusenbery, David B. (2009). ''Living at Micro Scale'', pp.159-163. Harvard University Press, Cambridge, Mass. {{ISBN|978-0-674-03116-6}}.</ref> Prirodno okruženje uvijek sadrži temperaturne gradijente na koje bi organizmi mogli reagirati, ako bi to bilo korisno. Reakcija sluzave plijesni i nematoda je složena i smatra se da im omogućava da se kreću prema odgovarajućem nivou u tlu.<ref>Dusenbery, D.B. Behavioral Ecology and Sociobiology, 22:219-223 (1988). ''Avoided temperature leads to the surface.''</ref><ref>Dusenbery, D.B. Biological Cybernetics, 60:431-437 (1989). ''A simple animal can use a complex stimulus pattern to find a location.''</ref><ref>Dusenbery, David B. (1996). “Life at Small Scale”, pp. 101-109. Scientific American Library, New York. {{ISBN|0-7167-5060-0}}.</ref> Drugi [[beskičmenjaci]] koji su eksperimentalno pokazali negativnu termotaksiju uključuju ''[[Armadillidium vulgare]]''. Nedavna istraživanja sugeriraju da sperma sisara koristi termotaksiju za kretanje na odgovarajuću lokaciju u [[jajovod]]u ženke (vidi [[Vođenje sperme]]). Drugi eksperimenti su otkrili da pilule negativno reaguju na toplotu. Samo potpuno pripremljeni [[spermatozoid]]i mogu odgovoriti i prilagoditi se ovim temperaturama. Tu dolazi do izražaja termotaksija koja vodi spermu na udaljenosti koje su obično duže. Razlike u temperaturama koje vode spermu zatim se stvaraju tokom [[ovulacija|ovulacije]], gdje je mjesto rezervoara obično hladnije. Ovo je još uvijek eksperiment koji naučnici trebaju otkriti. (Bahat A., Eisenbach M., 2006.) ;Tipovi termotaksije Postoje dva tipa ''termotaksije''', pozitivna i negativna. Organizmi koji su pozitivni će se kretati prema područjima koja su toplija, a negativni organizmi će se udaljavati od područja koja su topla prema području koje je hladnije. Svrha pozitivne „termotaksije“ je pomoći organizmu da raste i [[razmnožavanje|razmnožava se]]. Negativna „termotaksija“ [[organizam]] ne podnosi toplotu jer joj može biti štetna ili izazvati [[stres]]. Zaključno, termotaksija je [[ponašanje]] koje je važno jer pomaže organizmu da reaguje na temperaturu i kada se ona promijeni, udaljavajući se ili približavajući toplini u okruženju u kojem živi. ==Reference== {{refspisak}} {{Taksije (biologija)}} [[Kategorija:Taksije (biologija)]] 0k1smwyptex4p7kgm7rhbbzztjsqmkm 0 536262 3914739 2026-07-26T16:26:05Z Curiousmind8 168846 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:en:Special:Redirect/revision/1365279626|Mughal painting]]" 3914739 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Govardhan._Jahangir_Visiting_the_Ascetic_Jadrup._ca._1616-20,_Musee_Guimet,_Paris.jpg|mini|460x460piksel|[[Govardhan|Govardhan,]] car [[Car Jahangir|Jahangir]] u posjeti asketi Jadrupu, c. 1616–1620<ref>''[https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010329628 Visite de Jahangir à l'ascète Jadrup]'', 1600, archived from the original on 2024-06-22, retrieved 2024-06-22</ref>]] '''Mogulsko slikarstvo''' je stil minijaturnog slikarstva, koji se koristi ili kao ilustracije za knjige ili kao pojedinačna djela koja se čuvaju u albumima (muraqqa), a nastao je tokom mogulskog perioda na [[Indijski potkontinent|Indijskom potkontinentu]]. Potječe od perzijske minijature na koju su snažno utjecale kineska i evropska umjetnost, a mogulsko slikarstvo također ima indijske i islamske utjecaje u svom razvoju.<ref>Ali, Azmat; Sahni, Janmejay; Sharma, Mohit; Sharma, Prajjwal; Goel, Dr Priya (2019-11-12). [https://books.google.ba/books?id=ABvzDwAAQBAJ&dq=Victoria+and+Albert+Museum+in+London+houses+a+large+and+impressive+collection+of+Mughal+paintings.&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''IAS Mains Paper 1 Indian Heritage & Culture History & Geography of the world & Society 2020''.] Arihant Publications India limited. ISBN&nbsp;<bdi>978-93-241-9210-3</bdi>. Archived from the original on 2023-05-10. Retrieved 2022-02-19.</ref><ref>Bloom, Jonathan Max; Blair, Sheila (2009). ''The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture''. Oxford: Oxford university press. pp.&nbsp;214–15. ISBN&nbsp;<bdi>978-0-19-530991-1</bdi>.</ref><ref>Neci̇poğlu, Gülru (2017). [[Neci̇poğlu, Gülru (2017). "Persianate Images between Europe and China: The "Frankish Manner" in the Diez and Topkapı Albums, c. 1350–1450". The Diez Albums: 529. doi:10.1163/9789004323483 021.|"Persianate Images between Europe and China: The "Frankish Manner" in the Diez and Topkapı Albums, c. 1350–1450".]] ''The Diez Albums'': 529. doi:10.1163/9789004323483_021.</ref>Kao što i samo ime govori, ovo slikarstvo se razvijalo i evoluiralo tokom vladavine mogulskih careva u Indiji, između 16. i 19. stoljeća. Mogulski carevi bili su muslimani i pripisuju im se zasluge za učvršćivanje islama na potkontinentu, širenje islamske (a posebno perzijske) umjetnosti i kulture, kao i vjere.<ref>[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml "BBC - Religions - Islam: Mughal Empire (1500s, 1600s)".] ''BBC''. Archived from the original on 2018-08-13. Retrieved 2019-01-01.</ref> Mogulsko slikarstvo odmah je pokazalo mnogo veći interes za realistične portrete nego što je to bilo tipično za perzijske minijature. Životinje i biljke bile su glavna tema mnogih minijatura za albume i bile su realističnije prikazane. Iako su mnoga klasična djela perzijske književnosti nastavila biti ilustrovana, kao i indijska književnost, ukus mogulskih careva za pisanje memoara ili dnevnika, koji je započeo [[Babur|Babur,]] osigurao je neke od najraskošnije ukrašenih tekstova, poput žanra [[Padšahnama]] u službenim historijama. Teme su bogate raznolikošću i uključuju portrete, događaje i scene iz dvorskog života, divlje životinje i scene lova, te ilustracije bitaka. Perzijska tradicija bogato ukrašenih okvira koji uokviruju središnju sliku (uglavnom obrubljeni na slikama prikazanim ovdje) nastavljena je, kao i modificirani oblik perzijske konvencije uzvišenog gledišta. [[Datoteka:Shahjahan_on_globe,_mid_17th_century.jpg|mini|Car Šah Džahan stoji na globusu, s oreolom i puttijem evropskog stila, oko 1618–1619 do 1629.]] Mogulski slikarski stil se kasnije proširio na druge indijske dvorove, i muslimanske i hinduističke, a kasnije i sikhske, i često se koristio za prikazivanje hinduističkih tema. To se uglavnom dogodilo u sjevernoj Indiji. Na tim dvorovima razvio je mnoge regionalne stilove, težeći da postanu smjeliji, ali manje profinjeni. Oni se često opisuju kao "post-mogulski", "sub-mogulski" ili "provincijski mogulski". == Teme == === Portreti === [[Datoteka:25_Abu'l_Hasan._Emperor_Jahangir_At_The_Jharoka_Window_Of_The_Agra_Fort,_ca._1620,_Aga_Khan_Museum_(cropped).jpg|mini|Abul Hasan, car Jahangir na prozoru Jharoka tvrđave Agra, oko 1620. godine, Muzej Aga Khana]] Od prilično ranog doba, mogulski stil je snažno obilježio realistično portretiranje, obično u profilu, pod utjecajem zapadnih grafika, koje su bile dostupne na mogulskom dvoru. Ovo nikada nije bila karakteristika ni perzijskih minijatura ni ranijeg indijskog slikarstva. Poza, koja se rijetko mijenjala u portretima, bila je glava u strogom profilu, ali ostatak tijela napola okrenut prema posmatraču. Dugo vremena portreti su uvijek bili muškarci, često u pratnji generaliziranih sluškinja ili konkubina; ali postoji naučna debata o predstavljanju ženskih članova dvora u portretima. Neki naučnici tvrde da ne postoje poznati sačuvani likovi figura poput Jahanara Begum i Mumtaz Mahal, dok drugi pripisuju minijature, na primjer iz albuma Dara Shikoh ili portreta u ogledalu iz Freer Gallery of Art, ovim poznatim plemkinjama.<ref>Crill and Jariwala, 23-30</ref><ref>Losty, J.P.; Roy, Malini (2012). ''Mughal India: Art, Culture and Empire Manuscripts and Paintings in the British Library''. London: The British Library. pp.&nbsp;132–133. ISBN&nbsp;<bdi>9780712358705</bdi>. Archived from the original on 2023-10-27. Retrieved 2020-11-27.</ref><ref>Abid. Reign of Shah Jahan, portrait by Abid dated 1628; assembled late 17th century. ''Mirror Case With Portrait of Mumtaz Mahal''. Freer Gallery of Art. F2005.4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808210437/http://www.asia.si.edu/collections/edan/object.php?q=fsg_F2005.4&bcrumb=true|date=2016-08-08}}</ref>Jedna idealizirana figura tipa Riza Abbasi bila je manje popularna, ali su kasnije postale popularne potpuno oslikane scene ljubavnika u palači. Crteži žanr scena, posebno oni koji prikazuju svete ljude, bilo muslimanske ili hinduističke, također su bili popularni. [[Akbar Veliki|Akbar]] je imao album, sada raspršen, koji se u potpunosti sastojao od portreta ličnosti s njegovog ogromnog dvora, a imao je praktičnu svrhu; prema hroničarima, konsultovao ga je kada bi sa svojim savjetnicima razgovarao o imenovanjima i slično, očigledno kako bi osvježio pamćenje o tome ko su bili ljudi o kojima se raspravljalo. Mnogi od njih, poput srednjovjekovnih evropskih slika svetaca, nosili su predmete povezane s njima radi lakše identifikacije, ali inače figure stoje na običnoj pozadini. <ref>Crill and Jariwala, 66</ref>Postoji niz lijepih Akbarovih portreta, ali pod njegovim nasljednicima [[Jahangir|Jahangirom]] i [[Šah Jahan|Shah Jahanom]] portret vladara čvrsto se učvrstio kao vodeća tema u indijskom minijaturnom slikarstvu, koje se proširilo i na muslimanske i na hinduističke kneževske dvorove širom Indije.<ref>Crill and Jariwala, 27–39, and catalogue entries</ref> Od 17. stoljeća, konjički portreti, uglavnom vladara, postali su još jedna popularna posudba sa Zapada.<ref>Crill and Jariwala, 68</ref> Druga nova vrsta slike prikazivala je [[Jharokha Darshan]] (doslovno "pogled s balkona/obožavanje"), ili javno prikazivanje cara dvoru ili javnosti, što je postalo svakodnevna ceremonija pod Akbarom, Jahangirom i [[Šah Jahan|Shah Jahanom]], prije nego što ga je [[Aurangzeb]] zaustavio kao neislamski. U ovim scenama, car je prikazan na vrhu na balkonu ili na prozoru, s gomilom dvorjana ispod, ponekad uključujući i mnoge portrete. Poput sve većih oreola koje su ovi carevi dobivali na pojedinačnim portretima, ikonografija odražava težnju kasnijih Mogula da projiciraju sliku kao predstavnika Allaha na zemlji, ili čak kao da i sami imaju kvazi-božanski status. Druge slike prikazuju ustoličenog cara na sastancima, prima posjetitelje ili je na durbaru, odnosno formalnom vijeću.<ref>Hansen, Waldemar, [https://books.google.ba/books?id=AV--abKg9GEC&pg=PA102&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''The Peacock Throne: The Drama of Mogul India'', 102, 1986, Motilal Banarsidass] ISBN</ref><ref>Kaur, Manpreet (February 2015). "Romancing The Jharokha: From Being A Source Of Ventilation And Light To The Divine Conception" (PDF). International Journal of Informative & Futuristic Research. Archived (PDF) from the original on 2021-06-11. Retrieved 2020-02-20.</ref> Ovi i kraljevski portreti uključeni u scene lova postali su vrlo popularni tipovi u kasnijem [[Radžputsko slikarstvo|radžputskom slikarstvu]] i drugim postmogulskim stilovima. [[Datoteka:"Study_of_a_Nilgai_(Blue_Bull)",_Folio_from_the_Shah_Jahan_Album_MET_DT4808.jpg|mini|[[Nilgai]] od [[Ustad Mansur|Ustad Mansura]] (1590–1624), koji se specijalizirao za proučavanje ptica i životinja za albume.]] Još jedno popularno područje teme bile su realistične studije životinja i biljaka, uglavnom cvijeća; tekst [[Baburnama|Baburname]] uključuje niz opisa takvih tema, koje su ilustrovane u kopijama napravljenim za Akbara. Ove teme su također imale specijalizirane umjetnike, uključujući Ustad Mansura. Milo C. Beach tvrdi da je "Mogulski naturalizam bio uveliko prenaglašen. Rane slike životinja sastoje se od varijacija na temu, a ne od novih, inovativnih zapažanja". On vidi značajne pozajmice iz kineskih slika životinja na papiru, koje, čini se, nisu bile visoko cijenjene od strane kineskih kolekcionara, te su stoga stigle u Indiju.<ref>Beach, 32–37, 37 quoted</ref> === Ilustrovane knjige === [[Datoteka:'Asvatthama_Fires_the_Narayana_Weapon_(Cosmic_Fire)_at_the_Pandavas',_Folio_from_a_Razmnama,_ca._1616-17,_The_Metropolitan_Museum_of_Art_1.jpg|mini|'Asvatthama ispaljuje Narayana oružje (Kosmičku vatru) na Pandave', Folio iz Khan-i Khananovog Razmname, oko 1616–17, Metropolitanski muzej umjetnosti]] U formativnom periodu stila, pod Akbarom, carska radionica je proizvela niz bogato ilustrovanih primjeraka poznatih knjiga na perzijskom jeziku. Jedan od prvih, vjerovatno iz 1550-ih i sada uglavnom u Muzeju umjetnosti u Clevelandu, bila je [[Tutinama]] sa oko 250 prilično jednostavnih i prilično malih minijatura, većina sa samo nekoliko figura. Nasuprot tome, [[Akbarova Hamzanama]] imala je neobično velike stranice, od gusto tkanog pamuka, a ne od uobičajenog papira, a slike su vrlo često bile prepune figura. Djelo je bilo "kontinuirani niz romantičnih interludija, prijetećih događaja, tijesnih bijegova i nasilnih djela", navodno govoreći o životu Muhamedovog ujaka.<ref>Beach, 61</ref> Akbarov rukopis imao je izuzetan ukupno oko 1400 minijatura, po jednu na svakom otvoru, sa relevantnim tekstom napisanim na poleđini stranice, vjerovatno da bi se čitao caru dok gleda svaku sliku. Ovaj kolosalni projekat trajao je veći dio 1560-ih, a vjerovatno i duže. Ova i nekoliko drugih ranih djela dovela su do pojave prilično ujedinjenog stila mogulske radionice oko 1580. godine. Drugi veliki projekti uključivali su biografije ili memoare [[Mogulske dinastije]]. [[Babur]], njen osnivač, napisao je memoare na [[čaghtai turskom jeziku]], koje je njegov unuk Akbar preveo na perzijski, kao [[Baburnama]] (1589), a zatim ih je izradio u četiri bogato ilustrovana primjerka, sa čak 183 minijature svaki. [[Akbarnama]] je bila Akbarova vlastita naručena biografija ili hronika, izrađena u mnogim verzijama, a tradicija se nastavila Jahangirovom autobiografijom, [[Tuzk-e-Jahangiri]] (ili Jahangirnama) i proslavljenom biografijom Šah Džahana, nazvanom Padšahnama, koja je okončala eru velikih ilustrovanih carskih biografija, oko 1650. godine. Akbar je naručio primjerak [[Zafarname]], biografije svog dalekog pretka [[Timur Lenk|Timura]], ali iako je imao svoju tetku [[Gulbadan Begum]] da napiše izvještaj o njegovom ocu Humajunu pod nazivom 'Humajun Nama', nijedan ilustrovani rukopis nije sačuvan. Svezci klasika perzijske poezije obično su imali nešto manje minijatura, često oko dvadeset, ali su one često bile najvišeg kvaliteta. Akbar je također dao prevesti hinduističke epske pjesme na perzijski jezik i proizvesti ih u ilustrovanim verzijama. Poznate su četiri Razmname, Mahabharate na perzijskom, iz perioda između 1585. i oko 1617. godine. Akbar je imao barem jedan primjerak perzijske verzije Ramajane, uz druga djela poput Bhagavata Purane, Harivamse i Pančatantre. == Porijeklo == [[Datoteka:Фаррух_Бек_Бабур_принимает_придворных._Бабурнаме._1589._Гал._Саклера,_Вашингтон.jpg|mini|''Ba''bur prima dvorjanina, Farrukh Beg, oko 1580–1585. Neprozirni akvarel i zlato na papiru, oslikano i montirano unutar okvira, iz Rawżat aṣ-ṣafāʾ. Još uvijek korišten stil perzijske minijature.]] Mogulsko dvorsko slikarstvo, za razliku od labavijih varijanti mogulskog stila nastalih na regionalnim dvorovima i u gradovima, bilo je hinduističko i džainističko, a ranije budističko, i gotovo u potpunosti religiozno. Postojalo je uglavnom u relativno malim ilustracijama tekstova, ali i u muralima i slikama u narodnim stilovima na tkanini, posebno onima na svitcima koje su izlagali popularni pjevači ili recitatori hinduističkih epova i drugih priča, a koje su izvodili putujući stručnjaci; vrlo malo ranih primjera ovih slika je preživjelo. Živahna [[Kašmir|kašmirska]] tradicija muralnog slikarstva cvjetala je između 9. i 17. stoljeća, što se vidi na muralima manastira Alchi ili Tsaparang: Akbar je zaposlio brojne kašimirske slikare, a određeni utjecaj njihove umjetnosti može se vidjeti u raznim mogulskim djelima, kao što je [[Hamzanama]].<ref>{{Cite book|last=Chaitanya|first=Krishna|url=https://books.google.com/books?id=aDo6x0OAdqAC&pg=PA7|title=A History of Indian Painting|date=1976|publisher=Abhinav Publications|pages=6–7|language=en}}</ref> [[Datoteka:Battle_of_Panipat_(20_April_1526)._Baburnama_of_1598.jpg|lijevo|mini|Ilustracija Prve bitke kod Panipata iz Baburname, oko 1598. godine.]] INasuprot tome, mogulsko slikarstvo bilo je "gotovo u potpunosti sekularno", iako su ponekad portretirane i vjerske ličnosti. Realizam, posebno u portretima ljudi i životinja, postao je ključni cilj, daleko više nego u perzijskom slikarstvu, a kamoli u indijskim tradicijama.<ref name=":1" /> Već je postojala muslimanska tradicija minijaturnog slikarstva pod Sultanatom u Delhiju, koji su Moguli svrgnuli i, poput Mogula, i najranijih centralnoazijskih vladara na potkontinentu, pokroviteljski su tretirali stranu kulturu. Ove slike su slikane na papiru s odvojivim listovima i obično su bile smještene između ukrašenih drvenih korica.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711}}</ref> Iako prvi sačuvani rukopisi potiču iz Mandua iz perioda oko 1500. godine, vrlo je vjerovatno da su postojali i raniji koji su ili izgubljeni ili se možda sada pripisuju južnoj Perziji, jer je kasnije rukopise teško razlikovati od ovih samo po stilu, a neki su i dalje predmet rasprave među stručnjacima. Do vremena mogulske invazije, tradicija je napustila visoki pogled tipičan za perzijski stil i usvojila realističniji stil za životinje i biljke.<ref>Titley, 161 </ref> Nijedna minijatura nije sačuvana iz vremena vladavine osnivača dinastije, Babura, niti on sam spominje naručivanje ikakve u svojim memoarima, Baburnami.<ref>Lost , 12</ref> Primjerke ovoga ilustrirali su njegovi potomci, posebno Akbar, s mnogim portretima novih životinja koje je Babur susreo kada je došao u Indiju, a koje su pažljivo opisane.<ref>Verma, S. P. (1973). [https://www.jstor.org/stable/44138646 "Treatment of Similar Themes: A Study Based on the Illustrations of "Tuzuk-I-Baburi"".] ''Proceedings of the Indian History Congress''. '''34''': 292–297. ISSN&nbsp;2249-1937. JSTOR&nbsp;44138646.</ref><ref>Titley, 187</ref>Međutim, neke sačuvane neilustrovane rukopise možda je on naručio, a on komentira stil nekih poznatih perzijskih majstora iz prošlosti. Neki stariji ilustrovani rukopisi imaju njegov pečat na sebi; Moguli su poticali iz duge loze koja se proteže do Timura i bili su potpuno asimilirani u perzijsku kulturu, te se od njih očekivalo da budu pokrovitelji književnosti i umjetnosti. Stil Mogulske škole razvio se unutar kraljevskog ateljea. Znanje se prvenstveno prenosilo kroz porodične i naukničke odnose, te kroz sistem zajedničke izrade rukopisa koji je okupljao više umjetnika za pojedinačna djela.<ref>{{Cite web|url=http://sensiblereason.com/artistic-stylistic-transmission-in-the-royal-mughal-atelier/|title=Artistic Stylistic Transmission in the Royal Mughal Atelier|last=Sarafan|first=Greg|date=6 November 2011|publisher=Sensible Reason|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202123347/http://sensiblereason.com/artistic-stylistic-transmission-in-the-royal-mughal-atelier/|archive-date=February 2, 2014|url-status=usurped}}</ref> IU nekim slučajevima, stariji umjetnici bi crtali ilustracije u obrisima, a mlađi bi obično nanosili boje, posebno za pozadinska područja.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSeyller1999">Seyller, John (1999). "Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm". ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''42''': <span class="nowrap">3–</span>344. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1423-0526 1423-0526]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1522711 1522711].</cite></ref> Tamo gdje nisu upisana imena umjetnika, vrlo je teško pratiti slike carskih Mogula do određenih umjetnika.<ref name=":2" /> == Razvoj == [[Datoteka:Princes_of_the_House_of_Timur.jpg|mini|Prinčevi iz dinastije Timur, pripisani Perzijancu Abd as-Samadu, oko 1550–1555, s dodacima u sljedećem stoljeću pod Jahangirom]] Nakon nesigurnog početka pod Humajunom, veliki period mogulskog slikarstva bio je tokom sljedeće tri vladavine, Akbara, Džahangira i Šah Džahana, koje su između njih obuhvatile nešto više od jednog stoljeća. === Humajun (1530–1540 i 1555–1556) === [[Datoteka:Manohar._Emperor_Jahangir_Weighs_Prince_Khurram._Page_from_Tuzuk-i_Jahangiri._1610-1615,_British_Museum,_London.jpg|mini|Car Jahangir važe sliku princa Khurrama koju je naslikao Manohar Das, 1610–1615, prema Jahangirovom vlastitom primjerku Tuzk-e-Jahangirija. Imena glavnih likova navedena su na njihovoj odjeći, a umjetnik je prikazan na dnu. [[Britanski muzej|Britanski muzej.]]]] Kada je drugi mogulski car, Humajun, bio u egzilu u Tabrizu na safavidskom dvoru šaha Tahmaspa I od Perzije, bio je izložen perzijskom minijaturnom slikarstvu i naručio je barem jedno djelo tamo (ili u [[Kabul|Kabulu]]), neobično veliku sliku na tkanini prinčeva iz kuće Timur, koja se sada nalazi u Britanskom muzeju. Prvobitno grupni portret sa sinovima, u sljedećem stoljeću Jahangir ga je dodao kako bi prikazao dinastičku grupu koja uključuje i preminule pretke. Kada se Humajun vratio u Indiju, sa sobom je doveo dva ostvarena perzijska umjetnika, Abd al-Samada i Mir Sayyida Alija. Njegov brat, uzurpator Kamran Mirza, održavao je radionicu u Kabulu, koju je Humajun možda preuzeo. Humajunova glavna poznata narudžba bila je Khamsa Nizamija sa 36 iluminiranih stranica (BNF, Smith-Lesouëf 216), na kojoj su različiti stilovi raznih umjetnika uglavnom još uvijek vidljivi. Pored londonske slike, naručio je i najmanje dvije minijature koje ga prikazuju s članovima porodice,<ref name=":4" /> stvar koja je bila rijetka u Perziji, ali uobičajena među Mogulima. === Akbar (1556 - 1605) === Za vrijeme vladavine Humajunovog sina Akbara (r. 1556–1605), carski dvor, osim što je bio centar administrativne vlasti za upravljanje i vladanje ogromnim mogulskim carstvom, također se pojavio kao centar kulturne izvrsnosti. Akbar je naslijedio i proširio očevu biblioteku i atelje dvorskih slikara, i posvetio veliku ličnu pažnju njenom stvaralaštvu. Studirao je slikarstvo u mladosti kod Abd as-Samada,<ref name=":12">{{Cite journal|last=Canby|first=Sheila|date=2011|title='Abd Al-Samad|url=https://www.jstor.org/stable/23220221|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=97–110|issn=1423-0526|jstor=23220221|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719074105/https://www.jstor.org/stable/23220221|archive-date=2022-07-19|access-date=2025-08-22}}</ref> iako nije jasno koliko su daleko otišla ova istraživanja. Između 1560. i 1566. godine, Tutinama ("Priče o papagaju"), sada u Muzeju umjetnosti u Clevelandu,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1992|title=Overpainting in the Cleveland T̤ūt̤īnāma|url=https://www.jstor.org/stable/3249892|journal=Artibus Asiae|volume=52|issue=3/4|pages=283–318|doi=10.2307/3249892|issn=0004-3648|jstor=3249892|archive-url=https://web.archive.org/web/20250514201123/https://www.jstor.org/stable/3249892|archive-date=2025-05-14|access-date=2025-08-22}}</ref> je ilustrovan, prikazujući "stilske komponente carskog mogulskog stila u formativnoj fazi".<ref name=":5">{{Cite journal|last=Krishna|first=Anand|date=1973|title=A Reassessment of the "Tuti-Nama" Illustrations in the Cleveland Museum of Art (And Related Problems on Earliest Mughal Paintings and Painters)|url=https://www.jstor.org/stable/3249561|journal=Artibus Asiae|volume=35|issue=3|pages=241–268|doi=10.2307/3249561|issn=0004-3648|jstor=3249561|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220211714/https://www.jstor.org/stable/3249561|archive-date=2023-02-20|access-date=2025-08-22}}</ref> Između ostalih rukopisa, između 1562. i 1577. godine, atelje je radio na ilustriranom rukopisu Hamzaname koji se sastoji od 1.400 pamučnih folija, neobično velikih dimenzija 69 cm x 54 cm (otprilike 27 x 20 inča). Ovaj ogromni projekat "služio je kao sredstvo za oblikovanje različitih stilova njegovih umjetnika, iz Irana i iz različitih dijelova Indije, u jedan jedinstveni stil". Do kraja, stil je dostigao zrelost, a "ravne i dekorativne kompozicije perzijskog slikarstva transformirane su stvaranjem uvjerljivog prostora u kojem likovi naslikani u krugu mogu nastupati".. ''Remek-djelo Saʿdī Shīrāzī Gulistān''<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2008|title=The Colophon Portrait of the Royal Asiatic Society Gulistan of Sa'di|url=https://www.jstor.org/stable/40599603|journal=Artibus Asiae|volume=68|issue=2|pages=333–342|doi=10.61342/SYVY7599|issn=0004-3648|jstor=40599603}}</ref> nastalo je u Fatehpur Sikriju 1582. godine, Abu Tahir Tarsusijevo Darab-Nama oko 1585. godine; Nizamijeva Khamsa (Britanska biblioteka, Or. 12208) uslijedila je 1590-ih, a Jāmījevo Bahâristān oko 1595. godine u Lahoreu. Kako se slikarstvo izvedeno iz mogulskog stila širilo na hinduističke dvorove, ilustrovani tekstovi su uključivali hinduističke epove, uključujući Ramayanu i Mahabharatu; teme sa životinjskim basnama; pojedinačni portreti; i slike na brojne različite teme. Mogulski stil se tokom ovog perioda nastavio usavršavati, a elementi realizma i naturalizma su došli do izražaja. Između 1570. i 1585. godine, Akbar je angažovao preko stotinu slikara da praktikuju slikarstvo u mogulskom stilu. [[Datoteka:Agnipuruṣa_rises_from_the_sacred_fire.jpg|lijevo|mini|Agnipuruṣa se uzdiže iz svete vatre Putrakameshtija, oko 1588–1592, radovi Basawana i Husaina Naqqasha. Gvaš i zlato na papiru, Muzejski fond Maharaje Sawai Man Singha II, Gradska palača, Jaipur.]] Akbarova vladavina uspostavila je temu slavlja u Mogulskom carstvu. U ovom novom periodu, Akbar je uvjerio umjetnike da se fokusiraju na prikazivanje spektakla i uključivanje velikih simbola poput slonova u svoja djela kako bi stvorili osjećaj prosperitetnog carstva. Uz ovaj novi način razmišljanja, Akbar je također ohrabrio svoj narod da zapiše i pronađe način da zabilježi ono čega se sjećaju iz ranijih vremena kako bi osigurao da će se drugi moći sjetiti veličine Mogulskog carstva.<ref name=":6">{{Cite journal|last=Koch|first=Ebba|date=2017|title=Visual Strategies of Imperial Self-Representation: The Windsor Pādshāhnāma Revisited|url=https://www.jstor.org/stable/44972936|journal=The Art Bulletin|volume=99|issue=3|pages=93–124|doi=10.1080/00043079.2017.1292871|issn=0004-3079|jstor=44972936}}</ref> [[Datoteka:Bichitr_-_Jahangir_Preferring_a_Sufi_Shaikh_to_Kings,_from_the_St._Petersburg_album_-_Google_Art_Project.jpg|mini|'Džahangir preferira sufijskog šeika u odnosu na kraljeve, oko 1615–1618, Bičitr, Umjetnička galerija Freer.<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|title=A closer look at Mughal Emperor Jahangir depicted on the hourglass throne|website=The British Academy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421152337/https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|archive-date=2024-04-21|url-status=live|access-date=2025-08-22}}</ref>]] Džahangir je imao umjetničke sklonosti i tokom njegove vladavine mogulsko slikarstvo se dalje razvijalo. Poput Akbara, Džahangir je sakupljao iluminirane perzijske rukopise i albume, zajedno s evropskim slikama.<ref>{{Cite journal|last=Dimand|first=Maurice S.|date=1944|title=The Emperor Jahangir, Connoisseur of Paintings|url=https://www.jstor.org/stable/3257119|journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin|volume=2|issue=6|pages=196–200|doi=10.2307/3257119|issn=0026-1521}}</ref> Rad s kistom postao je finiji, a boje svjetlije. Jahangir je također bio duboko pod utjecajem evropskog slikarstva. Tokom svoje vladavine došao je u direktan kontakt s engleskom krunom i primao je poklone uljanih slika, među kojima su bili i portreti kralja i kraljice. Ohrabrio je svoj kraljevski atelje da usvoji perspektivu jedne tačke koju preferiraju evropski umjetnici, za razliku od spljoštenog višeslojnog stila koji se koristi u tradicionalnim minijaturama. Posebno je ohrabrio slike koje prikazuju događaje iz vlastitog života, pojedinačne portrete i studije ptica, cvijeća i životinja. Tuzk-e-Jahangiri (ili Jahangirnama), napisan za njegovog života, koji je autobiografski prikaz Jahangireve vladavine, sadrži nekoliko slika, uključujući neke neobične teme poput sjedinjenja sveca s tigricom i borbi između pauka.<ref>{{Cite journal|last=P.|first=Vaishnavi|last2=B.|first2=Ramya|date=2022|title=Mughal Miniature Paintings: An Analysis|url=https://www.kristujayantijournal.com/index.php/ijss/article/view/2189|journal=Kristu Jayanti Journal of Humanities and Social Sciences|language=en|issn=2583-6277|archive-url=https://web.archive.org/web/20250704094737/https://www.kristujayantijournal.com/index.php/ijss/article/view/2189|archive-date=2025-07-04|access-date=2025-08-18}}</ref> Mogulske slike nastale tokom Jahangirove vladavine nastavile su trend naturalizma i bile su pod utjecajem ponovnog oživljavanja perzijskih stilova i tema u odnosu na tradicionalnije hinduističke.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSeyller1999">Seyller, John (1999). "Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm". ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''42''': <span class="nowrap">3–</span>344. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1423-0526 1423-0526]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1522711 1522711].</cite></ref> === Šah Jahan (1628–1658) === [[Datoteka:'Elephant_with_Mahout',_circa_1660,_The_Metropolitan_Museum_of_Art.jpg|mini|'Slon sa mahoutom', oko 1660., Metropolitanski muzej umjetnosti.]] Tokom vladavine [[Šah Jahan|Šah Džahana]] (1628–1658), mogulsko slikarstvo se nastavilo razvijati, ali dvorsko slikarstvo je postalo krutije i formalnije. Ilustracije iz Padšahnāme ('Knjiga cara'), jednog od najboljih islamskih rukopisa iz Kraljevske kolekcije u Windsoru, naslikane su tokom vladavine [[Šah Jahan|Šah Džahana]]. Napisane na perzijskom jeziku na papiru prošaranom zlatom, imaju izuzetno izvedene slike. Padšahnāma sadrži portrete dvorjana i kraljevih slugu naslikane s velikim detaljima i individualnošću. Međutim, u skladu sa strogom formalnošću na dvoru, portreti kralja i važnih plemića prikazani su u strogom profilu, dok su sluge i obični ljudi, prikazani s individualnim crtama lica, prikazani u tročetvrtinskom ili frontalnom pogledu.<ref name=":6">{{Cite journal|last=Koch|first=Ebba|date=2017|title=Visual Strategies of Imperial Self-Representation: The Windsor Pādshāhnāma Revisited|url=https://www.jstor.org/stable/44972936|journal=The Art Bulletin|volume=99|issue=3|pages=93–124|doi=10.1080/00043079.2017.1292871|issn=0004-3079|jstor=44972936}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoch2017">Koch, Ebba (2017). [https://www.jstor.org/stable/44972936 "Visual Strategies of Imperial Self-Representation: The Windsor Pādshāhnāma Revisited"]. ''The Art Bulletin''. '''99''' (3): <span class="nowrap">93–</span>124. [[Digitalni identifikator objekta|doi]]:[[doi:10.1080/00043079.2017.1292871|10.1080/00043079.2017.1292871]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0004-3079 0004-3079]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/44972936 44972936].</cite></ref> [[Datoteka:Prince_Awrangzeb_(Aurangzeb)_facing_a_maddened_elephant_named_Sudhakar_(7_June_1633).jpg|mini|'Princ Awrangzeb (Aurangzeb) suočava se s bijesnim slonom po imenu Sudhakar (7. juni 1633.), oko 1635–40, Kraljevska kolekcija. Jedina slika pejzažnog formata u rukopisu Padshahnama, ova slika simbolizira snagu i moć Mogulske dinastije dok Šah Džahan posmatra kako njegov sin Aurangzeb zabija koplje u surlu slona u napadu..<ref>{{Cite web|url=https://www.rct.uk/collection/1005025-ad/prince-awrangzeb-facing-a-maddened-elephant-named-sudhakar-7-june-1633|title=Mughal artist - Prince Awrangzeb facing a maddened elephant named Sudhakar (7 June 1633)|website=www.rct.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240414083740/https://www.rct.uk/collection/1005025-ad/prince-awrangzeb-facing-a-maddened-elephant-named-sudhakar-7-june-1633|archive-date=2024-04-14|url-status=live|access-date=2025-08-19}}</ref>]] Teme koje uključuju muzičke zabave; ljubavnike, ponekad u intimnim pozama, na terasama i vrtovima; i askete okupljene oko vatre, obiluju u mogulskim slikama ovog perioda.Iako je ovaj period nazvan najprosperitetnijim, od umjetnika tog vremena se očekivalo da se pridržavaju predstavljanja života na dvoru kao organizovanog i ujedinjenog. Iz tog razloga, većina umjetnosti stvorene pod njegovom vlašću uglavnom se fokusirala na cara i pomogla je u uspostavljanju njegovog autoriteta. Svrha ove umjetnosti bila je da ostavi za sobom sliku onoga što su Moguli smatrali idealnim vladarom i državom.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|title=In a resplendent portrait of a Mughal emperor, subtle clues about a dark fall|last=Singh|first=Kavita|date=13 June 2021|website=Scroll.in|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612235734/https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|archive-date=2021-06-12|url-status=live|access-date=2021-06-13}}</ref> == Kasnije slike == [[Datoteka:Darbarscene.jpg|lijevo|mini|Durbar scena s novokrunisanim carem [[Aurangzeb|Aurangzebom]] na zlatnom tronu. Iako nije podsticao mogulsko slikarstvo, neka od najboljih djela nastala su tokom njegove vladavine.]] Aurangzeb (1658–1707) nikada nije bio oduševljeni mecena slikarstva, uglavnom iz vjerskih razloga, te se oko 1668. godine udaljio od pompe i ceremonijala dvora, nakon čega vjerovatno više nije naručivao slike. Nakon 1681. godine preselio se u Dekan kako bi nastavio svoje sporo osvajanje Dekanskih sultanata, nikada se ne vraćajući da živi na sjeveru.<ref>Lost, 147, 149 </ref> [[Datoteka:'Lovers_and_beloveds,_A_composite_of_scenes_from_Persian,_Urdu,_and_Sanskrit_literature',_painting_by_Chitarman_II,_ca_1735.png|mini|'Lovers and beloveds, scena iz perzijske, urdu i sanskrtske književnosti', slika Chitarmana II ili Kalyana Dasa, oko 1735. godine, Muzej umjetnosti u Clevelandu. Čitanjem perzijskih natpisa na nastaliq pismu, mogu se identificirati sljedeće ličnosti iz raznolike književnosti: Ranjha, Joseph i Zulaykha, Vamiq i 'Azra, Nala, Sassi i Punnun, Shirin i Farhad, Padmavati i Ratnasena, Majnun, a također i Hafiz iz Shiraza i žena u koju se, prema narodnom predanju, Hafiz navodno zaljubio u mladosti.]] Mogulske slike su nastavile opstajati, ali je došlo do propadanja. Neki izvori, međutim, navode da su neke od najboljih mogulskih slika napravljene za Aurangzeba, nagađajući da su vjerovali da će on uskoro zatvoriti radionice i da su se time u njegovu korist nadmašili. Došlo je do kratkog preporoda za vrijeme vladavine Muhameda Šaha (1719–1748), ali do vremena Šaha Alama II (1759–1806), umjetnost mogulskog slikarstva izgubila je svoju slavu.<ref>{{Cite journal|last=Scheurleer|first=Pauline Lunsingh|date=2016|title=The Indian Miniatures in the Canter Visscher Album|journal=The Rijksmuseum Bulletin|volume=64|issue=3|pages=194–245|doi=10.52476/trb.9805|issn=1877-8127|jstor=43901906}}</ref> Do tada su se razvile i druge škole indijskog slikarstva, uključujući, na kraljevskim dvorovima radžputskih kraljevstava Rajputana, radžputsko slikarstvo i u gradovima kojima je vladala Britanska Istočnoindijska kompanija, kompanijski stil pod zapadnim utjecajem. Kasnomogulski stil često pokazuje povećanu upotrebu perspektive i recesije pod zapadnim utjecajem, kao u djelima Ghulam Ali Khana, Ghulam Murtaza Khana i Mazhar Ali Khana. Mnogi muzeji imaju značajne kolekcije mogulskih minijatura, poput [[Nacionalni muzej Indije|Nacionalnog muzeja Indije,]]<ref>{{Cite web|url=https://nationalmuseumindia.gov.in/en/collections/index/13|title=National Museum, New Delhi|website=nationalmuseumindia.gov.in|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250708153451/https://nationalmuseumindia.gov.in/en/collections/index/13|archive-date=2025-07-08|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Muzejski fond Mehrangarh,<ref>{{Cite web|url=https://www.mehrangarh.org/collection/paintings/|title=Paintings|website=Mehrangarh Museum Trust|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206211607/https://www.mehrangarh.org/collection/paintings/|archive-date=2025-02-06|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> [[Biblioteka Rampur Raza]],<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/events/mughal-miniatures-of-rampur-an-exhibition-created-out-of-ignca-publicaiton-on-the-rampur-raza-library-collection/|title=Mughal Miniatures of Rampur – an exhibition created out of IGNCA publicaiton on the Rampur Raza Library Collection {{!}} IGNCA|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250405023156/https://ignca.gov.in/events/mughal-miniatures-of-rampur-an-exhibition-created-out-of-ignca-publicaiton-on-the-rampur-raza-library-collection/|archive-date=2025-04-05|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Indijski muzej,<ref>{{Cite web|url=https://indianmuseumkolkata.org/gallery/paintings-gallery/|title=Paintings Gallery – Home – Indian Museum Kolkata|website=indianmuseumkolkata.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240922124347/https://indianmuseumkolkata.org/gallery/paintings-gallery/|archive-date=2024-09-22|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Britanska biblioteka<ref>{{Cite web|url=https://imagesonline.bl.uk/|title=British Library|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20250716213059/https://www.imagesonline.bl.uk/|archive-date=2025-07-16|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> (što uključuje ilustrovane kopije Razmname i Khamse Nizamija), Muzej umjetnosti Walters,<ref>{{Cite web|url=https://thewalters.org/experience/collections/|title=About the Collection of the Walters Art Museum|website=The Walters Art Museum|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821213734/https://thewalters.org/experience/collections/|archive-date=2025-08-21|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Nacionalni muzej azijske umjetnosti,<ref>{{Cite news|title=Explore Art + Culture - National Museum of Asian Art|url=https://asia.si.edu/explore-art-culture/|access-date=2025-08-18|work=National Museum of Asian Art|language=en-US|archive-date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811143845/https://asia.si.edu/explore-art-culture/}}</ref> [[Muzej Viktorije i Alberta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vam.ac.uk/collections|title=Explore the Collections · V&A|website=Victoria and Albert Museum|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250818152115/https://www.vam.ac.uk/collections|archive-date=2025-08-18|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref>[[Metropolitanski muzej umjetnosti,]]<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search?q=Mughal+&material=Paintings|title=Results for "Mughal " - The Metropolitan Museum of Art|website=www.metmuseum.org|language=en|access-date=2025-08-18}}</ref> Muzej umjetnosti u Clevelandu,<ref>{{Cite web|url=https://www.clevelandart.org/art/collection/search|title=Search the Collection {{!}} Cleveland Museum of Art|website=www.clevelandart.org|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808043949/https://www.clevelandart.org/art/collection/search|archive-date=2025-08-08|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya,<ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_miniatures_in_the_Chhatrapati_Shivaji_Maharaj_Vastu_Sangrahalaya|title=Category:Mughal miniatures in the Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya - Wikimedia Commons|website=commons.wikimedia.org|language=en|access-date=2025-08-22}}</ref> [[Muzej umjetnosti San Diega]]<ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_and_post-Mughal_miniatures_in_the_San_Diego_Museum_of_Art|title=Category:Mughal and post-Mughal miniatures in the San Diego Museum of Art - Wikimedia Commons|website=commons.wikimedia.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217173843/https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_and_post-Mughal_miniatures_in_the_San_Diego_Museum_of_Art|archive-date=2020-12-17|url-status=live|access-date=2025-08-22}}</ref>i Kraljevski fond za kolekcije.<ref>{{Cite web|url=https://www.rct.uk/collection/search#/page/1|title=Explore the Royal Collection online|website=www.rct.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402195830/https://www.rct.uk/collection/search#/page/1|archive-date=2019-04-02|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> == Umjetnici == [[Datoteka:Colophon_portrait_from_the_Khamsa_of_Nizami_-_BL_Or._MS_12208_f._325v.jpg|mini|Detalj s rukopisa Khamsa od Nizamija u Britanskoj biblioteci, napravljenog za Akbara, oko 1610. godine, na kojem Daulat (lijevo) slika kaligrafa rukopisa, Abd al-Rahima.]] Perzijski majstori umjetnici Abd al-Samad,<ref name=":12">{{Cite journal|last=Canby|first=Sheila|date=2011|title='Abd Al-Samad|url=https://www.jstor.org/stable/23220221|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=97–110|issn=1423-0526|jstor=23220221|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719074105/https://www.jstor.org/stable/23220221|archive-date=2022-07-19|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCanby2011">Canby, Sheila (2011). [https://www.jstor.org/stable/23220221 "'Abd Al-Samad"]. ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''48''': <span class="nowrap">97–</span>110. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1423-0526 1423-0526]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/23220221 23220221]. [https://web.archive.org/web/20220719074105/https://www.jstor.org/stable/23220221 Archived] from the original on 2022-07-19<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> Mir Musavvir i njegov sin Mir Sayyid Ali, te Dust Muhammad, koji su pratili Humayuna u Indiju u 16. stoljeću, vodili su carski atelje tokom formativnih faza mogulskog slikarstva. Ovi perzijski umjetnici<ref name=":8">{{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla P.|date=1987|title=Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations|url=https://www.jstor.org/stable/1523102|journal=Muqarnas|volume=4|pages=166–181|doi=10.2307/1523102|issn=0732-2992|jstor=1523102|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825033907/https://www.jstor.org/stable/1523102|archive-date=2025-08-25|access-date=2025-08-22}}</ref> Bili su majstori svog zanata i doprinijeli su prethodnim narudžbama poput Šahname Šaha Tahmaspa. Dust Muhammad, koji je bio učenik Kamāl ud-Dīna Behzada, također je radio na sastavljanju albuma Bahram Mirza. <ref>{{Cite journal|last=Weis|first=Friederike|date=2020-10-02|title=How the Persian Qalam Caused the Chinese Brush to Break: The Bahram Mirza Album Revisited|url=https://brill.com/view/journals/muqj/37/1/article-p63_4.xml|journal=Muqarnas Online|volume=37|issue=1|pages=63–109|doi=10.1163/22118993-00371P04|issn=0732-2992|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507021450/https://brill.com/view/journals/muqj/37/1/article-p63_4.xml|archive-date=2025-05-07|access-date=2025-08-22}}</ref>''i ilustracije Cartier Hafiza.'' [[Datoteka:Shah_Tahmasp_of_Iran._Painting_by_Sahifa_Banu,_Mughal,_early_17th_century.jpg|mini|'Iranski šah Tahmasp', početak 17. stoljeća, Sahifa Banu, Muzej Victoria i Albert. Ovaj portret iranskog šaha Tahmaspa naslikala je slikarica Sahifa Banu, s okvirima koje je oslikao Mansur.]] Mnogi umjetnici su radili na velikim narudžbama, većina njih su očigledno bili hinduisti, sudeći po zabilježenim imenima. Umjetnice su također bile dio mogulskog ateljea,<ref>{{Cite journal|last=Majlis|first=Najma Khan|date=2006|title=Representation of Professional and Working Women in Mughal Miniature Painting (16 Th -18 Th Century)|url=https://www.jstor.org/stable/44147951|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=67|pages=307–311|issn=2249-1937|jstor=44147951}}</ref> i doprinosile su narudžbama, kao što je Gulšan album (Muraqqa'-e Gulshan)<ref>{{Cite web|url=https://www.theheritagelab.in/women-artists-mughal-court/|title=5 Women Artists of the Mughal Court|last=Lab|first=The Heritage|date=2021-03-02|website=The Heritage Lab|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724094723/https://www.theheritagelab.in/women-artists-mughal-court/|archive-date=2024-07-24|url-status=live|access-date=2025-08-22}}</ref> Umjetnici poput Sahife Banu crtali su portrete i kopije kompozicija Kamāl ud-Dīn Behzāda i Sultana 'Alija al-Mashhadija, dok su drugi, poput Ruqaye Banu, Nuri Nadire Bano i Nini, pravili kopije evropskih gravura i grafika u svom stilu. Mogulsko slikarstvo uglavnom je uključivalo grupu umjetnika, jednog (obično najstarijeg) koji je odlučivao i skicirao kompoziciju, drugog koji je zapravo slikao, a možda i trećeg koji se specijalizirao za portrete, izvodeći pojedinačna lica. To je posebno bio slučaj s velikim projektima historijskih knjiga koji su dominirali produkcijom tokom Akbarove vladavine, Tutinama,<ref name=":5">{{Cite journal|last=Krishna|first=Anand|date=1973|title=A Reassessment of the "Tuti-Nama" Illustrations in the Cleveland Museum of Art (And Related Problems on Earliest Mughal Paintings and Painters)|url=https://www.jstor.org/stable/3249561|journal=Artibus Asiae|volume=35|issue=3|pages=241–268|doi=10.2307/3249561|issn=0004-3648|jstor=3249561|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220211714/https://www.jstor.org/stable/3249561|archive-date=2023-02-20|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKrishna1973">Krishna, Anand (1973). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/3249561 "A Reassessment of the "Tuti-Nama" Illustrations in the Cleveland Museum of Art (And Related Problems on Earliest Mughal Paintings and Painters)"]</span>. ''Artibus Asiae''. '''35''' (3): <span class="nowrap">241–</span>268. [[Digitalni identifikator objekta|doi]]:[[doi:10.2307/3249561|10.2307/3249561]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0004-3648 0004-3648]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/3249561 3249561]. [https://web.archive.org/web/20230220211714/https://www.jstor.org/stable/3249561 Archived] from the original on 2023-02-20<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> ''Baburnama'',<ref name=":11">{{Cite journal|last=Verma|first=S. P.|date=1973|title=Treatment of Similar Themes: A Study Based on the Illustrations of "Tuzuk-I-Baburi"|url=https://www.jstor.org/stable/44138646|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=34|pages=292–297|issn=2249-1937|jstor=44138646}}</ref> ''Hamzanama'',<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1993|title=A Dated Ḥamzanāma Illustration|url=https://www.jstor.org/stable/3250533|journal=Artibus Asiae|volume=53|issue=3/4|pages=501–505|doi=10.2307/3250533|issn=0004-3648|jstor=3250533}}</ref> ''Razmnama'',<ref>{{Cite journal|last=Rice|first=Yael|date=2010|title=A Persian Mahabharata: The 1598-1599 Razmnama|url=https://www.jstor.org/stable/20720743|journal=Manoa|volume=22|issue=1|pages=125–131|issn=1045-7909|jstor=20720743|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912043243/https://www.jstor.org/stable/20720743|archive-date=2025-09-12|access-date=2025-08-22}}</ref> i ''Akbarnama''. Za rukopise perzijske poezije postojao je drugačiji način rada, pri čemu se od najboljih majstora očigledno očekivalo da izrade izuzetno završene minijature, u potpunosti ili uglavnom svoja vlastita djela. Utjecaj na evoluciju stila tokom Akbarove vladavine imao je Kešav Das, koji je razumio i razvio "evropske tehnike prikazivanja prostora i volumena".<ref name="BloomBlair2009">{{Cite book|last=Bloom|first=Jonathan M.|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA380|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|last2=Blair|first2=Sheila S.|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1|volume=1|page=380}}</ref> Na sreću za moderne naučnike, Akbar je volio vidjeti imena umjetnika napisana ispod svake minijature. Analiza rukopisa pokazuje da su pojedinačne minijature bile dodijeljene mnogim slikarima. Na primjer, nepotpuna Razmnama u Britanskoj biblioteci sadrži 24 minijature, sa 21 različitim imenom, iako bi to mogao biti posebno veliki broj.<ref>"Razmnamah: the Persian Mahabharata" {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213192015/https://blogs.bl.uk/asian-and-african/2016/04/razmnamah-the-persian-mahabharata.html|date=2020-02-13}}, British Library ''Asian and African studies blog'', by Ursula Sims-Williams, April 2016 - see table near bottom</ref> Važni slikari u vrijeme Akbara i Jahangira su bili: <ref>Diamind, Maurice. "Mughal Painting Under Akbar the Great" {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201153059/http://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3257529.pdf.bannered.pdf|date=2016-12-01}} Metropolitan Museum of Art</ref> [[Datoteka:Self-portrait_of_the_artist_Daulat_and_portraits_of_the_artists_Govardhan,_Bishandas,_Manohar,_Abu'l-Hasan,_by_Daulat,_ca.1610.jpg|mini|Autoportret umjetnika Daulata (počevši od donjeg lijevog ugla i idući suprotno od smjera kazaljke na satu) i portreti umjetnika Govardhana, Bishandasa, Manohara, Abu'l-Hasana, autora Daulata, oko 1610. Autoportret i portreti nalaze se na rubu folia. Gulshan album (Muraqqaʿ-e Gulshan ili Moraqqaʿ-e Golshan). Čuva se u kolekciji biblioteke Golestanske palate u Teheranu..<ref name=":9">{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2013|title=The Gulshan Album and the Workshops of Prince Salim|url=https://www.jstor.org/stable/24240820|journal=Artibus Asiae|volume=73|issue=2|pages=445–477|doi=10.61342/NFFN3466|issn=0004-3648|jstor=24240820|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422175104/https://www.jstor.org/stable/24240820|archive-date=2024-04-22|access-date=2025-08-22}}</ref>]] * Farrukh Beg<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Farrukh Beg|url=https://www.jstor.org/stable/23220227|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=187–210|issn=1423-0526|jstor=23220227|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209155801/https://www.jstor.org/stable/23220227|archive-date=2022-12-09|access-date=2025-08-22}}</ref> ({{Oko|1545|1615}}), Perzijski umjetnik<ref name=":8">{{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla P.|date=1987|title=Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations|url=https://www.jstor.org/stable/1523102|journal=Muqarnas|volume=4|pages=166–181|doi=10.2307/1523102|issn=0732-2992|jstor=1523102|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825033907/https://www.jstor.org/stable/1523102|archive-date=2025-08-25|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSoucek1987">Soucek, Priscilla P. (1987). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/1523102 "Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations"]</span>. ''Muqarnas''. '''4''': <span class="nowrap">166–</span>181. [[Digitalni identifikator objekta|doi]]:[[doi:10.2307/1523102|10.2307/1523102]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0732-2992 0732-2992]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1523102 1523102]. [https://web.archive.org/web/20250825033907/https://www.jstor.org/stable/1523102 Archived] from the original on 2025-08-25<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> u Indiji od 1585. do 1590., vjerovtno u Bijapuru<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1995|title=Farrukh Beg in the Deccan|url=https://www.jstor.org/stable/3249754|journal=Artibus Asiae|volume=55|issue=3/4|pages=319–341|doi=10.2307/3249754|issn=0004-3648|jstor=3249754|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504051352/https://www.jstor.org/stable/3249754|archive-date=2021-05-04|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Verma|first=S. P.|date=1978|title=Farrukh Beg?the Mughal Court Painter|url=https://www.jstor.org/stable/44139370|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=39|pages=360–367|issn=2249-1937|jstor=44139370|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522050126/https://www.jstor.org/stable/44139370|archive-date=2021-05-22|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Skelton|first=Robert|date=1957|title=The Mughal Artist Farrokh Beg|url=https://www.jstor.org/stable/4629045|journal=Ars Orientalis|volume=2|pages=393–411|issn=0571-1371|jstor=4629045|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504162047/https://www.jstor.org/stable/4629045|archive-date=2021-05-04|access-date=2025-08-22}}</ref> * Daswanth, umro 1584, who worked especially on Akbar's ''Razmnama'', the ''[[Mahabharata]]'' in Persian.<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo Cleveland|date=1982|title=The Mughal Painter Daswanth|url=https://www.jstor.org/stable/4629314|journal=Ars Orientalis|volume=13|pages=121–133|issn=0571-1371|jstor=4629314|archive-url=https://web.archive.org/web/20240219211806/https://www.jstor.org/stable/4629314|archive-date=2024-02-19|access-date=2025-08-22}}</ref> * Basawan,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Basawan|url=https://www.jstor.org/stable/23220223|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=119–134|issn=1423-0526|jstor=23220223|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226112157/https://www.jstor.org/stable/23220223|archive-date=2024-02-26|access-date=2025-08-22}}</ref> (aktivan oko. 1580–1600), * Daulat (c. 1595- c. 1635/40), Karijeru je započeo slikajući velike narativne scene, zatim se specijalizirao za portrete, ali kasnije u karijeri, čini se, specijalizirao se za vrlo ukrašene bordure minijatura..<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Daulat|url=https://www.jstor.org/stable/23220234|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=305–320|issn=1423-0526|jstor=23220234}}</ref> * Govardhan,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Govardhan|url=https://www.jstor.org/stable/23220237|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=357–374|issn=1423-0526|jstor=23220237|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109111445/https://www.jstor.org/stable/23220237|archive-date=2023-01-09|access-date=2025-08-22}}</ref> aktivan oko 1596. do 1640. godine, bio je posebno dobar u portretima. Njegov otac Bhavani Das,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|title=In a resplendent portrait of a Mughal emperor, subtle clues about a dark fall|last=Singh|first=Kavita|date=13 June 2021|website=Scroll.in|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612235734/https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|archive-date=2021-06-12|url-status=live|access-date=2021-06-13}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh2021">Singh, Kavita (13 June 2021). [https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall "In a resplendent portrait of a Mughal emperor, subtle clues about a dark fall"]. ''Scroll.in''. [https://web.archive.org/web/20210612235734/https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall Archived] from the original on 2021-06-12<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-06-13</span></span>.</cite></ref> bio je slikar u carskoj radionici. * Ustad Mansur (aktivan oko 1590–1624), specijalista za životinje i biljke.<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Mansur|url=https://www.jstor.org/stable/23220230|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=243–258|issn=1423-0526|jstor=23220230}}</ref> * Abid (aktivan oko 1604-1645), bio je sin Aqa Rize i brat Abu al-Hasana, koji je bio obučen u principima perzijskog slikarstva.<ref name="Beach 2011 231–242">{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title='Abid|url=https://www.jstor.org/stable/23220229|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=231–242|issn=1423-0526|jstor=23220229}}</ref> * Ebu al-Hasan (1589. – oko 1630.), sin Aqa Rize i brat 'Abidov,<ref name="Beach 2011 231–242" /> koji je naslikao niz alegorijskih slika tokom Jahangirove regije, poput Džahangira kako puca u glavu Malika Ambara i Cara Džahangira koji trijumfuje nad siromaštvom.<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Aqa Riza and Abu'l Hasan|url=https://www.jstor.org/stable/23220228|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=211–230|issn=1423-0526|jstor=23220228|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427104737/https://www.jstor.org/stable/23220228|archive-date=2022-04-27|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo Cleveland|date=1980|title=The Mughal Painter Abu'l Hasan and Some English Sources for His Style|url=https://www.jstor.org/stable/20168968|journal=The Journal of the Walters Art Gallery|volume=38|pages=6–33|issn=0083-7156|jstor=20168968|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105231453/https://www.jstor.org/stable/20168968|archive-date=2026-01-05|access-date=2025-08-22}}</ref> * Bichitr (aktivan oko 1610–1660), koji se specijalizirao za portrete s evropskim utjecajem.<ref>{{Cite journal|last=Wilkinson|first=J. V. S.|date=1950|title=Masterpieces of Oriental Art. 14: Portrait of Sh?h Daulat by Bichitr|url=https://www.jstor.org/stable/25222365|journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|issue=1/2|pages=1|issn=0035-869X|jstor=25222365}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|title=A closer look at Mughal Emperor Jahangir depicted on the hourglass throne|website=The British Academy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421152337/https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|archive-date=2024-04-21|url-status=live|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/ "A closer look at Mughal Emperor Jahangir depicted on the hourglass throne"]. ''The British Academy''. [https://web.archive.org/web/20240421152337/https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/ Archived] from the original on 2024-04-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> * Nanha, slikar aktivan na dvorovima Akbara i Jahangira. Bio je ujak Bishandasa.<ref>{{Cite journal|last=Verma|first=S.P.|date=2000|title=Mughal Painting, Patrons and Painters|url=https://www.jstor.org/stable/44148128|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=61|pages=510–526|issn=2249-1937|jstor=44148128}}</ref> * Bišandas (oko 1590. - oko 1640.) koji se specijalizirao za portrete.<ref>{{Cite journal|last=Das|first=Asok Kumar|date=2011|title=Bishandas|url=https://www.jstor.org/stable/23220231|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=259–278|issn=1423-0526|jstor=23220231}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Coomaraswamy|first=Ananda K.|date=1927|title=Notes on Indian Painting, 4. Bis??nd?s and Others|url=https://www.jstor.org/stable/3247902|journal=Artibus Asiae|volume=2|issue=4|pages=283–294|doi=10.2307/3247902|issn=0004-3648|jstor=3247902}}</ref> * Mushfiq, rani primjer umjetnika koji izgleda nikada nije radio u carskom ateljeu, već za druge klijente poput Abd-ur-Rahima Khan-i-Khanana. * Miskin (oko 1560. - oko 1604.), izuzetno vješt slikar životinja.<ref>{{Cite journal|last=Brand|first=Michael|date=2011|title=Miskin|url=https://www.jstor.org/stable/23220226|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=167–186|issn=1423-0526|jstor=23220226}}</ref> * Sanwlah, koji je radio na Jahangirovom dvoru.<ref>{{Cite book|last=Brend|first=Dr Barbara|url=https://books.google.com/books?id=SUH8AQAAQBAJ&q=sanwlah&pg=PA235|title=Perspectives on Persian Painting: Illustrations to Amir Khusrau's Khamsah|date=2013-11-05|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-85411-8|language=en}}</ref> * Farrukh Chela<ref>{{Cite journal|last=Verma|first=S. P.|date=1975|title="Chela"?painters of the Mughal Court|url=https://www.jstor.org/stable/44138860|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=36|pages=345–352|issn=2249-1937|jstor=44138860|archive-url=https://web.archive.org/web/20250915113955/https://www.jstor.org/stable/44138860|archive-date=2025-09-15|access-date=2025-08-22}}</ref> (aktivan od 1580. ili 1585/1604.), doprinio je većini glavnih ilustrovanih rukopisa na mogulskom dvoru.<ref>{{Cite journal|last=Morris|first=Rekha|date=1982|title=Some Additions to the Known Corpus of Paintings by the Mughal Artist Farrukh Chela|url=https://www.jstor.org/stable/4629315|journal=Ars Orientalis|volume=13|pages=135–151|issn=0571-1371|jstor=4629315|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910102334/https://www.jstor.org/stable/4629315|archive-date=2025-09-10|access-date=2025-08-22}}</ref> * Keshav Das (aktivan oko 1570. - oko 1604.), kojeg je Abu'l Fazl rangirao kao petog na listi sedamnaest najboljih slikara carske radionice. Bio je poznat uglavnom po svojim kopijama i adaptacijama evropskih gravira.<ref>{{Cite journal|last=Okada|first=Amina|date=2011|title=Keshav Das|url=https://www.jstor.org/stable/23220225|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=153–166|issn=1423-0526|jstor=23220225}}</ref> * Payag (oko 1591. - oko 1658.), njegov rad je bio pod snažnim utjecajem evropske umjetnosti.<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Payag|url=https://www.jstor.org/stable/23220235|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=321–336|issn=1423-0526|jstor=23220235}}</ref> * Balchand (aktivan od oko 1595. do oko 1650.), Payagov brat. Vješt u pojedinačnim portretima i ilustracijama rukopisa, njegov rad je bio poznat po empatiji i elegantnim detaljima,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Balchand|url=https://www.jstor.org/stable/23220236|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=337–356|issn=1423-0526|jstor=23220236|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421191131/https://www.jstor.org/stable/23220236|archive-date=2022-04-21|access-date=2025-08-22}}</ref> poput 'Smrti Ināyat Khāna'.<ref name=":10">{{Cite journal|last=Smart|first=Ellen|date=1999|title=The Death of Ināyat Khān by the Mughal Artist Bālchand|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=58|issue=3/4|pages=273–279|doi=10.2307/3250020|issn=1423-0526|jstor=3250020}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSmart1999">Smart, Ellen (1999). "The Death of Ināyat Khān by the Mughal Artist Bālchand". ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''58''' (3/4): <span class="nowrap">273–</span>279. [[Digitalni identifikator objekta|doi]]:[[doi:10.2307/3250020|10.2307/3250020]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1423-0526 1423-0526]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/3250020 3250020].</cite></ref> * Mandu ili Mandu Firangi (oko 1598.) evropski umjetnik školovan u zapadnjačkoj umjetnosti koji je radio u Akbarovom ateljeu. S Miskinom i Bhagawanom ilustrirao je nekoliko listova Ramajane iz Akbarove vladavine u Muzeju Maharadža Sawai Man Singha II, Gradska palača, Jaipur..<ref>{{Cite journal|last=Kazmi|first=Nuzhat|last2=Kazmi|first2=Nuzhat Fatima|date=1986|title=Mandu Firangi- A Case Study of an Akbari Painter|url=https://www.jstor.org/stable/44141574|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=47|pages=441–445|issn=2249-1937|jstor=44141574}}</ref><ref>{{Cite book|last=Harris|first=Jonathan Gil|title=The First Firangis: Remarkable Stories of Heroes, Healers, Charlatans, Courtesans & other Foreigners who Became Indian|date=2015|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-63-7|location=New Delhi}}</ref> Drugi značajni slikari bili su Muhammad 'Ali, Abd al-Rahim, Amal-e Hashim i Mah Muhammad. Subimperijalna škola mogulskog slikarstva uključivala je umjetnike poput Mushfiqa, Kamala i Fazla, koji nisu bili dio kraljevskog ateljea, a bili su pod pokroviteljstvom plemića poput Abd-ur-Rahim Khan-i-Khanana, koji je naručio Slobodniju Rāmāyaṇu.<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer R?m?ya?a and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Ra??m|url=https://www.jstor.org/stable/1522711|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214044044/https://www.jstor.org/stable/1522711|archive-date=2023-02-14|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Aitken|first=Molly Emma|date=2013|title=The Laud Rāgamālā Album, Bikaner, and the Sociability of Subimperial Painting|url=https://www.jstor.org/stable/43677820|journal=Archives of Asian Art|volume=63|issue=1|pages=27–58|doi=10.1353/aaa.2013.0003|issn=0066-6637|jstor=43677820}}</ref> Tokom prve polovine 18. vijeka, mnogi umjetnici obučeni kod Mogula napustili su carske radionice kako bi radili na radžputskim dvorovima, poput umjetnika poput Bhavanidasa (aktivan oko 1700-1748).<ref>{{Cite journal|last=Haidar|first=Navina|date=2011|title=Bhavanidas|url=https://www.jstor.org/stable/23223159|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=531–546|issn=1423-0526|jstor=23223159|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019175135/https://www.jstor.org/stable/23223159|archive-date=2022-10-19|access-date=2025-08-22}}</ref> i njegovog sina Dalchand (aktivan oko 1710-1760), koji se preselio u Jodhpur da radi za Abhai Singha (vladao 1724-1748), a zatim u Kishangarh oko 1728.<ref>{{Cite journal|last=McInerney|first=Terence|date=2011|title=Dalchand|url=https://www.jstor.org/stable/23223161|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=563–578|issn=1423-0526|jstor=23223161|archive-url=https://web.archive.org/web/20221213094659/https://www.jstor.org/stable/23223161|archive-date=2022-12-13|access-date=2025-08-22}}</ref> == Mogulski stil danas == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>  Minijaturne slike u mogulskom stilu i danas stvara mali broj umjetnika u Lahoreu, uglavnom koncentriranih u Nacionalnom koledžu umjetnosti, iako su mnoge od ovih minijatura samo kopije originala. Neki umjetnici su ponekad stvarali savremena djela koristeći klasične metode. Vještine potrebne za izradu ovih modernih verzija mogulskih minijatura i dalje se prenose s generacije na generaciju, iako mnogi zanatlije zapošljavaju i desetine radnika, često slikajući u teškim radnim uslovima, kako bi proizveli djela koja se prodaju pod potpisom njihovih modernih majstora. == Galerija == <gallery mode="nolines"> Datoteka:Painting_of_Akbar_Mughal_Period,_National_Museum,_New_Delhi.jpg|Akbarov portret Datoteka:A_noble_lady,_Mughal_dynasty,_India._17th_century.jpg|Plemkinja, Mogulska dinastija, Indija. 17. stoljeće. Boja i pozlata na papiru. [https://web.archive.org/web/20170202001223/http://www.asia.si.edu/collections/edan/object.php?q=fsg_F1907.219&bcrumb=true%7C Freer Gallery of Art F1907.219] Datoteka:Nurjahan.jpg|[[Nur Džahan|Nur Jahan]] Datoteka:Shah_Jahan_on_a_Terrace_Holding_a_Pendant_Set_with_His_Portrait.jpg|[[Šah Jahan|Shah Jahan]] na terasi Datoteka:Attributed_to_Hiranand_-_Illustration_from_a_Dictionary_(unidentified)-_Da'ud_Receives_a_Robe_of_Honor_from_Mun'im_Khan_-_Google_Art_Project.jpg|Daud Khan Karrani prima kaftan od Munim Khana Datoteka:1561-The_Victory_of_Ali_Quli_Khan_on_the_river_Gomti-Akbarnama.jpg|Pobjeda Ali Quli Khana na rijeci Gomti iz Akbarname 1561 Datoteka:Mir_Sayyid_Ali_-_Portrait_of_a_Young_Indian_Scholar.jpg|Prikaz mladog učenjaka u Mogulskom carstvu, koji je naslikao Mir Sayyid Ali, čita i piše komentar Kur'ana, 1559. Datoteka:Battle_scene_from_the_1570_Hamzanama_of_Akbar.jpg|Bitka iz Akbarove Hamzaname 1570 Datoteka:1561-The_Submission_of_the_rebel_brothers_Ali_Quli_and_Bahadur_Khan-Akbarnama.jpg|Predaja braće pobunjenika Ali Qulija i Bahadur Khana. Akbarnama, 1590–95<ref>{{Cite web|url=http://warfare.atspace.eu/Moghul/Akbar/Akbarnama.htm|title=The Submission of the rebel brothers Ali Quli and Bahadur Khan-Akbarnama|last=Basawan & Chitra|date=1590–1595|website=Akbarnama|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718112355/http://warfare.atspace.eu/Moghul/Akbar/Akbarnama.htm|archive-date=2013-07-18|url-status=live|access-date=2013-07-01}}</ref> Datoteka:1561-Akbar_riding_the_elephant_Hawa'I_pursuing_another_elephant_across_a_collapsing_bridge_of_boats_(right).jpg|Akbar jaše slona, progoni drugog slona preko urušavajućeg mosta od brodova (desno), 1561. Datoteka:1562-Pir_Muhammad_Drowns_While_Crossing_the_Narbada-Akbarnama.jpg|Pir Muhamed se utopio dok je prelazio Narbada-Akbarnama, 1562 Datoteka:1573-Akbar_receiving_his_sons_at_Fathpur-Akbarnama.jpg|Akbar prima svoje sinove u Fatehpur Sikri. Akbarnama, 1573 Datoteka:Europeans_Embracing_LACMA_M.83.105.20_(1_of_3).jpg|Evropljani se grle, [[Lahore]], oko 1590. Datoteka:"Alexander_is_Lowered_Into_the_Sea".jpg|alt=Alexander is Lowered into the Sea, from a Khamsa (Quintet) of Amir Khusrau Dihlavi c. 1597–98, attributed to Mukanda.|Aleksandra spuštaju u more, iz Khamse (Kvinteta) Amira Khusraua Dihlavija oko 1597–98, pripisano Mukandi<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/140003774?rpp=20&pg=8&ao=on&ft=mughal+empire&pos=145|title=Alexander is Lowered into the Sea|website=www.metmuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214214010/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/140003774?rpp=20&pg=8&ao=on&ft=mughal+empire&pos=145|archive-date=2018-12-14|url-status=live|access-date=2018-12-14}}</ref> Datoteka:The_Death_of_Inayat_Khan_(Bod_MS._Ouseley_Add._171b_f._4r).jpg|Balchand,<ref name=":10">{{Cite journal|last=Smart|first=Ellen|date=1999|title=The Death of Ināyat Khān by the Mughal Artist Bālchand|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=58|issue=3/4|pages=273–279|doi=10.2307/3250020|issn=1423-0526|jstor=3250020}}</ref> Umirući Inayat Khan, oko 1618., Bodleianska biblioteka, Oxford Datoteka:Mughal_Prince_Visits_a_Holy_Man.jpg|Mogulski princ posjećuje svetog čovjeka Datoteka:Prince_and_Ladies_in_a_Garden,_mid-18th_century;_Mughal.jpg|Mogulski princ i dame u vrtu, 18. vijek Datoteka:Gujjari_Ragini.jpg|Mlada žena svira Veenu papagaju, simbol njenog odsutnog ljubavnika. Slika iz 18. stoljeća u provincijskom mogulskom stilu Bengala. Datoteka:A_woman_holding_a_Veena,_Mughal,_India._18_century.jpg|Ženski izvođač sa tanpurom, 18. vijek. Boja i zlato na papiru. [https://web.archive.org/web/20160808220501/http://www.asia.si.edu/collections/edan/object.php?q=fsg_F1907.195&bcrumb=true Freer Gallery of Art F1907.195] Datoteka:Ascetic_Seated_on_Leopard's_Skin,_Provincial_Mughal_school,_India,_Opaque_watercolor_on_paper,_Late_18th_century.tiff|Asketa sjedeći na leopardovoj koži, kraj 18. vijeka Datoteka:Mughal_Ganjiya_Playing_Cards,_Early_19th_century,_courtesy_the_Wovensouls_collection.jpg|Mogul Ganjifa karte za igranje, početak 19. stoljeća, sa minijaturnim slikama – ljubaznošću kolekcije Wovensouls Datoteka:Box_with_Scenes_of_an_Emperor_Receiving_Gifts.jpg|Figuralna dekoracija ovog primjera pokazuje snažnu vezu sa slikama 17. stoljeća.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451479|title=Box with Scenes of an Emperor Receiving Gifts, early to mid-17th century|website=www.metmuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217110630/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451479|archive-date=2018-12-17|url-status=live|access-date=2018-12-17}}</ref> </gallery> == Vidi također == * [[Arapske minijature]] * [[Indijsko slikarstvo]] * [[Madhubani slikarstvo]] * [[Osmanlijska minijatura]] * [[Radžputsko slikarstvo]] * [[Tanjore slikarstvo]] * [[Zapadnjačko slikarstvo]] * [[Perzijska minijatura]] * [[Islamska minijatura]] * [[Sikhsko slikarstvo]] [[Kategorija:Mogulska umjetnost]] [[Kategorija:Pakistanska kultura]] [[Kategorija:Pakistanska umjetnost]] [[Kategorija:Pakistansko slikarstvo]] [[Kategorija:Škole indijskog slikarstva]] [[Kategorija:Islamski iluminirani rukopisi]] as14ifjie04tjc6ca3zqumwmteyjxcq 3914740 3914739 2026-07-26T16:30:25Z Curiousmind8 168846 3914740 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Govardhan._Jahangir_Visiting_the_Ascetic_Jadrup._ca._1616-20,_Musee_Guimet,_Paris.jpg|mini|460x460piksel|[[Govardhan|Govardhan,]] car [[Car Jahangir|Jahangir]] u posjeti asketi Jadrupu, c. 1616–1620<ref>''[https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010329628 Visite de Jahangir à l'ascète Jadrup]'', 1600, archived from the original on 2024-06-22, retrieved 2024-06-22</ref>]] '''Mogulsko slikarstvo''' je stil minijaturnog slikarstva, koji se koristi ili kao ilustracije za knjige ili kao pojedinačna djela koja se čuvaju u albumima (muraqqa), a nastao je tokom mogulskog perioda na [[Indijski potkontinent|Indijskom potkontinentu]]. Potječe od perzijske minijature na koju su snažno utjecale kineska i evropska umjetnost, a mogulsko slikarstvo također ima indijske i islamske utjecaje u svom razvoju.<ref>Ali, Azmat; Sahni, Janmejay; Sharma, Mohit; Sharma, Prajjwal; Goel, Dr Priya (2019-11-12). [https://books.google.ba/books?id=ABvzDwAAQBAJ&dq=Victoria+and+Albert+Museum+in+London+houses+a+large+and+impressive+collection+of+Mughal+paintings.&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''IAS Mains Paper 1 Indian Heritage & Culture History & Geography of the world & Society 2020''.] Arihant Publications India limited. ISBN&nbsp;<bdi>978-93-241-9210-3</bdi>. Archived from the original on 2023-05-10. Retrieved 2022-02-19.</ref><ref>Bloom, Jonathan Max; Blair, Sheila (2009). ''The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture''. Oxford: Oxford university press. pp.&nbsp;214–15. ISBN&nbsp;<bdi>978-0-19-530991-1</bdi>.</ref><ref>Neci̇poğlu, Gülru (2017). [[Neci̇poğlu, Gülru (2017). "Persianate Images between Europe and China: The "Frankish Manner" in the Diez and Topkapı Albums, c. 1350–1450". The Diez Albums: 529. doi:10.1163/9789004323483 021.|"Persianate Images between Europe and China: The "Frankish Manner" in the Diez and Topkapı Albums, c. 1350–1450".]] ''The Diez Albums'': 529. doi:10.1163/9789004323483_021.</ref>Kao što i samo ime govori, ovo slikarstvo se razvijalo i evoluiralo tokom vladavine mogulskih careva u Indiji, između 16. i 19. stoljeća. Mogulski carevi bili su muslimani i pripisuju im se zasluge za učvršćivanje islama na potkontinentu, širenje islamske (a posebno perzijske) umjetnosti i kulture, kao i vjere.<ref>[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml "BBC - Religions - Islam: Mughal Empire (1500s, 1600s)".] ''BBC''. Archived from the original on 2018-08-13. Retrieved 2019-01-01.</ref> Mogulsko slikarstvo odmah je pokazalo mnogo veći interes za realistične portrete nego što je to bilo tipično za perzijske minijature. Životinje i biljke bile su glavna tema mnogih minijatura za albume i bile su realističnije prikazane. Iako su mnoga klasična djela perzijske književnosti nastavila biti ilustrovana, kao i indijska književnost, ukus mogulskih careva za pisanje memoara ili dnevnika, koji je započeo [[Babur|Babur,]] osigurao je neke od najraskošnije ukrašenih tekstova, poput žanra [[Padšahnama]] u službenim historijama. Teme su bogate raznolikošću i uključuju portrete, događaje i scene iz dvorskog života, divlje životinje i scene lova, te ilustracije bitaka. Perzijska tradicija bogato ukrašenih okvira koji uokviruju središnju sliku (uglavnom obrubljeni na slikama prikazanim ovdje) nastavljena je, kao i modificirani oblik perzijske konvencije uzvišenog gledišta. [[Datoteka:Shahjahan_on_globe,_mid_17th_century.jpg|mini|Car Šah Džahan stoji na globusu, s oreolom i puttijem evropskog stila, oko 1618–1619 do 1629.]] Mogulski slikarski stil se kasnije proširio na druge indijske dvorove, i muslimanske i hinduističke, a kasnije i sikhske, i često se koristio za prikazivanje hinduističkih tema. To se uglavnom dogodilo u sjevernoj Indiji. Na tim dvorovima razvio je mnoge regionalne stilove, težeći da postanu smjeliji, ali manje profinjeni. Oni se često opisuju kao "post-mogulski", "sub-mogulski" ili "provincijski mogulski". == Teme == === Portreti === [[Datoteka:25_Abu'l_Hasan._Emperor_Jahangir_At_The_Jharoka_Window_Of_The_Agra_Fort,_ca._1620,_Aga_Khan_Museum_(cropped).jpg|mini|Abul Hasan, car Jahangir na prozoru Jharoka tvrđave Agra, oko 1620. godine, Muzej Aga Khana]] Od prilično ranog doba, mogulski stil je snažno obilježio realistično portretiranje, obično u profilu, pod utjecajem zapadnih grafika, koje su bile dostupne na mogulskom dvoru. Ovo nikada nije bila karakteristika ni perzijskih minijatura ni ranijeg indijskog slikarstva. Poza, koja se rijetko mijenjala u portretima, bila je glava u strogom profilu, ali ostatak tijela napola okrenut prema posmatraču. Dugo vremena portreti su uvijek bili muškarci, često u pratnji generaliziranih sluškinja ili konkubina; ali postoji naučna debata o predstavljanju ženskih članova dvora u portretima. Neki naučnici tvrde da ne postoje poznati sačuvani likovi figura poput Jahanara Begum i Mumtaz Mahal, dok drugi pripisuju minijature, na primjer iz albuma Dara Shikoh ili portreta u ogledalu iz Freer Gallery of Art, ovim poznatim plemkinjama.<ref>Crill and Jariwala, 23-30</ref><ref>Losty, J.P.; Roy, Malini (2012). ''Mughal India: Art, Culture and Empire Manuscripts and Paintings in the British Library''. London: The British Library. pp.&nbsp;132–133. ISBN&nbsp;<bdi>9780712358705</bdi>. Archived from the original on 2023-10-27. Retrieved 2020-11-27.</ref><ref>Abid. Reign of Shah Jahan, portrait by Abid dated 1628; assembled late 17th century. ''Mirror Case With Portrait of Mumtaz Mahal''. Freer Gallery of Art. F2005.4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808210437/http://www.asia.si.edu/collections/edan/object.php?q=fsg_F2005.4&bcrumb=true|date=2016-08-08}}</ref>Jedna idealizirana figura tipa Riza Abbasi bila je manje popularna, ali su kasnije postale popularne potpuno oslikane scene ljubavnika u palači. Crteži žanr scena, posebno oni koji prikazuju svete ljude, bilo muslimanske ili hinduističke, također su bili popularni. [[Akbar Veliki|Akbar]] je imao album, sada raspršen, koji se u potpunosti sastojao od portreta ličnosti s njegovog ogromnog dvora, a imao je praktičnu svrhu; prema hroničarima, konsultovao ga je kada bi sa svojim savjetnicima razgovarao o imenovanjima i slično, očigledno kako bi osvježio pamćenje o tome ko su bili ljudi o kojima se raspravljalo. Mnogi od njih, poput srednjovjekovnih evropskih slika svetaca, nosili su predmete povezane s njima radi lakše identifikacije, ali inače figure stoje na običnoj pozadini. <ref>Crill and Jariwala, 66</ref>Postoji niz lijepih Akbarovih portreta, ali pod njegovim nasljednicima [[Jahangir|Jahangirom]] i [[Šah Jahan|Shah Jahanom]] portret vladara čvrsto se učvrstio kao vodeća tema u indijskom minijaturnom slikarstvu, koje se proširilo i na muslimanske i na hinduističke kneževske dvorove širom Indije.<ref>Crill and Jariwala, 27–39, and catalogue entries</ref> Od 17. stoljeća, konjički portreti, uglavnom vladara, postali su još jedna popularna posudba sa Zapada.<ref>Crill and Jariwala, 68</ref> Druga nova vrsta slike prikazivala je [[Jharokha Darshan]] (doslovno "pogled s balkona/obožavanje"), ili javno prikazivanje cara dvoru ili javnosti, što je postalo svakodnevna ceremonija pod Akbarom, Jahangirom i [[Šah Jahan|Shah Jahanom]], prije nego što ga je [[Aurangzeb]] zaustavio kao neislamski. U ovim scenama, car je prikazan na vrhu na balkonu ili na prozoru, s gomilom dvorjana ispod, ponekad uključujući i mnoge portrete. Poput sve većih oreola koje su ovi carevi dobivali na pojedinačnim portretima, ikonografija odražava težnju kasnijih Mogula da projiciraju sliku kao predstavnika Allaha na zemlji, ili čak kao da i sami imaju kvazi-božanski status. Druge slike prikazuju ustoličenog cara na sastancima, prima posjetitelje ili je na durbaru, odnosno formalnom vijeću.<ref>Hansen, Waldemar, [https://books.google.ba/books?id=AV--abKg9GEC&pg=PA102&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''The Peacock Throne: The Drama of Mogul India'', 102, 1986, Motilal Banarsidass] ISBN</ref><ref>Kaur, Manpreet (February 2015). "Romancing The Jharokha: From Being A Source Of Ventilation And Light To The Divine Conception" (PDF). International Journal of Informative & Futuristic Research. Archived (PDF) from the original on 2021-06-11. Retrieved 2020-02-20.</ref> Ovi i kraljevski portreti uključeni u scene lova postali su vrlo popularni tipovi u kasnijem [[Radžputsko slikarstvo|radžputskom slikarstvu]] i drugim postmogulskim stilovima. [[Datoteka:"Study_of_a_Nilgai_(Blue_Bull)",_Folio_from_the_Shah_Jahan_Album_MET_DT4808.jpg|mini|[[Nilgai]] od [[Ustad Mansur|Ustad Mansura]] (1590–1624), koji se specijalizirao za proučavanje ptica i životinja za albume.]] Još jedno popularno područje teme bile su realistične studije životinja i biljaka, uglavnom cvijeća; tekst [[Baburnama|Baburname]] uključuje niz opisa takvih tema, koje su ilustrovane u kopijama napravljenim za Akbara. Ove teme su također imale specijalizirane umjetnike, uključujući Ustad Mansura. Milo C. Beach tvrdi da je "Mogulski naturalizam bio uveliko prenaglašen. Rane slike životinja sastoje se od varijacija na temu, a ne od novih, inovativnih zapažanja". On vidi značajne pozajmice iz kineskih slika životinja na papiru, koje, čini se, nisu bile visoko cijenjene od strane kineskih kolekcionara, te su stoga stigle u Indiju.<ref>Beach, 32–37, 37 quoted</ref> === Ilustrovane knjige === [[Datoteka:'Asvatthama_Fires_the_Narayana_Weapon_(Cosmic_Fire)_at_the_Pandavas',_Folio_from_a_Razmnama,_ca._1616-17,_The_Metropolitan_Museum_of_Art_1.jpg|mini|'Asvatthama ispaljuje Narayana oružje (Kosmičku vatru) na Pandave', Folio iz Khan-i Khananovog Razmname, oko 1616–17, Metropolitanski muzej umjetnosti]] U formativnom periodu stila, pod Akbarom, carska radionica je proizvela niz bogato ilustrovanih primjeraka poznatih knjiga na perzijskom jeziku. Jedan od prvih, vjerovatno iz 1550-ih i sada uglavnom u Muzeju umjetnosti u Clevelandu, bila je [[Tutinama]] sa oko 250 prilično jednostavnih i prilično malih minijatura, većina sa samo nekoliko figura. Nasuprot tome, [[Akbarova Hamzanama]] imala je neobično velike stranice, od gusto tkanog pamuka, a ne od uobičajenog papira, a slike su vrlo često bile prepune figura. Djelo je bilo "kontinuirani niz romantičnih interludija, prijetećih događaja, tijesnih bijegova i nasilnih djela", navodno govoreći o životu Muhamedovog ujaka.<ref>Beach, 61</ref> Akbarov rukopis imao je izuzetan ukupno oko 1400 minijatura, po jednu na svakom otvoru, sa relevantnim tekstom napisanim na poleđini stranice, vjerovatno da bi se čitao caru dok gleda svaku sliku. Ovaj kolosalni projekat trajao je veći dio 1560-ih, a vjerovatno i duže. Ova i nekoliko drugih ranih djela dovela su do pojave prilično ujedinjenog stila mogulske radionice oko 1580. godine. Drugi veliki projekti uključivali su biografije ili memoare [[Mogulske dinastije]]. [[Babur]], njen osnivač, napisao je memoare na [[čaghtai turskom jeziku]], koje je njegov unuk Akbar preveo na perzijski, kao [[Baburnama]] (1589), a zatim ih je izradio u četiri bogato ilustrovana primjerka, sa čak 183 minijature svaki. [[Akbarnama]] je bila Akbarova vlastita naručena biografija ili hronika, izrađena u mnogim verzijama, a tradicija se nastavila Jahangirovom autobiografijom, [[Tuzk-e-Jahangiri]] (ili Jahangirnama) i proslavljenom biografijom Šah Džahana, nazvanom Padšahnama, koja je okončala eru velikih ilustrovanih carskih biografija, oko 1650. godine. Akbar je naručio primjerak [[Zafarname]], biografije svog dalekog pretka [[Timur Lenk|Timura]], ali iako je imao svoju tetku [[Gulbadan Begum]] da napiše izvještaj o njegovom ocu Humajunu pod nazivom 'Humajun Nama', nijedan ilustrovani rukopis nije sačuvan. Svezci klasika perzijske poezije obično su imali nešto manje minijatura, često oko dvadeset, ali su one često bile najvišeg kvaliteta. Akbar je također dao prevesti hinduističke epske pjesme na perzijski jezik i proizvesti ih u ilustrovanim verzijama. Poznate su četiri Razmname, Mahabharate na perzijskom, iz perioda između 1585. i oko 1617. godine. Akbar je imao barem jedan primjerak perzijske verzije Ramajane, uz druga djela poput Bhagavata Purane, Harivamse i Pančatantre. == Porijeklo == [[Datoteka:Фаррух_Бек_Бабур_принимает_придворных._Бабурнаме._1589._Гал._Саклера,_Вашингтон.jpg|mini|''Ba''bur prima dvorjanina, Farrukh Beg, oko 1580–1585. Neprozirni akvarel i zlato na papiru, oslikano i montirano unutar okvira, iz Rawżat aṣ-ṣafāʾ. Još uvijek korišten stil perzijske minijature.]] Mogulsko dvorsko slikarstvo, za razliku od labavijih varijanti mogulskog stila nastalih na regionalnim dvorovima i u gradovima, bilo je hinduističko i džainističko, a ranije budističko, i gotovo u potpunosti religiozno. Postojalo je uglavnom u relativno malim ilustracijama tekstova, ali i u muralima i slikama u narodnim stilovima na tkanini, posebno onima na svitcima koje su izlagali popularni pjevači ili recitatori hinduističkih epova i drugih priča, a koje su izvodili putujući stručnjaci; vrlo malo ranih primjera ovih slika je preživjelo. Živahna [[Kašmir|kašmirska]] tradicija muralnog slikarstva cvjetala je između 9. i 17. stoljeća, što se vidi na muralima manastira Alchi ili Tsaparang: Akbar je zaposlio brojne kašimirske slikare, a određeni utjecaj njihove umjetnosti može se vidjeti u raznim mogulskim djelima, kao što je [[Hamzanama]].<ref>{{Cite book|last=Chaitanya|first=Krishna|url=https://books.google.com/books?id=aDo6x0OAdqAC&pg=PA7|title=A History of Indian Painting|date=1976|publisher=Abhinav Publications|pages=6–7|language=en}}</ref> [[Datoteka:Battle_of_Panipat_(20_April_1526)._Baburnama_of_1598.jpg|lijevo|mini|Ilustracija Prve bitke kod Panipata iz Baburname, oko 1598. godine.]] INasuprot tome, mogulsko slikarstvo bilo je "gotovo u potpunosti sekularno", iako su ponekad portretirane i vjerske ličnosti. Realizam, posebno u portretima ljudi i životinja, postao je ključni cilj, daleko više nego u perzijskom slikarstvu, a kamoli u indijskim tradicijama.<ref name=":1" /> Već je postojala muslimanska tradicija minijaturnog slikarstva pod Sultanatom u Delhiju, koji su Moguli svrgnuli i, poput Mogula, i najranijih centralnoazijskih vladara na potkontinentu, pokroviteljski su tretirali stranu kulturu. Ove slike su slikane na papiru s odvojivim listovima i obično su bile smještene između ukrašenih drvenih korica.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711}}</ref> Iako prvi sačuvani rukopisi potiču iz Mandua iz perioda oko 1500. godine, vrlo je vjerovatno da su postojali i raniji koji su ili izgubljeni ili se možda sada pripisuju južnoj Perziji, jer je kasnije rukopise teško razlikovati od ovih samo po stilu, a neki su i dalje predmet rasprave među stručnjacima. Do vremena mogulske invazije, tradicija je napustila visoki pogled tipičan za perzijski stil i usvojila realističniji stil za životinje i biljke.<ref>Titley, 161 </ref> Nijedna minijatura nije sačuvana iz vremena vladavine osnivača dinastije, Babura, niti on sam spominje naručivanje ikakve u svojim memoarima, Baburnami.<ref>Lost , 12</ref> Primjerke ovoga ilustrirali su njegovi potomci, posebno Akbar, s mnogim portretima novih životinja koje je Babur susreo kada je došao u Indiju, a koje su pažljivo opisane.<ref>Verma, S. P. (1973). [https://www.jstor.org/stable/44138646 "Treatment of Similar Themes: A Study Based on the Illustrations of "Tuzuk-I-Baburi"".] ''Proceedings of the Indian History Congress''. '''34''': 292–297. ISSN&nbsp;2249-1937. JSTOR&nbsp;44138646.</ref><ref>Titley, 187</ref>Međutim, neke sačuvane neilustrovane rukopise možda je on naručio, a on komentira stil nekih poznatih perzijskih majstora iz prošlosti. Neki stariji ilustrovani rukopisi imaju njegov pečat na sebi; Moguli su poticali iz duge loze koja se proteže do Timura i bili su potpuno asimilirani u perzijsku kulturu, te se od njih očekivalo da budu pokrovitelji književnosti i umjetnosti. Stil Mogulske škole razvio se unutar kraljevskog ateljea. Znanje se prvenstveno prenosilo kroz porodične i naukničke odnose, te kroz sistem zajedničke izrade rukopisa koji je okupljao više umjetnika za pojedinačna djela.<ref>{{Cite web|url=http://sensiblereason.com/artistic-stylistic-transmission-in-the-royal-mughal-atelier/|title=Artistic Stylistic Transmission in the Royal Mughal Atelier|last=Sarafan|first=Greg|date=6 November 2011|publisher=Sensible Reason|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202123347/http://sensiblereason.com/artistic-stylistic-transmission-in-the-royal-mughal-atelier/|archive-date=February 2, 2014|url-status=usurped}}</ref> IU nekim slučajevima, stariji umjetnici bi crtali ilustracije u obrisima, a mlađi bi obično nanosili boje, posebno za pozadinska područja.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSeyller1999">Seyller, John (1999). "Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm". ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''42''': <span class="nowrap">3–</span>344. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1423-0526 1423-0526]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1522711 1522711].</cite></ref> Tamo gdje nisu upisana imena umjetnika, vrlo je teško pratiti slike carskih Mogula do određenih umjetnika.<ref name=":2" /> == Razvoj == [[Datoteka:Princes_of_the_House_of_Timur.jpg|mini|Prinčevi iz dinastije Timur, pripisani Perzijancu Abd as-Samadu, oko 1550–1555, s dodacima u sljedećem stoljeću pod Jahangirom]] Nakon nesigurnog početka pod Humajunom, veliki period mogulskog slikarstva bio je tokom sljedeće tri vladavine, Akbara, Džahangira i Šah Džahana, koje su između njih obuhvatile nešto više od jednog stoljeća. === Humajun (1530–1540 i 1555–1556) === [[Datoteka:Manohar._Emperor_Jahangir_Weighs_Prince_Khurram._Page_from_Tuzuk-i_Jahangiri._1610-1615,_British_Museum,_London.jpg|mini|Car Jahangir važe sliku princa Khurrama koju je naslikao Manohar Das, 1610–1615, prema Jahangirovom vlastitom primjerku Tuzk-e-Jahangirija. Imena glavnih likova navedena su na njihovoj odjeći, a umjetnik je prikazan na dnu. [[Britanski muzej|Britanski muzej.]]]] Kada je drugi mogulski car, Humajun, bio u egzilu u Tabrizu na safavidskom dvoru šaha Tahmaspa I od Perzije, bio je izložen perzijskom minijaturnom slikarstvu i naručio je barem jedno djelo tamo (ili u [[Kabul|Kabulu]]), neobično veliku sliku na tkanini prinčeva iz kuće Timur, koja se sada nalazi u Britanskom muzeju. Prvobitno grupni portret sa sinovima, u sljedećem stoljeću Jahangir ga je dodao kako bi prikazao dinastičku grupu koja uključuje i preminule pretke. Kada se Humajun vratio u Indiju, sa sobom je doveo dva ostvarena perzijska umjetnika, Abd al-Samada i Mir Sayyida Alija. Njegov brat, uzurpator Kamran Mirza, održavao je radionicu u Kabulu, koju je Humajun možda preuzeo. Humajunova glavna poznata narudžba bila je Khamsa Nizamija sa 36 iluminiranih stranica (BNF, Smith-Lesouëf 216), na kojoj su različiti stilovi raznih umjetnika uglavnom još uvijek vidljivi. Pored londonske slike, naručio je i najmanje dvije minijature koje ga prikazuju s članovima porodice,<ref name=":4" /> stvar koja je bila rijetka u Perziji, ali uobičajena među Mogulima. === Akbar (1556 - 1605) === Za vrijeme vladavine Humajunovog sina Akbara (r. 1556–1605), carski dvor, osim što je bio centar administrativne vlasti za upravljanje i vladanje ogromnim mogulskim carstvom, također se pojavio kao centar kulturne izvrsnosti. Akbar je naslijedio i proširio očevu biblioteku i atelje dvorskih slikara, i posvetio veliku ličnu pažnju njenom stvaralaštvu. Studirao je slikarstvo u mladosti kod Abd as-Samada,<ref name=":12">{{Cite journal|last=Canby|first=Sheila|date=2011|title='Abd Al-Samad|url=https://www.jstor.org/stable/23220221|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=97–110|issn=1423-0526|jstor=23220221|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719074105/https://www.jstor.org/stable/23220221|archive-date=2022-07-19|access-date=2025-08-22}}</ref> iako nije jasno koliko su daleko otišla ova istraživanja. Između 1560. i 1566. godine, Tutinama ("Priče o papagaju"), sada u Muzeju umjetnosti u Clevelandu,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1992|title=Overpainting in the Cleveland T̤ūt̤īnāma|url=https://www.jstor.org/stable/3249892|journal=Artibus Asiae|volume=52|issue=3/4|pages=283–318|doi=10.2307/3249892|issn=0004-3648|jstor=3249892|archive-url=https://web.archive.org/web/20250514201123/https://www.jstor.org/stable/3249892|archive-date=2025-05-14|access-date=2025-08-22}}</ref> je ilustrovan, prikazujući "stilske komponente carskog mogulskog stila u formativnoj fazi".<ref name=":5">{{Cite journal|last=Krishna|first=Anand|date=1973|title=A Reassessment of the "Tuti-Nama" Illustrations in the Cleveland Museum of Art (And Related Problems on Earliest Mughal Paintings and Painters)|url=https://www.jstor.org/stable/3249561|journal=Artibus Asiae|volume=35|issue=3|pages=241–268|doi=10.2307/3249561|issn=0004-3648|jstor=3249561|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220211714/https://www.jstor.org/stable/3249561|archive-date=2023-02-20|access-date=2025-08-22}}</ref> Između ostalih rukopisa, između 1562. i 1577. godine, atelje je radio na ilustriranom rukopisu Hamzaname koji se sastoji od 1.400 pamučnih folija, neobično velikih dimenzija 69 cm x 54 cm (otprilike 27 x 20 inča). Ovaj ogromni projekat "služio je kao sredstvo za oblikovanje različitih stilova njegovih umjetnika, iz Irana i iz različitih dijelova Indije, u jedan jedinstveni stil". Do kraja, stil je dostigao zrelost, a "ravne i dekorativne kompozicije perzijskog slikarstva transformirane su stvaranjem uvjerljivog prostora u kojem likovi naslikani u krugu mogu nastupati".. ''Remek-djelo Saʿdī Shīrāzī Gulistān''<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2008|title=The Colophon Portrait of the Royal Asiatic Society Gulistan of Sa'di|url=https://www.jstor.org/stable/40599603|journal=Artibus Asiae|volume=68|issue=2|pages=333–342|doi=10.61342/SYVY7599|issn=0004-3648|jstor=40599603}}</ref> nastalo je u Fatehpur Sikriju 1582. godine, Abu Tahir Tarsusijevo Darab-Nama oko 1585. godine; Nizamijeva Khamsa (Britanska biblioteka, Or. 12208) uslijedila je 1590-ih, a Jāmījevo Bahâristān oko 1595. godine u Lahoreu. Kako se slikarstvo izvedeno iz mogulskog stila širilo na hinduističke dvorove, ilustrovani tekstovi su uključivali hinduističke epove, uključujući Ramayanu i Mahabharatu; teme sa životinjskim basnama; pojedinačni portreti; i slike na brojne različite teme. Mogulski stil se tokom ovog perioda nastavio usavršavati, a elementi realizma i naturalizma su došli do izražaja. Između 1570. i 1585. godine, Akbar je angažovao preko stotinu slikara da praktikuju slikarstvo u mogulskom stilu. [[Datoteka:Agnipuruṣa_rises_from_the_sacred_fire.jpg|lijevo|mini|Agnipuruṣa se uzdiže iz svete vatre Putrakameshtija, oko 1588–1592, radovi Basawana i Husaina Naqqasha. Gvaš i zlato na papiru, Muzejski fond Maharaje Sawai Man Singha II, Gradska palača, Jaipur.]] Akbarova vladavina uspostavila je temu slavlja u Mogulskom carstvu. U ovom novom periodu, Akbar je uvjerio umjetnike da se fokusiraju na prikazivanje spektakla i uključivanje velikih simbola poput slonova u svoja djela kako bi stvorili osjećaj prosperitetnog carstva. Uz ovaj novi način razmišljanja, Akbar je također ohrabrio svoj narod da zapiše i pronađe način da zabilježi ono čega se sjećaju iz ranijih vremena kako bi osigurao da će se drugi moći sjetiti veličine Mogulskog carstva.<ref name=":6">{{Cite journal|last=Koch|first=Ebba|date=2017|title=Visual Strategies of Imperial Self-Representation: The Windsor Pādshāhnāma Revisited|url=https://www.jstor.org/stable/44972936|journal=The Art Bulletin|volume=99|issue=3|pages=93–124|doi=10.1080/00043079.2017.1292871|issn=0004-3079|jstor=44972936}}</ref> [[Datoteka:Bichitr_-_Jahangir_Preferring_a_Sufi_Shaikh_to_Kings,_from_the_St._Petersburg_album_-_Google_Art_Project.jpg|mini|'Džahangir preferira sufijskog šeika u odnosu na kraljeve, oko 1615–1618, Bičitr, Umjetnička galerija Freer.<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|title=A closer look at Mughal Emperor Jahangir depicted on the hourglass throne|website=The British Academy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421152337/https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|archive-date=2024-04-21|url-status=live|access-date=2025-08-22}}</ref>]] Džahangir je imao umjetničke sklonosti i tokom njegove vladavine mogulsko slikarstvo se dalje razvijalo. Poput Akbara, Džahangir je sakupljao iluminirane perzijske rukopise i albume, zajedno s evropskim slikama.<ref>{{Cite journal|last=Dimand|first=Maurice S.|date=1944|title=The Emperor Jahangir, Connoisseur of Paintings|url=https://www.jstor.org/stable/3257119|journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin|volume=2|issue=6|pages=196–200|doi=10.2307/3257119|issn=0026-1521}}</ref> Rad s kistom postao je finiji, a boje svjetlije. Jahangir je također bio duboko pod utjecajem evropskog slikarstva. Tokom svoje vladavine došao je u direktan kontakt s engleskom krunom i primao je poklone uljanih slika, među kojima su bili i portreti kralja i kraljice. Ohrabrio je svoj kraljevski atelje da usvoji perspektivu jedne tačke koju preferiraju evropski umjetnici, za razliku od spljoštenog višeslojnog stila koji se koristi u tradicionalnim minijaturama. Posebno je ohrabrio slike koje prikazuju događaje iz vlastitog života, pojedinačne portrete i studije ptica, cvijeća i životinja. Tuzk-e-Jahangiri (ili Jahangirnama), napisan za njegovog života, koji je autobiografski prikaz Jahangireve vladavine, sadrži nekoliko slika, uključujući neke neobične teme poput sjedinjenja sveca s tigricom i borbi između pauka.<ref>{{Cite journal|last=P.|first=Vaishnavi|last2=B.|first2=Ramya|date=2022|title=Mughal Miniature Paintings: An Analysis|url=https://www.kristujayantijournal.com/index.php/ijss/article/view/2189|journal=Kristu Jayanti Journal of Humanities and Social Sciences|language=en|issn=2583-6277|archive-url=https://web.archive.org/web/20250704094737/https://www.kristujayantijournal.com/index.php/ijss/article/view/2189|archive-date=2025-07-04|access-date=2025-08-18}}</ref> Mogulske slike nastale tokom Jahangirove vladavine nastavile su trend naturalizma i bile su pod utjecajem ponovnog oživljavanja perzijskih stilova i tema u odnosu na tradicionalnije hinduističke.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSeyller1999">Seyller, John (1999). "Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm". ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''42''': <span class="nowrap">3–</span>344. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1423-0526 1423-0526]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1522711 1522711].</cite></ref> === Šah Jahan (1628–1658) === [[Datoteka:'Elephant_with_Mahout',_circa_1660,_The_Metropolitan_Museum_of_Art.jpg|mini|'Slon sa mahoutom', oko 1660., Metropolitanski muzej umjetnosti.]] Tokom vladavine [[Šah Jahan|Šah Džahana]] (1628–1658), mogulsko slikarstvo se nastavilo razvijati, ali dvorsko slikarstvo je postalo krutije i formalnije. Ilustracije iz Padšahnāme ('Knjiga cara'), jednog od najboljih islamskih rukopisa iz Kraljevske kolekcije u Windsoru, naslikane su tokom vladavine [[Šah Jahan|Šah Džahana]]. Napisane na perzijskom jeziku na papiru prošaranom zlatom, imaju izuzetno izvedene slike. Padšahnāma sadrži portrete dvorjana i kraljevih slugu naslikane s velikim detaljima i individualnošću. Međutim, u skladu sa strogom formalnošću na dvoru, portreti kralja i važnih plemića prikazani su u strogom profilu, dok su sluge i obični ljudi, prikazani s individualnim crtama lica, prikazani u tročetvrtinskom ili frontalnom pogledu.<ref name=":6">{{Cite journal|last=Koch|first=Ebba|date=2017|title=Visual Strategies of Imperial Self-Representation: The Windsor Pādshāhnāma Revisited|url=https://www.jstor.org/stable/44972936|journal=The Art Bulletin|volume=99|issue=3|pages=93–124|doi=10.1080/00043079.2017.1292871|issn=0004-3079|jstor=44972936}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoch2017">Koch, Ebba (2017). [https://www.jstor.org/stable/44972936 "Visual Strategies of Imperial Self-Representation: The Windsor Pādshāhnāma Revisited"]. ''The Art Bulletin''. '''99''' (3): <span class="nowrap">93–</span>124. [[Digitalni identifikator objekta|doi]]:[[doi:10.1080/00043079.2017.1292871|10.1080/00043079.2017.1292871]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0004-3079 0004-3079]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/44972936 44972936].</cite></ref> [[Datoteka:Prince_Awrangzeb_(Aurangzeb)_facing_a_maddened_elephant_named_Sudhakar_(7_June_1633).jpg|mini|'Princ Awrangzeb (Aurangzeb) suočava se s bijesnim slonom po imenu Sudhakar (7. juni 1633.), oko 1635–40, Kraljevska kolekcija. Jedina slika pejzažnog formata u rukopisu Padshahnama, ova slika simbolizira snagu i moć Mogulske dinastije dok Šah Džahan posmatra kako njegov sin Aurangzeb zabija koplje u surlu slona u napadu..<ref>{{Cite web|url=https://www.rct.uk/collection/1005025-ad/prince-awrangzeb-facing-a-maddened-elephant-named-sudhakar-7-june-1633|title=Mughal artist - Prince Awrangzeb facing a maddened elephant named Sudhakar (7 June 1633)|website=www.rct.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240414083740/https://www.rct.uk/collection/1005025-ad/prince-awrangzeb-facing-a-maddened-elephant-named-sudhakar-7-june-1633|archive-date=2024-04-14|url-status=live|access-date=2025-08-19}}</ref>]] Teme koje uključuju muzičke zabave; ljubavnike, ponekad u intimnim pozama, na terasama i vrtovima; i askete okupljene oko vatre, obiluju u mogulskim slikama ovog perioda.Iako je ovaj period nazvan najprosperitetnijim, od umjetnika tog vremena se očekivalo da se pridržavaju predstavljanja života na dvoru kao organizovanog i ujedinjenog. Iz tog razloga, većina umjetnosti stvorene pod njegovom vlašću uglavnom se fokusirala na cara i pomogla je u uspostavljanju njegovog autoriteta. Svrha ove umjetnosti bila je da ostavi za sobom sliku onoga što su Moguli smatrali idealnim vladarom i državom.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|title=In a resplendent portrait of a Mughal emperor, subtle clues about a dark fall|last=Singh|first=Kavita|date=13 June 2021|website=Scroll.in|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612235734/https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|archive-date=2021-06-12|url-status=live|access-date=2021-06-13}}</ref> == Kasnije slike == [[Datoteka:Darbarscene.jpg|lijevo|mini|Durbar scena s novokrunisanim carem [[Aurangzeb|Aurangzebom]] na zlatnom tronu. Iako nije podsticao mogulsko slikarstvo, neka od najboljih djela nastala su tokom njegove vladavine.]] Aurangzeb (1658–1707) nikada nije bio oduševljeni mecena slikarstva, uglavnom iz vjerskih razloga, te se oko 1668. godine udaljio od pompe i ceremonijala dvora, nakon čega vjerovatno više nije naručivao slike. Nakon 1681. godine preselio se u Dekan kako bi nastavio svoje sporo osvajanje Dekanskih sultanata, nikada se ne vraćajući da živi na sjeveru.<ref>Lost, 147, 149 </ref> [[Datoteka:'Lovers_and_beloveds,_A_composite_of_scenes_from_Persian,_Urdu,_and_Sanskrit_literature',_painting_by_Chitarman_II,_ca_1735.png|mini|'Lovers and beloveds, scena iz perzijske, urdu i sanskrtske književnosti', slika Chitarmana II ili Kalyana Dasa, oko 1735. godine, Muzej umjetnosti u Clevelandu. Čitanjem perzijskih natpisa na nastaliq pismu, mogu se identificirati sljedeće ličnosti iz raznolike književnosti: Ranjha, Joseph i Zulaykha, Vamiq i 'Azra, Nala, Sassi i Punnun, Shirin i Farhad, Padmavati i Ratnasena, Majnun, a također i Hafiz iz Shiraza i žena u koju se, prema narodnom predanju, Hafiz navodno zaljubio u mladosti.]] Mogulske slike su nastavile opstajati, ali je došlo do propadanja. Neki izvori, međutim, navode da su neke od najboljih mogulskih slika napravljene za Aurangzeba, nagađajući da su vjerovali da će on uskoro zatvoriti radionice i da su se time u njegovu korist nadmašili. Došlo je do kratkog preporoda za vrijeme vladavine Muhameda Šaha (1719–1748), ali do vremena Šaha Alama II (1759–1806), umjetnost mogulskog slikarstva izgubila je svoju slavu.<ref>{{Cite journal|last=Scheurleer|first=Pauline Lunsingh|date=2016|title=The Indian Miniatures in the Canter Visscher Album|journal=The Rijksmuseum Bulletin|volume=64|issue=3|pages=194–245|doi=10.52476/trb.9805|issn=1877-8127|jstor=43901906}}</ref> Do tada su se razvile i druge škole indijskog slikarstva, uključujući, na kraljevskim dvorovima radžputskih kraljevstava Rajputana, radžputsko slikarstvo i u gradovima kojima je vladala Britanska Istočnoindijska kompanija, kompanijski stil pod zapadnim utjecajem. Kasnomogulski stil često pokazuje povećanu upotrebu perspektive i recesije pod zapadnim utjecajem, kao u djelima Ghulam Ali Khana, Ghulam Murtaza Khana i Mazhar Ali Khana. Mnogi muzeji imaju značajne kolekcije mogulskih minijatura, poput [[Nacionalni muzej Indije|Nacionalnog muzeja Indije,]]<ref>{{Cite web|url=https://nationalmuseumindia.gov.in/en/collections/index/13|title=National Museum, New Delhi|website=nationalmuseumindia.gov.in|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250708153451/https://nationalmuseumindia.gov.in/en/collections/index/13|archive-date=2025-07-08|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Muzejski fond Mehrangarh,<ref>{{Cite web|url=https://www.mehrangarh.org/collection/paintings/|title=Paintings|website=Mehrangarh Museum Trust|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206211607/https://www.mehrangarh.org/collection/paintings/|archive-date=2025-02-06|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> [[Biblioteka Rampur Raza]],<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/events/mughal-miniatures-of-rampur-an-exhibition-created-out-of-ignca-publicaiton-on-the-rampur-raza-library-collection/|title=Mughal Miniatures of Rampur – an exhibition created out of IGNCA publicaiton on the Rampur Raza Library Collection {{!}} IGNCA|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250405023156/https://ignca.gov.in/events/mughal-miniatures-of-rampur-an-exhibition-created-out-of-ignca-publicaiton-on-the-rampur-raza-library-collection/|archive-date=2025-04-05|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Indijski muzej,<ref>{{Cite web|url=https://indianmuseumkolkata.org/gallery/paintings-gallery/|title=Paintings Gallery – Home – Indian Museum Kolkata|website=indianmuseumkolkata.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240922124347/https://indianmuseumkolkata.org/gallery/paintings-gallery/|archive-date=2024-09-22|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Britanska biblioteka<ref>{{Cite web|url=https://imagesonline.bl.uk/|title=British Library|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20250716213059/https://www.imagesonline.bl.uk/|archive-date=2025-07-16|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> (što uključuje ilustrovane kopije Razmname i Khamse Nizamija), Muzej umjetnosti Walters,<ref>{{Cite web|url=https://thewalters.org/experience/collections/|title=About the Collection of the Walters Art Museum|website=The Walters Art Museum|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821213734/https://thewalters.org/experience/collections/|archive-date=2025-08-21|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Nacionalni muzej azijske umjetnosti,<ref>{{Cite news|title=Explore Art + Culture - National Museum of Asian Art|url=https://asia.si.edu/explore-art-culture/|access-date=2025-08-18|work=National Museum of Asian Art|language=en-US|archive-date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811143845/https://asia.si.edu/explore-art-culture/}}</ref> [[Muzej Viktorije i Alberta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vam.ac.uk/collections|title=Explore the Collections · V&A|website=Victoria and Albert Museum|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250818152115/https://www.vam.ac.uk/collections|archive-date=2025-08-18|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref>[[Metropolitanski muzej umjetnosti,]]<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search?q=Mughal+&material=Paintings|title=Results for "Mughal " - The Metropolitan Museum of Art|website=www.metmuseum.org|language=en|access-date=2025-08-18}}</ref> Muzej umjetnosti u Clevelandu,<ref>{{Cite web|url=https://www.clevelandart.org/art/collection/search|title=Search the Collection {{!}} Cleveland Museum of Art|website=www.clevelandart.org|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808043949/https://www.clevelandart.org/art/collection/search|archive-date=2025-08-08|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya,<ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_miniatures_in_the_Chhatrapati_Shivaji_Maharaj_Vastu_Sangrahalaya|title=Category:Mughal miniatures in the Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya - Wikimedia Commons|website=commons.wikimedia.org|language=en|access-date=2025-08-22}}</ref> [[Muzej umjetnosti San Diega]]<ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_and_post-Mughal_miniatures_in_the_San_Diego_Museum_of_Art|title=Category:Mughal and post-Mughal miniatures in the San Diego Museum of Art - Wikimedia Commons|website=commons.wikimedia.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217173843/https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_and_post-Mughal_miniatures_in_the_San_Diego_Museum_of_Art|archive-date=2020-12-17|url-status=live|access-date=2025-08-22}}</ref>i Kraljevski fond za kolekcije.<ref>{{Cite web|url=https://www.rct.uk/collection/search#/page/1|title=Explore the Royal Collection online|website=www.rct.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402195830/https://www.rct.uk/collection/search#/page/1|archive-date=2019-04-02|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> == Umjetnici == [[Datoteka:Colophon_portrait_from_the_Khamsa_of_Nizami_-_BL_Or._MS_12208_f._325v.jpg|mini|Detalj s rukopisa Khamsa od Nizamija u Britanskoj biblioteci, napravljenog za Akbara, oko 1610. godine, na kojem Daulat (lijevo) slika kaligrafa rukopisa, Abd al-Rahima.]] Perzijski majstori umjetnici Abd al-Samad,<ref name=":12">{{Cite journal|last=Canby|first=Sheila|date=2011|title='Abd Al-Samad|url=https://www.jstor.org/stable/23220221|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=97–110|issn=1423-0526|jstor=23220221|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719074105/https://www.jstor.org/stable/23220221|archive-date=2022-07-19|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCanby2011">Canby, Sheila (2011). [https://www.jstor.org/stable/23220221 "'Abd Al-Samad"]. ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''48''': <span class="nowrap">97–</span>110. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1423-0526 1423-0526]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/23220221 23220221]. [https://web.archive.org/web/20220719074105/https://www.jstor.org/stable/23220221 Archived] from the original on 2022-07-19<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> Mir Musavvir i njegov sin Mir Sayyid Ali, te Dust Muhammad, koji su pratili Humayuna u Indiju u 16. stoljeću, vodili su carski atelje tokom formativnih faza mogulskog slikarstva. Ovi perzijski umjetnici<ref name=":8">{{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla P.|date=1987|title=Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations|url=https://www.jstor.org/stable/1523102|journal=Muqarnas|volume=4|pages=166–181|doi=10.2307/1523102|issn=0732-2992|jstor=1523102|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825033907/https://www.jstor.org/stable/1523102|archive-date=2025-08-25|access-date=2025-08-22}}</ref> Bili su majstori svog zanata i doprinijeli su prethodnim narudžbama poput Šahname Šaha Tahmaspa. Dust Muhammad, koji je bio učenik Kamāl ud-Dīna Behzada, također je radio na sastavljanju albuma Bahram Mirza. <ref>{{Cite journal|last=Weis|first=Friederike|date=2020-10-02|title=How the Persian Qalam Caused the Chinese Brush to Break: The Bahram Mirza Album Revisited|url=https://brill.com/view/journals/muqj/37/1/article-p63_4.xml|journal=Muqarnas Online|volume=37|issue=1|pages=63–109|doi=10.1163/22118993-00371P04|issn=0732-2992|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507021450/https://brill.com/view/journals/muqj/37/1/article-p63_4.xml|archive-date=2025-05-07|access-date=2025-08-22}}</ref>''i ilustracije Cartier Hafiza.'' [[Datoteka:Shah_Tahmasp_of_Iran._Painting_by_Sahifa_Banu,_Mughal,_early_17th_century.jpg|mini|'Iranski šah Tahmasp', početak 17. stoljeća, Sahifa Banu, Muzej Victoria i Albert. Ovaj portret iranskog šaha Tahmaspa naslikala je slikarica Sahifa Banu, s okvirima koje je oslikao Mansur.]] Mnogi umjetnici su radili na velikim narudžbama, većina njih su očigledno bili hinduisti, sudeći po zabilježenim imenima. Umjetnice su također bile dio mogulskog ateljea,<ref>{{Cite journal|last=Majlis|first=Najma Khan|date=2006|title=Representation of Professional and Working Women in Mughal Miniature Painting (16 Th -18 Th Century)|url=https://www.jstor.org/stable/44147951|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=67|pages=307–311|issn=2249-1937|jstor=44147951}}</ref> i doprinosile su narudžbama, kao što je Gulšan album (Muraqqa'-e Gulshan)<ref>{{Cite web|url=https://www.theheritagelab.in/women-artists-mughal-court/|title=5 Women Artists of the Mughal Court|last=Lab|first=The Heritage|date=2021-03-02|website=The Heritage Lab|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724094723/https://www.theheritagelab.in/women-artists-mughal-court/|archive-date=2024-07-24|url-status=live|access-date=2025-08-22}}</ref> Umjetnici poput Sahife Banu crtali su portrete i kopije kompozicija Kamāl ud-Dīn Behzāda i Sultana 'Alija al-Mashhadija, dok su drugi, poput Ruqaye Banu, Nuri Nadire Bano i Nini, pravili kopije evropskih gravura i grafika u svom stilu. Mogulsko slikarstvo uglavnom je uključivalo grupu umjetnika, jednog (obično najstarijeg) koji je odlučivao i skicirao kompoziciju, drugog koji je zapravo slikao, a možda i trećeg koji se specijalizirao za portrete, izvodeći pojedinačna lica. To je posebno bio slučaj s velikim projektima historijskih knjiga koji su dominirali produkcijom tokom Akbarove vladavine, Tutinama,<ref name=":5">{{Cite journal|last=Krishna|first=Anand|date=1973|title=A Reassessment of the "Tuti-Nama" Illustrations in the Cleveland Museum of Art (And Related Problems on Earliest Mughal Paintings and Painters)|url=https://www.jstor.org/stable/3249561|journal=Artibus Asiae|volume=35|issue=3|pages=241–268|doi=10.2307/3249561|issn=0004-3648|jstor=3249561|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220211714/https://www.jstor.org/stable/3249561|archive-date=2023-02-20|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKrishna1973">Krishna, Anand (1973). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/3249561 "A Reassessment of the "Tuti-Nama" Illustrations in the Cleveland Museum of Art (And Related Problems on Earliest Mughal Paintings and Painters)"]</span>. ''Artibus Asiae''. '''35''' (3): <span class="nowrap">241–</span>268. [[Digitalni identifikator objekta|doi]]:[[doi:10.2307/3249561|10.2307/3249561]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0004-3648 0004-3648]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/3249561 3249561]. [https://web.archive.org/web/20230220211714/https://www.jstor.org/stable/3249561 Archived] from the original on 2023-02-20<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> ''Baburnama'',<ref name=":11">{{Cite journal|last=Verma|first=S. P.|date=1973|title=Treatment of Similar Themes: A Study Based on the Illustrations of "Tuzuk-I-Baburi"|url=https://www.jstor.org/stable/44138646|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=34|pages=292–297|issn=2249-1937|jstor=44138646}}</ref> ''Hamzanama'',<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1993|title=A Dated Ḥamzanāma Illustration|url=https://www.jstor.org/stable/3250533|journal=Artibus Asiae|volume=53|issue=3/4|pages=501–505|doi=10.2307/3250533|issn=0004-3648|jstor=3250533}}</ref> ''Razmnama'',<ref>{{Cite journal|last=Rice|first=Yael|date=2010|title=A Persian Mahabharata: The 1598-1599 Razmnama|url=https://www.jstor.org/stable/20720743|journal=Manoa|volume=22|issue=1|pages=125–131|issn=1045-7909|jstor=20720743|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912043243/https://www.jstor.org/stable/20720743|archive-date=2025-09-12|access-date=2025-08-22}}</ref> i ''Akbarnama''. Za rukopise perzijske poezije postojao je drugačiji način rada, pri čemu se od najboljih majstora očigledno očekivalo da izrade izuzetno završene minijature, u potpunosti ili uglavnom svoja vlastita djela. Utjecaj na evoluciju stila tokom Akbarove vladavine imao je Kešav Das, koji je razumio i razvio "evropske tehnike prikazivanja prostora i volumena".<ref name="BloomBlair2009">{{Cite book|last=Bloom|first=Jonathan M.|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA380|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|last2=Blair|first2=Sheila S.|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1|volume=1|page=380}}</ref> Na sreću za moderne naučnike, Akbar je volio vidjeti imena umjetnika napisana ispod svake minijature. Analiza rukopisa pokazuje da su pojedinačne minijature bile dodijeljene mnogim slikarima. Na primjer, nepotpuna Razmnama u Britanskoj biblioteci sadrži 24 minijature, sa 21 različitim imenom, iako bi to mogao biti posebno veliki broj.<ref>"Razmnamah: the Persian Mahabharata" {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213192015/https://blogs.bl.uk/asian-and-african/2016/04/razmnamah-the-persian-mahabharata.html|date=2020-02-13}}, British Library ''Asian and African studies blog'', by Ursula Sims-Williams, April 2016 - see table near bottom</ref> Važni slikari u vrijeme Akbara i Jahangira su bili: <ref>Diamind, Maurice. "Mughal Painting Under Akbar the Great" {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201153059/http://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3257529.pdf.bannered.pdf|date=2016-12-01}} Metropolitan Museum of Art</ref> [[Datoteka:Self-portrait_of_the_artist_Daulat_and_portraits_of_the_artists_Govardhan,_Bishandas,_Manohar,_Abu'l-Hasan,_by_Daulat,_ca.1610.jpg|mini|Autoportret umjetnika Daulata (počevši od donjeg lijevog ugla i idući suprotno od smjera kazaljke na satu) i portreti umjetnika Govardhana, Bishandasa, Manohara, Abu'l-Hasana, autora Daulata, oko 1610. Autoportret i portreti nalaze se na rubu folia. Gulshan album (Muraqqaʿ-e Gulshan ili Moraqqaʿ-e Golshan). Čuva se u kolekciji biblioteke Golestanske palate u Teheranu..<ref name=":9">{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2013|title=The Gulshan Album and the Workshops of Prince Salim|url=https://www.jstor.org/stable/24240820|journal=Artibus Asiae|volume=73|issue=2|pages=445–477|doi=10.61342/NFFN3466|issn=0004-3648|jstor=24240820|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422175104/https://www.jstor.org/stable/24240820|archive-date=2024-04-22|access-date=2025-08-22}}</ref>]] * Farrukh Beg<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Farrukh Beg|url=https://www.jstor.org/stable/23220227|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=187–210|issn=1423-0526|jstor=23220227|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209155801/https://www.jstor.org/stable/23220227|archive-date=2022-12-09|access-date=2025-08-22}}</ref> ({{Oko|1545|1615}}), Perzijski umjetnik<ref name=":8">{{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla P.|date=1987|title=Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations|url=https://www.jstor.org/stable/1523102|journal=Muqarnas|volume=4|pages=166–181|doi=10.2307/1523102|issn=0732-2992|jstor=1523102|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825033907/https://www.jstor.org/stable/1523102|archive-date=2025-08-25|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSoucek1987">Soucek, Priscilla P. (1987). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/1523102 "Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations"]</span>. ''Muqarnas''. '''4''': <span class="nowrap">166–</span>181. [[Digitalni identifikator objekta|doi]]:[[doi:10.2307/1523102|10.2307/1523102]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0732-2992 0732-2992]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1523102 1523102]. [https://web.archive.org/web/20250825033907/https://www.jstor.org/stable/1523102 Archived] from the original on 2025-08-25<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> u Indiji od 1585. do 1590., vjerovtno u Bijapuru<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1995|title=Farrukh Beg in the Deccan|url=https://www.jstor.org/stable/3249754|journal=Artibus Asiae|volume=55|issue=3/4|pages=319–341|doi=10.2307/3249754|issn=0004-3648|jstor=3249754|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504051352/https://www.jstor.org/stable/3249754|archive-date=2021-05-04|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Verma|first=S. P.|date=1978|title=Farrukh Beg?the Mughal Court Painter|url=https://www.jstor.org/stable/44139370|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=39|pages=360–367|issn=2249-1937|jstor=44139370|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522050126/https://www.jstor.org/stable/44139370|archive-date=2021-05-22|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Skelton|first=Robert|date=1957|title=The Mughal Artist Farrokh Beg|url=https://www.jstor.org/stable/4629045|journal=Ars Orientalis|volume=2|pages=393–411|issn=0571-1371|jstor=4629045|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504162047/https://www.jstor.org/stable/4629045|archive-date=2021-05-04|access-date=2025-08-22}}</ref> * Daswanth, umro 1584, who worked especially on Akbar's ''Razmnama'', the ''[[Mahabharata]]'' in Persian.<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo Cleveland|date=1982|title=The Mughal Painter Daswanth|url=https://www.jstor.org/stable/4629314|journal=Ars Orientalis|volume=13|pages=121–133|issn=0571-1371|jstor=4629314|archive-url=https://web.archive.org/web/20240219211806/https://www.jstor.org/stable/4629314|archive-date=2024-02-19|access-date=2025-08-22}}</ref> * Basawan,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Basawan|url=https://www.jstor.org/stable/23220223|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=119–134|issn=1423-0526|jstor=23220223|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226112157/https://www.jstor.org/stable/23220223|archive-date=2024-02-26|access-date=2025-08-22}}</ref> (aktivan oko. 1580–1600), * Daulat (c. 1595- c. 1635/40), Karijeru je započeo slikajući velike narativne scene, zatim se specijalizirao za portrete, ali kasnije u karijeri, čini se, specijalizirao se za vrlo ukrašene bordure minijatura..<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Daulat|url=https://www.jstor.org/stable/23220234|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=305–320|issn=1423-0526|jstor=23220234}}</ref> * Govardhan,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Govardhan|url=https://www.jstor.org/stable/23220237|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=357–374|issn=1423-0526|jstor=23220237|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109111445/https://www.jstor.org/stable/23220237|archive-date=2023-01-09|access-date=2025-08-22}}</ref> aktivan oko 1596. do 1640. godine, bio je posebno dobar u portretima. Njegov otac Bhavani Das,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|title=In a resplendent portrait of a Mughal emperor, subtle clues about a dark fall|last=Singh|first=Kavita|date=13 June 2021|website=Scroll.in|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612235734/https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|archive-date=2021-06-12|url-status=live|access-date=2021-06-13}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh2021">Singh, Kavita (13 June 2021). [https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall "In a resplendent portrait of a Mughal emperor, subtle clues about a dark fall"]. ''Scroll.in''. [https://web.archive.org/web/20210612235734/https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall Archived] from the original on 2021-06-12<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-06-13</span></span>.</cite></ref> bio je slikar u carskoj radionici. * Ustad Mansur (aktivan oko 1590–1624), specijalista za životinje i biljke.<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Mansur|url=https://www.jstor.org/stable/23220230|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=243–258|issn=1423-0526|jstor=23220230}}</ref> * Abid (aktivan oko 1604-1645), bio je sin Aqa Rize i brat Abu al-Hasana, koji je bio obučen u principima perzijskog slikarstva.<ref name="Beach 2011 231–242">{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title='Abid|url=https://www.jstor.org/stable/23220229|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=231–242|issn=1423-0526|jstor=23220229}}</ref> * Ebu al-Hasan (1589. – oko 1630.), sin Aqa Rize i brat 'Abidov,<ref name="Beach 2011 231–242" /> koji je naslikao niz alegorijskih slika tokom Jahangirove regije, poput Džahangira kako puca u glavu Malika Ambara i Cara Džahangira koji trijumfuje nad siromaštvom.<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Aqa Riza and Abu'l Hasan|url=https://www.jstor.org/stable/23220228|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=211–230|issn=1423-0526|jstor=23220228|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427104737/https://www.jstor.org/stable/23220228|archive-date=2022-04-27|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo Cleveland|date=1980|title=The Mughal Painter Abu'l Hasan and Some English Sources for His Style|url=https://www.jstor.org/stable/20168968|journal=The Journal of the Walters Art Gallery|volume=38|pages=6–33|issn=0083-7156|jstor=20168968|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105231453/https://www.jstor.org/stable/20168968|archive-date=2026-01-05|access-date=2025-08-22}}</ref> * Bichitr (aktivan oko 1610–1660), koji se specijalizirao za portrete s evropskim utjecajem.<ref>{{Cite journal|last=Wilkinson|first=J. V. S.|date=1950|title=Masterpieces of Oriental Art. 14: Portrait of Sh?h Daulat by Bichitr|url=https://www.jstor.org/stable/25222365|journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|issue=1/2|pages=1|issn=0035-869X|jstor=25222365}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|title=A closer look at Mughal Emperor Jahangir depicted on the hourglass throne|website=The British Academy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421152337/https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|archive-date=2024-04-21|url-status=live|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/ "A closer look at Mughal Emperor Jahangir depicted on the hourglass throne"]. ''The British Academy''. [https://web.archive.org/web/20240421152337/https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/ Archived] from the original on 2024-04-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> * Nanha, slikar aktivan na dvorovima Akbara i Jahangira. Bio je ujak Bishandasa.<ref>{{Cite journal|last=Verma|first=S.P.|date=2000|title=Mughal Painting, Patrons and Painters|url=https://www.jstor.org/stable/44148128|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=61|pages=510–526|issn=2249-1937|jstor=44148128}}</ref> * Bišandas (oko 1590. - oko 1640.) koji se specijalizirao za portrete.<ref>{{Cite journal|last=Das|first=Asok Kumar|date=2011|title=Bishandas|url=https://www.jstor.org/stable/23220231|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=259–278|issn=1423-0526|jstor=23220231}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Coomaraswamy|first=Ananda K.|date=1927|title=Notes on Indian Painting, 4. Bis??nd?s and Others|url=https://www.jstor.org/stable/3247902|journal=Artibus Asiae|volume=2|issue=4|pages=283–294|doi=10.2307/3247902|issn=0004-3648|jstor=3247902}}</ref> * Mushfiq, rani primjer umjetnika koji izgleda nikada nije radio u carskom ateljeu, već za druge klijente poput Abd-ur-Rahima Khan-i-Khanana. * Miskin (oko 1560. - oko 1604.), izuzetno vješt slikar životinja.<ref>{{Cite journal|last=Brand|first=Michael|date=2011|title=Miskin|url=https://www.jstor.org/stable/23220226|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=167–186|issn=1423-0526|jstor=23220226}}</ref> * Sanwlah, koji je radio na Jahangirovom dvoru.<ref>{{Cite book|last=Brend|first=Dr Barbara|url=https://books.google.com/books?id=SUH8AQAAQBAJ&q=sanwlah&pg=PA235|title=Perspectives on Persian Painting: Illustrations to Amir Khusrau's Khamsah|date=2013-11-05|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-85411-8|language=en}}</ref> * Farrukh Chela<ref>{{Cite journal|last=Verma|first=S. P.|date=1975|title="Chela"?painters of the Mughal Court|url=https://www.jstor.org/stable/44138860|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=36|pages=345–352|issn=2249-1937|jstor=44138860|archive-url=https://web.archive.org/web/20250915113955/https://www.jstor.org/stable/44138860|archive-date=2025-09-15|access-date=2025-08-22}}</ref> (aktivan od 1580. ili 1585/1604.), doprinio je većini glavnih ilustrovanih rukopisa na mogulskom dvoru.<ref>{{Cite journal|last=Morris|first=Rekha|date=1982|title=Some Additions to the Known Corpus of Paintings by the Mughal Artist Farrukh Chela|url=https://www.jstor.org/stable/4629315|journal=Ars Orientalis|volume=13|pages=135–151|issn=0571-1371|jstor=4629315|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910102334/https://www.jstor.org/stable/4629315|archive-date=2025-09-10|access-date=2025-08-22}}</ref> * Keshav Das (aktivan oko 1570. - oko 1604.), kojeg je Abu'l Fazl rangirao kao petog na listi sedamnaest najboljih slikara carske radionice. Bio je poznat uglavnom po svojim kopijama i adaptacijama evropskih gravira.<ref>{{Cite journal|last=Okada|first=Amina|date=2011|title=Keshav Das|url=https://www.jstor.org/stable/23220225|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=153–166|issn=1423-0526|jstor=23220225}}</ref> * Payag (oko 1591. - oko 1658.), njegov rad je bio pod snažnim utjecajem evropske umjetnosti.<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Payag|url=https://www.jstor.org/stable/23220235|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=321–336|issn=1423-0526|jstor=23220235}}</ref> * Balchand (aktivan od oko 1595. do oko 1650.), Payagov brat. Vješt u pojedinačnim portretima i ilustracijama rukopisa, njegov rad je bio poznat po empatiji i elegantnim detaljima,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Balchand|url=https://www.jstor.org/stable/23220236|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=337–356|issn=1423-0526|jstor=23220236|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421191131/https://www.jstor.org/stable/23220236|archive-date=2022-04-21|access-date=2025-08-22}}</ref> poput 'Smrti Ināyat Khāna'.<ref name=":10">{{Cite journal|last=Smart|first=Ellen|date=1999|title=The Death of Ināyat Khān by the Mughal Artist Bālchand|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=58|issue=3/4|pages=273–279|doi=10.2307/3250020|issn=1423-0526|jstor=3250020}}</ref> * Mandu ili Mandu Firangi (oko 1598.) evropski umjetnik školovan u zapadnjačkoj umjetnosti koji je radio u Akbarovom ateljeu. S Miskinom i Bhagawanom ilustrirao je nekoliko listova Ramajane iz Akbarove vladavine u Muzeju Maharadža Sawai Man Singha II, Gradska palača, Jaipur..<ref>{{Cite journal|last=Kazmi|first=Nuzhat|last2=Kazmi|first2=Nuzhat Fatima|date=1986|title=Mandu Firangi- A Case Study of an Akbari Painter|url=https://www.jstor.org/stable/44141574|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=47|pages=441–445|issn=2249-1937|jstor=44141574}}</ref><ref>{{Cite book|last=Harris|first=Jonathan Gil|title=The First Firangis: Remarkable Stories of Heroes, Healers, Charlatans, Courtesans & other Foreigners who Became Indian|date=2015|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-63-7|location=New Delhi}}</ref> Drugi značajni slikari bili su Muhammad 'Ali, Abd al-Rahim, Amal-e Hashim i Mah Muhammad. Subimperijalna škola mogulskog slikarstva uključivala je umjetnike poput Mushfiqa, Kamala i Fazla, koji nisu bili dio kraljevskog ateljea, a bili su pod pokroviteljstvom plemića poput Abd-ur-Rahim Khan-i-Khanana, koji je naručio Slobodniju Rāmāyaṇu.<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer R?m?ya?a and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Ra??m|url=https://www.jstor.org/stable/1522711|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214044044/https://www.jstor.org/stable/1522711|archive-date=2023-02-14|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Aitken|first=Molly Emma|date=2013|title=The Laud Rāgamālā Album, Bikaner, and the Sociability of Subimperial Painting|url=https://www.jstor.org/stable/43677820|journal=Archives of Asian Art|volume=63|issue=1|pages=27–58|doi=10.1353/aaa.2013.0003|issn=0066-6637|jstor=43677820}}</ref> Tokom prve polovine 18. vijeka, mnogi umjetnici obučeni kod Mogula napustili su carske radionice kako bi radili na radžputskim dvorovima, poput umjetnika poput Bhavanidasa (aktivan oko 1700-1748).<ref>{{Cite journal|last=Haidar|first=Navina|date=2011|title=Bhavanidas|url=https://www.jstor.org/stable/23223159|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=531–546|issn=1423-0526|jstor=23223159|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019175135/https://www.jstor.org/stable/23223159|archive-date=2022-10-19|access-date=2025-08-22}}</ref> i njegovog sina Dalchand (aktivan oko 1710-1760), koji se preselio u Jodhpur da radi za Abhai Singha (vladao 1724-1748), a zatim u Kishangarh oko 1728.<ref>{{Cite journal|last=McInerney|first=Terence|date=2011|title=Dalchand|url=https://www.jstor.org/stable/23223161|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=563–578|issn=1423-0526|jstor=23223161|archive-url=https://web.archive.org/web/20221213094659/https://www.jstor.org/stable/23223161|archive-date=2022-12-13|access-date=2025-08-22}}</ref> == Mogulski stil danas == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>  Minijaturne slike u mogulskom stilu i danas stvara mali broj umjetnika u Lahoreu, uglavnom koncentriranih u Nacionalnom koledžu umjetnosti, iako su mnoge od ovih minijatura samo kopije originala. Neki umjetnici su ponekad stvarali savremena djela koristeći klasične metode. Vještine potrebne za izradu ovih modernih verzija mogulskih minijatura i dalje se prenose s generacije na generaciju, iako mnogi zanatlije zapošljavaju i desetine radnika, često slikajući u teškim radnim uslovima, kako bi proizveli djela koja se prodaju pod potpisom njihovih modernih majstora. == Galerija == <gallery mode="nolines"> Datoteka:Painting_of_Akbar_Mughal_Period,_National_Museum,_New_Delhi.jpg|Akbarov portret Datoteka:A_noble_lady,_Mughal_dynasty,_India._17th_century.jpg|Plemkinja, Mogulska dinastija, Indija. 17. stoljeće. Boja i pozlata na papiru. [https://web.archive.org/web/20170202001223/http://www.asia.si.edu/collections/edan/object.php?q=fsg_F1907.219&bcrumb=true%7C Freer Gallery of Art F1907.219] Datoteka:Nurjahan.jpg|[[Nur Džahan|Nur Jahan]] Datoteka:Shah_Jahan_on_a_Terrace_Holding_a_Pendant_Set_with_His_Portrait.jpg|[[Šah Jahan|Shah Jahan]] na terasi Datoteka:Attributed_to_Hiranand_-_Illustration_from_a_Dictionary_(unidentified)-_Da'ud_Receives_a_Robe_of_Honor_from_Mun'im_Khan_-_Google_Art_Project.jpg|Daud Khan Karrani prima kaftan od Munim Khana Datoteka:1561-The_Victory_of_Ali_Quli_Khan_on_the_river_Gomti-Akbarnama.jpg|Pobjeda Ali Quli Khana na rijeci Gomti iz Akbarname 1561 Datoteka:Mir_Sayyid_Ali_-_Portrait_of_a_Young_Indian_Scholar.jpg|Prikaz mladog učenjaka u Mogulskom carstvu, koji je naslikao Mir Sayyid Ali, čita i piše komentar Kur'ana, 1559. Datoteka:Battle_scene_from_the_1570_Hamzanama_of_Akbar.jpg|Bitka iz Akbarove Hamzaname 1570 Datoteka:1561-The_Submission_of_the_rebel_brothers_Ali_Quli_and_Bahadur_Khan-Akbarnama.jpg|Predaja braće pobunjenika Ali Qulija i Bahadur Khana. Akbarnama, 1590–95<ref>{{Cite web|url=http://warfare.atspace.eu/Moghul/Akbar/Akbarnama.htm|title=The Submission of the rebel brothers Ali Quli and Bahadur Khan-Akbarnama|last=Basawan & Chitra|date=1590–1595|website=Akbarnama|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718112355/http://warfare.atspace.eu/Moghul/Akbar/Akbarnama.htm|archive-date=2013-07-18|url-status=live|access-date=2013-07-01}}</ref> Datoteka:1561-Akbar_riding_the_elephant_Hawa'I_pursuing_another_elephant_across_a_collapsing_bridge_of_boats_(right).jpg|Akbar jaše slona, progoni drugog slona preko urušavajućeg mosta od brodova (desno), 1561. Datoteka:1562-Pir_Muhammad_Drowns_While_Crossing_the_Narbada-Akbarnama.jpg|Pir Muhamed se utopio dok je prelazio Narbada-Akbarnama, 1562 Datoteka:1573-Akbar_receiving_his_sons_at_Fathpur-Akbarnama.jpg|Akbar prima svoje sinove u Fatehpur Sikri. Akbarnama, 1573 Datoteka:Europeans_Embracing_LACMA_M.83.105.20_(1_of_3).jpg|Evropljani se grle, [[Lahore]], oko 1590. Datoteka:"Alexander_is_Lowered_Into_the_Sea".jpg|alt=Alexander is Lowered into the Sea, from a Khamsa (Quintet) of Amir Khusrau Dihlavi c. 1597–98, attributed to Mukanda.|Aleksandra spuštaju u more, iz Khamse (Kvinteta) Amira Khusraua Dihlavija oko 1597–98, pripisano Mukandi<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/140003774?rpp=20&pg=8&ao=on&ft=mughal+empire&pos=145|title=Alexander is Lowered into the Sea|website=www.metmuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214214010/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/140003774?rpp=20&pg=8&ao=on&ft=mughal+empire&pos=145|archive-date=2018-12-14|url-status=live|access-date=2018-12-14}}</ref> Datoteka:The_Death_of_Inayat_Khan_(Bod_MS._Ouseley_Add._171b_f._4r).jpg|Balchand,<ref name=":10">{{Cite journal|last=Smart|first=Ellen|date=1999|title=The Death of Ināyat Khān by the Mughal Artist Bālchand|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=58|issue=3/4|pages=273–279|doi=10.2307/3250020|issn=1423-0526|jstor=3250020}}</ref> Umirući Inayat Khan, oko 1618., Bodleianska biblioteka, Oxford Datoteka:Mughal_Prince_Visits_a_Holy_Man.jpg|Mogulski princ posjećuje svetog čovjeka Datoteka:Prince_and_Ladies_in_a_Garden,_mid-18th_century;_Mughal.jpg|Mogulski princ i dame u vrtu, 18. vijek Datoteka:Gujjari_Ragini.jpg|Mlada žena svira Veenu papagaju, simbol njenog odsutnog ljubavnika. Slika iz 18. stoljeća u provincijskom mogulskom stilu Bengala. Datoteka:A_woman_holding_a_Veena,_Mughal,_India._18_century.jpg|Ženski izvođač sa tanpurom, 18. vijek. Boja i zlato na papiru. [https://web.archive.org/web/20160808220501/http://www.asia.si.edu/collections/edan/object.php?q=fsg_F1907.195&bcrumb=true Freer Gallery of Art F1907.195] Datoteka:Ascetic_Seated_on_Leopard's_Skin,_Provincial_Mughal_school,_India,_Opaque_watercolor_on_paper,_Late_18th_century.tiff|Asketa sjedeći na leopardovoj koži, kraj 18. vijeka Datoteka:Mughal_Ganjiya_Playing_Cards,_Early_19th_century,_courtesy_the_Wovensouls_collection.jpg|Mogul Ganjifa karte za igranje, početak 19. stoljeća, sa minijaturnim slikama – ljubaznošću kolekcije Wovensouls Datoteka:Box_with_Scenes_of_an_Emperor_Receiving_Gifts.jpg|Figuralna dekoracija ovog primjera pokazuje snažnu vezu sa slikama 17. stoljeća.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451479|title=Box with Scenes of an Emperor Receiving Gifts, early to mid-17th century|website=www.metmuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217110630/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451479|archive-date=2018-12-17|url-status=live|access-date=2018-12-17}}</ref> </gallery> == Vidi također == * [[Arapske minijature]] * [[Indijsko slikarstvo]] * [[Madhubani slikarstvo]] * [[Osmanlijska minijatura]] * [[Radžputsko slikarstvo]] * [[Tanjore slikarstvo]] * [[Zapadnjačko slikarstvo]] * [[Perzijska minijatura]] * [[Islamska minijatura]] * [[Sikhsko slikarstvo]] == Reference == [[Kategorija:Mogulska umjetnost]] [[Kategorija:Pakistanska kultura]] [[Kategorija:Pakistanska umjetnost]] [[Kategorija:Pakistansko slikarstvo]] [[Kategorija:Škole indijskog slikarstva]] [[Kategorija:Islamski iluminirani rukopisi]] 95argzr8w59qj5fxyrpvsz7m4yzq7ag 3914741 3914740 2026-07-26T16:31:21Z Curiousmind8 168846 3914741 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Govardhan._Jahangir_Visiting_the_Ascetic_Jadrup._ca._1616-20,_Musee_Guimet,_Paris.jpg|mini|460x460piksel|[[Govardhan|Govardhan,]] car [[Car Jahangir|Jahangir]] u posjeti asketi Jadrupu, c. 1616–1620<ref>''[https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010329628 Visite de Jahangir à l'ascète Jadrup]'', 1600, archived from the original on 2024-06-22, retrieved 2024-06-22</ref>]] '''Mogulsko slikarstvo''' je stil minijaturnog slikarstva, koji se koristi ili kao ilustracije za knjige ili kao pojedinačna djela koja se čuvaju u albumima (muraqqa), a nastao je tokom mogulskog perioda na [[Indijski potkontinent|Indijskom potkontinentu]]. Potječe od perzijske minijature na koju su snažno utjecale kineska i evropska umjetnost, a mogulsko slikarstvo također ima indijske i islamske utjecaje u svom razvoju.<ref>Ali, Azmat; Sahni, Janmejay; Sharma, Mohit; Sharma, Prajjwal; Goel, Dr Priya (2019-11-12). [https://books.google.ba/books?id=ABvzDwAAQBAJ&dq=Victoria+and+Albert+Museum+in+London+houses+a+large+and+impressive+collection+of+Mughal+paintings.&pg=PA32&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''IAS Mains Paper 1 Indian Heritage & Culture History & Geography of the world & Society 2020''.] Arihant Publications India limited. ISBN&nbsp;<bdi>978-93-241-9210-3</bdi>. Archived from the original on 2023-05-10. Retrieved 2022-02-19.</ref><ref>Bloom, Jonathan Max; Blair, Sheila (2009). ''The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture''. Oxford: Oxford university press. pp.&nbsp;214–15. ISBN&nbsp;<bdi>978-0-19-530991-1</bdi>.</ref><ref>Neci̇poğlu, Gülru (2017). [[Neci̇poğlu, Gülru (2017). "Persianate Images between Europe and China: The "Frankish Manner" in the Diez and Topkapı Albums, c. 1350–1450". The Diez Albums: 529. doi:10.1163/9789004323483 021.|"Persianate Images between Europe and China: The "Frankish Manner" in the Diez and Topkapı Albums, c. 1350–1450".]] ''The Diez Albums'': 529. doi:10.1163/9789004323483_021.</ref>Kao što i samo ime govori, ovo slikarstvo se razvijalo i evoluiralo tokom vladavine mogulskih careva u Indiji, između 16. i 19. stoljeća. Mogulski carevi bili su muslimani i pripisuju im se zasluge za učvršćivanje islama na potkontinentu, širenje islamske (a posebno perzijske) umjetnosti i kulture, kao i vjere.<ref>[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml "BBC - Religions - Islam: Mughal Empire (1500s, 1600s)".] ''BBC''. Archived from the original on 2018-08-13. Retrieved 2019-01-01.</ref> Mogulsko slikarstvo odmah je pokazalo mnogo veći interes za realistične portrete nego što je to bilo tipično za perzijske minijature. Životinje i biljke bile su glavna tema mnogih minijatura za albume i bile su realističnije prikazane. Iako su mnoga klasična djela perzijske književnosti nastavila biti ilustrovana, kao i indijska književnost, ukus mogulskih careva za pisanje memoara ili dnevnika, koji je započeo [[Babur|Babur,]] osigurao je neke od najraskošnije ukrašenih tekstova, poput žanra [[Padšahnama]] u službenim historijama. Teme su bogate raznolikošću i uključuju portrete, događaje i scene iz dvorskog života, divlje životinje i scene lova, te ilustracije bitaka. Perzijska tradicija bogato ukrašenih okvira koji uokviruju središnju sliku (uglavnom obrubljeni na slikama prikazanim ovdje) nastavljena je, kao i modificirani oblik perzijske konvencije uzvišenog gledišta. [[Datoteka:Shahjahan_on_globe,_mid_17th_century.jpg|mini|Car Šah Džahan stoji na globusu, s oreolom i puttijem evropskog stila, oko 1618–1619 do 1629.]] Mogulski slikarski stil se kasnije proširio na druge indijske dvorove, i muslimanske i hinduističke, a kasnije i sikhske, i često se koristio za prikazivanje hinduističkih tema. To se uglavnom dogodilo u sjevernoj Indiji. Na tim dvorovima razvio je mnoge regionalne stilove, težeći da postanu smjeliji, ali manje profinjeni. Oni se često opisuju kao "post-mogulski", "sub-mogulski" ili "provincijski mogulski". == Teme == === Portreti === [[Datoteka:25_Abu'l_Hasan._Emperor_Jahangir_At_The_Jharoka_Window_Of_The_Agra_Fort,_ca._1620,_Aga_Khan_Museum_(cropped).jpg|mini|Abul Hasan, car Jahangir na prozoru Jharoka tvrđave Agra, oko 1620. godine, Muzej Aga Khana]] Od prilično ranog doba, mogulski stil je snažno obilježio realistično portretiranje, obično u profilu, pod utjecajem zapadnih grafika, koje su bile dostupne na mogulskom dvoru. Ovo nikada nije bila karakteristika ni perzijskih minijatura ni ranijeg indijskog slikarstva. Poza, koja se rijetko mijenjala u portretima, bila je glava u strogom profilu, ali ostatak tijela napola okrenut prema posmatraču. Dugo vremena portreti su uvijek bili muškarci, često u pratnji generaliziranih sluškinja ili konkubina; ali postoji naučna debata o predstavljanju ženskih članova dvora u portretima. Neki naučnici tvrde da ne postoje poznati sačuvani likovi figura poput Jahanara Begum i Mumtaz Mahal, dok drugi pripisuju minijature, na primjer iz albuma Dara Shikoh ili portreta u ogledalu iz Freer Gallery of Art, ovim poznatim plemkinjama.<ref>Crill and Jariwala, 23-30</ref><ref>Losty, J.P.; Roy, Malini (2012). ''Mughal India: Art, Culture and Empire Manuscripts and Paintings in the British Library''. London: The British Library. pp.&nbsp;132–133. ISBN&nbsp;<bdi>9780712358705</bdi>. Archived from the original on 2023-10-27. Retrieved 2020-11-27.</ref><ref>Abid. Reign of Shah Jahan, portrait by Abid dated 1628; assembled late 17th century. ''Mirror Case With Portrait of Mumtaz Mahal''. Freer Gallery of Art. F2005.4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808210437/http://www.asia.si.edu/collections/edan/object.php?q=fsg_F2005.4&bcrumb=true|date=2016-08-08}}</ref>Jedna idealizirana figura tipa Riza Abbasi bila je manje popularna, ali su kasnije postale popularne potpuno oslikane scene ljubavnika u palači. Crteži žanr scena, posebno oni koji prikazuju svete ljude, bilo muslimanske ili hinduističke, također su bili popularni. [[Akbar Veliki|Akbar]] je imao album, sada raspršen, koji se u potpunosti sastojao od portreta ličnosti s njegovog ogromnog dvora, a imao je praktičnu svrhu; prema hroničarima, konsultovao ga je kada bi sa svojim savjetnicima razgovarao o imenovanjima i slično, očigledno kako bi osvježio pamćenje o tome ko su bili ljudi o kojima se raspravljalo. Mnogi od njih, poput srednjovjekovnih evropskih slika svetaca, nosili su predmete povezane s njima radi lakše identifikacije, ali inače figure stoje na običnoj pozadini. <ref>Crill and Jariwala, 66</ref>Postoji niz lijepih Akbarovih portreta, ali pod njegovim nasljednicima [[Jahangir|Jahangirom]] i [[Šah Jahan|Shah Jahanom]] portret vladara čvrsto se učvrstio kao vodeća tema u indijskom minijaturnom slikarstvu, koje se proširilo i na muslimanske i na hinduističke kneževske dvorove širom Indije.<ref>Crill and Jariwala, 27–39, and catalogue entries</ref> Od 17. stoljeća, konjički portreti, uglavnom vladara, postali su još jedna popularna posudba sa Zapada.<ref>Crill and Jariwala, 68</ref> Druga nova vrsta slike prikazivala je [[Jharokha Darshan]] (doslovno "pogled s balkona/obožavanje"), ili javno prikazivanje cara dvoru ili javnosti, što je postalo svakodnevna ceremonija pod Akbarom, Jahangirom i [[Šah Jahan|Shah Jahanom]], prije nego što ga je [[Aurangzeb]] zaustavio kao neislamski. U ovim scenama, car je prikazan na vrhu na balkonu ili na prozoru, s gomilom dvorjana ispod, ponekad uključujući i mnoge portrete. Poput sve većih oreola koje su ovi carevi dobivali na pojedinačnim portretima, ikonografija odražava težnju kasnijih Mogula da projiciraju sliku kao predstavnika Allaha na zemlji, ili čak kao da i sami imaju kvazi-božanski status. Druge slike prikazuju ustoličenog cara na sastancima, prima posjetitelje ili je na durbaru, odnosno formalnom vijeću.<ref>Hansen, Waldemar, [https://books.google.ba/books?id=AV--abKg9GEC&pg=PA102&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''The Peacock Throne: The Drama of Mogul India'', 102, 1986, Motilal Banarsidass] ISBN</ref><ref>Kaur, Manpreet (February 2015). "Romancing The Jharokha: From Being A Source Of Ventilation And Light To The Divine Conception" (PDF). International Journal of Informative & Futuristic Research. Archived (PDF) from the original on 2021-06-11. Retrieved 2020-02-20.</ref> Ovi i kraljevski portreti uključeni u scene lova postali su vrlo popularni tipovi u kasnijem [[Radžputsko slikarstvo|radžputskom slikarstvu]] i drugim postmogulskim stilovima. [[Datoteka:"Study_of_a_Nilgai_(Blue_Bull)",_Folio_from_the_Shah_Jahan_Album_MET_DT4808.jpg|mini|[[Nilgai]] od [[Ustad Mansur|Ustad Mansura]] (1590–1624), koji se specijalizirao za proučavanje ptica i životinja za albume.]] Još jedno popularno područje teme bile su realistične studije životinja i biljaka, uglavnom cvijeća; tekst [[Baburnama|Baburname]] uključuje niz opisa takvih tema, koje su ilustrovane u kopijama napravljenim za Akbara. Ove teme su također imale specijalizirane umjetnike, uključujući Ustad Mansura. Milo C. Beach tvrdi da je "Mogulski naturalizam bio uveliko prenaglašen. Rane slike životinja sastoje se od varijacija na temu, a ne od novih, inovativnih zapažanja". On vidi značajne pozajmice iz kineskih slika životinja na papiru, koje, čini se, nisu bile visoko cijenjene od strane kineskih kolekcionara, te su stoga stigle u Indiju.<ref>Beach, 32–37, 37 quoted</ref> === Ilustrovane knjige === [[Datoteka:'Asvatthama_Fires_the_Narayana_Weapon_(Cosmic_Fire)_at_the_Pandavas',_Folio_from_a_Razmnama,_ca._1616-17,_The_Metropolitan_Museum_of_Art_1.jpg|mini|'Asvatthama ispaljuje Narayana oružje (Kosmičku vatru) na Pandave', Folio iz Khan-i Khananovog Razmname, oko 1616–17, Metropolitanski muzej umjetnosti]] U formativnom periodu stila, pod Akbarom, carska radionica je proizvela niz bogato ilustrovanih primjeraka poznatih knjiga na perzijskom jeziku. Jedan od prvih, vjerovatno iz 1550-ih i sada uglavnom u Muzeju umjetnosti u Clevelandu, bila je [[Tutinama]] sa oko 250 prilično jednostavnih i prilično malih minijatura, većina sa samo nekoliko figura. Nasuprot tome, [[Akbarova Hamzanama]] imala je neobično velike stranice, od gusto tkanog pamuka, a ne od uobičajenog papira, a slike su vrlo često bile prepune figura. Djelo je bilo "kontinuirani niz romantičnih interludija, prijetećih događaja, tijesnih bijegova i nasilnih djela", navodno govoreći o životu Muhamedovog ujaka.<ref>Beach, 61</ref> Akbarov rukopis imao je izuzetan ukupno oko 1400 minijatura, po jednu na svakom otvoru, sa relevantnim tekstom napisanim na poleđini stranice, vjerovatno da bi se čitao caru dok gleda svaku sliku. Ovaj kolosalni projekat trajao je veći dio 1560-ih, a vjerovatno i duže. Ova i nekoliko drugih ranih djela dovela su do pojave prilično ujedinjenog stila mogulske radionice oko 1580. godine. Drugi veliki projekti uključivali su biografije ili memoare [[Mogulske dinastije]]. [[Babur]], njen osnivač, napisao je memoare na [[čaghtai turskom jeziku]], koje je njegov unuk Akbar preveo na perzijski, kao [[Baburnama]] (1589), a zatim ih je izradio u četiri bogato ilustrovana primjerka, sa čak 183 minijature svaki. [[Akbarnama]] je bila Akbarova vlastita naručena biografija ili hronika, izrađena u mnogim verzijama, a tradicija se nastavila Jahangirovom autobiografijom, [[Tuzk-e-Jahangiri]] (ili Jahangirnama) i proslavljenom biografijom Šah Džahana, nazvanom Padšahnama, koja je okončala eru velikih ilustrovanih carskih biografija, oko 1650. godine. Akbar je naručio primjerak [[Zafarname]], biografije svog dalekog pretka [[Timur Lenk|Timura]], ali iako je imao svoju tetku [[Gulbadan Begum]] da napiše izvještaj o njegovom ocu Humajunu pod nazivom 'Humajun Nama', nijedan ilustrovani rukopis nije sačuvan. Svezci klasika perzijske poezije obično su imali nešto manje minijatura, često oko dvadeset, ali su one često bile najvišeg kvaliteta. Akbar je također dao prevesti hinduističke epske pjesme na perzijski jezik i proizvesti ih u ilustrovanim verzijama. Poznate su četiri Razmname, Mahabharate na perzijskom, iz perioda između 1585. i oko 1617. godine. Akbar je imao barem jedan primjerak perzijske verzije Ramajane, uz druga djela poput Bhagavata Purane, Harivamse i Pančatantre. == Porijeklo == [[Datoteka:Фаррух_Бек_Бабур_принимает_придворных._Бабурнаме._1589._Гал._Саклера,_Вашингтон.jpg|mini|''Ba''bur prima dvorjanina, Farrukh Beg, oko 1580–1585. Neprozirni akvarel i zlato na papiru, oslikano i montirano unutar okvira, iz Rawżat aṣ-ṣafāʾ. Još uvijek korišten stil perzijske minijature.]] Mogulsko dvorsko slikarstvo, za razliku od labavijih varijanti mogulskog stila nastalih na regionalnim dvorovima i u gradovima, bilo je hinduističko i džainističko, a ranije budističko, i gotovo u potpunosti religiozno. Postojalo je uglavnom u relativno malim ilustracijama tekstova, ali i u muralima i slikama u narodnim stilovima na tkanini, posebno onima na svitcima koje su izlagali popularni pjevači ili recitatori hinduističkih epova i drugih priča, a koje su izvodili putujući stručnjaci; vrlo malo ranih primjera ovih slika je preživjelo. Živahna [[Kašmir|kašmirska]] tradicija muralnog slikarstva cvjetala je između 9. i 17. stoljeća, što se vidi na muralima manastira Alchi ili Tsaparang: Akbar je zaposlio brojne kašimirske slikare, a određeni utjecaj njihove umjetnosti može se vidjeti u raznim mogulskim djelima, kao što je [[Hamzanama]].<ref>{{Cite book|last=Chaitanya|first=Krishna|url=https://books.google.com/books?id=aDo6x0OAdqAC&pg=PA7|title=A History of Indian Painting|date=1976|publisher=Abhinav Publications|pages=6–7|language=en}}</ref> [[Datoteka:Battle_of_Panipat_(20_April_1526)._Baburnama_of_1598.jpg|lijevo|mini|Ilustracija Prve bitke kod Panipata iz Baburname, oko 1598. godine.]] INasuprot tome, mogulsko slikarstvo bilo je "gotovo u potpunosti sekularno", iako su ponekad portretirane i vjerske ličnosti. Realizam, posebno u portretima ljudi i životinja, postao je ključni cilj, daleko više nego u perzijskom slikarstvu, a kamoli u indijskim tradicijama.<ref name=":1" /> Već je postojala muslimanska tradicija minijaturnog slikarstva pod Sultanatom u Delhiju, koji su Moguli svrgnuli i, poput Mogula, i najranijih centralnoazijskih vladara na potkontinentu, pokroviteljski su tretirali stranu kulturu. Ove slike su slikane na papiru s odvojivim listovima i obično su bile smještene između ukrašenih drvenih korica.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711}}</ref> Iako prvi sačuvani rukopisi potiču iz Mandua iz perioda oko 1500. godine, vrlo je vjerovatno da su postojali i raniji koji su ili izgubljeni ili se možda sada pripisuju južnoj Perziji, jer je kasnije rukopise teško razlikovati od ovih samo po stilu, a neki su i dalje predmet rasprave među stručnjacima. Do vremena mogulske invazije, tradicija je napustila visoki pogled tipičan za perzijski stil i usvojila realističniji stil za životinje i biljke.<ref>Titley, 161 </ref> Nijedna minijatura nije sačuvana iz vremena vladavine osnivača dinastije, Babura, niti on sam spominje naručivanje ikakve u svojim memoarima, Baburnami.<ref>Lost , 12</ref> Primjerke ovoga ilustrirali su njegovi potomci, posebno Akbar, s mnogim portretima novih životinja koje je Babur susreo kada je došao u Indiju, a koje su pažljivo opisane.<ref>Verma, S. P. (1973). [https://www.jstor.org/stable/44138646 "Treatment of Similar Themes: A Study Based on the Illustrations of "Tuzuk-I-Baburi"".] ''Proceedings of the Indian History Congress''. '''34''': 292–297. ISSN&nbsp;2249-1937. JSTOR&nbsp;44138646.</ref><ref>Titley, 187</ref>Međutim, neke sačuvane neilustrovane rukopise možda je on naručio, a on komentira stil nekih poznatih perzijskih majstora iz prošlosti. Neki stariji ilustrovani rukopisi imaju njegov pečat na sebi; Moguli su poticali iz duge loze koja se proteže do Timura i bili su potpuno asimilirani u perzijsku kulturu, te se od njih očekivalo da budu pokrovitelji književnosti i umjetnosti. Stil Mogulske škole razvio se unutar kraljevskog ateljea. Znanje se prvenstveno prenosilo kroz porodične i naukničke odnose, te kroz sistem zajedničke izrade rukopisa koji je okupljao više umjetnika za pojedinačna djela.<ref>{{Cite web|url=http://sensiblereason.com/artistic-stylistic-transmission-in-the-royal-mughal-atelier/|title=Artistic Stylistic Transmission in the Royal Mughal Atelier|last=Sarafan|first=Greg|date=6 November 2011|publisher=Sensible Reason|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202123347/http://sensiblereason.com/artistic-stylistic-transmission-in-the-royal-mughal-atelier/|archive-date=February 2, 2014|url-status=usurped}}</ref> IU nekim slučajevima, stariji umjetnici bi crtali ilustracije u obrisima, a mlađi bi obično nanosili boje, posebno za pozadinska područja.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSeyller1999">Seyller, John (1999). "Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm". ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''42''': <span class="nowrap">3–</span>344. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1423-0526 1423-0526]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1522711 1522711].</cite></ref> Tamo gdje nisu upisana imena umjetnika, vrlo je teško pratiti slike carskih Mogula do određenih umjetnika.<ref name=":2" /> == Razvoj == [[Datoteka:Princes_of_the_House_of_Timur.jpg|mini|Prinčevi iz dinastije Timur, pripisani Perzijancu Abd as-Samadu, oko 1550–1555, s dodacima u sljedećem stoljeću pod Jahangirom]] Nakon nesigurnog početka pod Humajunom, veliki period mogulskog slikarstva bio je tokom sljedeće tri vladavine, Akbara, Džahangira i Šah Džahana, koje su između njih obuhvatile nešto više od jednog stoljeća. === Humajun (1530–1540 i 1555–1556) === [[Datoteka:Manohar._Emperor_Jahangir_Weighs_Prince_Khurram._Page_from_Tuzuk-i_Jahangiri._1610-1615,_British_Museum,_London.jpg|mini|Car Jahangir važe sliku princa Khurrama koju je naslikao Manohar Das, 1610–1615, prema Jahangirovom vlastitom primjerku Tuzk-e-Jahangirija. Imena glavnih likova navedena su na njihovoj odjeći, a umjetnik je prikazan na dnu. [[Britanski muzej|Britanski muzej.]]]] Kada je drugi mogulski car, Humajun, bio u egzilu u Tabrizu na safavidskom dvoru šaha Tahmaspa I od Perzije, bio je izložen perzijskom minijaturnom slikarstvu i naručio je barem jedno djelo tamo (ili u [[Kabul|Kabulu]]), neobično veliku sliku na tkanini prinčeva iz kuće Timur, koja se sada nalazi u Britanskom muzeju. Prvobitno grupni portret sa sinovima, u sljedećem stoljeću Jahangir ga je dodao kako bi prikazao dinastičku grupu koja uključuje i preminule pretke. Kada se Humajun vratio u Indiju, sa sobom je doveo dva ostvarena perzijska umjetnika, Abd al-Samada i Mir Sayyida Alija. Njegov brat, uzurpator Kamran Mirza, održavao je radionicu u Kabulu, koju je Humajun možda preuzeo. Humajunova glavna poznata narudžba bila je Khamsa Nizamija sa 36 iluminiranih stranica (BNF, Smith-Lesouëf 216), na kojoj su različiti stilovi raznih umjetnika uglavnom još uvijek vidljivi. Pored londonske slike, naručio je i najmanje dvije minijature koje ga prikazuju s članovima porodice,<ref name=":4" /> stvar koja je bila rijetka u Perziji, ali uobičajena među Mogulima. === Akbar (1556 - 1605) === Za vrijeme vladavine Humajunovog sina Akbara (r. 1556–1605), carski dvor, osim što je bio centar administrativne vlasti za upravljanje i vladanje ogromnim mogulskim carstvom, također se pojavio kao centar kulturne izvrsnosti. Akbar je naslijedio i proširio očevu biblioteku i atelje dvorskih slikara, i posvetio veliku ličnu pažnju njenom stvaralaštvu. Studirao je slikarstvo u mladosti kod Abd as-Samada,<ref name=":12">{{Cite journal|last=Canby|first=Sheila|date=2011|title='Abd Al-Samad|url=https://www.jstor.org/stable/23220221|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=97–110|issn=1423-0526|jstor=23220221|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719074105/https://www.jstor.org/stable/23220221|archive-date=2022-07-19|access-date=2025-08-22}}</ref> iako nije jasno koliko su daleko otišla ova istraživanja. Između 1560. i 1566. godine, Tutinama ("Priče o papagaju"), sada u Muzeju umjetnosti u Clevelandu,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1992|title=Overpainting in the Cleveland T̤ūt̤īnāma|url=https://www.jstor.org/stable/3249892|journal=Artibus Asiae|volume=52|issue=3/4|pages=283–318|doi=10.2307/3249892|issn=0004-3648|jstor=3249892|archive-url=https://web.archive.org/web/20250514201123/https://www.jstor.org/stable/3249892|archive-date=2025-05-14|access-date=2025-08-22}}</ref> je ilustrovan, prikazujući "stilske komponente carskog mogulskog stila u formativnoj fazi".<ref name=":5">{{Cite journal|last=Krishna|first=Anand|date=1973|title=A Reassessment of the "Tuti-Nama" Illustrations in the Cleveland Museum of Art (And Related Problems on Earliest Mughal Paintings and Painters)|url=https://www.jstor.org/stable/3249561|journal=Artibus Asiae|volume=35|issue=3|pages=241–268|doi=10.2307/3249561|issn=0004-3648|jstor=3249561|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220211714/https://www.jstor.org/stable/3249561|archive-date=2023-02-20|access-date=2025-08-22}}</ref> Između ostalih rukopisa, između 1562. i 1577. godine, atelje je radio na ilustriranom rukopisu Hamzaname koji se sastoji od 1.400 pamučnih folija, neobično velikih dimenzija 69 cm x 54 cm (otprilike 27 x 20 inča). Ovaj ogromni projekat "služio je kao sredstvo za oblikovanje različitih stilova njegovih umjetnika, iz Irana i iz različitih dijelova Indije, u jedan jedinstveni stil". Do kraja, stil je dostigao zrelost, a "ravne i dekorativne kompozicije perzijskog slikarstva transformirane su stvaranjem uvjerljivog prostora u kojem likovi naslikani u krugu mogu nastupati".. ''Remek-djelo Saʿdī Shīrāzī Gulistān''<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2008|title=The Colophon Portrait of the Royal Asiatic Society Gulistan of Sa'di|url=https://www.jstor.org/stable/40599603|journal=Artibus Asiae|volume=68|issue=2|pages=333–342|doi=10.61342/SYVY7599|issn=0004-3648|jstor=40599603}}</ref> nastalo je u Fatehpur Sikriju 1582. godine, Abu Tahir Tarsusijevo Darab-Nama oko 1585. godine; Nizamijeva Khamsa (Britanska biblioteka, Or. 12208) uslijedila je 1590-ih, a Jāmījevo Bahâristān oko 1595. godine u Lahoreu. Kako se slikarstvo izvedeno iz mogulskog stila širilo na hinduističke dvorove, ilustrovani tekstovi su uključivali hinduističke epove, uključujući Ramayanu i Mahabharatu; teme sa životinjskim basnama; pojedinačni portreti; i slike na brojne različite teme. Mogulski stil se tokom ovog perioda nastavio usavršavati, a elementi realizma i naturalizma su došli do izražaja. Između 1570. i 1585. godine, Akbar je angažovao preko stotinu slikara da praktikuju slikarstvo u mogulskom stilu. [[Datoteka:Agnipuruṣa_rises_from_the_sacred_fire.jpg|lijevo|mini|Agnipuruṣa se uzdiže iz svete vatre Putrakameshtija, oko 1588–1592, radovi Basawana i Husaina Naqqasha. Gvaš i zlato na papiru, Muzejski fond Maharaje Sawai Man Singha II, Gradska palača, Jaipur.]] Akbarova vladavina uspostavila je temu slavlja u Mogulskom carstvu. U ovom novom periodu, Akbar je uvjerio umjetnike da se fokusiraju na prikazivanje spektakla i uključivanje velikih simbola poput slonova u svoja djela kako bi stvorili osjećaj prosperitetnog carstva. Uz ovaj novi način razmišljanja, Akbar je također ohrabrio svoj narod da zapiše i pronađe način da zabilježi ono čega se sjećaju iz ranijih vremena kako bi osigurao da će se drugi moći sjetiti veličine Mogulskog carstva.<ref name=":6">{{Cite journal|last=Koch|first=Ebba|date=2017|title=Visual Strategies of Imperial Self-Representation: The Windsor Pādshāhnāma Revisited|url=https://www.jstor.org/stable/44972936|journal=The Art Bulletin|volume=99|issue=3|pages=93–124|doi=10.1080/00043079.2017.1292871|issn=0004-3079|jstor=44972936}}</ref> [[Datoteka:Bichitr_-_Jahangir_Preferring_a_Sufi_Shaikh_to_Kings,_from_the_St._Petersburg_album_-_Google_Art_Project.jpg|mini|'Džahangir preferira sufijskog šeika u odnosu na kraljeve, oko 1615–1618, Bičitr, Umjetnička galerija Freer.<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|title=A closer look at Mughal Emperor Jahangir depicted on the hourglass throne|website=The British Academy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421152337/https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|archive-date=2024-04-21|url-status=live|access-date=2025-08-22}}</ref>]] Džahangir je imao umjetničke sklonosti i tokom njegove vladavine mogulsko slikarstvo se dalje razvijalo. Poput Akbara, Džahangir je sakupljao iluminirane perzijske rukopise i albume, zajedno s evropskim slikama.<ref>{{Cite journal|last=Dimand|first=Maurice S.|date=1944|title=The Emperor Jahangir, Connoisseur of Paintings|url=https://www.jstor.org/stable/3257119|journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin|volume=2|issue=6|pages=196–200|doi=10.2307/3257119|issn=0026-1521}}</ref> Rad s kistom postao je finiji, a boje svjetlije. Jahangir je također bio duboko pod utjecajem evropskog slikarstva. Tokom svoje vladavine došao je u direktan kontakt s engleskom krunom i primao je poklone uljanih slika, među kojima su bili i portreti kralja i kraljice. Ohrabrio je svoj kraljevski atelje da usvoji perspektivu jedne tačke koju preferiraju evropski umjetnici, za razliku od spljoštenog višeslojnog stila koji se koristi u tradicionalnim minijaturama. Posebno je ohrabrio slike koje prikazuju događaje iz vlastitog života, pojedinačne portrete i studije ptica, cvijeća i životinja. Tuzk-e-Jahangiri (ili Jahangirnama), napisan za njegovog života, koji je autobiografski prikaz Jahangireve vladavine, sadrži nekoliko slika, uključujući neke neobične teme poput sjedinjenja sveca s tigricom i borbi između pauka.<ref>{{Cite journal|last=P.|first=Vaishnavi|last2=B.|first2=Ramya|date=2022|title=Mughal Miniature Paintings: An Analysis|url=https://www.kristujayantijournal.com/index.php/ijss/article/view/2189|journal=Kristu Jayanti Journal of Humanities and Social Sciences|language=en|issn=2583-6277|archive-url=https://web.archive.org/web/20250704094737/https://www.kristujayantijournal.com/index.php/ijss/article/view/2189|archive-date=2025-07-04|access-date=2025-08-18}}</ref> Mogulske slike nastale tokom Jahangirove vladavine nastavile su trend naturalizma i bile su pod utjecajem ponovnog oživljavanja perzijskih stilova i tema u odnosu na tradicionalnije hinduističke.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSeyller1999">Seyller, John (1999). "Workshop and Patron in Mughal India: The Freer Rāmāyaṇa and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Raḥīm". ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''42''': <span class="nowrap">3–</span>344. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1423-0526 1423-0526]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1522711 1522711].</cite></ref> === Šah Jahan (1628–1658) === [[Datoteka:'Elephant_with_Mahout',_circa_1660,_The_Metropolitan_Museum_of_Art.jpg|mini|'Slon sa mahoutom', oko 1660., Metropolitanski muzej umjetnosti.]] Tokom vladavine [[Šah Jahan|Šah Džahana]] (1628–1658), mogulsko slikarstvo se nastavilo razvijati, ali dvorsko slikarstvo je postalo krutije i formalnije. Ilustracije iz Padšahnāme ('Knjiga cara'), jednog od najboljih islamskih rukopisa iz Kraljevske kolekcije u Windsoru, naslikane su tokom vladavine [[Šah Jahan|Šah Džahana]]. Napisane na perzijskom jeziku na papiru prošaranom zlatom, imaju izuzetno izvedene slike. Padšahnāma sadrži portrete dvorjana i kraljevih slugu naslikane s velikim detaljima i individualnošću. Međutim, u skladu sa strogom formalnošću na dvoru, portreti kralja i važnih plemića prikazani su u strogom profilu, dok su sluge i obični ljudi, prikazani s individualnim crtama lica, prikazani u tročetvrtinskom ili frontalnom pogledu.<ref name=":6">{{Cite journal|last=Koch|first=Ebba|date=2017|title=Visual Strategies of Imperial Self-Representation: The Windsor Pādshāhnāma Revisited|url=https://www.jstor.org/stable/44972936|journal=The Art Bulletin|volume=99|issue=3|pages=93–124|doi=10.1080/00043079.2017.1292871|issn=0004-3079|jstor=44972936}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKoch2017">Koch, Ebba (2017). [https://www.jstor.org/stable/44972936 "Visual Strategies of Imperial Self-Representation: The Windsor Pādshāhnāma Revisited"]. ''The Art Bulletin''. '''99''' (3): <span class="nowrap">93–</span>124. [[Digitalni identifikator objekta|doi]]:[[doi:10.1080/00043079.2017.1292871|10.1080/00043079.2017.1292871]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0004-3079 0004-3079]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/44972936 44972936].</cite></ref> [[Datoteka:Prince_Awrangzeb_(Aurangzeb)_facing_a_maddened_elephant_named_Sudhakar_(7_June_1633).jpg|mini|'Princ Awrangzeb (Aurangzeb) suočava se s bijesnim slonom po imenu Sudhakar (7. juni 1633.), oko 1635–40, Kraljevska kolekcija. Jedina slika pejzažnog formata u rukopisu Padshahnama, ova slika simbolizira snagu i moć Mogulske dinastije dok Šah Džahan posmatra kako njegov sin Aurangzeb zabija koplje u surlu slona u napadu..<ref>{{Cite web|url=https://www.rct.uk/collection/1005025-ad/prince-awrangzeb-facing-a-maddened-elephant-named-sudhakar-7-june-1633|title=Mughal artist - Prince Awrangzeb facing a maddened elephant named Sudhakar (7 June 1633)|website=www.rct.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240414083740/https://www.rct.uk/collection/1005025-ad/prince-awrangzeb-facing-a-maddened-elephant-named-sudhakar-7-june-1633|archive-date=2024-04-14|url-status=live|access-date=2025-08-19}}</ref>]] Teme koje uključuju muzičke zabave; ljubavnike, ponekad u intimnim pozama, na terasama i vrtovima; i askete okupljene oko vatre, obiluju u mogulskim slikama ovog perioda.Iako je ovaj period nazvan najprosperitetnijim, od umjetnika tog vremena se očekivalo da se pridržavaju predstavljanja života na dvoru kao organizovanog i ujedinjenog. Iz tog razloga, većina umjetnosti stvorene pod njegovom vlašću uglavnom se fokusirala na cara i pomogla je u uspostavljanju njegovog autoriteta. Svrha ove umjetnosti bila je da ostavi za sobom sliku onoga što su Moguli smatrali idealnim vladarom i državom.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|title=In a resplendent portrait of a Mughal emperor, subtle clues about a dark fall|last=Singh|first=Kavita|date=13 June 2021|website=Scroll.in|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612235734/https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|archive-date=2021-06-12|url-status=live|access-date=2021-06-13}}</ref> == Kasnije slike == [[Datoteka:Darbarscene.jpg|lijevo|mini|Durbar scena s novokrunisanim carem [[Aurangzeb|Aurangzebom]] na zlatnom tronu. Iako nije podsticao mogulsko slikarstvo, neka od najboljih djela nastala su tokom njegove vladavine.]] Aurangzeb (1658–1707) nikada nije bio oduševljeni mecena slikarstva, uglavnom iz vjerskih razloga, te se oko 1668. godine udaljio od pompe i ceremonijala dvora, nakon čega vjerovatno više nije naručivao slike. Nakon 1681. godine preselio se u Dekan kako bi nastavio svoje sporo osvajanje Dekanskih sultanata, nikada se ne vraćajući da živi na sjeveru.<ref>Lost, 147, 149 </ref> [[Datoteka:'Lovers_and_beloveds,_A_composite_of_scenes_from_Persian,_Urdu,_and_Sanskrit_literature',_painting_by_Chitarman_II,_ca_1735.png|mini|'Lovers and beloveds, scena iz perzijske, urdu i sanskrtske književnosti', slika Chitarmana II ili Kalyana Dasa, oko 1735. godine, Muzej umjetnosti u Clevelandu. Čitanjem perzijskih natpisa na nastaliq pismu, mogu se identificirati sljedeće ličnosti iz raznolike književnosti: Ranjha, Joseph i Zulaykha, Vamiq i 'Azra, Nala, Sassi i Punnun, Shirin i Farhad, Padmavati i Ratnasena, Majnun, a također i Hafiz iz Shiraza i žena u koju se, prema narodnom predanju, Hafiz navodno zaljubio u mladosti.]] Mogulske slike su nastavile opstajati, ali je došlo do propadanja. Neki izvori, međutim, navode da su neke od najboljih mogulskih slika napravljene za Aurangzeba, nagađajući da su vjerovali da će on uskoro zatvoriti radionice i da su se time u njegovu korist nadmašili. Došlo je do kratkog preporoda za vrijeme vladavine Muhameda Šaha (1719–1748), ali do vremena Šaha Alama II (1759–1806), umjetnost mogulskog slikarstva izgubila je svoju slavu.<ref>{{Cite journal|last=Scheurleer|first=Pauline Lunsingh|date=2016|title=The Indian Miniatures in the Canter Visscher Album|journal=The Rijksmuseum Bulletin|volume=64|issue=3|pages=194–245|doi=10.52476/trb.9805|issn=1877-8127|jstor=43901906}}</ref> Do tada su se razvile i druge škole indijskog slikarstva, uključujući, na kraljevskim dvorovima radžputskih kraljevstava Rajputana, radžputsko slikarstvo i u gradovima kojima je vladala Britanska Istočnoindijska kompanija, kompanijski stil pod zapadnim utjecajem. Kasnomogulski stil često pokazuje povećanu upotrebu perspektive i recesije pod zapadnim utjecajem, kao u djelima Ghulam Ali Khana, Ghulam Murtaza Khana i Mazhar Ali Khana. Mnogi muzeji imaju značajne kolekcije mogulskih minijatura, poput [[Nacionalni muzej Indije|Nacionalnog muzeja Indije,]]<ref>{{Cite web|url=https://nationalmuseumindia.gov.in/en/collections/index/13|title=National Museum, New Delhi|website=nationalmuseumindia.gov.in|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250708153451/https://nationalmuseumindia.gov.in/en/collections/index/13|archive-date=2025-07-08|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Muzejski fond Mehrangarh,<ref>{{Cite web|url=https://www.mehrangarh.org/collection/paintings/|title=Paintings|website=Mehrangarh Museum Trust|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206211607/https://www.mehrangarh.org/collection/paintings/|archive-date=2025-02-06|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> [[Biblioteka Rampur Raza]],<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/events/mughal-miniatures-of-rampur-an-exhibition-created-out-of-ignca-publicaiton-on-the-rampur-raza-library-collection/|title=Mughal Miniatures of Rampur – an exhibition created out of IGNCA publicaiton on the Rampur Raza Library Collection {{!}} IGNCA|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250405023156/https://ignca.gov.in/events/mughal-miniatures-of-rampur-an-exhibition-created-out-of-ignca-publicaiton-on-the-rampur-raza-library-collection/|archive-date=2025-04-05|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Indijski muzej,<ref>{{Cite web|url=https://indianmuseumkolkata.org/gallery/paintings-gallery/|title=Paintings Gallery – Home – Indian Museum Kolkata|website=indianmuseumkolkata.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240922124347/https://indianmuseumkolkata.org/gallery/paintings-gallery/|archive-date=2024-09-22|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Britanska biblioteka<ref>{{Cite web|url=https://imagesonline.bl.uk/|title=British Library|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20250716213059/https://www.imagesonline.bl.uk/|archive-date=2025-07-16|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> (što uključuje ilustrovane kopije Razmname i Khamse Nizamija), Muzej umjetnosti Walters,<ref>{{Cite web|url=https://thewalters.org/experience/collections/|title=About the Collection of the Walters Art Museum|website=The Walters Art Museum|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821213734/https://thewalters.org/experience/collections/|archive-date=2025-08-21|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Nacionalni muzej azijske umjetnosti,<ref>{{Cite news|title=Explore Art + Culture - National Museum of Asian Art|url=https://asia.si.edu/explore-art-culture/|access-date=2025-08-18|work=National Museum of Asian Art|language=en-US|archive-date=2025-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250811143845/https://asia.si.edu/explore-art-culture/}}</ref> [[Muzej Viktorije i Alberta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vam.ac.uk/collections|title=Explore the Collections · V&A|website=Victoria and Albert Museum|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250818152115/https://www.vam.ac.uk/collections|archive-date=2025-08-18|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref>[[Metropolitanski muzej umjetnosti,]]<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search?q=Mughal+&material=Paintings|title=Results for "Mughal " - The Metropolitan Museum of Art|website=www.metmuseum.org|language=en|access-date=2025-08-18}}</ref> Muzej umjetnosti u Clevelandu,<ref>{{Cite web|url=https://www.clevelandart.org/art/collection/search|title=Search the Collection {{!}} Cleveland Museum of Art|website=www.clevelandart.org|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808043949/https://www.clevelandart.org/art/collection/search|archive-date=2025-08-08|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya,<ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_miniatures_in_the_Chhatrapati_Shivaji_Maharaj_Vastu_Sangrahalaya|title=Category:Mughal miniatures in the Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya - Wikimedia Commons|website=commons.wikimedia.org|language=en|access-date=2025-08-22}}</ref> [[Muzej umjetnosti San Diega]]<ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_and_post-Mughal_miniatures_in_the_San_Diego_Museum_of_Art|title=Category:Mughal and post-Mughal miniatures in the San Diego Museum of Art - Wikimedia Commons|website=commons.wikimedia.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217173843/https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_and_post-Mughal_miniatures_in_the_San_Diego_Museum_of_Art|archive-date=2020-12-17|url-status=live|access-date=2025-08-22}}</ref>i Kraljevski fond za kolekcije.<ref>{{Cite web|url=https://www.rct.uk/collection/search#/page/1|title=Explore the Royal Collection online|website=www.rct.uk|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402195830/https://www.rct.uk/collection/search#/page/1|archive-date=2019-04-02|url-status=live|access-date=2025-08-18}}</ref> == Umjetnici == [[Datoteka:Colophon_portrait_from_the_Khamsa_of_Nizami_-_BL_Or._MS_12208_f._325v.jpg|mini|Detalj s rukopisa Khamsa od Nizamija u Britanskoj biblioteci, napravljenog za Akbara, oko 1610. godine, na kojem Daulat (lijevo) slika kaligrafa rukopisa, Abd al-Rahima.]] Perzijski majstori umjetnici Abd al-Samad,<ref name=":12">{{Cite journal|last=Canby|first=Sheila|date=2011|title='Abd Al-Samad|url=https://www.jstor.org/stable/23220221|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=97–110|issn=1423-0526|jstor=23220221|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719074105/https://www.jstor.org/stable/23220221|archive-date=2022-07-19|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCanby2011">Canby, Sheila (2011). [https://www.jstor.org/stable/23220221 "'Abd Al-Samad"]. ''Artibus Asiae. Supplementum''. '''48''': <span class="nowrap">97–</span>110. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1423-0526 1423-0526]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/23220221 23220221]. [https://web.archive.org/web/20220719074105/https://www.jstor.org/stable/23220221 Archived] from the original on 2022-07-19<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> Mir Musavvir i njegov sin Mir Sayyid Ali, te Dust Muhammad, koji su pratili Humayuna u Indiju u 16. stoljeću, vodili su carski atelje tokom formativnih faza mogulskog slikarstva. Ovi perzijski umjetnici<ref name=":8">{{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla P.|date=1987|title=Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations|url=https://www.jstor.org/stable/1523102|journal=Muqarnas|volume=4|pages=166–181|doi=10.2307/1523102|issn=0732-2992|jstor=1523102|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825033907/https://www.jstor.org/stable/1523102|archive-date=2025-08-25|access-date=2025-08-22}}</ref> Bili su majstori svog zanata i doprinijeli su prethodnim narudžbama poput Šahname Šaha Tahmaspa. Dust Muhammad, koji je bio učenik Kamāl ud-Dīna Behzada, također je radio na sastavljanju albuma Bahram Mirza. <ref>{{Cite journal|last=Weis|first=Friederike|date=2020-10-02|title=How the Persian Qalam Caused the Chinese Brush to Break: The Bahram Mirza Album Revisited|url=https://brill.com/view/journals/muqj/37/1/article-p63_4.xml|journal=Muqarnas Online|volume=37|issue=1|pages=63–109|doi=10.1163/22118993-00371P04|issn=0732-2992|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507021450/https://brill.com/view/journals/muqj/37/1/article-p63_4.xml|archive-date=2025-05-07|access-date=2025-08-22}}</ref>''i ilustracije Cartier Hafiza.'' [[Datoteka:Shah_Tahmasp_of_Iran._Painting_by_Sahifa_Banu,_Mughal,_early_17th_century.jpg|mini|'Iranski šah Tahmasp', početak 17. stoljeća, Sahifa Banu, Muzej Victoria i Albert. Ovaj portret iranskog šaha Tahmaspa naslikala je slikarica Sahifa Banu, s okvirima koje je oslikao Mansur.]] Mnogi umjetnici su radili na velikim narudžbama, većina njih su očigledno bili hinduisti, sudeći po zabilježenim imenima. Umjetnice su također bile dio mogulskog ateljea,<ref>{{Cite journal|last=Majlis|first=Najma Khan|date=2006|title=Representation of Professional and Working Women in Mughal Miniature Painting (16 Th -18 Th Century)|url=https://www.jstor.org/stable/44147951|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=67|pages=307–311|issn=2249-1937|jstor=44147951}}</ref> i doprinosile su narudžbama, kao što je Gulšan album (Muraqqa'-e Gulshan)<ref>{{Cite web|url=https://www.theheritagelab.in/women-artists-mughal-court/|title=5 Women Artists of the Mughal Court|last=Lab|first=The Heritage|date=2021-03-02|website=The Heritage Lab|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724094723/https://www.theheritagelab.in/women-artists-mughal-court/|archive-date=2024-07-24|url-status=live|access-date=2025-08-22}}</ref> Umjetnici poput Sahife Banu crtali su portrete i kopije kompozicija Kamāl ud-Dīn Behzāda i Sultana 'Alija al-Mashhadija, dok su drugi, poput Ruqaye Banu, Nuri Nadire Bano i Nini, pravili kopije evropskih gravura i grafika u svom stilu. Mogulsko slikarstvo uglavnom je uključivalo grupu umjetnika, jednog (obično najstarijeg) koji je odlučivao i skicirao kompoziciju, drugog koji je zapravo slikao, a možda i trećeg koji se specijalizirao za portrete, izvodeći pojedinačna lica. To je posebno bio slučaj s velikim projektima historijskih knjiga koji su dominirali produkcijom tokom Akbarove vladavine, Tutinama,<ref name=":5">{{Cite journal|last=Krishna|first=Anand|date=1973|title=A Reassessment of the "Tuti-Nama" Illustrations in the Cleveland Museum of Art (And Related Problems on Earliest Mughal Paintings and Painters)|url=https://www.jstor.org/stable/3249561|journal=Artibus Asiae|volume=35|issue=3|pages=241–268|doi=10.2307/3249561|issn=0004-3648|jstor=3249561|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220211714/https://www.jstor.org/stable/3249561|archive-date=2023-02-20|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKrishna1973">Krishna, Anand (1973). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/3249561 "A Reassessment of the "Tuti-Nama" Illustrations in the Cleveland Museum of Art (And Related Problems on Earliest Mughal Paintings and Painters)"]</span>. ''Artibus Asiae''. '''35''' (3): <span class="nowrap">241–</span>268. [[Digitalni identifikator objekta|doi]]:[[doi:10.2307/3249561|10.2307/3249561]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0004-3648 0004-3648]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/3249561 3249561]. [https://web.archive.org/web/20230220211714/https://www.jstor.org/stable/3249561 Archived] from the original on 2023-02-20<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> ''Baburnama'',<ref name=":11">{{Cite journal|last=Verma|first=S. P.|date=1973|title=Treatment of Similar Themes: A Study Based on the Illustrations of "Tuzuk-I-Baburi"|url=https://www.jstor.org/stable/44138646|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=34|pages=292–297|issn=2249-1937|jstor=44138646}}</ref> ''Hamzanama'',<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1993|title=A Dated Ḥamzanāma Illustration|url=https://www.jstor.org/stable/3250533|journal=Artibus Asiae|volume=53|issue=3/4|pages=501–505|doi=10.2307/3250533|issn=0004-3648|jstor=3250533}}</ref> ''Razmnama'',<ref>{{Cite journal|last=Rice|first=Yael|date=2010|title=A Persian Mahabharata: The 1598-1599 Razmnama|url=https://www.jstor.org/stable/20720743|journal=Manoa|volume=22|issue=1|pages=125–131|issn=1045-7909|jstor=20720743|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912043243/https://www.jstor.org/stable/20720743|archive-date=2025-09-12|access-date=2025-08-22}}</ref> i ''Akbarnama''. Za rukopise perzijske poezije postojao je drugačiji način rada, pri čemu se od najboljih majstora očigledno očekivalo da izrade izuzetno završene minijature, u potpunosti ili uglavnom svoja vlastita djela. Utjecaj na evoluciju stila tokom Akbarove vladavine imao je Kešav Das, koji je razumio i razvio "evropske tehnike prikazivanja prostora i volumena".<ref name="BloomBlair2009">{{Cite book|last=Bloom|first=Jonathan M.|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA380|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|last2=Blair|first2=Sheila S.|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1|volume=1|page=380}}</ref> Na sreću za moderne naučnike, Akbar je volio vidjeti imena umjetnika napisana ispod svake minijature. Analiza rukopisa pokazuje da su pojedinačne minijature bile dodijeljene mnogim slikarima. Na primjer, nepotpuna Razmnama u Britanskoj biblioteci sadrži 24 minijature, sa 21 različitim imenom, iako bi to mogao biti posebno veliki broj.<ref>"Razmnamah: the Persian Mahabharata" {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213192015/https://blogs.bl.uk/asian-and-african/2016/04/razmnamah-the-persian-mahabharata.html|date=2020-02-13}}, British Library ''Asian and African studies blog'', by Ursula Sims-Williams, April 2016 - see table near bottom</ref> Važni slikari u vrijeme Akbara i Jahangira su bili: <ref>Diamind, Maurice. "Mughal Painting Under Akbar the Great" {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201153059/http://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3257529.pdf.bannered.pdf|date=2016-12-01}} Metropolitan Museum of Art</ref> [[Datoteka:Self-portrait_of_the_artist_Daulat_and_portraits_of_the_artists_Govardhan,_Bishandas,_Manohar,_Abu'l-Hasan,_by_Daulat,_ca.1610.jpg|mini|Autoportret umjetnika Daulata (počevši od donjeg lijevog ugla i idući suprotno od smjera kazaljke na satu) i portreti umjetnika Govardhana, Bishandasa, Manohara, Abu'l-Hasana, autora Daulata, oko 1610. Autoportret i portreti nalaze se na rubu folia. Gulshan album (Muraqqaʿ-e Gulshan ili Moraqqaʿ-e Golshan). Čuva se u kolekciji biblioteke Golestanske palate u Teheranu..<ref name=":9">{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2013|title=The Gulshan Album and the Workshops of Prince Salim|url=https://www.jstor.org/stable/24240820|journal=Artibus Asiae|volume=73|issue=2|pages=445–477|doi=10.61342/NFFN3466|issn=0004-3648|jstor=24240820|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422175104/https://www.jstor.org/stable/24240820|archive-date=2024-04-22|access-date=2025-08-22}}</ref>]] * Farrukh Beg<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Farrukh Beg|url=https://www.jstor.org/stable/23220227|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=187–210|issn=1423-0526|jstor=23220227|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209155801/https://www.jstor.org/stable/23220227|archive-date=2022-12-09|access-date=2025-08-22}}</ref> ({{Oko|1545|1615}}), Perzijski umjetnik<ref name=":8">{{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla P.|date=1987|title=Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations|url=https://www.jstor.org/stable/1523102|journal=Muqarnas|volume=4|pages=166–181|doi=10.2307/1523102|issn=0732-2992|jstor=1523102|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825033907/https://www.jstor.org/stable/1523102|archive-date=2025-08-25|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSoucek1987">Soucek, Priscilla P. (1987). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/1523102 "Persian Artists in Mughal India: Influences and Transformations"]</span>. ''Muqarnas''. '''4''': <span class="nowrap">166–</span>181. [[Digitalni identifikator objekta|doi]]:[[doi:10.2307/1523102|10.2307/1523102]]. [[International Standard Serial Number|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0732-2992 0732-2992]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/1523102 1523102]. [https://web.archive.org/web/20250825033907/https://www.jstor.org/stable/1523102 Archived] from the original on 2025-08-25<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> u Indiji od 1585. do 1590., vjerovtno u Bijapuru<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1995|title=Farrukh Beg in the Deccan|url=https://www.jstor.org/stable/3249754|journal=Artibus Asiae|volume=55|issue=3/4|pages=319–341|doi=10.2307/3249754|issn=0004-3648|jstor=3249754|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504051352/https://www.jstor.org/stable/3249754|archive-date=2021-05-04|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Verma|first=S. P.|date=1978|title=Farrukh Beg?the Mughal Court Painter|url=https://www.jstor.org/stable/44139370|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=39|pages=360–367|issn=2249-1937|jstor=44139370|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522050126/https://www.jstor.org/stable/44139370|archive-date=2021-05-22|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Skelton|first=Robert|date=1957|title=The Mughal Artist Farrokh Beg|url=https://www.jstor.org/stable/4629045|journal=Ars Orientalis|volume=2|pages=393–411|issn=0571-1371|jstor=4629045|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504162047/https://www.jstor.org/stable/4629045|archive-date=2021-05-04|access-date=2025-08-22}}</ref> * Daswanth, umro 1584, who worked especially on Akbar's ''Razmnama'', the ''[[Mahabharata]]'' in Persian.<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo Cleveland|date=1982|title=The Mughal Painter Daswanth|url=https://www.jstor.org/stable/4629314|journal=Ars Orientalis|volume=13|pages=121–133|issn=0571-1371|jstor=4629314|archive-url=https://web.archive.org/web/20240219211806/https://www.jstor.org/stable/4629314|archive-date=2024-02-19|access-date=2025-08-22}}</ref> * Basawan,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Basawan|url=https://www.jstor.org/stable/23220223|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=119–134|issn=1423-0526|jstor=23220223|archive-url=https://web.archive.org/web/20240226112157/https://www.jstor.org/stable/23220223|archive-date=2024-02-26|access-date=2025-08-22}}</ref> (aktivan oko. 1580–1600), * Daulat (c. 1595- c. 1635/40), Karijeru je započeo slikajući velike narativne scene, zatim se specijalizirao za portrete, ali kasnije u karijeri, čini se, specijalizirao se za vrlo ukrašene bordure minijatura..<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Daulat|url=https://www.jstor.org/stable/23220234|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=305–320|issn=1423-0526|jstor=23220234}}</ref> * Govardhan,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Govardhan|url=https://www.jstor.org/stable/23220237|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=357–374|issn=1423-0526|jstor=23220237|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109111445/https://www.jstor.org/stable/23220237|archive-date=2023-01-09|access-date=2025-08-22}}</ref> aktivan oko 1596. do 1640. godine, bio je posebno dobar u portretima. Njegov otac Bhavani Das,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|title=In a resplendent portrait of a Mughal emperor, subtle clues about a dark fall|last=Singh|first=Kavita|date=13 June 2021|website=Scroll.in|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612235734/https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall|archive-date=2021-06-12|url-status=live|access-date=2021-06-13}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh2021">Singh, Kavita (13 June 2021). [https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall "In a resplendent portrait of a Mughal emperor, subtle clues about a dark fall"]. ''Scroll.in''. [https://web.archive.org/web/20210612235734/https://scroll.in/article/997197/in-a-resplendent-portrait-of-a-mughal-emperor-subtle-clues-about-a-dark-fall Archived] from the original on 2021-06-12<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-06-13</span></span>.</cite></ref> bio je slikar u carskoj radionici. * Ustad Mansur (aktivan oko 1590–1624), specijalista za životinje i biljke.<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Mansur|url=https://www.jstor.org/stable/23220230|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=243–258|issn=1423-0526|jstor=23220230}}</ref> * Abid (aktivan oko 1604-1645), bio je sin Aqa Rize i brat Abu al-Hasana, koji je bio obučen u principima perzijskog slikarstva.<ref name="Beach 2011 231–242">{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title='Abid|url=https://www.jstor.org/stable/23220229|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=231–242|issn=1423-0526|jstor=23220229}}</ref> * Ebu al-Hasan (1589. – oko 1630.), sin Aqa Rize i brat 'Abidov,<ref name="Beach 2011 231–242" /> koji je naslikao niz alegorijskih slika tokom Jahangirove regije, poput Džahangira kako puca u glavu Malika Ambara i Cara Džahangira koji trijumfuje nad siromaštvom.<ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo C.|date=2011|title=Aqa Riza and Abu'l Hasan|url=https://www.jstor.org/stable/23220228|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=211–230|issn=1423-0526|jstor=23220228|archive-url=https://web.archive.org/web/20220427104737/https://www.jstor.org/stable/23220228|archive-date=2022-04-27|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Beach|first=Milo Cleveland|date=1980|title=The Mughal Painter Abu'l Hasan and Some English Sources for His Style|url=https://www.jstor.org/stable/20168968|journal=The Journal of the Walters Art Gallery|volume=38|pages=6–33|issn=0083-7156|jstor=20168968|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105231453/https://www.jstor.org/stable/20168968|archive-date=2026-01-05|access-date=2025-08-22}}</ref> * Bichitr (aktivan oko 1610–1660), koji se specijalizirao za portrete s evropskim utjecajem.<ref>{{Cite journal|last=Wilkinson|first=J. V. S.|date=1950|title=Masterpieces of Oriental Art. 14: Portrait of Sh?h Daulat by Bichitr|url=https://www.jstor.org/stable/25222365|journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|issue=1/2|pages=1|issn=0035-869X|jstor=25222365}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|title=A closer look at Mughal Emperor Jahangir depicted on the hourglass throne|website=The British Academy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421152337/https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/|archive-date=2024-04-21|url-status=live|access-date=2025-08-22}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/ "A closer look at Mughal Emperor Jahangir depicted on the hourglass throne"]. ''The British Academy''. [https://web.archive.org/web/20240421152337/https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/closer-look-mughal-emperor-jahangir-depicted-hourglass-throne/ Archived] from the original on 2024-04-21<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2025-08-22</span></span>.</cite></ref> * Nanha, slikar aktivan na dvorovima Akbara i Jahangira. Bio je ujak Bishandasa.<ref>{{Cite journal|last=Verma|first=S.P.|date=2000|title=Mughal Painting, Patrons and Painters|url=https://www.jstor.org/stable/44148128|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=61|pages=510–526|issn=2249-1937|jstor=44148128}}</ref> * Bišandas (oko 1590. - oko 1640.) koji se specijalizirao za portrete.<ref>{{Cite journal|last=Das|first=Asok Kumar|date=2011|title=Bishandas|url=https://www.jstor.org/stable/23220231|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=259–278|issn=1423-0526|jstor=23220231}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Coomaraswamy|first=Ananda K.|date=1927|title=Notes on Indian Painting, 4. Bis??nd?s and Others|url=https://www.jstor.org/stable/3247902|journal=Artibus Asiae|volume=2|issue=4|pages=283–294|doi=10.2307/3247902|issn=0004-3648|jstor=3247902}}</ref> * Mushfiq, rani primjer umjetnika koji izgleda nikada nije radio u carskom ateljeu, već za druge klijente poput Abd-ur-Rahima Khan-i-Khanana. * Miskin (oko 1560. - oko 1604.), izuzetno vješt slikar životinja.<ref>{{Cite journal|last=Brand|first=Michael|date=2011|title=Miskin|url=https://www.jstor.org/stable/23220226|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=167–186|issn=1423-0526|jstor=23220226}}</ref> * Sanwlah, koji je radio na Jahangirovom dvoru.<ref>{{Cite book|last=Brend|first=Dr Barbara|url=https://books.google.com/books?id=SUH8AQAAQBAJ&q=sanwlah&pg=PA235|title=Perspectives on Persian Painting: Illustrations to Amir Khusrau's Khamsah|date=2013-11-05|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-85411-8|language=en}}</ref> * Farrukh Chela<ref>{{Cite journal|last=Verma|first=S. P.|date=1975|title="Chela"?painters of the Mughal Court|url=https://www.jstor.org/stable/44138860|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=36|pages=345–352|issn=2249-1937|jstor=44138860|archive-url=https://web.archive.org/web/20250915113955/https://www.jstor.org/stable/44138860|archive-date=2025-09-15|access-date=2025-08-22}}</ref> (aktivan od 1580. ili 1585/1604.), doprinio je većini glavnih ilustrovanih rukopisa na mogulskom dvoru.<ref>{{Cite journal|last=Morris|first=Rekha|date=1982|title=Some Additions to the Known Corpus of Paintings by the Mughal Artist Farrukh Chela|url=https://www.jstor.org/stable/4629315|journal=Ars Orientalis|volume=13|pages=135–151|issn=0571-1371|jstor=4629315|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910102334/https://www.jstor.org/stable/4629315|archive-date=2025-09-10|access-date=2025-08-22}}</ref> * Keshav Das (aktivan oko 1570. - oko 1604.), kojeg je Abu'l Fazl rangirao kao petog na listi sedamnaest najboljih slikara carske radionice. Bio je poznat uglavnom po svojim kopijama i adaptacijama evropskih gravira.<ref>{{Cite journal|last=Okada|first=Amina|date=2011|title=Keshav Das|url=https://www.jstor.org/stable/23220225|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=153–166|issn=1423-0526|jstor=23220225}}</ref> * Payag (oko 1591. - oko 1658.), njegov rad je bio pod snažnim utjecajem evropske umjetnosti.<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Payag|url=https://www.jstor.org/stable/23220235|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=321–336|issn=1423-0526|jstor=23220235}}</ref> * Balchand (aktivan od oko 1595. do oko 1650.), Payagov brat. Vješt u pojedinačnim portretima i ilustracijama rukopisa, njegov rad je bio poznat po empatiji i elegantnim detaljima,<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=2011|title=Balchand|url=https://www.jstor.org/stable/23220236|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=337–356|issn=1423-0526|jstor=23220236|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421191131/https://www.jstor.org/stable/23220236|archive-date=2022-04-21|access-date=2025-08-22}}</ref> poput 'Smrti Ināyat Khāna'.<ref name=":10">{{Cite journal|last=Smart|first=Ellen|date=1999|title=The Death of Ināyat Khān by the Mughal Artist Bālchand|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=58|issue=3/4|pages=273–279|doi=10.2307/3250020|issn=1423-0526|jstor=3250020}}</ref> * Mandu ili Mandu Firangi (oko 1598.) evropski umjetnik školovan u zapadnjačkoj umjetnosti koji je radio u Akbarovom ateljeu. S Miskinom i Bhagawanom ilustrirao je nekoliko listova Ramajane iz Akbarove vladavine u Muzeju Maharadža Sawai Man Singha II, Gradska palača, Jaipur..<ref>{{Cite journal|last=Kazmi|first=Nuzhat|last2=Kazmi|first2=Nuzhat Fatima|date=1986|title=Mandu Firangi- A Case Study of an Akbari Painter|url=https://www.jstor.org/stable/44141574|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=47|pages=441–445|issn=2249-1937|jstor=44141574}}</ref><ref>{{Cite book|last=Harris|first=Jonathan Gil|title=The First Firangis: Remarkable Stories of Heroes, Healers, Charlatans, Courtesans & other Foreigners who Became Indian|date=2015|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-63-7|location=New Delhi}}</ref> Drugi značajni slikari bili su Muhammad 'Ali, Abd al-Rahim, Amal-e Hashim i Mah Muhammad. Subimperijalna škola mogulskog slikarstva uključivala je umjetnike poput Mushfiqa, Kamala i Fazla, koji nisu bili dio kraljevskog ateljea, a bili su pod pokroviteljstvom plemića poput Abd-ur-Rahim Khan-i-Khanana, koji je naručio Slobodniju Rāmāyaṇu.<ref>{{Cite journal|last=Seyller|first=John|date=1999|title=Workshop and Patron in Mughal India: The Freer R?m?ya?a and Other Illustrated Manuscripts of 'Abd al-Ra??m|url=https://www.jstor.org/stable/1522711|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=42|pages=3–344|issn=1423-0526|jstor=1522711|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214044044/https://www.jstor.org/stable/1522711|archive-date=2023-02-14|access-date=2025-08-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Aitken|first=Molly Emma|date=2013|title=The Laud Rāgamālā Album, Bikaner, and the Sociability of Subimperial Painting|url=https://www.jstor.org/stable/43677820|journal=Archives of Asian Art|volume=63|issue=1|pages=27–58|doi=10.1353/aaa.2013.0003|issn=0066-6637|jstor=43677820}}</ref> Tokom prve polovine 18. vijeka, mnogi umjetnici obučeni kod Mogula napustili su carske radionice kako bi radili na radžputskim dvorovima, poput umjetnika poput Bhavanidasa (aktivan oko 1700-1748).<ref>{{Cite journal|last=Haidar|first=Navina|date=2011|title=Bhavanidas|url=https://www.jstor.org/stable/23223159|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=531–546|issn=1423-0526|jstor=23223159|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019175135/https://www.jstor.org/stable/23223159|archive-date=2022-10-19|access-date=2025-08-22}}</ref> i njegovog sina Dalchand (aktivan oko 1710-1760), koji se preselio u Jodhpur da radi za Abhai Singha (vladao 1724-1748), a zatim u Kishangarh oko 1728.<ref>{{Cite journal|last=McInerney|first=Terence|date=2011|title=Dalchand|url=https://www.jstor.org/stable/23223161|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=48|pages=563–578|issn=1423-0526|jstor=23223161|archive-url=https://web.archive.org/web/20221213094659/https://www.jstor.org/stable/23223161|archive-date=2022-12-13|access-date=2025-08-22}}</ref> == Mogulski stil danas == Minijaturne slike u mogulskom stilu i danas stvara mali broj umjetnika u Lahoreu, uglavnom koncentriranih u Nacionalnom koledžu umjetnosti, iako su mnoge od ovih minijatura samo kopije originala. Neki umjetnici su ponekad stvarali savremena djela koristeći klasične metode. Vještine potrebne za izradu ovih modernih verzija mogulskih minijatura i dalje se prenose s generacije na generaciju, iako mnogi zanatlije zapošljavaju i desetine radnika, često slikajući u teškim radnim uslovima, kako bi proizveli djela koja se prodaju pod potpisom njihovih modernih majstora. == Galerija == <gallery mode="nolines"> Datoteka:Painting_of_Akbar_Mughal_Period,_National_Museum,_New_Delhi.jpg|Akbarov portret Datoteka:A_noble_lady,_Mughal_dynasty,_India._17th_century.jpg|Plemkinja, Mogulska dinastija, Indija. 17. stoljeće. Boja i pozlata na papiru. [https://web.archive.org/web/20170202001223/http://www.asia.si.edu/collections/edan/object.php?q=fsg_F1907.219&bcrumb=true%7C Freer Gallery of Art F1907.219] Datoteka:Nurjahan.jpg|[[Nur Džahan|Nur Jahan]] Datoteka:Shah_Jahan_on_a_Terrace_Holding_a_Pendant_Set_with_His_Portrait.jpg|[[Šah Jahan|Shah Jahan]] na terasi Datoteka:Attributed_to_Hiranand_-_Illustration_from_a_Dictionary_(unidentified)-_Da'ud_Receives_a_Robe_of_Honor_from_Mun'im_Khan_-_Google_Art_Project.jpg|Daud Khan Karrani prima kaftan od Munim Khana Datoteka:1561-The_Victory_of_Ali_Quli_Khan_on_the_river_Gomti-Akbarnama.jpg|Pobjeda Ali Quli Khana na rijeci Gomti iz Akbarname 1561 Datoteka:Mir_Sayyid_Ali_-_Portrait_of_a_Young_Indian_Scholar.jpg|Prikaz mladog učenjaka u Mogulskom carstvu, koji je naslikao Mir Sayyid Ali, čita i piše komentar Kur'ana, 1559. Datoteka:Battle_scene_from_the_1570_Hamzanama_of_Akbar.jpg|Bitka iz Akbarove Hamzaname 1570 Datoteka:1561-The_Submission_of_the_rebel_brothers_Ali_Quli_and_Bahadur_Khan-Akbarnama.jpg|Predaja braće pobunjenika Ali Qulija i Bahadur Khana. Akbarnama, 1590–95<ref>{{Cite web|url=http://warfare.atspace.eu/Moghul/Akbar/Akbarnama.htm|title=The Submission of the rebel brothers Ali Quli and Bahadur Khan-Akbarnama|last=Basawan & Chitra|date=1590–1595|website=Akbarnama|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718112355/http://warfare.atspace.eu/Moghul/Akbar/Akbarnama.htm|archive-date=2013-07-18|url-status=live|access-date=2013-07-01}}</ref> Datoteka:1561-Akbar_riding_the_elephant_Hawa'I_pursuing_another_elephant_across_a_collapsing_bridge_of_boats_(right).jpg|Akbar jaše slona, progoni drugog slona preko urušavajućeg mosta od brodova (desno), 1561. Datoteka:1562-Pir_Muhammad_Drowns_While_Crossing_the_Narbada-Akbarnama.jpg|Pir Muhamed se utopio dok je prelazio Narbada-Akbarnama, 1562 Datoteka:1573-Akbar_receiving_his_sons_at_Fathpur-Akbarnama.jpg|Akbar prima svoje sinove u Fatehpur Sikri. Akbarnama, 1573 Datoteka:Europeans_Embracing_LACMA_M.83.105.20_(1_of_3).jpg|Evropljani se grle, [[Lahore]], oko 1590. Datoteka:"Alexander_is_Lowered_Into_the_Sea".jpg|alt=Alexander is Lowered into the Sea, from a Khamsa (Quintet) of Amir Khusrau Dihlavi c. 1597–98, attributed to Mukanda.|Aleksandra spuštaju u more, iz Khamse (Kvinteta) Amira Khusraua Dihlavija oko 1597–98, pripisano Mukandi<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/140003774?rpp=20&pg=8&ao=on&ft=mughal+empire&pos=145|title=Alexander is Lowered into the Sea|website=www.metmuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214214010/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/140003774?rpp=20&pg=8&ao=on&ft=mughal+empire&pos=145|archive-date=2018-12-14|url-status=live|access-date=2018-12-14}}</ref> Datoteka:The_Death_of_Inayat_Khan_(Bod_MS._Ouseley_Add._171b_f._4r).jpg|Balchand,<ref name=":10">{{Cite journal|last=Smart|first=Ellen|date=1999|title=The Death of Ināyat Khān by the Mughal Artist Bālchand|journal=Artibus Asiae. Supplementum|volume=58|issue=3/4|pages=273–279|doi=10.2307/3250020|issn=1423-0526|jstor=3250020}}</ref> Umirući Inayat Khan, oko 1618., Bodleianska biblioteka, Oxford Datoteka:Mughal_Prince_Visits_a_Holy_Man.jpg|Mogulski princ posjećuje svetog čovjeka Datoteka:Prince_and_Ladies_in_a_Garden,_mid-18th_century;_Mughal.jpg|Mogulski princ i dame u vrtu, 18. vijek Datoteka:Gujjari_Ragini.jpg|Mlada žena svira Veenu papagaju, simbol njenog odsutnog ljubavnika. Slika iz 18. stoljeća u provincijskom mogulskom stilu Bengala. Datoteka:A_woman_holding_a_Veena,_Mughal,_India._18_century.jpg|Ženski izvođač sa tanpurom, 18. vijek. Boja i zlato na papiru. [https://web.archive.org/web/20160808220501/http://www.asia.si.edu/collections/edan/object.php?q=fsg_F1907.195&bcrumb=true Freer Gallery of Art F1907.195] Datoteka:Ascetic_Seated_on_Leopard's_Skin,_Provincial_Mughal_school,_India,_Opaque_watercolor_on_paper,_Late_18th_century.tiff|Asketa sjedeći na leopardovoj koži, kraj 18. vijeka Datoteka:Mughal_Ganjiya_Playing_Cards,_Early_19th_century,_courtesy_the_Wovensouls_collection.jpg|Mogul Ganjifa karte za igranje, početak 19. stoljeća, sa minijaturnim slikama – ljubaznošću kolekcije Wovensouls Datoteka:Box_with_Scenes_of_an_Emperor_Receiving_Gifts.jpg|Figuralna dekoracija ovog primjera pokazuje snažnu vezu sa slikama 17. stoljeća.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451479|title=Box with Scenes of an Emperor Receiving Gifts, early to mid-17th century|website=www.metmuseum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217110630/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451479|archive-date=2018-12-17|url-status=live|access-date=2018-12-17}}</ref> </gallery> == Vidi također == * [[Arapske minijature]] * [[Indijsko slikarstvo]] * [[Madhubani slikarstvo]] * [[Osmanlijska minijatura]] * [[Radžputsko slikarstvo]] * [[Tanjore slikarstvo]] * [[Zapadnjačko slikarstvo]] * [[Perzijska minijatura]] * [[Islamska minijatura]] * [[Sikhsko slikarstvo]] == Reference == [[Kategorija:Mogulska umjetnost]] [[Kategorija:Pakistanska kultura]] [[Kategorija:Pakistanska umjetnost]] [[Kategorija:Pakistansko slikarstvo]] [[Kategorija:Škole indijskog slikarstva]] [[Kategorija:Islamski iluminirani rukopisi]] 9adukuukvez3kg2v432xcz1zrizz48u 0 536263 3914826 2026-07-26T17:18:51Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_... 3914826 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 76 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2004. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''11''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], , [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 26. 7. 2026. }} '''Jason Sklenar''' rođen 16. maja 1970. nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite Sports-Reference |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192224/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Jason Sklenar Olympic Results |accessdate=26. 7. 2026|language=en}}}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 20 km|67]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|80]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|71]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|19]] |} Sklenar je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 58-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 3:08.8&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačkog biatlonca]] [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat predzadnje 17-o mjesto na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Mark Gee|Markom Geeom]] i [[Ian Woods|Ianom Woodsom]], kada su s 8:53.9&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačke]] štafete u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Frank Luck]], [[Mark Kirchner]] i [[Sven Fischer]]. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|87]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|41]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|67]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|60]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|62]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|87]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 20001 – štafeta (muškarci)|19]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|96]] | | | |} Jason Sklenar je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 20044.|SP 2004.]] nastupio jedanaest puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 35-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 6:46.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Sklenara u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] <!-- u [[Jyväskylä]]u 17. marta 1988. u utrci na 20&nbsp;km. kada je osvojio predzadnje 51-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnim disciplinama su mu dva 25-a mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|sezoni 1990/91.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmore]]u 16. marta 1991. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Novosibirsk]]u 19. marta 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafetnim utrkama mu je najbolji rezultat osmo mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Fagernes]]u 15. marta 1992. s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2004. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|1656}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Sklenar, Jason}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Biografije, Cheltenham]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2004.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 3jmxrsgk38n25lr0vkdicrjxzyepgzr 3914830 3914826 2026-07-26T17:19:38Z AnToni 2325 [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2004.]] uklonjena; [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3914830 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 76 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2004. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''11''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], , [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 26. 7. 2026. }} '''Jason Sklenar''' rođen 16. maja 1970. nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite Sports-Reference |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192224/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Jason Sklenar Olympic Results |accessdate=26. 7. 2026|language=en}}}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 20 km|67]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|80]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|71]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|19]] |} Sklenar je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 58-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 3:08.8&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačkog biatlonca]] [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat predzadnje 17-o mjesto na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Mark Gee|Markom Geeom]] i [[Ian Woods|Ianom Woodsom]], kada su s 8:53.9&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačke]] štafete u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Frank Luck]], [[Mark Kirchner]] i [[Sven Fischer]]. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|87]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|41]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|67]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|60]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|62]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|87]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 20001 – štafeta (muškarci)|19]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|96]] | | | |} Jason Sklenar je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 20044.|SP 2004.]] nastupio jedanaest puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 35-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 6:46.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Sklenara u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] <!-- u [[Jyväskylä]]u 17. marta 1988. u utrci na 20&nbsp;km. kada je osvojio predzadnje 51-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnim disciplinama su mu dva 25-a mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|sezoni 1990/91.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmore]]u 16. marta 1991. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Novosibirsk]]u 19. marta 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafetnim utrkama mu je najbolji rezultat osmo mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Fagernes]]u 15. marta 1992. s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2004. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|1656}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Sklenar, Jason}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Biografije, Cheltenham]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] ewtoa4ysn9hwe7h9e2fyrtn98ce48s2 3914833 3914830 2026-07-26T17:19:56Z AnToni 2325 3914833 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = Jason_Sklenar_-_Marcel_Laponder.jpg | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 76 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2004. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''11''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], , [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 26. 7. 2026. }} '''Jason Sklenar''' rođen 16. maja 1970. nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite Sports-Reference |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192224/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Jason Sklenar Olympic Results |accessdate=26. 7. 2026|language=en}}}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 20 km|67]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|80]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|71]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|19]] |} Sklenar je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 58-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 3:08.8&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačkog biatlonca]] [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat predzadnje 17-o mjesto na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Mark Gee|Markom Geeom]] i [[Ian Woods|Ianom Woodsom]], kada su s 8:53.9&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačke]] štafete u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Frank Luck]], [[Mark Kirchner]] i [[Sven Fischer]]. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|87]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|41]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|67]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|60]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|62]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|87]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 20001 – štafeta (muškarci)|19]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|96]] | | | |} Jason Sklenar je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 20044.|SP 2004.]] nastupio jedanaest puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 35-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 6:46.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Sklenara u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] <!-- u [[Jyväskylä]]u 17. marta 1988. u utrci na 20&nbsp;km. kada je osvojio predzadnje 51-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnim disciplinama su mu dva 25-a mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|sezoni 1990/91.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmore]]u 16. marta 1991. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Novosibirsk]]u 19. marta 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafetnim utrkama mu je najbolji rezultat osmo mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Fagernes]]u 15. marta 1992. s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2004. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|1656}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Sklenar, Jason}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Biografije, Cheltenham]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] nd2osi8afbn7qrapahseqsbu9rdm6f4 3914837 3914833 2026-07-26T17:20:18Z AnToni 2325 /* Svjetsko prvenstvo */ 3914837 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = Jason_Sklenar_-_Marcel_Laponder.jpg | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 76 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2004. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''11''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], , [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 26. 7. 2026. }} '''Jason Sklenar''' rođen 16. maja 1970. nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite Sports-Reference |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192224/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Jason Sklenar Olympic Results |accessdate=26. 7. 2026|language=en}}}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 20 km|67]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|80]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|71]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|19]] |} Sklenar je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 58-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 3:08.8&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačkog biatlonca]] [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat predzadnje 17-o mjesto na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Mark Gee|Markom Geeom]] i [[Ian Woods|Ianom Woodsom]], kada su s 8:53.9&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačke]] štafete u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Frank Luck]], [[Mark Kirchner]] i [[Sven Fischer]]. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|87]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|41]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|67]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|60]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|62]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|87]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – štafeta (muškarci)|19]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|96]] | | | |} Jason Sklenar je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] nastupio jedanaest puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 35-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 6:46.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Sklenara u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] <!-- u [[Jyväskylä]]u 17. marta 1988. u utrci na 20&nbsp;km. kada je osvojio predzadnje 51-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnim disciplinama su mu dva 25-a mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|sezoni 1990/91.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmore]]u 16. marta 1991. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Novosibirsk]]u 19. marta 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafetnim utrkama mu je najbolji rezultat osmo mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Fagernes]]u 15. marta 1992. s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2004. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|1656}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Sklenar, Jason}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Biografije, Cheltenham]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] tcaf86nhm2w9bwildu46o0o99y6rnn0 3914844 3914837 2026-07-26T17:22:39Z AnToni 2325 3914844 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = Jason_Sklenar_-_Marcel_Laponder.jpg | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 76 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2004. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''11''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], , [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = [[Datoteka:Order_of_the_British_Empire_(Civil)_Ribbon.svg|20 px]] [[Orden Britanske imperije]] | fusnote = | aktualizirano = 26. 7. 2026. }} '''Jason Sklenar''' rođen 27. marta 1970. nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192224/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Jason Sklenar Olympic Results |accessdate=26. 7. 2026|language=en}}}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 20 km|67]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|80]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|71]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|19]] |} Sklenar je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 58-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 3:08.8&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačkog biatlonca]] [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat predzadnje 17-o mjesto na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Mark Gee|Markom Geeom]] i [[Ian Woods|Ianom Woodsom]], kada su s 8:53.9&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačke]] štafete u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Frank Luck]], [[Mark Kirchner]] i [[Sven Fischer]]. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|87]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|41]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|67]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|60]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|62]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|87]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – štafeta (muškarci)|19]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|96]] | | | |} Jason Sklenar je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] nastupio jedanaest puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 35-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 6:46.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Sklenara u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] <!-- u [[Jyväskylä]]u 17. marta 1988. u utrci na 20&nbsp;km. kada je osvojio predzadnje 51-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnim disciplinama su mu dva 25-a mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|sezoni 1990/91.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmore]]u 16. marta 1991. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Novosibirsk]]u 19. marta 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafetnim utrkama mu je najbolji rezultat osmo mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Fagernes]]u 15. marta 1992. s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2004. == Nagrade == * [[Orden Britanske imperije]] == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|1656}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Sklenar, Jason}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Biografije, Cheltenham]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 1y5nhmbszrz5su8e9ybnvb1ke165yzu 3914855 3914844 2026-07-26T17:24:30Z AnToni 2325 3914855 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = Jason_Sklenar_-_Marcel_Laponder.jpg | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 76 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2004. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''11''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], , [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = [[Datoteka:Order_of_the_British_Empire_(Civil)_Ribbon.svg|20 px]] [[Orden Britanske imperije]] | fusnote = | aktualizirano = 26. 7. 2026. }} '''Jason Sklenar''' rođen 27. marta 1970. nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192224/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Jason Sklenar Olympic Results |accessdate=26. 7. 2026|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 20 km|67]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|80]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|71]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|19]] |} Sklenar je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 58-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 3:08.8&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačkog biatlonca]] [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat predzadnje 17-o mjesto na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Mark Gee|Markom Geeom]] i [[Ian Woods|Ianom Woodsom]], kada su s 8:53.9&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačke]] štafete u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Frank Luck]], [[Mark Kirchner]] i [[Sven Fischer]]. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|87]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|41]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|67]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|60]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|62]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|87]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – štafeta (muškarci)|19]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|96]] | | | |} Jason Sklenar je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] nastupio jedanaest puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 35-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 6:46.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Sklenara u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] <!-- u [[Jyväskylä]]u 17. marta 1988. u utrci na 20&nbsp;km. kada je osvojio predzadnje 51-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnim disciplinama su mu dva 25-a mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|sezoni 1990/91.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmore]]u 16. marta 1991. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Novosibirsk]]u 19. marta 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafetnim utrkama mu je najbolji rezultat osmo mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Fagernes]]u 15. marta 1992. s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2004. == Nagrade == * [[Orden Britanske imperije]] == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|1656}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Sklenar, Jason}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Biografije, Cheltenham]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 51thnu0o0rclx76zp27f0ru7ywunha0 3914886 3914855 2026-07-26T17:30:19Z AnToni 2325 /* Olimpijske igre */ 3914886 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = Jason_Sklenar_-_Marcel_Laponder.jpg | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 76 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2004. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''11''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], , [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = [[Datoteka:Order_of_the_British_Empire_(Civil)_Ribbon.svg|20 px]] [[Orden Britanske imperije]] | fusnote = | aktualizirano = 26. 7. 2026. }} '''Jason Sklenar''' rođen 27. marta 1970. nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192224/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Jason Sklenar Olympic Results |accessdate=26. 7. 2026|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 20 km|67]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|80]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 20 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|71]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|19]] |} Sklenar je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 58-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 3:08.8&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačkog biatlonca]] [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat predzadnje 17-o mjesto na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Mark Gee|Markom Geeom]] i [[Ian Woods|Ianom Woodsom]], kada su s 8:53.9&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačke]] štafete u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Frank Luck]], [[Mark Kirchner]] i [[Sven Fischer]]. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|87]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|41]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|67]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|60]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|62]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|87]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – štafeta (muškarci)|19]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|96]] | | | |} Jason Sklenar je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] nastupio jedanaest puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 35-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 6:46.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Sklenara u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] <!-- u [[Jyväskylä]]u 17. marta 1988. u utrci na 20&nbsp;km. kada je osvojio predzadnje 51-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnim disciplinama su mu dva 25-a mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|sezoni 1990/91.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmore]]u 16. marta 1991. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Novosibirsk]]u 19. marta 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafetnim utrkama mu je najbolji rezultat osmo mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Fagernes]]u 15. marta 1992. s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2004. == Nagrade == * [[Orden Britanske imperije]] == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|1656}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Sklenar, Jason}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Biografije, Cheltenham]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] ta1cmsocpdxxa7ks6x58e59m0pgybb3 3914889 3914886 2026-07-26T17:32:14Z AnToni 2325 [[Kategorija:Britanski biatlonski treneri]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3914889 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = Jason_Sklenar_-_Marcel_Laponder.jpg | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 76 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2004. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''11''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], , [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = [[Datoteka:Order_of_the_British_Empire_(Civil)_Ribbon.svg|20 px]] [[Orden Britanske imperije]] | fusnote = | aktualizirano = 26. 7. 2026. }} '''Jason Sklenar''' rođen 27. marta 1970. nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192224/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Jason Sklenar Olympic Results |accessdate=26. 7. 2026|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 20 km|67]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|80]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 20 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|71]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|19]] |} Sklenar je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] <!-- U pojedinačnim utrkama mu je najbolji rezultat 58-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|utrci na 10&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 3:08.8&nbsp;min bio sporiji od pobjednika [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačkog biatlonca]] [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat predzadnje 17-o mjesto na ZOI 1994. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1994 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Mark Gee|Markom Geeom]] i [[Ian Woods|Ianom Woodsom]], kada su s 8:53.9&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|njemačke]] štafete u sastavu: [[Ricco Groß]], [[Frank Luck]], [[Mark Kirchner]] i [[Sven Fischer]]. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|87]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|41]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|67]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|60]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|62]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|87]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – štafeta (muškarci)|19]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|96]] | | | |} Jason Sklenar je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] nastupio jedanaest puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 35-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 6:46.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Sklenara u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] <!-- u [[Jyväskylä]]u 17. marta 1988. u utrci na 20&nbsp;km. kada je osvojio predzadnje 51-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnim disciplinama su mu dva 25-a mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|sezoni 1990/91.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmore]]u 16. marta 1991. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Novosibirsk]]u 19. marta 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafetnim utrkama mu je najbolji rezultat osmo mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Fagernes]]u 15. marta 1992. s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2004. == Nagrade == * [[Orden Britanske imperije]] == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|1656}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Sklenar, Jason}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Biografije, Cheltenham]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Britanski biatlonski treneri]] qvf4mwkde58nak1y9t4wsuzxakdft4p 3914892 3914889 2026-07-26T17:57:51Z AnToni 2325 /* Olimpijske igre */ 3914892 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = Jason_Sklenar_-_Marcel_Laponder.jpg | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 76 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2004. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''11''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], , [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = [[Datoteka:Order_of_the_British_Empire_(Civil)_Ribbon.svg|20 px]] [[Orden Britanske imperije]] | fusnote = | aktualizirano = 26. 7. 2026. }} '''Jason Sklenar''' rođen 27. marta 1970. nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192224/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Jason Sklenar Olympic Results |accessdate=26. 7. 2026|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 20 km|67]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|80]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 20 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|71]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|19]] |} Sklenar je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] U pojedinačnoj konkurenciji najbolji plasman bilo mu je 48-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je od 87 takmičara s tri promašaja i zaostatkom od 6:23.9&nbsp;min bio iza pobjednika [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|norveškog]] biatlonca [[Ole Einar Bjørndalen|Olea Einara Bjørndalena]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat zadnje 19-o mjesto na ZOI 2002. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Mark Gee|Markom Geeom]] i [[Hugh Pritchard|Hughom Pritchardom]], kada su s 12:23.7&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|norveške štafete]] u sastavu: [[Halvard Hanevold]], [[Frode Andresen]], [[Egil Gjelland]] i [[Ole Einar Bjørndalen]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|87]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|41]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|67]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|60]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|62]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|87]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – štafeta (muškarci)|19]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|96]] | | | |} Jason Sklenar je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] nastupio jedanaest puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 35-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 6:46.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Sklenara u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] <!-- u [[Jyväskylä]]u 17. marta 1988. u utrci na 20&nbsp;km. kada je osvojio predzadnje 51-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnim disciplinama su mu dva 25-a mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|sezoni 1990/91.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmore]]u 16. marta 1991. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Novosibirsk]]u 19. marta 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafetnim utrkama mu je najbolji rezultat osmo mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Fagernes]]u 15. marta 1992. s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2004. == Nagrade == * [[Orden Britanske imperije]] == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|1656}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Sklenar, Jason}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Biografije, Cheltenham]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Britanski biatlonski treneri]] ppq9vi13m646joyf7mve8mtaxnlowxp 3914893 3914892 2026-07-26T17:58:46Z AnToni 2325 3914893 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Jason Sklenar | slika = Jason_Sklenar_-_Marcel_Laponder.jpg | opis_slike = | puno_ime = Jason Michael Sklenar | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|03|27}} | mjesto_rođenja = [[Cheltenham]], [[Engleska]] | država_rođenja = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 180 | težina = 76 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2004. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI NS = | medalje OI NS = | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''11''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|1993]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998.|1998]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup SP NS = | medalje SP NS = | zlato SP NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]]) | pobjede_SK = 0 | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = [[Datoteka:Order_of_the_British_Empire_(Civil)_Ribbon.svg|20 px]] [[Orden Britanske imperije]] | fusnote = | aktualizirano = 26. 7. 2026. }} '''Jason Sklenar''' rođen 27. marta 1970. nekadašnji je [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac.<ref name="SportsRef">{{cite web|url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417192224/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sk/jason-sklenar-1.html |url-status=dead |archive-date=17. 4. 2020 |title=Jason Sklenar Olympic Results |accessdate=26. 7. 2026|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|1992}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 20 km|67]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992 – 10 km|80]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 20 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 10 km|71]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|19]] |} Sklenar je nastupio dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]] U pojedinačnoj konkurenciji najbolji plasman bilo mu je 48-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je od 87 takmičara s tri promašaja i zaostatkom od 6:23.9&nbsp;min bio iza pobjednika [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|norveškog]] biatlonca [[Ole Einar Bjørndalen|Olea Einara Bjørndalena]]. U štafetnim utrkama najbolji mu je rezultat zadnje 19-o mjesto na ZOI 2002. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Mark Gee|Markom Geeom]] i [[Hugh Pritchard|Hughom Pritchardom]], kada su s 12:23.7&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|norveške štafete]] u sastavu: [[Halvard Hanevold]], [[Frode Andresen]], [[Egil Gjelland]] i [[Ole Einar Bjørndalen]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|1991}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1993}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – 10 km|87]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993 – ekipno (muškarci)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1994}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1994 – ekipno (muškarci)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1995}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|41]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|17]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995 – ekipno (muškarci)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1996}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|67]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|20]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1997}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1997 – 20 km|60]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|1998}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1998 – ekipno (muškarci)|14]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|1999}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 20 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – 10 km|62]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999 – štafeta (muškarci)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2000}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – 20 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (muškarci)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2001}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 20 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – 10 km|87]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – štafeta (muškarci)|19]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2004}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004 – 10 km|96]] | | | |} Jason Sklenar je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|SP 2004.]] nastupio jedanaest puta, ali nije osvojio ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnim disciplinama mu je 35-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991.|SP 1991.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1991 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 6:46.3&nbsp;min bio iza pobjednika [[Mark Kirchner|Marka Kirchnera]]. U ekipnim utrkama mu je najbolji rezultat deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1992.|SP 1992.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1983 – ekipno (muškarci)|ekipnoj utrci]] s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Sklenara u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|1990/91.]] <!-- u [[Jyväskylä]]u 17. marta 1988. u utrci na 20&nbsp;km. kada je osvojio predzadnje 51-o mjesto. Najbolji rezultati u pojedinačnim disciplinama su mu dva 25-a mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 1990/1991.|sezoni 1990/91.]] u [[Canmore (Alberta)|Canmore]]u 16. marta 1991. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Novosibirsk]]u 19. marta 1992. u utrci na 20&nbsp;km. U štafetnim utrkama mu je najbolji rezultat osmo mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 1991/1992.|sezoni 1991/92.]] u [[Fagernes]]u 15. marta 1992. s [[Mike Dixon (biatlonac)|Mikeom Dixonom]], [[Ian Woods|Ianom Woodsom]] i [[Paul Ryan (biatlonac)|Paulom Ryanom]]. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2004. == Nagrade == * [[Orden Britanske imperije]] == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|1656}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Sklenar, Jason}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Biografije, Cheltenham]] [[Kategorija:Britanski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Britanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Britanski biatlonski treneri]] 5pbphxbefrn0kemjtg16bcfx5swf9nq 0 536266 3914918 2026-07-26T23:58:55Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Datoteka:Deconference-2002-triage-tag.jpg|mini|desno|Tipična trijažna oznaka koja se koristi tokom hitne [[dekontaminacija|dekontaminacije]] u incidentima s velikim brojem stradalih]] '''Trijažna oznaka''' je standardizirana oznaka koja se koristi u [[hitna medicinska pomoć|hitnoj medicinskoj pomoći]], [[medicina u okolnostima katastrofe |medicine u okolnostima katastrofe]] i drugim sistemima odgovora na [[vanredna situacija|vanredne situacije]] za označavanje trijaž... 3914918 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Deconference-2002-triage-tag.jpg|mini|desno|Tipična trijažna oznaka koja se koristi tokom hitne [[dekontaminacija|dekontaminacije]] u incidentima s velikim brojem stradalih]] '''Trijažna oznaka''' je standardizirana oznaka koja se koristi u [[hitna medicinska pomoć|hitnoj medicinskoj pomoći]], [[medicina u okolnostima katastrofe |medicine u okolnostima katastrofe]] i drugim sistemima odgovora na [[vanredna situacija|vanredne situacije]] za označavanje trijažne kategorije pacijenta. Primjenjuje se tokom [[Incident s velikim brojem žrtava|incidenata s velikim brojem žrtava]] i [[katastrofa]] kako bi se omogućilo brzo prepoznavanje prioriteta liječenja, evidentiranje osnovnih medicinskih podataka i kontinuitet zbrinjavanja od mjesta događaja do [[bolnica|zdravstvene ustanove]].<ref name="MediBC_2026">{{cite web |author=MediBC First Aid Team |title=Triage Explained: Australian Triage Scale & Emergency Medical Priorities |website=MediBC |date=2026 |url=https://www.medibc.com/us/blog/triage-explained |access-date=27. 7. 2026 |language=en}}</ref> Trijažna oznaka predstavlja sastavni dio postupka [[trijaža|trijaže]] i služi kao sredstvo komunikacije između [[Službe prvog odgovora|službi prvog odgovora]], timova hitne medicinske pomoći i bolničkog osoblja. Na njoj se, pored dodijeljene trijažne kategorije, mogu evidentirati [[vitalni znakovi]], uočene [[Povreda|povrede]], provedeni hitni medicinski postupci, vrijeme intervencije i drugi podaci značajni za liječenje i transport pacijenta.<ref name="Mack_2010">{{cite journal |last=Mack |first=Daniel |title=The Importance of the Triage Tag |journal=Journal of Emergency Medical Services |date=26. 5. 2010 |url=https://www.jems.com/ems-training/importance-triage-tag/ |access-date=26. 7. 2026 |language=en}}</ref> Savremene trijažne oznake razvijene su tokom druge polovine 20. stoljeća kao odgovor na potrebu za standardizacijom postupaka u medicini katastrofa. Danas postoje brojni nacionalni i međunarodni sistemi koji se razlikuju po izgledu i sadržaju, ali se većina zasniva na univerzalno prihvaćenom sistemu označavanja prioriteta bojama. == Historijat == [[Datoteka:Triage tags (Tokyo Fire Department).jpg|mini|desno|METTAG sistem koji koristi Vatrogasna služba Tokija]] Tokom 19. i početkom 20. stoljeća principi trijaže primjenjivali su se uglavnom u vojnoj medicini. U velikim ratnim sukobima, uključujući [[Prvi svjetski rat]], povrijeđeni vojnici često su označavani jednostavnim improviziranim oznakama, kao što su trake različitih boja ili oznake na tijelu, kako bi se razlikovali oni kojima je bila potrebna hitna pomoć od onih čije je liječenje moglo biti odgođeno.<ref name="Brownlee_2014">{{cite web |last=Brownlee |first=John |title=A Design History Of The Life-Saving Triage Tag |website=Fast Company |date=13. 5. 2014 |url=https://www.fastcompany.com/3028492/a-design-history-of-the-life-saving-triage-tag |access-date=27. 7. 2026 |language=en}}</ref> Savremena trijažna oznaka u obliku standardizirane kartice razvijena je početkom 1960-ih u Sjedinjenim Američkim Državama tokom perioda [[Hladni rat|Hladnog rata]]. Tokom druge polovine 20. stoljeća razvoj trijažnih oznaka prelazi iz uglavnom vojnih sistema u civilne strukture [[Službe prvog odgovora|hitnog odgovora]].<ref name="Brownlee_2014" /> Prva i najpoznatija civilna trijažna oznaka bila je METTAG (''Medical Emergency Triage Tag''), koju je 1976. razvio Robert F. Blodgett, direktor Službe civilne zaštite u [[Jacksonville (Florida)|Jacksonville]]u na [[Florida|Floridi]].<ref name="TACDA_METTAG">{{cite web |author=The American Civil Defense Association |title=METTAG Triage Tags: History and Standards |website=TACDA |url=https://tacda.org/mettag-triage-tags/#training-tags |access-date=27. 7. 2026 |language=en}}</ref> Blodgett je ideju za ovu oznaku ustupio [[Američko udruženje za civilnu zaštitu|Američkom udruženju za civilnu zaštitu]] (TACDA) radi podrške njenom daljem razvoju i finansiranja proizvodnje. Prikaz METTAG sistema prvi put je objavljen u naučnoj literaturi 1977, čime je ova oznaka postala jedan od prvih široko dokumentiranih sistema civilne trijaže.<ref name="CuartasAlvarez_2025">{{cite journal |last1=Cuartas-Álvarez |first1=Tatiana |last2=Nonide Robles |first2=Marta |last3=Suárez Coto |first3=Raquel |last4=Roza Alonso |first4=César |last5=Mayol Bonet |first5=Carles |last6=Castro-Delgado |first6=Rafael |title=A new mass-casualty triage tag for the emergency medical services of Asturias developed with the Double Diamond framework: an example of non-technological innovation in health care |journal=Revista Española de Urgencias y Emergencias |pages=81–86 |year=2025 |url=https://www.reue.org/wp-content/uploads/2025/07/081-086.pdf |access-date=27. 7. 2026 |language=en}}</ref> METTAG je razvijen kao jednostavna terenska oznaka koja omogućava brzo razvrstavanje povrijeđenih osoba prema stepenu hitnosti medicinskog zbrinjavanja. Njegov [[dizajn]] zasnivao se na lako prepoznatljivom sistemu boja i univerzalnim simbolima, čime je omogućena upotreba bez obzira na jezik korisnika i u uslovima u kojima je vrijeme za procjenu pacijenata ograničeno.<ref name="Brownlee_2014" /> Nakon pojave METTAG-a razvijeni su brojni drugi sistemi trijažnih oznaka koji su prilagođeni potrebama pojedinih država, vojnih struktura, hitnih medicinskih službi i organizacija za upravljanje katastrofama. Iako se razlikuju po obliku i sadržaju, većina savremenih oznaka zadržala je osnovne principe uvedene razvojem civilnih sistema 1970-ih: brzo prepoznavanje prioriteta, jednostavno evidentiranje podataka i mogućnost praćenja pacijenta kroz lanac zbrinjavanja.<ref name="Brownlee_2014" /> == Izgled i sadržaj == [[Datoteka:Triage-karte feuerwehr-hamburg seite1 newEdit.jpg|mini|desno|Prva strana trijažne kartice Vatrogasne jedinice Hamburg sa odvojivim trakama u bojama za označavanje prioriteta]] [[Datoteka:Triagekarte feuerwehr-hamburg seite2.jpg|mini|desno|Druga strana trijažne kartice Vatrogasne jedinice Hamburg (prijevoz, nalaz i pružene mjere)]] [[Datoteka:Cruciform Triage card.jpg|mini|desno|Potpuno otvorena ''Cruciform'' trijažna oznaka]] Trijažna oznaka je najčešće izrađena u obliku manje kartice ili etikete od otpornog materijala koja se pričvršćuje za tijelo, odjeću ili opremu pacijenta. Dizajn oznake razlikuje se između pojedinih država, zdravstvenih sistema i službi, ali većina savremenih oznaka sadrži osnovne elemente koji omogućavaju identifikaciju pacijenta, evidentiranje medicinskih podataka i brzo prepoznavanje trijažnog prioriteta.<ref name="Cohen_1983">{{cite journal |last=Cohen |first=E. |title=A better mousetrap. What makes up the "perfect" triage tag? |journal=Journal of Emergency Medical Services |volume=8 |issue=7 |pages=30–32 |year=1983 |pmid=10262382 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10262382/ |access-date=27. 7. 2026 |language=en}}</ref> Zbog uslova u kojima se koristi, trijažna oznaka mora biti jednostavna za upotrebu, lako uočljiva, otporna na vlagu i mehanička oštećenja te prilagođena radu na mjestu događaja, gdje su vrijeme i dostupnost informacija često ograničeni. === Identifikacijski podaci === Identifikacijski dio trijažne oznake namijenjen je evidentiranju osnovnih podataka o pacijentu. U zavisnosti od sistema, može sadržavati: * ime i prezime pacijenta, kada je poznato; * spol i približnu dob; * adresu ili druge identifikacijske podatke; * jedinstveni identifikacijski broj oznake; * vrijeme i mjesto pronalaska ili početne procjene. U situacijama kada identifikacija pacijenta nije moguća, kao što je slučaj kod velikog broja povrijeđenih, jedinstveni broj oznake omogućava njegovo praćenje kroz proces evakuacije, transporta i liječenja. === Medicinski podaci === Medicinski dio trijažne oznake služi za bilježenje podataka dobijenih tokom početne procjene i naknadnog zbrinjavanja pacijenta.<ref name="Lenert_2005">{{cite journal |last1=Lenert |first1=Leslie A. |last2=Palmer |first2=Douglas A. |last3=Chan |first3=Theodore C. |last4=Rao |first4=Ramesh |title=An Intelligent 802.11 Triage Tag For Medical Response to Disasters |journal=AMIA Annual Symposium Proceedings |volume=2005 |pages=440–444 |year=2005 |pmid=16779078 |pmc=1560742 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1560742/ |access-date=27. 7. 2026 |language=en}}</ref> Najčešće uključuje: * rezultate početne procjene vitalnih funkcija; * vrstu i lokaciju povreda; * provedene hitne medicinske postupke; * vrijeme izvršenih intervencija; * podatke o transportu i odredišnoj zdravstvenoj ustanovi. Pojedine oznake sadrže i grafički prikaz ljudskog tijela na kojem medicinsko osoblje može označiti mjesto povrede, opekotine, krvarenja ili drugih uočenih promjena. Podaci na trijažnoj oznaci ne predstavljaju zamjenu za kompletnu medicinsku dokumentaciju, nego služe kao brzo dostupna informacija koja omogućava kontinuitet zbrinjavanja u uslovima ograničenih resursa. === Trijažne kategorije === Najvažniji element trijažne oznake jeste označavanje prioriteta zbrinjavanja. U većini sistema koristi se kombinacija boja kojima se označava procijenjena hitnost medicinske pomoći. Najčešće korišten sistem zasniva se na četiri osnovne kategorije:<ref name="Stoppler_2025">{{cite web |last=Stoppler |first=Melissa Conrad |title=Medical Triage: Code Tags and Triage Terminology |website=MedicineNet |editor1-last=Shiel |editor1-first=William C. |date=2025 |url=https://www.medicinenet.com/medical_triage_code_tags_and_triage_terminology/views.htm |access-date=27. 7. 2026 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" ! Boja ! Kategorija ! Opis |- | style="background:#000000; color:white;" | '''Crna''' | Bez nade / preminuli | Osobe bez znakova života ili s povredama koje nisu spojive sa životom u raspoloživim uslovima. |- | style="background:#ff0000; color:white;" | '''Crvena''' | Hitno | Osobe sa životno ugrožavajućim povredama kojima je potrebna hitna intervencija. |- | style="background:#ffff00;" | '''Žuta''' | Odgođeno | Osobe sa ozbiljnim povredama čije liječenje može biti privremeno odgođeno. |- | style="background:#008000; color:white;" | '''Zelena''' | Minimalno | Osobe s lakšim povredama koje mogu čekati liječenje ili mogu samostalno hodati. |} Iako je sistem boja široko prihvaćen, kriteriji za određivanje kategorije razlikuju se među pojedinim trijažnim algoritmima i organizacijama. Zbog toga se boja na oznaci uvijek tumači u skladu s protokolom koji koristi nadležna služba. == Također pogledajte == * [[ISO 22324]] * [[JumpSTART trijaža]] * [[Službe prvog odgovora]] * [[START trijaža]] * [[Trijaža]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite journal |last=Garner |first=Alan |title=Documentation and tagging of casualties in multiple casualty incidents |journal=Emergency Medicine Australasia |volume=15 |issue=5‐6 |pages=441–447 |year=2003 |doi=10.1046/j.1442-2026.2003.00505.x |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1046/j.1442-2026.2003.00505.x |language=en}} == Vanjski linkovi == * [https://www.mettag.com/ Službena web stranica sistema METTAG] {{en simbol}} * [https://tacda.org/ Američko udruženje za civilnu zaštitu (TACDA)] {{en simbol}} * [https://www.rescuewave.de/ RescueWave – Sistem za automatsku trijažu i upravljanje masovnim nesrećama] {{de simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Trijaža]] [[Kategorija:Hitna medicinska pomoć]] [[Kategorija:Medicinska oprema]] 0m1759kixhsadc8el6tt5eczniy02rk 0 536267 3914919 2026-07-27T06:23:48Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Chakotay | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' i<br/>[[Zvjezdane staze: Prodigy|Prodigy]] | slika = Chakotay.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = | kreator = | portretirao = [[Robert Beltran]]<br/>[[Douglas Spain]] (mlađi) | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7... 3914919 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Chakotay | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' i<br/>[[Zvjezdane staze: Prodigy|Prodigy]] | slika = Chakotay.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = | kreator = | portretirao = [[Robert Beltran]]<br/>[[Douglas Spain]] (mlađi) | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Čovjek]] | rod = Muški | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Chakotay''', izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]'', pojavljuje se u svakoj od sedam sezona američke [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyagera]]. Glumi ga [[Robert Beltran]], bio je prvi oficir na zvjezdanom brodu [[Zvjezdana flota|Zvjezdane flote]] [[USS Voyager]], a kasnije je unaprijeđen u kapetana [[USS Protostara]] u [[Zvjezdane staze: Prodigy|Prodigyju]]. Lik je predložen u ranoj fazi razvoja serije. On je prvi glavni lik [[Domorodački narodi Amerike|Indijanaca]] u franšizi ''Zvjezdanih staza''. Ovo je bio namjeran potez producenata serije, koji su nastojali inspirirati manjine - posebno Indijance - kao što je bilo namijenjeno s [[Nyota Uhura|Uhurom]] u ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalnoj seriji]]'' za Afroamerikance. Da bi razvili lik, producenti su zatražili pomoć [[Jamake Highwater|Jamakea Highwatera]], koji je lažno tvrdio da je Indijanac. Uprkos tome što su ga producenti prvo imenovali Sijuksom, a kasnije Hopijem, Chakotayu nije dodijeljena plemenska pripadnost na početku serije, te mu je na kraju u epizodi "Tattoo" dodijeljeno porijeklo iz izmišljenog plemena. Tek nakon njegovog pojavljivanja u epizodi ''Prodigyja'', formalno je identificiran kao potomak naroda Nicarao iz Centralne Amerike. Lik se prvi put pojavio u pilot epizodi serije, "Caretaker". Chakotay se nastavio pojavljivati ​​kroz cijelu seriju u glavnoj ulozi, a posljednji put se pojavio u finalu, "Endgame". Bio je dio priče tokom prve i druge sezone, koja je uključivala izdaju njegove bivše ljubavnice [[Seska|Seske]] ([[Martha Hackett]]) sve do njene smrti u epizodi "Basics". Nakon iskustva s nepovezanim [[Borg (Zvjezdane staze)|Borgom]] u epizodi "Unity", Chakotay je bio protiv saveza s Borgom u epizodi "Scorpion", što je zamalo dovelo do smrti [[Seven of Nine]] ([[Jeri Ryan]]). Uprkos tome, do kraja serije, dva lika su bila u romantičnoj vezi. U romanima o ponovnom lansiranju Voyagera, smještenim nakon povratka broda u Alfa kvadrant, Chakotay je unaprijeđen u kapetana broda, ali veza sa Seven of Nine je završena. Kritičari Chakotaya kritikovali su stereotipnu prirodu Chakotayevog indijanskog naslijeđa. To je dovelo do poređenja s Tontom iz ''[[Usamljenu rendžer|Usamljenog rendžera]]'', te tvrdnje da je uključivanje "holivudskih" verzija vizijskih zadataka i tehnika meditacije suprotno plemenskom porijeklu lika u univerzumu.<ref name=adare45/> Međutim, hvaljen je kao uzor indijanske naučne fantastike i nazvan "revolucionarnim",<ref name=adare90/> kao i najistaknutiji primjer indijanskog lika u ovom žanru.<ref name=asjournal>{{cite web|title="A Cuchi Moya!" — Star Trek's Native Americans|date=13 March 2007 |url=http://www.asjournal.org/49-2007/star-treks-native-americans}}</ref> == Prijem == Neke kritike su upućene na razvoj lika Chakotaya tokom serije. [[James Lileks]] za [[Star Tribune]] je rekao da je "Chakotay, čvrst prvi oficir, ostao čvrst",<ref name=limpshome>{{cite news|last=Lileks|first=James|title='Voyager' limps home to its final frontier|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-74943558.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611063551/http://www.highbeam.com/doc/1G1-74943558.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2014|access-date=February 15, 2014|newspaper=Star Tribune|date=May 23, 2001}} {{subscription required}}</ref> ali je također sugerisao da su "[s]vi likovi završili seriju onako kako su i počeli".<ref name=limpshome/> Kritičari su komentarisali odnos između [[Kathryn Janeway|Janeway]] i njega, a stavovi psihologa [[Richard Borofsky|Richarda Borofskyja]] objavljeni su u [[The Boston Herald]]u. Sugerisao je da se Chakotay, nakon nekoliko sezona ''Voyagera'', pomirio sa svojim osjećajima prema kapetanici, ali da je ona oklijevala da stupi u vezu s članom svoje posade. Da bi veza funkcionirala u budućnosti, rečeno je da Chakotay ne bi trebao pokušavati voditi vezu i da Janeway mora biti ranjivija.<ref>{{cite news|last=Perigard|first=Mark A.|title=Is it love?; Expert advice for prime-time's troubled twosomes|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-56413617.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611063531/http://www.highbeam.com/doc/1G1-56413617.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2014|access-date=February 15, 2014|newspaper=The Boston Herald|date=November 12, 1997}} {{subscription required}}</ref> Nakon završetka serije ''[[Zvjezdane staze: Enterprise|Enterprise]]'', romansa između Chakotaya i Janeway opisana je u [[Chicago Tribune]]u kao ona koju su najviše željeli vidjeti na ekranu u bilo kojoj od serija ''Zvjezdane staze'', ali da "nikada nije uspjela. Dovraga!"<ref>{{cite news|title=Voyage over, 'Star Trek' charts final course to Planet Rerun.|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-132370305.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611063529/http://www.highbeam.com/doc/1G1-132370305.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2014|access-date=February 15, 2014|newspaper=The Chicago Tribune|date=May 12, 2005}}{{subscription required}}</ref> Chakotayev odnos sa Seven također je komentarisan, a i [[UGO Networks|UGO]] i [[io9]] su se žalili da se odnos pojavljuje nasumično.<ref>{{cite web|last=Fitzpatrick |first=Kevin |title=The Most Absolutely Awful TV Couples: #25: Seven of Nine and Chakotay |url=http://www.ugo.com/tv/worst-tv-couples-seven-of-nine-chakotay |publisher=UGO |date=February 14, 2012 |access-date=March 6, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710004901/http://www.ugo.com/tv/worst-tv-couples-seven-of-nine-chakotay |archive-date=July 10, 2013 }}</ref><ref>{{cite web|last1=Jasper|first1=MaryKate|last2=Griffith|first2=Jennifer|last3=Anders|first3=Charlie Jane|title=10 Most Unconvincing Romances in Science Fiction and Fantasy|url=http://io9.com/5904544/10-most-unconvincing-romances-in-science-fiction-and-fantasy|publisher=io9|date=April 24, 2012|access-date=March 7, 2014|archive-date=March 7, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307184952/http://io9.com/5904544/10-most-unconvincing-romances-in-science-fiction-and-fantasy|url-status=dead}}</ref> Godine 2016. [[Wired]] je rangirao Chakotayja kao jedanaesti najvažniji lik od 100 ''Zvjezdanih staza'' u naučnofantastičnom univerzumu.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/09/star-treks-100-crew-members-ranked/|title=Star Trek's 100 Most Important Crew Members, Ranked|last=McMillan|first=Graeme|date=2016-09-05|magazine=Wired|access-date=2019-03-20|issn=1059-1028}}</ref> Godine 2018. [[CBR]] je rangirao Chakotaya kao 20. najbolji lik [[Zvjezdane flote]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cbr.com/star-trek-starfleet-members-ranked/|title=Star Trek: The 25 Best Members Of Starfleet, Ranked|date=2018-10-27|website=CBR|language=en-US|access-date=2019-06-20}}</ref> U julu 2019. [[Screen Rant]] je rangirao "The Fight" kao jedan od pet najgorih u seriji, izdvajajući Chakotaya kao glavni problem u seriji, napominjući kako se nije baš uklapao i imao je slab razvoj.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://screenrant.com/star-trek-best-worst-episodes-voyager/|title=Star Trek: The 5 Best Episodes Of Voyager (& The 5 Worst)|date=2019-07-11|website=ScreenRant|language=en-US|access-date=2019-07-15}}</ref> Za svoju ulogu Chakotaya, Beltran je 1997. osvojio nagradu ''[[Nagrada "Nosotros Golden Eagle"|Nosotros Golden Eagle]]'' za izvanrednog glumca u televizijskoj seriji.<ref>{{Cite web|url=http://kairosproductions.org/robert-beltran-bio/|title=Robert Beltran Bio – Kairos Productions}}</ref> Godine 1996. bio je nominovan za nagradu [[NCLR Bravo]] za izvanrednog glumca u televizijskoj seriji u crossover ulozi, te za nagradu ALMA za izvanrednu individualnu izvedbu u televizijskoj seriji u crossover ulozi 1998. i 1999.<ref>{{Cite web|url=https://www.journalistate.com/fitness/star-trek/33|title=Live Long And Prosper: Catch Up With The 'Star Trek' Cast|date=November 24, 2017}}</ref> === Teme === Chakotayevo uključivanje u glavnu glumačku postavu ''Voyagera'' kritičari su vidjeli kao jednu od nekoliko tema koje su korištene za isticanje raznolikosti unutar serije. To je istaknuto tokom epizode "Faces", u kojoj je jedna scena prikazivala Janeway, [[Tuvok]]a, [[Harry Kim|Harryja Kima]] i Chakotaya u jednom kadru kamere.<ref>[[#leonard1997|Leonard (1997)]]: str. 123</ref> Beltranov individualni stav bio je da je "kontinuirano pozicioniran kao egzotični domorodački drugi u odnosu na bijelu ženu kapetanicu Janeway",<ref>[[#geraghty2009|Geraghty (2009)]]: str. 66</ref> i korišten je da "pomogne bijelom protagonistu i unaprijedi unutrašnju naraciju".<ref>[[#geraghty2009|Geraghty (2009)]]: str. 94</ref> Smještanje lika porijeklom iz domorodačkih naroda u naučnu fantastiku istaknuto je u medijima. [[Drew Hayden Taylor]] rekao je da je Chakotay "možda najpoznatiji".<ref name=aboriginalpresence>{{cite news|last=Drew|first=Hayden Taylor|title=Aboriginal presence in science fiction fleeting and few|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-200164128.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611063601/http://www.highbeam.com/doc/1G1-200164128.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2014|access-date=February 15, 2014|newspaper=Wind Speaker|date=May 1, 2009}} {{subscription required}}</ref> O Chakotayevom porijeklu, rekao je: "Nikada zapravo ne kažu kojoj je naciji, ali vjerujem da je to neko centralnoameričko pleme."<ref name=aboriginalpresence/> Hayden Taylor je kasnije u članku iz 2012, opisujući uspon indijanskih likova u filmskoj seriji [[Sumrak saga|Sumrak]], napisao da je Chakotay i dalje jedini popularan primjer indijanskog lika u naučnoj fantastici.<ref>{{cite news|last=Hayden Taylor|first=Drew|title=I like my types in stereo|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-279893138.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611063558/http://www.highbeam.com/doc/1G1-279893138.html|url-status=dead|archive-date=June 11, 2014|access-date=February 15, 2014|newspaper=Wind Speaker|date=January 1, 2012}} {{subscription required}}</ref> Chakotay je također opisan kao "jedini uzor Prvih naroda u futurističkom okruženju" u knjizi "Indijanski" stereotipi u TV naučnoj fantastici: Glasovi Prvih naroda govore,<ref name=adare45>[[#adare2005|Adare (2005)]]: str. 45</ref> ali je također nazivan "kvintesencijalnim Tontom u svemiru".<ref name=adare95>[[#adare2005|Adare (2005)]]: str. 95</ref> Slična kritika istaknuta je i lik u knjizi "Medicine Bags and Dog Tags: American Indian Veterans from Colonial Times to the Second Iraq War" (2008), gdje je Chakotay nazvan "stvorenjem bijelih fantazija" i sugerisano da je "mnogo stereotipniji od Tonta" jer je "barem Tonto bio herojski i s vremena na vrijeme bi spasio Usamljenog rendžera".<ref name=caroll24>[[#caroll2008|Caroll (2008)]]: str. 24</ref> Iako se religija spominjala tokom franšize ''Zvjezdane staze'', kao što je to bio slučaj u epizodi "Ko žali za Adonaisom?" iz ''Originalne serije'',<ref name=wagnar36>[[#wagnarlundeen1998|Wagnar & Lundeen (1998)]]: str. 36</ref> nije imala istaknutiju ulogu sve do kasnije u seriji, gdje ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' istražuje vjerovanja Bajoranaca, a Voyager se koncentriše na vjerovanja Chakotaya.<ref name=wagnar37>[[#wagnarlundeen1998|Wagnar & Lundeen (1998)]]: str. 37</ref> To je uključivalo vizijske potrage i druge interpretacije kulture američkih Indijanaca koje su kritičari opisali kao prikaz "vrlo holivudske verzije religije kulture ravnica".<ref name=adare45/> Pojavu medicinskog točka u epizodi "Cathexis" [[Sierra S. Adare]] je opisala kao prikaz Chakotaya kao "'dobrog Indijanca' u klasičnom smislu [[Pocahontas]]".<ref name=adare45/> Chakotay se vidi kako pokušava predstaviti rituale i tehnike meditacije drugim članovima posade, nešto što oni nisu uspjeli razumjeti.<ref>[[#relke2006|Relke (2006)]]: str. 105</ref> Rečeno je da su oni u suprotnosti s plemenskom historijom opisanom u epizodi "Tattoo", koja je navodno tvrdila da Chakotayevo pleme potiče iz predmajanske kulture u [[Srednja Amerika|Centralnoj Americi]]. Adare je to pripisala euroameričkim/evropskim piscima koji su u scenarije upisivali netačne informacije.<ref name=adare82>[[#adare2005|Adare (2005)]]: str. 82</ref> Međutim, pojava lika opisana je kao "revolucionarna".<ref name=adare90>[[#adare2005|Adare (2005)]]: str. 90</ref> == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === {{refbegin|30em}} * {{cite book|last=Adare|first=Sierra S.|title="Indian" Stereotypes in TV Science Fiction: First Nations' Voices Speak Out|year=2005|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|isbn=978-0-292-79685-0|ref=adare2005}} *{{cite book|last=Ayers|first=Jeff|title=Star Trek: Voyages of Imagination|year=2006|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-1-4165-0349-1 |ref=ayers2006}} * {{cite book|last1=Berman|first1=Rick|last2=Piller|first2=Michael|last3=Taylor|first3=Jeri|title=Star Trek: Voyager Bible|year=1995|url=http://leethomson.myzen.co.uk/Star_Trek/4_Voyager/Voyager_Bible.pdf|ref=bermanpillertaylor1995|publisher=[[Paramount Domestic Television]]|location=Hollywood, CA|access-date=2014-02-13|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104053224/http://leethomson.myzen.co.uk/Star_Trek/4_Voyager/Voyager_Bible.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|last=Booker|first=M. Keith|title=Science Fiction Television: A History|year=2004|publisher=Praeger|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-05213-2|ref=booker2004}} * {{cite book|last=Caroll|first=Al|title=Medicine Bags and Dog Tags: American Indian Veterans from Colonial Times to the Second Iraq War|year=2008|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln, NE|isbn=978-0-8032-1629-7|ref=caroll2008}} * {{cite book|last=David|first=Peter|title=Before Dishonor|year=2007|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-1-4165-2742-8|ref=david2007}} * {{cite book|last=Geraghty|first=Lincoln|title=American Science Fiction Film and Television|year=2009|publisher=Berg|location=New York|isbn=978-1-84788-551-7|ref=geraghty2009}} * {{cite book|last=Leonard|first=Anne|title=Into Darkness Peering: Race and Color in the Fantastic|year=1997|publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-30042-4|ref=leonard1997}} *{{cite book|last=Poe|first=Stephen Edward|title=Star Trek: Voyager: A Vision of the Future|year=1998|publisher=Pocket Books|location=New York|isbn=978-0-671-53481-3|ref=poe1998}} * {{cite book|last=Relke|first=Diana M. A.|title=Drones, Clones, and Alpha Babes: Retrofitting Star Trek's Humanism, Post-9/11|year=2006|publisher=University of Calgary Press|location=Calgary, Alberta, Canada|isbn=978-1-55238-164-9 |ref=relke2006}} * {{cite book|last=Treviño|first=Jesús Salvador|title=Eyewitness: A Filmmaker's Memoir of the Chicano Movement|year=2001|publisher=Arte Pʹublico Press|location=Houston, TX|isbn=978-1-55885-349-2|ref=trevino|url=https://archive.org/details/eyewitnessfilmma00trev}} * {{cite book|last=Vizenor|first=Gerald Robert|title=Shadow Distance|year=1994|publisher=Wesleyan University Press|location=Hanover, NH|isbn=978-0-8195-7273-8|ref=vizenor1994}} * {{cite book|last1=Wagnar|first1=Jon G.|last2=Lundeen|first2=Jan|title=Deep Space and Sacred Time: Star Trek in the American Mythos|year=1998|publisher=Praeger|location=Westport, CT|isbn=978-0-275-96225-8|ref=wagnarlundeen1998|url=https://archive.org/details/isbn_9780275962258}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Chakotay Chakotay] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Voyager}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] r9onknvxw6wui26b0opjh5c7m2zx2qx 6 536268 3914920 2026-07-27T06:28:36Z Panasko 146730 {{Infoslika |Opis = Promotivna slika [[Robert Beltran]] kao [[Chakotay]]ja za [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]. |Izvor = http://voy.trekcore.com/gallery/thumbnails.php?album=271 (posredstvom EN Wiki) |Datum = 23. 12. 2017 |Autor = [[:en:User:Theo's Little Bot|Theo's Little Bot]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} 3914920 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis = Promotivna slika [[Robert Beltran]] kao [[Chakotay]]ja za [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]. |Izvor = http://voy.trekcore.com/gallery/thumbnails.php?album=271 (posredstvom EN Wiki) |Datum = 23. 12. 2017 |Autor = [[:en:User:Theo's Little Bot|Theo's Little Bot]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} == Licenciranje == {{Promo}} je1ppw8ufeegqsp7kwf7mk23gok9gcr 0 536269 3914921 2026-07-27T06:54:37Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Doctor | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' | slika = TheDoctor.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = | kreator = | portretirao = [[Robert Picardo]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Infor... 3914921 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Doctor | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' | slika = TheDoctor.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = | kreator = | portretirao = [[Robert Picardo]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Holografija|Hologram]] | rod = Muški | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Doctor''', '''Hologram hitne medicinske pomoći''' (EMH) izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]. U [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyageru]]''ga glumi [[Robert Picardo]], a pojavljuje se i u ''[[Zvjezdane staze: Prodigy|Prodigyju]]'' i ''[[Zvjezdane staze: Akademija Zvjezdane flote|Akademiji Zvjezdane flote]]'' On je [[umjetna inteligencija]] koja se manifestira kao holografska projekcija i dizajnirana je da bude kratkoročni dodatak medicinskom osoblju u hitnim situacijama. Međutim, kada se [[USS Voyager]] nasuče na drugoj strani galaksije [[Mliječni put]] bez medicinskog osoblja, prisiljen je djelovati kao stalni glavni medicinski službenik zvjezdanog broda. U primjeru istraživanja umjetne inteligencije u franšizi ''Zvjezdane staze'', rudimentarni algoritam postaje glavni lik u seriji. == Kasturing == U intervjuu iz 2020, Picardo je rekao da mu je agent rekao da je odabran između 900 glumaca koji su se prijavili na audiciju za ulogu. {{Citat|Dobio sam ulogu ne shvatajući da će lik biti autsajder, lik sličan [[Spock]]u. Lik koji je to prvobitno naslijedio bio je [[Data (Zvjezdane staze)|Data]], koji nije imao emocija i žudio je da bude pravi dječak na isti način kao [[Pinokio]]. Mislio sam da će se [[Tuvok]], budući da je vulkanski lik, nositi s tim problemima. Kada sam shvatio da sam dobio fantastičnu ulogu, to je bilo divno iznenađenje. Prešao sam od uvjerenja da imam najdosadniju ulogu u seriji do uvjerenja da možda imam najbolju ulogu u seriji. To je bilo pomalo zastrašujuće.<ref name="Interview">{{cite web|url=https://www.startrek.com/news/voyagers-caretaker-an-interview-with-robert-picardo|last=Stobie|first=Jay|title=Voyager's Caretaker: An Interview with Robert Picardo|date=16 January 2020}}</ref> }} Dodao je da je prvi put saznao šta je hologram tek kada je izabran za ulogu. "Bio sam zbunjen, nisam znao šta za njega znači biti hologram ili kompjuterski program. Nisam dovoljno razumio 'nauku' ''Zvjezdanih staza'', koja se zasniva na pravoj nauci, iako još uvijek ne znamo kako napraviti hologram s gustinom. Tako da sam dobio ulogu ne znajući uopšte šta me čeka."<ref name="Interview"/> Picardo se prvobitno prijavio na audiciju za [[Neelix]]a. Uprkos tome što je [[Ethan Phillips]] dobio ulogu, producenti su zamolili Picarda da se vrati i prijavi na audiciju za Doctora - nešto što ga je šokiralo, jer bi glumci obično bili potpuno preskočeni.<ref>{{cite web|url=http://www.startrek.com/startrek/view/community/chat/archive/transcript/1245.html |work=Star Trek Official Site |publisher=StarTrek.com |title=Robert Picardo ("The Doctor" - VOY) |date=May 6, 2002 |quote=When I didn't get the part, the producers shocked me by asking me to reconsider The Doctor. Usually in TV, when you have tested for one role, they simply throw you into the ash can and move on to another actor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709203940/http://www.startrek.com/startrek/view/community/chat/archive/transcript/1245.html |archive-date=July 9, 2010 }}</ref> Tokom audicije za ulogu Doctora, Picarda su zamolili samo da kaže: "Neko je zaboravio da prekine moj program." Međutim, on je potom improvizirao: "Ja sam doktor, a ne noćna lampa!" (Picardo se u početku bojao da je možda uništio svoje šanse - improviziranje, objasnio je, je nešto što se jednostavno "ne radi" na audiciji.) == Prijem == Godine 2018, [[The Wrap]] je rangirao Voyagerovog EMH-a kao 22. najbolji lik u ''Zvjezdanim stazama'' ukupno, ističući lik kao "sarkastični, preopterećeni hologram", koji je također imao vremena za šale i pomaganje članovima posade.<ref>{{cite web| url = https://www.thewrap.com/all-39-star-trek-main-characters-ranked-from-spock-to-wesley-photos/| title = All 39 'Star Trek' Main Characters Ranked, From Spock to Wesley March 2018| date = September 8, 2021}}</ref> Godine 2016, časopis [[Wired]] je rangirao lik kao 16. najvažniji lik u službi Zvjezdane flote unutar naučnofantastičnog univerzuma ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/09/star-treks-100-crew-members-ranked/|title=Star Trek's 100 Most Important Crew Members, Ranked|last=McMillan|first=Graeme|date=September 5, 2016|magazine=Wired|access-date=March 20, 2019|issn=1059-1028}}</ref> Godine 2016, [[SyFy]] je rangirao "Doctora/Voyagerovog EMH-a" kao drugog najboljeg od šest glavnih svemirskih doktora franšize ''Zvjezdane staze''.<ref>{{Cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/every-major-star-trek-doctor-ranked|title=Every major Star Trek doctor, ranked|last=Roth|first=Dany|date=June 29, 2016|website=SYFY WIRE|language=en|access-date=July 4, 2019|archive-date=July 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704150923/https://www.syfy.com/syfywire/every-major-star-trek-doctor-ranked}}</ref> Godine 2013, časopis [[Slate]] je rangirao Doctora kao jednog od deset najboljih likova u posadi franšize ''Zvjezdane staze''.<ref name="Yglesias 2013 r823">{{cite web | last=Yglesias | first=Matthew | title=Star Trek Movies, Series, and Characters Ranked | website=Slate Magazine | date=May 15, 2013 | url=https://slate.com/culture/2013/05/star-trek-rankings-movies-tv-series-villains-and-crew-members-from-best-to-worst.html | access-date=January 23, 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/The_Doctor Doctor] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Voyager}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] nzo25yo3f22gn47tc8e5qiantmzoich 3914922 3914921 2026-07-27T06:55:03Z Panasko 146730 Panasko premjestio je stranicu [[Doctor (Zvjezdane staze: Voyager)]] na [[Doctor (Zvjezdane staze)]] bez ostavljanja preusmjerenja: Standardizacija 3914921 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Doctor | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' | slika = TheDoctor.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = | kreator = | portretirao = [[Robert Picardo]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Holografija|Hologram]] | rod = Muški | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Doctor''', '''Hologram hitne medicinske pomoći''' (EMH) izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]. U [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyageru]]''ga glumi [[Robert Picardo]], a pojavljuje se i u ''[[Zvjezdane staze: Prodigy|Prodigyju]]'' i ''[[Zvjezdane staze: Akademija Zvjezdane flote|Akademiji Zvjezdane flote]]'' On je [[umjetna inteligencija]] koja se manifestira kao holografska projekcija i dizajnirana je da bude kratkoročni dodatak medicinskom osoblju u hitnim situacijama. Međutim, kada se [[USS Voyager]] nasuče na drugoj strani galaksije [[Mliječni put]] bez medicinskog osoblja, prisiljen je djelovati kao stalni glavni medicinski službenik zvjezdanog broda. U primjeru istraživanja umjetne inteligencije u franšizi ''Zvjezdane staze'', rudimentarni algoritam postaje glavni lik u seriji. == Kasturing == U intervjuu iz 2020, Picardo je rekao da mu je agent rekao da je odabran između 900 glumaca koji su se prijavili na audiciju za ulogu. {{Citat|Dobio sam ulogu ne shvatajući da će lik biti autsajder, lik sličan [[Spock]]u. Lik koji je to prvobitno naslijedio bio je [[Data (Zvjezdane staze)|Data]], koji nije imao emocija i žudio je da bude pravi dječak na isti način kao [[Pinokio]]. Mislio sam da će se [[Tuvok]], budući da je vulkanski lik, nositi s tim problemima. Kada sam shvatio da sam dobio fantastičnu ulogu, to je bilo divno iznenađenje. Prešao sam od uvjerenja da imam najdosadniju ulogu u seriji do uvjerenja da možda imam najbolju ulogu u seriji. To je bilo pomalo zastrašujuće.<ref name="Interview">{{cite web|url=https://www.startrek.com/news/voyagers-caretaker-an-interview-with-robert-picardo|last=Stobie|first=Jay|title=Voyager's Caretaker: An Interview with Robert Picardo|date=16 January 2020}}</ref> }} Dodao je da je prvi put saznao šta je hologram tek kada je izabran za ulogu. "Bio sam zbunjen, nisam znao šta za njega znači biti hologram ili kompjuterski program. Nisam dovoljno razumio 'nauku' ''Zvjezdanih staza'', koja se zasniva na pravoj nauci, iako još uvijek ne znamo kako napraviti hologram s gustinom. Tako da sam dobio ulogu ne znajući uopšte šta me čeka."<ref name="Interview"/> Picardo se prvobitno prijavio na audiciju za [[Neelix]]a. Uprkos tome što je [[Ethan Phillips]] dobio ulogu, producenti su zamolili Picarda da se vrati i prijavi na audiciju za Doctora - nešto što ga je šokiralo, jer bi glumci obično bili potpuno preskočeni.<ref>{{cite web|url=http://www.startrek.com/startrek/view/community/chat/archive/transcript/1245.html |work=Star Trek Official Site |publisher=StarTrek.com |title=Robert Picardo ("The Doctor" - VOY) |date=May 6, 2002 |quote=When I didn't get the part, the producers shocked me by asking me to reconsider The Doctor. Usually in TV, when you have tested for one role, they simply throw you into the ash can and move on to another actor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709203940/http://www.startrek.com/startrek/view/community/chat/archive/transcript/1245.html |archive-date=July 9, 2010 }}</ref> Tokom audicije za ulogu Doctora, Picarda su zamolili samo da kaže: "Neko je zaboravio da prekine moj program." Međutim, on je potom improvizirao: "Ja sam doktor, a ne noćna lampa!" (Picardo se u početku bojao da je možda uništio svoje šanse - improviziranje, objasnio je, je nešto što se jednostavno "ne radi" na audiciji.) == Prijem == Godine 2018, [[The Wrap]] je rangirao Voyagerovog EMH-a kao 22. najbolji lik u ''Zvjezdanim stazama'' ukupno, ističući lik kao "sarkastični, preopterećeni hologram", koji je također imao vremena za šale i pomaganje članovima posade.<ref>{{cite web| url = https://www.thewrap.com/all-39-star-trek-main-characters-ranked-from-spock-to-wesley-photos/| title = All 39 'Star Trek' Main Characters Ranked, From Spock to Wesley March 2018| date = September 8, 2021}}</ref> Godine 2016, časopis [[Wired]] je rangirao lik kao 16. najvažniji lik u službi Zvjezdane flote unutar naučnofantastičnog univerzuma ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/09/star-treks-100-crew-members-ranked/|title=Star Trek's 100 Most Important Crew Members, Ranked|last=McMillan|first=Graeme|date=September 5, 2016|magazine=Wired|access-date=March 20, 2019|issn=1059-1028}}</ref> Godine 2016, [[SyFy]] je rangirao "Doctora/Voyagerovog EMH-a" kao drugog najboljeg od šest glavnih svemirskih doktora franšize ''Zvjezdane staze''.<ref>{{Cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/every-major-star-trek-doctor-ranked|title=Every major Star Trek doctor, ranked|last=Roth|first=Dany|date=June 29, 2016|website=SYFY WIRE|language=en|access-date=July 4, 2019|archive-date=July 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704150923/https://www.syfy.com/syfywire/every-major-star-trek-doctor-ranked}}</ref> Godine 2013, časopis [[Slate]] je rangirao Doctora kao jednog od deset najboljih likova u posadi franšize ''Zvjezdane staze''.<ref name="Yglesias 2013 r823">{{cite web | last=Yglesias | first=Matthew | title=Star Trek Movies, Series, and Characters Ranked | website=Slate Magazine | date=May 15, 2013 | url=https://slate.com/culture/2013/05/star-trek-rankings-movies-tv-series-villains-and-crew-members-from-best-to-worst.html | access-date=January 23, 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/The_Doctor Doctor] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Voyager}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] nzo25yo3f22gn47tc8e5qiantmzoich 3914923 3914922 2026-07-27T07:04:20Z Panasko 146730 3914923 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Doctor | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' | slika = TheDoctor.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = | kreator = | portretirao = [[Robert Picardo]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Holografija|Hologram]] | rod = Muški | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Doctor''', '''Hologram hitne medicinske pomoći''' (EMH) izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]. U [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyageru]]'' ga glumi [[Robert Picardo]], a pojavljuje se i u ''[[Zvjezdane staze: Prodigy|Prodigyju]]'' i ''[[Zvjezdane staze: Akademija Zvjezdane flote|Akademiji Zvjezdane flote]]'' On je [[umjetna inteligencija]] koja se manifestira kao holografska projekcija i dizajnirana je da bude kratkoročni dodatak medicinskom osoblju u hitnim situacijama. Međutim, kada se [[USS Voyager]] nasuče na drugoj strani galaksije [[Mliječni put]] bez medicinskog osoblja, prisiljen je djelovati kao stalni glavni medicinski službenik zvjezdanog broda. U primjeru istraživanja umjetne inteligencije u franšizi ''Zvjezdane staze'', rudimentarni algoritam postaje glavni lik u seriji. == Kasturing == U intervjuu iz 2020, Picardo je rekao da mu je agent rekao da je odabran između 900 glumaca koji su se prijavili na audiciju za ulogu. {{Citat|Dobio sam ulogu ne shvatajući da će lik biti autsajder, lik sličan [[Spock]]u. Lik koji je to prvobitno naslijedio bio je [[Data (Zvjezdane staze)|Data]], koji nije imao emocija i žudio je da bude pravi dječak na isti način kao [[Pinokio]]. Mislio sam da će se [[Tuvok]], budući da je vulkanski lik, nositi s tim problemima. Kada sam shvatio da sam dobio fantastičnu ulogu, to je bilo divno iznenađenje. Prešao sam od uvjerenja da imam najdosadniju ulogu u seriji do uvjerenja da možda imam najbolju ulogu u seriji. To je bilo pomalo zastrašujuće.<ref name="Interview">{{cite web|url=https://www.startrek.com/news/voyagers-caretaker-an-interview-with-robert-picardo|last=Stobie|first=Jay|title=Voyager's Caretaker: An Interview with Robert Picardo|date=16 January 2020}}</ref> }} Dodao je da je prvi put saznao šta je hologram tek kada je izabran za ulogu. "Bio sam zbunjen, nisam znao šta za njega znači biti hologram ili kompjuterski program. Nisam dovoljno razumio 'nauku' ''Zvjezdanih staza'', koja se zasniva na pravoj nauci, iako još uvijek ne znamo kako napraviti hologram s gustinom. Tako da sam dobio ulogu ne znajući uopšte šta me čeka."<ref name="Interview"/> Picardo se prvobitno prijavio na audiciju za [[Neelix]]a. Uprkos tome što je [[Ethan Phillips]] dobio ulogu, producenti su zamolili Picarda da se vrati i prijavi na audiciju za Doctora - nešto što ga je šokiralo, jer bi glumci obično bili potpuno preskočeni.<ref>{{cite web|url=http://www.startrek.com/startrek/view/community/chat/archive/transcript/1245.html |work=Star Trek Official Site |publisher=StarTrek.com |title=Robert Picardo ("The Doctor" - VOY) |date=May 6, 2002 |quote=When I didn't get the part, the producers shocked me by asking me to reconsider The Doctor. Usually in TV, when you have tested for one role, they simply throw you into the ash can and move on to another actor. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709203940/http://www.startrek.com/startrek/view/community/chat/archive/transcript/1245.html |archive-date=July 9, 2010 }}</ref> Tokom audicije za ulogu Doctora, Picarda su zamolili samo da kaže: "Neko je zaboravio da prekine moj program." Međutim, on je potom improvizirao: "Ja sam doktor, a ne noćna lampa!" (Picardo se u početku bojao da je možda uništio svoje šanse - improviziranje, objasnio je, je nešto što se jednostavno "ne radi" na audiciji.) == Prijem == Godine 2018, [[The Wrap]] je rangirao Voyagerovog EMH-a kao 22. najbolji lik u ''Zvjezdanim stazama'' ukupno, ističući lik kao "sarkastični, preopterećeni hologram", koji je također imao vremena za šale i pomaganje članovima posade.<ref>{{cite web| url = https://www.thewrap.com/all-39-star-trek-main-characters-ranked-from-spock-to-wesley-photos/| title = All 39 'Star Trek' Main Characters Ranked, From Spock to Wesley March 2018| date = September 8, 2021}}</ref> Godine 2016, časopis [[Wired]] je rangirao lik kao 16. najvažniji lik u službi Zvjezdane flote unutar naučnofantastičnog univerzuma ''Zvjezdanih staza''.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2016/09/star-treks-100-crew-members-ranked/|title=Star Trek's 100 Most Important Crew Members, Ranked|last=McMillan|first=Graeme|date=September 5, 2016|magazine=Wired|access-date=March 20, 2019|issn=1059-1028}}</ref> Godine 2016, [[SyFy]] je rangirao "Doctora/Voyagerovog EMH-a" kao drugog najboljeg od šest glavnih svemirskih doktora franšize ''Zvjezdane staze''.<ref>{{Cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/every-major-star-trek-doctor-ranked|title=Every major Star Trek doctor, ranked|last=Roth|first=Dany|date=June 29, 2016|website=SYFY WIRE|language=en|access-date=July 4, 2019|archive-date=July 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704150923/https://www.syfy.com/syfywire/every-major-star-trek-doctor-ranked}}</ref> Godine 2013, časopis [[Slate]] je rangirao Doctora kao jednog od deset najboljih likova u posadi franšize ''Zvjezdane staze''.<ref name="Yglesias 2013 r823">{{cite web | last=Yglesias | first=Matthew | title=Star Trek Movies, Series, and Characters Ranked | website=Slate Magazine | date=May 15, 2013 | url=https://slate.com/culture/2013/05/star-trek-rankings-movies-tv-series-villains-and-crew-members-from-best-to-worst.html | access-date=January 23, 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/The_Doctor Doctor] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Voyager}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] fjyrybs7k8tp6oc9q58k0d0klzah96v 6 536270 3914925 2026-07-27T07:12:55Z Panasko 146730 {{Infoslika |Opis = Promotivna slika [[Robert Picardo]] kao [[Doctor (Zvjezdane staze)|Doctor]]j za [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]. |Izvor = http://memory-alpha.org/en/wiki/Image:TheDoctor.jpg (posredstvom EN Wiki) |Datum = 26. 11. 2017 |Autor = [[:en:User:Theo's Little Bot|Theo's Little Bot]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} 3914925 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis = Promotivna slika [[Robert Picardo]] kao [[Doctor (Zvjezdane staze)|Doctor]]j za [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]. |Izvor = http://memory-alpha.org/en/wiki/Image:TheDoctor.jpg (posredstvom EN Wiki) |Datum = 26. 11. 2017 |Autor = [[:en:User:Theo's Little Bot|Theo's Little Bot]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} == Licenciranje == {{Screenshot-film}} nndfqxhtc8l7hkqelq11js1272krux5 0 536271 3914928 2026-07-27T08:44:23Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Kes | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' | slika = KesProfileImage.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = "Fury" (2000)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | kreator = | portretirao = [[Jennifer Lien]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7... 3914928 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | boja = | ime = Kes | serija = ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' | slika = KesProfileImage.jpg | prvo = "Caretaker" (1995)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | zadnje = "Fury" (2000)<br/>(''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'') | kreator = | portretirao = [[Jennifer Lien]] | glas = | oznaka6 = | podaci6 = | oznaka7 = | podaci7 = | oznaka8 = | podaci8 = <!-- ** Informacije ** --> | nadimak = | alias = | vrsta = [[Ocampa]] | rod = Ženski | zanimanje = | titula = | porodica = | supruga = | djeca = | rodbina = | religija = | nacionalnost = | oznaka22 = | podaci22 = | oznaka23 = | podaci23 = | oznaka24 = | podaci24 = <!-- ** extra ** --> | zaglavlje25 = | oznaka26 = | podaci26 = | oznaka27 = | podaci27 = | oznaka28 = | podaci28 = }} '''Kes''', '''Hologram hitne medicinske pomoći''' (EMH) izmišljeni je lik u [[Naučna fantastika|naučnofantastičnoj]] franšizi ''[[Zvjezdane staze]]. Glumi je Jennifer Lien u [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyageru]]. Serija prati posadu svemirskog broda [[USS Voyager]], nasukanu daleko od kuće i boreći se da se vrati na Zemlju. Kes se pridružuje posadi u pilot epizodi "Caretaker", otvarajući aeroponski vrt i radeći kao medicinska asistentica umjetnoj inteligenciji poznatoj kao [[Doctor (Zvjezdane staze)|Doctor]]. Ona je članica telepatske vanzemaljske vrste poznate kao [[Ocampa]], koja ima latentne psihičke sposobnosti i životni vijek od samo devet godina. Njene priče se fokusiraju na ohrabrivanje Doctora da razvije svoju humanost i suočavanje s ljubomorom njenog talaksijanskog dečka [[Neelix]]a. Također nastoji proširiti svoje mentalne sposobnosti, odlazeći u četvrtoj sezoni nakon što njene moći prijete da unište brod. Ponovo se pojavljuje u epizodi šeste sezone i pojavljuje se u romanima i kratkim pričama smještenim na Voyageru. Tvorci Voyagera, [[Rick Berman]], [[Michael Piller]] i [[Jeri Taylor]], dizajnirali su Kes kao lik koji brzo stari i koji bi publici pružio drugačiju perspektivu na vrijeme. Iako je Kes prikazana kao krhka i nevina, prikazana je i kao osoba sa skrivenom snagom i zrelošću. Producenti Voyagera su nevoljko otpustili Lien nakon što su njeni lični problemi uticali na njenu pouzdanost na setu. U to vrijeme, o tome se nije otvoreno raspravljalo, a njen odlazak je pripisivan drugim razlozima; oni su se kretali od dobrovoljnog odlaska kako bi se bavila drugim ulogama do njenog uklanjanja kako bi se napravilo mjesta za [[Jeri Ryan]], koja će je uvesti kao [[Seven of Nine]]. Kes je bila omiljeni lik među fanovima dok se Voyager emitovao, iako su kritičari reagovali negativnije, smatrajući lik dosadnim i bez jasne svrhe. Lien je hvaljena zbog svoje izvedbe, što je istaknuto u recenzijama pojedinačnih epizoda. Kesine godine bile su predmet kritičke diskusije, dovodeći u pitanje da li je premlada da bi izlazila s Neelixom. Lienino uklanjanje iz Voyagera dobilo je pomiješane kritike kritičara; neki su preferirali dodavanje Seven of Nine, dok su drugi bili razočarani ovom promjenom glumačke postave. Recenzentima i fanovima se nije svidio njen povratak u epizodi šeste sezone "Fury", koju su neki mediji nazvali jednim od najgorih trenutaka u franšizi ''Zvjezdanih staza''. Akademici su analizirali Kesinu reprezentaciju ženstvenosti, njen odnos s kapetanicom [[Kathryn Janeway]] i njene mentalne sposobnosti. == Prijem == [[File:Jennifer Anne Lien, April 1996.jpg|thumb|right|Kritičari su pohvalili [[Jennifer Lien]] (na slici iz 1996.) za njenu izvedbu kao Kes.<ref>{{harvnb|DeCandido|2020a}}; {{harvnb|DeCandido|2020b}}; {{harvnb|DeCandido|2020c}}; {{harvnb|DeCandido|2020d}}; {{harvnb|Lowe|1995}}; {{harvnb|McIntee|2000|p=60}}; {{harvnb|Patrizio|2004a}}; {{harvnb|Patrizio|2004b}}</ref>]] Dok se Voyager emitirao, Kes je bila omiljeni lik među fanovima,<ref>{{harvnb|"Braving the Unknown: Season Four"|2004}}; {{harvnb|''The Center Seat: 55 Years of Star Trek''|2022}}; {{harvnb|Patrizio|2004b}}</ref> rangirana kao najpopularniji lik iz serije na Usenet listi newsgrupa.{{sfn|Patrizio|2004c}} [[Larry Bonko]] iz [[The Virginian-Pilot]] smatrao je da je ona "dala srce seriji".{{sfn|Bonko|1997}} Drugi kritičari imali su negativne kritike za Kes, smatrajući je dosadnom{{sfn|Heldenfels|1997|p=B8}}{{sfn|Pennington|2001|p=F2}} i bez jasnog smjera.<ref>{{harvnb|Harrisson|2013}}; {{harvnb|Hughes|2015}}; {{harvnb|Mietkiewicz|1997b|p=D2}}; {{harvnb|Pritchard|2017}}</ref> [[Rob Owen]], pišući za [[Albany Times Union]], smatrao je da je "svedena na podređenu ulogu medicinske sestre Chapel" na početku serije.{{sfn|Owen|1997|p=5}} [[Henry Mietkiewicz]] iz [[Toronto Star]]a smatrao je da nije mnogo doprinijela izvan svog medicinskog obrazovanja.{{sfn|Mietkiewicz|1997b|p=D2}} U retrospektivnim recenzijama, Kes je [[William Hughes]] iz [[The A.V. Club]]a nazvao "najsuvišnijim likom" serije,{{sfn|Hughes|2015}} a [[Tom Pritchard]] iz [[Gizmodo|Gizmoda]] "generalno prilično lošim i beskorisnim likom".{{sfn|Pritchard|2017}} Kritičari su pohvalili Jennifer Lieninu izvedbu kao Kes. Za pilot epizodu, [[Kinsey Lowe]] iz [[Variety]]ja opisala ju je kao osobu koja svom liku donosi "zavodljivu mješavinu naivnog čuđenja i žestoke predanosti".{{sfn|Lowe|1995}} Iako je bio kritičan prema epizodi "Elogium", scenarist [[David A. McIntee]] rekao je da je uvjerljivo prikazala Kesin strah od njenih fizičkih promjena.{{sfn|McIntee|2000|p=60}} [[Andy Patrizio]] za [[IGN]] napisao je da smo, počevši od druge sezone Voyagera, "zaista počeli vidjeti talente Jennifer Lien kao Kes".{{sfn|Patrizio|2004a}} Njen portret opsjednute Kes u epizodi "Warlord" identificirao je kao vrhunac.{{sfn|Patrizio|2004b}} [[Keith DeCandido]] iz [[Reactor]]a pohvalio je Lieninu glumu u svojim recenzijama za epizode "Cold Fire", "Warlord", "Before and After" i "The Gift".<ref>{{harvnb|DeCandido|2020a}}; {{harvnb|DeCandido|2020b}}; {{harvnb|DeCandido|2020c}}; {{harvnb|DeCandido|2020d}}</ref> Kesine godine bile su tema kritičkih komentara.<ref>{{harvnb|Harrisson|2023}}; {{harvnb|Ospina|2014}}; {{harvnb|Ulster|2020}}; {{harvnb|Wrigley|2022|p=422}}</ref> [[Marie Southard Ospina]] iz [[Bustle]]a pohvalila je "Elogium" zbog portreta žene koja dobrovoljno ne rađa dijete, ali je smatrala da Kesine godine čine taj trenutak neugodnim.{{sfn|Ospina|2014}} Drugi komentatori su smatrali da je Kes premlada da bi izlazila s Neelixom.{{sfn|Ulster|2020}}{{sfn|Wrigley|2022|p=422}} Prema [[Juliette Harrisson]] iz [[Den of Geek]], razlika u godinama je često kritikovana na internetu.{{sfn|Harrisson|2023}} Autorica naučne fantastike [[Sylvia Spruck Wrigley]] interpretirala je Kes kao osobu koja prolazi kroz pubertet u epizodi "Elogium", napominjući da to postavlja pitanja o Neelixovom započinjanju veze s djevojkom u predpubertetu.{{sfn|Wrigley|2022|p=422}} Harrisson i [[Jonathan Storm]] iz [[The Philadelphia Inquirer]]a napisali su da se razlika u godinama može racionalizirati jer su Kes i Neelix vanzemaljci s drugačijom biologijom od ljudi.{{sfn|Harrisson|2023}}{{sfn|Storm|1995|p=E6}} Neki kritičari pohvalili su odluku o uklanjanju Kes tokom četvrte sezone Voyagera,<ref>{{harvnb|Harrisson|2013}}; {{harvnb|Heldenfels|1997|p=B8}}; {{harvnb|Hughes|2015}}; {{harvnb|Mietkiewicz|1997b|p=D2}}; {{harvnb|Owen|1997|p=5}}; {{harvnb|Pennington|2001|p=F2}}; {{harvnb|Pritchard|2017}}</ref> preferirajući dodavanje Seven of Nine.<ref>{{harvnb|Heldenfels|1997|p=B8}}; {{harvnb|Hughes|2015}}; {{harvnb|Pritchard|2017}}</ref> [[R. D. Heldenfels]] iz [[Akron Beacon Journal]]a opisao je to kao "razumnu razmjenu", smatrajući Kes "blijedim i sve dosadnijim".{{sfn|Heldenfels|1997|p=B8}} Pritchard je smatrao da je Seven of Nine složenija u poređenju s Kes.{{sfn|Pritchard|2017}} Drugim kritičarima se nije svidjela ova promjena,<ref>{{harvnb|Barrett|Barrett|2016|p=172}}; {{harvnb|Bonko|1997}}; {{harvnb|Patrizio|2004c}}</ref> jer su uživali u liku.{{sfn|Patrizio|2004c}}{{sfn|Bonko|1997}} Patrizio je kritikovao scenariste koji su razvijali nove ideje za Seven of Nine nakon što su se tri sezone mučili s Kes. Više je volio Lieninu glumu i Kes kao lik nego Ryan kao Seven of Nine.{{sfn|Patrizio|2004c}} Scenaristi [[Duncan Barrett]] i [[Michele Barrett]] naveli su uklanjanje Lien kao primjer ''Zvjezdanih staza'' koje imaju "ozbiljan historijski problem s tretmanom ženskih glumica", objašnjavajući da glavna muška uloga nikada nije uklonjena iz serije ''Zvjezdanih staza''.{{sfn|Barrett|Barrett|2016|p=172}}{{#tag:ref|Prije nego što je Lien uklonjena iz serije Voyager, [[Grace Lee Whitney]] je uklonjena iz ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalne serije]]'', [[Gates McFadden]] iz ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeće generacije]]'', a [[Terry Farrell]] iz ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Dubokog svemira 9]]''.{{sfn|Barrett|Barrett|2016|p=172}}|group=note}} Kesin povratak u epizodi "Fury" kritikovan je kao jedan od najgorih trenutaka u franšizi ''Zvjezdanih staza''.{{sfn|DeCandido|2021b}}{{sfn|Weyer|2018}} DeCandido je smatrao da je priča uvredljiva za lik{{sfn|DeCandido|2021a}}{{sfn|DeCandido|2021b}} opisujući scenarij i Lieninu glumu kao one kojima nedostaje bilo kakav "emocionalni sadržaj".{{sfn|DeCandido|2021a}} [[Michael Weyer]] iz [[Comic Book Resources]]a vjerovao je da Kes zaslužuje bolji kraj i nije mu se svidjelo kako se vratila kao "izopačeno čudovište čiji postupci mogu izgledati kao razmaženo derište".{{sfn|Weyer|2018}} Fanovi su također kritizirali način na koji je epizoda prikazala Kes.{{sfn|Weyer|2018}}{{sfn|Lee|2020|pp=93{{endash}}94}} [[John Andrews]] iz [[Den of Geek]] imao je pozitivniji odgovor na epizodu "Fury", nazvavši je "tužnom, ali uvjerljivom studijom lika".{{sfn|Andrews|2016}} == Bilješke == {{reflist|group=note}} == Reference == {{Refspisak}} === Izvori === {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{cite web|url=https://www.denofgeek.com/tv/every-bryan-fuller-star-trek-episode-ever-ranked/|title=Every Bryan Fuller ''Star Trek'' Episode Ever, Ranked|last=Andrews|first=John|date=September 20, 2016|work=[[Den of Geek]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013055716/http://www.denofgeek.com/us/tv/star-trek/258179/every-bryan-fuller-star-trek-episode-ever-ranked|archive-date=October 13, 2017}} * {{Cite book|last1=Ayers|first1=Jeff|title=Voyages of Imagination: The Star Trek Fiction Companion|publisher=[[Pocket Books]]|year=2006|isbn=9781416525486}} * {{Cite book|last1=Barrett|first1=Duncan|author1-link=Duncan Barrett|last2=Barrett|first2=Michèle|url=https://books.google.com/books?id=icnLDAAAQBAJ|title=Star Trek: The Human Frontier|publisher=[[Pocket Books]]|year=2016|isbn=9781315516486|via=[[Google Books]]}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-tampa-tribune/144102979/|title=''Voyager'' Approaching Black Hole?|last=Belcher|first=Walt|date=September 3, 1997|department=Television|work=[[The Tampa Tribune]]|page=6|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{cite web|url=https://scholar.lib.vt.edu/VA-news/VA-Pilot/issues/1997/vp970904/09040078.htm|title=Fresh Faces for Fall Jeri Ryan ''Star Trek'' Character is One on Many Changes in Store|last=Bonko|first=Larry|date=September 4, 1997|work=[[The Virginian-Pilot]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116082212/https://scholar.lib.vt.edu/VA-news/VA-Pilot/issues/1997/vp970904/09040078.htm|archive-date=November 16, 2019|via=[[Virginia Tech]]}} * {{cite AV media|chapter=Braving the Unknown: Season Four|title=Star Trek Voyager – The Complete Fourth Season|date=September 28, 2004|publisher=[[Paramount Television|Paramount]]|medium=DVD|ref={{sfnref|"Braving the Unknown: Season Four"|2004}}}} * {{cite web|url=https://www.denofgeek.com/books/which-star-trek-books-are-canon/|title=Which ''Star Trek'' Books Are Canon?|last=Britt|first=Ryan|date=February 23, 2021|work=[[Den of Geek]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924001028/https://www.denofgeek.com/books/which-star-trek-books-are-canon/|archive-date=September 24, 2023}} * {{cite journal|last1=Consalvo|first1=Mia|author-link=Mia Consalvo|title=Borg Babes, Drones, and The Collective: Reading Gender and the Body in ''Star Trek''|journal=[[Women's Studies in Communication]]|publisher=[[Taylor & Francis]]|issue=2|volume=27|year=2004|pages=177{{endash}}203|doi=10.1080/07491409.2004.10162472|via=Taylor & Francis Online}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-cold-fire/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: 'Cold Fire'|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=April 20, 2020a|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328212441/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-cold-fire/|archive-date=March 28, 2024}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-warlord/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: 'Warlord'|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=July 23, 2020b|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329230303/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-warlord/|archive-date=March 29, 2024}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-before-and-after/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: 'Before and After'|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=August 31, 2020c|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240325192211/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-before-and-after/|archive-date=March 25, 2024}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-the-gift/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: 'The Gift'|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=October 1, 2020d|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164154/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-the-gift/|archive-date=March 28, 2024}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-fury/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: 'Fury'|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=July 12, 2021a|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240325205926/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-fury/|archive-date=March 25, 2024}} * {{cite web|url=https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-sixth-season-overview/|title=''Star Trek: Voyager'' Rewatch: Sixth Season Overview|last=DeCandido|first=Keith|author-link=Keith DeCandido|date=July 16, 2021b|work=[[Reactor (magazine)|Reactor]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330003803/https://reactormag.com/star-trek-voyager-rewatch-sixth-season-overview/|archive-date=March 30, 2024}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/tampa-bay-times/144102531/|title=''Star Trek'' Dynasty Slipping|last=Deggans|first=Eric|date=August 31, 1997|department=Floridian|work=[[Tampa Bay Times]]|pages= 1F, 5F|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{cite episode|title=Voyage(r) to the Delta Quadrant|series=The Center Seat: 55 Years of Star Trek|author=Director: [[Brian Volk-Weiss]].|network=[[History Channel]]|season=1|url=https://www.peacocktv.com/watch/asset/tv/the-center-seat-55-years-of-star-trek/4646751659604941112|airdate=February 20, 2022|via=[[Peacock (streaming service)|Peacock]]|url-access=subscription|ref={{sfnref|''The Center Seat: 55 Years of Star Trek''|2022}}}} * {{cite journal|last1=Dove-Viebahn|first1=Aviva|title=Embodying Hybridity, (En)gendering Community: Captain Janeway and the Enactment of a Feminist Heterotopia on ''Star Trek: Voyager''|journal=Women's Studies|publisher=[[Taylor & Francis]]|issue=8|year=2007|volume=36 |pages=597{{endash}}618|doi=10.1080/00497870701683894|via=Taylor & Francis Online}} * {{Cite book|editor-last1=Garcia-Siino|editor-first1=Leimar|editor-last2=Mittermeier|editor-first2=Sabrina|editor-last3=Rabitsch|editor-first3=Stefan|last=Garcia-Siino|first=Leimar|title=The Routledge Handbook of Star Trek|chapter=''Star Trek: Voyager''|pages=46{{endash}}55|url=https://www.routledge.com/The-Routledge-Handbook-of-Star-Trek/Garcia-Siino-Mittermeier-Rabitsch/p/book/9780367366674|publisher=[[Routledge]]|year=2022|isbn=9780367366674}} * {{Cite book|last1=Gross|first1=Edward|last2=Altman|first2=Mark A.|author2-link=Mark A. Altman|url=https://archive.org/details/captainslogsunau00gros|url-access=registration|title=Captains' Logs: The Unauthorized Complete Trek Voyages|publisher=[[Little, Brown and Company]]|year=1995|isbn=9780316329576|via=[[Internet Archive]]}} * {{Cite book|last1=Gross|first1=Edward|last2=Altman|first2=Mark A.|author2-link=Mark A. Altman|url=https://archive.org/details/captainslogssupp0000gros|url-access=registration|title=Captains' Logs Supplemental: The Unauthorized Guide to the New Trek Voyages|publisher=[[Little, Brown and Company]]|year=1996|isbn=9780316329200|via=[[Internet Archive]]}} * {{Cite book|editor-last1=Allrath|editor-first1=Gaby|editor-last2=Gymnich|editor-first2=Marion|last1=Gymnich|first1=Marion|pages=62{{endash}}79|url-access=registration|chapter=Exploring Inner Spaces: Authoritative Narratives and Subjective Worlds in ''Star Trek: Deep Space Nine'', ''Voyager'' and ''Enterprise''|url=https://archive.org/details/isbn_9781403996053/page/62/mode/2u|title=Narrative Strategies in Television Series|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2005|isbn=9780230501003|via=[[Internet Archive]]}} * {{cite web|url=https://www.denofgeek.com/tv/star-trek-voyager/25477/why-star-trek-voyagers-fourth-season-is-the-best|title=Why ''Star Trek: Voyager''{{'}}s Fourth Season Is the Best|last=Harrisson|first=Juliette|date=May 10, 2013|work=[[Den of Geek]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607142432/https://www.denofgeek.com/tv/star-trek-voyager/25477/why-star-trek-voyagers-fourth-season-is-the-best|archive-date=June 7, 2013}} * {{cite web|url=https://www.denofgeek.com/tv/10-great-backwards-tv-episodes/|title=10 Great Backwards TV Episodes|last=Harrisson|first=Juliette|date=February 1, 2018|work=[[Den of Geek!]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410022110/http://www.denofgeek.com/us/tv/star-trek/270646/10-great-backwards-tv-episodes|archive-date=April 10, 2018}} * {{cite web|url=https://www.denofgeek.com/tv/star-trek-is-finally-getting-romance-right/|title=''Star Trek'' Is Finally Getting Romance Right|last=Harrisson|first=Juliette|date= February 14, 2023|work=[[Den of Geek!]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215055606/https://www.denofgeek.com/tv/star-trek-is-finally-getting-romance-right/|archive-date=February 15, 2023}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-akron-beacon-journal/144103363/|title=Seven of Nine May Transport Nine out of 10 Trekkie Fans|last=Heldenfels|first=R.D.|newspaper=The Akron Beacon Journal |date=September 2, 1997|department=It's On|page=B7, B8|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{cite web|url=https://www.avclub.com/the-late-greats-18-plus-tv-characters-who-buoyed-shows-1798284242/slides/11|title= The Late Greats: 18-Plus TV Characters Who Buoyed Shows Midstream|last=Hughes|first=William|date=August 31, 2015|work=[[The A.V. Club]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026084101/https://tv.avclub.com/the-late-greats-18-plus-tv-characters-who-buoyed-shows-1798284242|archive-date=October 26, 2017}} * {{Cite book|editor-last1=Kapell|editor-first1=Matthew|editor-link=Matthew Kapell|last1=Kaufman|first1=Roger|pages=144{{endash}}162|chapter=Evocations and Evasion of Archetypical Lesbian Love in ''Star Trek: Voyager''|url=https://books.google.com/books?id=hWS7v3pGynUC|title=Star Trek as Myth: Essays on Symbol and Archetype at the Final Frontier|publisher=[[McFarland & Company]]|year=2010|isbn=9780786455942|via=[[Google Books]]}} * {{cite magazine|last=Kutzera|first=Dale|title=''Voyager'' Episode Guide|magazine=[[Cinefantastique]]|date=November 1996|volume=28|issue=4/5|pages=76{{endash}}107|url=https://archive.org/stream/cinefantastique_1970-2002/Cinefantastique%20Vol%2028%20No%204-5%20%28Nov%201996%29_djvu.txt|via=[[Internet Archive]]}} * {{cite book|last1=Lancaster|first1=Jill|last2=Downes|first2=Barbara J.|title=Aquatic Entomology |url=https://books.google.com/books?id=QEYXWiobfcIC&pg=PA10|year=2013|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780199573226}} * {{Cite book|editor-last1=Lively|editor-first1=Robert L.|last1=Lee|first1=Peter W.Y.|pages=82{{endash}}97|chapter=Millennial Girlhood and the End of Kes|url=https://books.google.com/books?id=ounaDwAAQBAJ|title=Exploring Star Trek: Voyager: Critical Essays|publisher=[[McFarland & Company]]|year=2020|isbn=9781476678214|via=[[Google Books]]}} * {{cite interview|last=Lien|first=Jennifer|subject-link=Jennifer Lien|title=Catching Up with Jennifer Lien|publisher=[[StarTrek.com]]|date=August 9, 2010|url=https://www.startrek.com/news/catching-up-with-jennifer-lien|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728040127/http://www.startrek.com/article/catching-up-with-jennifer-lien|archive-date=July 28, 2018}} * {{cite web|url=https://variety.com/1995/tv/reviews/star-trek-voyager-the-caretaker-1200440067/|title=''Star Trek: Voyager'' the Caretaker|last=Lowe|first=Kinsey|date=January 15, 1995|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211001534/https://variety.com/1995/tv/reviews/star-trek-voyager-the-caretaker-1200440067/|archive-date=December 11, 2023}} * {{Cite book|last1=McIntee|first1=David A.|author-link=David A. McIntee|url=https://archive.org/details/deltaquadrantuno0000mcin|url-access=registration|title=Delta Quadrant: The Unofficial Guide to Voyager|publisher=[[Virgin Books]]|year=2000|isbn=9780753504369|via=[[Internet Archive]]}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-toronto-star/144102311/|title=Fall TV Preview|last=Mietkiewicz|first=Henry|date=July 11, 1997a|department=Entertainment|work=[[Toronto Star]]|page=B10|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-toronto-star/144103144/|title=Borgs Give ''Star Trek'' a Jolt|last=Mietkiewicz|first=Henry|date=September 3, 1997b|department=Entertainment|work=[[Toronto Star]]|page=D2|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{Cite book|last1=Okuda|first1=Michael|author1-link=Michael Okuda|last2=Okuda|first2=Denise|author2-link=Denise Okuda|last3=Mirek|first3=Debbie|url=https://archive.org/details/startrekencyclop00unse|title=The Star Trek Encyclopedia|publisher=[[Pocket Books]]|year=1999|isbn=9780671034757|via=[[Internet Archive]]}} * {{cite web|url=https://www.bustle.com/articles/19733-5-lessons-star-trek-taught-me-about-being-an-interstellar-woman|title=5 Lessons ''Star Trek'' Women Taught Me|last=Ospina|first=Marie Southard|date=April 7, 2014|work=[[Bustle (magazine)|Bustle]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829171024/https://www.bustle.com/articles/19733-5-lessons-star-trek-taught-me-about-being-an-interstellar-woman|archive-date=August 29, 2014}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-town-talk/144102603/|title=''Star Trek'': Boldly Fighting for Viewers|last=Owen|first=Rob|author-link=Rob Owen (journalist)|date=September 14, 1997|department=Channels|work=Town Talk|agency=[[Albany Times Union]]|page=5|access-date=March 26, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{cite web|url=http://www.startrek.com/news/newsarchive.asp?ID=111625|title=Spotlight: Jennifer Lien Returns as Kes|last=Patel Jr.|first=Manny|date=May 1, 2000|publisher=[[StarTrek.com]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20001208110100/http://www.startrek.com/news/newsarchive.asp?ID=111625|archive-date=December 8, 2000}} * {{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2004/05/20/star-trek-voyager-season-two|title=''Star Trek Voyager'': Season Two|last=Patrizio|first=Andy|date=May 20, 2004a|work=[[IGN]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164154/https://www.ign.com/articles/2004/05/20/star-trek-voyager-season-two|archive-date=March 28, 2024}} * {{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2004/07/06/star-trek-voyager-season-three|title=''Star Trek Voyager'': Season Three|last=Patrizio|first=Andy|date=July 6, 2004b|work=[[IGN]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118043106/https://www.ign.com/articles/2004/07/06/star-trek-voyager-season-three|archive-date=January 18, 2024}} * {{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2004/10/15/star-trek-voyager-season-four|title=''Star Trek Voyager'': Season Four|last=Patrizio|first=Andy|date=October 15, 2004c|work=[[IGN]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128202059/https://www.ign.com/articles/2004/10/15/star-trek-voyager-season-four|archive-date=November 28, 2017}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/st-louis-post-dispatch/144391055/|title=''Voyager'' is Set to Give Way to Next Generation of ''Star Trek''|last=Pennington|first=Gail|date=May 24, 2001|department=Television|work=[[St. Louis Post-Dispatch]]|page=F1, F2|access-date=March 29, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{Cite book|last1=Poe|first1=Stephen Edward|url=https://archive.org/details/startrekvoyagerv0000poes/mode/2up|url-access=registration|title=A Vision of the Future|publisher=[[Pocket Books]]|year=1998|isbn=9780671534813|via=[[Internet Archive]]}} * {{cite web|url=http://www.gizmodo.co.uk/2017/09/dont-forget-every-star-trek-series-had-a-terrible-first-season|title=Don't Forget, Every ''Star Trek'' Series Had a Terrible First Season|last=Pritchard|first=Tom|date=September 22, 2017|work=[[Gizmodo]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504190924/http://www.gizmodo.co.uk/2017/09/dont-forget-every-star-trek-series-had-a-terrible-first-season|archive-date=May 4, 2018}} * {{Cite book|last1=Robinson|first1=Ben|last2=Wright|first2=Mark|title=Star Trek: Voyager – A Celebration|publisher=Hero Collector|year=2020|isbn=9781858756141}} * {{Cite book|last1=Ruditis|first1=Paul|author1-link=Paul Ruditis|url=https://books.google.com/books?id=oEPl84FQpxgC|title=Star Trek Voyager Companion|publisher=[[Pocket Books]]|year=2003|isbn=9780743417518|via=[[Google Books]]}} * {{cite journal|last1=Shaw|first1=Debra Bonita|title=Sex and the Single Starship Captain: Compulsory Heterosexuality and ''Star Trek: Voyager''|journal=[[Femspec]]|publisher=[[Cleveland State University]]|volume=7|issue=1|year=2006|pages=66{{endash}}85, 155|url=https://www.proquest.com/docview/200162531 |id={{ProQuest|200162531}} |url-access=subscription}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-philadelphia-inquirer-star-trek-voy/75378999/|title=Venturing into Space with a New ''Star Trek''|last=Storm|first=Jonathan|date=January 16, 1995|department=Television|work=[[The Philadelphia Inquirer]]|page=E1, E6|access-date=May 5, 2024|via=[[Newspapers.com]]}} * {{Cite book|editor-last1=Lively|editor-first1=Robert L.|last1=Tembo|first1=Kwasu David|pages=15{{endash}}31|chapter='Far From Gay Cities and the Ways of Men': Exploring Wandering and Homecoming in ''The Odyssey'' and ''Star Trek: Voyager''|url=https://books.google.com/books?id=ounaDwAAQBAJ|title=Exploring Star Trek: Voyager: Critical Essays|publisher=[[McFarland & Company]]|year=2020|isbn=9781476678214|via=[[Google Books]]}} * {{cite web|url=https://www.startrek.com/news/star-trek-voyager-kes-best-moments|title=5 Great Kes Moments From ''Star Trek: Voyager''|last=Ulster|first=Laurie|date=May 14, 2020|publisher=[[StarTrek.com]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604044432/https://www.startrek.com/news/star-trek-voyager-kes-best-moments|archive-date=June 4, 2020}} * {{cite web|url=https://www.startrek.com/article/ten-for-ward-5-undefined-10-trek-novels-the-canon-passed-over|title=Ten for Ward #5 – 10 ''Trek'' Novels 'the Canon' Passed Over|first=Dayton|last=Ward|date=August 3, 2012|publisher=[[StarTrek.com]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105223443/https://www.startrek.com/article/ten-for-ward-5-undefined-10-trek-novels-the-canon-passed-over|archive-date=November 5, 2019}} * {{cite web|url=https://www.cbr.com/star-trek-episodes-bad-must-watch/|title=''Star Trek'': 20 Episodes So Bad They Must Be Seen|last=Weyer|first=Michael|date=December 12, 2018|work=[[Comic Book Resources]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181213125346/https://www.cbr.com/star-trek-episodes-bad-must-watch/|archive-date=December 13, 2018}} * {{Cite book|editor-last1=Garcia-Siino|editor-first1=Leimar|editor-last2=Mittermeier|editor-first2=Sabrina|editor-last3=Rabitsch|editor-first3=Stefan|last=Wrigley|first=Sylvia Spruck|author-link=Sylvia Spruck Wrigley|pages=421{{endash}}429|title=The Routledge Handbook of Star Trek|chapter=Age and Aging|url=https://www.routledge.com/The-Routledge-Handbook-of-Star-Trek/Garcia-Siino-Mittermeier-Rabitsch/p/book/9780367366674|publisher=[[Routledge]]|year=2022|isbn=9780367366674}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * [https://memory-alpha.fandom.com/wiki/Kes Kes] na [[Memory Alpha]] {{Zvjezdane staze: Voyager}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] [[Kategorija:Likovi iz "Zvjezdanih staza"|*]] 7hgb383lvmcmypqyf0badcllx4yeo4q 6 536272 3914929 2026-07-27T08:47:03Z Panasko 146730 {{Infoslika |Opis = Promotivna slika [[Jennifer Lien]] kao [[Kes (Zvjezdane staze)|Kes]]j za [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]. |Izvor = (posredstvom EN Wiki) |Datum = 12. 11. 2018 |Autor = [[Paramount Global]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} 3914929 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis = Promotivna slika [[Jennifer Lien]] kao [[Kes (Zvjezdane staze)|Kes]]j za [[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]. |Izvor = (posredstvom EN Wiki) |Datum = 12. 11. 2018 |Autor = [[Paramount Global]] |Objašnjenje = Ne postoji slobodan primjerak, a slika doprinosi vizualnoj predstavi teme članka. }} == Licenciranje == {{Plakat}} czzr3gxgphsiealgxdewkbkz7kkbeij 0 536273 3914931 2026-07-27T09:56:32Z Panasko 146730 Nova stranica: '''Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija''' (UNSCR) jest [[Rezolucija Ujedinjenih nacija|rezolucija]] koju usvaja [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] (VSUN), tijelo [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] od 15 članica zaduženo za "primarnu odgovornost za održavanje međunarodnog mira i sigurnosti" prema [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelji Ujedinjenih nacija]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|t... 3914931 wikitext text/x-wiki '''Rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija''' (UNSCR) jest [[Rezolucija Ujedinjenih nacija|rezolucija]] koju usvaja [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] (VSUN), tijelo [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] od 15 članica zaduženo za "primarnu odgovornost za održavanje međunarodnog mira i sigurnosti" prema [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelji Ujedinjenih nacija]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=UN Charter (full text)|date=15 April 2016|website=The United Nations|language=en|access-date=5 April 2020}}</ref> Povelja Ujedinjenih nacija, u članu 27, navodi da se odluke Vijeća sigurnosti donose potvrdnim glasovima devet članova, od 15 članica Vijeća sigurnosti. Izuzev čisto proceduralnih odluka, sve ostale rezolucije koje usvoji Vijeće sigurnosti mogu biti vetoirane od strane bilo koje od pet stalnih članica.<ref name=":0" /> Pet stalnih članica su [[Kina]] (koja je zamijenila Republiku Kinu 1971), [[Francuska]], [[Rusija]] (koja je zamijenila [[Sovjetski Savez]] 1991), [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] i [[Sjedinjene Američke Države]].<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/sc/members/|title=Current Members|website=United Nations Security Council|access-date=16 September 2016}}</ref> Član 25 Povelje Ujedinjenih nacija propisuje da "Članice Ujedinjenih nacija slažu se da prihvate i provode odluke Vijeća sigurnosti u skladu s ovom Poveljom". == Termini i funkcije spomenuti u Povelji Ujedinjenih nacija== Termin "rezolucija" se ne pojavljuje u tekstu [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelje Ujedinjenih nacija]], koja umjesto toga koristi drugačije formulacije, kao što su "odluka" i "preporuka". Povelja Ujedinjenih nacija ovlašćuje Vijeće sigurnosti da poduzima akcije u ime svih članica Ujedinjenih nacija i da donosi odluke i preporuke. Savjetodavno mišljenje [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnog suda pravde]] (MSP) u slučaju "Reparacije" iz 1949. ukazalo je na to da Ujedinjene nacije, kao organizacija, imaju i eksplicitna i implicitna ovlaštenja. Sud je citirao članove 104 i 2(5) Povelje i napomenuo da su članice dale Organizaciji potrebna zakonska ovlaštenja za obavljanje njenih funkcija i ispunjavanje njenih ciljeva kako je navedeno ili implicitno u Povelji, te da su se složile da će Ujedinjenim nacijama pružiti svaku pomoć u svakoj akciji preduzetoj u skladu s Poveljom.<ref>{{cite web |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/4/1835.pdf |title=Reparation for Injuries Suffered in the Service of the United Nations (Advisory Opinion) |date=Apr 11, 1949 |publisher=International Court of Justice |access-date=19 November 2014|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522200444/http://www.icj-cij.org/docket/files/4/1835.pdf |archive-date=22 May 2015}}</ref> Prema članu 25 Povelje, države članice UN-a su obavezne da izvršavaju "odluke Vijeća sigurnosti u skladu s ovom Poveljom". Godine 1971, Međunarodni sud pravde (ICJ) – također nazvan "Svjetski sud", najviši sud koji se bavi [[Međunarodno pravo|međunarodnim pravom]] – u [[Savjetodavno mišljenje|savjetodavnom mišljenju]] o pitanju [[Namibija|Namibije]] tvrdio je da su sve rezolucije Vijeća sigurnosti UN-a pravno obavezujuće.<ref>[http://www.icj-cij.org/docket/files/53/5594.pdf ''Legal Consequences for States of the Continued Presence of South Africa in Namibia (South West Africa) notwithstanding Security Council Resolution 276 (1970)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908063122/http://www.icj-cij.org/docket/files/53/5594.pdf|date=8 September 2015}}, [[Savjetodavno mišljenje]] od 21. juna 1971. u paragrafima 87-116, posebno 113: "Tvrdi se da se Član 25 Povelje primjenjuje samo na mjere sprovođenja usvojene prema Poglavlju VII Povelje. U Povelji nije moguće pronaći nikakvu podršku za ovo gledište. Član 25. nije ograničen na odluke u vezi sa mjerama sprovođenja, već se primjenjuje na "odluke Vijeća sigurnosti" usvojene u skladu s Poveljom. Štaviše, taj Član nije smješten u Poglavlju VII, već odmah nakon Člana 24. u onom dijelu Povelje koji se bavi funkcijama i ovlaštenjima Vijeća sigurnosti. Ako bi se Član 25. odnosio isključivo na odluke Vijeća sigurnosti u vezi sa mjerama sprovođenja prema članovima 41. i 42. Povelje, odnosno ako bi samo takve odluke imale obavezujući učinak, onda bi Član 25. bio suvišan, budući da je taj učinak osiguran članovima 48. i 49. Povelje.""</ref> Neki glasovi, međutim,<ref name="Frowein">"Međunarodni sud pravde zauzeo je stav u Savjetodavnom mišljenju o Namibiji da se član 25. Povelje, prema kojem se odluke Vijeća sigurnosti moraju provoditi, ne primjenjuje samo u odnosu na poglavlje VII. Umjesto toga, sud smatra da se tekst rezolucije treba pažljivo analizirati prije nego što se može izvući zaključak o njenom obavezujućem učinku. Sud čak pretpostavlja da je član 25. možda dao posebna ovlaštenja Vijeću sigurnosti. Sud govori o "ovlaštenjima prema članu 25". Međutim, vrlo je sumnjivo da li se ovaj stav može održati. Kao što je Sir Gerald Fitzmaurice istakao u svom izdvojenom mišljenju: "Ako, prema relevantnom poglavlju ili članu Povelje, odluka nije obavezujuća, član [69/70] 25. je ne može učiniti takvom. Ako bi učinak tog člana automatski učinio sve odluke Vijeća sigurnosti obavezujućim, onda bi riječi 'u skladu s ovom Poveljom' bile sasvim suvišne". U praksi, Vijeće sigurnosti ne djeluje na osnovu shvatanja da su njegove odluke izvan poglavlja VII obavezujuće za dotične države. Zaista, kao što formulacija poglavlja VI jasno pokazuje, neobavezujuće preporuke su ovdje opšte pravilo." Frowein, Jochen Abr. Völkerrecht – Menschenrechte – Verfassungsfragen Deutschlands und Europas, Springer, 2004, {{ISBN|3-540-23023-8}}, str. 58.</ref><ref>De Wet, Erika. ''The Chapter VII Powers of the United Nations Security Council'', Hart Publishing, 2004, {{ISBN|1-84113-422-8}}, str. 39-40. "Dozvoljavanje Vijeću sigurnosti da usvoji obavezujuće mjere prema Poglavlju VI potkopalo bi strukturnu podjelu nadležnosti predviđenu Poglavljima VI i VII. Čitav cilj odvajanja ovih poglavlja je razlikovanje između dobrovoljnih i obavezujućih mjera. Dok je specifično rješavanje sporova koje predviđa prvo poglavlje zasnovano na saglasnosti stranaka, obavezujuće mjere u smislu Poglavlja VII karakterizira odsustvo takve saglasnosti. Daljnji pokazatelj neobavezujuće prirode mjera preduzetih u smislu Poglavlja VI je obaveza članica Vijeća sigurnosti koje su stranke u sporu da se suzdrže od glasanja kada se usvajaju rezolucije prema Poglavlju VI. Ne postoji slična obaveza u pogledu obavezujućih rezolucija usvojenih prema Poglavlju VII... Ako se ovo obrazloženje primijeni na mišljenje o "Namibiji", odlučujuća stvar je da nijedan od članova Poglavlja VI ne olakšava usvajanje vrste obavezujućih mjera koje je usvojilo Vijeće sigurnosti u Rezoluciji 276(1970)... Rezolucija 260(1970) je zaista usvojena u smislu Poglavlja VII, iako se MSP potrudio da ostavi suprotan utisak.</ref> brane da treba napraviti razliku između rezolucija Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija usvojenih prema "Poglavlju VII" Povelje UN-a, koje su pravno obavezujuće, i onih usvojenih prema "Poglavlju VI" Povelje UN-a, koje nisu obavezujuće; međutim, u praksi rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija rijetko eksplicitno navode da li se usvajaju na osnovu Poglavlja VI ili VII Povelje UN-a. ''Repertoar prakse organa Ujedinjenih nacija'', pravna publikacija UN-a, navodi da su tokom Konferencije Ujedinjenih nacija o međunarodnoj organizaciji, koja se sastala u San Franciscu 1945, pokušaji da se obaveze članica prema članu 25. Povelje ograniče na one odluke koje je Vijeće donijelo u vršenju svojih specifičnih ovlaštenja prema Poglavljima VI, VII i VIII Povelje, propali. U to vrijeme je navedeno da te obaveze također proizlaze iz ovlaštenja dodijeljenog Vijeću prema članu 24(1) da djeluje u ime članica dok istovremeno vrši svoju odgovornost za održavanje međunarodnog mira i sigurnosti.<ref>Pogledajte str. 5, ''Repertoar prakse organa Ujedinjenih nacija'', Izvodi koji se odnose na član 25.[http://legal.un.org/repertory/art25/english/rep_supp5_vol2-art25_e.pdf#pagemode=none]</ref> Član 24, tumačen u ovom smislu, postaje izvor ovlaštenja na koji se može osloniti za rješavanje situacija koje nisu obuhvaćene detaljnijim odredbama u sljedećim članovima.<ref>pogledajte Repertoar prakse organa Ujedinjenih nacija, Izvodi koji se odnose na član 24, [http://legal.un.org/repertory/art24.htm]</ref> Repertoar o članu 24 kaže: "Pitanje da li član 24 daje opšta ovlaštenja Vijeću sigurnosti prestalo je biti predmet rasprave nakon savjetodavnog mišljenja Međunarodnog suda pravde donesenog 21. juna 1971. u vezi s pitanjem Namibije (Izvještaji ICJ-a, 1971, stranica 16)".<ref>[http://legal.un.org/repertory/art24/english/rep_supp6_vol3_art24_e.pdf See Note 2 on page 1 of Sup. 6, vol. 3, Article 24]</ref> Prilikom vršenja svojih ovlaštenja, Vijeće sigurnosti rijetko se trudi da citira određeni član ili članove Povelje UN-a na kojima se zasnivaju njegove odluke. U slučajevima kada se nijedan ne spomene, potrebno je ustavno tumačenje.<ref>Pogledajte Repertoar prakse organa Ujedinjenih nacija, uvodna napomena o sadržaju i rasporedu VIII poglavlja [https://www.un.org/Depts/dpa/repertoire/46-51/46-51_08.pdf]</ref> Ovo ponekad predstavlja dvosmislenost u pogledu toga šta se smatra "odlukom" za razliku od "preporuke".<ref>Schweigman, David "The authority of the Security Council under Chapter VII of the UN Charter". 2001. Martinus Nijhoff Publishers: The Hague</ref> Ako Vijeće sigurnosti ne može postići konsenzus ili glasanje o rezoluciji, njegovi članovi mogu odlučiti da umjesto Rezolucije izdaju neobavezujuću predsjedničku izjavu. Ona se usvajaju konsenzusom. Namijenjena su vršenju političkog pritiska - upozorenju da Vijeće obraća pažnju i da mogu uslijediti daljnje akcije. Saopštenja za javnost obično prate i rezolucije i predsjedničke izjave, noseći tekst dokumenta koji je usvojilo tijelo, kao i neke objašnjenja. Mogu se objaviti i nezavisno, nakon značajnog sastanka. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Wikizvor|:s:en:United Nations Security Council Resolution 1420}} * [https://www.un.org/securitycouncil/content/resolutions Službena web stranica Vijeća sigurnosti UN-a koja uključuje puni tekst svih rezolucija] * [http://research.un.org/en/docs/find/resolutions Kako pronaći rezolucije Generalne skupštine i Vijeća sigurnosti i zapise o glasanju] {{Ujedinjene nacije}} {{Povelja UN-a}} [[Kategorija:Rezolucije Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] dq32lcur7p164pdjwtvtrlkgltkr9y4